Book Title: Gommatsara Jivkand
Author(s): Nemichandra Siddhant Chakravarti, Jawaharlal Shastri
Publisher: Raghunath Jain Shodh Sansthan Jodhpur
Catalog link: https://jainqq.org/explore/090177/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -------------0-01-0-----------------0-0----------------------------0--0--0--0:0-10 / / zrIvItarAgAya namaH / / zrImannemicandra-siddhAntacakravartI-viracita gommaTasAra-jIvakANDa * hindITIkA-preraka se (sva0) prAcAryakalpa 108 zrI zrutasAgara jI mahArAja 9-01-0-------------------------------0--0-10--------------------rar-o--0--0-0-0-------------------------------------- * hindITIkAkAra ke (sva0) a. paM. ratanacanda jaina mukhtAra, sahAranapura ke sampAdaka * paM. javAharalAla jaina siddhAntazAstrI, bhINDara * prakAzaka OM prAcAryazrI zivasAgara digambara jaina granthamAlA zAntivIranagara, zrImahAvIrajI (rAja.) Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya granthanAma : 'gommaTasAra saMskRta TIkA kI utthAnikA ke anusAra isa grantha kI racanA cAmuNDarAya ke prazna ke phalasvarUpa huI hai / cAmuNDarAya ajitasenAcArya ke ziSya the / inhoMne nemicandrAcArya kA bhI ziSyapanA grahaNa kiyA thA | cAmuNDarAya kI preraNA se nemicandrAcArya ne gommaTasAra kI racanA kI / 'gommaTa' cAmuNDarAya kA ghara kA nAma thA jo marAThI tathA kannar3a bhASA meM uttama, sundara, AkarSaka evaM prasanna karane vAlA jaise arthoM meM vyavahRta hotA hai / 'rAya' unakI upAdhi thI, gommaTa nAma ke kAraNa hI cAmuNDarAya dvArA banavAyI gayI bAhubalI kI mUrti gommaTezvara yA 'gommaTadeva' nAma se prasiddha huii| isI nAma kI pradhAnatA ko lekara grantha kA nAma bhI gommaTasAra rakhA gayA jisakA artha hai gommaTa (cAmuNDa ) ke lie nikAlA gayA dhavalAdi grantha kA sAra / isI praNaya ko lekara grantha kA nAma 'gommaTasaMgrahasUtra' bhI diyA gayA hai| gommaTasaMga suttaM gommaTasiharuvari gommaTajiro ya / gommaTarAyaviNimmiya dakkhiNa- kukkuDajiNo jayau / / 666 / / karmakANDa - yahA~ yaha bhI dhyAtavya hai ki grantha ke donoM bhAgoM ke nAma jIkANDa aura karmakANDa bhI TIkAkAroM dvArA diye gaye haiM / (gommaTasAranAmadheya paMcasaMgrahaM zAstraM prArabhamANaH mandapra. TI. pU. 3 | tadgommaTasAraprathamAvayavabhUtaM jIvakANDaM viracayan mandaprabodhikA TIkA ) / mUla granthakAra ne to grantha kA nAma 'gommaTasA bhI nahIM diyaa| unhoMne to grantha ke dUsare bhAga ke anta meM isakA nAma gommaTasaMgrahasUtra ( karmakANDa gA. 665, 668) yA gommaTasUtra diyA hai| gommaTasAra nAma bhI TIkAoM meM hI pAyA jAtA hai| TIkAkAroM ne eka aura nAma bhI diyA hai- paMcasaMgraha (ma. pra. TIkA pR. 2,3 ) kintu yaha nAma kyoM diyA gayA, yaha nahIM batAyA gyaa| sambhavataH amitagati zrAcArya ke paMcasaMgraha ko dekha kara aura usI ke anurUpa kathana isameM dekha kara yaha nAma diyA gayA ho / ' granthakartA isa grantha ke racayitA zrImannemicandra siddhAntacakravartI haiN| Apane puSpadanta bhUtabalI zrAcArya dvArA racita SaTkhaNDAgama sUtroM kA gambhIra mananapUrvaka pArAyaNa kiyA thaa| isI kAraNa Apako siddhAntacakravartI kI upAdhi prApta huI thI / grAmane svayaM bhI ullekha kiyA hai ki jisa prakAra bharata kSetra ke chaha khaNDoM ko cakravartI nirvighnatA se jItatA hai, usI prakAra prajJArUpI cakra dvArA maiMne bhI graha khaNDa (SaTkhaNDAgama - jIvasthAna, khuddAbandha, bandhasvAmitva vicaya, vedanA, vargaNA aura mahAbandha) nirvighnatayA sAdhita kiye haiM | nemicandrAcArya apane viSaya ke asAdhAraNa vidvAn the / Apa dezIya gaNa ke prasiddha AcArya zrIra gaNitazAstra ke prakANDa paNDita the / gommaTasara para kaI vidvAnoM ne TIkArya likhI haiN| zrI mAdhavacandra 1. jaina sAhitya kA itihAsa prathamabhAga pR0 386 ( gaNezavarNI jaina granyamAlA ) 2. jaha cakke ya cakkI chakkhaMDa sAhiyaM zravigra / taha mahacavaNa mayA chakaDa sAhiyaM sammaM / / 363 || go. ka. kA. [8] Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyadeva ne to Apako cAra anuyoga ke pAragAmI aura bhagavAna kahA hai--'bhagavAnnemicandrasiddha ntadevazcaturanuyogacaturudadhipAragaH, trilokasAra TIkA 10 / zrImad rAjacandra ne bhI mabhakSayoM se vizeSa rUpa se gommaTasAra ke paThana - pAThana kA anurodha kiyA hai, jo isa grantha kI upAdeyatA tathA mahattA ko sthApita karatA hai| gommaTasAra kI racanA prApana pandragiri para cAnupAsacadvAra vimapita jinAlaya meM sthApita indranIlamaNi kI eka hastapramANa zrI neminAtha bhagavAna kI pratimA ke sammukha baiTha kara kI thii| SaTkhaNDAgama ke atirikta kASAya pAhuDa (cuNi sUtroM sahita), tiloyapaNNattI Adi granthoM ke bhI prApa pAragAmI vidvAna the| inhIM siddhAnta granthoM ke sAra - rUpa meM Apane gommaTasAra ke atirikta labdhisAra, kSapaNAsAra va trilokasAra kI racanA kI thii| granthakartA kA samaya--gommaTasAra grantha ko karNATakIya prAdivRtti ke kartA kezavavarNI prAdi apane prArambhika kathana meM likhate haiM ki zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne aneka upAdhi vibhUSita cAmuNDarAya ke lie prathama siddhAnta grantha (SaTkhaNDAgama) ke AdhAra para gommaTasAragrantha kI racanA ko / svayaM prAcArya deva ne hI go.ka. kI antima prazasti meM rAjA gommaTa arthAt cAmuNDagaya kA jayakAra kiyA hai| cAmRNDarAya gaMganareza zrI rAcamalla ke pradhAnamantrI evaM menApati the / cAmuNDarAya ne apanA cAmuNDarAya purANa maka saM. 600 tadanusAra vi. saM. 1031 meM pUrNa kiyA thaa| sacamalla kA rAjyakAla vi. saM. 1041 taka rahA hai, aisA jJAta hotA hai| bAhubalI carita meM gommadeza kI pratiSThA kA samaya vi. saM. 1037-38 batalAyA hai| gommaTeza kI pratiSThA meM svayaM nemicandrAcArya upasthita the| isalie nemicandrAcArya kA kAla vikrama kI 11 vIM zatAbdI siddha hotA hai| anyakartA ke guru-trilokasAra kI antima gAthA meM zrI nemicandra siddhAnta cakravartI ne apane Apako abhayanandI guru vA ziSya kahA hai| isake atirikta prAcArya vIranandI, indranandI tathA kanakanandI kA bhI atyanta zraddhA ke sAtha ullekha kiyA hai| gommaTasAra karmakANDa ko nimnalikhita gAdhA ke prakAza meM granthakartA ke dIkSAguru kA AbhAsa milatA hai| gAthA isa prakAra hai-- jassa ya pAyapasAeNaNaMtasaMsArajalahimuttiNo / vIrivarNavivaccho, NamAmi taM abhayaNaMdiguru // 436 // vIranandI paura indranandI kA vatsa jinake caraNaprasAda se anantasaMsArarUpI sAgara me uttIrNa ho gayA, una abhayanandI guru ko maiM (nemicandra ) namaskAra karatA huuN| ananta saMsArarUpI sAgara se uttIrNa hone kA abhiprAya dIkSA se hI hai / ataH aisA lagatA hai ki unake dIkSAguru prabhayanandI haiN| grantha parimAraNa - prastuta grantha jIvakANDa meM kula 734 prAkRta gAthAe~ haiN| ye sabhI gAthAeM prAcArya nemicandra dvArA racita hI hoM, aisA nahIM hai| parantu granthakAra ne apane se pUrvakAlika dhavalo jayadhavalA Adi anya granthoM se bhI prasaMgAnusAra gAthAeM lekara unheM apane grantha kA aMga banAyA hai|' 1. idi micaMdamRNivA appasudeNa mayaNadivacchega / raiyo tiloyasAro khamaMtu bahuguNAiriyA / / 101-11 2. baTavADA0 parizI, pRSTa 307 (jJAnapITha) / Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yathA jIvakANDa kI gAthA saMkhyA 2, 8, 17, 18, 20, 22, 27 se 26, 31, 33, 34, 46, 51, 55, 5.4, 56, 57, 61 se 68, 122, 128, 146 se 148, 150, 151, 166, 173, 185, 186, 161, 162, 164, 166, 167, 201, 202, 217 se 221, 230, 231, 233, 238 se 240, 242, 272 se 275,283 se 286,288,268,302 se 305, 314, 366,437, 456, 466 se 471, 473 se 477, 482 se 485, 508 se 516, 555, 556, 560, 566, 573, 574, 581, 588, 601, 624 se 628, 632, 641, 645 se 646, 648, 646 652, 666 ye gAthAeM jyoM-kI-tyoM dhavalA se lI gaI haiN| ina gAthAnoM meM kinhIM ko mApane prasaMgAnurUpa yatkicit parivartana ke sAtha bhI apane grantha (jIvakANDa) meM gRhIta kiyA hai / isa taraha gommaTasAra meM pUrvavartI granthoM se kitanI hI gAthAoM ko lekara unheM grantha kA aMga to banAyA gayA hai parantu vahA~ 'granthakAra' athavA "uktaM ca" Adi ke rUpa meM kisI bhI prakAra kI sUcanA nahIM dI gaI hai| ___ isa prakAra gommaTasAra (jIvakANDa va karmakANDa) eka saMgraha - grantha hai| yaha bAta karmakANDa kI gAthA saM. 665' meM Aye hue "gommaTasaMgahamuttaM" nAma se spaSTa hai| yaha saMkalana bahuta hI dhyavasthita, santulita tathA paripUrNa hai| isI se digambara sAhitya meM dIrgha kAla se isakA viziSTa evaM mahattvapUrNa sthAna rahA hai| . ina ::34 gAthAoM meM gAgara meM sAgara bhara diyA gayA hai| dhavalA grantha rAja kA sAra isa jIvakANDa meM bahuta karake yA gayA hai| viSaya paricaya-gommaTasAra grantha do khaNDoM meM hai (1) jIvakANDa aura (2) karmakANDa / karmakANDa meM yATha karmoM kI vividha avasthAnoM kA sAMgopAMga varNana hai / jIvakANDa meM bAIsa adhikAroM meM azuddha jova kA guNasthAnoM tathA mArgaNAsthAnoM ke mAdhyama se varNana kiyA gayA hai| yadyapi isameM prAtmA yA jIvadravya kI saMsArAvasthA kA varNana hI mukhya hai tathApi yaha Atmadravya ke zuddha evaM kAlika sahaja svarUpa para bhI prakAza DAlatA hai| grantha kI bIsa prarUpaNA kA varNana karane vAle adhikAroM kI antima gAthAtroM dvArA yaha sahaja hI jAnA jA sakatA hai| gAthA saMkhyA 68, 66, 152 203, 243, 276, 286, 460, 475, 486, 556. 556, 731, zuddha jIva athavA jIva kI zuddha pariNati viSayaka varNana bhI karatI haiN| grantha kI prathama gAthA maMgalAcaraNarUpa hai aura antima gAthA prANIrvacanAtmaka hai| * prastuta bhASA-TIkA * preraNA-srota-sitambara 1678 meM pUjya gurujI (mukhtAra mA0) Anandapura kAla meM the| usa samaya pUjya prAcAryakalpa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja sasaMgha barSAyoga meM vahIM virAjamAna the| gurujI vahAM go. sA. karmakANDa ke sampAdana-kArya meM vyasta the| ve zIghratA se use pUrA karanA cAhate the, kyoMki ve cAhate the ki unake jAne (deha-visarjana karane ) se pUrva yaha kArya pUrA ho jAye, prataH 1, gommaTasaMgahamuttaM gommaTadevairaNa gommaTaM raiyaM / kammA gija raTaM taccadRvadhAraNaTalaM ca / / 665 go0 kA tathA gAthA 668 / / [10] Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10-12 ghanTe pratidina kArya karate the / una dinoM AcAryakalpazrI kA kahanA thA ki "jIvakANDa tathA labdhisAra-kSapaNAsAra kA kAma bhI Apako hI karanA hai, kyoMki zuddhi kA yaha kArya Apake jIvana kAla meM ho gayA to ThIka, anyathA bAda meM isa kArya ko koI pUrA karane vAlA nahI hai|" basa, AcAryakalpazrI kI ukta preraNA tathA muni vardhamAnasAgara jI ( samprati AcArya zrI ) ke prabala sambala anurodha se hI karmakANDa ke kArya kI pUrNatA ke pazcAt labdhisAra-kSapaNAsAra kA kArya bhI huA tathA anta meM gurujI ne jIvakANDa kI TIkA bhI likhI / - pUrva TIkAe~ (saMskRta / kannar3a ) - ( a ) gommaTasAra para sarvaprathama eka paMjikA TIkA hai jo 5000 zloka pramANa hai, bhASA prAkRtamizrita saMskRta hai / isake racayitA girikIti haiN| TIkA kA nAma paMjikA yA gommaTasAra TipparaNa hai| isa TIkA kA nirmANa zaka saM. 1016 ( vi0 saM. 1151 ) meM kArtika zuklA meM huA / mandaprabodhikAkAra ne isa TIkA ko sahAyatA se apanI jIvakANDa TIkA likhI hai| isa aprakAzita grantha kI eka prati paM. paramAnandajI zAstrI ke pAsa dillI meM hai / (A) mandaprabodhikA TIkA go. jI. kI Adya 382 gAthAoM para hI hai, arthAt yaha TIkA apUrNa * bhASA saMskRta hai tathA isa TIkA ke racayitA zrabhayacandra siddhAntacakravartI hai| kezatravartI ne isa TIkA kI sahAyatA se apanI TIkA (kaMTakI bhASA kannar3a TIkA) banAyI hai| (i) tRtIya TIkA kezayavarNI racita jIvatatvapradIpikA hai| isakI bhASA saMskRta mizrita kannar3a hai tathA racanAkAla I. san 1356 hai / - (I) jIvatattvaprayopikA saMskRta - yaha caturtha TIkA hai jo nemicandra dvArA saMskRta bhASA meM ravI gaI hai| yaha TIkA kezavavarNI kI saMskRta mizrita kannar3a TIkA kA hI saMskRta rUpAntara mAtra hai / nemicandra jJAna bhUSaNa ke ziSya the| TIkA IsA kI 16 vIM zatI ke prArambha kI hai| ye yadi ina nemicandra ne kezvavartI kI TIkA ko saMskRtarUpa nahIM diyA hotA to paM. ToDaramala jI samyagjJAna candrikA (bhASATIkA) nahIM banA pAte, yaha satya hai / bhASA TIkAe~ - ( 1 ) sAdhika sAta dazaka pUrva gAMdhI haribhAI devakaraNa granthamAlA me bhASA TIkA pahalI bAra prakAzita huii| isa zAstrAkAra grantha ke sampAdaka paM0 gajAdharalAla jI nyAyatIrtha tathA paM0 zrIlAla jI kAyatI the / yaha TIkA 1330 pRSThoM meM hai / isameM mUla grantha ( prAkRta gAthAe~) ke sAtha do saMskRta TIkAe~ (abhayacandrIya mandaprabodhikA tathA nemicandrIya jIvatattvapradIpikA) tathA eka DhUMDhArI bhASA TIkA bhI thii| yaha hUMDhArI ( hindI se milatI-julatI) bhASA TIkA paM0 ToDaramala jI kRta hai, TIkA kA nAma samyagjJAnacandrikA hai| ToDaramala jI ne rAjamala sAdharmI kI preraNA se yaha TIkA likhI thI jo vi. saM. 1818 meM pUrI huI / 1. go. jI. mandaprabodhikA gA0 83 kI TIkA / 2. aneka varSa 4 kiraNa 1. 113 / [ 11 ] Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) ukta bhASA TIkA ke AdhAra se sva0 0 daulatarAma jI ne hindI padhAnuvAda rUpa racanA kii| yaha aprakAzita hai|' (3) gurUNAM guruvarya gopAladAsa jI baraiyA kI preraNA se 1916 I0 meM paM0 khUbacandajI siddhAntazAstrI ne go. jI. kI saMkSipta, parIkSopayogI, chAtropayogI TIkA likhI jisake aneka saMskaraNa nikale haiN| ima TIkA sambandhI aneka saMzodhana gRrujI (mukhtAra sA.) ne paM0 khUbacanda jI ko bheje the, jinheM unhoMne sAdara svIkAra kiyA thA aura tadanusAra tutIya saMzodhita saMskaraNa rAyacandra jaina zAstramAlA se prakAzita huA thaa| (4) san 1627 meM jIvakANDa ko aMgrejI TIkA rAyabahAdura je. ela. jainI ema. e. (sampA.-jana gajaTa) dvArA sampAdita va anUdita hokara prakAzita huii| jisameM bra0 zIlalaprasAda jI ne bhI sahAyatA kI thii| isakI pRSTha saMkhyA 347 hai tathA yaha ajitAzrama, lakhanaU se prakANita hai| (5) paM0 zrI kailAzacandra si. zAstrona jotrakANDa tathA karmakANDa kA bhASAnuvAda nemicandra kI saMskRta TIkA ke AdhAra se kiyA tathA saMdRSTiyA~ samyagjJAnacandrikA se kholii| yaha TIkA san 1977 (vi. saM. 2034) meM jJAnapITha me 4 pustakoM meM prakAzita huI hai| (go. jI. do pustakoM meM nathA go. ka. bho dI pustakoM meM / ) ukta sabhI bhASATokAe~ ToDaramallIya samyagjJAnacandrikA ke AdhAra se banI haiM aura ToDaramallIya TIkA prAMjala nahIM hai / unheM dhavala, jayadhavala, mahAdhavala ke darzana prApta nahIM hue, anyathA samyagjJAnacandrikA kA pariSkAra ve svayaM kara lete / basa, isI eka mukhya kAraNa se mustAra sA. ne isa navona TIkA kI dhavala, jayadhavala va mahAdhadala ke AdhAra se racanA kI hai, jisameM preraka tathA sambala-pradAyaka rahe haiM pUjya prA. ka. 108 zrI zrutasAgara jI mahArAja evaM prA. vardhamAnasAgara jI mhaaraaj| paM. ToDaramala jI ko dhabannAdi ke darzana nahIM hue the, isake prabhAraNasvarUpa dekhie (a) labdhisAra ko prathama gAthA kI unthAnikA meM labdhisAra kI racanA ko jayadhavala ke pandrahave adhikAra ( cAritramohakSapaNa) se batAyA hai / parantu yaha galata hai, kyoMki labdhisAra arthAt labdhisAra-kSapaNAsAra kI racanA to jaya dhavala ke darzanamoha upazAmanA, kSapaNA tathA cAritramoha upazAmanA va kSapaNA nAmaka adhikAroM se huI hai, na ki mAtra pandrahaveM adhikAra se / baha utthAnikA draSTavya hai : zrImannemicandrasiddhAntacakravatisamyaktva cUDAmaNiprabhRtiguNanAmAMkitacAmuNDarAyapraznAnurUpeNa kaSAyaprAbhRtasya jayadhavalAyadvitIya siddhAntasya paMcavazAnAM mahAdhikArANAM madhye "pazcima 1. go. jI. prastA. pa.11 rAmacaMdrazAstramAlA / 2. usmAnAbAda ke sva0 nemicandra jI vakIla ne karmakANDa ke bhAga para marAThI meM eka sundara racanA kI hai, vaha chApa bhI cukI hai| (go. jI. prastA. pR0 11 sayacandra zAstramAlA caturtha saMskaraNa) [ 12 ] Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ skaMdhAkhyasya paMcadazasyArtha saMgraha samdhisAranAmadheyaM zAstra prArabhamAraNo" bhagavarapaMcaparameSThistavaprapAmayikA kartavyapratijJA vidhase-. (ba) unhoMne labdhisAra (rAyacandra zAstramAlA prakAzana) pRSTha 634 para prazasti meM likhA hai muni bhUtavalI yativRSabha pramukha bhae tinihU~ ne tIna grantha kona sukhakAra hai| prathama dhavala para jo ayapavala sIko mahAyA prasiddha nAma dhAra hai / isameM likhA hai ki bhUtabalI tathA yativaSabha ne dhavala, jayadhabala, mahAdhavala kI racanA kI / jabaki dhavala, jayadhavala ko racanA bhagavad vIrasena svAmI tathA jinasena svAmI dvArA huI hai tathA mahAdhavala bhUtabalI kI racanA hai / bhUtabalI puSpadanta vikrama kI prathamazatI ke prAcArya the tathA yativRSabha chaThI zatI ke / jabaki vikrama kI 8 vIM zatI meM vIrasenasvAmI ne dhavalA TIkA pUrI kI thii| isake bAda jayadhavalA racI maI / isa prakAra bhUtabalI tathA yativRSabha ke samaya dhavala, jayadhavala kA astitva bhI nahIM thaa| jIvakANDa TIkA ke anya bhI kaI bindu aprAnjala prarUpaNarUpa hai| ataH gurujI ne dhavalAdi ke prAdhAra se isa vistRta TIkA kI racanA kI hai| prastuta TIkA kA samaya - di. 22-10-76 IsvI, kArtika zuklA 2 vi.saM. 2036, vIra nirvANa saM. 2506 ko zubha muhUrta meM gurujI ne TIkA livanI prArambha kI thii| di. 16.12.76 IsvI pauSa vadI 12 ko isa TIkA kA prathama adhikAra pUrA huA thaa| isa taraha gati se kArya karate-karate di. 26.11.80 IsvI ko 666 gAthA taka kI TIkA pUrNa ho gaI thii| deha kI pUrNata: akSamatAvaza phira gurujI (mukhtAra sA.) zeSa TIkA pUrI nahIM kara pAye the| yaha saba unheM jJAta ho gayA thA ki aba ve yaha kArya pUrA nahIM kara pAyeMge, isalie gurujI ne dhI vinodakumAra jI zAstrI ke mAdhyama se yaha TIkA mere pAsa bhijavA dI thI, tAki maiM ise pUrNa kara skuu| pUjya gurujI di. 28.11.80 kI rAtri ko 7-6 baje sasaMyama divaMgata hue| hA ! aba vaha karaNAnuyogaprabhAkara kahA~ ? prastuta TIkA ko zailI--mUlagrantha gommaTasAra jIvakANDa prAkRta gAthAoM meM hai| usake nIce gAthA kA mAtra artha diyA gayA hai| phira vizeSArtha dvArA artha kA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| pUre grantha meM yahI paddhati apanAyI gayI hai| TIkA meM sarvatra AgamAnusArI 1084 zaMkA-samAdhAnoM dvArA viSaya spaSTa kiyA gayA hai| granthAntaroM ke pramANa hindI bhASA meM dekara nIce TippaNa meM granthanAma, adhikAra parva yA sarga tathA sUtra yA pRSTha saMkhyA aMkita kara diye gaye haiM (dekho pR. 110-11 aaadi)| kahIM para granthAntaroM ke vAkya mUla prAkRta yA saMskRta rUpa meM hI bhASA TIkA meM uddhRta kara diye haiM (dekho pR. 112-13 Adi) tathA vahIM para granthanAma, gAthA va pRSTha bhI de diye haiM, to kahIM mUla grantha,-vAkya TIkA meM dekara phira grantha nAma Adi nIce Tipparaga meM uddhRta kiye haiM (yathA [ 13 ] Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .130 prAdi), to kahIM granthAlaroM ke uddharaNa hindI meM mUla TIkA meM dekara phira usakA mUla vAkya tathA granthollekha Adi TippaNa meM kiyA hai| isa taraha isa viSaya meM gurujI apratibaddha rahe haiM ! kisI niyata paddhati kA nirvAha sarvatra samarUpeNa nahIM kiyA hai| TIkA meM gaNinIya prakaraNoM ko yathAsambhava koThoM dvArA samajhAyA gayA hai [yathA-pR. 41, 44, 45, 50, 51, 52, 56, 368 Adi] jisase viSaya spaSTa ho ske| apUrvatA--(1) jIvakANDa kI yaha pahalI aisI TIkA hai jisameM dhavalAdi ke saikar3oM pramANa diye gaye haiM tathA mukhyataH usI AdhAra se yaha racI gaI hai| (2) gA. 5.18 meM 8 madhyamAMzoM kA khulAsA kiyA hai jo pUrva ko kisI bhI bhASA TIkA meM itanA spaSTa nahIM hai| (3) gA. 352-54 meM zrutajJAna ke bhaMgoM ko vistArapUrvaka samajhAyA hai, jo pahale kisI bhI TIkA meM nahIM samajhAyA gayA hai| (4) vibhinna granthoM ke sahasroM [kula 2785 TipparA haiM ] uddharaNoM ke darzana TIkA meM hoNge| (5) kisI mukhya siddhAnta-grantha kA kucha bhI aMza isa TIkA meM nahIM pAyA ho, aisA nahIM ho paayaa| (6) ToDaramala jI kRta bhASA TIkA se bhI prastuta TokA bar3I hai| ToDaramalajI kI mAtra bhASA TIkA (mUla grantha kI) lagabhaga unnIsa hajAra praloka pramANa hai jabaki prastuta TIkA isameM pIThikA (aThAraha sau zloka pramANa) tathA artha saMdRSTi adhikAra (lagabhaga 5 hajAra zloka pramANa) bhI sammilita kara diyA jAe to bhI sampUrNa samyagjJAnacandrikA lagabhaga pauNe chabbIsa hajAra zloka pramANa hI hotI hai jisase ki prastuta TIkA kama nahIM hai| vizeSa itanA hai ki mAthA 728 kI TIkA (samyagjJAnacandrikA meM] 88 pRSTha pramANa hai parantu prastuta grantha meM gurujI ne utanI vistRta TIkA nahIM karake mAtra... pRSTha pramANa hI likhI hai [dekho pR. 780 ] kyoMki vaha saba viSaya dhavala pustaka meM pUrNa vistAra se samasta nakzoM sahita prakAzina ho gayA hai tathA itanA durUha bhI nahIM hai| prastuta TIkA meM sahAyaka grantha-mukhtAra sA. ne jIvakANDa kI bhASA TIkA karate samaya nimnalikhita zAstroM kA upayoga kiyA hai---SaTkhaNDAgama, kaSAyapAhuDasutta, dhavala, jayabhavala, mahAdhavala, jayadhavala (phalaTaNa), prAkRta paMcasaMgraha tathA usakI vividha TIkAe~, saMskRta paMcamaMgraha, labdhisArakSapaNAsAra, go. jI., go. ka., inakI TIkAe~ mandapracAdhikA ba samyagjJAnacandrikA, tiloyapaNNattI [sabhI prakAzana | trilokasAra tathA TIkA, loka vibhAga, siddhAntasAra-dIpaka, siddhAntasArasaMgraha, kAtikeyAnuprakSA, AdipurANa, harivaMzapurANa, suzIlA upanyAsa, mUlAcAra, usakI prAcAravRtti TIkA, mUlAcAra pradIpa, prAcArasAra, vamanandizrAvakAcAra, cAritrasAra, cAritrapAiDa, dvAdazaanuprekSA, puruSArthasiddhi, ratnakaraNDa, zAstrasArasamuccaya, ratnamAlA, upAsakAdhyayana / aSTasahasrI, parIkSAmukha, pAlApapaddhati, prameyaratnamAlA, saptamaMgItaraMgiNI, syAvAda maMjarI, [ 14 ] Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tattvArtha sUtra, sarvArthasiddhi, rAjavArtika, zlokavArtika, tattrArthavRtti, sukhabodha TIkA [ maisUra prakAzana ] vRhad dravyasaMgraha, laghudravyasaMgraha / samayasAra, pravacanasAra, pravacanasAra TIkA, paMcAstikAya, samayavyAkhyA tathA tAtparyavRtti nAmaka TIkAe~, niyamasAra, AtmAnuzAsana bhAvaprAbhRta, yogasAraprAbhRta, jainendrasiddhAnta koza, zve. karmaprakRti tathA zve. vizeSAvazyaka bhASya / pravaziSTa TIkA antima vaya zruta sevA : sva. guruvara ratanacanda mukhtAra vRddhAvasthA meM to praviSTa the hI, dehadazA bhI kRza thI tathApi apanI Ayu ke antima do savA do varSoM meM bhI ve granthoM kI TIkA karane meM vyasta rahe the| karmakANDa ( TIkAkartrI prA. zrAdimatIjI) kA sampAdana kArya zrApane san 1678 meM prAnandapura kAlU meM saMgha sAtha 10-12 ghaNTe nitya baMThakara 28 dina meM pUrA kiyA thA / madhyAvadhi meM di. 9.6.78 ko mujhe patra likhA "riska lekara itanA parizrama kara rahA hU~ jisase mere jAne se pUrva karmakANDa kA kArya pUrA ho jAye / yadi grAyu zeSa rahI to phira labdhisAra tathA jIvakANDa kA kArya bhI kruuNgaa|" di. 13.2.70 ko sahAranapura se Apane likhA- "merA svAsthya pUrva kI apekSA sudhAra para hai kintu mAiNDa eNDa hArTa abhI taka apanA kArya pUrNarUpeNa nahIM kara pAte / eka ghaNTe pazcAt mAiNDa thaka jAtA hai tathA siradarda hone lagatA hai| deha meM raktasaMcAra kama ho rahA hai| DaoNkTara pUrNa vizrAma ke lie kahate haiM kintu vaha mujhase nahIM hotA / karmakANDa kI presakApI jA~ca rahA hU~, bIca-bIca meM ghala Adi ke pramANa detA jAtA hU~ / kArya to karanA hI hai, merI to jinavANI svayaM rakSA kregii| mujhe usakI cintA nahIM, jIvana kI saphalatA zrutasevA meM hI hai / " yahI saba 31.3.76 ko Apane phira likhA thA / di. 26.10.79 ko mujha pAbhara ko uThAte hue Apane likhA- "aba to prAzA hai ki Apa karaNAnuyoga ke granthoM kA uddhAra kreNge| merI yaha paryAya to samApta hone vAlI hai| jJAna kA phala saMyama hai, so vaha to mujhe prApta huA nhiiN| maiMne dhavala grantha ke zrAdhAra para jIvakANDa kI TIkA likhanI prArambha kara dI hai| yadi yaha pUrNa na ho sakI to Apako pUrNa karanI hogI / aba 5-6 ghaNTe se afe kArya karane kI zakti nahIM rhii| mere deha visarjana ke bAda mere vAlA gommaTasAra jIvakANDa va paMcasaMgraha zrI vinodakumAra jI Apake pAsa bheja deMge / anta samaya meM pariNAma ThIka raheM, yahI vIra prabhu se prArthanA hai / ' di. 3.11.80 ko ApakA patra AyA - "jIvakANDa kI 651 vIM gAthA kI TIkA likhI jA rahI hai / 86-87 gAthAeM zeSa haiN| patnI ke vAyuroga ke kAraNa ghuTanoM TAMgoM tathA hAthoM ne ThIka prakAra se kArya karanA chor3a diyA hai. ATA gUMdane meM bhI kaSTa hotA hai / usakI A~kha bhI eka ho kAma kara rahI hai / aba vaha dina zrAne vAlA hai ki bhojana bhI nahIM banA skegii| maiM yaha cAhatA hU~ ki Apa jIvakANDa - AhAra mArgaNA kI TIkA likha kara bhejane kA kaSTa kareM kintu jo bhI likhA jAve, vaha granthoM ke AdhAra para likhA jAve / granthAntaroM ke nAma va pRSTha saMkhyA bhI sAtha meM likha dI jAve / " 1 noTa: - yaha merI parIkSA thii| sauMpanA iSTa samajhate the / so ThIka hI hai guruvarya zrI parIkSA ke anantara hI mujhe zeSa TIkA kA kArya 1 / maiMne prAdezAnusAra TIkA likha bhejI to ] di. 12.11.80 [ 15 ] Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko pUjya guruvaryazrI kA patra AyA- "AhAramArgaNA kI TIkA prApta huii| prAyakA zrama prazaMsanIya hai, TIkA bahuta sundara hai| usI ke AdhAra para TIkA likhI jA rahI hai| mAtra likhane kA iMga badalanA pdd'aa| aba mujhe koI cintA nahIM. yadi TIkA adhUrI rahI tA prApa pUrNa kara deNge| abhI 70 gAthAnoM kI TIkA zeSa hai| svAsthya zithila hai, ataH gati manthara hai| isake pazcAta 14.11.80 kA Apane mujhe antima patra likhaa| di. 26.11.80 taka zrApa TIkA likhate rahe the| tA. 28.11.80 sAyaM 7 baje Apane deha-visarjana kiyA / zeSa TIkA mujha pAmara puruSa ko likhane kA Adeza thA, ataH maiMne sotsAha savinaya zeSa kArya pUrA kiyA hai / hA! aba vaha karaNAnuyoga - prabhAkara kahA~ ? sva0 guruvaryazrI ko sAnuvAda dhavala-jayadhavala-mahAdhavala ke (kula 36 pustakoM ke) :- 16341 pRSTha kaNThAgra the| aise puruSa kI 'samasta jIvanI kA jJAnasAra' jIvanAnta meM likhI TokA meM nikSipta avazya hupA hai, ataH isa TokA kI pramANatA meM sandeha kA prazna hI nahIM uThatA / vizeSa mUlyAMkana to pAThakoM kI pIDiyoM kreNgii| pUrNIkRta TIkA kI vAcanA bhINDara meM huii| usa samaya pUjya ajiptasAgarAcArya cAturmAsa-rata the| saMgha meM pU0 vardhamAnasAgara jI, puNyasAgara jI, prA0 jinamatI jI, vizuddhamatI jI, zubhamatI jI, tathA prazAntamatI jI bhI the / ina sAta puNyAtmAoM ke caraNoM meM maiM bhI baiThatA thaa| isa taraha kula 6 sarasvatI-pArAdhakoM ke madhya jIvakANDa TIkA kI vAcanA prArambha haI thii| nitya 2-3 ghaNTA vAcanA hotI thii| kucha samaya bAda prA0 jinamatI jI va zubhamatI jI vAcanA meM zAmila nahIM ho pAye, ataH hama 6 hI rahe the / vAcanA lagabhaga do mAsa meM pUrI huI thii| smaraNoya hai ki kisI ne bhI guruvarya zrI kI TIkA meM aMza bhara bhI pheraphAra nahIM kiyA hai| mAtra jahAM dUsare granthoM ke uddharaNoM kA mUla se milAna karate samaya kucha zabda chUTe hue pAye gaye unheM purA kiyA hai athavA bhASAtmaka pariSkAra kiyA gayA hai, athavA nIce TippaNoM meM hamane bahuta kucha diyA hai, anya kucha bhI nahIM kiyA gyaa| prAbhAra : 'gommaTasAra jIyakANDa' kI prastuta vRhatkAya bhASATIkA kI racanA evaM prakAzanayojanA ko mUrta rUpa pradAna karane meM aneka mahAnubhAvoM kA pracura protsAhana evaM sauhArdapUrNa sahayoga milA hai| maiM una sabhI ke prati apanI hArdika kRtajJatA jJApita karatA huuN| sarvaprathama isa grantha ke bhASATIkAkAra pUjya gurujI sva. paNDita ratanacandajI mukhtAra kI pratibhA aura kSamatA kA savinaya sAdara puNya-smaraNa karatA hU~ aura usa punIta prAtmA ke prati apane zraddhAsumana samarpita karatA huuN| ___ maiM prastuta grantha-racanA ke preraka paramapUjya (sva.) prAcAryakarupa 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja ke pAvana caraNoM meM apanI vinamra zraddhAMjali arpita karatA huuN| [16] Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIgaDara meM sampanna grantha kI vAsanA ke avasara para jina sarasvatI-ArAdhaka mahAn aAtmAoM kA sAnnidhya prApta huA aura jinakI sahakAritA se isa racanA kA pariSkAra hayA, una sabake prati maiM ananta zrandAvanata huuN| unakA jitanA guNagAna kiyA jAve, vaha kama hai| prAbhArI hU~ pUjya 108 prAcAryazrI varSamAnasAgarajI mahArAja aura pUjya prAyikA 105 zrI vizuddhamatI mAtAjI kA jinake AzIrvacanoM se grantha kA gaurava bar3hA hai| ArSamArga-poSaka ina niHspRha AtmAoM ke punIta caraNoM meM apanA namostu nirozana karate hue inake dIkA eka mAtI bhIgana kI kAmanA karatA huuN| prastuta grantha ko aApake sammukha upasthita karane kA jaTila tathA zramasAdhya kArya DaoN. cetanaprakAza jo pATanI, jodhapura ne sampanna kiyA hai| inake zrama kA mUlyAMkana zabdoM meM sambhava nhiiN| grantha kI sarvatomukhI prabhAvardhana kA inakA yaha kArya eka sampAdaka ke zrama se bhI adhika rahA hai| Apa sva. paNDita mahendrakumAra jI pATanI, kAvyatIrtha, madanagaMja-kizanagar3ha ke suputra haiN| Apake pitAzrI zrImahAvIrajI meM pUjya prAcAryakarUpa zrI zrutasAgarajI mahArAja se munidIkSA lekara muni samatAsAgara hue the| unhIM kI dharohara 'cetana bhI pitRvat jJAna va tyAga kA samanvaya hai| prApane aneka mahattvapUrNa granthoM kA sampAdana evaM anuvAda kArya kiyA hai| yaha zrutArAdhaka manIdhI sampUrNa ratnatraya ko tvarita pAkara nirvANa pAve yahI abhilASA hai| mere anurodha para anya ke mudrita pRSThoM ko dekhakara viduSI prAyikA prazAntamatI jI ne aneka saMzodhana preSita kiye, jinheM maiMne zuddhipatra meM samAviSTa kiyA hai| etadartha maiM unakA savinaya sabhakti kRtajJa huuN| isI prakAra paM. vinodakumAra jI zAstrI, sahAranapura ne bhI apane vyApAra ke kAryoM se samaya nikAla kara niyamita rUpa se mudrina pRSThoM kA sUkSma avalokana kiyA tathA aneka saMzodhana bhijavAye jinheM maiMne zuddhipatra meM saMyukta kiyA hai| maiM unakA hRdaya se AbhArI hU~ tathA unake sarvatomumbI utkarSa kI kAmanA karatA huuN| zrutasevI parama zraddhAlu tathA niHspRha sevAbhAvI zrI dhUlacanda hajArIlAla jaina vorA, cAvaNDa sadA mere kAryoM meM sahAyaka rahate haiN| zrIyuta zrIpAlajI bhavaralAlajI dhakti , bhINDara kI prAtmIyatA tathA tyAgavRtti bhI mere utsAha ke prabala hetu bane haiN| maiM ina donoM dharmAnurAgI mahAnubhAvoM kA bhI atyanta AbhArI haiM 1 grAbhArI hU~ zrutAnurAgI lAlA lakhamIcandajI kAgajI, sumataprasAdajI (vardhamAna Dragsa, kucA roTha) tathA paM. surendrakumArajI (velyuezana praoNphisara, darIbA kalAM) dillI kA jinhoMne isa avadhi meM merA deha-upacAra karAyA, jisase mujhe 'jIvakANDa' kA kArya karane kI viziSTa kSamatA prApta huii| __ grantha kA mUlya kama rakhane hetu hameM udAra dAtAroM sarvazrI hariprasAdajI jejAnI (nAgapura), bra. suzIlAbAI jI (prAyikA dIkSA ke upalakSya meM), javAharalAlajI sarrApha, indaramalajI zAha, sobhAgamalajI miNTA (pratApagar3ha), mUla candajI luhADiyA (kizanagar3ha), zrImatI amarIbAI motIlAlajI bAkalIvAla, zrImatI phUlAbAI daulatarAmajI bAkalIvAla (mer3atA siTI) tathA zrI mahAvIraprasAda jI rAMtrakA (amadAbAda) se arthasahayoga prApta huA hai| hama ina sabake atIva AbhArI haiN| [17] Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ grantha ke svaccha evaM zIghra mudraNa ke lie hindustAna pArTa prinTarsa, jodhapura ke karmacArIgaNa mere dhanyavAda ke pAtra haiN| prastuta guntha kI jo kucha upalabdhi hai, vaha saba inhIM zramajIla dharmaniSTha puNyAtmAoM kI hai| mampAdana-kArya meM rahI bhUloM ke lie svAdhyAyI vidvAnoM se savinaya kSamA cAhatA huuN| bhadraM bhUyAt / alam vijJaSu / javAharalAla motIlAla jaina vakatAvata, bhINDara * jIvakANDa ke katipaya kaThina prasaMgoM kA khalAsA * (1) kevalI - samuddhAta (pR.0 61-62; 726) kevalI samudrAta 8 samayoM meM hotA hai| (bha. prA. 2106) prathama samaya meM daNDa samudghAta hotA hai / dUsare samaya meM kapATa samudghAta hotA hai / nIsare samaya meM pratara tathA cauthe meM lokapuraNa samudghAta hotA hai| pAMcaveM samaya meM prAtmapradeza punaH pratara rUpa ho jAte haiN| chaThe samaya meM kapATa rUpa, sAtaveM samaya meM daNDAkAra tathA pAThaveM samaya meM mUla zarIra ke prAkAra mpa ho jAte haiN| (bha. prA. 2106, rA. pA. 120/12/77 tathA dhavala 185) samudghAna ke yahI samaya hose, naH nahIM: yahA~ mUla grantha meM pRSTa 61-62 tathA 726 para jo kahA hai ki pAMcaveM samaya meM sayogakevalI vivaragata (loka ke sarva pradezoM taka phaile hue) AtmapradezoM kA saMvaragA (saMkoca, sikUlAba, chipAdayA sameTanA) karate haiM; isa vAkya kA artha yaha hai ki caturtha samaya meM lokapuraNa samudghAta ke anantara paMca paMcama samaya meM lokapuraNa ko sameTakara prAtmapradezoM ko pratararUpa kara dete haiN| arthAta paMcama samaya me do kAma hote haiM .-lokapUraNa samudghAta kA sameTanA arthAt saMtroca karanA yA upasaMhAra karanA yA nAza karanA yA samApta karanA yA rokanA tathA dUsarA kAma hai pranara samudghAta rUpa grAnmapradeza kara denA / vAstava meM to ye donoM do kAma nahIM hokara eka kAma rUpa hI haiN| kyoMki lokapuraNa paryAya kA vinAza (yAnI upasaMhAra)hI pratara paryAya kA utpAda hai athavA lokapuraNa paryAya kA saMkoca hI (sameTanAhI) vahA~ pratararUpa utpAda kA kAraNa ho jAtA hai| jisa samaya pUrva paryAya kA nAza hotA hai usI samaya to uttara paryAya kA utpAda hotA hai| nANa (upasaMhAra yA saMkoca) tathA utpAda rUpa paryAya meM samayabheda nahIM hotaa| (AptamImAMsA 56. dhavala 4335, paMcAdhyAyI pUrvArdha 234 prAdi) ata: pAMcaveM samaya meM lokapuraNa paryAya kA upasaMhAra ( =- nAza) athavA saMkoca ( -- simaTAva, roka honA tathA pratara paryAya kA utpAda honA; ye donoM kAma hote haiM / jisakA sarala artha yaha hotA hai ki paMcama samaya meM nokapuramA paryAya kA abhAva tathA pratara paryAya kA prAdurbhAva ( utpAda) hotA hai| Age bhI isI taraha kahanA caahie| yathA chaThe samaya meM pratara sameTakara (panara kA upamahAra kara) kapATa rUpa prArama pradeza karate haiM, sAna samaya meM kapATa kA upasaMhAra (nAza rApti) karake daNDarUpa yAtmapradaza karate haiM 1 pAThavaM samaya meM daNirUpa prAtmapradezoM kA AkAra naSTa karake (upasaMhRta karake yA unako saMkRtrita karake) sarbapradeza mUla zarIra meM praviSTa ho jAte haiM arthAt mUla zarIrAkAra ho jAte haiM / (kSapaNAsAra 627, jayadhavala 16/156-60) koI prAcArya pAThavA mamaya mUla zarIra meM praveza kA nahIM ginate haiM, kyoMki umma antima (aSTama) samaya meM no ravazarIra meM pravasthAna hai| unakI dRSTi meM samudghAta ke sAta hI samaya hote hai| isa [18] Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAra mAtra vivakSA- bheda hai, siddhAntataH koI bheda nahIM pdd'taa| (jayadhavala 16:160 tathA janagajaTa 16-8-62 I0, 20 na0 mukhtAra sahAranapura) ina pATha mamayoM ke samudghAna meM kisa-kisa samaya kauna-kaunasA yoga hotA hai, usakI darzaka tAlikA isa prakAra hai: * praSTasamayika samudghAta kI tAlikA ke samaya samudghAta yoga prathama daNDa audArika kAya yoga audArika mizra kAya yoga kapATa dvitIya * tRtIya * caturtha pratara kAmaraNa kAya yoga nokapUraNa paMcama pratara-maMthAna kapAda audArika mizra kAyayoga audArika kAya yoga saptama daNDa * aSTama svasthAna-sva garIra meM praveNa / [prA. paMcasaMgraha 166 jIbasamAsa adhikAra, dhavala 4/263, jayadhavala 16/160, go. ka.587, kSapaNAsAra pR. 466 gA. 627 rAya candra zAstramAlA | zeSa saba sugama hai| (2) matsya-racanA prastuta citra (pR021) tathA mUla grantha ke citra (pU. 154) kA sambandhAtmaka pariSaya sabase pahale hama yaha dhyAna meM le leM ki yahA~ kula 64 avagAhanA sthAna haiM jo prastuta grantha meM pRSTha 143 se 145 taka Aye haiN| inameM prathama sthAna mu0 nigoda apa0 kI jaghanya avagAhanA kA hai| dUsarA sthAna sU0 vAya. aparyApta kA hai .......... ityaadi| isa taraha calate-calate 64 vA arthAta antima sthAna paMcandriya paryApta kI utkRSTa avagAhanA kA hai| ata: jahA~ yaha kahA jAye ki bIsavA~ sthAna yA paccIsavA~ sthAna yA amukavAM sthAnavahA~ ina causaTha sthAnoM meM se usa saMdhyA kA sthAna (pR. 143 se 145 meM) dekha lenaa| yahA~ yaha bhI dhyAna rakhanA cAhie ki ladhyaparyAptaka yAnI aparyAptaka kisI bhI jIva kI avagAhanA jaghanya se prArambha hokara apane nirvRtyiparyApnaka (aparyAptaka) kI utkRSTa avagAhanA para [ 16 ] Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samApta huI hai tathA sarvatra eka-eka pradeza adhika kama se bar3hanA hotA hai| smaraNa rahe ki ina alpabahatvoM meM labdhyaparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA aprakRta rahI hai| go. jI. kA yaha saba viSaya dhavala pu. 11 pRSTha 56 se 74 (sUtra 31 se 16) naka se grahaNa' kiyA huA hai| sUkSma ni aparyAptaka apanI jaghanya avagAhanA se utkRSTa avagAhanA taka bar3hatA hai| isakI 34 bindI likhI hai| isI taraha prathama se 16vIM paMkti taka ke aparyApta jIva apanI-apanI jaghanya se utkRSTa avagAhanAoM taka bar3hate haiN| ye paMkti 1 se paMkti 16 taka ke jIva [ dekho prastuta citra ]sabhI aparyAptaka haiN| isa mUla nantha ke pRSTha 154 para jo citra hai usake tIna bhAga haiM:-prathama va dvitIya bhAga Upara kI ora haiN| nIce kI ora tRtIya bhAga hai / prathama bhAga meM aparyApta (labdhyapaptika) jIvoM kI jaghanya avagAhanAaiM batAyI haiN| yaha pRSTha 143 se 145 meM pradarzita 64 avagAhanA sthAnoM meM se jo prAdi ke 16 sthAna haiM, unakA citra hai| phira mUla grantha ke pR. 154 ke citra meM uparima dvitIya bhAga kA grApha citra aparyAptaka |arthAta nirvatyaparyAptaka] jIvoM kI utkRSTa avagAhanA sambandhI hai| isameM bhI 16 avagAhanA sthAna A gaye haiM, jo 64 sthAnoM [dekheM pRSTha 143 se 145 | meM se nimna saMkhyA ke sthAna haiM:-18 vAM, 21 vAM, 24 bAM. 27 vA~, 30 vA~, 33 vA~, 36 vA~, 36 vAM, 42 vAM, 45 vau, 48 vA tathA 55 se 59 vaaN| isa prakAra prakRta grantha ke 154 deM pRSTha ke citra ke Thaparima bhAga meM 16 aparyApta ke jaghanya sthAna haiM tathA 16 hI aparyApta ke utkRSTa sthAna haiN| ina 32 sthAnoM se jo citra banatA hai vaha hai sammukha mudrita citra kI 16 vIM paMkti taka kA citraNa / phira pRSTha 154 ke citra meM jo nIce kA bhAga hai arthAt tRtIya bhAga hai, vaha mAtra paryApta jIvoM kI jaghanya va utkRSTa avagAhanAoM kA hai| isameM 64 sthAnoM meM se zeSa 32 sthAna prA gaye haiN| ye sthAna 64 sthAnoM meM nimnalikhita saMkhyA ke sthAna haiM:-17, 19, 20, 22, 23, 25, 26, 28, 26, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 40, 41, 43, 44, 46,47, 46, 50, 51 se 54 tathA 60 se 64 / yaha citra nIne ke bhAga kA hai| prataH sammukha mudrita citra meM 16 paMktiyoM se nIce kI TippaNa-apanI tujhna buddhi se mujhe yaha bhAsita hotA hai ki pRSTha 154 para mudrita citra (go ki dha, 11/71 meM liyA hai) matsya-racanA kA nahIM hai, na hI vahA~ para gha, 11 meM] kahIM 'mastya racanA" likhA bhI hai| parantu vaha nitra to 64 hI avagAhanAnoM ko eka vyavasthita kAma [pahale 16 aparyAptoM kI jaghanma, phira 16 aparyAptoM kI utkRSTa tathA nIce sabhI paryAptoM kI jaghanya evaM utkRSTa = 32] me mAtra grAphAMkita kiyA gayA hai / usase mukti matsya-racanA no hamane jaisI yahAM batAyI hai, vaha hotI hai| aisI hI racanA go. jI, kI kAnar3I tathA saMskRta vRtti meM bhI batAyI hai| maiMne usakA pUrA prAdhAra liyA hai| prastuna grantha ke pRSTha 154 para pradatta citra ke anusAra yadi prathama 16 sthAnoM ke kramazaH asaMkhyAtagugAtva kA prAkAra banAyA jAye tathA mAge kI zeSa 48 avagAhanAnoM ko yathAkrama isa prakAra ke prAge restrAMkita kiyA jAye [yAkAra pradAna kiyA jAye] to banane vAlA AkAra bhI kisI massya rUpa hobe, yaha asambhava nahIM hai, kyoMki sakala brahmANDa meM matsmoM (machaliyoM ke prAzcaryakArI tathA vicitra vividha prAkAra upalabdha hote hai / [ 2 ] Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matsya - racanA avagAhanA sthAna-- ki jIna kA nAma LA ....FRAMMoh nxsw.10- 0 1010101412345KRW.24nAmarna mata . --- sUkSma pA Ama ne vAma vana nAdara . na. .. . . .. .. . .. . .. .... ...... .. .. ....... .. .. .. . .. - .. ........ .. ...... ......... ............. ....... t h " . . . ... . ............ ... ................. ...... 2012 ......... ..... ....... ... . . ..................... . . 2 vApara aja. ladhyApatika .... ................ ..... ni.. rA .pa. HAR vipaya ....... ..... ....... ..... ... .. .... .. .Ef a.TA dina 1 1.1- kiMgo namaH -1-1 sapI.-3.. ati--- - pakSika ................ 3.1K mora-isa citra meM vindiyoM ke samUha ko dekhane para unakI prAkRti jaisI hotI hai par3I to machalI kA prAkAra hai, matsya-racanA hai| Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satrahavIM Adi 5 paMktiyoM dvArA ina sabhI paryApta jIvoM kI jaghanya-utkRSTa kula 32 avagAhanAmoM kA citraNa kiyA gayA hai| jisase pRSTha21 vAlA citra bana jAtA hai jo ki isa mUla grantha ke pRSTha 154 para pradana citra-racanA ke bhAvoM ke anurUpa hI hai| * matsya-racanA ke prastuta citra kA khulAsA * aba saba avagAha-sthAnoM ke sthApana kA krama kahate haiN| prathama sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka ke jaghanya avagAhana sthAna se lekara usake utkRSTa avagAhanasthAnaparyanta solaha sthAna to guNita krama haiM aura eka sthAna sAdhika hai| eka-eka sthAna ko sUcaka saMdaSTi do zUnya hai| so cauMtIsa zunya do-do bindI meM barAbara likhate hue sataraha jagaha likhanA / yahA~ sUkSmanigoMdalabdhyaparyApta kA jaghanya sthAna pahalA hai aura utkRSTa aThArahavA~ hai / kintu guNakArapane kI adhikatArUpa antarAla sataraha hI haiM / isanie sataraha kA ho grahaNa kiyA hai| aise hI Age bhI samajhanA / isI taraha ukta paMkti ke nIce dUsarI paMkti meM suzmaladhyaparyAptaka vAyukAyika jIvake jaghanya avagAhanasthAna se lekara usI ke utkRSTa pravagAhanasthAna paryanta unnIsa sthAna haiN| unakI ar3atIsa bindI likhanA / yaha dUsarA sthAna hone se Upara kI paMkti meM prathama sthAna kI do bindI chor3akara dvitIya sthAna kI do bindI se lekara Age barAbara aDatIma bindI likhnaa| tIsarI paMkti meM sUkSma labdhyaparyAptaka tejaskAyika ke jaghanya avagAhanA se utkRSTa avagAhanA paryanta ikkIsa sthAna haiN| unakI bayAlIsa bindI likhnaa| so yaha tIsarA sthAna hone se isase Upara kI dUsarI paMkti ke dUsare sthAna kI do bindI ke nIce ke sthAna ko chor3akara tIsare sthAna kI do bindI me lekara bayAlIsa bindI do-do karake ikkIsa sthAnoM meM likhnaa| isI tIsarI paMkti ke nIce cauthI paMkti meM sUkSma labdhyaparyApta prakAyika ke jaghanya avagAhana se lekara utkRSTa avagAhana paryanna teIma sthAnoM kI chiyAlIsa bindI likhanA / yaha cauthA sthAna hone se tIsare sthAna kI do bindI ke nIce ko chor3akara cauthe sthAnakI do bindI se lekara chiyAlIsa nindI likhanA / isI taraha isa caturtha paMkti ke nIce pAMcavIM paMkti meM sUkSamalabdhyaparyApta pRthvIkAyika ke jaghanya avagAhana se lekara utkRSTa avagAhanaparyanta paccIsa sthAna haiN| unakI pacAsa bindI likhanA / so yaha pA~cavA~ sthAna hone meM cauthe sthAna ko bhI do bindI ke nIce ko chor3akara pAMcaveM sthAna kI do bindI se lekara pacAsa bindI likhnaa| isI taraha ukta paMkti ke nIce chaThI, sAtavIM, AThavI, navamI, dazamI, gyArahavIM, cArahavoM, terahavIM, caudahavIM, pandrahavIM aura solahavIM paMkti meM bAdaraladhyaparyAptaka vAyukAya, tejakAya, akAya, pRthvIkAya, nigoda, pratiSThita pratyeka, apratiSThita pratyeka, do indriya, teindriya, 'coindriya aura paMcendriya ina gyAraha kI apane-apane jaghanya sthAna se lekara utkRSTa sthAna paryanta krama se sattAIsa, unatIsa, ikatIsa, tetIsa, patIsa, saiMtIsa, chiyAlIsa, cavAlIsa, ikatAlIsa, ikatAlIsa tetAlIsa sthAna haiN| inake caubana, aThAvana, bAsaTha, chiyAsaTha sattara, cauhattara, bayAsI, aThAsI, bayAsI, bayAsI aura chiyAsI vindI likhnaa| so ye sthAna chaThe sAtaveM prAdi hone se Upara kI paMkti ke Adi sthAna kI do-do bindI ke nIca ko chor3akara chaThe sAtaveM Adi sthAna ko do bindI se lekara paMkti meM likhnaa| isI prakAra usa paMcendriya labdhyaparyAptaka kI paMkti ke nIce satarahavIM paMkti meM sUkSma nigoda paryApta ke jaghanya abagAhna sthAna se lekara utkRSTa avagAha paryanta do sthAna haiM / ' unakI cAra 1. dhavala 11 sUrya 47 meM 46 pRSTha 59-60 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bindI likhnaa| isI prakAra se mAge eka hI paMkti meM sUkSma paryApnaka vAyukAyika, tejaskAyika, prakAyika, pRthvI kAyika, puna: bAdara paryApta vAyukAyika, tejaskAyika, apkAyika, pRthvIkAyika, nigoda. pratiSThita pratyeka jIvoM ke apane-apane jaghanya avagAha sthAna ko lekara apane-apane utkRSTa avagAha sthAna paryanta pratyeka ke do-do sthAna haiN| unakI cAra-cAra bindI likhanA / isI prakAra pratiSThita pratyeka ke utkRSTa avagAhana sthAna se prAge usI paMkti meM hI apratiSThita pratyeka paryAptaka ke jatranya avagAhana sthAna se lekara utkRSTa avagAhanasthAna paryanta teraha sthAnoM kI chabbIsa bindiyA likhanA / so paryApta sUkSma nigoMda kA Adi sthAna satarahA hai| isalie solahaveM sthAna ko dI vindu ke nIce ko chor3akara satarahaveM tathA aThArahaveM sthAna kI cAra bindI likhnaa| sUkSma vAyu, paryAptaka kA Adi sthAna bIsavA~ hai isalie usI paMkti meM unnIsaveM sthAna ke do bindI ke nIce ko chor3akara bIsavAM-ikkIsavAM do sthAnoM kI cAra bindI likhnaa| isI taraha bIca-bIca meM eka sthAna kI do-do bindI ke nIce ko chor3a-chor3akara sUkSma paryApta tejaskAya Adi ke do-do sthAnoM kI cAra-cAra bindI likhnaa| usI paMkti meM pratiSThita pratyeka ke pacAsa se lekara sthAna haiN| isalie pacAsaveM sthAna kI bindI se lekara teraha sthAnoM kI chabbIsa bindI likhanA / yaha saba eka paMkti meM kahA hai / usa paMkti ke nIce-nIce aThArahavIM, unnIsavIM, bIsavIM, ikkIsavIM, paMkti meM paryApta doindriya, te indriya, caturindriya, paMcendriya jIvoM kA apane-apane jaghanya avagAhana sthAna se lekara apane-apane utkRSTa avagAhasthAna paryanta gyAraha, pATha, pATha, dasa sthAnoM kI krama se bAIsa, solaha, solaha aura bIsa vindI likhanA / so paryApta doindriya ke pAvana se legA dhAma haiN| hAlie stAddI paMkti meM apratiSThita pratyeka kI jo chabbIsa bindI likhI thIM, unake nIce prAdi kI pacAsaveM sthAna kI do bindI ke noce ko chor3akara Age bAIsa hindI likhanA / isI taraha nIce-nIce Adi kI do bindI ke nIce ko chor3akara bAvanave, tarepanave, cauvana sthAnoM kI bindI se lagAkara krama se solaha,solaha bIsa bindI likhnaa| isa prakAra matsya-racanA meM madhma nigoda lamadhyaparyAptaka ke jaghanya avagAsthAna se lagAkara saMjI paMcendriya paryApta ke utkRSTa avagAhana mthAna paryanta saba avagAhanA sthAnoM meM se pratyeka ke do-do zunyoM kI vivakSA hone se una sthAnoM kI gaNanA ke Azraya se hIna adhika bhAva ko liye hue zunya sthApanA kA krama anAdinidhana prAgama meM kahA hai| isake anusAra racanA karane para samasta avagAhana kI racanA matsyAkAra hotI hai / sAraH -matsya-racanA ke ukta vivaraNa kA saMkSiptasAra isa prakAra hai-sUkSma aparyAptaka nigoda kI jaghanya avagAhanA se usake utkRSTa avagAha paryanta gugAkAra solaha haiM, pUnaH eka adhika hai| isa prakAra sataraha sthAnoM ke pratyeka sthAna ke do zUnya ke hisAba se cauMtIsa zUnya bhavase Upara kI paMkti meM likhane caahie| usake nIce sUkSma aparyAptaka vAyukAyika ke jaghanya se utkRSTa paryanta unnIsa sthAnoM ke ainIma zUnya likhane caahie| isI taraha mukSma aparyApta tejaskAyika se lekara pratiSThita pratyeka paryanta pratyeka ke do sthAna adhika hone se pratyeka paMkti meM cAra zunya adhika hote haiN| isa n 1. pavala 11 bhUna 50 se 76 taka pRSTa 60 me 66 / 2 dhavala 11 bhUtra 80 se naka pRSTa 6 me 68 / 3. , , ,, 32 meM 48 pRSTha 56 me 56 / 4, , , / / 32 se 51 pRSTa 56 sa 60 / [ 23 ] Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taraha bayAlIsa, chiyAlIsa pacAsa, cauvana, aThAvana, bAsaTha, chiyAsaTha sattara aura cauhattara zunya hote haiN| Age bhI apane jaghanya se apane utkRSTa paryanta sthAna gaNanA ke dvArA zunya gaNanA jAnanI caahie| Upara kI paMkti ke jaghanya se nIce kI paMkti kA jaghanya do zUnya chor3akara hotA hai| satarahavIM paMkti meM eka meM hI bAraha jIvoM ke jaghanya se utkRSTa paryanta apane-apane yogya zunya likhakara, usake nIce doindriya, teindriya, cauindriya aura paMcendriya jIvoM ke apane-apane jaghanya se apane-apane utkRSTa paryanta cAra paMktiyoM meM apanI-apanI sthAna gaNanA se zUnyoM kI gaNanA jAnanA / isa prakAra rakhane para saba avagAhoM ko racanA matsya ke zrAkAra hotI hai / ataH (3) pRSTha 780 gAthA 729 meM "doNi zrAhArA" pada se zAhAraka kAyayoga tathA AhAraka mizra kAyayoga gRhIta hote hai / ( bala 22024) tathApi yahA~ AhAraka mizra kAyayoga se prArambha karake AhAraka kAyayoga ke astitva ke antima kSaNa taka grAhAraka zarIra va AhAraka aMgopAMga bhI niyama se udita rahate haiM (dhavala 7 154-55 ) grataH grAhAraka zarIra va AhAraka aMgopAMga to yugapat udita hote haiM, prAhAraka tathA grAhAraka mizra donoM yogoM meM nirantara bane rahate haiM / jinake mana:paryaya, parihAravizuddhi yA prathamopazama samyaktva hai unake prAhAraka zarIra yA prahAraka aMgopAMga kA niSedha bhI svataH siddha ho jAtA hai / isI taraha yaha bhI jAnanA cAhie ki mana:paryayajJAnI, prathamopazama samyaktvI yA parihAravizuddhi RddhidhArI ke AhAraka samudghAta bhI nahIM hotA, kyoMki AhAraka samudghAta kA artha hotA hai pradArika zarIra se bAhara nikalatA huA AhAraka zarIra / ataH AhAraka zarIra ke astitva meM jaba zeSa tIna nahIM hote to AhArakasamudghAta meM ve zeSa tIna ( mana:paryaya jJAna, upazama samyaktva, parihAravizuddhi 0 ) kaise ho sakate haiM ? ( dhavala 7 431,71355,454) / AhArakamizra kAyayogI ke mana:paryayajJAna, parihAravizuddhi saMyama aura upazama samyaktva ye tInoM nahIM hote| yaha dhruvasatya hai / ( dhavala 2 / 666 ) yahI bAta AhAraka kAyayogI ke kahanA cAhie / isI taraha grAhAraka zarIra tathA aMgopAMga ke sAtha bhI ye zeSa tIna mana:paryaya, parihAravizuddhi tathA upazama samyaktva nahIM hote / [ dhavala 7 / 666, dhavala 6 / 305 zravala 14 / 246 ] aise bhI kahA jA sakatA hai ki AhArakadvika, mana:paryayajJAna, parihAravizuddhi saMyama ye RddhiyAM tathA upazama samyaktva ye cAra sAtha-sAtha nahIM hote, eka-eka hI hote haiM / ( dhavala 2735, dhavala 14 / 247 ) vizeSa itanA hai ki upazama samyaktva ko AhAraka zarIra kA bandha to hotA hai [ dhavala 6380 tathA jaina gajaTa di0 5 / 12 / 66 | para udaya nahIM ho sktaa| isI taraha mana:paryayajJAdI ( zravala 265-66 ) tathA parihAra vizuddhi saMyamI bhI zrAhAraka zarIra kA bandha kara sakate haiM, (dhavala8307 ) mAtra udaya kA niSedha hai| zeSa saba zrAgamAnusAra jAnakara kahanA caahie| - ( 4 ) gAthA 82 (pR. 126) kI TIkA va artha meM likhA hai ki kurmonala yoni meM tIrthakara, do prakAra ke cakravartI tathA balabhadra utpanna hote haiN| isa para vizeSa itanA jAnanA cAhie ki jisa kurmona yoni se bharata cakravartI utpanna hue the usI yoni se anya 66 putra ( bharata ke bhAI) bhI utpanna hue the| jisa kaikasI se rAvaNa prativAsudeva utpanna huA thA, usI se bhAnukaraNaM tathA vibhISaNa bhI utpanna hue (pa0 pu0 parva 7 zloka 164 se 228 ) / jisa yoni se devakI ke kRSNa (vAsudeva) hue, usI yoni se nRpadatta, devapAla, anIkadatta, ghanIkapAla, zatrughna tathA jin2azatru nAmaka [ 24 ] Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ putra bhI utpanna hue the (harivaMzapurANa 35/1 se 26) / isa prakAra isa huNDAvasapiNI meM kUrmonnata yoni meM anya jana bhI utpanna hue haiN| itanI vizeSatA jAnanI caahie| (5) pR. 266 para tRtIya zaMkA-samAdhAna meM yaha kahA gayA hai ki usa pAhAra se utpanna huI zakti kA bAda meM utpanna hue jIvoM ke utpanna hai. ma samAna meM hI graho jAtA hai| isakA spaSTIkaraNa yaha hai ki eka nigAdazarIrastha sabhI jIva sAtha-sAtha utpanna nahIM hote, kintu krama meM bhI utpanna hote haiM (dhavala 14 pR. 227, 226, 484 Adi) tathApi ve upacAra se eka sAtha utpanna hue hI kahalAte haiN| tathA pUrva meM utpanna jIvoM kI zakti ko ( usI nigoda zarIra meM) bAda meM utpanna hone vAle jIva apanI utpatti ke prathama samaya meM hI grahaNa kara lete haiN| isIlie eka hI nimoda zarIra meM pUrvotpanna tathA pazcAt utpanna jItra eka sAtha hI paryApta ho jAte haiM, ityAdi / zeSa saba sugama hai| (6) pRSTha 323 para antima zaMkA kA samAdhAna apUrNa hai| ataH vistAra sahita pUrA samAdhAna mUla dha. 14/318 se liyA jAtA hai| yathA samAdhAna-- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki uttarakuru aura devakuru ke manuSya tIna palya kI sthiti vAle hI hote haiM, aisA kahane kA phala vahA~ para zeSa Ayusthiti ke vikalpoM kA niSedha karanA hai aura isa sutra ko chor3akara anya sUtra nahIM hai jisase yaha jJAna ho ki uttarakuru aura devakuru ke manuSya tIna palya kI sthiti vAle hI hote haiM, ata: yaha vizeSaNa saphala hai| athavA eka samaya adhika do palya se lekara eka samaya kama tIna palya taka ke sthiti-vikalpoM kA niSedha karane ke lie sUtra meM "tIna palya kI sthiti vAle", isa pada kA grahaNa kiyA hai| sarvArthasiddhi ke devoM kI Ayu jisa prakAra nirvikalpa hotI hai, usa prakAra vahA~ kI Ayu nivikalpa nahIM hotI; kyoMki isa prakAra kI prAya kI prarUpaNA karane vAlA sUtra aura vyAkhyAna upalabdha nahIM hotaa| isa prakAra yahA~ yaha batAyA gayA hai ki "tipalidovamaTridiyarasa" tIna palya kI sthiti vAle ke, isa pada ke dA artha banate haiM-- (1) vahA~ tIna patya kI hI sthiti hotI hai, (2) vahA~ anya bhI prAyu vikalpa (eka samaya adhika do palya Adi) banate haiN| vizeSa yahA~ yaha smaraNIya hai ki satkarma paMjikA pR. 78 meM likhA hai ki-bhogabhUmIe kadalI. ghAvamasthi ti abhipyaaenn| puNo bhogabhUmIe prAugassa ghAdaM sthiti bhaNatAiyANamabhiSpAeNa".. (dhavala 15 pari0 pR. 78) / artha- uparyukta prarUpaNa bhogabhUmi meM kadalIghAta hai, aisA kahane vAle prAcAryoM ke abhiprAya se kahA hai| punaH bhogabhumi meM kadalIghAta maraNa nahIM hai aisA kahane vAle prAcAryoM ke mata se prarUpaNa aisA hai ki.............| isa prakAra bhogabhUmi meM bhI kadalIghAta mAnane vAle AcArya haiM tathA una prAcAryoM ke abhiprAya se bahA~ aneka prAyuvikalpa bana jAte haiN| athavA vibhinna prAyunoM ko bAMdhakara bhI vahAM utpanna hone se aneka prAyuvikalpa bana jAte haiN| ja, dha. pRSTha 16-102, dhavala 16 pR. 424-25 bhI dekh| tattvArtha sUtra 2/53 prAdi se uparyukta mata bhinna haiN| zeSa saba sugama hai| [ 25 ] Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (7) gAthA 265 pR. 366 ) meM prAgata zabda "prasaMkhabhajikamA " kA vizeSArtha meM spaSTIkaraNa bhulavaza nahIM ho pAyA hai| isalie isakA spaSTIkaraNa yahA~ kiyA jAtA hai jilA, pRthvI, dhUli tathA jala zakti kI apekSA ye 4 sthAna pRthak pRthak asaMkhyAta lokapramANa bhedoM vAle haiM / tathApi ye bheda yathAkrama zrasaMkhyAtaguNe hIna asaMkhyAtaguNehIna haiN| yathA:samasta kaSAya udayasthAna zrasaMkhyAta loka pramANa hote haiM / tathApi utkRSTa sthAna se prArambha kara jaghanya sthAna paryanta kramazaH asaMkhyAta guNahIna-asaMkhyAta guNahIna hote haiN| samasta kaSAyodaya sthAnoM ko prasaMkhyAtalAMka se bhAjita karane para bahubhAga mAtra zilAbheda samAna utkRSTa zaktiyukta udayasthAna hote haiM / punaH zeSa eka bhAga ko asaMkhyAta loka se bhAjita karake jo bahubhAga prApta ho ve pRthvIbheda samAna anutkRSTa zaktiyukta udayasthAna hote haiM / punaH zeSa eka bhAga ko asaMkhyAta loka se bhAjita karane para jo bahubhAga prApta ho tatpramANa dhUlirekhA samAna prajaghanya zaktiyukta udayasthAna hote haiM / punaH anta meM zeSa bace eka bhAga mAtra udayasthAna jalarekhA samAna jaghanya zaktiyukta hote haiN| ye bhI prakhyAta loka pramANa haiM | isa prakAra ye cAroM sthAna kramazaH asaMkhyAtaguNehIna-hIna hote haiM / prakAra nAyeM zaktisthAnoM meM udayasthAnoM kA pramANa kahA gayA ( 108 prAcArya abhayacandra siddhAntacakravartI) / O isa (8) gAthA 640 ke vizeSArtha meM pR. 709 para kahA hai ki "anyathA tIsarI pRthvI se nikale hue kRSNa AdikoM ke tIrthaMkaratva nahIM bana sakatA hai", phira likhA hai ki "tIrthaMkara prakRti kI sattA ke kAraNa svayaM itanI vizuddhatA A jAtI hai ki vaha svayaM darzanamoha kI kSapaNA kara sakatA hai|" isakA spaSTIkaraNa - rahasya kI bAta yaha hai ki yaha jIva tIrthakara kevalI, sAmAnya kevalI yA zruta kevalI ke pAdamUla meM ho darzanamoha kI kSapA karatA hai / ( bhavana 6 / 246 ) aisI sthiti meM jo jIva tIrthaMkara prakRti kA bandha kara dUsare-tIsare naraka utpanna hote haiM tathA phira vahA~ se prAkara manuSyoM meM utpanna hote haiM, unako kSAyika samyaktva kI prApti aise hotI hai ki aise tIrthaMkara sattva vAle kSAyopaNa samyaktvI carama zarIrI manuSya svayaM jina arthAt zrutakevalI hokara phira pranya kisI kI fafe ke binA, svayaM hI darzanamAha kI kSapaNA karane meM samartha hote haiM / prastA. pU. 1, mUla pR. 4, jainagajaTa 16.470 I. pU. 7) 1 ( jayadhavala 13 zrIkRSNA ne zrI neminAtha ke samavasaraNa meM tIrthaMkara prakRti kA bandha to kara liyA thA, kintu unako kSAyika samyaktva nahIM utpanna huA thA / samyaktva se pUrva zrIkRSNa ne narakAyu kA bandha kara liyA thA. yataH ve marakara tIsare naraka meM utpanna hue| vahA~ se kSayopazama samyaktva ke sAtha nikala kara tIrthakara hoNge| aba yahA~ prazna yaha hotA ki unako kSAyika samyaktva kaise prApta hogA ? isake samAdhAna ke lie ghabala meM likhA hai ki jo svayaM jina arthAt zrutakebalI hote haiM, ve svayaM darzanamoha kI kSapaNA karate haiM, unako granya kevalo yA zrutakebaloM ke pAdamUla kI zrAvazyakatA nahIM rahatI / zrataH kRSNa naraka se Akara muni banakara, zrutakevalI (jina) banakara phira svayaM darzanamoha ko kSapaNA ( binA kisI ke pAdamUla me gaye) kara leNge| zeSa saba sugama hai / vi. 25.12.1662 viduSAm anucaraH javAharalAla jaina siddhAntazAstrI Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhipatra abin prazuddha zuddha ... bhakti prAdi tattvoM ko caneM, yaha nimitta hai| sAkSAt pratyakSa hetu mohanIya karma guNasthAna yoga ke sadbhAva prazraddhAna pramattasaMyata va apramattasaMyata arthAt sUtra meM vivakSita naya vedakasamyaktva sahAnavasthA 436-637 800-55 586-637 250-264 bhakti evaM aNunata mahAvata prAdi tattvoM ke baneM / yaha sAkSAt hetu darzanamohanIya karma gagAsthAna sadbhAva praddhAna pramattasaMyata arthAt paramAgama meM mukhya vedaka samyASTi mahAnavasthA 14 koThA naM. 1 436-630 6 koThA na. 5 800.885 12 koThA na. 4 585-637 20 koThA naM. 5 350-264 (36 se 14) isI prathama samAnatA bana jAtI hai dasaveM gugAmyAna....pAvazyaka hai| meM hI prathama jisa puSTi ke kA vedaka vibhAga jIva yA kAyayoga ko karane vAlA prakRti kyoMki, pahale mAga jIvoM kyoM apekSA vRddhi jo pasaMjhI sAdhAraNa isI prakAra prathama ekatA kahI hai ye tInoM paMktiyAM kATanI haiN| meM hI krodha kI prathama jisa kRSTi kA bedana tribhAga jIba yoga kA upadeza karane vAlA pravRtti kyoMki, pahale mAga sabhI jIvoM kyoMki apekSA prathavA vRddhi jo prasaMjJI (?) sAdhAraNa jIva 1 27 / Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti prada zukha 25 30 123 145 147 151 151 112 kRSTiyoM ko kRSTiyoM kI ko dvicarama phAlI ho kI dvicaramakAli naka le kA upAya paMkti tIna ke anta meM joDie- prasaMkhyAsaguNA hai| umameM anivatti0 upazAmaka kA gUNariNa guNakAra asaMkhyAta guNA hai| usase sUkSmasAmparAya kA guragazreriMga guNakAra asakhyAtaguNA hai| bArA ke nini:saMga bANa ke samAna viniHsaMga zeSa chaha prakRtiyA~ zeSa karma prakRtiyA~ sUkSma tejakAyika bAdara banaspati- sUkSma jakAyika bAdara vAyukAyika-mUkSma kAyika vAyukAvika bAdaravanaspatikAdhika upamukta ke upamukta AhAra ke hotI haiM, kintu mUlAcAra hotI haiN| mulAcAra upapAda janma meM ekendriya upapAda janma meM tathA ekendriya sthita sabase sthita jIvoM ke sabase vAlI hai| isa bAlI hai yAnI bhramara yo caur3A hai / isa svasthAna sUkSma svasthAna meM sUkSma ghanyaja jaghanya 14-15 avagAhanA karake avagAhanA ko grahaNa karake 20 me prAvalI ke se isako prAbalI ke sUkSma pRzvIkAyika kI subhama pRthvIkAyika paryAptaka kI zAdara vanaspatikAyika zarIra bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra nIcagotra rUpa nIca gotra ke meM bheda kiyA kA prabhAva kiyA pahale sthitikANDaka pahale ; sthitikANDaka bhavati' 'saMyana bhavati'; arthAt para vidhi bAdhaka hotI hai isa niyama ke anusAra 'saMgata pariNAmoM prAgoM 13:14, 15; 17 indriyoM noTa-indriyoM ko jagaha indriya-prAgoM pddh'eN| usameM manobalarUpa usase utpanna hue manobala rUpa 22-23 bhASAvagaMgA... zakti "bhAvagaMgA .. zakti" mathuna saMjJA parigraha sajA jAna par3atA hai| jJAnarUpa par3atA hai| ye indriyA~ ve indriyA~ (upayoga rUpa bhAvendriyA) nArakiyoM ke utpanna nArakimoM meM jIvoM ke utpanna paMkti 13 ke anta meM jor3a sUkSma sAmparAya saMyama kA jaghanya aMtara eka samaya hai| kyoMki makSma sAmparAyika saMyatoM ke binA samaya jagata meM dekhA jAtA xcx Murhwor 166 176 181 181 187 ~ 161 166 [28 ] Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha PEE 166 201 223 225 128 238 24 245 ** 24= 248 253 262 264 264 254 ?co 283 284 285 262 304 305 /ot 308 paMkti 26 28 5 15. 25 11 7 1-2 27 13 10 30 24 18-20 2-3 de 24 ** 25 30 2 17 PS 1 azuddha zuddha hai / utkRSTa prasara chaha mAsa hai, kyoMki apakaraNa-prArohaNa kA utkRSTa antara chaha mAsa hI hai| chaha mAsa bAda koI-nakoI sUkSma sAmparAya hotA hI hai / tIsare meM kApota va nIla, cauthe meM nIla, pA~caveM meM nIla va kRSNa lezyA tIsare cauthe naraka meM nIla ba kRSNa lezyA 500 dhanuSa narakagati nArakI 6197084666664162.... prathamavargamUla a. . ko dvitIya vargamUla x (tRtIya indriyoM ke ukta pudgala Rvya kA... parimana hai / vyaya sahita Apa ke binA sUkSma ekendriya paryAptaka hIndriya... paMcendriya yukta banatA hai / / 182 / / zaMkA- pratyeka vanaspati meM. ....akAntika hai / nahIM huI hai, jala mUlAdika, jo zrAgama meM pratiSThita pratyeka hetu (bhAvakalaMka) yaha tInoM rAziyAM loka jalakAyika jIva paryApta prAvalI saMpUrNa bAdara paryApta kyoMki sambandha prabhAva guNa se vaha zrora bhujyamAna jinhoMne pUrva [ 29 ] 7] yojana 3 kosa narakagati se nArakI 61670846668 164162... prathamavargamUla se ja. zre. ko dvitIya vargamUla (tRtIya indriyoM ke dvArA ukta viziSTa saMsthAna, mahatva tathA prakRSTa vAzI Adi pudgala dravya kA pariNa mana hai / vyayarUpa se adhika Apa ke binA sUkSma ekendriya aparyAptaka trIndriya dvIndriya, paMcendriya, caturindriya yukta; pRthvI zrAdi meM banatA hai / / 182 / / zaMkA pratyeka vanaspati meM sUkSmatA viziSTa jIva kI sattA sambhava hai ataH yaha sattvAnyathAnupapattirUpa hetu anekAntika hai / 2 nahIM huI hai; aise inameM jala jo mUlAdika, grAgama meM pratiSThita pratyekapane se hetu bhAvakalaMka hai, yaha tInoM rAziyA~ asaMkhyAtasoka jalakAyika paryApta jIva paryApta jIvarAzi prAvalI sampUrNa bAdara kyoMki karma sambandha abhAva guraNa ho vaha aura anta meM bhujyamAna jinhoMne kArmaNa kAyayogakAla meM pUrva Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMkti pRSTha 317 27 326 11-12 370 380 389 22 agraja varga hotA hai| . ......... vagaMNA hotI hai| athavA paramANu prataH paramANu kevala yaudArika zarIra kI praudArika zarIra kI kevala pudgaloM kA utkarSa pudagaloM kA saMkleza se utkarSa ekendriyoM meM trasoM ekandriyoM se trasoM eka samaya........udaya samaya hai usa tIsare........ hai use tIsare tulya prasaMsyAtaguNe tulya hokara prasaMdhyAtaguraNe sUta, preya sUta yA svata, preya jala ke dvArA jala ke micanoM dvArA haiM / / 265 / / haiM / zilA, pRthvI, dhUli tathA jala ye cAroM sthAna pRthak-2 prasaMgyAta loka pramAraNa hote hue bhI kramazaH asaMkhyAta guNahIna-2 haiM // 26 // parivartana mAtra vizeSa parivartanamAtra krodha ke parivartanavAra vizeSa padArthoM meM kI padArthoM kI praprAya abAya aba isa prakAra........diye hI haiN| isa prakAra sabhI (11) vikalpoM kA spaSTIkaraNa kiyA gyaa| vastu kA uparima vastu kA, uparima 611...... 612 veM 6011.... .. 6012 beM ananta mAga jAkara ananta bhAga buddhiyA~ jAkara pramANa vRddhiyoM meM meM pramANa anaMtabhAga dRddhiyoM meM se aparivartita apavartita ke nIce saMkhyAta ke nIce kANDaka pramANa saMkhyAta [(4x 45) [(1445) jaghanya stha jaghanya sthAna meM prAbhRtaprAbhRta jitane prAbhRtaprAbhRta ke jitane bayAsI tirAsI zrukSajAna eka zrutajJAna meM eka eka akSara hotA hai eka bhaMga hotA hai se eka karane se eka kama karane yathA--prakAra ke yathA-prakAra ke 13-14 25 403 Wa man. 426 426 431 432 438 "210 26.27 436 443 14638 1953 zrutajJAna ekakama prApta hone unake pravRtti 6. 4 1630 zrutajJAna aura tadAbaraNa karma ke eka kama prApta hone para unake prati pravRtti [30] Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddha pRSTha paMkti 445 sAdhu kI kathA........ lAsya pada haiN| pAMca bhUtoM ke bhaMgavidhiviNeSa, tattva 452 kAraNabhUta hai-kSetrAnanugAmI varga sAnI meM kyoMki sUkSma avagAhanA se Upara * sAdhu ko kathA lAkha paura 5 pada haiN| bAra bhUtoM ke bhaMgavidhibizeSa, pRcchAvidhi, pRcchAvidhi vizeSa, tatva karAgabhUta hai-vaha tIna prakAra kA hai--kSetrAnanugAmI vargAnoM ke saMtra ya meM kyoMki vaha sUkSma avagAhanA kA mAna (pramANa) hai / parantu isase Upara jAte haiM unako vaha jAnatA hai| una utanA palyopama prasaMkhyAtamAga pAtA hai, yAnI hI prAcArya jaghanya dhruvahAra, vargaNA guNakAra 5 vargAra saMbaMdhI vikalpoM ko lAne hetu eka rUpa kA paramANupracaya kuSTha kama eka divasa kI bAta jAnatA 471 jAte haiM, una usane isa palyopama prasaMkhyAtaveM bhAga ho jaghanya dhruvahAra vrgnn| guNakAra va varga sambandhI eka rUpa kA kucha paramANapracaya kucha eka divasa hai|' 23-24 484 45 Ac 466 hai, sAmAnyavAnI saMkhyAtava mAtra jaghanya dravya meM .. hotA hai / / 414 // 44 501 hai, kAlasAmAnyavAcI saMkhyAtaveM bhAga bhAva utane paramAvaSi ke bheda haiN| inameM se utkRSTa carama bheda meM dravyahAra (arthAt dhruvahAra) pramANa hotA hai / / 414 / / avyavahita kAla kama isase isI prakAra kAla isase bahuta se usakA saMkhyAtavA bhAga saMbaMdhI utkRSTa kSetra dvArA prathama pRthvI rahita avadhi yA samasta . pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga 505 506 pratyavahita kAya kama / isase isa prakAra kAla bahuta se asaMkhyAtavA bhAga saMbadhIkSetra dvArA pRthvI sahita avadhi yukta samasta pAvalI ke bhAga 506 505 5. [ 31 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAkti 526 126 526 xxxxxxxxx 5.26 5.26 23 54.6 jJAtA padAthoM tiryaka tathA pratijJAniyoM pramANa avadhijJAna inase adhika vimaMgazAnI mithyASTi proca mithyApTi isake udaya chedoM purva saMyama kA kAraNa asatya churI, viSa nAmaka tIsare guragavata avadhi, sAmAyika kaSAya kA kAva asaMkhyAtA cakSudarzana paramArtha acakSudarzana kI utpati kaSAyoM meM kevala masUma kusUma pranavAta va tanuvAta para saMkhyAta mAnata, prAragata ) svargA hotI hai / / 534-35 // 570 jJAta paryAyoM tiyaMca matijJAniyoM pramANa tathA pravadhijJAna inase va ayogI se adhika vimaMgazAnI bhI mithyASTi proca yAnI sakala mithyASTi apratyAsthAnAvaraNa ke udaya bhedoM pUrva meM saMyama kA kAraNa, aise asatya churI, dhenU, viSa nAmaka murAvata avadhi meM sAmAyika kaSAya kA, kAya bhasaMkhyAta pracakSudarzana paramArthapravakSajJAna kI utpatti kaSAyoM se, kevala kusuma va tanuvAta para eka bAra saMkhyAta ) svagaH hotI hai / bhavanatrika aparyAptoM ke ___ azubhatrika hotI hai / / 534-35 / / asaMkhyAla bhAga kA bhAga aba prazubha lezyA vAlI sampUrNa jIvarAthi ko tInoM ke sAmUhika varga se ke bhAgAhAra ke gupakAcarita (yakSoM ke vivaraNa sthAna); sparza karate haiM / isalie pratarAMgRla guNita jagapreriNa kA saMkhyAtavA~ bhAga pramANa guNakAra sthApita karanA caahie| sarvatra | 10 16-20 512 56 | 600 2 asaMkhyAtaveM bhAga prazubha lezyA vAlI jIvarAjhiko sAmUhika varga me ko bhAgAhAra ke guhyaka carita (yakSoM ke vicaraNa sthAna) ye samAnArthaka haiN| sparza karate haiN| sarvatra * * 610 [ 32 ] Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paSTa paMkti prAzuddha 11 . 134 11 kama nava baTA kama 8/14 tathA nava baTA // 196 / / svasthAna // 196 / / spaSTIkaraNa-svasthAna svasthAna kI svasthAna va samRdayAta kI bhAga athavA mAga prasaMkhyAta bahumAga athavA caur3e mAga cauthe bhAga zaMkA-1:....hI AtA hai| x x x (tInoM paMktiyAM kATanI hai|) lene para jIva lene para bhI jIva saMyama samaya ko jAnanA caahie| sakhyAta saMkhyAta prasaMkhyAta va ananta bheda bAlA prasaMnyAta va ananta prAvaliyoM kA vaha eka samaya eka samaya mAvaliyoM sikha ko siDoM ko mAma samaya 1 6 mAsa = samaya 643 chaha prAvalI pramANa vaha bar3e vaca paTala ke cAhie / yaha saMkhyAta mAvalI pramANa vaha choTe-bar3e vanA pRthvI ke cAhie / jaghanya pratyeka garIra vargagA se utkRSTa pra.za. vargaNA asaMkhyAta guNI hai| guNakAra palya kA prasaMkhyAtavAM mAra 667 18-19 hotI haiM / isa prakAra Eys hotI haiM / apanI jaghanya se utkRSTa bAdara nigoda vargaNA prasaMkhyAta guraNI hai| jagamazreNI ke masaMkhyAta mAga guNakAra hai isa prakAra pAdi meM uttarottara nyUna taH sU0, sa. si0, rAjavAtika kI paramparA:hote haiN| isa prakAra pATa guNasthAna se 14veM 680 mAdi meM nyUna nakze ke Upara isa taraha heDiMga lagAnA: - hote haiM / pATha guNasthAna 14 yaha krama kI proSa kAla milA Dena guNahAni karma hai ko proSa kAla meM milA Der3ha guNA hAnix karma pramANa hai| 504 705 [ 33 3 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha zuddha 710 720 723 725 hone ke pazcAt karatA humA samaya samayoM rUpa se dAma rUpa me, dAru bhajanIya hai| darzana bhajanIya hai, aisA mAgama meM kahA hai| darzanasamyamhaSTiyoM kI icchA rAzi hai| samyagdRSTi haiN| ko palya se palya karatA hai vaha karatA hai, prataH vaha ataeva mathabA karate haiM / jahA~ karate haiN| isI taraha mAraNAMtika samu dadhAta meM jahA~ samudghAta zreNI samuddhAta meM zreNi eka jIva kI apekSA nAnA jIvoM kI apekSA pranAhAraka sabai kAma hote haiN| eka jIva ko apekSA manAtmabhUta hetu antaraMga nimitta hai| manAtmabhUta hetu hai tathA byayoganimittaka bhAvayoga tathA bIryAnsarAya jJAnAvaraNa varNanAvaraNa ke kSaya, kSayopazama se utpanna mAtmazAkti bhAtmabhUta antaraMga nirmita hai| asaMkhyAta........ saMkhyAta anubhaya pikalendriyoM anumaya vacana bikalendriyoM samyaktva samyakttI -paMcendriya jIvoM paMcendriya taka ke jIvoM mAnane meM unase anekAnta doSa ho aisA ekAnta nahIM hai ; arthAta panekAnta prAtA hai| jAtA; kyoMki sAmAyika va chedopasthApanA meM vivakSA-bheda se hI bheda hai, bAstava meM nhiiN| 735 37. 26 744 22.23 74 22 [3 ] Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gommaTasAra : jIvakANDa * viSaya-sUcI * viSaya pRSTha viSaya 101 103 114 maMgalAcaraNa bIsa prarUpaNA prodha va pAdeza kA spaSTIkaraNa mArgaNAoM meM vibhinna prahapaNAmoM kA antarmAna guNasthAna lakSaNa gugAsthAna nirdeza guNasthAnoM meM bhAva guNasthAna pralapaNA adhikAra midhyAnva : lakSaNa va bheda sAsAdana sambagmidhvAtva sAyopAmika samyaktva auramika kSAmika samakita paMcama musAsthAna pramattasayata pramAda ke 5 bheda 37 hajAra maMgoM kA nakzA apramattasapata adhakaraNa apUrvakaraNa anivRttikaragA nayA spardhaka va kRSTi prarUpaNa sUkSma sAmparAya upazAntaprAya kSINakaSAya sayogabalI prAyajitakaraNa kevalI samudghAta yoganirodha yoga kRSTiyA~ sakSamakriyA apratipAtI dhyAna nayogakevalI gUNadhairiganirjarA ke 11 sthAna sikhoM kA svarUpa anya mata parihAra jIvasamAsa prarUpaNA adhikAra nirUkti jIvasamAsa kA lakSaNa jIvasamAsa ke bheda sthAna, yoni, avagAhanA, kula vibhinna voniyoM meM janma garbhAdi janma yoni saMkhyA gAMta tathA janma meM saMbaMdha vibhinna gatiyoM meM veda avagAhanA matsya-racanA kUloM dvAga jIvasamAsoM kA kathana paryApti prarUpaNA adhikAra lakSaNa va bheda 74 | mmAmI 76 | paryAptiyoM ke prasthApana va niSThApana 76 | meM kAla 118 116 121 128 133 134 135 154 157 161 [ 35 ] Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya pRSTha viSaya 238 242 243 244 254 256 258 26. 263 273 paryApta na niyatvAsa granta mahataM meM aparyApta ke bhava / mamudghAta kevalI kI aparyAptatA para UhApoha 165 lakaSyaparyAptaka Adi meM guNasthAna . huNDAvasapigagI meM bhI strI meM samyaktvI utpanna nahIM hote prANa prarUpaNA adhikAra prANa lakSagA bheda, utpati kI sAmagrI, svAmI prAdi saMjJA adhikAra saMjJA kA lakSagaNa va bheda mAhArAdi saMjAtroM ke hetu lakSaNa guzAsthAna Adi 185 mAgaMNA-mahAdhikAra mArgaNA-niruktyartha tathA saMkhyA 188 14 mArgaNAnoM ke nAma mAntara magaMgAe~ 165 gati-mArmaNA prarUpaNA maragati kA svarUpa 16 Ayu, leNyA, naraka-duHkha naraka meM gugAmthAna : gatyAgati kauna kima naraka taka jAte haiM liyaMca gati-svarUpa mukha-duH, antara, guNAsthAna tathA jIvasamAma 202 / manuSya gati : svarUpa, kSetrasImA 205 manuSya gati ke duHkha 207 tiryaMcoM tathA manuSyoM ke bheda 206 devamati --svarUpa devoM meM du:kha devoM ke bheda va grAyu sidhaza 212 cAroM gatiyoM ke jIvoM kI pathAkrama saMkhyA 214 indriyamArgaNA nizaktyartha indriyoM ke bheda va svarUpa indriyoM kA viSayakSetra indriyoM dvArA prApta artha kA grahagA indriyoM kA prAkAra va pravagAhanA anindriya (siddha) ekandriyAdi jIvoM kI saMkhyA kAyamArgamA bheda, varNa pAdi 36 prakAra kI pRthvI pRthvI, pRthvI kAya, pRthvIkAmika, pRthvI jIva sUkSma va bAdara meM bheda cAra sthAbaroM ko avagAhanA vanaspatikAyika svarUpa bheda Adi sAdhAraNa kA svarUpa (vistRta nirUpaNa) SoDazapadika alpabahatva nityanigoda asa: svarUpa, bheda, kSetra kauna-2 nigodahina zarIra haiM prasa va sthAbaroM ke prAkAra prAdi kAyamArgagA meM saMsthA pogamArgaNA lakSaNa tInoM yogoM kA svarUpa sthita (bhATa madhya ke) jIyapradezoM meM bhI karmabandha yoga praudayika bhAva hai| yogoM ke bheda vacana yoga va bheda dasa satya vacana anubhaya vacana 4 manonacanayoga vA hetu sayoga kevalI ke manoyoga zraudArika, mitha kAyayoga vaikriyika, mizra kAvayoga AhAraka, sAhAraka mizra 275 277 278 199 276 206 26. 261 262 264 266 mr 266 310 211 301 302 304 R Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya pRSTha | viSaya pRSTha 378 380 380 405 320 417 417 426 426 432 440 446 41 kAgaMNa kAyayoga vaikrivika va AhAraka yugapata nahIM ayogI zarIroM meM karma-nokarma vibhAga zarIroM ke samaya prabana va vagaMgA kI avagAhanA binasopacaya-svarUpa jacanya guNa meM bhI ananta pravibhAga praticcheda hote haiM 5 zagairoM kA utkRSTa saMcaya pAMca bhI kI utkRSTa spiti pA~ca zarIroM kI guNahAni maudArika prAdi zarIroM kA baMdha, udaya va sattva draSya pramANa zarIroM ke utkRSTa saMcaya ke svAmI pAMgamAnaNA meM jIvoM kI saMkhyA vedamAgaNA veda kA hetu kisa jIva ke konasA veda vedoM ke lakSaNa pravedI siddha vedamArga meM jIvasaMkhyA kavAyamArgaNA kaSAya kA nirukyartha kaSAyoM ke bheda va kArya kodha prAdi kaSAyoM ke paryAyavAcaka nAma kapAyoM ke 4, 14, 20 bheda narakAdi gati ke prathama mamayoM meM kaoNnamI kaSAya ho? zakti, leNyA va prAyubaMdha kI apekSA 4, 14, 20 bheda chahoM mezyAoM meM kucha samAna aza kAya mArgaNA meM jIva jJAnamArgaNA nirukti siddha lakSaNa jJAna ke bheda, svAmI grAdi mizrajJAna kA hetu/manaHparyaya kA svAmI 3 ajJAnoM ke lakSaNa 314 matijhAna--vividha bheda, savistara nirUpaNa zrutajJAna-lakSagA, bheda, svarUpa SaTsthAna li kA svarUpa akSarAtmaka zrutajJAna dravyazruta ba kevala jJAna samAna nahIM zruta ke 20 bhedoM kA prapaJca 323 dvAdazAMga ke saba pada bAhya akSaroM kI saMkhyA 13 zrutajJAna ke 64 prakSaroM ke eksaMyogI mAdi sarva bhaMgoM kI gaNita aMgapraviSTa tathA aMgabAhya meM vibhAjana 237 bAraha aMgoM ke nAma va pada 338 divyadhvani kA svarUpa bArahaveM aMga ke bheda ityAdi 344 aMgavAhya ke bheda 345 dhAvaka krarma ke upadezaka tIrthakara 345 ahisaka kaise ? zrunajJAna ke paryAyavAcaka zabda 345 avadhijJAna : svarUpa, bheda, svAmI anya bheda va svAmI 351 avadhijAna kA viSaya 352 dezAvadhi ke jaghanyAdi dravya tathA dhra bahAra kA svarUpa, kArmaNa ___ vargaNA kA guNAkAra prAdi dezAvadhi ke dravya vikalpa 363 kSetra va kAla ke vikalpa kaise bar3hate haiM ? dezAvadhi ke 16 kANDaka 365 paramAvadhi maviSi naraka meM avadhikSetra manuSya-tiryaMca meM avadhi bhavanatrika meM avaSi kA kSetrakAla 375 / svagareM meM avadhijJAna 453 465 471 475 402 358 483 466 486 466 505 507 [ 37 ] Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya pRSTha viSaya pRSTha 511 580 X 585 522 586 581 manaHparya yahAna : svarUpa bheda mAdi utpatti ke prAtmapradeza kahA~ Rju vipulamati meM bheda manaHparyaya kA viSaya rUpI padArtha Rjumati kA jaghanya utkRSTa dravya vipulamati kA dravya ina donoM ke kSetra donoM manaHparyayoM ke kAla va bhAva kevalajJAna jJAnamArgaNA meM jIvasaMkhyA saMyama mArgaNA lakSagA va hetu pAMca saMyamoM kI utpami saMyama 4 hI haiM saMyamAsaMyama pAMcoM mayamoM kA svarUpa dezasaMyama kA svarUpa prasaMgaprApta 5 aNuvranoM kA caraNAnuyogIya 562 563 567 532 604 vibhinna gatiyoM meM dravyalezyA parimAraNa va saMkramaNa adhikAra kucha madhyama aMza sabhI lezyAmoM meM samAna haiM 321 lezyAkarma ke 6 daSTAnta 6 lezyA vAloM ke svabhAva lezyAoM ke 26 aMza 525 apakarSa svarUpa pATha madhyama aMza kA nakzA 8 madhyama graMthoM ke nAma tathA khulAsA kisa lezyA bAlA kisa gati meM jAve 530 pAroM gatiyoM meM kahA~ kauna lezyA lezyA (dravya va bhAva) kA hetu leNyA meM jIvoM kI saMkhyA alpabahutva leNyA kSetra 541 ! 7 samudghAta kA svarUpa lezyA meM sparza 542 lezyAyoM kA kAla 546 lezyAoM meM antara maleNya middhoM kA svarUpa bhavya mArgaNA : svarUpa va jIvasaMkhyA samyaktvamArgaNA : lakSaNa samyaktva ke isa bheda chaha dravya nirUpaNa chaha dravyoM meM rUpI-arUpI chaha dravyoM ke lakSaNa paramANu, 1 samaya meM 14 rAjU jAtA hai kAla ke samaya, prAvalI Adi bheda pAvalI kA prasaMdhyAtavA~ bhAga bhI __ ansamuhUrta hai 6 mAsa 8 samaya meM 608 jIva mukta 573 artha va vyajana paryAya 576 dravyoM kA prAcAra 577 : choTe se loka meM saba jIvoM kA samAveza 106 610 615 620 550 625 628 626 tIna guNavata zikSAtrata zikSAbatoM ke nAma vibhinna prAcAryo ke mata se gaNAraha pratimAmoM kA svarUpa asaMyata kA svarUpa saMyama mArgaNA meM jIva darzanamArgaNA : lakSaNa darzana sAmagrAhI hai pranAtmajJatA kA dUSaNa kise ? zAna meM darzana adhika hai| sabhI darzanoM kA svarUpa darzanamArgaNA meM jIvasaMkhyA leNyAmArgaNA : lakSaNa leNyA ke bheda lazyA ke barga 642 645 572 650 652 [ 38 ] Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / viSaya pRSTha viSaya 721 - 723 726 732 733 677 736 737 kisa taraha? chaha dravyoM ke bheda jIvadravya ke calAcala prAtmapradeza pudagala trya cala hai 23 pudagala vagaMgAnoM kA nirUpaNa pudgala ke mAdarabAdara prAdi 6 bheda skandha, skandhadeza, pradeza, paramANu 6 vravyoM ke upakAra paramANu ke bandha kA nirUpaNa avibhAga praticcheda kA svarUpa paMcAstikAya nau padArtha puNya jIva va pApajIba pratyeka guNAsthAna meM jIvasaMkhyA mAna, veda, prabagAhana prAdi kI apekSA eka samaya meM vibhinna kSapakoM kI saMkhyA sakalasaMyamI kI saMkhyA pradhama 4 guNasthAnoM ke pravahAra kAla puNya va pApaprakRtiyA puSya kA svarUpa puNya mokSa kA hetu hai pAsrava saMvara Adi kA lakSya sAyika samyaktva prarUpaNa kSAyopazama samyaktva prarUpaNa upazama samakita : pAMca lavidha Adi kA nirUpaNa sAsAdana samyaktva mithyAtva lakSaNa samyaktvamArgamA meM jIvasaMkhyA 653 saMhI mArgaNA : svarUpa va saMkhyA prAhAra mArgaNA : svarUpa va svAmI 658 sAta samudghAtoM kA sodAharaNa mvarUpa kevalI samahAmAta kA ina pATi samudghAtoM kI dizA 666 mAhAraka/panAhAraka kAla 670 prAhAramArgaNA meM jIvasaMkhyA 671 upayoga adhikAra : sAkAra va anAkAra upayoga upayoga ke 8,4 bheda 650 upayogAdhikAra meM jIva saMkhyA 582 pramatarbhAvAdhikAra 683 mArgaNAnoM meM guNasthAna 685 ekendriyoM meM zratazAna siyoM meM kSAyika pAritra hai 662 guraNasthAnoM meM jIvasamAsa 663 guNasthAnoM meM paryApti va prANa guNasthAnoM meM saMjJA 666 guNasthAnoM meM mArgaraNAeM guraNasthAnoM meM upayoga mAlapAdhikAra guNasthAnoM meM mAlApa mAgaMNAmoM meM bhAlApa 16, 38, 57 jIvasamAsa kucha niyama dvitIyopazamI ke manaHparyaya hai 718 dvitIyopazama kahA~ utpanna hotA hai ? siddhoM kA svarUpa 719 ] 20 bhedoM ke jJAna kA upAya va phala 757 756 665 768 766 77t 781 783 19 786 [ 36 ] Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / / zrImannemicandrAya namaH // + gommttsaarH|| * jIvakANDam * maGgalAcaraNa aura vastu-nirUpaNa kI pratijJA-- siddha suddha paNamiya jiriMgadavaraNemicaMdamakalaMkaM / guragarayaNabhUsaNuvayaM jIvassa parUvaNaM vocchaM // 1 // gAthArtha - jo siddha haiM, zuddha haiM, akalaGka haiM aura jinake guNarUpI ratnoM ke bhUSagoM kA udaya rahatA hai, aise jinendravara (zreSTha) nemicandra (neminAtha) bhagavAna ko namaskAra karake maiM (nemicandrAcArya) jIva kI prarUparaNA kahatA hU~ / / 1 / / vizeSArtha - isa prathama gAthA meM granthakartA zrImannemicandrAcArya ne iSTadeva ko namaskAra karake jIvaprarUpaNA ke kathana kI pratijJA kI hai| jo kRtakRtya haiM, ata: siddha haiM; dravya-bhAvarUpa dhAtiyA-karmoM me rahita haiM, ata: zuddha haiM / sudhAdi aThAraha doSoM se rahita haiM, ataH akalaka haiM tathA ananta-jJAnAdi guNarUpa ratnoM kI prakaTanA hone se guNaratnabhuSaNodaya haiM, una neminAtha bhagavAna ko namaskAra karake, athavA ghAtiyA karma ke nAza meM prakaTa anantajJAnAdi nava kevalalabdhirUpa anupama aizvarya se sahita hone se jo jinendra haiM arthAt jinakI jJAnaprabhA se tInoM loka aura tInoM kAla vyApta haiM, tIrtharUpI ratha kA pravartana karane meM jo nemi (dhurA ) ke samAna haiM, tIno lokoM ke netrakamaloM ko vikasita karane meM jo candra ke samAna haiM, aise jinendra zreSTha catuviti tIrthava ra samudAya ko, athavA karmarUpI parvatoM ke bhedana karane vAle jina haiM unameM indra-pradhAna indrabhUti gautama gagAdhara ke vara (guru) zrI vardhamAna svAmI ko namaskAra karake jo ki nemicandra bhI haiM, kyoMki ziSyoM ko avinAzI pada para le jAne se ve "nemi" haiM tathA candravata vizvatanvaprakAzaka hone se candra bhI haiN| isa taraha vardhamAna svAmI hI nemicandra haiM; unheM namaskAra karake prathayA sAdhya ko siddha kara lene se jo siddha hai; jJAnAvaraNAdi pATha prakAra ke dravyabhAvarUpa kamoM se rahita haiM ataH zuddha hai; paravAdiyoM dvArA kalpita doSoM kA abhAva hone se jo prakalaGka Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2)go. mA. jIvakANDa haiM: samyaktvAdi pATha guNoM ke prakaTa ho jAne se jo guNaratnabhUSaNa haiM tathA ve siddha jinendravara nemicandra bhI haiM (karmajetA -jina' ; parama aizvarya zobhitaH indra; vara- utkRSTa ; nemi = jJAna; candra = paramasukha bhoktA: vara nemi = utkRSTa jJAnI : sabhI vizeSarA siddhoM ke haiN|); aise siddhoM ko namaskAra karake maiM (nemicandrAcArya) jIvanarUpaNA kA kathana kruugaa| isa gAthA ke tIna caraNa maGgalarUpa haiM, kyoMki isameM jinendradeva ke guNoM kA kIrtana kiyA gayA hai| jinendra deva ke kIrtana se vighna nAza ko prApta hote haiM, kabhI bhaya utpanna nahIM hotA, duSTadevatA AkramaNa nahIM kara sakate aura nirantara icchita artha kI siddhi hotI hai, ataH prArambha kiye gae kisI bhI kArya ke prAdi, madhya aura anta meM maGgala karanA cAhie, kyoMki nivighna kArya-siddhi ke lie jinendra gurakIrsanalapa jalAyaka hai| maGgala do prakAra kA hai-nivaddhamaGgala, anibaddhamaGgala / nibaddhamaGgala - grantha kI Adi meM granthakartA dvArA maGgalasvarUpa gAthA kI racanA svayaM karake jo iSTadevatA ko namaskAra kiyA jAtA hai, vaha nibaddhamaGgala hai tathA jo maGgalasvarUpa gAthA granthakAra ke dvArA svayaM nahIM racI jAtI hai, vaha anibaddhamaGgala hai / isa gommaTasAra jIvakANDa grantha ke Adi meM jo yaha maGgalarUpa gAthA hai, vaha nibaddhamaGgala hai. kyoMki iSTadeva ko namaskArarUpa yaha gAthA svayaM granthakartA dvArA racI gaI hai| zaDA-grantha svayaM maMgalarUpa hai yA amaGgalarUpa ? yadi grantha svayaM maGgalarUpa nahIM hai to vaha grantha bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki maGgala ke abhAva meM pApa kA kAragA hone se usakA granthapane se virodha hai| yadi grantha svayaM maGgalarUpa hai to phira usameM alaga se maGgala karane kI kyA AvazyakatA hai, kyoMki maMgalarUpa grantha se hI kArya kI niSpatti ho jAtI hai ? samAdhAna - grantha ke Adi meM maGgala kiyA gayA hai, tathApi pUrvokta doSa nahIM AtA, kyoMki grantha aura maGgala ina donoM se pRthak-pRthak rUpa meM pApoM kA vinAza hotA hai| nibaddha aura anibaddha maGgala paThana meM Ane vAle vinoM ko dUra karatA hai aura grantha pratisamaya asaMkhyAta guriNata dheriNarUpa se pApoM kA nAza karake usake bAda sampUrNa karmoM ke kSaya kA kAraNa hotA hai| zaGkhA-devatA-namaskAra bhI antima avasthA meM sampurNa karmoM kA bhaya karane vAlA hotA hai, isalie maGgala aura grantha donoM eka hI kArya ko karane vAle haiN| phira donoM kA kArya bhinna kyoM batalAyA gayA? samAdhAna-sA nahIM hai, kyoMki granthakathita viSaya ke parijJAna ke binA kevala devatAnamaskAra meM karmakSaya kA sAmathrya nahIM hai| mokSa kI prApti zukladhyAna se hotI hai, kintu devatAnamaskAra zukladhyAna nahIM hai| - - 1. vighnAH praNazyanti bhayaM na jAtu, na duSTadevA: parilayanti / arthAnyatheSTAzca sadA labhante, jinonabhAnAM parikartimana / / 2. pAdau madhyAvamAna na maGgalaM bhASitaM vudhaiH / tajinendraguNastotra sadavighnaprasiddhaye // [pa. pu. 1 pR. 42] 3. dha. pu 1 pR. 43 / Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMgalAcarazA/3 yadyapi isa gAthA meM devatA-namaskAra rUpa maMgala kiyA gayA hai tathApi tAlapralamba' sUtra ke dezAmarthaka hone se maMgalAdi chahoM adhikAroM kA prarUpaNa karatA hai / kahA bhI hai maMgala-nimita-heU parimAraNaM NAma taha ya katAraM / bAgariya cha ppi pacchA vakkhAraNa satthamAhariyA // maGgala, nimitta, hetu, parimANa, nAma aura kartA ina chaha adhikAroM kA vyAkhyAna karake prAcArya zAstra kA vyAkhyAna kareM / / / _ 'magi' dhAtu me maMgala zabda niSpanna huA hai / 2 maMgala kA nirukti artha -jo mala kA gAlana kare, ghAta kare. dahana kare, nAza kare, zoghana kare, vidhvaMsa kare vaha maMgala hai| dravya aura bhAvamala ke bheda se mala do prakAra kA hai| dravyamala bhI do prakAra kA hai bAhya dravyamala aura abhyantara dravyamala / pasInA, dhali Adi bAhya dravya mala hai| kaThinarUpa se jIvapradeNoM se baMdhe hue prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezarUpa bhedoM meM vibhakta jJAnAvaragAdi pATha prakAra ke karma abhyantara dravyamala haiN| prajJAna aura adarzana Adi pariNAma bhAvamala haiN| isa prakAra ke mala kA jo gAlana vAre, binAza kare, vaMsa kare baha maMgala hai| athavA maMga' zabda mukhavAcI hai, use jo lAve, prApta kare, vaha maMgala hai|' maMgala, puNya, pUta, pavitra, prazamna, ziva, bhadra aura saugya ityAdi maMgala ke paryAyavAcI nAma haiN| prAcIna prAcAryoM ne aneka zAstroM meM bhinna-bhinna zabdoM dvArA maMgalarUpa artha kahA hai| athavA yadi eka zabda se prakRta viSaya samajha meM na Ave to dUsare zabdoM dvArA samajha sake isalie yahA~ maMgalarUpa artha ke paryAyavAcI aneka nAma kahe gaye haiN| ___ jIva maMgala hai, kintu mabhI jIva maMgalarUpa nahIM haiM, kyoMki dravyAthikanaya kI apekSA maMgalaparyAya se parigAna jova ko aura paryAyAthikanaya kI apekSA se kevalajJAnAdi paryAyoM ko maMgala mAnA hai| zaGkA-kisa kAraNa se maMgala utpanna hotA hai ? samAdhAna-jIba ke praudayika evaM praupazamika prAdi 'bhAvoM me maMgala utpanna hotA hai / zaGkA-praudayika bhAva maMgala kA kAraNa kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-pUjA, bhakti evaM aNuvrata-mahAvata Adi prazasta-rAgarUpa praudayika bhAva aura tIrthaGkara prakRti ke udaya se utpanna praudayika bhAva maMgala ke kAraNa haiN| zaGkA - joba meM maMgala kaba taka rahatA hai ? samAdhAna-nAnA jIvoM kI apekSA maMgala sarbadA rahatA hai aura eka jIva kI apekSA anAdiananta, sAdi-ananta tathA sAdi-sAnta rahatA hai / zaGkA-eka jIva ke anAdikAla se anantakAla taka maMgala kaise sambhaba hai ? . 1. a. pR. 1 pR. 8 / 2. gha. pu 10 1 3. dha. pu. 1 pR. 33.34 / 4. dha. pu. 1 pR. 32-33 / 5. zra. pu. 1 pR. 36 / Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4/go. sA. jIvakAza samAdhAna -dravyAthikanaya kI mukhyatA se jIva anAdikAla se ananta kAla taka sarvathA eka svabhAva avasthita hai ataeva maMgala meM bhI anAdi-anantapanA bana jAtA hai / zaGkA-isa prakAra jIva ko mithyATa apasthA meM bhI maMgalAne kI bAta ho jAtI ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM, kyoMki yaha iSTa hai| kAraNa ki jIvatva kA abhAva hone se mithyAtva, avirati evaM pramAda Adi ko maMgalapanA prApta nahIM ho sakatA / maMgalasvarUpa to jIva hI hai aura vaha jova kevalajJAnAdi anantadharmAtmaka hai| zaGkhA-kevalajJAnAvaraNa yAdi karmabandhana kI (saMsAra) dazA meM maMgalIbhUta kevalajJAnAdi kA sadbhAva kaise sambhava hai ? samAdhAna--karmoM ke dvArA AvRta hone vAle kebalanAmAdi kA sadbhAva na mAnA jAvegA to AvaraNa karane vAle kevalajJAnAvaraNAdi kA bhI sadbhAva siddha nahIM ho skegaa| zaGkA-chadmastha jIva ke jJAna-darzana alpa hote haiM ata: ve maMgalasvarUpa nahIM ho sakate ? samAdhAna nahIM, kyoMki TrayasthoM meM pAye jAne vAle ekadeza jJAna-darzana meM yadi maMgalapane kA prabhAva mAnA jAvegA to sampUrNa avayavabhuta jJAna-darzana ko bhI amaMgalapanA prApta ho jaavegaa|' zaGkA-prAvaraNa se yukta jIvoM ke jJAna aura darzana maMgalIbhUna kevalajJAna aura kebaladarzana ke avayava hI nahIM ho sakate haiM ? samAyAna-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki kevalajJAna aura kevala darzana se bhinna jJAna aura darzana kA sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai ? zaGkA - kevalajJAna aura kevaladarzana se atirikta manijJAnAdi jJAna aura cakSudarzanAdi darzana to pAye jAte haiM ? inakA prabhAva kama kiyA jAtA hai ? samAdhAna-usa jJAna aura darzanasambandhI avasthAoM kI matijJAnAdi aura cakSudarzana grAdi mAnA saMjJAeM haiN| arthAt jJAnaguNa kI avasthA vizeSa kA nAma matyAdi aura darzanaguNa kI avasthA vizeSa kA nAma cakSudarzanAdi hai / yathArtha meM ina sarva avasthAnoM meM rahane vAle jJAna aura darzana eka hI haiM 1 zaGkA kevalajJAna aura kevaladarzana ke aMkurarUpa chadmasthoM ke jJAna aura darzana ko maGgalapanA prApta hone para mithyA dRSTi jIva bhI maMgala saMjJA ko prApta hotA hai, kyoMki mithyASTi jIva meM bhI ve aMkura vidyamAna haiM ? samAdhAna - yadi aisA hai to bhale hI mithyApTi jIba ko jJAna aura darzanarUpa se maMgalapanA prApta ho, kintu itane se hI mithyAtva, avirati grAdi ko maMgalapanA prApta nahIM ho sakatA hai| 1. gha. pR. 1 pR. 36-38 / Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maMgalAcaraNa/5 zaGkA-mithyA dRSTi jIva sugati ko prApta nahIM hote haiM, kyoMki samyagdarzana ke binA mithyAdRSTiyoM ke jJAna meM mamIcInatA nahIM pAI jAtI tathA samIcInatA ke binA unheM mugati nahIM mila sktii| phira mithyASTiyoM ke jJAna aura darzana ko maMgalapanA kaise hai ? samAdhAna-aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki prApta ke svarUpa ko jAnane vAle, idhasthoM ke jJAna-darzana ko kevalajJAna aura kevaladarzana ke avayavarUpa se nizcaya karane vAle aura pAvaraNarahita anantajJAna aura ananta darzanarUpa zakti se yukta prAtmA kA smaraNa karane vAle samyagdRSTiyoM ke jJAna aura darzana meM jisa prakAra pApa kA kSayakArIpana pAyA jAtA hai usI prakAra mithyA dRSTiyoM ke jJAna aura darzana meM bhI pApa kA kSayakArIpana pAyA jAtA hai| isalie mithyASTiyoM ke jJAna aura darzana ko bhI maMgalapanA hone meM virodha nahIM hai / ' jo AtmA vartamAna meM maMgala paryAya se yukta to nahIM hai, kintu bhaviSya meM maMgalaparyAya se yukta hogI, usake zakti kI (no AgamabhAvidravyamaMgala kI) apekSA maMgala anAdi-ananta hai| ratnatraya ko dhAraNa karake kabhI bhI naSTa nahIM hone vAle ratnatraya ke dvArA hI prApta hue siddha ke svarUpa kI apekSA naMgamanaya se maMgala sAdi-ananta hai| arthAt rAnatraya kI prApti se sAdipanA aura ratnatraya-prApti ke anantara siddhasvarUpa kI jo prApti huI hai usakA kabhI anta pAne vAlA nahIM hai| isa prakAra donoM dharmoM ko viSaya karane vAle negabhanaya kI apekSA maMgala sAdi-ananta hai| samyagdarzana kI apekSA maMgala sAdi-sAnta samajhanA caahie| umakA jaghanyakAla antamuharta hai aura utkRSTa kAla kucha kama chyAsaThasAgara pramAgA hai| isa gommaTasAra jIvakANDa grantha ke prArambha hone meM nimitta zrI cAmuNDarAya haiN| athavA baddha, bandha, bandha ke kAraNa; mukta, mokSa aura mokSa ke kAraNa ina chaha tattvoM ke nikSepa, naya, pramANa aura anayogadvAroM se bhalIbhA~ti samajhakara bhavyajana usake jJAtA bne| yaha grantha arthaprarUpaNA kI apekSA tIrthaMkara se aura grantharacanA kI apekSA gaNadhara se avatIrNa hokara guru-paramparA se zrI dharasena bhaTTAraka ko tathA unase puSpadanta-bhUtabalI prAcArya ko prApta huaa| inhIM prAcAryadvaya ke SaT khaNDAgama evaM vorasenAcArya kI dhavalA TIkA se zrImannemicandra siddhAntacakravartI prAcArya ko prApta huaa| isa siddhAntagrantha ke adhyayana kA sAkSAt hetu ajJAna kA binAza aura samyagjJAna kI utpatti, deva, manupyAdi ke dvArA nirantara pUjA kA honA tathA pratisamaya asaMkhyAtaguriNatarUpa se karmoM kI nirjarA kA honA hai| ziSya-pratiziSya prAdi ke dvArA nirantara pUjA jAnA paramparA-pratyakSahetu hai / abhyudaya sumna aura niHzreyasasukha kI prApti parokSa hetu hai / akSara, pada, saMghAta, pratipatti aura anuyogadvAroM kI apekSA zruta kA parimANa saMdhyAna hai aura artha kI apekSA pariNAma ananta hai / isa grantha kA nAma gommaTasAra jIvakApaDa hai| isa grantha ke mulakartA (arthaka ) zrI varddhamAma bhaTTAraka haiM, anusandhakA gautama gaNadhara haiM aura upagranthakartA rAga-dveSa-moha se rahita zrI nemicandra siddhAntacakravartI prAcArya haiN| NAstra kI pramAgatA ko dikhAne ke lie grantha ke kattA kA kathana kiyA gayA hai| 3. gha. pu. 1 pR. 56 / 4 dha pU. 1 pR. 52 / 1. zra. pu. 1 38-36 1 2. pa. pu. 1 pR. 36.47 / 5. gha. pu. 1 pR. 61 / 6. dha pu. 1 pR. 13 / Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6/go. sA. jItrakANDa jIva sambandhI bIsa prarUpaNAe~guragajIvA pajjattI pAraNA sagA ya maggaNApo ya / udhogo vi ya kamaso vIsaM tu parUvaraNA bhariNavA // 2 // gAthArtha - guNasthAna, jIvasamAsa, paryApti, prAraNa, saMjJA, mAgaMNA (14) aura upayoga ye bIsa prarUpaNA kahI haiM / / 2 / / vizeSArtha guNasthAna 14, jIvasamAsa 14, paryApti 6, prANa 10, saMjJA 4, mArgaNA 14 aura upayoga 12 haiN| inameM se 14 mArgaNAoM ke avAntara bheda.. gati 4, indriya 5, kAya 6, yoga 15, beda 3, kaSAya 16, jJAna 8, saMyama 7, darzana 4, leNyA 6, bhavyatva 2, samyaktva 6, saMjJitva 2 aura pAhAra 2 haiN| guNasthAna, jIvasamAsAdi kA lakSaNa evaM vizeSa kathana yathAsthAna granthakAra svayaM kreNge| prarUpaNA, nirUpaNA aura prajJApanA athavA nirdeza, prarUpaNa, vidaraNa aura vyAkhyAna ye sabhI ekArthaka haiN| zaGkA-prarUpaNA kise kahate haiM ? samAdhAna-- guNasthAnoM meM. jIvasamAsoM meM, paryAptiyoM meM, prANoM meM, saMjJAoM meM, gatiyoM meM, indriyoM meM, kAyoM meM, yogoM meM, vedoM meM, kaSAyoM meM, jJAnoM meM, saMyamoM meM, darzanoM meM, leNyAmoM meM, bhavyoM meM,prabhavyoM meM; samyaktvoM meM, saMjI-prasaMjJiyoM meM, pAhArI-anAhAriyoM meM aura upayogoM meM paryApta aura aparyApta vizeSaNoM se vizeSita karake jo jIvoM kI parIkSA kI jAtI hai, use prarUpaNA kahate haiN| __do prakAra se prarUpaNA kA kathana - saMkheso podho ti ya guNasaNNA sA ca mohajogabhavA / visthArAdeso ti ya magaraNasaNNA sakammabhavA // 3 // gAthArtha saMkSepa yA ogha guNasthAna kI saMjJA hai| guNasthAna kI utpatti moha aura yoga ke kAraNa hotI hai| vistAra yA Adeza yaha mArgamA kI saMjJA hai| mArgaNA kI utpatti meM karma kAraNa haiM / / 3 / / vizeSArtha mogha yA saMkSepa, sAmAnya yA abheda se kathana karanA mogha prarUpaNA hai| Adeza yA vistAra, bheda yA vizeSarUpa se nirUpaNa karanA dUsarI Adeza prarUparagA hai| ina do prakAra kI prarUparagAnoM ko chor3akara bastu-vivecana kA anya koI tIsarA prakAra sambhava nahIM hai, kyoMki vastu meM sAmAnya aura vizeSa dharma ko chor3akara anya tIsarA dharma nahIM pAyA jAtA hai / ___ zaGkA vizeSa ko chor3akara sAmAnya svataMtra nahIM pAyA jAtA isalie Adeza-prarUparagA ke kathana se hI mAmAnya prarUpaNA kA jJAna ho jAvegA / ataeva do prakAra kA vyAkhyAna karanA yAvazyaka nahIM hai| 1. prA. pa. saM. gA. 2, a. 1 / 2. dha. pu. 1 pu. 160-61 / 3. gha. pu. 2 pR. 413 / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSamaprApaNA samAdhAna-yaha AzaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki jo saMkSeparuci vAle hote haiM ve dravyAthika arthAt sAmAnya prarUpaNA se hI tattva ko jAnanA cAhate hai aura jo vistAraruci vAle hote haiM, ve paryAyAthika arthAt vizeSa prarUpaNA ke dvArA tattva ko samajhanA cAhate haiN| isalie ina donoM prakAra ke prAggiyoM ke anugraha ke lie yahA~ donoM prakAra kI prahapAyoM kA kathana kiyA gayA hai| 'guga' kahane se guragasthAna kA grahaNa hotA hai / zaGkA - nAma ke eka deza ke kathana karane se sampurNa nAma ke dvArA kahe jAne vAle artha kA bodha kase sambhava hai ? samAdhAna nahIM, trayoMki baladeva zabda ke vAcyabhUta artha kA usake ekadeza rUpa 'deva' zabda se bhI bodha honA pAyA jAtA hai| isa prakAra pranIti-siddha bAta meM 'yaha nahIM kahA jA sakatA' aisA kahanA niSphala hai, anyathA sarvatra ajyavasthA ho jaatrgii| athabA audayika, praupazapika, kSAyika,kSAyopaNamika aura pArizAmika ye pA~ca guNa haiM / karmoM ke udaya se utpanna hone bAlA gugA praudAyika hai / karmoM ke upazama se utpanna hone vAlA guNa aupazamika hai / kamoM ke kSaya se utpanna hone vAlA gugaNa kSAdhika hai| karmoM ke kSaya aura upazama se utpanna hone vAlA guza kSAyopamika hai| kamI ke udaya, upazama, mana aura kSayopazama ke binA utpanna hone vAlA guNa pAriNAbhika hai| ina guNoM ke sAhacarya se prAtmA bhI guNa saMjJA ko prApta hotA hai| jinameM guraga saMjJA vAle jIva rahate haiM una sthAnoM kI guNasthAna saMjJA hai| ve guragasthAna 14 haiN| unameM se prathama guNasthAna se bArahaveM guNAsthAna taka to darzanamohanoyakarma ke udaya, upazama, kSaya va kSayopazama kI apekSA hote haiN| anta ke do guNasthAna sadbhAva va abhAva kI apekSA hote haiN| 'mohajogabhavA' arthAt guNasthAna saMjJA moha aura yoga se utpanna hotI hai| mArgagaNA, gaveSaNA aura anveSaNA ye tInoM ekArthavAcI haiN| sala, saMkhyA Adi anayogadvAroM me yukta caudaha guNAsthAna jisameM yA jisake dvArA khoje jAte haiM, vaha mArgaNA hai / mArgaNAe~ karmoM ke nimitta me hotI haiN| ___ gugAsthAna aura mArgagAA meM zeSa prarUparaNAyoM kA antarbhAvaprAdese saMlINA jIvA pajjatipAsaNNAyo / uvayogo vi ya bhede vIsaM tu parUvA bharigadA // 4 // gAthArtha-Adeza arthAta mAgaraNAtroM meM jIvaNamAsa, pani, prANa, saMjJA aura upayoga kA antarbhAva ho jAtA hai / bheda vivakSA meM bosa prarUpaNA kahI haiM / / 4 / / pramAgagAnoM kA mArgaNAoM meM antarbhAva-- iMdiyakAye loraNA jIvA pajjatti prAraNabhAsamaraNo / joge kAno gANe akkhA gadimaggaNe AU // 5 // mAyAlohe radipuvAhAraM kohamAraNagammi bhayaM / vede mehuNasaNNA lohammi pariggahe saraNA // 6 // .. Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8/go. mA. jIvakASTa sAgAro ubogo gANe maggammi dasaraNe magge / araNagAro uvanogo logotti jiNehiM riNahiTTho // 7 // gAthArtha-indriyamArgaraNA aura kAyamArgaNA meM jIvasamAsa, paryApti, zvAmocchu vAsaprAraNa, vacanabalaprANa evaM manobalaprAe kA antarbhAva ho jAtA hai| yogamArgaNA meM krAyabalaprANa kA, jJAnamArgaNA meM pA~ca indriyaprANoM kA aura gatimArgamA meM prAyuprAga kA antarbhAva ho jAtA hai| mAyA aura lobhakaSAyamArgaNA meM ratipUrvaka pAhArasaMjJA kA, krodha aura mAnakaSAyamArgagA meM bhaya saMjJA kA, vedamArgaNA meM mathunasaMjJA kA, lobhakaSAyamArgaNA meM parigrahasaMjJA kA antarbhAva ho jAtA hai| sAkAropayoga kA jJAnamArgaNA meM aura anAkAropayoga kA darzanamArgagatA meM antarbhAva ho jAtA hai, aisA jinendradeva ne kahA hai / / 5-7 / / vizeSArtha--indriya aura kAya svarUpa hai, jIvasamAsa svarUpa bAlA hai. isalie svarUpa meM svarUpavAn kA antarbhAva hone se kAyamArgaNA meM jIvasamAsa antarbhUta hai| indriya aura kAya dharmI haiM, paryApti dharma hai ata: dharma-dharmI sambandha ke kAraNa dharmarUpa paryAptiyoM kA dharmI arthAt indriya aura kAyamArgaNA meM antarbhAva hotA hai| uccha bAsa-ni:zvAsa, vacanabala aura manobala prANa kArya haiM tathA uccha bAsa, bhASA aura mana:paryApti unakA kAraNa hai, ata: kArya rUpa ucca bAsa-ni:zvAsa, vacanabala aura manobala prANoM kA kAraNarUpa paryApti meM antarbhAva hai aura paryApti dharma-dharmI sambandha ke kAraNa indriya aura kAyamArgaNA meM antabhUta hai, ataH unacha bAsa-ni:zvAsa, bacanabala aura manobalaprAraNa kA antarbhAva bhI indriya aura kAyamArgaNA meM ho jAtA hai| jIvapradezoM ke parispandana lakSaNavAle kAyayogarUpa kArya meM kAyabalamAraNa kAraNa hai, isalie kArya-kAraNabhAva kI apekSA yogamArgaNA meM kAyabalaprANa antarbhUta hai| athavA yoga sAmAnya hai aura kAyabala vizeSa hai, ata: sAmAnya-vizeSApekSA bhI yogamArgazA meM kAyabala prAga antarbhUta ho jAtA hai| jJAnamArgaNA meM indriyoM kA antarbhAva kArya-kAraNa sambandha kI apekSA hai, kyoMki indriyAvara rAkama kA kSayopazama kAraNa hai aura jJAna kArya hai| gatimArgaraNA aura pAyuprArA sahacara dharmI haiM, kyoMki gatinAmakarma aura prAyukarma kA udaya sAtha-sAtha hI pAyA jAtA hai, ata: gatimArgaNA meM prAyuprAraNa kA antarbhAva hotA hai| AhAra kI icchA ratikarmodayapUrvaka hotI hai aura ratikarma, mAyAkapAya tathA lobhakaSAya rAgarUpa kaSAyeM haiM ataH mAyA aura lobhakAyamArgaNA meM AhAra saMjJA antarbhUta hai| bhayasaMjJA meM dveSarUpa, krodhakaSAya, mAnakaSAya kAraNa haiM, ataH kAryakAraNabhAva kI apekSA bhaya saMjJA kA kodha-mAnakaSAya mArgaNA meM antarbhAva hai / vedakarma kA udaya kAraNa hai aura mathunasaMjJA usakA kArya hai isalie vedamArgamA meM maithunasaMjJA anta bhUta hai| lobhakASAya ke udaya se parigrahasaMjJA utpanna hotI hai, ata: lobhakaSAyamArgaNA meM parigrahasaMjJA kA antarbhAva hai| jJAnAvaraNa karma va kSayopazama se utpanna jJAna kAragA hai evaM sAkAropayoga kArya hai, isalie jJAnamArgaNA meM sAkAropayoga kA antarbhAva ho jAtA hai| isI prakAra darzanAbaraNakarma ke kSayopazama se utpanna darzana kAraNa hai aura anAkAropayoga kArya hai, ata: anAkAropayoga kA darzanamArgaNA meM antarbhAva ho jAtA hai| Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gagAsthAna/ guNarAna kA nirukti artha 1jehiM bu sakkhijjate udayAdisu saMbhavehiM bhAvahiM / jIvA te guNasaNNA giddidyA savvadarasIhi // 8 // mAthArtha-koM kI udayAdi pravasthAnoM ke hone para utpanna hone vAle jina pariNAmoM se jova lakSita kiye jAte haiM, unheM sarvadaziyoM ne guNasthAna isa saMjJA se nidiSTa kiyA hai / / 8 / / vizeSArtha- gAthA 3 meM 'mohajogabhavA' ina zabdoM ke dvArA guNasthAnoM kI utpatti kA kAraNa batalA diyA hai| yahA~ bhI 'udayAdi' zabda dvArA guNAsthAna sambandhI pariNAmoM kI utpatti kA kAraNa batalAyA gayA hai / arthAta mohanIyakarma ke udaya se mithyAtva aura sAsAdana ye do guNasthAna hote haiN| dazanamohanIyakarma ke kSayopazama se mitha guNasthAna hotA hai| (vizeSa ke lie dekheM gA. 11-12 kA vizeSArtha) darzanamohanIyakarma evaM cAritramohanIyakarma kI anantAnubandhI catuSka ke upazama yA kSayopazama athaka karake caturthagusasthA ho hai patyAkhyAnAnakaSAya ke udayAbhAva se paMcama guNasthAna hotA hai| pratyAkhyAnAvaraNakaSAya ke udayAbhAva se 6 se 10 taka pA~ca guNasthAna hote haiN| cAritramohanIya karma ke upazama se 11vA tathA kSaya se 12vA~ guNAsthAna hotA hai| cAra ghAtiyA kamoM ke kSaya se 13-14 vo guNasthAna hotA hai, kintu 133 guNAsthAna meM zarIra-nAmakarmodaya ke kAraNa yoga hai aura zarIranAmakarmodaya kA abhAva ho jAne se 14veM gugAsthAna meM yoga bhI nahIM hotA / isa prakAra ina 14 guNasthAnoM meM 1 se 12 taka darzanamoha aura cAritramoha karma ke udaya, upazama, kSayopazama tathA kSaya se utpanna hone vAle bhAvoM ke nimitta se hote haiN| 13-14vA~ guNasthAna yoga ke sadbhAva aura prabhAva se hotA hai| cAra ghAtiyA aura cAra aghAtiyAmpa-nATha RrmoM ke prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza ke bandha-udaya-sattva kA sampurNarUpa se kSaya ho jAne para muktAvasthA utpanna hotI hai| yaha avasthA guNasthAnAtIta hai, kyoMki yahAM karmoM kA santra hI nahIM rahA hai| gugaNasthAnoM kA nirdeza 2miccho sAsaraNa misso, adhiradasammo ya desavirado ya / viramA pamatta idaro, aputva ariNayaTTi suhamo ya // 6 // 4uvasaMta khoraNamoho sajogakevalijiraNo ajogi ya / 5cauddasa jIvasamAsA kameNa siddhA ya raNAdamvA // 10 // gAthArtha --mithyAtva, sAmAdana, mizra, aviratasamyagdRSTi, deza virata, pramattavirata, apramattavirata, apUrvakaraNa saMyata, anivattikaraNasaMyata, sUkSmasAmparAyasaMyata, upazAntamoha, kSINamoha sayogakebalI, ayogakevalI ye krama se caudaha guNasthAna hote haiM tathA siddhoM ko guNasthAnAtIta jAnanA cAhie / / 6-10 / / 1. ca.pU. 1: prA. paM. sa. pa. 2 50 / 8. prA. pa saM.a.1 gA. 4 5.2 va 570 / 3. prAkRtAMcasaMgrahe iyage' pAThaH / 4. prA. paM. saM. gA. 5 pR. 2 va 570 / 5. 'codamagurAgaTTANAgi ya iti pATho praakRtpNcsNgrhe| Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 / mo. sA. jIvakANDa farara caudaha gugNasthAnoM kI evaM siddhoM meM zrapazamikAdi bhAvoM ko prA pro vidie puraNa pAriNAmitro bhAvo / khaprovasa mizro aviradasammammi tiSNeva // 11 // micche khalu misse ede bhASA yimA daMsaraNamohaM paDucca bhariNadA hu / cAritaM rAtthi jado pravirada te ThANesu // 12 // gAthArtha - mithyAtva guNasthAna meM niyama se pradayikabhAva hotA hai, puna: dvitIya sAsAdana guNasthAna meM pAriNAmikabhAva mizraguraNasthAna meM kSAyopazamika bhAva aura avirata samyagdRSTi guNasthAna meM zramika, kSAyika aura kSAyopazamika ye tInoM bhAva sambhava haiM ||11|| ye bhAva darzanamohanIya karma kI apekSA kahe gae haiM kyoMki avirata samyagdaSTi guNAsthAna taka cAritra nahIM hotA hai || 12 || vizeSArtha - yadyapi mithyAtva guNasthAna meM kSAyopazamika jJAna, darzana, lAbha, vIrya Adi hote haiM, jIvatva bhavyatva - abhavyatvarUpa pAriNAmika bhAva bhI hote haiM tathApi darzanamohanIya karma kI apekSA mAtra eka audayika bhAva hotA hai| gAthA meM 'micche' zabda mithyAtva kA dyotaka hai| aupazamika Adi pA~ca bhAvoM meM se yaha zrIdayika bhAva hai| karmodaya se jo bhAva ho vaha pradayika bhAva hai| midhyAtvakarma ke udaya se utpanna hone vAlA mithyAtvabhAva karmodayajanita hai ataeva pradayika hai | darzanamohanIya karma kI eka mithyAtva prakRti kA udaya hI mithyAtvabhAva kA kAraNa hai yataH yaha bhAva pradayika hai| sAsAdana guNasthAna meM pAriNAmika bhAva hai / zaGkA sAsAdana samyagdRSTipanA bhI samyaktva aura cAritra ina donoM ke virodhI anantAnubandhI catuSka ke udaya ke binA nahIM hotA isalie sAsAdana samyaSTi ko audayika kyoM nahIM mAnate ? samAdhAna- yaha kahanA satya hai; kintu usa prakAra kI yahA~ vivakSA nahIM, kyoMki Adi ke cAra guNasthAnasambandhI bhAvoM kI prarUpaNA meM darzanamohanIyakarma ke atirikta zeSa karmoM kI vivakSA kA prabhAva hai| isalie vivakSita darzanamohanIya karma ke udaya se, upazama se, kSaya se athavA kSayoprathama se nahIM hotA ataH yaha sAsAdanasamyaktva niSkAraNa hai aura isalie isake pAriNAmikapanA bhI hai / jAtA ? zaGkA - isa nyAya ke anusAra to sabhI bhAvoM ko pAriNAmikapane kA prasaMga prApta hotA hai / samAdhAna yadi ukta nyAya ke anusAra sabhI bhAvoM ke pAriNAmikapane kA prasaMga zrAtA hai to mAne do, koI doSa nahIM hai, kyoMki isameM koI virodha nahIM jAtA hai / zA-yadi aisA hai to phira anya bhAvoM meM pAriNAmikapane kA vyavahAra kyoM nahIM kiyA Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prasthAna 19 samAdhAna nahIM, kyoMki sAsAdana samyaktva ko chor3akara vivakSitakarma se nahIM utpanna hone vAlA anya koI bhAva nahIM pAyA jAtA / ' - samyagmithyAdRSTi yaha kSAyopazamika bhAva hai, kyoMki pratibandhI karma ke udaya hone para bhI jIva ke guNa kA jo avayava ( a za ) pAyA jAtA hai vaha guNAMza kSAyopazamika kahalAtA hai / zaGkA - kaise ? samAdhAna guNoM ko sampUrNa rUpa se ghAtana kI zakti kA prabhAva kSaya kahalAtA hai / kSayarUpa hI jo upazama hotA hai vaha kSayopazama kahalAtA hai / usa kSayopazama meM utpanna hone vAlA bhAvakSAyopazamika kahalAtA hai| IE zaGkA - samyagmithyAtva karma ke udaya rahate hue samyaktva kI kaNikA bhI pravaziSTa nahIM rahatI hai, anyathA samyagmithyAtva prakRti ke sarvaghAtipanA nahIM bana sakatA isalie samyagmidhyAtvabhAva kSAyopazamika hai, yaha kahanA ghaTita nahIM hotA ? samAdhAna samyagmithyAtva karma kA udaya hone para zraddhAnAzraddhAnAtmaka karaMcit arthAt zavalita yA mizrita jo pariNAma utpanna hotA hai / usameM jo zraddhAnAMza hai, vaha samyaktva kA zravayava hai, use samyagmithyAtkarma kA udaya naSTa nahIM karatA isalie samyagmithyAtva bhAva kSAyopazamika hai| zaGkA - azraddhAnabhAga ke binA kevala zraddhAnabhAga ke hI 'samyagmithyAtva' yaha saMjJA nahIM hai grataH samyagmithyAtva kSAyopazamika nahIM hai ? samAdhAna - ukta prakAra kI vivakSA hone para samyagmithyAtva bhale hI kSAyopazamika na hove, kintu avayavI ke nirAkaraNa aura avayava ke nirAkaraNa kI apekSA vaha kSAyopazamika hai arthAt samyagmithyAtyakarma kA udaya rahate hue avayavIrUpa samyaktvaguraNa kA to nirAkaraNa rahatA hai, kintu samyaktvaguNa kA avayavarUpa aMza pragaTa rahatA hai| isa prakAra kSAyopazamika bhI samyagmidhyAtvadravyakarma sarvaghAtI hove, kyoMki jAtyantarabhUta samyagmithyAtva karma ke samyaktvatA kA prabhAva hai, kintu zraddhAnabhAga azraddhAnabhAga nahIM ho jAtA, kyoMki zraddhAna aura zraddhAna meM paraspara ekatA kA virodha hai | zraddhAnabhAga karmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki isameM viparItatA kA prabhAva hai / usameM samyagmithyAtva saMjJA kA prabhAva bhI nahIM hai, kyoMki samudAyoM meM pravRtta hue zabdoM kI unake ekadeza meM bhI pravRtti dekhI jAtI hai isalie yaha siddha huA ki samyagmithyAtva kSAyopazamikabhAva hai / 2 samyagmithyAtvalabdhi kSAyopazamika hai, kyoMki vaha samyagmithyAtvakarma ke udaya se utpanna hotI hai / zaGkA - samyagmithyAtvakarma ke spardhaka sarvadhAnI hI hote haiM isalie inake udaya se utpanna hu samyagmithyAtva ubhaya pratyayika ( kSAyopazamika) kase ho sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki samyagmithyAtvakarma ke sparddhakoM kA udaya sarvaghAtI nahIM hotA 1 1. pa. pu. 5. pR. 166-167 2. zra. 5 . 168-196 / Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12/go. mA. jIvakANDa zaGkhA-yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-kyoMki samyagmithyAtva meM samyaktvarUpa aMza kI utpatti anyathA bana nahIM sakatI, isase jJAta hotA hai ki samyagmithyAtvakarma ke spardhakoM kA udaya sarvaghAtI nahIM hotaa| samyagmithyAtva ke dezaghAtI spardhavoM ke udaya se aura usI ke sarvaghAtI spardhakoM ke upazama saMjJAbAle udayAbhAva se samyagmithyAtva kI utpatti hotI hai, isalie vaha tadubhaya pratyathika (kSAyopazAmika) kahA gayA hai| tRtIya guNasthAna meM bAdhIzanika bhAI hai. zaGkA - mithyAdaSTi guNasthAna se samyagmithyAtva guNasthAna ko prApta hone vAle jIva ke kSAyopamika bhAva kase sambhava hai ? samAdhAna vaha isa prakAra sambhava hai--vartamAna samaya meM mithyAtvakrarma ke sarvazrAtI spardhakoM kA udayAbhAvI kSaya hone se, sattA meM rahane bAle ubhI mithyAtvakarma ke sarvaghAtI spardhakoM kA udayAbhAvarUpa upazama hone se aura samyagmithyAtvakarma ke sarvAtI spardhakoM kA udaya hone se samyagmithyA. ratva guNasthAna utpanna hotA hai, ataH vaha kSAyopazamika sambhava hai| zaGkA-tRtIya gurAgasthAna meM sammithyAtvaprakRti ke udaya hone se bahA~ praudAyika bhAva kyoM nahIM kahA ? samAdhAna - praudAyikabhAva nahIM kahA, kyoMki mithyAtvaprakRti ke udaya se jisa prakAra samyaktva kA niranvaya nAza hotA hai usa prakAra sambagmithyAtvaprakRti ke udaya se samyaktva kA niranvaya nAza nahIM hotA, isalie tRtIya guNasthAna meM praudadhikabhAva na kahakara kSAyopazamika bhAva kahA hai| zaGkA-samyagmithyAtvaprakRti kA udaya samyagdarzana kA niranvaya vinAza to karatA nahIM hai| phira samya mithyAttra prakRti ko sarvaghAtI kyoM kahA? samAdhAna---aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki samyagmithyAtvaprakRti samyagdarzana kI pUrNatA kA pratibandha karatI hai, isa apekSA me samyagmithyAtvaprakRti ko sarvaghAtI kahA hai| zaGkA jisa prakAra mithyAtva ke kSayopazama se samyagmithyAtva mugAsthAna kI utpatti batalAI hai usI prakAra samyagmithyAtva guNasthAna anantAnubandhI karma ke sarvaghAtI spardhakoM ke kSayopazama se hotA hai, aisA kyoM nahIM kahA ? samAdhAna nahIM kahA, kyoMki anantAnubandhI cAritra kA pratibandha karatI hai arthAt cAritramohanIya kI prakRti hai isalie vahAM usake kSayopazama se tRtIyaguNAsthAna kI utpatti nahIM kaho gaI hai| [prathama cAra guNasthAnoM meM darzanamoha kI vivakSA hai, cAritramoha karma kI vivakSA nahIM hai / ] " jo prAcArya anantAnabandhI karma ke kSayopaNama se tRtIyaguNasthAna ko utpatti mAnate haiM unake manAnusAra sAsAdana gugAsthAna ko prodayika mAnanA par3egA, kintu aisA hai nahIM, kyoMki dvitIya guNasthAna ko praudayika nahIM mAnA gayA hai| athavA 1. gha. pu. 14 pR. 21 / Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna/13 mithyAtva aura anantAnubandhI ke sarvaghAtI sparghakoM ke udayAbhAvI kSaya se tathA sadavasthArUpa upazama se, samyaktvaprakRti ke dezaghAtI spardhakoM kA udayakSaya hone se, sattA meM sthita unhIM dezaghAtI 1. sparzakoM kA udayAbhAvalakSaNa upazama hone se aura samyagmithyAtva karma ke savaMghAtI spardhakoM kA udaya hone se samyagmithyAtva guNasthAna utpanna hotA hai, isalie vaha kSAyopamika hai| yahA~ isa prakAra jo , samyagmithyAtva gurAsthAna ko kSAyopazamika kahA hai vaha kevala siddhAnta ke pATha kA prArambha karane bAloM ko parijJAna karAne ke lie hI kahA hai| vAsAba meM to samyagmithyAtvakarma niranvaya rUpa se mApta-pAgama aura padArtha viSayaka zraddhA kA nAza karane ke lie asamartha hai, kintu usake udaya se satsamIcIna aura asat-asamIcIna padArthoM kA yugapat viSaya karane vAlI zraddhA utpanna hotI hai, isalie 1 sampammithyAtva guNasthAna kSAyopamika kahA jAtA hai| yadi isa mulasthAna meM sambAremathyAtva-prakRti ke udaya se sat aura asat padArtha ko viSaya karane vAlI mizrasacirUpa kSayopazamatA na mAnI jAve to upazamasamyagdRSTi ke samyagmithyAtva guNasthAna ko prApta hone para usa samyAgmithyAtva guNAsthAna meM kSayopazamatA nahIM bana sakatI hai, kyoMki upazama samyaktva se tRtIyaguNasthAna meM Aye hae jIva ke / aisI avasthA meM samyaktvaprakRti, mithyAtva aura anantAnubandhI ina tInoM kA udayAbhAvIkSaya nahIM pAyA jaataa| zaGkA - upazamasamyaktva me pAye hue jIva ke tRtIyaguNasthAna meM samyaktvaprakRti, mithyAtva aura anantAnubandhI ina tInoM kA udayAbhAvarUpa upazama to pAyA jAtA hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki isa prakAra tRtIyaguNasthAna meM praupazamikabhAva mAnanA par3egA / zaGkA tRtIya guragasthAna meM praupaNamikabhAva bhI mAna liyA jAye ? ___ samAdhAna nahIM, kyoMki tRtIyaguNasthAna meM praupazamika bhAva kA pratipAdana karane vAlA koI pArSavAkya nahIM hai| arthAt prAgama meM tRtIyaguNa sthAna meM prIpazamikabhAva nahIM batAyA hai| yadi tRtIyaguNasthAna meM mithyAtvAdi kamoM ke kSayopazama se kSayopazamabhAva kI utpatti mAna / lI jAbe to mithyAtvaguNasthAna ko bhI kSAyopabhika mAnanA par3egA, kyoMki sAdi mithyAdRSTi kI / apekSA mithyAtvagugAsthAna meM bhI samyaktvaprati samyagmithyAtvakarma ke udayAvasthA ko prApta hue spardhakoM kA kSaya hone se, sattA meM sthita unhIM kA udayAbhAva lakSaNa upazama hone se tathA mithyAtva karma ke sarvaghAtI spardhakoM kA udaya hone se mithyAtvaguNasthAna kI utpatti pAI jAtI hai / itane 1 kathana meM tAtparya yaha samajhanA cAhie ki tRtIyaguraNasthAna meM mithyAtva, samyaktva prakRti aura anantA nubandhI karma ke kSayopazama se bhAyopamiva bhAva na hokara kevala mizraprakRti ke udaya se mizrabhAva hotA hai|' asaMyatasamyagdRSTi yaha kauna sA bhAva hai ? aupamikabhAva bhI hai, kSAyika bhAva bhI hai aura zAyopazamika bhAva bhI hai| mithyAtva aura samyagmithyAtvaprakRti ke maghAtI spardhakoM ke tathA samyaktvaprakRti ke dezaghAtI spardhakoM ke udayAbhAvarUpa lakSaNavAle upazama se upazamasamyaktva utpanna hotA hai. isalie asaMyatasamyagdRSTi' yaha bhAva aupazamika hai| inhIM tInoM prakRtiyoM ke kSaya se utpanna 1. pa. pu. 1 pu. 168 se 170; sUtra 11 kI TIkA / Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14/go. mA. jIna kANDa hone vAle bhAva ko kSAyika kahate haiN| samyaktvaprakRti ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya ke sAtha rahane vAlA samyaktva pariNAma kSAyopazamika kahalAtA hai| mithyAtva ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAva kSaya se, unhIM ke sadavasthArUpa upazama se aura samyagmithyAtvaprakRti ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayakSaya se tathA unhIM ke sadavasthArUpa upazama se athavA anudaya rUpa upazamana se evaM samyaktvaprakRti ke dezaghAtI spardhako ke udaya se kSAyopazamikabhAva kitane hI prAcArya kahate haiM, kintu yaha kathana ghaTita nahIM hotA, kyoMki basA mAnane para ativyApti doSa kA prasaMga AtA hai| zaGkA- to phira lAyopazAmikamAva kare pAsa hotA hai| samAdhAna - yathAsthita artha ke zraddhAna ko ghAta karane vAlI zakti samyaktvaprakRti ke spardhakoM meM kSINa hai, ataH unakI kSAyikasaMjJA hai| kSINaspardhakoM ke upazama ko kSayopazama kahate haiM, usameM utpanna hone se vedaka samyaktva kSAyopazamika hai. yaha kathana ghaTita ho jAtA hai| isa prakAra samyaktva meM tIna bhAva hote haiM, anyabhAva nahIM hote / zaGkA . . asaMyatasamyagdRSTi meM gati, liGga prAdi bhAva pAye jAte haiM, phira unakA grahaNa kyoM nahIM kiyA? samAdhAna-asaMyatasamyagdRSTi meM bhale hI gati, liGga Adi bhAvoM kA astitva rahA pAve, kintu unase samyaktva utpanna nahIM hotA, isalie samyagdRSTi audayika pradi bhAvoM ke vyapadeza ko nahIM prApta hotA hai, aiyA artha grahaNa karanA caahie| samyaktvalabdhi sAyopazAmika hai, kyoMki vaha samyaktvaprakRti ke udaya se utpanna hotI hai / zaGkA - samyaktvaprakRti ke spardhaka dezaghAtI hI hote haiM / usake udaya se utpanna humA samyaktva ubhayapratyAyika (kSAyopamika) kaise ho sakatA hai ? samAdhAna * nahIM, kyoMki samyaktva ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya se samyaktva kI utpatti hotI hai, isalie to vaha Arthika hai aura vaha aupamika bhI hai, kyoMki vahA~ sarvaghAtI spardhakoM ke udaya kA abhAva hai| samyaktvaprakRti darzanamohanIya kA eka bheda hai| usake (darzanamohanIya ke) sarvaghAtIrUpa se upazama ko prApta hue aura dezaghAtIrUpa se udaya ko prApta hue spardhakoM kA vedakasamyaktva (kSayopazamasamyaktva) kArya hai, isalie vaha tadubhaya pratyayika kahA gayA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / upazamasamyaktva se vedakasamyaktva ko prApta hue jIva ke aisI avasthA meM mithyAtva aura samyagmithyAtva prakRtiyoM ke sarvaghAtI spardhakoM kA udayAbhAvI kSaya nahIM pAyA jAtA hai, kyoMki ina donoM prakRtiyoM ke spardhaka annarAyAma se bAhya sthita haiM, mAtra samyaktva prakRti kI udIraNA hokara udaya huA hai| athavA kSAyika samyaktva ke abhimukha jisane mithyAtvaprakRti va samyagmithyAtvaprakRti kA kSaya kara diyA hai usake ina donoM prakRtiyoM kA satva hI nahIM rahA, usa jIva ke bhI mAtra 1. dha. pu. 5 pR. 207 / 2. pa. pu. 14 pR. 21-22 / Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gumAsthAna/15 samyaktvaprakRti ke udaya se vedakasamyaktva (kSayopazama-sampatva) hotA hai / isa prakAra vedakasamyaktva kSAyopazamikabhAva hai, ata: samyaktvaprakRti ke udayamAtra se vedakasamyaktva (kSayopazama samyaktva) hotA hai| vedaka samyaktvaprakRti ke spardhakoM kI kSaya saMjJA hai, kyoMki unameM samyagdarzana ke pratibandhana kI zakti kA abhAva hai| mithyAtva aura mitha ina donoM prakRtiyoM ke udayAbhAva ko upazama kahate haiN| uparyukta zaya aura upazama ina donoM ke dvArA utpanna hone se kSAyopamika hai / / gAthA ke kArya dvAra' mA sahA gayA hai ki avirala padaSTi nAmaka caturthaguNasthAna taka cAritra nahIM hotA, kyoMki saMyama kA ghAta karane vAle karmoM ke tIvra udaya se ina cAra guNasthAnoM meM asaMyata hotA hai arthAt apratyAkhyAnAvaraNakaSAya catuSka ke udaya se asaMyalabhAva hotA hai, ataH asaMyatabhAva praudayika hai / deNasaMyatAdi upagmi gugArathAnoM meM bhAvoM kA kathana desavirade pamatte idare ya khoyasamiya bhAvo du / so khalu carittamohaM paDucca bhariNayaM tahA uriM // 13 // tatto uri uvasa mabhAvo uvasAmagesu khabagesu / khaiyo bhAvo riNayamA ajogicarimotti siddha ya // 14 / / gAthArtha - cAritramohanIya karma kI apekSA dezavirata,pramattasaMyata arthAt pA~caveM, chaThe, sAtaveM ina tIna guNasthAnoM meM kSAyopamikabhAva hotA hai / / 13 // saptama guNasthAna se Upara cAritramohanIya karma kA upaNama karane vAle ke arthAt upazamazreNI ke pAThavaM, navameM, dasaveM aura gyArahaveM guNasthAna meM propagAmika bhAva hotA hai tathA cAritramohanIya kA kSaya karane vAle prayogakevalI paryanta arthAt kSapakazreNI ke AThaveM, navameM, dasaveM, bArahaveM, terahave, caudahaveM guNasthAna meM aura siddhoM meM bhI kSAyika bhAva niyama se hotA hai / / 14 / / vizeSArtha * saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata yaha kaunasA bhAva hai ? kSAyopamika bhAva hai, kyoMki kSayopazamanAmaka cAritramohanIya karma (dezaghAtI spardhakoM) ke udaya hone para saMyatAsaMyata (dezavirata), pramattasaMyata aura apramattasaMyatapanA utpanna hotA hai, ataH ye tInoM hI bhAyopazamikabhAva haiM / pratyAkhyAnAvaraNa karAyacatuka, sajvalana kaSAyacatuTaka aura nava nokaSAyoM ke udaya ke sarvaprakAra se cAritrabinAza karane kI zakti kA abhAva hai, isalie unake udaya ko kSaya saMjJA hai| unhIM prakRtiyoM ke udaya meM utpanna hue cAritra kA prAvaraNa nahIM karane ke kAraNa upazama saMjJA hai| athavA sarvaghAtI mpardhaka anantaguraNe hIna hokara aura dezaghAtI spardhakoM meM pariNata hokara udaya meM prAte haiN| una sarvaghAto spardhakoM kA anantaguNahInatva hI kSaya hai evaM unakA dezaghAtIspardhakoMrUpa se pravasthAna honA upazama hai| unhIM kSaya aura upazama se saMyukta udaya kSayopazama hai / iso kSayopazama se utpanna pramattasaMyata va apramattasayata bhI kSAyopazamika hai| 3. gha. pu. 5 pR 201; sUtra 7 1 1. gha. pu. 5 pR. 211 / 4. dha pU. 5 pR. 203 / 2. pa. pu. 5 pR. 201; mUtra 6 kI ttiikaa| 5. dha. pU 1.62 / Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16/ go. sa. jIvakANDa zaGkA - pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM kI udIraNA hone para bhI dezasaMyama ( saMyamAsaMyama ) ko prApti hotI hai, ataH unake sarvaghAtIpanA nahIM banatA arthAt sarvaghAtIpanA naSTa hotA hai ? samAdhAna - aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki sakalasaMyama kA avalambana lekara unake ( pratyAkhyAnAvaraNa kapAya ke ) sarvaghAnIpane kA samarthana kiyA hai|" deza saMyama (saMgamA saMyama ) kI prApti mAnane para bhI pratyAkhyAnAvaraNa kapAya kA sarvaghAtIpanA naSTa nahIM hotA, kyoMki pratyAkhyAnAvarakaSAya apane pratipakSI sarvapratyAkhyAnarUpa saMyamaguraNa ko ghAtatA hai. isalie vaha sabaMdhAtI hai, kintu sarva-apratyAkhyAna ko nahIM ghAtatA hai, kyoMki pratyAkhyAnAvaraNa kA isa viSaya meM vyApAra nahIM hai, ataH isa prakAra se pariNata pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke sarvaghAtI saMjJA siddha hai| jisa prakRti ke udaya hone para jo guraNa utpanna hotA huA dekhA jAtA hai, usakI apekSA vaha prakRti sarvaghAtI saMjJA ko prApta nahIM hotii| yadi aisA na mAnA jAve to pratiprasaGga doSa A jAvegA / zrapratyAkhyAnAvaraNa catuSka ke sarvaghAtIspardhakoM ke udayakSaya se, unhIM ke sadavasthArUpa upazama se, cAroM saJjvalana aura nava nokaSAyoM ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAvI kSaya se, unhoM ke sadavasthArUpa upazama se, dezaghAtI spardhakoM ke udaya se evaM pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya catuSka ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya se dezasaMyama utpanna hotA hai / anantAnubandhI Adi bAraha kapAyoM ke sarvaghAtI spardhakoM udayakSaya tathA unhIM ke sadavasthArUpa upaNama se evaM dezaghAtI spardhakoM ke udaya se pramatta aura apramanaguNasthAna sambandhI saMyama utpanna hotA hai, isalie ukta tInoM hI bhAva kSAyopazamika haiM, aisA kitane hI prAcArya kahate haiM, kintu unakA yaha kahanA yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki udaya ke prabhAva ko upazama kahate haiM' aisA artha karake udaya se virahita sarvaprakRtiyoM ko tathA unhIM ke sthiti aura anubhAga samvandhI spardhakoM ko upazama saMjJA prApta ho jAtI hai| abhI vartamAna meM kSaya nahIM hai, kyoMki jisa prakRti kA udaya vidyamAna hai. usake kSayasaMjJA hone kA virodha hai. isalie ye tInoM hI bhAva udayopazamikaMpane ko prApta hote haiM, kintu aisA mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki ukta tInoM guNasthAnoM ke udayopazamikapanA pratipAdana karane vAle sUtra kA prabhAva hai / phala dekara nirjarA ko prApta karmaskandhoM kI kSayasaMjJA karake uktaguraNasthAnoM ko kSAyopazamika kahanA bhI yukta nahIM hai, kyoMki aisA hone para midhyAdRSTi Adi sabhI bhAvoM ke kSAyopazamikatA kA prasaMga A jAvegA, ataH pUrvokta artha hI graharaNa karanA cAhie, kyoMki vahI nirdoSa hai| yahA~ darzanamohanIya kI vivakSA nahIM hai, kyoMki darzana mohanIya karma ke upazamAdika se saMyamasaMyamAdi bhAtroM kI utpatti nahIM hotI hai| upaNamazraNI sambandhI apUrvakaraNAdi cAroM guraNasthAnavartI jIvoM ke pazamikabhAva hai, kyoMki ve cAritramohanIya karma kI 21 prakRtiyoM kA upazamana karate haiM / zaGkA samasta kaSAya aura nokapAyoM ke upazama se upazAntakaSAya vItarAga chadmastha jIva keopazamikabhAva bhale hI ho, kintu pUrvakaraNAdi zeSa guNasthAnavartI jovoM ke propazamikabhAva nahIM mAnanA cAhie, kyoMki una guNasthAnoM meM samasta mohanIya karma ke upazama kA prabhAva hai ? 1. gha. pU. 11 pR. 37 / 2. pa. pu. 5. 201 / 3. a. pu. 5 pR 902-203 / Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 13-14 guNasthAna/17 samAdhAna--aisI zaGkA ThIka nahIM hai, kyoMki kucha kaSAyoM ke upazamana kiye jAne se utpanna - huA hai upazama pariNAma jisake aise anivRttikaraNa bAdarasAmparAya aura sUkSmasAmparAya saMyata ke upazamabhAva kA astitva mAnane meM koI virodha nahIM hai| zaGkA-apUrvakaraNaguNasthAna meM kisI bhI kaSAya kA upazama nahIM hotA ataH usake aupazamikabhAva kase sambhava hai ? samAdhAna-kyoMki apUrvakaraNa guNasthAna meM apUrvakaraNa pariNAmoM ke dvArA pratisamaya asaMkhyAtaguNaveNIrUpa se karmaskandhoM kI nirjarA karane vAle tathA sthiti va anubhAgakANDakaghAta dvArA kama se kaSAyoM kI sthiti aura anubhAga ko asaMkhyAta aura anantaguriNata hIna karane vAle tathA upazamana kriyA prArambha karane vAle aise apUrvakaraNasaMyata ke upazamabhAva ke mAnane meM koI virodha zaGkA-karmoM ke upazamana se utpanna hone vAlA bhAva aupazamika hotA hai, kintu apUrvakaraNa saMyata ke karmoM ke upazama kA abhAva hai, isalie usake aupazamikabhAva nahIM mAnA jA sakatA? samAdhAna-kyoMki upazamana zaSita se samanvita apUrvakaraNasaMyata ke praupazamikabhAva ke astitva ko mAnane meM koI virodha nahIM hai / isa prakAra karmoM kA upazama hone para utpanna hone vAlA aura upazamana hone yogya karmoM ke upazama sambanA huA bhI bhAtra ninda kahanA hai, yaha vAta siddha huI / athavA bhaviSya meM hone vAle upazamabhAvoM meM bhUtakAla kA upacAra karane se apUrvakaraNa aupazamika bhAva bana jAtA hai / jaise sarvaprakAra ke asaMyama meM pravRttamAna cakravartI tIrthaMkara ke 'torthaGkara' yaha vyapadeza bana jAtA hai ?' kSapakazreNI ke cAroM kSapakoM, sayogakevalI aura prayogakevalI ke kSAyikabhAva haiM / zA--vAtiyA karmoM kA kSaya karane vAle sayogakevalI aura ayogakevalI ke kSAyikabhAva bhale hI hoM; kSINakaSAyavItarAga chayastha ke bhI kSAyikabhAva ho sakatA hai, kyoMki usake bhI mohanIyakarma kA kSaya ho gayA hai, kintu sukSmasAmparAya Adi zeSa kSapakoM ke kSAyikabhAva mAnanA yuktisaMgata nahIM hai, kyoMki unameM kisI bhI karma kA kSaya nahIM hotA? samAdhAna-aisI zaMkA ThIka nahIM, kyoMki mohanIyakarma kA ekadeza kSapaga karane vAle bAdarasAmparAya aura sUkSmasAmparAya kSapakoM ke bhI karmakSayajanita bhAva pAyA jAtA hai / zaGkA-kisI bhI karma ko naSTa nahIM karane vAle apUrvakaraNasaMyata ke kSAyikabhAva kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-apUrvakaraNasaMyata ke bhI karmakSaya ke nimittabhUta pariNAma pAye jAte haiM. prataH usake bhI kSAyikabhAva bana jAtA hai| yahA~ bhI karmoM ke kSaya hone para utpanna hone vAlA bhAva kSAyika hai tathA karmoM ke kSaya ke lie 1. pa. pU. 5 pR. 204-205 / Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 15-18 18 / go. sA. jIvakANDa utpanna huA bhAva bhI kSAyika hai, aisI do prakAra kI zabda vyutpatti grahaNa karanI caahie| upacAra se pUrva karasaMyata ke kSAdhikabhAva mAnanA cAhie / zaGkA - isaprakAra sarvatra upacAra kA Azraya karane para atiprasaMga doSa kyoM nahIM prApta hogA ? samAdhAna - - atiprasaMga doSa nahIM prApta hogA, kyoMki pratyAsatti arthAt samIpavartI artha ke prasaMga se pratiprasaMga bISa kA pratipedha ho jAtA hai / ' guNasthAna- prarUpaNAdhikAra ||15 // midhyAtva guNasthAna kA lakSaNa aura usake bheda micchodaraNa micchattamasaddahaNaM tu tantrayatthANaM / eyaMtaM faati viNayaM saMsadamA eyaMta buddhavarisI vivarIzro bahma tAvaso virazra / iMdoviya saMsaiyo sakaDiyo ce abhyAraNI / / 16 / / ramicchataM vedato jIvo divarIyadasarago hodi / ra ya dhammaM rocedi hu mahuraM khu rasaM jahA jarido // 17 // micchATTI jIvo ubaTTa pavayaNaM saddahadi / sahadi prasanbhAva uvaiTTha yA praNuvaiTTha // 18 // athavA gusthAnAtIta siddhoM meM cAritramohanIya karma kI apekSA kSAyikabhAva hotA hai, kyoMki cAritramohanIya karma ke kSaya se utpanna hue kSAyikacAritra kA sadbhAva hone se siddhoM meM bhI kSAyikabhAva kahA gayA hai / isa prakAra caturdazagugAsthAnoM tathA siddhoM meM bhAvaprarUpaNA kA kathana pUrNa huA / gAthArtha - - mithyAtva prakRti ke udaya se hone vAlA tasvArtha kA azraddhAna midhyAtva hai| usake ekAnta, viparola, vinaya, saMzayita aura prajJAna ye pA~ca bheda haiM ||15|| bauddha ekAnta mithyAdRSTi haiM, brahmamata vAle viparIta midhyAdRSTi haiM, tApasa vinaya - mithyAnTi haiM, indramata vAle saMzaya - mithyAdRSTi haiM aura maskarI prajJAna - midhyAdRSTi haiM ||16|| mithyAtva kA anubhava karane vAlA jIva viparIta zraddhAna vAlA hotA hai / jaise pittajvara se yukta jIva ko madhurarasa bhI rucikara nahIM hotA vaise hI mithyAdRSTi 1. gha. pu. 5 pR. 205-206 / 2. dha. pu. 1 pR. 162. prA. paM. saM. 106, la. sA. gAthA 108 / 3. ja. va. pu. 12 pR. 322, prA. paM. saM. 148, la. sA. gAthA 106 / Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAmA 15-18 guNasthAna / 16 jIva ko yathArtha dharma rucikara nahIM hotA ||17|| miyAdRSTijIva niyama se upadiSTa yathArtha pravacana kA to zraddhAna nahIM karatA, kintu upadiSTa yA anupadiSTa asadbhAva (asat padArthoM ) kA zraddhAna karatA hai / / 15 / / vizeSArtha darzanamohanIyakarma kI midhyAtvaprakRti ke udaya se mithyAtvabhAva hotA hai / mithyAtva prakRti ke udaya ke binA mithyAttrabhAva utpanna nahIM ho sakatA, kyoMki mithyAtva vibhAvabhAva hai, azuddhabhAva hai / dUsare dravya ke binA vibhAva yA azuddhatA nahIM yA sakatI / kundakundAcArya ne samayasAra meM bhI kahA hai jaha phalimaNI suddho na sayaM pariNama rAyamAIhi / raMgijjadi zrahiM yu so rattAdIhiM bambe // 278 // evaM NANI suddho Na sayaM pariNamai rAyabhAIhi / rAijjadi zrahiM yu so rAgAvohi kolehiM // 276 // - jisa prakAra sphaTikamariMga svayaM zuddha hai, vaha lalAI prAdi raMga svarUpa svayaM to nahIM pariNamatI kintu dUsare lAla Adi dravyoM se lalAI Adi raMgasvarUpa pariNamatI hai, isI prakAra jJAnI ( AtmA ) Apa zuddha hai, vaha rAgAdi bhAvoM se svayaM to nahIM pariNamatA, parantu rAgAdi doSayukta anya dravyoM se ( mohanIya karmodaya se ) rAgAdirUpa kiyA jAtA hai| amRtacandra prAcAryadeza ne bhI samayasArakalaza meM kahA hai na jAtu rAgAvinimittabhAvamAtmAtmano yAti yathArkakAntaH / tasminimittaM parasaMgaeva vastusvabhAvo'yamudeti tAvat // 175 // - apane rAgAdibhAva kA nimitta AtmA svayaM nahIM hotA, usa AtmA meM rAgAdika hone meM nimitta paradravya kA sambandha hI hai / yahA~ sUryakAntamaNi kA dRSTAnta hai-- jaise sUryakAntamariNa svayaM to pratirUpa nahIM pariNamatI, usameM sUrya kA trimba agnirUpa hone meM nimitta hai / vastu kA yaha svabhAva udaya ko prApta hai / sammattapaDiNibaddha micchataM jiNavarehi parikahiyaM / tassokSyeNa jIvo micchAdidvitti NAdadhvo // 16116 [ sa.sA. ] TIkA - "samyaktvasya mokSa heto: svabhAvasya pratibandhakaM kila mithyAtvaM nattu svayaM karmaiva tadudayAdeva jJAnasya mithyAdRSTitvaM " (amRtacandrAcArya) gAthArtha samyaktva ko rokane vAlA midhyAtvakarma hai, aisA jinendradeva ne kahA hai ( maiMnekundakunda prAcArya ne apanI ora se nahIM kahA hai ) / usa mithyAtvakarmodaya se jItra midhyAdRSTi ho jAtA hai / / 161 / / TIkArtha- mokSa ke hetubhUta samyaktva svabhAva ko rokane vAlA nizcaya se mithyAtva hai aura vaha mithyAtva dravyakarmarUpa hI hai / usake udaya se jJAna (jIva ) ke mithyAstra hotA hai / jIva kA vaha mithyAtvabhAva ekAnta viparIta, vinaya, saMzaya aura ajJAnarUpa pA~ca prakAra kA hai| Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20/go. sA. jIvakANDa gAthA 15-16 1. ekAnta -pratipakSI kI apekSA rahita bastu (dravya) ko sarvathA ekarUpa kahanA va mAnanA ekAntamithyAtva hai| jaise--jIva sarvathA astirUpa hI hai yA sarvathA nAstirUpa hI hai, sarvathA nitya hI hai yA sarvathA kSaNika hI hai| marvathA niyatirUpa mAnanA athavA aniryAta rUpa hI mAnanA, ityAdi / 'parasamayANaM vayaNaM micchaM khalu hodi sasvahA vayaNA' arthAt paramatoM kA vacana 'sarvathA' kahA jAne se mithyA hai / (zrI amRtacandrAcArya kRta TIkA pravacanasAra) 2. viparIta-jemA vastusvarUpa hai usase viparIta maannaa| jaise- kevalajJAna ke avibhAgapratijaledoM meM hAni-vRddhi kevalI ke kavalAhAra, havyAtrI-mukti, ityAdi mAnyatAe~ viparIta-mithyAtva 3. banayika-mAtra vinaya se hI mukti mAnanA / jaise-mana-vacana-kAya se sura-napati-yanijJAnI-vRddha-bAla-mAtA-pitA inakI vinaya karane se hI mokSa kI prApti ho jAyegI / 4. saMzaya- aisA hai yA nahIM inameM se kimI eka kA nizcaya na karanA, donoM meM hI DolAyamAna rahanA / jaise- svarga-naraka grAdi haiM yA nahIM haiM, yaha sIpa hai yA cAMdI hai, manuSya prAdi jIvadravya haiM yA pudgala Adi ajIvadravya haiM. ityAdi saMzayamithyAtva hai| 5. ajJAna-'yathArtha koI nahIM jAnatA / jaise - . 'jIba hai' aisA kauna jAnatA hai ? arthAt boI mahIM jAnatA, ityAdi ajJAnamithyAtva hai| athavA mithyAtva ke 363 bheda bhI haiM asidisadaM kiriyANaM akkiriyANaM ca taha culasIdo / satasaTThI aNNANI beraNaiyANaM ca battIsA // 876 // [go. sA. karmakANDa] -kriyAvAdiyoM ke 180, prakriyAvAdiyoM ke 84, acAnavAdiyoM ke 67 aura vinayavAdiyoM ke 32 isaprakAra marva milakara (180+84+67 + 32) 363 bheda mithyAvAdiyoM ke hote haiM / mithyA, vitatha, vyaloka aura asatya ye ekArthavAcI nAma haiN| 'dRSTi' zabda kA artha 'darzana' yA zraddhAna' hai / mithyAtvakarmodaya se jina jIvoM kI viparIta, ekAnta, vinaya, saMzaya aura ajJAnarUpa mithyAdRSTi hotI hai, ve mithyAdRSTi jIva haiN| jAvadiyA vayaNavahA tAvadiyA ceva hoMti paya vAvA / jAvaviyA Naya vAdA tAvadiyA ceva parasamayA // ' --jitane bhI bacanamArga haiM utane hI nayavAda arthAt naya ke bheda hote haiM aura jitane nayavAda haiM utane hI parasamaya (mithyAmata) hote haiM / (ye sabhI naya yadi paraspara nirapekSa hokara bastu kA nizcaya karAbaiM to mithyAdRSTi haiN|) 'mithyAtva ke pA~ca hI bheda haiM' aisA koI niyama nahIM hai, kintu 'mithyAtva pA~ca prakAra kA hai' 1. pravacanasAra TIkA, dhavala 1181, go. ka. 864, sa. ta. 3/47 / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 16-20 guNamyAna/21 yaha upalakSaNa mAtra hai / athavA mithyA zabda kA artha vittatha aura daSTi zabda kA artha ruci, zraddhA yA pratyaya hai / isalie jina jIvoM kI ruci vitatha honI hai, ve mithyAdRSTi haiN| 'taM michasa jamasadahaNaM taccANa hoi pratyANaM / saMsaidamabhigahiyaM praNabhiggahirve ti taM tivihaM / - jo tattvArtha ke viSaya meM azraddhAna utpanna hotA hai, vaha mithyAtva hai| usake saMzayita, abhigRhIta aura anabhigRhIta ye tIna bheda bhI haiN| 'sahahaha asabhAvaM' aparamArtha svarUpa asadbhUta artha kA hI mithyAtva ke udayavaza yaha mithyAdRSTi zraddhAna karatA hai / 'uvaTTha va aNuvAhaTTa' arthAt upadiSTa yA anupaviSTa durgi kA hI darzana moha ke udaya se mithyAdaSTi zvaddhAna karatA hai / isa gAthAsutra vacana dvArA vyUgrAhita aura itara ke bheda se mithyAdRSTi ke do bhedoM kA pratipAdana kiyA gayA hai / 2 zeSa saba sugama hai| mAsAdana gugAsthAna kA svarUpa prAdimasammattatA samayAdo chAyalitti dhA sese / araNaaNNadarudayAdo gAsiyasammo tti sAsaraNavakho so / / 16 / / 3sammattarayaNapazvayasiharAdo micchabhUmisamabhimuho / gAsiyasammatto so sAsaragaNAmo muNeyadho // 20 // artha-grAdi samyaktva (prathamopazama samyaktva) ke kAla meM eka samaya se lekara chaha-mAvali taka kAla meSa rahane para abhyatara anantAnubandhIkaSAya kA udaya ho jAne se samyaktva kA nAza ho jAtA hai, vaha sAmAdana nAmaka guNasthAna hai / / 16 / / samyagdarzanarUpI ratna girike zikhara se girakara mithyAtvarUpI bhUmi ke abhimukha hai, ataeba samyagdarzana naSTa ho cukA hai, usako sAsAdana nAmaka guraNasthAna jAnanA cAhie / / 20 / / vizeSArtha-samyaktva kI virAdhanA karanA yaha sAsAdana kA artha hai| zaGgA-sAsAdana kisa nimitta se hotA hai? samAdhAna-sAsAdana pariNAmoM ke nimitta se hotA hai, parantu vaha pariNAma niSkAraNa nahIM hotA, kyoMki vaha anantAnuvandhI ke tIna udaya se hotA hai| samyagdarzana se vimukha hokara jo anantAnubandhI ke tIvra udaya se utpanna hunA tIvratara saMklezarUpa dUSita mithyAtva ke anukUla pariNAma hotA hai, vaha sAsAdana hai / (ja.dha.pu. 7 pR. 313) zaGkA-sAmAdana guNasthAna vAlA jIva mithyAtvakarmodaya ke abhAva meM mithyAdRSTi nahIM hai. 1. pa. pu. 1. pR. 162 (prathama saMskaraga) / ja. pa. pu. 12 pR. 323 / 2. ja. pa. pu. 12 pR. 323 / 3. prA. paM. saM. ma. 1 gAthA , gha, pu. 1 pu. 166 gA. 108 / 4. 'micchabhAva' yaha bhI pATha hai| Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22/go. mA. jIvakANDa gAthA 16-20 samIcIna ruci kA abhAva hone se samyagdaSTi bhI nahIM hai tathA ina donoM ko viSaya karane vAlI samyagmithyAtvarUpa ruci kA prabhAva hone se samyagmizyAvRSTi bhI nahIM hai| inake atirikta anya koI cauthI dRSTi hai nahIM, kyoMki samIcIna aura asamIcIna tathA ubhayarUpa dRSTi ke Alambana bhUta vastu ke atirikta dUsarI koI vastu pAI nahIM jAtI isalie sAsAdanaguNasthAna asatsvarUpa hI hai ? samAdhAna-sAsAdanaguNasthAna kA prabhAva nahIM hai, kyoMki sAsAdanaguNasthAna meM viparItAbhiniveza (viparIta abhiprAya) rahatA hai, isalie vaha asadRSTi hai| zaGkhA-yadi asaduSTi hai to vaha mithyAdRSTi hai, usako sAsAdana nahIM kahanA caahie| samAdhAna-yaha zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki samyagdarzana aura cAritra kA pratibandha karane vAlI anantAnubandhI kaSAya ke udaya se utpanna huaA viparItAbhiniveza sAsAdana gRgasthAna meM pAyA jAtA hai ataH dvitIyaguNasthAnavI jIva mithyA dRSTi hai, kintu mithyAtva kamodaya se utpanna huaA viparItAbhiniveza vahAM nahIM pAyA jAtA isalie vaha mithyAdRSTi nahIM kahA gayA parantu sAsAdana samyagdRSTi kahA gayA hai| zaGkA-mizyAdRSTi saMjJA kyoM nahIM dI gaI ? samAdhAna-mithyAdRSTi saMjJA nahIM dI gaI kyoMki sAsAdana ko svataMtra kahane se anantAnubandhI prakRtiyoM kI dvisvabhAvatA kA kathana siddha ho jAtA hai / darzanamohanIya karma ke udaya, upazama. kSaya aura kSayopazama se sAsAdanarUpa pariNAma utpanna nahIM hotA, isalie sAsAdana ko mithyASTi, samyagdRSTi athavA samyagmithyAdaSTi nahIM kahA gayA / jisa anantAnubandhI ke udaya se dvitIyaguNasthAna meM jo viparItAbhiniveza hotA hai, vaha anantAnubandhI darzanamohanIya kA bheda na hokara cAritra kA prAvaraNa hone se cAritramohanIya kA bheda hai, isalie dvitIyaguNasthAna ko mithyASTi na kahakara sAsAdanasamyagdRSTi kahA gayA hai / zA-anantAnRbandhI yadi samyaktva aura cAritra ina genoM kI pratibandhaka hai to use ubhayarUpa (darzana-cAritramohanIya) saMjJA denA nyAyasaMgata hai ? samAdhAna--yaha Aropa ThIka nahIM hai, kyoMki yaha to iSTa hI hai, phira bhI paramAgama meM mukhya kI apekSA isa prakAra kA upadeza nahIM diyA gayA, kintu use cAritramohanIya kahA gayA hai / ' ye cAroM hI anantAnubandhIkapAya samyaktva aura cAritra ke virodhaka haiM, kyoMki ye samyaktva aura cAritra ina donoM ko ghAtane vAlI do prakAra kI zakti se saMyukta hote haiN| zaGkA--yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna--guru ke upadeza se aura yukti se jAnA jAtA hai ki anantAnubandhIkAyoM kI zakti do prakAra kI hotI hai| 1. pra. pu. 1 pR. 163-165 / Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 16-20 guNasthAna / 23 zaGkA -- anantAnubandhI kapAyoM kI zakti do prakAra kI hai, isa viSaya meM kyA yukti hai ? samAdhAna - samyaktva aura cAritra ina donoM kA ghAta karane vAle ye anantAnubandhI krodhAdika na to darzanamohanIya svarUpa mAne jA sakate haiM, kyoMki samyaktvaprakRti, midhyAtvaprakRti aura samyagmithyAtva prakRti ke dvArA hI AvaraNa kiye jAne vAle samyagdarzana ke zrAvaraNa karane meM inake phala kA prabhAva hai aura na anantAnuvandhI ko cAritramohanIya svarUpa bhI mAnA jA sakatA hai, kyoMki apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoM ke dvArA AvaraNa kiye gae cAritra ke AvaraNa karane meM inake phala kA abhAva hai / yadyapi uparyukta prakAra se ina zranantAnubandhI kaSAyoM kA prabhAva siddha hotA hai, tathApi inakA prabhAva nahIM hai, kyoMki sUtra meM inakA astitva pAyA jAtA hai| ina anantAnubandhI kaSAyodaya se sAsAdana kI utpatti hotI hai anyathA utpatti ho nahIM sktii| isase anantAnuvandhI ke darzanamohanIyatA aura cAritramohanIyatA siddha hotI hai tathA anantAnubandhI catuSka kA cAra vyApArI nahIM hai, kyoMki vaha cAritra kI ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi prakRtiyoM ke udaya pravAha ko zranantarUpa kara detA hai / ' eka jIva kI apekSA sAsAdanasamyagdRSTi kA jaghanyakAla eka samaya hai aura utkRSTakAla chahaAvali prasAraNa hai aura eka samaya se lekara eka-eka samaya adhika karate hue eka samaya kama chaha grAvali taka madhyamakAla hai| kahA bhI hai uvasamasammattadvA jastiyamesA hu hoI pravasiTTA | parivajjetA sANaM taliyamettA ya tassaddhA // 31 // (00 410 341 ) ubasamasammattaddhA jai chAvaliyA havejja zravasiDDA / to sAsaNaM pavajjai go heduSakaTukAlesu // 32 // ( dha0pu0 4 pR0 342 ) - jitane pramANa upazama samyaktva kA kAla avaziSTa rahatA hai, usa samaya sAsAdanaguNasthAna ko prApta hone vAle jIvoM kA bhI utane pramANa hI sAsAdana guNasthAna kA kAla hotA hai| yadi upazama- samyaktva kA kAla chaha grAvaliprasAraNa avaziSTa ho to jIva sAsAdanaguNasthAna ko prApta ho sakatA hai| yadi chaha prAvali se adhika kAla avaziSTa rahe to sAsAdana guNasthAna ko nahIM prApta hotA / / 31-22 / / yadyapi zrI yativRSabhAcArya ke matAnusAra jisane anantAnuvandhI kI trisaMyojanA karake dvitIyopazama ko prApta kara liyA hai vaha bhI dvitIyopazamasamyaktva se girakara sAsAdana ko prApta ho sakatA hai, tathApi usakI yahA~ vivakSA nahIM hai, kyoMki gAthA 16 meM 'prAdimasammatta' pada dvArA prathamosamyaktva ko hI grahaNa kiyA hai| zrI bhUtabalI prAcArya kA bhI yaho mata hai ki prathamopazamasamyaktva se cyuta hokara sAsAdanaguNasthAna ko prApta hotA hai, dvitIyopazama se girakara sAmAdana ko prApta nahIM hotA hai| dhavala granthAnusAra hI go.jo. grantha kI gAthAe~ racI gaI haiM / sAsAdana ko prApta hone para Avali ke prathama prasaMkhyAtaveM bhAga meM maraNa hone para niyama se devagati meM utpanna hotA hai| usake Upara manuSyagati ke yogya prAvali ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa 1. dha. pu. 9 pR. 42-43 / 2. ja. pra. pu. 4 pR. 24 / 3. dha.pu. 5 pR. 11. Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24/go. mA. jIvakArASTa gAthA 21-22 kAla hai| isI prakAra Age-pAge saMjJI paMcendriya tiryaMca, asaMjJI paMcendriya tiryaca, caturindriya, trIndriya, dvIndriya aura ekendriyoM meM utpanna hone yogya kAla hotA hai| tRtIya guNasthAna kA svarupa sammAmicchudayeNa ya jattarasandadhAvikajjeraNa / raNaya samma miccha pi ya sammisso hodi pariNAmo // 21 // bahiguDamiva bAmissaM puhabhAvaM peya kArid sakkaM / evaM missayabhAvo sammAmicchotti raNAdayo2 // 22 // mAthArtha-samyagmithyAtvarUpa miznapariNAma jAtyantara sarvaghAtiyA samyagmithyAtva prakRti ke udaya kA kArya hai / yaha mizrapariNAma na samyaktvarUpa hai aura na mithyAtvarUpa hai ||21jis prakAra dahI aura gur3a kA paraspara mizraNa hone se jAtyantara pRthakabhAva (svAda) utpanna ho jAtA hai jise pRthak karanA zakya nahIM hai, usI prakAra samyagmithyAtvarUpa mizrabhAva jAnanA cAhie / / 22 / / vizeSArtha-tRtIyaguNasthAna kA nAma samyagmithyASTi hai / dRSTi, zraddhA, ruci aura pratyaya (pratIti) ye paryAyavAcI nAma haiM / jisa jIva ke samIcIna aura mizyA dono prakAra kI mizrita dRSTi hotI hai, vaha sabhyagmithyAdRSTi jIva hai| zaGkA--eka jIva meM eka sAtha samyaka aura mithyArUpa dRSTi sambhava nahIM hai, kyoMki ina donoM dRSTiyoM kA eka jIva meM eka sAtha rahane meM birodha AtA hai / yadi kahA jAya ki ye donoM daSTiyAM krama se eka jIva meM rahatI haiM, to unakA samyagdRSTi aura mithyAdRSTi nAma ke svatantra gurAsthAnoM meM ho antarbhAva mAnanA cAhie / ataH samyagmithyAdRSTi nAmaka tIsarA guNasthAna nahIM banatA hai| samAdhAna--yugapat samIcIna aura asamIcIna zraddhAvAlA jIva samyagmithyAdRSTi hai, aisA mAnate haiN| aisA mAnane meM virodha bhI nahIM pAtA hai, kyoMki AtmA aneka dharmAtmaka hai isalie usameM aneka dharmoM kA sahAnavasthAnalakSarae cirodha asiddha hai / yadi kahA jAya ki AtmA aneka dharmAtmaka hai, yaha bAta hI prasiddha hai, so yaha kahanA bhI ThIka nahIM, kyoMki anekAnta ke binA arthakriyAkArIpanA nahIM bana sakatA hai| athavA, virodha do prakAra kA hai. paraspara parihAralakSaNa virodha aura sahAmavasthAlakSaNa virodha / inameM se eka dravya ke anantaguNoM meM paraspara parihAralakSaNa virodha iSTa hI hai, yadi guNoM kA eka dUsare kA parihAra karake astitva nahIM mAnA jAve to unake svarUpa kI hAni kA prasaGga pAtA hai, kintu itane mAtra se guNoM meM sahAnavasthA lakSaNa virodha sambhava nahIM hai / yadi nAnAguNoM kA eka sAtha rahanA hI virodha svarUpa mAna liyA jAye to vastu kA astitva hI nahIM bana sakatA, kyoMki bastu kA sadabhAva anekAnta-nimittaka hI hotA hai| jo arthakriyA karane meM samartha hai, vaha vastu hai; parantu yaha artha kriyA ekAnta pakSa meM nahIM bana sakatI hai, kyoMki arthakriyA ko yadi ekarUpa mAnA jAye to puna: 1. dha.pu. 5 pR. 35 / 2. pa. pu. 1 pR. 170, prA. paM. saM. ma. 1 gA. 10 / 3. dha. pu. 1 pR. 167 / Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 23-24 guNasthAna /25 puna: usI prakriyA kI prApti hone se aura yadi anekarUpa mAnA jAve to anavasthA doSa yAne se ekAntapakSa meM arthakriyA ke hone meM virodha AtA hai| isa kathana se caitanya aura acaitanya ke sAtha bhI anekAnta doSa nahIM AtA hai, kyoMki caitanya aura acetanya ye donoM guNa nahIM haiN| jo sadbhAvI hote haiM unheM guNa kahate haiM, parantu ye donoM sadaiva sahabhAvI nahIM haiM, kyoMki bandha avasthA ke nahIM rahane para caitanya aura caitanya ye donoM ekasAtha nahIM pAye jaate| dUsarI bAta yaha hai ki do viruddha dharmoM kI utpatti kA kAraNa yadi samAna arthAt eka mAna liyA jAve to virodha prAtA hai' / yaha saba kathana kAlpanika nahIM hai, kyoMki pUrvasvIkRta anya devatA ke aparityAga ke sAtha-sAtha arihaMta bhI deva hai, aisI samyagmithyArUpa zraddhAvAlA jIva pAyA jAtA hai / yahA~ para dahI aura gur3a kA dRSTAnta diyA gayA hai jisakA abhiprAya yaha hai ki dahI kA svAda khaTTA aura gur3a kA svAda mIThA hotA hai tathA dahI-gur3a donoM ko milAne se khaTTA-mIThA mizrita svAda pRthak jAti ( jAtyantara ) kA svAda ho jAtA hai / dahI-gur3a ke mizrita dravya meM se aba khaTAsa yA miThAsa ko pRthak karanA jisaprakAra zakya nahIM hai, usI prakAra samyagmithyAtva bhI jAtyantara hai jo na samyatvarUpa hai aura na mithyAtvarUpa hai, kintu donoM kA mizritarUpa hai jisameM se samyaktva yA mithyAtva ko pRthak karanA zakya nahIM hai / isa guNasthAna meM hone vAlI vizeSatAe~ so saMjamaM Na girahadi besajamaM vA raga baMdhade zrAuM / sammaM vA micchaM yA paDivajjiya maradi riyamera ||23|| sammattamiccha pariNAmesu jahi zrAugaM purA baddha / taha maraNaM maraNaMtasamugdhAdo vi ya ga missammi ||24|| gAyArtha -- vaha samyagmidhyAdRSTi saMyama yA dezasaMyama ko grahaNa nahIM karatA hai aura na Ayu kA andha karatA hai| samyaktva yA mithyAtva pariNAmoM meM se jisa pariNAma meM pahale AyukA bandha kiyA hai, niyama se usa samyaktva yA mithyAtva-pariNAma ko prApta hokara maraNa karatA hai, kyoMki mizra (samyagmithyAtva ) meM marA nahIM hai tathA mAraNAntika- samudghAta bhI mizra sthAna meM nahIM hai | 23-24| vizeSArtha - - samyagmithyAdRSTi jIva ke pariNAmoM meM itanI vizuddhatA nahIM hotI ki vaha saMyama rthAt mahAvrata yA deNasaMyama yarthAt aNuvrata ko grahaNa kara ske| kahA bhI hai- Naya marai Neya saMjamamuveda taha besasaMjamaM vA vi / sammAmicchAviTThI Na u maraNaMtaM samugghAzrI // [ dhavala pu. 4 pR. 346 ] - samyagmithyAdRSTi jIva na to maratA hai, na saMyama ko prApta hotA hai, dezasaMyama ko bhI prApta nahIM hotA hai tathA usake mAraNAntika samudghAta bhI nahIM hotA hai / 1. pra. pu. 1 pR. 174 | 2. gha. pu. 1 pR. 167 tathA upAsakAdhyayana 4 / 143-44 / Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26/go. sA. jIvakANDa gAthA 25 zaGkA-samyagmithyAdRSTi jIva apanA kAla pUrA kara pazcAt saMyama ko athavA saMyamAsaMyama ko kyoM nahIM prApta karAyA gayA hai ? samAdhAna nahIM prApta karAyA gayA, kyoMki usa samyagmidhyASTi jIba kA mithyAtva sahita mithyAdRSTi guNasthAna ko prathavA samyaktva sahita asaMyata samyagdRSTi guNasthAna ko chor3akara dUsare guNasthAnoM meM gamana kA abhAva hai| (go. ka. gA. 556-556) zaGkA--anya guNasthAnoM meM nahIM jAne kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna---aisA svabhAva hI hai aura svabhAva dUsaroM ke prazna ke yogya nahIM huA karatA hai, kyoMki usameM virodha pAtA hai / (dhavala pu. 4. pR. 343) jo jIva samyagdRSTi hokara aura prAyu kA vadha karake samyagmithyAtva ko prApta hotA hai, vaha samyaktva ke sAtha hI usa gati se nikalatA hai / apavA jo mithyAdRSTi hokara aura Ayu bAMdhakara sabhyagmithyAtva ko prApta hotA hai, vaha mithyAtva ke sAtha hI usa gati se nikalatA hai (dha. pu.5 pR.31) arthAt yadi samyagdRSTi prAyu-bandha karake samyagmithyAtva ko prApta hotA hai to vaha samyagmidhyAtva se asaMyatasamyagdRSTi hokara maraNa ko prApta hotA hai| yadi mithyAtva ke sAtha prAya-bandha karake samyamithyAtva ko prApta hotA hai to baha samyagmithyAtva se mithyAdaSTi hokara maraNa ko prApta hotA hai, aisA niyama hai| kSAyopazAmika samyaktva kA lakSaNa sammasadesaghAdissukyAdo vedagaM have samma / calamalinamagADhaM taM gicca kammakhavaraNahedu // 25 // gAthArtha dezaghAtI samyaktvaprakRti ke udaya se bedakasamyaktva hotA hai| vedakasamyaktva cala, malina, agAr3harUpa hotA hai tathA nitya hotA hai arthAt isakI utkRSTa sthiti 66 sAgara kI hotI hai aura yaha darzana mohanIyakama ke kSaya kA hetu hai / vizeSArtha-darzanamohanIya karma kI tIna prakRtiyA~ hai--samyaktvaprakRti, samyagmithyAtvaprakRti, mithyAtvaprakRti / samyaktvaprakRti meM latAsthAna ke sarva dezaghAtI sparddhaka tathA dArusthAna ke anantaveM bhAgarUpa spardhaka dezaghAtI haiN| arthAta prathama dezaghAtI latArUpa spardhaka se antima dezaghAtI (dAru ke anantaveM bhAga ke carama) spardhaka paryanta ye spardhaka samyaktvaprakRti ke hote haiN| samyaktvaprakRti meM sarvaghAtI spardhakoM kA abhAva hai isalie samyaktvaprakRti samyagdarzana kA pUrNarUpeNa ghAta karane meM asamartha hai kintu usa samyaktva kA ekadeza arthAt samyagdarzana kI sthiratA aura niSkAMkSatA kA ghAta karatI hai| isakA abhiprAya yaha hai ki samyaktvaprakRti ke udaya hone se samyagdarzana kA mala se vinAza to nahIM hotA, kintu sthiratA va niSkAMkSatA kA ghAta hone se samyagdarzana meM cala, malina prAdi doSa laga jAte haiN| jisa karma ke udaya se prApta, Agama aura padArthoM ko zraddhA meM zithilatA hotI hai vaha samyaktva prakRti hai (dhavala pustaka 6 pRSTha 36) athavA utpanna hue samyaktva meM zithilatA kA utpAdaka aura usako asthiratA kA kAraNabhUta karma samyaktvaprakRti hai / 1. ja.ba.pu. 5 pR. 126 / 2. ja.gha.pu. 5 pR. 130 / 3.dha.pu. 13 pR. 158 / Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 25 zaGkA - prApta, zrAgama aura padArthoM meM sandeha kisa karma ke udaya se utpanna hotA hai ? samAdhAna--- samyagdarzana kA ghAta nahIM karane vAlA sandehaH samyaktvaprakRti ke udaya se utpanna hotA hai / kintu sarve sandeha arthAt samyaktva kA sampUrNa rUpa se ghAta karane vAlA sandeha aura mUDhatva mithyAtva karma ke udaya se utpanna hotA hai / zaGkA- usa prakRti kA 'samyaktva' aisA nAma kaise 'huA samAdhAna -- samyagdarzana ke sahacarita udaya hone ke kAraNa upacAra se 'samyaktva' aisA nAma kahA jAtA hai / prApta grAgama aura padArthoM kI zraddhA meM zithilatA aura zraddhA kI hAni honA samyaktva prakRti kA kArya hai / I samyaktvaprakRti ke udaya kA vedana hone se isa samyagdarzana kA nAma vedaka- samyaktva hai / vedaka samyagdRSTi jIva zithilazraddhAnI hotA hai / bRddhapuruSa jisa prakAra apane hAtha meM lakar3I ko zithilatA pUrva pakar3atA hai, usI prakAra vedaka- samyagdRSTi bhI tattvArtha ke viSaya meM zithilagrAhI hotA hai | ataH kuhetu aura kuhaSTAnta se vedakasamyagdaSTi ko samyaktva kI virAdhanA karane meM dera nahIM lagatI / nAnAtmIyavizeSeSu calatosi calaM smRtaM / lasatkallolamAlA jalamekamavasthitaM 11 svakAritetyAdau devo'yaM me'nyakArite / anyasyAmiti bhrAmyan mohAcchrAddho'pi ceSTate / - nAnAprakAra kI AtmA ke vizeSoM meM caladoSa hai / apane dvArA sthApita karAI huI sthApita karAI gaI mUrti meM 'yaha anya kA deva prakAra jala eka hote hue bhI nAnA taraGgoM meM se zraddhAna bhI bhramaraNarUpa ceSTA karatA hai" / 1. gha. pu 6 pR. 36-40 / saMskRta TIkA / 5. vahI / guNasthAna /27 ( guNaparyAyoM meM ) jo zraddhAna, usameM calAyamAna honA antamUrti meM yaha deva merA hai' aura anya ke dvArA hai' isa prakAra deva kA bheda karanA cala doSa hai / jisa bhramaNa karatA hai, usI prakAra samyaktva prakRti ke udaya tavayalabdha mAhAtmyaM pAkAtsamyaktvakarmaNaH / malinaM malasaMgena zuddha N svarNamiyodbhavet // - samyaktvaprakRti ke udaya se vedaka- samyaktva ko samyagdarzana kA mAhAtmya prApta nahIM hotA jaise zuddha svarNa mala se malina ho jAtA hai usI prakAra samyagdarzana bhI samyaktvaprakRti ke udaya se zaGkAdi doSoM dvArA malina ho jAtA hai" / sthAna eva sthitaM kampamagAdamiti kIrtyate / vRddhayaSTirivAtsyAnA-- karatale sthitA // samedhyanantazaktitve sarveSAmatAmayaM / devossamai prabhureSo'smA ityAsthA sudRzAmapi / / 2. pra. pu. 1 pR. 368 / 3. Sa. pu. 1 pR. 171-72 / 4. go. jI. gAthA 25 kI Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28/go. sA. jIvakANDa gAthA 26 -jisa prakAra buddhapuruSa ke hAtha kI lakar3I kaoNpatI rahatI hai, kintu hAtha se giratI nahIM hai sulI prakAra kA baDana maMgala to hotA hai, kintu yathArtha zraddhAna (sthAna) meM sthita rahatA hai, vahAM se cyuta nahIM hotaa| sarva arhanta bhagavAna meM anantazakti samAna hote hue bhI "zrI mAAntinAtha bhagavAna zAnti ke kartA haiM aura zrI pArzvanAtha bhagavAna vighnoM kA nAza karane vAle haiN|" isa prakAra vedakasamyagdRSTi kA zraddhAna zithila hone ke kAraNa agAr3ha-doSa yukta hai| vedakasamyagdRSTi nitya hai arthAt tInoM samyagdarzanoM meM saMsArAvasthA kA sabase adhika kAla vedakasamyagdarzana kA hai / yaha kAla 66 sAgara pramANa hai, jo isa prakAra hai----eka jIva upazamasamyaktva se bedakasamyaktva ko prApta hokara zeSa bhujyamAna prAyu se kama bIsa sAgaropama Ayu vAle devoM meM utpanna huaa| phira vahA~ se manuSyoM meM utpanna hokara puna: manuSyAyu se kama bAvIsa (22) sAgaropama AyU vAle devoM meM utpanna huaa| vahA~ se punaH manuSyoM meM utpanna hokAra, bhujyamAna manuSyAyu se tathA darzanamoha ke kSaparaNa paryanta Age bhogI jAne vAlI manuSyAyu se kama caubIsa (24) sAgaropama AyuvAle devoM meM utpanna huaa| vahA~ se puna; manuSyagati meM prAkara bahA~ bedakasamyaktva kAla ke antarmuharta mAtra zeSa rahane para darzanamoha kI kSapaNA ko prArambha kara kRtakaraNIya ho gyaa| aise kRtakaragIya ke antima samaya meM sthita jIva ke vedakasamyaktva kA 66 sAgaropamakAla pAyA jAtA hai| vedakasamyaktva 'karmakSapaNa hetu hai arthAt darzanamohanIya karma ke kSaya kA kAraNa hai, kyoMki vedakasamyagdRSTi ke atirikta anya koI bhI jIva (mithyASTi, sAsAdanasamyagdaSTi, samyagmithyASTi yA upazamasamyagdRSTi) darzanamohanIya karma kI kSapaNA nahIM kara sktaa| vedakasamyagdRSTi, darzanamohanIya kI tIna prakRtiyoM aura anantAnubandhI catuSka, ina sapta prakRtiyoM ke atirikta anya karmaprakRtiyoM ke kSaparaNa kA hetu nahIM hai, kyoMki vedaka samyagdRSTi asayaMtasamyagdRSTi (caturtha) guggasthAna se apramattasaMyata (saptama) guNasthAna taka hI ho sakate haiM / zA-Upara ke AThaveM Adi murAsthAnoM meM bedakasamyagdarzana kyoM nahIM hotA hai ? samAdhAna--pAThaveM Adi guNasthAnoM meM vedakasamyaktva nahIM hotA, kyoMki pragAr3ha prAdi malasahita zraddhAna ke sAtha kSapaka aura upazamazreNI kA calanA nahIM banatA / aupazabhika va kSAyika samyagdarSana kA svarUpa / sattaNhaM uvasamado ubasamasammo khayAda khaiyo ya / bidiyakasAyudayAdo prasaMjado hovi sammo 5 // 26 / / artha-sAta prakRtiyoM ke upazama se upazama samyaktva aura sarvathA kSaya se kSAyiya samyaktva hotA hai / tathA dUsarI-apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA udaya rahane se yaha samyaktva asaMyata hotA hai (ata eva isa guNAsthAnavartIjIva ko asaMyata samyamdRSTi kahate haiM ) // 26 // 1. go. jI. gApA 25 kI saMrakRta ttiikaa| 2. dha. pu. 7 pR. 180-181 / 3. pa. pu. 1. 357 / Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 27 gRNAsthAna/26 vizeSArtha-darzana aura cAritraguNa kA ghAta karane vAlI anantAnubandhI ko cAra prakRtiyA~ aura mithyAtva, sampagmidhyAtva aura samyakaprakRti darzanamohanIya karma kI ye tIna prakRtiyA~ isaprakAra sapta prakRtiyoM ke niravazeSa (sampurNa) kSaya se kSAyika samyagdRSTi tathA inhIM sAta prakRtiyoM ke upazama se upazamasamyagdRSTi hotA hai|' kSAyika aura upazama ina donoM meM samyaktva ko malina karane vAlI samyaktvaprakRtikA udaya nahIM hone se ye donoM samyaktva nirmala haiN| kaSAya cAra prakAra kI hai-anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraga, pratyAkhyAnAvaraNa aura sNjvln| ina cAroM meM se apratyAkhyAnAbaraNa kaSAya kI saMjJA dvitIya kaSAya' hai kyoMki krama meM yaha dvitIya hai| pratyAkhyAna kA artha tyAga hai| 'a' niSedhArtha ka na hokara 'ISat' arthavAcI hai| 'ISat tyAga' kA prAvaraNa karane vAlI kaSAya apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| isa apratyAkhyAnAvaraNa saMjJaka dvitIya kaSAyodaya ke kAraNa kiMcit bhI saMyama dhAraNa nahIM kara sakatA ata: yaha jIva asaMyata hotA hai| arthAt apratyAkhyAnAvaraNa dvitIya kaSAya ke udaya ke kAraNa uparyukta sapta prakRtiyoM ke upazama, kSaya yA kSayopazama se samyagdarzana ho jAne para bhI saMyama dhAraNa nahIM hotaa| ata: isa guNasthAnavI jIba ko asaMyatasamyagdRSTi kahate haiM / caturtha guNamyAna sambandhI vizeSatAeM 2sammAiTThI jIvo uvaiTTa' pabayaNaM tu saddahadi / saddAhadi asabbhAvaM ajANamAraNo gururiNayogA // 27 // gAthArtha-samyagdRSTi jIva upadiSTa pravacana kA niyama se zraddhAna karatA hai tathA svayaM na jAnatA huaA, guru ke niyoga se asadbhuta artha kA bhI zraddhAna karatA hai / / 2 / / vizeSArtha--jo samyagdRSTijIva hai, vaha nizcaya se upadiSTa pravacana kA zraddhAna karatA hai| 'pavayaNa' kA artha hai prakarSa yukta vacana, pravacana arthAt sarvajJa kA upadeza, paramAgama aura siddhAnta ye ekArthavAcI zabda haiM, kyoMki usase anyatara prakarSayukta vacana upalabdha nahIM hotA / ataH isaprakAra ke upadiSTa pravacana kA samyagdRSTi jIva nizcayase zraddhAna karatA hai, isaprakAra sUtrArtha kA samuccaya hai / 'saddAdi prasambhAvaM' aisA kahane se samyagdRSTijIva guruvacana ko hI pramANa karake, svayaM nahIM jAnate hue asadbhuta artha kA bhI zraddhAna karatA hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| isa gAthAsUtra meM prAjJA samyaktva kA lakSaraNa kahA gayA hai / zA--prajJAnavaya asadbhUta artha ko svIkAra karanevAlA jIva samyagdaSTi kaise ho sakatA hai ? samAdhAna--yaha paramAgama kA hI upadeza hai, aisA nizcaya hone se usaprakAra svIkAra karane vAle usa jIba ko paramArtha kA jJAna nahIM hone para bhI usakI samyagdRSTipane se cyuti nahIM hotii| 1. pra. pu. 1 pR. 171 / 2. pa. pu. 1 sUtra 12 kI TIkA pR. 173, ja. pa. pu. 12 pR. 321, prAkRta paM. ma. [jAnapITa] a. 1 gA. 12 evaM labdhimAra gAthA 105 / 3. ja. pa. pu. 12 pR. 321 / Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30/go. mA. jotrakANDa gAthA 28-29 sattAdo ta samma darisijjaMtaM jadA ga sahahadi / so ceva havAi micchAiTTI jIvo tado pahudI // 28 // gAthArtha--sUtra se samIcInarUpa se dikhalAye gaye usa artha kA jaba yaha jIva zraddhAna nahIM karatA hai, usa samaya se yaha jIva mithyAdRSTi ho jAtA hai / / 28 / / vizeSArtha-gAthA 27 meM kathita asadbhuta padArtha ke zraddhAna karane vAle samyagdRSTi ko yadi punaH koI paramAgama kA jJAtA visaMvAdarahita dUsare sUtra dvArA usa asadbhUta artha ko yathArtharUpa se batalAve, phira bhI vaha jIva asat Agrahavaza asadbhuta ko hI svIkAra kare, yathArtha ko svIkAra nahIM kare to usI samaya se vaha jIva mithyAdRSTitva ko prApta ho jAtA hai, kyoMki vaha pravacanaviruddha buddhivAlA hai, aisA paramAgama meM kahA gayA hai| isalie yaha ThIka kahA hai ki pravacana meM upadiSTa hae artha kA prAjJA aura adhigama se viparItatA ke binA baddhAna karanA samyagdRSTi kA lakSaNa hai|' caturthaguNasthAnavartIjIya kA aura bhI vizeSa svarupa 3go iMdiesa virado po jIve thAvare tase vApi / jo saddahadi jiNuttaM sammAiTThI avirado so // 26 // gAthArtha-jo indriyoM ke viSayoM se virakta nahIM hai tathA sa-sthAvara jIboM kI hiMsA se bhI virati rahita hai, kintu jisakI jinendra ke upadeza para zraddhA hai, vaha jIva avirata samyagdRSTi hai / / 26 / / vizeSArtha-pAMcoM indriyoM ko aura mana ko vaza meM na karanA tathA pAMca sthAvarakAya aura trasa ina chaha kAya ke jIvoM kI hiMsA kA tyAga na karanA, yaha bAraha prakAra kI avirati hai / Age mAthA 478 meM asaMyama kA lakSaNa isaprakAra kahA gayA hai-- jIvA coisabheyA iMdiyavisayA tahaTTavIsaM tu / je tesu Neva virayA asaMjadA te muNecyA // 478 / / |go. jI.] -jIvasamAsa caudaha prakAra ke hote haiM, indriya tathA mana ke viSaya aTThAIsa prakAra ke hote haiN| jo jIva inase virata nahIM haiM, ve asaMyata yA avirata haiN| zaGkhA-jIva ke caudaha bheda kisa prakAra haiM ? samAdhAna-jIva ke caudaha bheda isa prakAra haiM-- bAvarasuhame giviya-vi-ti-gharidiya-prasaNi-saSNI ya / pajjattApajattA evaM te coisA hoti // 1/34 // [prA.paM.saM.] 1. gha. pu. 15222 mUtra 36 kI TIkA, labdhimAra gA. 106 / 2. ja.dha.pu. 12 pR. 321-22 / 3. gha. pu. 1 sUtra 12 kI TokA pR. 173 gA. 111, kintu vahA~ 'vApi' ke sthAna para 'cAdi' pATha hai / Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 30 moM: gusAsthAna / 31 bAdara ekendriya, sUkSma ekendriya, dvIndriya, zrIndriya, caturindriya, zrasaMjJipaMcendriya, saMjJipaMcendriya ye sAtoM hI paryApta aura paryAptaka hote haiM / isa prakAra jIvoM ke 14 bheda hote haiM / zaGkA - indriyoM ke 28 viSaya kisa prakAra haiM ? samAdhAna- indriyoM ke 28 viSaya isa prakAra se jAnane cAhie paMcarasa paMcavaNNA bogaMdhA phAsAsarA / maNasaviTThAvIsA iMdiyavisayA muNedavvA / / 476 // go.jI. - mIThA, khaTTA, kaSAyalA, kaDuprA aura caraparA ye pAMca rasa, sapheda, pIlA, harA, lAla aura kAlA ye pA~ca varNa: sugandha aura durgandha ye do gandha; komala-kaThora, halakA bhArI, zIta-uSNa, snigdha-kSa ye ATha sparza: Sar3aja, RSabha, gAndhAra, madhyama, paMcama, baivata, niSAda ye sapta svara tathA eka mana kA viSaya aise sarva milAkara ye (5+5+2+8+7+1) 28 paMcendriyoM aura mana sambandhI viSaya haiM / zaGkA -- kisa karma ke udaya se jIva asaMgata hotA hai ? samAdhAna-saMyamacAtI karmoM ke udaya se jIva asaMyata hotA hai / zaGkA -- eka apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyodaya hI asaMyama kA hetu hai, kyoMki yahI saMyamAsaMyama ke pratiSedha se prArambha kara samasta saMghama kA pAnI hotA hai / phira saMyamaghAtI karmoM ke udaya se asaMyata hotA hai' aisA kahanA kaise ghaTita hotA hai ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki dUsare bhI cAritrAvaraNa karmoM ke udaya ke binA kevala apratyAkhyAnAvaraNa meM deNasaMyama ko ghAta karane kA sAmarthya nahIM hai / " gAthA 27 meM 'sammAiTThI jIvo uvahaTTha patrayaNaM tu sahavi' ina padoM ke dvArA kahA gayA hai ki samyagTajIva niyama se upadiSTa pravacana kA zraddhAna karatA hai / usI bAta ko 'jo sadahavi jiNutta sammAiSTTI' isa vAkyAMza dvArA kahA gayA hai, kyoMki jo 'jiNusa" arthAt jinendra ke dvArA kahA gayA hai| hI 'vaTTa' pavayaNaM' upadiSTa pravacana hai| 'pravacana meM upadiSTa artha kA zraddhAna karanA' samyagdaSTikA lakSaNa hai| gAthA meM samyaSTi ke lie jo 'asaMyata vizeSaNa diyA gayA hai, vaha antyadIpaka hai, ataH yaha apane se nIce ke samasta guNasthAnoM ke asaMyatapanekA nirUpaNa karatA hai / isa gAthA meM jo samyagdRSTi pada hai, vaha gaGgA nadI ke pravAha ke samAna Upara ke samasta guNasthAnoM meM anuvRtti ko prApta hotA hai arthAt pA~caveM Adi samasta guNasthAnoM meM samyagdarzana pAyA jAtA hai | a paMJcasa guNasthAna kA svarUpa paccakkhANudayAdo saMjamabhAvo raMga hodi gavara tu yovavado hodi tado desavavo hodi paMcamapro ||30|| 1. dha. pu. 7 pR. 65 / 2. dha. e 1 pR. 173 / Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32/mo. mA. jIvakANDa gAthA 30-31 jo tasabahAuvirado aviradano taha ya thaavrbhaado| ekkasamayamhi jIvo viradAvirako jirokkamaI // 31 // gAthArtha---pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya se sakalasaMyama nahIM hotA, kintu stokavrata (aNavata) hote haiN| isalie dezavrata arthAt aNuvana yA dezasaMyamarUpa paMcama guNasthAna hotA hai / / 30 // jo jIba jinendra deva meM advitIya zraddhA rakhanA hA eka hI samaya meM asa jIvoM kI hiMsA se virata hai aura sthAvara jIvoM ko hisA ro abirata hai, vaha viratAvirata hotA hai / / 31 // vizeSArtha--kaSAya cAra prakAra kI hai--anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana / inameM se tIsI DinarAkhyAtAparA pA sakalasaMthama kA bAta karatI hai, dezasaMyama kA pAta nahIM karatI / kahA bhI hai-- paDhamo saNaghAI vidino taha ghAi desa viraha ti / taibo saMjamaghAI autho jahakhAyaghAIyA // 11 // [prA.paM.saM.a.1] -prathama anantAnubandhI kaSAya samyagdarzana kA ghAta karatI hai| dvitIya apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya dezasaMyama kA ghAta karatI hai arthAt ekadezavirati ko ghAtaka hai / tRtIya pratyAkhyAnAvaraga kapAya sakalasaMyama kI ghAtaka hai aura cauthI saMjvalana kaSAya yathAkhyAta cAritra kI ghAtaka hai| ataH tRtIya pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya meM sakalasaMyama to ho nahIM sakatA, kintu stoka vrata arthAt dezavrata ke hone meM koI bAdhA nahIM hai, kyoMki dezavrata ko ghAtaka dvitIya apratyAkhyAnAbaraNa kaSAyodaya kA paMcama mugAsthAna meM prabhAva hai / jo saMyata hote hue bhI asaMyata hotA hai, use saMyatAsaMyata athavA viratAvirata vAhate haiM / zaGkA-jo saMyata hotA hai vaha asaMyata nahIM ho sakatA hai aura jo asaMyata hotA hai vaha saMyata nahIM ho sakatA, kyoMki saMyamabhAva aura asaMyama bhAva (viratabhAva aura aviratabhAtra) kA paraspara virodha hai ataH viratAviratarUpa yaha paMcama guNa sthAna nahIM banatA hai| ___ samAdhAna--birodha do prakAra kA hai-parasparaparihAra lakSagga vigetra aura sahAnavasthAlakSaNa virodha / inameM se eka dravya ke ananta guNoM meM parasparaparihAralakSaNa virodha iSTa hai| yadi guNoM kA astitva eka-dUsare kA parihAra karake na mAnA jAya to unake svarUpa kI hAni kA prasaMga AtA hai, parantu isane mAtrase guraSoM meM mahAnavasthAlakSaNa virodha sambhava nahIM hai / yadi mAnAguNoM kA eka sAtha / rakhanAhI virodha svarUpa mAna liyA jAve to vastukA astitva hI nahIM bana sakatA hai. kyoMki vamtakA sadbhAva anekAnta nimittaka hai / jo arthakriyA karane meM samartha hai, yaha vastu hai, parantu vaha prakriyA : ekAntapakSa meM nahIM bana sakatI, kyoMki arthakriyA ko yadi ekarUpa mAnA jAve no punaHpuna: usI artha- . kriyA ko prApti hone se aura yadi anekarUpa mAnA jAve to anavasthA doSa pAne se ekAntapakSa meM : arthakriyA ke hone meM virodha pAtA hai| 1. yaha gAthA dha. pu. 1 sUtra 13 kI TIkA ke anta meM pR. 175 para hai kintu vahA~ pATha isa prakAra hai--- "jo tasa-vahAu viro avirayo, taha ya baavr-vhaayo| ekka-samayamhi jIvA virayAviro jinnekkrmii||112||" Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA 30-31 guNasthAna/33 yadi viruddha do dharmoM kI utpatti kA kAraNa samAna arthAt eka mAna liyA jAve to virodha mAtA hai, kintu saMyamabhAva aura asaMyamabhAva ina donoM ko eka prAtmA meM svIkAra kara lene para bhI koI virodha nahIM AtA hai, kyoMki ina donoM kI utpatti kA kAraNa bhinna-bhinna hai / saMyamabhAva kI utpatti kA kAraNa asa hiMsA se virati bhAva hai aura asaMyamabhAva kI utpatti kA kAraNa sthAvarahiMsA se pravirati bhAva hai / isalie saMyamAsaMyama arthAt viratAvirata nAmaka paMcama guNasthAna bana jAtA hai| zaGkA-praudayikAdi pA~ca bhAvoM meM se kisa bhAva ke prAzraya se saMyamAsaMyama bhAva hotA hai ? samAdhAna-saMyamAsaMyama bhAva kSAyopazamika hai, kyoMki apratyAkhyAnAvaraNIya kaSAya ke artamAnakAlika sarvaghAtI sparddhakoM ke udayAbhAvI kSaya hone se aura AgAmI kAla meM udaya Ane yogya unhIM sparddhakoM ke sadavasthArUpa upazama hone se tathA pratyAkhyAnAvaraNIya kaSAya ke udaya se saMyamAsaMyamaapratyAkhyAna cAritra (ekadezacAritra) utpanna hotA hai| zaGkA-saMyamAsaMyama dezacAritra kI dhArA se sambandha rakhane vAle kitane samyagdarzana hote haiM ? samAdhAna- kSAyika, kSAyopazamika aura praupazamika ina tInoM meM se koI eka samyagdarzana vikalpa se hotA hai, kyoMki unameM se vi.sI eka ke binA apratyAkhyAna-cAritra kA prAdurbhAva hI nahIM ? ho sktaa| zaGkA--samyagdarzana ke binA bhI dezasaMyamI hote haiM ? samAdhAna nahIM hote, kyoMki jo jIva mokSa kI prAkAMkSA se rahita hai aura jinakI viSayapipAsA dUra nahIM huI hai, unake apratyAkhyAnasaMyama (dezacAritra) kI utpatti nahIM ho sktii|' cAra saMjvalana aura nava nokaSAyoM ke kSayopazama saMjJAvAle dezaghAtI sparddhakoM ke udaya se saMyamAsaMyama kI utpatti hotI hai / zA--cAra saMjvalana aura nava nokaSAya ina teraha prakRtiyoM ke dezaghAtI spardhakoM kA udaya to saMyama kI prApti meM nimitta hotA hai, vaha saMyamAsaMyama kA nimitta kaise svIkAra kiyA gayA? samAdhAna-nahIM, kyoMki pratyAkhyAnAvaraNa ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya se jina cAra saMjvalanAdika ke dezaghAtI spardhakoM kA udaya pratihata, ho gayA hai, usa udaya ke (meM) saMyamAsaMyama ko chor3a saMyama utpanna karane kA sAmarthya nahIM hotaa| - - pratyAsyAnAvaraNa kaSAya apane pratipakSI sarvapratyAkhyAna (sakalasaMyama) ko ghAtatA hai isalie vaha sarvaghAtI hai, kintu samasta apratyAkhyAna ko nahIM ghAtatA, kyoMki usakA isa viSaya meM vyApAra nahIM hai| isa prakAra se pariNata pratyAkhyAna kaSAya ke sarvaghAtI saMjJA siddha hai, kintu jisa prakRti ke udaya hone para jo guNa utpanna hotA hai usakI apekSA vaha prakRti sarvaghAtI saMjJA ko prApta nahIM hotii| yadi aisA na mAnA jAya to atiprasaMga doSa yA jaayegaa| 1. gha. pu. 1 pR. 173 se 175. saka / 2. pa. pu. 7 pR. 64 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34/go. sA. jIvakANDa gAthA 32-31 zA--darzanamohanIya karma ke upazama, kSaya aura kSayopazama kA prAdhaya karake saMyatAsaMyata ke aupazAmikAdi tIna bhAvoM kA kathana bhI honA cAhiye thA so kyoM nahIM kiyA gayA ? samAdhAna--nahIM, kyoMki darzanamohanIya karma ke upazamAdika se saMbamAsaMyama kI utpatti nahIM hotI / chaThe- pramattaguNasthAna kA lakSaNa saMjalagaNokasAyANudayAvo saMjamo have jamhA / malajaNaraepamAdo vi ya tamhA hu pamattavirado so // 32 // revattAvattapamAde jo asai pamattasaMjado hoi / sayala-guNa-sIla-kalilo mahambaI cittalAyaraNo // 33 // pandraha pramAda avikahA tahA kasAyA iMdiyariNaddA taheva paraNayo ya / ca-ca-paragamegegaM hoti pamAdA hu pANarasA // 34 // gAthArtha - majvalana aura nokaSAya ke udaya se saMyama hotA hai, isa saMyama ke sAtha mala ko utpanna karane vAlA pramAda bhI hai, ataH vaha pramanavirata hai / / 33 / / jo sakala guraga-zola se yukta hai, ataeva mahAvratI hai, vyakta aura avyakta pramAda meM vAsa karatA hai ataeva citrala AcaraNI hai, vaha pramattasaMyata hai / / 33 / / cAra vikathA. cAra kaSAya, pA~ca indriyA~, eka nidrA aura eka praNaya (sneha) ye pandraha pramAda haiM / / 34 / / vizeSArtha-prakarSa se matta jIva pramatta hai| bhale prakAra virata yA saMyama ko prApta jIva saMyata hai| jo pramAda sahita hote hue bhI saMyata hai vaha pramattasaMyata hai / / zaGkA-yadi pramatta hai to saMyata nahIM ho sakatA, kyoMki pramatta jIva ko apane svarUpa kA saMvedana nahIM ho sakatA / jo saMyata hai, vaha pramatta nahIM ho sakatA, kyoMki saMyamabhAva pramAda ke parihAra-svarUpa hotA hai| __samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki hiMsA, asatya, steya, prabrahma aura parigraha ina pAMca pApoM se viratibhAva saMyama hai jo ki tIna gupti aura pAMca samitiyoM se anurakSita hai| vaha saMyama vAstava meM pramAda se naSTa nahIM kiyA jA sakatA hai, kyoMki pramAda se saMyama meM kevala mala kI hI utpatti hotI hai| zaDA- yahA~ para saMyama meM mala utpanna karane vAlA pramAda hI vivakSita hai, saMyama kA nAza karane vAlA pramAda nahIM hai yaha kaise nizcaya kiyA jAya? - - - -- 1. gha. pu. 5 pR. 203 / 2. gha. pu. 1 pR. 178, prA. paM. sa. pa. 1 gAthA 14 / 3. pa. pu. 1 pR. 178, prA. paM. saM.a. 1 gA. 15 / 4. pa. pu. 1 pR. 175 / Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAmA 32-34 guNasthAna/35 samAdhAna-pramAda ke rahate hue saMyama kA sadbhAva anyathA bana nahIM sakatA, isalie nizcaya hotA hai ki yahA~ para saMyama meM mala utpanna karane vAlA pramAda hI abhISTa hai| dUsare, svalpakAlavartI bhandatama pramAda saMyama kA nAza bhI nahIM kara sakatA, kyoMki saphalasaMyama kA utkRSTa rUpa se pratibandha karane vAle pratyAkhyAnAvaraNa ke abhAva meM saMyama kA nAza nahIM pAyA jAtA hai| yahA~ pramatta zabda antyadIpaka hai isalie pramattasaMyata guNasthAna meM pUrva ke sarva guNasthAnoM meM pramAda ke astitva ko sUcita karatA hai / vartamAna meM pratyAkhyAnAbaraNa ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayakSaya se aura AgAmI kAla meM udaya meM pAne vAle sattA meM sthita unhIM ke udaya meM na Ane spa upazama se (sadadasthArUpa upazama se) evaM saMzvalana kaSAya ke udaya se pratyAkhyAna (sakala saMyama) utpanna hotA hai|' zaGkA---yadi saMjvalana kaSAyodaya se saMyama hotA hai to use praudayika bhAva kahanA cAhie ? samAdhAna---nahIM, kyoMki saMjvalana kaSAyodaya se saMyama kI utpatti nahIM hotI hai| zaGkA-saMjvalana kA vyApAra kahA~ hotA hai ? samAdhAna-pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke sarvaghAtI sparddhakoM ke udayAbhAvI kSaya se utpanna hue saMyama meM mala ko utpanna karane meM saMjvalanakaSAya kA vyApAra hotA hai / zaGkA--kyA samyagdarzana ke binA bhI saMyama kI upalabdhi hotI hai ? samAdhAna--aisA nahIM hai, kyoMki prApta, Agama aura padArthoM meM jisa jIva ke zraddhA utpanna nahIM huI tathA jisakA citta tIna mUr3hatAmoM se vyApta hai, usake saMyama kI utpatti nahIM ho sktii| zaGkA-yahA~ dravyasaMyama kA grahaNa nahIM hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? __ samAdhAna nahIM hai kyoMki bhale prakAra jAnakara aura zraddhAna kara jo yama sahita hai vaha saMyata - .. hai| isa prakAra vyutpatti karane se yaha jAnA jAtA hai ki yahA~ para dravyasaMyama kA grahaNa nahIM kiyA gayA hai| zaGkA-byakta aura avyakta se kyA abhiprAya hai ? samAdhAna--jo sva aura para yA donoM meM se kisI eka ke jJAna kA viSaya ho vaha vyakta hai| jo sva aura para donoM meM se kisI ke jJAna kA viSaya na ho, mAtra pratyakSajJAna kA viSaya ho, vaha adhyakta hai| zaGkA-pramAda kise kahate haiM ? samAdhAna-cAra saMjvalanakaSAya aura nava nokaSAya ina teraha prakRtiyoM ke tIvra udaya kA nAma pramAda hai| 1. gha. pu. 1 pR. 176 / 2. dha. pu. 1 pR. 177 / 3. pa. pu. 7 pR. 11 / Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36/go. sA. jIvakANDa gAthA 35-37 zaGkA-cittalAyaraNo' kA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna-jo pAcaraNa pramAdamizrita hai, vaha citrala AcaraNa hai, athavA cittala (cItala) sAraGga ko kahate haiM isalie jo pAcaraNa sAraGga ke samAna zabalita arthAta aneka prakAra kA hai, athavA jo AcaraNa pramAda ko utpanna karane vAlA hai, vaha citralAcaraNa hai / strIkathA, bhaktakathA, rASTrakathA aura rAjakathA ye cAra vikathAe~ haiM 1 krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAra kaSAya haiN| sparzana, rasanA, ghAraNa, cakSa aura zrotra ye pA~ca indriyA~ haiM / darzanAvaraNa karmodaya se jo zayana karanA baha nidrA hai / praNaya sneha ko kahate haiM / pramAda ke pAMca prakAra1saMkhA taha patthAro pariyaTTaraNa gaTa taha samuTThi / ede paMga egAra mAnasamukkittaNe yA // 35 // gAthArtha-saMsthA, prastAra, parivartana, naSTa, samRddiSTa ye pA~ca prakAra pramAdasamutvIrtana meM jAnane cAhie / / 3 / / vizeSArtha-saMkhyA arthAt bheda yA bhaGgagaNanA / prastAra arthAt nyAsa / parivartana arthAt akSasaMcAra / naSTa arthAt saMkhyA rakhakara akSa kA pAnayana / uddiSTa arthAt akSa rakhakara saMkhyA kA Anayana / ina pA~ca prakAra se pramAda kI samutkIrtanA karanI caahie| saMkhyA kI utpatti kA krama . savye vi puSyabhaMgA uvarimabhaMgesu ekkamekkesu / melati ti ya kamaso guriSade uppajjade saMkhA // 36 // gAyArtha-- sarva hI pUrva bhaMga apane-apane se Upara ke pratyeka bhaMga meM milate haiM ataH inako paraspara grAma se guNA karane se bhaMga-saMkhyA ko utpatti hotI hai / / 36 / / vizeSArtha-pUrvabhaMga vikathA hai so cAra prakAra hai| isase Upara cAra kaSAya haiM / unameM se pratyeka kaSAya meM cAroM vikathAe~ sambhava haiM / isa prakAra cAra vikathAe~ aura cAra kaSAye inako paraspara guNA karane se solaha saMkhyA utpanna hotI hai / ye molaha adhastana bhaMga haiM / inake Upara pAMca indriyA~ hai| pratyeka indriya meM ukta 16-16 bhaGga sambhava hai| ataH ina bhaDa saabhvhaiN| ata: ina pA~ca indriyoM se 16 ko guNA karane para bhaGgoM kI saMkhyA 80 utpanna hotI hai / inase Upara nidrA kA bhI eka bheda hai ataH assI (80) ko eka se guNA karane para assI hI prApta hote haiM / usake Upara praNaya (sneha) hai, vaha bhI eka prakAra kA hai, so 80 ko punaH eka se guNA karane para bho 50 hI bhaMga hote haiM / prastAra-krama paDhama pamadapamANaM kameNa riekviviya uvarimAraNaM ca / piDaM paDi ekkekkaM gikkhitte hovi patthAro // 37 // 1. va. pu. 7 pR. 45 / 2. vhii| 3. vahI / Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 38036 guNasthAna / 37 gAthArtha -- pramAda ke prathama bheda kI saMkhyA (pramANa) viralana karake pratyeka eka-eka ke Upara uparama pramAdabheda ke piMDapramANa ko nikSepaNa karane se prastAra hotA hai ||37|| vizeSArtha - pramAda ke prathama bheda vikathA kA pramANa cAra hai| isa cAra kA viralana karake cAra sthAnoM para eka-eka likhanA cAhie ( 1 1 1 1 ) / inameM se pratyeka ke Upara uparima pramAda-bheda kaSAya ke piMDapramANa cAra kA nikSepaNa karanA caahie| (7) / isa prakAra nikSepaNa karane se pramAda ke 16 bhaMga ho jAte haiM / punaH ina solaha kA viralana karake eka-eka ke Upara uparitana pramAdabheda indriya piNDapramANa 5 saMkhyA kA nikSepaNa karanA cAhie ( Y=Y=Y=Y=Y= ) / isa prakAra nikSepaNa karane se prabhAva ke kassI () kA eka bheda hai / isase yaha jJAta hotA hai ki pUrva sAtha pAye jAte haiM / pa ho jAte haiM. yaha prastAra samasta pramAda, Age ke pramAda ke pratyeka bheda ke prastAra kA dUsarA krama vittu vidiyametaM paDhamaM tassuvari vidiyameva vakaM / piMDa gAthArtha - pramAda ke dUsare bheda kaSAya kI saMkhyApramAzA eka-eka sthAna para pramAda ke prathama bheda face kI saMkhyA kA sthApana karake (4444) usake Upara pramAda ke dUsare bheda ko viralana karake pratyeka piMDa para eka-eka aGka kA nikSepaNa karanA cAhie ( 23 ) / isa prakAra nikSepaNa karane para pramAda ke 16 bhaGga ho jAte haiM / Upara bhI sarvatra isI prakAra nikSepaNa karanA caahie| jaiseuparima indriya saMkhyA pramANa jitane rUpa ( graka) haiM, utane sthAnoM para solaha piMDa ko sthApita karanA cAhie (16 16 16 16 16) / pramAda ke uparima bheda kI saMkhyA ko viralana karake pratyeka fre ke Upara eka eka kA nikSepa karanA cAhie ( ) / isaprakAra nikSepaNa karane para pramAda ke sarva bhaGga assI (60) ho jAte haiN| yaha prastAra kA dUsarA krama hai ||38|| paDi vikhezro evaM savvattha kAyanyo ||38|| prathama prastAra kI apekSA akSaparivartana' tadiyo aMtagadI prAdigade saMkamedi vidiyakkho / doNini gaMtuNaMtaM zrAvigade saMkamedi paDhamakkho // 36 // gAthArtha- - jaba tRtIya prakSa- indriyabheda Adi se lekara parivartita hotA huA anta ko prApta hokara punaH yAdi ko prApta hotA hai tatra dvitIya prakSa-kapAyabheda meM parivartana hotA hai| isI prakAra yaha dvitIya akSa bhI parivartita hotA huA anta ko prApta ho jAtA hai aura usake sAtha-sAtha prathama akSa bhI anta ko prApta ho jAtA hai arthAt jaba donoM pakSa apane zranta ko prApta hote haiM taba prathama akSa meM parivartana hotA hai ||39|| vizeSArtha - pramAda ke pA~ca bheda haiM- 1. vikathA 2. kaSAya 3. indriya 4. nidrA 5. sneha / inameM gha. pu. 7 pR. 45 gA. 10 parantu vahA~ 'sikyo' ke sthAna para 'zikkhise' pATha hai| chor3akara dUsare sthAna para jAne ko parivartana kahate haiM / 2. eka sthAna ko Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30/go. sA. jIvakANDa gAthA 40 se vikathA ke 4 bheda haiM-strIkathA, bhavata(bhojana) kathA, rASTrakathA, rAjakathA ! kaSAya ke bhI cAra bheda haiMkrodha, mAna, mAyA, lobha / indriya ke pA~ca bheda haiM-sparzana, rasanA, ghAraNa, cakSu, thotra / nidrA va sneha kA koI bheda nahIM hai ata: inameM akSasaMcAra-parivartana nahIM hotA / mAtra vikathA, kaSAya aura indriya inameM hI akSasaMcAra parivartana sambhava hai, kyoMki inake uttara bheda haiN| - tRtIya pakSa--indriya ke prathama bheda sparza ke sAtha dvitIya prakSa-kaSAya ke Adibheda 'krodha' kaSAya ko rakhakara prathama akSa-vikathA ke prAdibheda strIkathA ko kahanA cAhie, yaha prathama pAlApa hai| dvitIya pAlApa meM tRtIya akSa ke dUsare bheda rasanA indriya ke sAtha vahI dvitIya aura prathama prakSa ke prAdibheda krodhakaSAya va strIkathA kA uccAraNa karanA cAhie / isa prakAra mAtra tRtIya akSa meM parivartana karate hue antima bheda zrotra indriya taka uccAraNa karanA cAhie / punaH lauTakara tRtIya akSa ke Adibheda sparzana indriya ko graharaNakara usake sAtha dvitIya prakSa meM parivartana karake dvitIya bheda 'mAnakaSAya' aura prathama akSa ke Adibheda strIkathA kA uccAraNa karanA cAhie / yaha krama tatIya akSa ke antima bheda taka le jAnA cAhie / punaH lauTakara tRtIya akSa ke Adibheda ko grahaNa karane para dvitIya akSa meM papiAya karake tRtIya bheda mAyA' kapAya aura prathama akSa ke prAdibheda strIkathA kA uccAraNa karanA caahie| yaha krama tRtIya akSa ke antima bheda taka le jAnA caahie| punaH lauTakara tRtIya akSa ke mAdibheda 'sparzana indriya' ko prApta karake dvitIya akSa-kaSAya meM parivartana karake usake antima bheda 'lobha' kaSAya ko grahaNa kara inake sAtha prathama akSa ke Adibheda strIkathA kA uccAraNa karanA caahie| yaha ma tRtIya akSa ke antima bheda dhotrendriya taka le jAnA cAhie / isa nAlApa meM tRtIya akSa ke antima bheda dhotra indriya aura dvitIya prakSa ke antima bheda lobhakaSAya kA grahaNa hone se tRtIya aura dvitIya donoM akSa apane anta ko prApta ho jAte haiM / punaH lauTakara tRtIya akSa kA aura dvitIya akSa kA Adibheda grahaNa hone para prathama prakSa meM parivartana hokara dvitIya bheda bhaktakathA' ke sAtha pAlApa hotA hai| jisa prakAra strIkathA ke sAtha tRtIya akSa meM punaHpunaH parivartana kara ke aura dvitIya akSa meM eka bAra kramazaH prAdi se anta taka parivartana karake 20 pAlApa kahe, usI prakAra bhaktakathA, rASTrakathA aura antima rAjakathA ke sAtha bhI 20-20 pAlApa kahane caahie| isa prakAra antima pAlApa meM tInoM akSa apane-apane anta ko prApta ho jAte haiN| dvitIya prastAra kI apekSA akSa-saMcAra kA anukrama paDhamakkho aMtagado prAvigada saMkavi vidiyakSo / doNi vi gaMtarAMtaM prAdigade saMkamedi tadiyaklo // 40 // gAthArtha--prathama akSa jaba anta taka pahu~cakara punaH prAdisthAna para prAtA hai taba dUsarA akSa bhI saMkramaNa kara jAtA hai aura jaba ye donoM anta taka pahu~cakara prAdi ko prApta hote haiM taba tRtIya akSa kA bhI saMkramaNa ho jAtA hai / / 40 / / vizeSArtha--pramAda ke prathama akSa (bheda) vikathA ke strI, bhakta, rASTra aura rAjakathA ina cAroM ko krama se palaTakara kahanA cAhie tathA inameM se pratyeka ke sAtha kaSAya va indriya kA prathama 1. dhavala pu. 7 pR. 45 mAthA 11 / Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNAsthAna/34 grahaNa karanA cAhie / punaH vikathA ke cAroM bhedoM ko krama se palaTa-palaTa kara kahanA cAhie, kintu hibAra kaSAya ke dUsare bheda mAna ko grahaNa karake indriya kA prathama bheda sparzana hI grahaNa karanA caahie| bhI prakAra mAna ko chor3akara kaSAya ke tIsare bheda 'mAyA' ko grahaNa kara vikathA ke Adibheda se antabheda pAya pAra pAlApa kahane cAhie, kintu ina cAroM meM bhI indriya kA Adibheda sparzana kahA jAtA hai| sI prakAra kaSAya ke tRtIya bheda mAyA ko eladakara antima bheda lobha ko grahaNa kara cAra pAlApa tathA parivartana kI apekSA indriya ke Adibheda sparzana ke sAtha kahanA cAhie / ina 16 bhaMgoM meM bama prakSa vikramA' ke jAra bhejanAdhito banA eka parakAra jagatasa-palaTa kara punaH grahaNa kiye gaye haiM, dvitIya akSa 'kaSAya' ke cAra bheda eka hI bAra Adi se anta taka prApta hue haiM aura ina 16 hI meM meM tRtIya akSa-indriya ke prathama bheda 'sparzana' kA hI graharaNa huaA hai| punaH prathama prakSa vikathA pAdi se anta taka cAra bAra palaTakara aura dvitIya akSa-kaSAya ko Adi se anta taka eka bAra paTakara ina 16 pAlApoM ko indriya ke dvitIya bheda rasanA' ke sAtha kahanA caahie| isI prakAra nA indriya ko palaTaka ra ghAraga' indriya ke sAtha 16 bheda kahane caahie| tRtIya akSa indriya kA parivartana usake antima bheda thotra indriya taka karate hue pUrvokta 16-16 AlApa kahane caahie| prakAra tInoM hI (vikathA-kaSAya-indriya) prakSa apane-apane antima bheda ko prApta karAne caahie| vitIya prastAra kI apekSA akSasaMcAra meM parivartana kA kathana jAnanA / naSTa prApta karane kA vidhAna sagamAhi vihatte sesaM lakkhittu jAraNa aksapaeM / laddharuvaM pakkhiva saddha aMte ga rUkha-pakkhetro // 41 // gAthArtha-(pramAdabhaMga ko) apane akSa piNDapramANa se bhAga dene para jo zeSa prApta ho, usa zeSa makSita karake akSasthAna jAnanA / labdha meM eka aGka jor3anA / yadi bhAga dene para rAzi zuddha ho ra pUrNa rUpa se vibhAjita ho jAye, zeSa zUnya ho to prakSa kA antima bheda grahaNa karanA cAhie aura ra meM eka aGka nahIM jor3anA cAhie // 41 / / vizeSArtha-isa gAthArtha ko prathama prastAra kI apekSA udAharaNa dvArA spaSTa kiyA jAtA hai| kA pandrahavA~ bhaMga prApta karane ke lie 15 ko tRtIya pakSa 'indriya' ke piNDa pramANa pAMca kA bhAga para (155) labdha tIna aura zeSa zUnya prApta huA / ataH indriya prakSa ke antima bheda "zrotrasaba kA grahaNa hotA hai| labdha tIna ko punaH dvitIya akSa 'kaSAya' ke piNDa pramANa cAra se bhAga para (3:4) labdha zUnya aura zeSa tIna rahe / ataH zeSa tIna ko lakSita karake kaSAya ke tRtIya mAyAkaSAya' kA grahaNa hotA hai| labdha zUnya meM eka jor3ane se (0+1) eka prApta huyA / isa ko prathama akSa-vikathA ke piNDa pramANa cAra se bhAga dene para (1-:4) labdha zUnya aura zeSa eka humA / ataH bikathA ke pahale bheda 'strIkathA' kA grahaNa hotA hai / isalie snehavAn nidrAlu indriya ke vazIbhUta mAyAvI strIkathAlApI aisA pramAdakA 15vA~ bhaMga hai / yaha kathana prathama pAra kI apekSA jAnanA cAhie / rasa pu. pR. 46 gAthA 12 / Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40/go. sA, jIvakANDa gAyA 42 dvitIya prastAra kI apekSA pramAda dA : 5nA maMga nikAlane ke lie 15 ko prathama akSa. vikathA ke piNDapramANa cAra se bhAga dene para (15:4) labdha 3 aura zeSa bhI tIna hI prApta hote haiN| zeSa tIna ko lakSita karake vikathA ke tRtIya bheda 'rASTrakathA' kA grahaNa hotA hai / labdha tIna meM eka aGka jor3ane para (3 +1) cAra prApta hote haiM / isa cAra ko dvitIya akSa-kaSAya ke piNDa pramANa cAra se bhAga dene para (4:4) labdha eka aura zeSa zUnya prApta hotA hai, kyoMki yaha rAzi zuddha hai / ataH kaSAya ke antima bheda lobha kA grahaNa hotA hai| labdha eka meM eka aGka nahIM milAne se eka hI rahA / isa eka ko tRtIya akSa-indriya ke piNDa pramANa pA~ca kA bhAga dene para (15) labdha zUnya aura zeSa eka prApta hotA hai| ataH indriya ke prathama bheda 'sparzana' kA grahaNa hotA hai / isa prakAra dvitIya prastAra kI apekSA pramAda kA pandrA bhaMga-rASTrakathAlApI lobhI sparzanendriya ke vazIbhUta nidrAlu snehavAn hai / pramAda ke anya bhaMgoM ko isIprakAra siddha karake jAnanA cAhie / pAlApa kI saMkhyA prApta karane kA vidhAna saMThAvidUNa rUvaM uvarIdo saMguriMgattu sagamANe / avaNijja pragakivayaM kujjA emeva samvattha // 42 // gAthArtha-eka ala ko sthApana karake apane piNDapramANa se guNA kare, jo guraganaphala prApta ho usameM se anaGkita ko ghaTAnA caahie| aisA sarvatra karanA cAhie arthAt antima nRtIya akSa se prathama akSa taka yaha krama le jAnA cAhie // 42 // vizeSArtha-zaGkA- anaGkita kise kahate haiM ? samAdhAna-akSa ke vivakSita bheda se Age ke bhedoM kI saMkhyA ko 'anaMkita' kahate haiN| jaisevikathA akSa kA prathamabheda strIkathA vivakSita hai| strIkathA se Age bhaktakathA, rASTrakathA, rAjakathA, ye tIna kathAe~ haiM ataH 'tIna' saMkhyA anaGkita hai| udAharaNa dvArA isa gAthA kA artha spaSTa kiyA jAtA hai / jaise--snehavAna, nidrAlu zrotrendriya ke vazIbhUta mAyAvI strIkathAlApI isa AlA kI saMkhyA jJAta karanI hai ki yaha kaunasA bhaMga hai? eka kA aGka sthApita karake prathama akSa-vikathA ke piNDapramANa cAra se use guNA karane para (144) guNanaphala cAra prApta hotA hai| vikathA ke bhedoM meM se strIkathA prathama bheda hai, isake dhAge anya tIna vikathAe~ aura hone se anaGkita kA pramANa tIna prApta huA / ukta guNanaphala cAra meM se vikathA sambandhI anaGkita 3 ghaTAne se (4-3) 1 zeSa rahatA hai / isa eka ko dvitIya akSa-kaSAya ke piNDa pramANa cAra se guraNA karane para guraNanaphala (144) cAra prApta hotA hai / kaSAya ke cAra bhedoM meM se 'mAyA' tRtIya bheda hai aura bhAge eka lobhakaSAya zeSa rahane se anaGkita ke pramANa eka ko ukta guNanaphala 4 meM se ghaTAne para zeSa (4-- 1) tIna rahate haiM / isa tIna ko tRtIya akSa indriya ke piNDa pramAraga 5 se guNA karane para(3 x 5) guNanaphala 15 prApta hote haiM / cUMki indriya ke pA~ca bhedoM 1. gha. pu. 7 pR. 46 gAthA 13; kintu vahA~ pATha bheda hai-'abaNijja araNaMkidayaM' ke sthAna para 'abaNejjoNaM kadiyaM" yaha pATha hai tathA 'emeva samvattha' ke sthAna para 'paDhamaMtiyaM jAva' yaha pAThabheda hai / Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mASA 43 guNasthAna/41 meM zrotrendriya antima bheda hai ata: anaGkita kA abhAva hai / isIlie guNanaphala 15 meM se ghaTAne yogya saMkhyA kA bhI prabhAva hone se yahA~ ghaTAyA nahIM hai / isa prakAra 'snehavAn, nidrAlu zrotrendriya ke vazI bhUta mAyAvI strIkathAlApI' isa pAlApa kI saMkhyA 15 prApta huI arthAt ukta bhaGga 15vA hai| ukta / vidhAna se anya bhI pAlApoM kI saMkhyA prApta karanI caahie| prathama prassAra kI apekSA naSTa va uddiSTa sambandhI yaMtra kA kathana igi-bi-ti-gha-paraNa kha-paraNa vasa-paparaparasaM kha-bIsa-tAla-saTThI ya / saMThaviya pamadaThANe pachuddiTTa ca jAraNa tiTThANe // 43 // gAyArtha-prathama paMkti meM eka, do, tIna, cAra va pA~ca sthApana karane (likhane) caahie| usake nIce dvitIya paMkti meM zUnya, pA~ca, dasa va 15 sthApana karane caahie| usake nIce tRtIya paMkti meM zUnya / bIsa, cAlIsa aura sATha sthApana karane cAhie / ina sthAnoM ke dvArA pramAda sambandhI naSTa va uddiSTa / prApta kara lenA cAhie / / 43 // vizeSArtha--- prathama prastAra kI apekSA pramAda sambandhI naSTa-uddiSTa nikAlane kA yaMtra wom / indriya pramAda | sparzana 1 | rasanA 2 . ghAraNa 3 vakSu 4 | thotra 5 / RSAya pramAda | krodha 0 | mAna 5 . mAyA 10 lobha 15 / vikathA pramAda | strI 0 | bhojana 20 ! rASTra 40 rAja 60 / - jina aGgoM yA zUnya ko paraspara jor3ane se vivakSita saMkhyA prApta ho, una aGkoM ko jJAta kara una praGgoM para yA zUnya para pramAda kA no-jo bheda ho vahI pramAda kA pAlApa hai| itanI vizepatA hai ki usake pAge nidrAlu va snehavAn bhI lagA lenA cAhie 1 upayukta yaMtra ko dRSTAnta dvArA spaSTa karate haiM-prathama udAharaNa mAna lo chattIsavA~ pAlApa jJAta karanA hai- bIsa, pandraha aura eka ko paraspara jor3ane se (20+15.1-36 prApta hotA hai| vIsa para bhojanakathA. pandraha para lobhakaSAya aura eka para sparzanendriya ata: chattIsavA~ bhaGga (AlApa) bhojana kathAlApI lobhI sparzanendriya ke vazIbhUta nidrAlU, snehavAn / dvitIya udAharaNa--ikatAlIsA pAlApa jJAta karanA hai-cAlIsa, zUnya aura eka ko paraspara jor3ane se (40 4.0+1-41 saMkhyA prApta hotI hai| cAlIsa para rASTrakathA, zUnya para krodhakaSAya aura eka para sparzana indriya / ataH ikatAlIsavA~ pAlApa rASTrakathAlApI krodhI sparzana indriya ke vazIbhUta nidrAlu snehavAn / ye donoM udAharaNa naSTa ko jJAta karane ke lie haiN| uddiSTa nikAlane hetu prathama udAharaNa prANendriya ke vazIbhUta, mAnI, rAjakathAlApI, nidrAlu aura snehavAn pAlApa kI saMkhyA jJAta karanI hai| prANendriya para saMkhyA tIna, mAnakaSAya para saMkhyA pA~ca, rAjakathA para saMkhyA sATha; ina Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 / go. sA. jIvakANDa = tInoM saMkhyAoM ko jor3ane se (3+560 ) 66 prApta hote haiM / ataH 'ghrANendriya ke vazIbhUta mAnI rAjakathAlApI nidrAlu aura snehavAn' yaha 68 va AlApa hai| dvitIya udAharaNa isa prakAra hai--- 'cakSuindriya ke vazIbhUta lobhI strIkathAlApI nidrAlu snehavAn' isa AlApa kI saMkhyA jJAta karanI hai / cakSu indriya para saMkhyA cAra, lobhakaSAya para saMkhyA pandraha aura strIkathA para zUnya hai / ina tInoM ko jor3ane se ( 4 / 15 + 0 ) 16 prApta hote haiN| ataH 'cakSu indriya ke vazIbhUta lobhI strIkAlApI nidrAlu snehavAn' yaha 16 va AlApa hai| isI prakAra anya bhI naSTa-uddiSTa jJAta kara lene cAhie / dvitIya prastAra kI apekSA naSTa va uddiSTa jJAta karane kA yaMtra igi bi-ti-ca-ya-ca-u-vAraM kha- sola-rAga- TThadAla-causaTThi / saMThaviya pamadaThANe, gaThThaddaTThe ca jArA tiTThA ||44 || gAthArtha - prathama paMkti meM eka, do, tIna va cAra: dvitIya paMkti meM zUnya, cAra, ATha, bArah aura tRtIya paMkti meM zUnya, sAlahU, battIsa, ar3atAlIsa va cauMsaTha sthApita karane ( likhane) cAhie / ina tIna sthAnoM ke dvArA pramAda sambandhI naSTa va uddiSTa jAnane cAhie || 44 // // vizeSArtha dvitIya prastAra kI apekSA prabhAva sambandhI naSTa va uddiSTa jJAta karane kA yaMtra - vikathA prabhAva strI bhojana 2 rASTra 3 kaSAya pramAda krodha mAna 4 mAyA indriya pramAda sparzana rasanA 16 dhAraNa 32 1 no J gAthA 44 ma rAja 4 lobha 12 cakSu 45 zrotra 64 jina zroM ko yA zUnya ko paraspara jor3ane meM vivakSita saMkhyA prApta ho, una graGkoM ko jJAta kara una akoM para yA zunya para pramAda kA jo-jo bheda ho, vahI pramAda kA AlApa hai / itanI vizeSatA hai ki usake Age nidrAlu va snehavAn bhI lagA lenA cAhie / isa yaMtra ko spaSTa karate hue naSTa jJAta karane ke lie prathama udAharaNa dete haiM- pratIsavA~ AlApa jJAta karanA hai| battIsa, cAra va do ko paraspara (32+4+2= ) jor3ane se 38 prApta hote haiM / do ke pra para bhojanakathA, cAra ke zra para mAnakaSAya aura battIsa para ghrANendriya hai | ataH ar3atIsavAM bAlApa - 'bhojanakathAlApI mAnI ghrANendriya ke vazIbhUta nidrAlu va snehavAn' hogA / naSTa jJAna karane ke lie dUsarA udAharaNa isa prakAra hai-solahavA~ zrAlApa jJAta karanA hai / cAra, bAraha aura zunya ina tInoM ko jor3ane se ( 4+12+0) 16 hote haiN| cAra ke praGka para rAjakathA, bAraha aGka para lobhakaSAya aura zUnya para sparzanendriya hai | ataH 16vA AlApa-rAjakathAlAgI lobhI sparzanendriya ke vazIbhUta nidrAlu va snehavAn " hai / Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mRgasthAna/43 naSTa sambandhI do udAharaNa kahane ke pazcAt aba uddiSTa jAla karane ke lie udAharaNa dete haiM-'bhojanakathAlApI mAyAvI cakSuindriya ke vazIbhUta nidrAlu snehavAn' isa pAlApa kI saMkhyA jJAta karanI hai / bhojanakathA para aGka do, mAyA kaSAya para aGka pATha, cakSu indriya para praGka ar3atAlIsa haiM, ina tInoM ko jor3ane se (2++4==) 58 prApta hote haiN| ataH ukta 'bhojanakathAlApI mAyAvI cakSu indriya ke vazIbhUta nidrAlu snehavAn' pAlApa kI saMkhyA 58 hai, isI prakAra anya naSToM ke pAlApa aura anya pAlApoM ke uddiSTa jJAta kara lene caahie| zaGkA--gAthA 43 va 44 meM nidrApramAda va snehapramAda ke koSThaka vayoM nahIM banAye gaye? samAdhAna-nidrApramAda va snehapramAda ke do va tIna prAdi uttarabheda nahIM haiM ataH unake koSThaka nahIM banAye gaye haiM / yadi koSThaka banate bhI to nidrApramAda ke sthAna para zUnya aura snehapramAda ke sthAna para zunya rakhA jAne se tathA ina donoM zunyoM ko jor3ane se saMkhyA meM koI antara na par3ane ke kAraNa nidrApramAda va snehapramAda ke koSThaka nahIM banAye gaye / athavA pramAda ke 37500 bhaGga bhI haiM jo isa prakAra haiM-sneha ke do bheda, nidrA pA~ca prakAra kI, indriya pA~ca va mana ye chaha, kaSAya va nokaSAya milakara paccIsa aura vikathA 25 / inako paraspara guNA karane se (24546425425) 37500 bhaGga hote haiM / naSTa va uddiSTa jJAta karane ke lie yaMtra isa prakAra banAye jAte haiM jitane mUla bheda ho utanI paMktiyAM yaMtra meM hotI haiM / jisa mUlabheda ke jitane uttarabheda hoM, usa mUlabheda kI paMkti meM utane koThe hote haiM / mulabheda aura uttarabheda yathAkrama likhe jAte haiM / prathama paMkti ke koThoM meM yathAkrama eka do tIna prAdi saMkhyA likhI jAtI hai / usake nIce kI paMkti arthAt dUsarI paMkti ke prathama koThe (anantAnubandhI ) meM zUnya likhA jAtA hai / dvitIya koThe meM vaha saMkhyA likhI jAtI hai, jo saMkhyA (25) prathama paMkti ke antima (saMgItavAdyakathA) koThe meM likhI gaI thI, kyoMki isa prathama paMkti se pUrva koI paMkti nahIM hai / dvitIya paMkti ke tRtIyAdi (anantAnubandhI mAyAdi) koThoM meM krama se dvitIya (anantAnubaMdhImAna) koThe kI saMkhyA ko dugunI 2542 (50), tigunI 2543 (75). cauguNI 2544 (100), Adi 25424 (600) paryanta saMkhyA likhI jAtI hai / dvitIya paMkti ke noce tRtIya indriya) paMkti ke prathama (sparzanendriya) koThe meM zUnya likhA jAtA hai| prathama paMkti ke antima koThe kI saMkhyA (25) aura dvitIya paMkti ke antima koThe kI saMkhyA (600) ina donoM saMkhyAoM ko jor3ane se jo pramANa (625) Ave utanI (625) saMkhyA tRtIya (indriya) paMkti ke dvitIya (ramanA) koThe meM likhI jAtI hai / isake pazcAt tRtIya Adi koThoM meM dvitIya koThe kI saMkhyA kI dugugaNI (62542), tInaguNI (62543), cAraguraNI (62544) Adi saMkhyA yathAkrama likhI jAtI hai| isI prakAra caturtha, paMcamAdi paMktiyoM ke koThoM meM se prathama koThe (styAnagaddhi) meM zUnya aura dvitIya koThe (nidvAnidrA) meM pUrva paMktiyoM ke antima koThoM kI saMkhyAoM kA jor3a {25 + 600 + 3125 = 3750) aura nRtoya Adi koThoM meM dvitIya koThe ko duguNI (3750x2), tInaguNI (375043) aAdi saMkhyA likhI jAtI hai| pratyeka paMkti ke antima koThoM kI saMkhyAoM ko paraspara jor3ane se kula bhaMgoM kA pramANa prApta ho jAtA hai / isa vidhAna ke anusAra pramAda ke 37500 bhaMgoM __ ke do prastAroM ko apekSA do yaMtra banAye jAte haiM, jo isa prakAra haiM: - Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 go. sA. jIvakANDa gAthA 43 prathama prastAra kI apekSA pramAda ke sAr3he saiMtIsa hajAra (37500) bhagoM meM mA uddiSTa zaza karane kA yaMtra paMkti 5 paMkti 4 pakti 3 paMkti 2 paMkti / vikathA 25 kaSAya 25 indriya 6 / nidrA 5 / sneha 2 1 strI 01 ane. mogha 1 sparzana 1 stpAnagRddhi 1 sneha / 2 prartha 2+E+50144041500 2 ana. mAna 2+ +50-602 matA nivAnidrA 20 3 mojana 3 ana, mAyA 60x2 =1208+2=10 1500x2:3000 3 pracalApravalA 4 ana. lobha 6043=1803 dhAraNa 4 rAja 150043-4500 2x2= 5 apratyA. krodha 60x4 - 240 10x2-20 5 cora nidrA 1500x4-600 apratyA.mAna 6045%=3004 cakSa 150045-75007 apratyA. mAyA 6.46 =360/ 1043=30..... ra pracalA 7parapAkhaNDa 15.046-10008 apratyA. lobha 6047-4205 zrotra 2X4 = 8 deza 1500-3---105 hai pratyA. krodha .xc=40] 10x4-40 1. pratyA, mAna 6x6-5406 mana 6 bhASA 150.xs=12000 11 pratyA. mAyA 6.410-600 1.45=50 10 guNatrandha 150046=121.0012 pratyA. lobha 60x11 =66 11 devI 1500x10=1500013 saMjva. krodha 60x12-720 12 niSThara 150.411-1650014 saMjva. mAna 60x13 = 780 |13 parapaizunma 1500412 =100015 saMjva. mAyA 65 x 14 =840 16 saMjva. lobha 604 15 = 600 14 kandarpa 1500-13-16500 17 hAsya 6.x16=16. 15 dezakAlA- 1500x4-210 2018 rati 6.415-1020 / nucita J16 aravi 60x18 -1000 16 bhaNDa 1500x15- 225002. zoka 6ux16-1140| 17 mUrkha . 15.04 16 : 2400021 bhaya 60x20 - 1200 18 prAtmaprazaMsA 1500x17-255022 jugupsA 60421-1260 16 paraparivAda 150x18 22000 ...23 syauveda 60x22-1320 24 puruSaveda 60x23-1380 20 parajugupsA 1500 x 16 - 28500 25 napusakaveda 6.424 =1440 21 parapIr3A 15004 20 - 30000 22 kalaha 1520 ra 21 = 31500 23 parigraha 15.04 22 = 33000 24 kRSyAdyArambha 1500 423 -34500 25 saMgItavAdya 1500 424 = 36:00 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmA 43 guNasthAna /45 dvitIya prastAra kI apekSA pramAva ke sAr3he saiMtIsa hajAra (37500) bhaGgoM meM naSTa-uddiSTa jJAta karane kA yaMtra zakti 5 paMkti 4 paMkti 3 paMkti 2 paMkti / saha 2 | nidrA 5 / indiya 6 | kaSAya 25 vidhaa| 0 | rasamA 625 mana. mAna -1250 leha. styAnaddhi 0 grana, koSa strIkathA | nidrAnidrA marthakathA 18750 3750 H00 prathalApracalA ana. mAyA 2542=50 bhojanakathA 25] 3750x2dhAraNa 62542 grana lobha 2543-75 rAjakathA apratyA. kodha 2544-100 +25) nidrA cakSu 62543 apratyA. ra 25 -11 horakathA 37504311250 apratyA. mApA 2546= 150 darakathA 375344 zrotra 62544 apratyA. lobha 2547%2175 parapAkhaNDakathA =15000 =2500 pratyA, krodha 2548=200 dezakathA pratyA. mAna 2546%225 mana 6255 bhApIkathA 3125 pratyA, mAyA 25-10-250 pratyA, lobha 25-11-275 guNavandhakathA saMjya, krodha 25412-300 devIkathA sajva, mAna 25413:.:. 325 niSThurakathA saMjva. mAyA 25414 =350 loTa : dvitIya prastAra meM prathama prastAra saMjva. lobha 25415-375 parapazunyakathA kI apekSA mukhyataH yahI bheda hai ki hAsya 25416-400 kandarpakathA yaMtra meM vikathA, kaSAya, indriya, rati 25417-425 dezakAlAnucitakathA nidrA va sneha kI paMktiyoM ke kramAMka arati. 25415='450 aNDakathA kramazaH 1, 2, 3, 4, 5 hote haiM, 25-11-475 jo prathamaprastAra se ThIka ulaTe haiM, mUrkha kathA 25420- 500 yaMtra banAne kI zeSavidhi vahI hai jugupsA 25421-525 prAtmaprazaMmA kathA jaisI ki vizeSArtha meM kahI hai| strIveda 25422-550 paraparivAdakA puruSaveda 25423 - 575 parajugupsAkA naghu sakaveda 25424 = 600 parapIDAkathA goka kalahakathA parigrahakathA kRdhyAdyArambhakathA saMgItavAdyakathA Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 / go. sA. jIvakANDa sAtaveM apramatasaMgata gugusthAna kA svarUpa saMjalaraparokasAyANudazrI maMjhe jadA tadA hodi / pramattaguNo teA ya prapamatto saMjado hodi || 45 || gAthA 45 gAyAyeM - saMjvalana kaSAya aura nokaSAya kA jaba manda udaya hotA hai, taba zrapramattaguNasthAna hotA hai aura usI se prapramattasaMyata hotA hai // 45 // vizeSArtha -saMjvalana koSa mAna-mAyA lobha aura hAsya rati prarati-zoka-bhaya-jugupsA- strIvedapurupraveda-napusakaveda ye nava nokaSAya, ina 13 prakRtiyoM ke tIvra udaya kA nAma pramAda hai|' isI se yaha bhI siddha ho jAtA hai ki cAra saMjvalana kaSAya aura nava nokaSAya ke manda udaya kA nAma prapramAda hai / zreNImA rohaNa se pUrva sakalasaMyamI ke ina teraha prakRtiyoM kA kabhI tIvrodaya hotA hai aura kabhI mandodaya tIvrodaya hone para pramattasaMyata nAmaka chaThA guraNasthAna prApta ho jAtA hai aura mandodaya hone para apramattasaMgata nAmaka 7 guNasthAna rahatA hai, kintu zrapramattasaMyata ke kAla se pramattasaMyata kA kAla dugunA hai| isa prakAra pramatta va apramattaguNasthAna meM jo bhUlA karatA hai, vaha svasthAna apramattasaMyata hai / jinakA saMyama pramAdasahita nahIM hotA, ve apramattasaMthata haiN| saMyata hote hue jina jIvoM ke pandraha prakAra kA pramAda nahIM pAyA jAtA, ve apramattasaMyata haiM / zaGkA - zeSa sampUrNa saMyatoM kA isI apramattasaMyata guNasthAna meM antarbhAva ho jAtA hai isalie zeSa saMgata guNasthAnoM kA abhAva ho jAegA ? samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki jo Age kahe jAne vAle apUrvakaraNAdi vizeSaraNoM se yukta nahIM haiM aura jinakA pramAda grasta ho gayA hai, aise saMgatoM kA hI zrapramattasaMgata guNasthAna meM grahaNa hotA hai; isalie Age ke samasta saMyata guNasthAnoM kA zrapramattasaMyata guNasthAna meM antarbhAva nahIM hotA / zaGkA - yaha kaise jAnA jAye ki yahA~ para Age kahe jAne vAle pUrvakaraNAdi vizeSaNoM se yukta saMyatoM kA grahaNa nahIM hotA ? samAdhAna- Age ke saMyata jovoM kA yahA~ grahaNa nahIM hotA, yadi aisA nahIM mAnA jAye to Age ke saMyatoM kA nirUpaNa bana nahIM sakatA, isase jJAta hotA hai ki yahA~ apUrvakaraNAdi vizeSaNoM se rahita pramattasaMyatoM kA hI graharaNa kiyA gayA hai| vartamAna samaya meM pratyAkhyAnAvararagIya karmoM ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayakSaya se aura Age udaya meM Ane vAle unhIM ke udayAbhAva lakSaNa upagama se tathA saMjvalana kaSAyoM ke manda udaya hone se pratyAkhyAna kI utpatti hotI hai, isalie yaha guNasthAna bhI kSAyopazamika hai| saMyama ke kAraNabhuta 1. " ko pamAdo NAma? cadusaMjala ragavaNokasAyaraNaM tibbodao / " dhavala pu. 7 pR. 11 / 2. "prathamattadbhAdo pramattaDhAe DuguNattAdo - avala pu. 3 pR. 60 / 3. prAkRta paMcasaMgraha pra. 1 gA. 16, va dhavala pU. 1 pR. 179; sUtra 15 kI TIkA meM bhI yaha gAthA hai| Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA 46-47 gugAsthAna 47 samyaktva kI apekSA, samyaktva ke pratibandhaka kau ke kSaya, kSayopazama aura upazama se yaha guragasthAna hitpanna hotA hai / isalie kSAyika, kSAyopazamika aura praupamika bhI (yaha guNasthAna) hai / svasthAna apramattasaMyata evaM sAtizAma apramanasaMyata kA svarUpa gaTThAsesapamAvo vayaguNasololimaMDiyo gANI / aNubasamamro prakhavano bhAraNilINo hu apamatto // 46 / / igavIsamohakhavaNuvasamararANimittAriNa tikaraNAriNa tahiM / paDhama pradhApavasaM karaNaM tu karedi apamatto // 47 // yugmam | gAthArtha-jisa saMyata ke sampUrNa vyakAvyakta pramAda naSTa ho cuke haiM aura jo samagra hI mahAvrata, bhaTThAIsa mUlaguNa tathA zIla se yukta hai aura zarIra-prAtmA ke bhedajJAna meM tathA mokSa ke kAraNa bhUta dhyAna meM nirantara lIna rahatA hai, aisA apramatta jaba taka upazamaka yA kSapaka zreNI kA ArohaNa nahIM karatA taba taka usako svasthAna apramatta athavA niratizaya apramatta kahate haiM / / 46 / / apratyAkhyAnapratyAkhyAna-saMjvalana sambandhI krodhamAnamAyAlobha tathA hAsyAdika nava nokaSAya milakara mohanIya kI ikkIsa prakRtiyoM ke upazama yA kSaya karane ko prAtmA ke ye tona karaNa arthAt tona prakAra ke vizuddha pariNAma nimittabhUta haiM--adhaHkaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa / unameM se sAtizaya apramata arthAta jo zreNI car3hane ke sammukha hai, vaha prathama adhaHpravRttakaraNa ko hI karatA hai / / 47 // vizeSArtha-caturthanA sthAna se saptama guNasthAna paryanta kisI bhI guNasthAna meM jisa vedaka samyagdRSTi ne pradhaHkaraNa, apUrvaka rnn| aura anivRttikaraNa ina tInoM kararaNoM dvArA anantAnubandhIkaSAya kI visaMyojanA karake, puna: tIna karaNoM ke dvArA darzanamohanIya kI (samyaktva, samyagmithyAtva, mithyAtva) tIna prakRtiyoM kA upazama karake dvitIyopazama samyaktva prApta kara liyA hai| athavA ina tIna prakRtiyoM kA kSaya karake kSAyika samyagraSTi ho gayA hai vaha dvitIyopazama samyAdRSTi yA kSAyika samyagdRSTi cAritramohanIya karma kI apratyAkhyAnAvaramAdi 21 prakRtiyoM kA upazama karane ke yogya hotA hai, kintu cAritramohanIya karma kI 21 prakRtiyoM ke kSapaNa ke yogya kSAyika samyagdaSTi hI hotA hai, kyoMki dvitIyopazamasamyagdRSTi kSapakazreNI para ArohaNa nahIM kara sktaa| / aisA samyagdRSTi pramatta se apramata meM aura apramatta se pramatta meM saMkhyAta bAra bhramaNa karake anantaguNI vizuddhi ke dvArA vizuddha hotA huA sAtizaya apramatta ho jAtA hai / .. jo nirvikalpa samAdhi meM sthita hai, vAstava meM vaho jJAnI hai, kyoMki usake buddhipUrvaka rAga-dveSa kA abhAva ho gayA hai| jo rAga-dveSa ko heya jAnasA huA bhI buddhipUrvaka rAma-dveSa karatA hai vaha vAstavika jJAnI nahIM hai| . . 46vIM gAthA kA vizeSArtha:-svasthAna-apramatta guNasthAna meM gamanAgamana prAdi kriyA hotI hai| / anyathA apramattaguNasthAna meM parihAra vizuddhisaMgama ke abhAva kA prasaMga prA jAegA, kyoMki jo .. prAkRta paMcasaMgraha ma. 1 gA. 16 va dha.pu. 1 pR. 176 sUtra 15 kI TIkA / Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48/mo. sA. jIvakANDa gAthA 45-46 nirantara dhyAna meM rata haiM unake kriyA kA prabhAva hone se parihAravizuddhisaMyama sambhava nahIM hai / kahA bhI hai "jisakI prAtmA dhyAnarUpI amRta ke sAgara meM nimagna hai, jo bacana-yama (mauna) kA pAlana karatA hai kaura sisane nayA mIra-sambandhI sampUrNa vyApAra saMkucita kara liyA hai, aise jIva ke zubhAzubha kriyAoM kA parihAra bana hI nahIM sakatA, kyoMki gamanAgamana prAdi kriyAtroM meM pravRtti karane vAlA ho parihAra kara sakatA hai, pravRtti nahIM karane vAlA nhiiN| isalie Upara ke dhyAnAvasthA ko prApta guNasthAnoM meM parihAravizuddhisaMyama nahIM bana sakatA" / / 47vIM gAthA kA zeSa vizeSArtha:-sAtizaya apramatta guNasthAna meM sthiti kANDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta na hone ke kAraNa anupazAmaka aura akSapaka vizeSaNa diyA gayA hai| dvitIyopazama-samyagdRSTi ke anantAnubandhI catuSka kA visaMyojana ho jAne se aura darzanamoha kI tIna prakRtiyoM kA upazama ho jAne se athavA kSAyika samyagdRSTi ke ina sAta prakRtiyoM kA kSaya ho jAne se cAritramohanIya karma kI 21 prakRtiyAM zeSa raha jAtI haiM, jinakA upazama yA kSaya karane ke lie adha karaNa, apurvakaraNa va anivRttikaraNa ye tIna karaNa hote haiN| ina tIna karaNoM meM se apUrvakaraNa to pAThaveM guNasthAna meM hotA hai aura anivRttikaraNa nauveM guNasthAna meM hotA hai| adhaHkaraNa nAmaka koI guNasthAna nahIM hai prataH prathama adhaHkaraNa sAtizaya apramattaguNasthAna meM hotA hai| isa sAtizaya apramattaguraNasthAna meM adhaHkaraNa dvArA pratisamaya anantaguNI vizuddhi bar3hatI hai, aprazasta prakRtiyoM kA anubhAga banna anantaguNA-anantaguNAhIna visthAnika hotA hai aura prazasta prakRtiyoM kA anubhAgabandha anantaguNA-anantaguNA vRddhigata hotA huyA catu:sthAnika hotA hai| pratyeka bandhApasaraNa dvArA sthitibandha ghaTatA huA hotA hai| ye cAra Avazyaka kArya adhaHkaraNa se prArambha ho jAte haiM / * prathamakaraNa kI anaHpravRtakaraNa saMjA kA kAraNa * usake kAla evaM usameM hone vAle pariNAmoM kA pramANa jamA uvarimabhAvA heDimabhAvehi sarisagA hoti / tamA paDhama karaNaM pradhApavattotti siddiThaM // 4 // aMtomahattametto takkAlo hodi tattha pariNAmA / logAraNamasaMkhamidA uvaruri sarisavaDDhigayA // 46 // gAthArtha-adhaHpravRttakaraNa ke kAla meM Upara ke samayavartI jIvoM ke pariNAma nIce ke samayavoM jIvoM ke pariNAma ke saNa arthAta saMkhyA aura vizuddhi kI apekSA samAna hote haiM, isalie prathamakaraNa ko adha:pravattakaraNa kahA gayA hai / / 481 / isa adhaHpravRtta karaNa kA kAla antama harta pramANa hai aura isake pariNAmoM kI saMkhyA asaMkhyAtaloka pramANa hai| ye pariNAma Upara-Upara samAna vRddhi ko prApta hote gaye haiM / / 4 / / vizeSArtha-jisa pariNAma vizeSa ke dvArA upazamAdirUpa vivakSita bhAva utpanna kiyA jAtA hai, vaha pariNAma 'karaNa' kahalAtA hai| jisa karaNA meM vidyamAna jIva ke karaNarUpa pariNAma arthAta 1. pa. pu. 1 pR. 375 / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmA 48-49 guNasthAna / 49 paritana ( Age ke ) samaya ke pariNAma nIce ke ( pUrva ke ) samaya ke pariNAma sadRza pravRtta hote haiM, adhaHpravRttakararaNa hai / isa karaNa meM uparima samaya ke pariNAma nIce ke samaya meM bhI pAye jAte yaha ukta kathana kA tAtparya hai | pravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura zranivRttikaraNa ina tInoM kA kAla yadyapi antarmuhUrtahai, tathApi zranivRttikaraNa kA kAla sabase kama hai, usase saMkhyAtaguNA apUrvakaraNa kA kAla aura usase saMkhyAtaguraNA adhaH pravRttakaraNa kA kAla hai / adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya se lekara antima samaya taka pRthak-pRthak pratyeka samaya meM saMkhyAta loka pramANa pariNAmasthAna hote haiM jo ki chaha vRddhiyoM ke krama se avasthita aura sthitipasaraNayAdi ke kAraNabhUta haiM / zradhaH pravRttakaraNa ke prathama samaya meM asaMkhyAtaloka pramANa rAmasthAna hote haiM / punaH dvitIya samaya meM ve hI pariNAmasthAna anya apUrvapariNAmasthAnoM ke vizeSa ( caya) adhika hote haiM / zaGkA - vizeSa (vaya) kA pramANa kitanA hai ? samAdhAna - prathama samaya ke pariNAmasthAnoM meM antarmuhUrta kA bhAga dene para jo eka bhAga AmA (saMsyAtalokaprasAraNa) pariNAma prApta hote haiM, utanA hai / isa prakAra isa pratibhAga ke anusAra pratyeka samaya meM vizeSAdhika pariNAmasthAna karake pramaH pravRttakararaNa ke antima samaya taka aise ho jAnanA cAhie / adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya meM jo pariNAmasthAna hote haiM, unake antarmuhUrta kAla ke jitane samaya haiM, utane khaNDa karane cAhie / zaGkA - isa grantarmuhUrta kA kyA pramANa hai ? samAdhAna -- pradhaH pravRttakaraNakAla kA saMkhyAtavA~ bhAga isa antarmuhUrta kA pramANa hai / prathama samaya ke pariNAmasthAnoM ke jitane khaNDa hote haiM, utane samayoM kA nirvarmaNAkANDaka hotA hai, kyoMki vahIM taka prathama samaya ke pariNAmoM kI sadRzatA sambhava hai| usase Age prathama samaya pariNAmoM kI sadRzatA kA viccheda ho jAtA hai / prathama samaya ke pariNAmoM ke yA anya samaya ke pariNAmoM ke jo khaNDa hote haiM, ve paraspara sadRza nahIM hote, visadRza hote haiM, kyoMki ve khaNDa eka-dUsare kI apekSA vizeSa adhika krama se avasthita haiM / antarmuhUrta kA bhAga dene para jo labdha prApta ho vaha vizeSa kA pramANa hai / punaH prathama khaNDa ko chor3akara inhIM pariNAmasthAnoM ko dUsare samaya meM paripATI ko ullaMghana kara sthApita karanA caahie| itanI vizeSatA hai ki isa dvitIya samaya meM zrasaMkhyAta baiMka pramANa anya apUrva pariNAmasthAna hote haiN| ve prathama samaya ke antimakhaNDa ke pariNAmoM meM muhUrta kA bhAga dene para jo labdha prApta ho, utane antimakhaNDa pariNAmoM se vizeSa adhika hote ina pariNAmoM ko dvitIya samaya ke antima khaNDarUpa se sthApita karanA caahie| isa prakAra a.Sa. pu. 12 pR. 233 / 2. ja dha. pu. 12 pR. 236-37 / Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50/go. sA. jIvakANDa gAthA 48-46 sthApita karane para dUsare samaya meM bhI antarmuhUrta pramANa pariNAmakhaNDa prApta hote haiN| isI prakAra tatIya Adi samayoM meM bho pariNAmasthAnoM kI racanA adhaHpravRttakaraNa ke antima samaya ke prApta hone taka kama se karanI cAhie / athavA, adha:pravRtakaraNa ke prathama samaya ke pariNAmasthAnoM kI khaNDa-vidhi ko isa prakAra jAnanA caahie| yathA-dUsare samaya ke jaghanya pariNAma ke sAtha prathama samaya kA jo pariNAmasthAna : samAna hotA hai, unase bhinna pUrva ke samasta pariNAmasthAnoM ko grahaNakara prathama samaya meM prathamakhaNDa / hotA hai| punaH tRtIya samaya ke jaghanya pariNAmoM ke sAtha prathama samaya kA jo pariNAmasthAna / samAna hotA hai usase pUrva ke (nIce ke) pahale grahaNa kiye gaye samasta pariNAmoM se zeSa bace hue / pariNAmasthAnoM ko grahaNa kara vahIM dUsare khaNDa kA pramAgA hotA hai| isaprakAra isa krama se jAkara punaH prathama nirvagaNA kANDaka ke antima samaya ke jaghanya pariNAma ke sAtha prathama samaya ke pariNAmasthAnoM meM jo pariNAmasthAna saraza hotA hai usase 'pUrva ke (nIle ke) pahale grahaNa kiye gaye samasta pariNAmoM se zeSa bace hue pariNAmasthAnoM ko grahaNa kara prathama samaya meM dvi carama khaNDa kA pramANa utpanna hotA hai tathA usase Age ke zeSa samasta vizuddhisthAnoM ke dvArA antimakhaNDa kA pramANa utpanna hotA hai aura aisA karane para adhaHpravRttakaraNa kAla ke saMkhyAta bhAga karake unameM se eka bhAga ke jinane samaya hote haiM, utane hI khaNDa ho jAte haiM / isI prakAra adhaHpravattakaraNa ke antima samaya ke prApta hone taka dvitIyAdi samayoM meM bhI pRthaka-pRthak pUrvokta kaho gaI vidhi se antarmuhUrtapramANa khaNDa jAnane cAhie / isa prakAra kahe gaye samasta pariNAmasthAnoM kI saMdRSTi hai-- 100000000000 | 1000000000000 | 1000000000000 100000000000000 10000000000 100000000000 1000000000000 | 10000000000000 1000000000 100000000000 1000000000000 100000000 10000000000 100000000000 100000000 1000000000 10000000000 1000000 10000000 100000000 1000000000 100000 100000000 10000 100000 1000000 isa saMdaSTi meM adhaHpravRttakaraNa kA kAla pATha samaya pramANa mAnakara pratyeka samaya ke pariraNAmoM ko khaNDa rUpa se cAra-cAra bhAgoM meM vibhAjita kiyA gayA hai| isa sambandha meM kalpita prakasaMdRSTi isa prakAra hai - .- .- .-- 1. ja. pa. pu. 12 pR. 238 / 2. ja. pa. pu. 12 pR. 234-238 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAyA 4-49 guNaspAna/51 pradhaHpravRttakaraNa ke pariNAmoM ko anukRSTi-racanA kI kalpita aGka-saMdRSTi samaya, kI | pariNAmI kA krama saMkhyA / prasAraNa prathamakhaNDa dvitIyakhaNDa | tRtIyakhaNDa / dvitIya khaNDa caturbhakhaNDa 222 218 kANDaka antima nirvagaMgA 214 - 210 - - -- 164 kANDaka vicarama nivargaNA / dvitIya nivaMgaNA / kANDaka - - - 182 154 - - kANDaka prathama nivargaNA - - 1. suzIlA upanyAsa (sva. paM. gopAladAsajI barayA) parva 16 pR. 210-11 para isI saMdRSTi ko nimna prakAra se viziSTa spaSTIkaraNa ke sAtha prastuta kiyA gayA hai [pRSTha 52 para dekheM Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 / go. sA. jIvakANDa pariNAmoM kI saMkhyA aura nambara 222 naM0 611-612 218 naM0 60-855 214 58690 210 535 - 744 465610 202 436620 165 306 - 565 164 341-534 160 265 - 484 186 250 - 435 182 206387 y? 163 - 340 for 121 - 264 170 80 -- 246 166 2040 205 162 1--162 naM 0 ** 691-744 53 628-690 52 169-627 51 535-585 5.0 4e5-534 YE 436-484 48 388-435 7 241-307 6 265-340 45 250-214 44 206-246 43 163-205 42 121-162 41 80-120 40 40-176 36 1-36 anukRSTi racanA 55 745-763 4 611-744 53 638-690 52 586 - 637 nomin 535-585 40 485-534 xe 436-484 48 388-435 47 341-387 46 215-340 45 250 - 264 ** 206-246 43 163 - 205 42 121-162 41 80-120 40 4076 56 80-855 55. 745-766 54 661-744 53 638-660 5.2 505-627 51 535-55 50 485 - 534 46 426-484 48 380-435 47 341-387 46 25-340 41 250-214 44 206-246 43 163 - 205 42 121-162 41 80-120 gAthA 48-49 57 16-12 bugdu 800-685 55 745-766 54 661-744 53 638-660 52 506-137 51 535-565 50 465-534 YE 436-484 45 188-435 47 341-307 YE 295-340 45 150-264 44 206-246 43 163 - 205 42 121-162 162 ke 26, 40, 41 bhAvArtha- jaise prathama samaya sambandhI pariNAma ra 42 ye cAra khaNDa isa krama se kiye gaye haiM ki nambara 1 se 36 taka 26 aise pariNAma hai jo Upara kisI bhI samaya meM nahIM pAye jAte, itane hI pariNAma' kA nAma prathama khaNDa hai| dUsare khaNDa meM nambara 4076 taka 40 pariNAma aise hai jo prathama aura dvitIya donoM samayoM meM pAye jAte hai| tIsare khaNDa meM nambara 80 120 taka 41 pariNAma aise hai jo prathama, dvitIya aura tRtIya ina tInoM samayoM meM pAye jAte haiM aura caturtha meM nambara 121-162 ta 42 pariNAma aise haiM, jo prathama, dvitIya, tRtIya aura caturtha ina cAroM samayoM meM pAye jAte haiN| isI prakAra anya samayoM meM bhI jAnanA karaNa ke ye samasta pariNAma Upara pUrva pUrva pariNAma se uttara-uttara pariNAma ananta dhananta guNI visRjatA liye hue haiN| Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yA 46.46 gugAsthAna/53 __ isa asaMghaSTi meM adhaHpravRttakaraNa ke antama ta kAla ke 16 samaya kalpita kiye gaye haiM aura prasaMkhyAtalokapramANa kula pariNAmoM kI saMkhyA 3072 kalpita karake anukRSTi-racanA kI gaI jisase vAstavika kathana saralatA se samajha meM A jaave| saMdRSTi kA Alambana lekara anukRSTiracanA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai-adhaHpravRttakaraNa meM prathama samaya sambandhI prathama khaNDa ke pariNAma (36 se 54) uparima samaya sambandhI pariNAmoM meM se kinhIM bhI pariNAmoM ke saNa nahIM hote haiN| vahIM para dUsare khaNDa ke pariNAma (40) sire samaya ke prathamakhaNDa ke pariNAmoM ke samAna hote haiM / isI prathama samaya ke tIsare Adi khaNDoM ke pariNAmoM kA bhI tRtIya Adi samayoM ke prathama khaNDa ke pariNAmoM ke sAtha kama se punaruktapanA taba jAnanA cAhie jaba taka ki prathama samaya sambandhI antima khaNDa ke pariNAma prathama nirvagaMNAkANDaka ke antima samaya ke prathamakhaNDa sambandhI pariNAmoM ke sAtha punarukta hokara samApta hote haiN| isI prakAra adha:pravRttakaraNa ke dvitIyAdi samayoM ke pariNAmakhaNDoM ko bhI pRthaka-pRthaka vivakSita kara yahA~ ke dvitIyAdi khaNDagata pariNAmoM kA vivakSita samaya se anantara uparima samaya se lekara Upara eka samaya kama nirvargaNA kANDaka pramAraNa samayapaMktiyoM ke prathamakhaNDa ke pariNAmoM ke sAtha punaruktapanekA kathana karanA caahie| jale dvitIya samaya kA dvitIyakhaNDa (41) tRtIya samaya ke apamakhaNDa (41) ke samAna hai| itanI vizeSatA hai ki sarvatra prathama khaNDa ke pariNAma apunarukta hote haiN| arthAt pratyeka samaya ke prathama khaNDa ke pariNAma agale samaya ke kisI bhI khaNDa ke pariNAmasaraza nahIM hote / isI prakAra dvitIya nirvargaNAkANDaka ke pariNAmaskhaNDoM kA tRtIya nivargaNAkANDaka ke pariNAmakhaNDoM ke sAtha punaruktapanA hotA hai, kintu yahA~ para bhI prathama khaNDa ke pariNAma apunarukta hote haiN| tRtIya, caturtha, paMcama Adi nirbargaraNAkANDakoM ke khaNDoM ke pariNAma anantara uparima nirvargaNAkANDakoM ke khaNDa-pariNAmoM ke sAtha punarukta hote haiN| isI prakAra yaha krama dvicarama nirvargaNAkANDaka ke prathamAdi samayoM ke prathamakhaNDa ko chor3akara zeSa sabhI pariNAmakhaNDa antima nirvargaraNAkANDaka ke pariNAmoM ke sAtha punarukta hokara samApta hotA hai / antima nirvargaraNAkANDaka ke pariNAmoM ke svasthAna meM punarukta-apunastapane kA anusandhAna paramAgama ke avirodha pUrvaka karanA cAhie. jo isa prakAra hai antima nirvargaNAkANDaka ke prathama samaya kA prathamakhaNDa Upara ke samaya ke kisI khaNDa ke sahaza nahIM hai| prathama samaya kA dvitIya skhaNDa aura dUsare samaya kA prathama khaNDa paraspara saraza haiN| prathama samaya kA tRtIya khaNDa aura dvitIya samaya kA dvitIyakhaNDa ye donoM sadRza haiN| isI prakAra jAkara puna: prathama samaya kA antimakhaNDa aura dvitIya samaya kA Ticarama khaNDa ye donoM sadRza haiM / isI prakAra antima nirvargaNAkANDaka ke dvitIya samaya ke pariNAmakhaNDoM kA aura tRtIya samaya ke pariNAmakhaNDoM kA sannikarSa karanA caahie| isI prakAra Upara bhI pichale kA tadanantara ke sAtha satrikarSa karanA caahie| isa prakAra adhaHpravRttakaraNa meM anukRSTi prarUpaNA samApta huii| - adhaHkaraNa ke khaNDoM ke pariNAmoM kI vizuddhi kI apekSA alpabahutva kA kathana kiyA jAtA hai| svasthAna aura parasthAna ke bheda se alpabahutva do prakAra kA hai| 1. ja.dha.pu. 12 pR. 241 antima anuccheda / 2. ja.dha.pu. 12 pR. 240-242 / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 / go. sA. jIvakANDa gAthA 48-49 svasthAna alpabahutva - prathaH pravRttakararaNa ke prathama samaya meM prathama khaNDa ke jaghanya pariNAma kI vizuddhi sabase stoka hai| prathama samaya ke dvitIya khaNDa ke jaghanya pariNAma kI vizuddhi anantaguNI hai| tRtIya khaNDa ke jaghanya pariNAma kI vizuddhi zranantaguNI hai| prathama samaya ke antima khaNDa ke jaghanya pariNAma kI vizuddhi anantaguNI hai, isa sthAna ke prApta hone taka isI prakAra jAnanA caahie| prathama samaya meM prathama khaNDa kA utkRSTa pariNAma stoka hai, usase vahIM para dvitIyakhaNDa kA utkRSTa pariNAma anantaguraNA hai, usase vahIM para tIsare khaNDa kA utkRSTa pariNAma anantaguraNA hai| isI prakAra antimakhaNDa ke utkRSTa pariNAma taka anantaguNA krama jAnanA caahie| jisa prakAra prathama samaya ke khaNDoM kA kathana kiyA gayA hai, usI prakAra dUsare samaya se lekara adhaHpravRttakaraNa ke antima samaya taka pratyeka khaNDa ke prati prApta jaghanya aura utkRSTa pariNAmoM kA svasthAna alpabahutva kA kathana karanA caahie| svasthAna alpabahutva kA kathana samApta huA' / parasthAna alpabahutva - adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya meM jaghanyavizuddhi sabase stoka hai / usase dUsare samaya meM jaghanyavizuddhi anantaguNI hai, kyoMki prathama samaya ke jaghanya vizuddhi sthAna se SaTsthAna krama se asaMkhya vidyuddhisthAnoM ko ullaMghana kara sthita hue dUsare khaNDa ke jaghanyavizuddhi sthAna kA dUsare samaya meM jaghanyapanA dekhA jAtA hai / jAkara sthita hue prathama nirvaNAkANDaka ke antima samaya ke prApta hone taka isI krama se jaghanyaisa prakAra antarmuhUrta Upara vizuddhi pratisamaya anantaguNita krama se jAtI hai| prathama nirvaNAkANDaka kI caramasamaya kI jaghanyavizuddhi se usI nirvargarAkANDaka ke prathama samaya kI utkRSTavizuddhi anantaguNI hai, kyoMki ukta jaghanyavizuddhi prathama samaya ke antimakhaNDa kI jaghanyavizuddhi ke sadRza hai aura yaha utkRSTavizuddhi, ukta antimakhaNDa kI utkRSTa vizuddhi hai jo zrasaMkhyAta loka pramANa SaTsthAna patita vRddhirUpa pariNAmasthAnoM ko ullaMghana kara avasthita hai / prathama nirvAkANDa ke antima samaya kI jaghanyavizuddhi se dUsare nirvAkANDaka ke prathama samaya kI jaghanyavizuddhi anantaguNI hai athavA prathama nirvargayAkANDaka ke prathama samaya kI utkRSTa vizuddhi arthAt antimakhaNDa (42) kI utkRSTavizuddhi se dvitIya nirvargaraNAkANDaka ke prathama samaya kI jaghanyavizuddhi ( 43 kI ) zranantaguraNI hai, kyoMki utkRSTavizuddhi upane se avasthita hai aura yaha jaghanyavizuddhi aSTAka svarUpa hai jo ukta urvaka se zrAge hai / usase prathama nirvargeNAkANDaka ke dvitIya samaya ko utkRSTavizuddhi ( 43 kI utkRSTavizuddhi ) anantaguNI hai, kyoMki ukta jaghanyavizuddhi dvitIya samaya ke pratimakhaNDa (43) ke jaghanya pariNAma. svarUpa hai aura yaha usI antimakhaNDa (43) kI utkRSTavizuddhi hai jo jaghanya se asaMkhyAta lokapramANa padasthAnapatita-vRddhisthAnoM kA ullaMghana kara avasthita hai / isa prakAra isa paddhati ( rIti ) se antarmuhUrta kAlapramANa eka ( pratyeka ) nirvAkANDaka ko avasthita kara uparima aura adhastana jaghanya aura utkRSTa pariNAmoM kA alpabahutva kahanA caahie| yaha saba bahutva sabhI nirvargarAkANDakoM kA krama se ullaMghana kara punaH dvirama nirvagaMgA kANDaka ke antima samaya kI utkRSTavizuddhi (53 ko utkRSTavizuddhi ) se zradhaH pravRttakaraNa ke antimasamaya kI 1. ja. va.pu. 12 pR. 244 / 2. ja.dha.pu. 12 pR. 245 / Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 48-46 gugaNasthAna/55 apayavizuddhi (54 kI jaghanyavizuddhi) anantaguNI hokara jaghanyavizuddhi kA anta prApta hone taka karanA caahie| prathama nirvargaggAkANDaka ke dusare samaya kI utkaSTa vimuddhi se ! 43 kI nizuddhi se) lApara dvitIya nivargaNAkANDaka ke dUsare samaya kI jaghanyavizuddhi (44 ko jaghanyavizuddhi) anantagaraNI hai| isase Upara prathama nirvargaNAkANDaka ke tIsare samaya kI (44 kI) utkRSTavizuddhi anantaguNI hai| isase Upara dvitIya nirvargaNAkANDaka ke tRtIya samaya kI jaghanyavizuddhi (45 kI jaghanyavizuddhi) anantaguNI hai| isase Upara prathama nirvargaNAkANDaka caturthasamaya ko utkRSTavizuddhi (45 kI / utkRSTavizuddhi) anantaguraNI hai| isa prakAra jAnakara dvitIya nivargaNA kANDaka ke antima samaya kI jaghanyaviddhi anantaguNI hai, isake prApta hone taka alpabahutva karate jAnA caahie| isa prakAra anantara uparima nirvargaNAkANDaka ke jaghanya parigAmoM kA antara adhastana nirbargaNAkANDaka ke utkRSTa pariNAmoM ke sAtha krama se anusandhAna karate hue adhaHpravRttakaraNa ke antima samaya kI jaghanya vizuddhi dvicarama nirvargaNAkANDaka ke antima samaya kI utkRSTa vizuddhi se anantaguNI hokara / jaghanya-vizuddhiyoM ke anta ko prApta hotI hai / isa sthAna ke prApta hone / taka le jAnA caahie| ja. 7. 1 . . ja. AA . dvicarama nirvargaNAkANDaka ke antima samaya kI utkRSTavizuddhi me| Upara adhaHpravRttakaraNa ke antima samaya kI jaghanyavizuddhi (54 kI jaghanya vizuddhi) anantaguraNI hai| isame antima nirvargaNAkANDaka ke prathama samaya kI utkRSTavizuddhi (54 ko utkRSTavizuddhi) anantagaNI / hai| isa prakAra samanantara pUrva samayoM ko dekhate hue utkRSTavizuddhi hI anantaguNI le jAnI caahie| utkRSTavizuddhi kA yaha krama adhaHpravRttakaraNa ke antima samaya taka le jAnA caahie| yaha viSaya isa citra se spaSTa ho jAtA hai 163 21 22 25 70thar N /I/ ja. 0 ja. 218140 trait i ja. pa. AAAAAAAAAAAA je. je. ja . 4.ORN nsty 16618 ja ja ja u a. - 61-4AMRO - vizeSa--isa citra meM 1 se 16 taka kI saMkhyA adha:pradattakaraNa ke samayoM kI sUcaka hai| koSThaka ke bhItara kI saMkhyA nirvargaragAkANDaka meM cAra-cAra samaya hote haiN| 'ja' jaghanya kA aura 'u' utkRSTa kA sUcaka 5 hai| 1, 40 Adi saMkhyA jaghanya pariNAma kA pramANa pragaTa karatI hai / 162, 205 Adi saMkhyA utkRSTa pariNAma ke pramANa kI sUcaka hai / / - jaghanya se anya jaghanya, jaghanya se utkRSTa, utkRSTa se jaghanya, 2 utkRSTa se anya utkRSTa ina saba sthAnoM meM vizuddhi anantaguraNI bar3hatI hai| / # Geet sA ::1 1. ja.dha.pu. 12 pR. 246 se 246 taka / 2. ja.dha.pu. 12 pR. 250 / Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56/mo. sA. jIvakANDa gAthA 50 punarukta prathamasthAna aura antima samaya ke anya do sthAna punarukta antima sthAna aura prathama samaya ke anya do sthAna adhaHpravRttakaraNa meM prathama samaya kA prathamakhaNDa aura antima samaya kA antimakhaNDa apunarukta hai tathA zeSa sabhI khaNDa punarukta hai| | 40 41 42 isa prakAra adhaHpravRttakaraNa kA kathana pUrNa huaaa| aba apUrvakaraNa kA kathana karate haiM mapUrvakaraNa guNasthAna aMtomuttakAlaM gamikaraNa adhApayattakaraNaM taM / paDisamayaM sujjhato apuSdhakaraNaM samalliyai // 50 // ___ gAthArtha---antarmuhUrtakAla ke dvArA adhaHpravRttakaraNa ko vyatItakara pratisamaya vizuddha hotA huA apUrva.raNa kA prAdhya karatA hai // 50 // vizeSArtha-sAtizaya-apramatta apane yogya antarmuhUrta kAla taka pratisamaya anantaguNI vizuddhi ke dvArA bar3hatA hA una vizuddha pariNAmoM se sAtAdi prazasta prakRtiyoM ke catu:sthAnIya anubhAga kA Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 51-52 gugNasthAna / 57 samaya anantaguNA-anantaguNA bandha karatA huA, asAtA Adi prazasta prakRtiyoM ke dvisthAnika bhAga ko pratisamaya anantaguNAhIna bA~dhatA huA saMkhyAtahajAra sthitibandhApasararaNa karake ina cAra koMke dvArA adhaHpravRttakararaNa ko vyatIta kara donoM zreNiyoM meM se kisI eka zreNI ke apUrvameM praveza karatA hai jahA~ prathama samaya se hI apUrva - apUrva pariNAma hote haiM, vahI apUrva karaNa sthAna hai| apUrvakakA nirthaM 'eva guNaTThANe, visarisasamayadviyehiM jIvehi / pudhvamapattA jahmA hoMti apUNyA hR pariNAmA ||5|| bhisamaya dviyehi jIvehi raga hodi savadA sariyo / karaNehi ekkasamayaDiyehiM sariso visariso vA // 52 // gAthArtha - isa guNasthAna ke uttarottara samayoM meM sthita jIvoM ke pariNAma visaraza hote haiM rthAt samAnarUpa nahIM hote / uparima samaya meM jo vizuddhapariNAma hote haiM ve pariNAma adhastana pUrvasamaya meM prApta nahIM hote isalie pratisamaya apUrva prapUrva pariNAma hote haiM || 51 || pUrvakaraNa ke sarvakAla meM bhinna samayoM meM sthita jIvoM ke pariNAma sadRza nahIM hote, kintu eka hI samaya meM sthita yoM ke pariNAma sara bhI hote haiM aura visA bhI hote haiM / / 52 / / vizeSArtha - apUrva kara raNapraviSTazuddhi saMyatoM meM sAmAnya se upazAmaka va kSapaka donoM prakAra ke zAma hote haiM / karaNa zabda kA artha pariNAma hai aura jo pUrva samayoM meM nahIM hue ve apUrva pariNAma hai| nAnA jIvoM kI apekSA apUrvakaraNa kI Adi se lekara pratyeka samaya meM krama se bar3hate hue prasaMkhyAtaMispramANa pariNAma vAlA yaha guNasthAna hai / isa guNasthAna meM vivakSita samayavartI jIvoM ke pariNAma anya samayavartI jIvoM ke dvArA zraprApya hone se pUrva haiM / vivakSita samayavartI jIvoM ke pariNAmoM se bhinna samayavartI jIvoM ke pariNAma asamAna arthAt vilakSaNa hote haiN| isa prakAra pratyeka samaya meM hone vAle apUrva pariNAmoM ko pUrvakaraNa kahate haiM / prapUrvakaraNa meM apUrva vizeSaraNa dvArA maSaH karaNa kA niSedha kiyA gayA hai, kyoMki jahA~ para uparitana samayavartI jIvoM ke pariNAma adhastana yavartI jIyoM ke pariNAmoM ke sAtha sahaza bhI hote haiM aura visA bhI hote haiM, aise adhaHpravRtta meM hone vAle pariNAmoM meM apUrvatA nahIM pAyI jAtI hai / zaGkA - pUrvazabda 'pahale kabhI nahIM prApta hue' artha kA vAcaka hai, asamAna artha kA vAcaka nahIM hai, isalie yahA~ para apUrva zabda kA artha asamAna yA visA nahIM ho sakatA hai / samAdhAna -- aisA nahIM hai, kyoMki pUrva aura samAna ye donoM zabda ekArthabAcI haiM, isalie pUrva aura asamAna ina donoM kA artha bhI eka hI samajhanA cAhie / zaGkA - apUrvaRrArUpa pariNAmoM meM praveza karane vAle kauna jIva hote haiM ? samAdhAna - prapUrvakaraNa pariNAmoM meM praveza karane vAle sAtizaya-prapramattasaMyatajIva hote 6.pu. 1 pR. 103 gA. 117: prA. paM saM. zra. 1 gA. 18 / 2. bha.pu. 1. 183 gA. 116 : prApaM saM. 1 17 // Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58) go. sA. jIvakANDa haiM / apUrvakaraNa ko prApta hone vAle una saba kSapaka aura upazAmakajItroM ke pariNAmoM meM apUrvapane kI apekSA samAnatA pAI jAtI hai, isalie ve saba milakara eka apUrvakaraNa guNasthAna hotA hai / paDasamayamasaMkha logapariNAmA / praNukaTThI patthi yime // 53 // tArisapariNAmadviyajIyA hU jirohi galiyatimirehiM / svavaNuvasamaNujjayA bhariyA / / 54 / / mohassa pukararA tomuhuttamette kamauDhApuNvaguNe T: gAthArtha - apUrvakaraNa guNasthAna kA kAla antarmuhUrta hai aura isameM pariNAma kramazaH pratisamaya bahate hue asaMkhyAta lokaprabhAga hote haiM ve pariNAma uttarottara pratisamaya samAnavRddhi ko liye hue haiN| isa apUrvakaraNa guNasthAna meM niyama se anukRSTi racanA nahIM hotI / / 53 / / apUrva pariNAmoM ko dhAraNa karane vAle jIva mohanIya karma kI ( zeSa prakRtiyoM kA ) kSapaNa athavA upazamana karane meM udyata hote haiM / ajJAnarUpI andhakAra se sarvathA rahita jinendradeva ne aisA kahA hai / / 54 / / vizeSArtha - ( 1 ) pUrvakaraNa guNasthAna kA kAla yadyapi sAmAnya se antarmuhUrta kahA gayA hai| tathApi adhaHpravRttakararaNa ke antarmuhUrta kAla se saMkhyAtaguNA hIna hai / ( 2 ) adhaHpravRttakaraNa ke pariNAmoM kI apekSA apUrvakaraNa ke pariNAma asaMkhyAtaloka guNa haiN| (3) apUrvakaraNa ke prathama samaya se lekara antima samaya taka ke pariNAma pratisamaya krama se bar3hate gaye haiM arthAt saMkhyAva vizuddhatA donoM hI pratisamaya bar3hatI gaI haiN| apUrvakaraNa ke pratisamaya pariNAmoM kI khaNDa- racanA nahIM hotI, kyoMki isa guragasthAna meM uparitana samayavartI jIvoM ke pariNAma adhastana samayavartI jIvoM ke pariNAmoM ke saNa nahIM hote haiM / adhaHpravRttakararaNa meM uparitana samaya ke pariNAma pradhastana samayoM ke pariNAmoM ke sadRza hote haiM isalie adhaH pravRttakaraNA meM pariNAmoM kI anukRSTi racanA hotI hai / apUrva pariNAmoM ko dhAraNa karane vAle jIva arthAt sAThaveM guNasthAnavartI jIva mohanIya karma kI zeSa 21 prakRtiyoM kA kSaya karane meM athavA upazama karane meM udyamazIla hote haiM / zaGkA - AThaveM guggasthAna meM na to karmoM kA kSaya hI hotA hai aura na upazama hI hotA hai phira isa guNasthAnavartI jIvoM ko kSapaNa va upazamana meM udyamazIla kaise kahA gayA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki bhAvI artha meM bhUtakAlIna artha ke samAna upacAra kara lene para AThaveM guraNasthAna meM yaha saMjJA bana jAtI hai / zaGkA - isa prakAra mAnane se to pratiprasaGga doSa prApta hogA ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki pratibandhaka maraNa ke prabhAva meM arthAt Ayu ke zeSa rahane para niyama se cAritramoha kA upazama karane vAle tathA cAritramoha kA kSaya karane vAle, ataeva upazamana aura kSaraNa ke sammukha hue jIva ke kSaraNa va upazamana meM udyamazIla yaha saMjJA bana jAtI hai / 1. ba. pu. 1 pR. 150 12. gha. pu. 1 pR. 151 / 3. dha.nu. 1 pR. 183 sUtra 16 kI TIkA 1 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA 55-56 guNAsthAna /56 zA-kSapaka zreNI meM hone vAle pariNAmoM meM karmoM kA kSapaNa kAraNa hai aura upazama zreNI meM hone vAle pariNAmoM meM karma kA upazamana kAraNa hai, isalie ina bhinna-bhinna pariNAmoM meM ekatA se bana sakatI hai ? . samAdhAna--nahIM, kyoMki kSapaka aura upazAmaka jIvoM ke hone vAle una pariNAmoM meM apUrvatA kI apekSA samAnatA pAyI jAtI hai, isase unake ekatA bana jAtI hai / / apUrvakaraNa ke pariNAmoM meM pratisamaya kama se vRddhi ko spaSTa karane ke lie aMkasaMdRSTi isa . apUrva karaNa ke pariNAmoM kI saMkhyA aGkasaMdRSTi meM 4016 hai / kAla =samaya hai| prathama samaya ke pariNAma 456, dvitIyAdi samayoM ke paridhAna kramazaH 7 8 ::. . .5.20. 13612-565 haiM / isa prakAra pratimamaya pariNAmoM meM vRddhi hotI jAtI hai| bihApayale esapi pAU upasamaMti upasamayA / ___ khavayaM dukke khavayA NiyameNa khavaMti mohaM tu // 55 // - gAthArya--jinake nidrA aura pracalA kA bandha naSTa ho cukA hai aura Ayu (avazeSa) hai ve pazAmaka jIva moha kA upazamana karate haiM tathA kSapakazreNI prArohaNA karane vAle kSapaka niyama se moha kA kSaya karate haiM // 55 // vizeSArtha--apUrvakaraNaguNasthAna ke sAta bhAga hote haiN| una sAta bhAgoM meM se prathama bhAga meM mInAvaraNa karma kI nidrA aura pracalA prakRtiyoM ko bandha-vyucchitti hotI hai, kyoMki styAnagRddhitrika kI to bandhabyucchitti sAsAdana nAmaka dvitIya guNAsthAna meM ho jAtI hai / apUrvakaraNa ke chaThe bhAga meM aramavika (parabhava meM udaya meM Ane vAlI) nAmakarma kI tIsa prakRtiyoM kI bandha-vyucchitti hotI hai / pAntama-sAtaveM bhAga meM hAsya-rati, bhaya-jugupsA ina cAra nokaSAya ko bandha-vyucchitti hotI hai tathA hAsya, rati, ara ti, zoka, bhaya aura jugupsA ina chaha nokaSAyoM kA udaya-viccheda bhI hotA haiM / / prazamazreNI Arohaka ke apUrvakaraNa ke prathama bhAga taka maraNa nahIM hotA hai, kintu prathama bhAga ke AcAt maraNa bhajanIya hai / yadi maraNa nahIM hotA to cAritramohanIya karma kI 21 prakRtiyoM kA liyama se upazama karatA hai aura yadi maraNa ho jAtA hai to niyama se vaimAnika devoM meM asaMyata samyagariTa hotA hai / kSapakaNI para car3hane vAle joboM kA maraNa nahIM hotA, ve to niyama me 21 prakRtiyoM kSaya karate haiN| . isa apUrvakaragaguNasthAna meM cAra navIna Avazyaka prArambha ho jAte haiM- 1. sthitikANDakaghAta prazubhakarmoM kA ananta bahubhAgapramANa anubhAgakANDakaghAta, 3. pratisamaya guNazreNInirjarA aura guNasaMkramaraNa / eka sthitikANDakaghAta ke kAla meM saMnyAta hajAra anubhAgakANDakaghAna hote haiM 1 anivRttikaraNaguNasthAna kA myarUpa 'ekkamhi kAlasamae saMThANAdIhi jaha giyati / rae riNayati taha ciya pariNAmehi miho je hu // 56 // pa. pu. 1 pR. 181-182 sUtra 16 kI TIkA / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 217-228 / 3. gha. pu. 1 ] 186 sUSa 17 kI TIkA; prA. paM saM. pra. 1 gA, 20 / Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60/ go. sA. jIvakANDa gAthA 56-57 'hoMti ariNayaTTiNI te paDisamayaM jessimekkapariNAmA / vimalayara - kAraNa - huyavaha- sihAhi NiddaDha kamma - varaNA ||57|| ( jummam ) gAthArtha -- eka hI kAla (samaya) meM avasthita jIvoM ke jisa prakAra saMsthAna Adi kI apekSA bheda hai. usI prakAra ve jona pariNAmoM kI apekSA paraspara nivRtti ( bheda ) ko prApta nahIM hote, thalaeva ve nivRttikaraNa kahalAte haiM / unake pratisamaya uttarottara anantaguNI vizuddhi se bar3hatA huA ekasA hI pariNAma hotA hai / ve pariNAma prati vimala dhyAnarUpI agni kI zikhAoM se karmarUpa bana ko jalA DAlate haiM / / 56-57 / / vizeSArtha- samAna samayavartI jIvoM ke pariNAmoM kI bhedarahita vRtti ko zranivRtti kahate haiM / athavA nivRtti zabda kA artha vyAvRtti bhI hai, ataeva jina pariNAmoM kI nivRtti arthAt vyAvRtti nahIM hotI, unheM anivRtti kahate haiM / " nivRttikaraNa guNasthAna vAle jitane bhI jIva haiM ve saba pratIta, vartamAna aura bhaviSyakAla sambandhI kisI eka samaya meM vidyamAna hote hue bhI samAna pariNAma vAle hI hote haiM aura isIlie una jIvoM kI guNazreNI nirjarA bhI samAna rUpa se hotI hai / yadi eka samaya sthita anivRttikaraNa guNasthAnavAloM ko visadRza pariNAma vAlA kahA jAtA hai to jisa prakAra eka samaya sthita pUrvakaraNa guraNasthAna vAloM ke pariNAma visadRza hote haiM, prataeva unako anivRtti yaha saMjJA prApta nahIM ho sakatI hai usI prakAra ina pariNAmoM ko bhI anivRttikaraNa yaha saMjJA prApta nahIM ho skegii| zaGkhA -- apUrvakaraNaguNasthAna meM bhI kitane hI pariNAma isa prakAra ke hote haiM ataeva una pariNAmoM ko bhI anivRtti saMjJA prApta honI cAhie / samAdhAna- nahIM, kyoMki unake nivRttirahita hone kA koI niyama nahIM hai / zaGkA - isa guNasthAna meM jIvoM ke pariNAmoM kI jo bhedarahita vRtti banalAI hai vaha samAna samayavartI jIvoM ke pariNAmoM kI hI vivakSita hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna- - 'apUrva karA' pada kI anuvRtti se hI yaha siddha hotA hai ki isa guragusthAna meM prathamAdi samayavartI jIvoM kA dvitIyAdi samayavartI jIvoM ke sAtha pariNAmoM kI apekSA bheda hai| isase yaha tAtparya nikala AtA hai ki 'anivRtti' pada kA sambandha ekasamayavartI pariNAmoM ke sAtha hI haiM / zaGkA - jinane pariNAma hote haiM, utane hI guNAsthAna kyoM nahIM hote haiM ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jitane pariNAma hote haiM, yadi utane hI guNasthAna mAne jAveM to vyavahAra hI nahIM cala sakatA, isalie pradhyArthika naya kI apekSA niyata saMkhyA vAle hI gugAsthAna kahe gaye haiM / 1. va. pu. 1. 186 sUtra 17 kI TIkA; 3. gha. pu. 1 pR. 218 sUtra 27 kI TIkA / prA. paM. saM. 1 mA 21 / 2. dha. pu. 1 pR. 183-184 / Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yA 56-57 guNasthAna / 61 isa guNasthAna mohI kI hI liyA karatA hai aura kitanI hI trakRtiyoM kA prAge upazama karegA, isa apekSA yaha gurAsthAna aupazamika hai| kitanI hI prakRtiyoM kA kAya karatA hai tathA kitanI hI prakRtiyoM kA zrAge kSaya karegA, isa dRSTi se yaha kSAyika bhI hai| zaGkA - kSapaka kA svatantra guraNasthAna aura upazAmaka kA svatantra guNasthAna isa prakAra ka-pRthaka do guraNasthAna kyoM nahIM kahe gaye ? samAdhAna- nahIM, kyoMki isa guNasthAna ke kAraNabhUta anivRttirUpa pariNAmoM kI samAnatA dikhalAne ke lie una donoM ( kSapaka va upazAmaka) meM samAnatA bana jAtI hai arthAt upazAmaka aura Apa ina donoM ke anivRttipane kI samAnatA hai / dasaveM guragasthAna taka sabhI jIva kaSAyasahita hone ke kAraNa, kaSAya kI apekSA saMyatoM ko 'yatoM ke sAtha sAtA pAI jAtI hai, isalie dasaveM guNasthAna taka maMdabuddhijanoM ko saMzaya utpanna kI sambhAvanA hai, ataH saMzaya-nivAraNa ke lie saMyata vizeSaNa denA zrAvazyaka hai | nivRttikaraNa guNasthAna meM praveza karane ke prathama samaya meM sabhI karmoM ke prastaupazAma sAkaraNa, nivattIkaraNa aura nikAcanAkaraNa yugapat vyucchrinna ho jAte haiM / unameM se jo karma karSaNa, utkarSaNa aura paraprakRtisaMkramaNa ke yogya hokara punaH udIraNA ke viruddha svabhAvarUpa se risAta hone ke kAraNa udayasthiti meM apakarSita hone ke prayogya hai, vaha aprazasta upazAmanA kI premA upazAnta kahalAtA hai aura usI kA nAma aprazastopazAmanAkaraNa hai / isI prakAra jo karma AkarSaNa aura utkarSA kI aviruddha paryAya ke yogya hokara punaH udaya aura paraprakRti saMkramaNarUpa na sake, vaha nighattIkaraNa hai / jo karma udayAdi ( udaya, paraprakRtisaMkramaNa, utkarSaNa, apakarSaNa ) ke ayogya hokara avasthAna meM pratibaddha hai, vaha avasthAna vizeSa nikAcanakaraNa hai| anivRttiguNasthAna se pUrva ye tInoM karaNa pravRttamAna the, kintu anivRttikaraNa guNasthAna ke prathama samaya khanakI vyucchitti ho jAtI hai / ina tInoM karaNoM ke vyucchinna hone para sabhI karma zrapakarSaNa; saMkarSaNa, udIraNA zraura paraprakRtisaMkramaNa ke yogya ho jAte haiM / nivRttikaraNa guNasthAna meM sthitibandha krama se ghaTate hue patyopama ke zrasaMkhyAtaveM bhAga mArA ho jAtA hai| tatpazcAt saMkhyAta hajAra sthitikANDakoM ke vyatIta hone para jJAnAvaraNa. enAvaraNa aura antarAya ina tInoM karmoM kI prakRtiyoM kA anubhAgabandha kramazaH dezaghAtI hone lagatA dezAta karane ke bAda saMkhyAta hajAra sthitibandhoM ke vyatIta hone para antarakaraNa hotA hai / vizeSatA hai ki kSapakazreNI meM jaba anivRttikararaNaguNasthAna kA saMkhyAta bahubhAga kAla vyatIta jAtA hai aura saMkhyAtavA~ bhAga zeSa raha jAtA hai taba antarakaraNa se pUrva kSapaka darzanAvaraNa kI dvitrika kA aura nAmakarma kI narakagati Adi 13, ina sarve (133) 16 prakRtiyoM kA karatA hai, usake pazcAt pratyAkhyAnAvaraNa va apratyAkhyAnAvara rUpa krodha, mAna, mAyA. lobha kaSAyoM kA kSaya karatA hai, kintu kavAyaprAbhRta kA upadeza to yaha hai ki pahale ghATha kapAyoM kA karatA hai, tatpazcAt 16 prakRtiyoM kA kSaya karatA hai| ina donoM prakAra ke vacanoM kA saMgraha karane pu. 1 pR. 104, 105 16 17 kI TIkA / 2. dha. pu. 1. 185 | Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62/go. sA. jIvakANDa vAle ke pApabhIstA naSTa nahIM hotI hai / ina donoM vacanoM meM se kaunasA satya hai, yaha kevalI yA zrutakevalI hI jAna sakate haiM, isa samaya usakA nirNaya nahIM ho sktaa| antarakaraNa karane ke pazcAt kSapaka kramazaH napusakaveda, strIveda, chaha nokaSAya, puruSaveda, saMjvala nakrodha, saMjvalanamAna, saMjvalanamAyA, saMjvalana bAdaralobha kA anivRttikaraNa murAsthAna meM kSaya karatA hai, kintu upazAmaka ina prakRtiyoM kA upazama karatA hai, itanI vizeSatA hai ki saMjvalana ke sAtha sAtha pratyAkhyAnAvaraNa aura apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM kA bhI upazama karatA hai / ' anivRttikararaNaguNasthAna ke antima-bhAga meM hone vAle kArya punvApuzvaraphaDDayavAdarasuhumagayakiTTiaNubhAgA / hIekamANaMtaguNeraNavarAdu varaM ca hetussa // 58 / / gAthArtha-pUrvaspardhaka se apUrva spardhakoM kA anubhAga, apUrvaspardhakoM se bAdarakRSTi kA anubhAga aura bAdarakRSTi se sUkSmakRSTi kA anubhAga kramazaH anantaguNA hIna hotA hai / pUrva-purva ke jaghanya se uttara-uttara kA utkRSTa anubhAga aura apane utkRSTa se apanA jaghanya anubhAga bhI anantaguNe hInakrama se hotA hai / / 58 // vizeSArtha-avedI hone ke prathama samaya meM cAra saMjvalana kapAyoM kA anubhAga sattva isaprakAra hai.--mAnasaMjvalana meM anubhAga sabase kama hai, usase krodha-saMjvalana meM vizeSa adhika hai, usase mAyAsaMjvalana meM vizeSa adhika hai aura usase lobha-saMjdala na meM vizeSa adhika hai / yahA~ para vizeSa adhika kA pramANa anantaspardhaka hai / usa prathama samaya meM azvakarNakaraNa karane ke lie jo anubhAgakANDaka hotA hai usa anubhAgakANDaka meM trodha ke spardhaka stoka haiM, isase mAna ke spardhaka vizeSa adhika haiM, isase mAyA ke sparkaka vizeSa adhika haiM, isase lobha ke spardhaka vizeSa adhika hai / ghAta karane ke lie grahaNa kiye gaye spardhakoM se avaziSTa anubhAgaspardhaka lobha saMjvalana meM alpa haiM, mAyA meM usase anantaguriNata haiM, mAna meM usase anantaguNita haiM aura krodha meM usase anantaguriNata haiM / yaha azvakarNakaraNa ke prathama samaya kI prarUpaNA ka. pA. cUrtiNasUtra 4.76 se 486 (pR.788) taka hai / azvakarNakaraNa, Adolakara apavartanodvartanAkaraNa ye tInoM ekArthaka nAma haiM / azvakarNa arthAt jo pariNAma ghor3e ke kAna ke samAna krama se hI yamAna hote hue cale jAte haiM, una pariNAmoM kI azvakaryakaraNa saMjJA hai / prAdola nAma hiMDole kA hai / jisa prakAra hiMDole ke stambha aura rassI ke antarAla meM trikoNa AkAra ghor3e ke karNa (kAna) ke samAna dikhatA hai, isI prakAra yahA~ para bhI krodhAdi saMjvalana kaSAya ke anubhAga kA saniveza bhI Rma se ghaTatA huA dikhatA hai, isalie ise pAdolakaraNa bhI kahate haiN| krodhAdi saMjvalana kaSAyoM kA anubhAga hAnivRddhirUpa se dikhAI dene ke kAraNa isako apavartanodvartanAkaraga bhI kahate haiM / (ka. pA. su. pR. 787) azvakarNa karaNa karane ke usI prathama samaya meM cAroM saMjvalana kaSAyoM ke apUrvaspardhaka karatA hai| [ka. pA. caNisUtra 460 | jina spardhakoM ko pahale kabhI prApta nahIM kiyA, kintu jo kSapakazzreNI meM 1. dha. pu. 1 gUtra 2.7 kI ttiikaa| Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gugAsthAna 63 hI prazvakarNakaraNa kAla meM prApta hote haiM aura jo saMmArAvasthA meM prApta hone vAle pUrvaspardhakoM se mantaguNita hAni ke dvArA kramazaH hIyamAna svabhAva vAle haiM, ve apUrvaspardhaka haiM / yAtitaH una ApakoM kI lAmAmA .-sarva prakSapaka jIvoM ke sabhI karmoM ke dezaghAtI spardhakoM kI prAdivargaNA tulya hai| sarvaghAtiyoM meM bhI kevala mithyAtva ko chor3akara zeSa sarvadhAtI karmoM kI mAvivargaNA tulya hai, inhIM kA nAma pUrvaspardhaka hai| tatpazcAt vahI prathamasamayavartI avedI jIva una spadhaMkoM se cAroM saMjvalana kaSAyoM ke apUrvaspardhakoM ko karatA hai| [ka. pA. caNisUtra 463-64] yapi yaha prathama samayavartI avedI kSapaka cAroM hI kaSAyoM ke apUrvaspardhakoM ko eka sAtha hI nivRtta ratA hai tathApi prathama lobha ke apUrvaspardhaka karane kA vidhAna kahate haiM-saMjvalanalobha ke pUrva spardhakoM se khAna ke asaMkhyAtaveM bhAga ko grahaNa kara prathama dezaghAtI spardhaka ke noce anantaba bhAga meM anya spardhaka nivRtta kiye jAte haiM / ve yadyapi gaNa nA kI apekSA ananta haiM, tathApi pradeza gaNahAnimAnAntara ke spardhakoM ke asaMkhyAtave bhAga kA jitanA pramANa hai, utane pramANa ve apUrvaspardhaka hote arthAt pUrvaspardhakoM ke prathama (jaghanya anubhAga vAle) dezaghAtI spardhakoM kI AdivargaNA meM jitane vibhAgapraticcheda hote haiM una avibhAgapraticchedoM ke anantaveM bhAga mAtra hI avibhAgapraticcheda sabase tima apUrvaspardhaka kI antimavargaNA meM hote haiM / isa prakAra se nivRtta kiye gaye apUrvaspardhakoM kA mANa pradezaguNahAnisthAnAntara ke bhItara jitane spardhaka hote haiM, unake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hamAyA gayA hai / pUrva spardhakoM ko prAdivargaNA eka-eka vargaNA vizeSa se hIna hotI huI jisa sthAna ra duguNa hIna hotI hai, vaha ekapradezaguNahAnisthAnAntara hai| prathama samaya meM jo apUrvaspardhaka nirvata kiye gaye haiM unameM prathamaspardhaka kI prAdivargaNA meM vibhAgapraticchedAgra alpa haiM / dvitIya spardhaka kI AdivargaNA meM avibhAgapratika chedAgra ananta bahubhAga madhika haiM / dvitIya spardhaka kI aAdivargaNA ke avibhAgapraticchedoM se tRtIya spardhaka kI AdivargaNA avibhAgapraticcheda kucha kama dvitIya bhAga se adhika haiN| tRtIya spardhaka kI AdivargaNA ke avibhAga svacchedoM se caturthaspardhaka kI AdivargaNA ke avibhAgapraticcheda kucha kama tRtIya bhAga se adhika haiM / prakAra se jaba taka jaghanya parItAsaMkhyAtapramANa spardhakoM meM antima spardhaka ko prAdivargaraNA apane antara nIce kI zrAdivargaNA se utkRSTa saMkhyAtaveM bhAga se adhika hokara saMkhyAtaveM bhAga vRddhi ke ko na prApta ho jAveM taba taka isI prakAra caturtha paMcama Adi bhAga adhika Rma se le jAnA cAhie / se mAge (prAdi se lekara) jaba taka jaghanya parItAnantapramAraNa spardhakoM meM antima spardhaka kI Adi nIzA apane anantara nIce ke spardhaka kI prathamavargaNA se utkRSTa asaMkhyAtAsaMkhyAtane bhAga se adhika kara asaMkhyAtaveM bhAga vRddhi ke anta ko na prApta ho jAve taba taka asaMkhyAtave-bhAgavRddhi kA krama rahatA hai / isake Age antima spardhaka taka anantabhAga vRddhi kA krama jAnanA cAhie / * prathama samaya meM jo apUrvaspardhaka nirvanita kiye gaye, unameM prathama spardhaka kI AdivargaNA alpa isase antima apUrvaspardhaka kI prAdivargaNA anantaguNI hai / isase pUrva spardhaka kI AdivargaraNA sataguNo hai / azva karNakaraNa ke prathama samaya meM jisa prakAra saMjvala na lobha ke apUrva spardhakoM kI 3. ka. pA. kAmapAhuSTa cUNi sUtra 466-67 / 2. ka. pA. sRtta pR. 360 ; ja. pa. pu. 1pU. 334 / aNimUtra 468-500 / Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 / go. sA. jI kANDa prarUpaNA kI gaI hai, usI prakAra saMjvalana mAyA, mAna aura zodha ke apUrvaspardhakoM kI bhI prarUpaNA karanI cAhie | " prathama samaya meM jo apUrvaspardhaka nivRta kiye gaye haiM, unameM krodha ke prapUrvaspardhaka sabase kama haiM, isase mAna ke pUrva spardhaka vizeSa adhika haiM, isase mAyA ke apUrvaspardhaka vizeSa adhika haiM aura lobha ke pUrva spardhaka vizeSa adhika haiN| yahA~ sarvatra vizeSa kA pramANa anantavA~ bhAga hai / " prathama samaya meM nirvartita unhIM pUrvaspardhakoM ke lobha kI AdivargaNA meM pravibhAgapraticchedA alpa haiM, isase mAyA kI AdivargaNA meM avibhAgapraticcheda vizeSa adhika haiM / isase mAna kI prAdivarga meM avibhAgapraticcheda vizeSa adhika haiM aura isase krodha kI AdivargaNA meM zravibhAgapraticcheda vizeSa adhika haiM / isa prakAra cAroM kaSAyoM ke jo apUrvaspardhaka haiM unameM antima prapUrvaspardhaka kI divA meM vibhAgapraticcheda cAroM hI kaSAyoM ke parasparatulya aura anantaguNita haiM / " ka. pA. cUNisUtra 505 se 514 taka ke kathana ko spaSTa karane ke lie aGka- saMdRSTi isa prakAra hai-- krodhAdi cAroM kaSAyoM ke apUrvaspardhakoM kI saMkhyA kramazaH 16-20 24 28 hai aura AdivargaNA meM avibhAgapraticcheda kramazaH 105, 84, 70, 60 haiM / AdivafraNA ko apanI-apanI apUrva spardhaka zalAkAoM se guraNa karane para pratyeka kazaya ke antima spardhaka kI prAdivargaraNA ke vibhAgapraticchedoM kA prasAraNa zrA jAtA hai, jo paraspara tulya hote hue bhI apanI AdivargA kI pekSA anantaguNita hotA hai / " yathA- Adivarga ke vibhAgapraticcheda apUrvaspardhaka zalAkA antima spardhaka kI AdivargaNA ke pravibhAgapraticcheda krodha 105 x16 gAthA 58 mAna 84 x20 1. ka. pA. cUri 4. ka. pA. supta pR. 762 / 5. ka. pA. sUtra 522 se 526 / mAyA lobha 60 x 26 50 x24 1680 1680 1680 1680 azvakarNakaraNa ke prathama samaya meM latA samAna pranantavA~ bhAga pratibaddha pUrvaspardhakoM meM se aura stana pUrvaspardhakoM meM se pradezAgra ke asaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa karake udIraNA karane para anubhAga kA anantavA~ bhAga udayarUpa se pAyA jAtA hai aura anudI bhI rahatA hai, kintu uparima anantabahubhAga anudIrNa hI rahatA hai / bandha kI apekSA prathama apUrvaspardhaka ko Adi karake latA samAna spardhakoM ke ananta bhAga taka apUrvaspardhaka nivRtta hote haiN| itanI vizeSatA hai ki udayaspardhakoM kI apekSA ye bandhaspardhaka anantaguNita hIna anubhAga zaktivAle hote haiM / * aba azvakarNakaraNa ke dvitIya samaya kI prarUpaNA kI jAtI hai| yathA- azvakarNakaraNa ke dvitIya samaya meM vahI sthitikANDaka, anubhAgakANDaka aura vahI sthitibandha hotA hai, kintu anubhAgavantra nantaguNA hIna hotA hai tathA guNazreNI asaMkhyAtaguNI hotI hai / jina apUrvaspardhakoM ko prathama samaya meM nivRtta kiyA thA, dvitIya samaya meM unheM bhI nivRtta karatA hai aura unase asaMkhyAtaguNita hona 561 se 504 / 2. ka. pA. misUtra 505 se 506 / 3. ka. pA. cUgNasUtra 510 514 / Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA 57-58 gRgAmyAna/65 anya bhI apUrvArdhakoM ko nivRtta karatA hai|' tRtIya samaya meM bhI yahI krama hai| vizeSatA kevala yaha hai ki unhoM apUrvaspardhakoM ko tathA anya bhI apUrvaspardhakoM ko nirvata karatA hai| jisa prakAra saMtIya samaya meM nirUpaNa kiyA gayA hai, usI prakAra prathama anubhAgakANDaka kA antima samaya jaba taka / utkIrNa na ho jAve taba taka yahI krama jAnanA cAhie / - isake anantara kAla meM anubhAgasattva meM vizeSatA isa prakAra hai saMjvalanalobha meM anubhAgasattva sabase kama hai, isase saMjvalanamAyA meM anubhAgasattva anantaguNA hai| isase saMjvalanamAna meM anubhAgasattva anantaguNA hai, isase saMjvalanakrodha meM anubhAgasattva anantaguNA hai| isase Age sampUrNa azvakarmakaraNa ke kAla meM bhI yahI krama hai| azvakarNakaraNa ke prathama samaya meM nirvatita apUrvaspardhaka bahuta haiM, dvitIya samaya meM nirvatita apUrvaspardhaka asaMkhyAtaguNita hIna haiN| tRtIya samaya meM nirvatita pUrvaspardhaka dvitIya samaya se bhI asaMkhyAtaguNita hona haiN| isa prakAra uttarottara samayoM meM jo apUrva-apUrva spardhaka nivRtta kiye haiM ve uttarottara asaMkhyAtaguriMgata hIna haiN| yahA~ para guraNAkAra mUlyopama kA asaMkhyAtavA bhAga hai / apanakarNakaraNa ke antima samaya meM lobha ke prathama apUrvaspardhaka kI aAdivargaNA meM avibhAgapraticcheda alpa haiM, dvitIya apUrvaspardhaka kI AdivargaNA meM avibhAgapraticcheda dugune haiN| tRtIya apUrvaspardhaka kI AdivargagaNA meM avibhAgapraticcheda tigune haiN| isI prakAra caturtha-paMcamAdi apUrvaspakoM ko AdivargaNAoM meM caugune, pA~cagune Adi avibhAgapraticcheda jAnane caahie| isI prakAra mAyA, mAna aura krodha ke apUrvaspardhakoM meM avibhAgapraticcheda jAnane cAhie / . azvakarNakaraNa ke antima samaya meM cAroM saMjvalanoM kA sthitibandha ATha varSa aura zeSa karmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSa hai| nAma. gotra aura vedanIya kA sthitisattva asaMkhyAtavarSa hai aura cAroM dhAtiyA karmoM kA sthitisattva saMkhyAtahajAra varSa hai| isa prakAra azvakarNakaraNa kA kAla zramApta hotA hai / yahA~ se aAge anantara samaya se lekara cAdarakRSTikaraNa kAla hai| hAsyAdi chaha kamI ke jaMkramaNa ko prApta hone para jo krodhavedakakAla hai, usa krodhavedakakAla ke tIna bhAga haiM 1 usameM se prathama vibhAga azvakarNakaraNakAla hai. dvitIyavibhAga kRSTikaraNa kAla aura tRtIyavibhAga kRSTivedaka kAla hai / azvakarNa karaNa ke samApta hone para tadanantara kAla meM cAroM saMjvalana kaSAyoM kA sthiti ma antamaharta kama AThavarSa aura zeSa karmoM kA sthitibandha pUrva ke sthitibandha se saMkhyAtaguNA hIna hai| prathama samayavartI kRSTikAraka koya ke pUrva spardhakoM se aura apUrva spardhakoM se pradezAgra kA apakarSaNa kara krodha-kRSTiyoM ko karatA hai| isI prakAra mAna ke spardhakoM se pradezAgra kA apakarSaNa kara mAnakRSTiyoM ko karatA hai, mAyAspardhako se pradezAgra kA apakarSaNa kara mAyAkRSTiyoM ko karatA hai aura somasyarthakoM se pradezAgra kA apakarSaNa kara lobhakRSTiyoM ko karatA hai| ye saba cAroM kaSAyoM kI aSTiyAM gaNanA kI apekSA eka spardhaka kI vargaNAmoM ke anantaveM bhAga pramANa hai| ka.pA. riNa mUtra 527 se 530 taka / 2. ka.pA. cUNimUtra 537 / 3, ka.pA. cUzisUtra 541 / 4. ka.pA. hariNasUtra 542-553 / 5. ka.pA. cUNisUtra 554 se 557 / 6, ka.pA. giAsUtra 57 me 582 / ka. pA. caNi sUtra 583 se 560 / Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 / go. sA. jIvakANDa gAthA 57-5868 prathama samaya meM nivRtta huI pratyeka kaSAya ko tIna-tIna saMgrahakRSTiyoM meM se lobha kI jadhanyakRSTi sabase manda anubhAga vAlI hai, dvitIyakRSTi anantaguraNa hai| isa prakAra anantaguNitazreNI se prathama saMgrahakRSTi kI antima kRSTi taka jAnanA cAhie / prathama saMgrahakRSTi kI antimakRSTi se dvitIya saMgrahakRSTi kI jaghanyakRSTi anantaguNI hai| yaha guNAkAra bArahoM hI saMgrahakRSTiyoM ke svasthAna guNAkAroM se anantaguraNA hai / prathama saMgrahakuSTi meM jo kama hai vahI krama dvitIyasaMgraha kRSTi meM bhI hai / prathama saMgrahakRSi se dvitIyasaMgrahakRSTi kI jaghanyakuSTi ke anubhAga meM jisa anantaguNe kA anupAta thA vahI anupAta dvitIyasaMgrahakRSTi se tRtIyasaMgrahakRSTi kI jaghanyakRSTi meM jAnanA caahie| isa prakAra se lobha kI tIna saMgrahakRSTiyA~ haiM / lobha kI tRtIyakRSTi kI antimakRSTi se mAyA kA jaghanyakRSTigata anubhAga anantaguNA hai / mAyA kI bhI usI krama se tIna saMgraha kRSTiyA~ hotI haiN| mAyA kI tRtIya saMgrahakRSTi kI antima kRSTi se mAna kI jaghanyakRSTi kA anubhAga anantaguNA hai| mAna kI bhI usI krama se tIna saMgrahakRSTiyAM hotI haiN| mAna kI tRtIya saMgrahakRSTi kI antimakRSTi se krodha kI jaghanya kRSTi kA anubhAga anantaguNA hai| krodha kI bhI tIna saMgrahakRSTi uso krama se hotI haiM / krodha kI arata fSTa kI antima kRSTi se lobha ke prapUrvaspardhakoM kI jaghanya (Adi ) vargaNA anantaguNI hai / " kRSTi sambandhI guNAkAroM kA alpabahutva isa prakAra hai eka-eka saMgrahakRSTi meM anantakRSTiyoM hotI haiM aura unake antara bhI ananta hote haiM / una zrantaroM kI kRSTiantara yaha saMjJA hai / saMgrahakRSTiyoM ke saMgrahakRSTiyoM ke adhastana uparima antara gyAraha hote haiN| unakI saMjJA 'saMgrahakR STiantara hai| lobha kI prathama saMgrahakRSTi meM jaghanyakRSTiprantara arthAt jisa guNAkAra se guriNata jaghanyakRSTi apanI dvitIyaSTi kA pramANa prApta karatI hai, vaha guNAkAra sabase kama hai, isase dvitIya kRSTi kA antara anantaguNA hai / isI prakAra anantara - anantararUpa se jAkara antima kRSTi antara anantaguNA hai| lobha ko hI dvitIya saMgrahakRSTi meM prathamakRSTi antara anantaguNA hai| isa prakAra zranantaraanantara rUpa se antima kRSTi antara paryanta anantaguNA guNAkAra jAnanA caahie| punaH lobha kI hI tRtIyasaMgrahakRSTa meM prathama kRSTi zrantara anantaguNA hai| isa prakAra ananta ra anantara rUpa se jAkara antima kRSTi antara ( guraNAkAra ) anantaguraNA hai / yahA~ se prAge mAyA kI prathama saMgrahakRSTi meM prathama kRSTi antara anantaguNA hai| isa prakAra anantaraH anantararUpa se mAyA kI bhI tInoM saMgrahakRSTiyoM ke kRSTi antara yathAkrama se anantaguriMgatazreNI ke dvArA le jAne caahie| yahAM se Age mAna kI prathama saMgrahakRSTi meM prathama kRSTi antara anantaguNA hai / isa prakAra mAna kI bhI tInoM saMgrahakRSTiyoM ke kRSTi antara yathAkrama se ananta - guNitazreNI ke dvArA le jAne caahie| yahA~ se prAge krodha kI prathama saMgrahakRSTi meM prathama kRSTi antara anantaguNA hai / isa prakAra krodha kI bhI tInoM saMgrahakRSTiyoM ke kRSTi antara yathAkrama se antima antara taka anantaguNita zreNI ke dvArA le jAne cAhie / ina svasthAna guNAkAroM ke antima guNAkAra se lobha kI prathama saMgrahakRSTi kA antara anantaguNA hai| isase dvitIya saMgrahakRSTiantara anantaguNA hai aura isase tRtIya saMgrahakRSTi antara anantaguNA hai| lobha aura mAyA kA antara anantaguNA hai / mAyA kA prathama saMgrahakRSTi antara anantaguraNA hai| isase dvitIya saMgrahakRSTi 1. ka. pA. cusUitra 561 se 307 / 2. ka. pA. cUNisUtra 608 se 620 / 3. ka. pA. sUtra 621-626 / Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 57-58 gugAmthAna/67 antara anantaguraNA hai| isase tRtIya saMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai| mAyA aura mAna kA antara anantaguraNA hai| mAna kA prathamasaMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai| isase dvitIya saMgrahakRSTi antara anantaguNA hai| isase tRtIya saMgrahakRSTi-antara ananta guNA hai| mAna kA aura krodha kA antara manantaguNA hai| krodha kA prathama saMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai / isase dvitIya saMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai| isase tRtIya saMgrahakRSTi-antara anantaguraNA hai| krodha kI aslimakRSTi se lobha ke mapUrvaspardhakoM kI AdivargaraNA kA antara anantaguNA hai|' bAdara kRSTikaraNakAla ke antima samaya meM cAroM saMjvalanoM kA sthitibandha antamuharta se adhika cAra mAsa hotA hai, zeSa kamoM kA sthitibandha saMkhyAta sahasravarSa hai| mohanIyakarma kA sthitisattva saMkhyAta-sahasra varSoM se ghaTakara antarmuhUrta se adhika pATha varSa pramANa ho jAtA hai, zeSa tIna pAtiyA karmoM kA sthitisattva saMkhyAta hajAra varSa hai tathA nAma, gotra aura vedanIyakarma kA sthitisattva asaMkhyAta sahasravarSa hai / bAdarakRSTiyoM ko karane vAlA pUrvaspardhakoM aura apUrvaspardhakoM kA vedana karatA hai, kintu kRSTiyoM kA bedana nahIM karatA hai| saMjvalana krodha kI prathama sthiti meM prAvalI mAtra zeSa rahane para kRSTikaraNa kAla samApta ho jAtA hai| kRSTikaraNakAla ke samApta hone para anantara samaya meM kRSTiyoM ko dvitIya sthiti se apakarSaNa kara udayAvalI ke bhItara praveza karAtA hai| usa samaya meM cAroM saMjvalanoM kA sthitibandha cAra mAha hai aura sthitisattva ATha varSa hai, zeSa tIna ghAtiyAkarmoM kA sthitibandha evaM sthitimattva saMkhyAta sahasravarSa hai / vedanIya, nAma aura gotrakarma kA sthitibandha saMkhyAta sahasrabarSa tathA sthitisattva asaMkhyAta sahasra varSa hai| . saMjvalanakrodha kA jo anubhAgasattva eka samaya kama pAvalI ke bhItara ucchiSTAvali rUpa se avaziSTa hai vaha satradhAto hai, jo do samaya kama do prAvalipramANa navakasamaya prabaddha haiM, ve dezaghAtI hai aura unakA vaha anubhAgasattva spardha kasvarUpa hai| zeSa sarva anubhAgasattva kRSTisvarUpa hai / bAdarakRSTivedakakAla ke prathama samaya meM hI prathama saMgrahakRSTi se pradezAgra kA apakarSaNa karake prathama sthiti ko karatA hai| usa samaya meM kodha kI prathama saMgrahakRSTi ke asaMkhyAta bahubhAga udIrNa arthAt udaya ko prApta hote haiM tathA krodha kI isI prathama saMgrahakRSTi ke asaMkhyAta bahabhAga bandha ko prApta hote haiM, kintu zeSa do saMgrahakRSTiyA~ na ba~dhatI haiM aura na udaya ko prApta hotI haiM / 5. zrodha kI prathamakRSTi kA vedana karane vAle kI jo prathama sthiti hai, usa prathamasthiti meM eka samaya adhika prAvalI ke zeSa rahane para krodha kI prathamakRSTi kA caramasamaya vedaka hotA hai| tadanantara samaya meM krodha kI dvitIya kRSTipradezAgra ko apakaSita kara krodha kI prathama sthiti ko karatA hai| usa samaya krodha kI prathama saMgrahakRSTi ke jo do samaya kama do prAvalI pramANa navaka samayaprabaddha haiM ve aura udayAvali meM praviSTa jo pradezAgra haiM ve, prathamakRSTi meM zeSa rahate haiM / usa 1.ka.pA. spisUtra 627 se 642 / 2. ka.pA. cUriNa sUtra 673 se 677 / 3. ka. pA. cUNisUtra 6.78 se 685 / 4. ka. pA. cUNimUtra 686 se 688 / 5. ka. pA. cUgibhUtra 661-62 / 6. ka. pA. cUNimUtra Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68/go. sA. jIvakANDa gAthA 57-58 mamaya krodha kI dvitIyakRSTi kA prathama samaya vedaka hotA hai / zaGkA-jisa prakAra krodha kI prathama kRSTi kA vedana karane vAlA cAroM kaSAyoM' kI prathama kRSTiyoM ko bAMdhatA hai, usI prakAra krodha kI dvitIyakRSTi kA vedana karane vAlA kyA cAroM hI kaSAyoM kI dvitIyakRSTiyoM ko bAMdhatA hai athavA nahIM bA~dhatA hai ? 2 samAdhAna-jisa kaSAya kI jisa kRSTi kA vedana karatA hai usa kaSAya kI usa kRSTi ko bA~dhatA hai tathA zeSa kaSAyoM kI prathama kRSTiyoM ko bAMdhatA hai|' krodha kI dvitIya kRSTi kA bedana karane vAle kSapaka ke jo prathamasthiti hai, usa prathama sthiti meM AvalI aura pratyAvalI kAla ke zeSa raha jAne para grAgAla aura pratyAgAla nyucchinna ho jAte haiN| usI prathama sthiti meM eka samaya adhika pAvalI ke zeSa rahane para usa samaya krodha kI dvitIyakRSTi kA caramasamayavartI vedaka hotA hai| usa samaya meM cAroM saMjvalana kaSAyoM kA sthitibandha do mAsa aura kucha kama bIsa divasa pramANa hai, zeSa ghAtiyA kamoM kA sthitibandha varSapRthaktvapramANa hai, zeSa karmoM kA sthitibandha saMkhyAta sahasra varSa pramANa hai| usa samaya cAroM saMjvalanoM kA sthitisattva pA~ca varSa aura antarmuhUrta kama cAra-mAsa pramANa hai: zeSa tIna dhAtiyA karmoM kA sthitisattva saMkhyAta sahasravarSa pramANa hai / nAma-gotra-vedanIyakarma kA sthitisatva asaMkhyAtavarSa pramANa hai| tadanantara samaya meM krodha kI tatIya kRSTi se pradezAgra kA apakarSaNa kara prathamasthiti ko karatA hai| usa samaya meM zrodha kI tRtIya saMgrahakRSTi kI annara kRSTiyoM ke asaMkhyAta bahubhAga udorNa hote haiM aura unhIM ke asaMkhyAta bahabhAga ba~dhate haiN| itanI vizeSatA hai ki udIrNa hone vAlI antarakRSTiyoM se ba~dhane vAlI antara kRSTiyoM kA parimAraga vizeSa hIna hotA hai|" krodha kI satIyakRSTi ko vedana karane vAle kI prathama sthiti meM eka samaya adhika prAvalI ke zeSa rahane para carama samayavartI krodha vedaka hotA hai aura usI samaya meM krodhasaMjvalana kI jaghanya sthiti kA udIraka hotA hai / usa samaya cAroM saMjvalana kaSAyoM kA sthitibandha do mAsa hai aura sthitisattva pUrNa cAra varSa pramANa hai / nadanantara samaya meM mAna ko prathamakRSTi kA apakarSaNa karake prathama sthiti ko karatA hai| .yahA~ para jo saMjvalanamAna kA sarvavedaka kAla hai, usa vedaka kAla ke vibhAga mAtra prathamasthiti hai| taba mAna kI prathama saMgrahakRSTi ko vedana karane vAlA usa prathama saMgrahakRSTi kI antarakRSTiyoM ke asaMkhyAta vahubhAga vedama karatA hai aura taba hI una udIrNa huI kRSTiyoM se vizeSa hIna kRSTiyoM ko bAMdhatA hai tathA zeSa kaSAyoM kI prathama saMgrahakRSTiyoM ko hI bA~dhatA hai| mAna kI prathama saMgraha kRSTi ko vedana karane vAle kI jo prathama sthiti hai, usameM jaba eka samaya adhika pAvalIkAla zeSa rahatA hai taba tInoM saMjvalana kaSAyoM kA sthitibandha eka mAsa aura antamurhata kama bIsa divasa hai tathA sthitisattva tIna varSa aura antarmuhUrta kama cAra mAsa hai / 8 / / 1. ka. pA. cUNi sUtra 1136 se 1141 / 2. ka. pA. cUriMgasUtra 1157 / 3. ka. pA. cUriNasUtra 1160 / 4. ka.pA. cUNimUtra 1175 se 1182 / 5. ka.pA. cUNisUtra 1183 se 1185 / 6. ka.pA. cUNisUtra 1187 se 1160 / 7. ka.pA. cUNisUtra 1161 se 1165 / 8, ka.pA. cUNisUtra 1168 se 1166 / Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 57-58 guNarathAna/66 tadanantara kAla meM mAna kI dvitIya saMgrahakRSTi se pradezAgra kA apakarSa raNa karake prathamasthiti ko karatA hai|' mAna kI vitIyakRSTi ko bedana karane vAle ke prathamasthiti meM jaba eka samaya adhika zrAvalI zeSa raha jAtA hai, usa samaya tInoM saMjvalana kA sthitibandha ekamAsa aura kucha kama dasa divasa hotA hai tathA sthitisattva do varSa aura kucha kama pATha mAsa raha jAtA hai| tadanantara samaya meM mAna kI tRtIyakRSTi se pradezAgra ko apakarSita karake prathamasthiti ko karatA hai aura usI vidhi se mAna kI tRtIyakRSTi ko vedana karane vAle ko prathamasthiti meM eka samaya adhika prAvalIkAla zeSa raha jAtA hai, usa samaya vaha mAna kA caramasamaya vedaka hotA hai| taba tInoM saMjvalanoM kA sthitibandha eka mAsa aura sthitisattva do varSa hotA hai 13 tadanantara samaya meM mAyA kI prathama kRSTi se pradezAgra kA apakarSaNa kara prathamasthiti ko karatA hai aura usI vidhi se mAyA ko prathama kRSTi ko bedana karane vAle kI prathamasthiti meM eka samaya adhika prAvalIkAla zeSa raha jAtA hai, usa samaya una donoM saMjvalanoM kA sthitibandha kucha kama 25 divasa aura sthitisatva eka varSa aura kucha kama pATha mAsa hotA hai| tadanantara kAla meM mAyA ko dvitIyakRSTi se pradezAgra kA apakarSaNa karake prathamasthiti ko karatA hai / prathamasthiti meM eka samaya adhika AvalI kAla geSa rahane ke samaya donoM saMjvalanoM kA sthitibandha kucha kama bIsa divasa pramANa aura sthitisattva kucha kama solaha mAsa hai| tadanantara kAla meM mAyA kI tatIya kRSTi se pradezAgra ko apaSita karake prathama sthiti ko karatA hai| usa prathamasthiti meM eka samaya adhika prAvalI kAla zeSa rahane para mAyA kA caramasama yavatoM vedaka hotA hai 1 usa samaya donoM saMjvalanoM kA sthitibandha ardhamAsa aura sthitisattva eka varSa hai, zeSa tIna dhAtiyA ko kA sthitibandha mAsapRthaktva tathA sthitisattva saMkhyAtasahalavarSa hai; tathA prAyu binA zeSa tIna aghAtiyA karmoM kA sthitibandha saMkhyAtavarSa aura sthitisattva asaMkhyAta varSa hai|' tadanantara kAla meM lobha kI prathama saMgrahakRSTi se pradezAgra kA apakarSaNa karake prathama sthiti ko karatA hai| lobha kI prathama sthiti ko vedana karane vAle ke jaba eka samaya adhika prAvalI kAla zeSa raha jAtA hai taba lobha kA sthitibandha antarmuhUrta hai aura sthitisattva bhI antarmuhUrta hai, tIna ghAtiyA karmoM kA sthitibandha divasapRthaktva hotA hai, zeSa karmoM kA sthitibandha varSapRthaktva hotA hai| ghAtiyA karmoM kA sthitisattva saMkhyAta sahasravarSa aura tIna aghAtiyA kA sthitisattva asaMkhyAta barSa hai| tatpazcAt anantara kAla meM lobha kI dvitIyakRSTi se pradezAgra kA apakarSaNA karake prathamasthiti ko karatA hai| usI samaya meM lobha ko dvitIya aura tRtIyakRSTi ke pradezAgra ko sUkSmasAmparAyika kRSTi rUpa karatA hai jinakA abasthAna lobha kI tRtIyakRSTi ke nIne hai / saMjvalana lobha kaSAya ke anubhAga ko bAdara-sAmparAyika-kRSTiyoM se bhI anantaga gigAta 1. ka. pA. cUgisUtra 1200 / 2. ka. pA. cUmiAsUtra 1202 / 3. ke. pA. cUNisUtra 1204 se 1208 / 4. ka.pA. cugisUtra 1206 me 1212 pR. 860 / 5. ka.pA. pUNisUtra 1213 se 1916 / 6. ka.pA. cuNimUtra 1217 se 1224 / 7. ka.pA. cUmisUtra 1225 se 1232 / 6. ka.pA. cUNisUtra 1233 se 1236 / Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70/go. mA. jIvakANDa gAthA 57-58 hAni ke rUpa se pariNamita kara atyanta sUkSma yA manda anubhAgarUpa se avasthita karane ko sUkSmasAmparAyika-kRSTikaraNa kahate haiN| sarva jaghanya vAda ra kRSTi se sarvotkRSTa sUkSmasAmparAyika kRSTi kA bhI anubhAga anantariNata hIna hotA hai| isIlie sUkSmasAmparAyikakRSTiyoM kA sthAna lobha kI tatIya kRSTi ke nIce hai| lobha kI dvitIya kRSTi kA bedana karane vAlA prathama samaya meM hI sUkSmasAmparAyika kRSTiyoM kI racanA karanA prArambha karatA hai| yadi saMjvalana lobha ke dvitIya vibhAga meM sUkSmasAmparAdhika kRSTiyoM kI racanA na kare to tRtIya vibhAga meM sUkSmakRSTi kA bedakarUpa se pariragamana nahIM ho sktaa|' lobha kI dvitIya kRSTi ke vedana karanevAle ke jo prathamasthiti hai usa prathama sthiti meM jaba eka samaya adhika pAvalI kAla gepa raha jAtA hai usa samaya vaha caramasamayavartI bAdarasAmparAyika hotA hai / usI samaya meM arthAt anivRttikaraNa guNasthAna ke antima samaya meM lobha kI saMkramyamAraNa carama bAdara sAmparAyika kRSTi sAmastyarUpa se suukssmsaampr| yika kRSTiyoM meM saMkrAnta ho jAtI hai| lobha kI dvitIya bAdarakRSTi ke eka samaya kama do prAvalI pramANa navakasamapaprabaddhoM ko chor3akara tathA udayAvalI-praviSTadravya ko chor3akara zeSa sarva kRSTiyA~ saMkramaNa ko prApta ho jAtI haiM arthAt sUkSmapTi rUpa parirama jAtI haiM / saMjvalana kodha ko utkRSTa kRSTi bhI prathama apUrvaspardhaka kI prAdivargaNA arthAt apUrvaspardhakoM kI jaghanyavargaNA ke anubhAga ke anantabai bhAga hai / isa prakAra kRSTiyoM meM anubhAga uttarottara alpa hai / yata: jisake dvArA saMjvalana kaSAyarUpa karma kRza kiyA jAtA hai usakI kRSTi yaha saMjJA sArthaka hai / yaha kRSTikA lakSaNa hai / sabhI saMgrahakRSTiyA~ aura unakI avayava kRSTiyA~ samasta dvitIya sthiti meM hotI haiM, kintu jisa kRSTike kA vedana hotA hai, usakA graMza prathasthiti meM hotA hai| kisake kitanI saMgrahakRSTiyA~ banatI haiM, isakA spaSTIkaraNa-yadi krodha kaSAya ke udaya ke sAtha kSapakazreNI car3hatA hai to usake bAraha saMgraSTiyA~ hotI haiN| mAnakaSAya ke udaya ke sAtha car3hane vAle ke nau saMgrahakRSTiyA~ hotI hai| mAyA ke udaya ke sAtha kSapakazreNI car3hane vAle jIva ke chaha saMgraha-kRSTiyA~ hotI haiN| lobhakaSAya ke udaya ke sAtha kSapakaNI car3hane vAle ke tIna saMgrahakRSTiyoM hotI haiM / eka-eka saMgrahakRSTi kI avayava yA antarakRSTiyA~ ananta hotI haiM / pratyeka kaSAya meM tIna-tIna saMgrahakRSTiyA~ hotI haiN| kRSTiyoM ke bevakakAloM kA alpamahatya--antima bArahavIM kRSTi ko (sUkSmakraSTirUpa pariNamAkara) antamuharta taka vedaka karatA hai, tathApi usakA vedaka kAla sabase kama hai| gyArahavIM kRSTi kA bedakakAla vizeSa adhika hai| dasavIM kRSTi kA vedakakAla vizeSa adhika hai| navamI kRSTi kA vedakakAla vizeSa adhika hai| pAThavIM kRSTi kA vedakakAla vizeSa adhika hai| sAtavIM kRSTi kA vedakakAla vizeSa adhika hai| chaThI kRSTi kA dedakakAla vizeSa adhika hai| pAMcavIM kRSTi kA vedakakAla bizeSa adhika hai| caturthakRSTi kA vedaka kAla vizeSa 3. ka. pA. cUNimUSa 731 me 736 / 1. jayadhavala ke AdhAra se / 2. ka. pA. cUrNisUtra 1265-67 / 4. ka. pA. gAthA 168 / 5. ka. pA. nUNisUtra 706 se 714 / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna/71 adhika hai| tRtIyakRSTi kA vedakakAla vizeSa adhika hai| dUsarI kRSTi kA vedakakAla vizeSa adhika hai| prathama kRSTi kA bedakakAla vizeSa adhika hai / yahA~ sarvatra vizeSa kA pramANa sva STi-vedakakAla ke saMkhyAtaveM bhAga hai|' na upazama va kSapaka zreNI sambandhI kriyAbheda--azvakarNakaraNa, apUrvaspardhaka ba bAdarakRSTi na kriyAoM sambandhI uparyukta kathana kSapakazreNI kI apekSA kiyA gayA hai / itanI vizeSatA hai ki sapanAmazreNo meM azvakarNakaraNa, apUrvaspardhakaraNa aura bAdarakRSTikaraNa nahIM hote, kintu lobha vakakAla ke dvitIya vibhAga meM pUrvaspardhakoM se pradezapuja kA apakarSaNa karake sabase jaghanya latA samAna anubhAga vAye satra kI vipakSa me gAdirAga-pAdilo se anantaguNI hIna sUkSmaTiyoM ko karatA hai| isa dvitIya vibhAga kA nAma kRSTikaraNakAla hai, kyoMki yahAM para spardhakagata anubhAga kA apavartana kara kRSTiyoM ko karatA hai / ata: isa lobhavedaka kAla ke dvitIya vibhAga kI kRSTikaraNAbAla yaha sArthaka saMjJA hai / jisa prakAra kSapaka zreNI meM (bAdara) kRSTiyoM ko karatA huA sabhI pUrva paramapUrvaspardhakoM kA pUrNarUpa se apavartana kara (bAdara) kRSTiyoM ko hI sthApita karatA hai, usa prakAra ho sambhada nahIM hai, kyoMki sabhI pUrvaspardhakoM ke apane-apane svarUpa ko na chor3akara usa prakAra avasthita bhI hue saba spardhakoM meM se asaMkhyAtaveM bhAga pramANa dravya kA apakarSaNa kara eka spardhaka kI vargaNAmoM anantaveM bhAga pramANa anubhAga se sUkSmakRSTiyoM kI racanA upazama zreNI meM karatA hai / tIvamanda anubhAga sambandhI alpabahutva-tIva-manda anubhAga kI apekSA jaghanyakRSTi stoka hai se dUsarI kRSTi anantaguNI hai, usase tIsarI kRSTi anantaguNI hai / isa prakAra antimakRSTi paryanta tantaguriNata zreNI rUpa se krama cAlU rahatA hai| kRSTikaraNakAla ke avasAna kI prarUpaNA -kRSTikaraNAkAla meM prAvalI aura pratyAvalI ke na rahane para prAgAla aura pratyAgAla nyucchinna ho jAte haiM / pratyAvalI meM eka samaya zeSa rahane para mana saMjvalana kI jaghanya sthitiudIraNA hotI hai / usI samaya spardhakagata lobha sambandhI sarva pradeza upazAnta ho jAtA hai, kintu kRSTigata pradezaja abhI bhI anupazAnta rahatA hai, kyoMki sUkSmasamparAya ke kAla meM kRSTiyoM kI upazAmanA dekhI jAtI hai, yahI antima samayavartI bAdarasAmparAyika mata hai, kyoMki yahA~ para anivRttikaraNakAla kA anta dekhA jAtA hai / 1 isa prakAra kSapazreNI sambandhI pUrva-apUrvaspardhaka va bAdara-sUkSmakRSTi aura upazamazreNI vandhI pUrvaspardhaka ba sUkSmakRSTi kA kathana pUrNa huA / __dasaveM guNasthAna-sUkSmasAmparAya kA svarUpa dhudakkosu bhayavatthaM hodi jahA suhamarAyasaMjutaM / evaM suhamakasAno suhamasarAgotti raNAvadhyo / / 56 // 3. ja.dha.pU.13 315 / 4. ka. pA. 37se8462, ja, va.pu.135.307 / " asAsUtra 2583 5. ja.gha. pu. 13 pR. 318-316 / Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72/go, sA, jIvakANDa gAthA 56-60 aNulohaM vedaMto jIvo ubasAmago va khavago vA / so suhamasaMparAno jahakhAdeNUgo kiMci // 60 // gAthArtha-dhule hue kasUmbhI bastra meM jisa prakAra sUkSma lAlimA raha jAtI hai usI prakAra (bAdarakaSAya kA prabhAva ho jAne para bhI) sUkSma kaSAya yukta jIva yA sUkSmasarAga hai, aisA jAnanA cAhie / / 56 / / jo upazamaka yA kSamaka sUkSma lobha kA vedana kara rahA hai vaha sUkSmasAmparAyika cAritra vAlA hai aura vaha yathAkhyAta cAritra se kicit nyUna hai / / 6 / / vizeSArtha:-anivattikaraNa pariNAmoM ke dvAza pacapi rAma-dha rUpa kaSAya ko dho diyA hai arthAta usakA abhAva kara diyA hai tathApi dhule hue kasUmbhI bastra ke samAna sUkSma lobharUpa rAga yA kaSAya zeSa raha jAtI hai / usa sUkSma lobhodaya ke kAraNa upazAmaka athavA kSapaka kA suzmasAmparAya cAritra yathAkhyAtacAritra se kucha nyUna raha jAtA hai| sUkSmakaSAya ko sUkSmasAmparAya kahate haiN| usameM jina saMyatoM kA praveza ho gayA hai ve sUkSmasAmpa rAyasaMyata dasaveM guNasthAnavartI haiN| unameM upazamaka aura kSapaka donoM hote haiN| sUkSmasAmparAya kI apekSA unameM bheda nahIM hone se upazamaka aura kSapaka ina donoM kA eka hI guNasthAna hotA hai| isa guNasthAna meM apUrva aura anivRtti ina donoM vizeSaNoM kI anuvRtti hotI hai| imalie ye donoM vizeSagA bhI sUkSmasAmparAya ke sAtha jor3a lene cAhie anyathA pUrvavartI guNasthAnoM se isa guragasthAna kI koI bhI vizeSatA nahIM bana sktii|' isa guNasthAna meM jIva kitanI hI prakRtiyoM kA kSaya karatA hai, Age kSaya karegA aura pUrva meM kSaya kara cukA hai isalie isameM kSAyikabhAva hai tathA kitanI hI prakRtiyoM kA upazama karatA hai, Age upazama karegA aura pahale upazama kara cukA hai, isalie isameM aupazAmikabhAva hai| prathama samayavartI sUkSmasAparAyika kSapaka ke sUkSmakRSTiyoM ke asaMkhyAta bahubhAga udIrNa hote haiN| saMkhyAtasahasra sthitikANDakoM ke vyatIta ho jAne para mohanIya karma kA antima sthitikANDaka utkIrNa hotA hai| usa sthitikANDaka ke utkIrNa ho jAne para pAge mohanIyakarma kA sthitighAta nahIM hotA, kyoMki sUkSmasAmparAya guNasthAna kA jitanA kAla zeSa hai utanA hI mohanIya karma kA satva hai aura usa sthitisattva ko adhaHsthiti ke dvArA nirjIrNa karatA hai| caramasamayavartI sUkSmasAmparAyika kSapaka ke nAma aura gotrakarma kA sthitibandha AThamuhUrta pramANa hotA hai, vedanIyakarma kA sthitibandha bAraha muhUrta pramANa hotA hai, zeSa tIna ghAtiyA karmoM kA sthitibandha antarmuhUrta pramANa hotA hai / krodha ke udaya se car3e hue prathama samayavartI lobhavedaka bAdarasAmparAyika saMyata ke samasta lobha-vedakakAla ke mAdhika do baTe tIna bhAga pramANa (3) prathamasthiti hotI hai| usa sthiti kA kucha kama prAdhA sUkSmasAmparAyika saMyatakA kAla hai| 1. bha. pu. 1 pR. 187 2. gha. pu 1 pR. 188 / 3. ka.pA, buriNasUtra 1336 se 1346 / 4. ka. pA. cUgimUtra 1368 se 1370 / 5. ja. va. pu. 13 pR. 320 / Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gusgasthAna / . jo kRSTiyA~ prathama samaya meM kI gaI haiM unake uparima asaMkhyAtaveM bhAga ko chor3akara aura pISTiyAM antima samaya meM kI gaI haiM unakI jaghanyakRSTi se lekara asaMkhyAta bhAga ko Dakara zeSa kRSTiyA~ udIrNa ho jAtI haiN| itanI vizeSatA hai ki prathama samaya meM kI gaI kRSTiyoM se nahIM dede jAne vAle uparima asaMkhyAtaveM bhAga ke bhItara kI kRSTiyA~ apakarSaNa dvArA (anubhAga apekSA) anantaguraNI hIna hokara madhyamakRSTirUpa se vedI jAtI haiM tathA antima samaya meM racI gaI naSTayoM meM se jaghanyakRSTi se lekara nahIM bede jAne vAlI adhastana asaMkhyAtaveM bhAga ke bhItara kI kRSTiyAM sataguNI hokara madhyamakRSTi rUpa se vedI jAtI haiM, kyoMki apane rUpa se hI unake udaya-abhAva kA mAna kiyA gayA hai kintu madhyama AkAra rUpa hokara unake udaya kI siddhi kA pratiSedha nahIM hai / / prathamasamayavartI sUkSmasAmparAyika upazAmaka sabhI kRSTiyoM ke pradezaja ko guNazreNIrUpa se paNamAtA hai arthAt pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNIrUpa se kRSTiyoM ke pradezapuJja ko upazamAtA hai / bama samaya meM sarvakRSTiyoM meM palyApama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para jo eka bhAga prApta ho tine pradezapuJja ko upazamAtA hai / punaH dUsare samaya meM sarva kRSTiyoM meM palyopama ke asaMkhyAtaveM bhaga kA bhAga dene para jo eka bhAga labdha prAve utane pradezapuJja ko upazamAtA hai. kintu prathama saya meM upazamAye gaye pradezaja se asaMkhyAta guNe pradezapuja ko upazamAtA hai / zaMkA-yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-pariNAmoM ke mAhAtmya se jAnA jAtA hai / ___isa prakAra sUkSmasAmparAyika guNasthAna ke antima samaya ko prApta hone taka sarvatra guNazreNI kama se upazamAtA hai / do samaya kama do prAvalI pramANa navakasamayaprabaddhoM ko bhI upazamAtA / bAdarasAmparAyikasaMyata ne pahale jo spardhakagata ucchiSTAvalI chor3a dI thI, vaha kRSTirUpa se pariNAma kara stibu kasaMkrama ke dvArA prApta hotI hai / prathama samaya meM udIrNa huI kRSTiyoM ke agrAma se sAta sabase uparima kRSTi se lekara nIce asaMkhyAtaveM bhAga ko chor3akara zeSa kRSTiyA~ dvitIya samaya udIrNa hotI haiN| zaMkA aisA kisa kAraraga se hai ? . samAdhAna ---- yadi aisA na ho to prathama samaya ke udaya se dUsare samaya kA udaya anantaguraNA hIna nahIM bana sktaa| prathama samaya meM udIrNa kRSTiyoM se dvitIyasamaya meM udAeM huI kRSTiyAM asaMkhyAtaveM bhAga pramANa vizeSa hIna haiM, kyoMki adhastana apUrva lAbha se uparima parityakta bhAga bahuta hotA hai| isI prakAra samasAmparAyika saMyana ke antima samaya ke prApta hone taka tRtIyAdi samayoM meM bhI kathana karanA / antima samayavartI sUkSmasAmayikA upazAmaka ke jJAnAvaragA, darzanAbaraNa aura antarAya ka. pA cUNimUtra 276-273 / 2. ja. gha, yu. 13 pR. 322 / 3. ja. pa. pu. 13 pR. 323 / 4. ka. pA. pariNasUtra 276 / 5. ja. pa. pu. 13 pR. 324-25 / Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74/ go. sA. jIvakANDa gAyA 61 karmoM kA sthitibandha antarmuhUrta pramArA hotA hai| nAma aura gotra karmoM kA sthitibandha solaha muhUrtapramANa hotA hai / vedanIya karma kA sthitibandha caubIsa muhUrtapramAraNa hotA hai / tadanantara samaya meM sampUrNa mohanIya karma upazAnta ho jAtA hai / ' vAya-phAya - zraNubhAgAvI anaMtaguNahoNe / lahANuhi diyo haMda suma- saMparAzrI so // 121 // - pUrvaspardhaka aura apUrvaspardhaka ke anubhAga se anantaguNe hIna anubhAga vAle sUkSmalobha meM jo sthita hai, use sUkSmasAmparAya guNasthAnavartI samajhanA cAhie ||121 / / upazAntakaSAya guNasthAna kA svarUpa 'kadakaphalajudajalaM vA sarae sarabAriyaM va riNammalayaM / sayalovasaMta moho uvasaMtakasAyano hodi // 61 // gAthArtha - kataphala se yukta nirmala jala ke samAna athavA zarad Rtu meM hone vAle sarovara ke nirmala jala ke samAna sampUrNa mohanIya karma ke upazama se utpanna hone vAle nirmala pariNAmoM kI upazAntakapAya saMjJA hai // 61 // vizeSArtha - jinakI kaSAyeM upazAnta ho gaI haiM, ve upazAntakaSAya jIva haiM, kyoMki mohanIya karma ke bandha, udaya, udIraNA, apakarSaraNa aura utkarSaraNa Adi sabhI kararaNoM kA upazAntarUpa se avasthAna dekhA jAtA hai / aba yahA~ se lekara antarmuhUrtakAla taka upazAntakaSAya- vItarAga chadyastha hokara sthita rahatA hai / samasta kaSAyoM ke upazAnta ho jAne se upazAntakaSAya, samasta rAga pariNAmoM kA udaya naSTa ho jAne se vItarAga, chadma prarthAt jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa sthita hone se stha isa prakAra upaNAntakaSAya- vItarAga chadmastha hokara antarmuhUrta kAla taka gratyanta svaccha pariNAmoM ke sAtha pravasthita rahatA hai| zaGkA - antarmuhUrta se adhika kAla taka upazAntakAya bhAva ke sAtha avasthita kyoM nahIM rahatA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki antarmuhUrta se adhika kAla taka upazama paryAya kA avasthAna asambhava hai / samasta upazAnta kAla meM vaha avasthita pariNAma vAlA hotA hai, kyoMki vahA~ pariNAmoM kI hAni aura vRddhi ke kAraNabhUta kaSAyodaya kA prabhAva hai / ataH avasthita yathAkhyAta vihArazuddhisaMyama se yukta suvizuddha vItarAga pariNAma ke sAtha pratisamaya abhinnarUpa se upazAntakapAtha vItarAga ke kAla kA pAlana karatA hai| avasthita pariNAma vAle jIva ke anavasthita AyAmarUpa se tathA anavasthita pradezapuraMja ke apakarSa rUpa se guraNazreNI vinyAsa sambhava nahIM hai, kyoMki isakA niSedha hai| isalie pure hI upazAnta kAla ke bhItara kiye jAne vAle guNazreNI nikSepa ke AyAma kI apekSA aura apakarSita 1. ka. pA. traiNisUtra 282 se 285 / 2. dhavala pu. 1 pR. 188 / 3. sakayagahalaM jalaM vA sarae saravAriSyaM va rimlae / samalovasaMta moho una saMta kasAyano hoI // 122 // dhavala pu. 1 pR. 189 / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAthA 61 mugAsthAna/75 kiye jAne vAle pradezaja kI apekSA vaha guNazreNI avasthita hotI hai / ' avasthita pariNAma hone se samagra upazAntakAla ke bhItara kevalajJAnAvaraNa aura kevaladarzanAvaraNa ke anubhAga-udaya kI apekSA avasthita vedaka hotA hai / nidrA aura pracalA adhra va udayavAlI prakRtiyA~ haiM. isalie inakA kadAcit vedaka aura kadAcit avedaka hotA hai / yadi vedaka hotA hai to jaba taka vedaka rahatA hai taba taka avasthita vedaka hI hotA hai, kyoMki avasthita pariNAmavAlA hai| tarAya karma kI bhI pA~coM prakRtiyoM kA avasthita vedaka hI hotA hai, kyoMki avasthita eka bhedarUpa pariNAma ke hone para inake udaya kA dUsarA prakAra sambhava nahIM hai| zeSa labdhikarmAzoM kA arthAt antarAyakarma ko pA~ca prakRtiyoM ke atirikta cAra jJAnAvaragA aura tIna darzanAvaraNa prakRttiyoM kA anubhAga-udaya vRddhi hAni yA avasthAnarUpa hotA hai / zaGkA-labdhikarmANa kise kahate haiM ? samAdhAma-jinakA kSayopazamarUpa pariNAma hotA hai ve labdhikarmAza haiM, kyoMki kSayopazamasabdhi hokara karmAzoM kI labdhikAMza saMjJA kI siddhi hone meM virodha kA abhAva hai| ina samasta zabdhikarmAzoM kA anubhAga-udaya avasthita hI hotA hai, yaha niyama nahIM hai| zaGkA-aisA kisa kAraNa se hotA hai ? samAdhAna-kyoMki pariNAma pratyaya hone para bhI yahA~ para unakI chaha prakAra kI vRddhi, chaha prakAra kI hAni aura avasthita rUpa pariNAma sambhava hai| yathA-sarvaprathama avadhijJAnAvaraNa ko kahate hai--upazAnta kaSAya meM yadi avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama nahIM hai to avasthita udaya hotA hai, kyoMki navasthitapane kA kAraNa nahIM pAyA jAtA / yadi avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama hai to vahIM chaddhi, chahahAni aura avasthita rUpa anubhAga kA udaya hotA hai, kyoMki dezAvadhi aura paramAvadhi jJAnI / jIyoM meM asaMkhyAtaloka pramANa bheda rUpa avadhijJAnAvaraNa sambandhI kSayopazama ke avasthitapariNAma ke hone para bhI vRddhi, hAni aura avasthAna ke bAhya evaM Abhyantara kAraNoM kI apekSA se tadrUpa parikaNAma hone meM virodha nahIM hai| sarvAvadhijJAno jIva utkRSTa kSayopazama se pariNata hotA hai aura usake avadhizAnAvaraNa kA udaya abasthita hotA hai, usase anyatra usakA udaya chahavRddhi chahahAni aura avasthitarUpa se anavasthita hotA hai / isI prakAra manaHparyayajJAnAvaraNa kI apekSA bhI kathana karanA caahie| isI prakAra zeSa jJAnAvaragA pIra darzanAvaraNa kI apekSA bhI AgamAnusAra jAnakara kathana karanA caahie| jo nAmakarma aura gotrakarma parigAma-pratyaya hote haiM, unake anubhAgodaya kI apekSA avsthit| vedaka hotA hai| zaGkA-ve kauna prakRtiyA~ haiM ? samAdhAna-manuSyagati, paMcendriya jAti, audArikagarIra, taMjasazarIra, kArmaraNazarIra, chaha saMsthAnoM meM se koI eka saMsthAna, audArika zarIra aMgopAMga, tIna uttama saMhananoM meM se koI eka saMhanana 1. ba. dha. pu. 13 pR. 326 se 328 / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 331 / 3. ja. pa. pu. 12 pR. 332-333 / Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76/go. sA. jIvakANDa goza 62 varNa, gantra, rasa, sparza, agaslaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, do vihAyogati meM se koI eka, basa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, asthira, zubha, azubha, susvara aura duHsvara meM se koI eka, subhaga, prAdeya, yaza kIti aura nirmANa ye prakRtiyA~ haiN| inameM se taMjasazarIra, kArmaNazarIra, varNa, gandha, rasa, zIta-uSyA-snigdha-rUkSa sparza, agurulagha, sthira, asthira, zubha, azubha, sUbhaga, prAdeya, yazaHkIti aura nirmANa ye prakRtiyA~ pariNAma pratyaya haiM / uccagotra pAraNAma pratyaya hai| isa prakAra pariNAma pratyaya vAle ina nAma aura gotra karmoM kA anubhAgodaya kI apekSA avasthita vedaka hai, kyoMki pariNAma pratyaya vAle unake avasthita pariNAma viSayaka hone para dUsarA prakAra sambhava nahIM hai / parantu yahA~ para bedI jAne vAlI bhavapratyaya zeSa sAtAvedanIya Adi praghAtiyA prakRtiyoM ke chahavRddhi aura chahahAni ke krama se anubhAga ko yaha vedatA hai|' upazAntakaSAya guNasthAnavI jIva ke yadyapi kaSAya sattA meM vidyamAna hai tathApi upazAnta hai arthAt anudayasvarUpa hai / ataH rAgodaya ke abhAva meM usakA citta nirmala hai| usa nirmalatA ko spaSTa karane ke lie gAthA meM do daSTAnta diye haiM--1. jaise gaMdale jala meM kataka phala athavA nirmalI DAla dene se kIcar3a nIce baiTha jAtI hai aura jala nirmala ho jAtA hai| 2. varSA Rtu meM sarovara kA jala gaMdalA rahatA hai, kintu zarad Rtu Ane para miTTI Adi jo jala meM mizrita thI, sarovara meM nIce calI jAtI hai aura sarovara kA jala svaccha ho jAtA hai| ina donoM dRSTAntoM dvArA yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki kIcar3a yA miTTI Adi sattA meM baiThI hai, kintu jala ko malina nahIM kara rahI hai / isa prakAra mohanIya karma sattA meM vidyamAna hai kintu udara meM grAkara citta ko malina nahIM kara rahA hai / kIcar3a aAdi kA astitva hone ke kAraNa punaH jala ko malina kara sakatI hai, usI prakAra bhavakSaya yA kAlakSaya ke kAraNa sattA meM baiThA huA mohanIya karma citta ko puna: malina kara detA hai / kSINamoha nAmaka prArahaveM gUgagasthAna kA svamApa *riNassesakhoraNamoho phalihAmalabhAyaNudayasamacitto / khINakasAno bhagadi pigaMtho bIyarAyahi // 62 // gAthArtha-jisane moha kA niHzeSa rUpa se kSaya kara diyA hai, sphaTikamaNi ke nirmala bhAjana meM rakhe hue svaccha jala ke samAna jisakA citta nirmala hai. vItarAgadeva ne aise nirgrantha ko kSINakaSAyaguNasthAnavartI kahA hai| vizeSArtha-moha do prakAra kA hai. -dravyamoha aura bhAvamoha / prakRti-sthiti-anubhAga aura pradeza ke bheda se dravyamoha cAra prakAra kA hai| rAga aura dveSa ke bheda se bhAvamoha do prakAra kA hai| jisane dravyamoha aura bhAvamoha ko unake bhedoM ba prabhedoM sahita pUrNarUpa se naSTa kara diyA hai ataH unakA koI bhI aMza kisI prakAra se zeSa nahIM rahA hai. isalie gAthA meM "Nissesa-khINa-mohoM' pada diyA gayA hai| mohanIya karmodaya ke kAraNa athavA rAga-dveSa ke kAraNa citta meM nAnAprakAra kI taraMgeM uThatI thIM, jisase samacitta (taraMgoM rahita citta, nirmalacitta-zAntacitta) kA abhAva thA, kintu moha naSTa ho jAne para taraMgoM kA uThanA samApta ho gayA hai ataH citta 'samacitta' ho gayA / isa 'sama 1. ja. pa. pu. 13 pR. 332-334 / 2. gha. pu. 1 pR. 160 ; jayadhayala mUla pR. 2264 / prA. paM. saM. 1/25 / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 62 gugNasthAna / 77 citta' ko spaSTa karane ke lie gAthA meM "kalihAmalabhAyaNudaya" pada ke dvArA sphaTikamariNa ke nirmala bhAjana meM rakhe jala kA duSTAnta diyA hai / isa dRSTAnta ke dvArA yaha batalAyA gayA hai ki kIcar3a yA miTTI Adi kI sattA bhI zrabhAva ko prApta ho jAne se jala punaH malina nahIM ho sakatA, usI prakAra moha ke satra kA bhI nAza ho jAne se citta punaH malina nahIM ho sakatA, ataH sarvadA ke lie citta 'samacitta' ho gayA / yadyapi yaha bhAva "NissesakhI raga moho" se bhI grahaNa ho sakatA yA tathApi "phalihAmala bhAyaNuvaya" dRSTAnta dvArA isa bhAva ko adhika spaSTa kara diyA gayA hai| arer meM AyA huA gaMtho' arthAt nirgrantha zabda vizeSa mahatva rakhatA hai| sAdhu pA~ca prakAra ke hote haiM - 1. pulAka, 2. vakuza, 3. kuzIla, 4. nirgrantha aura 5. snAtaka 1 / bAhya parigrahatyAga kI apekSA ye pA~coM hI nirgrantha haiM tathApi pulAka, vakuza aura kuzIla ke mohanIya karmodaya ke kAraNa antaraMga parigraha vidyamAna hai| kSINamoha guNasthAnavartI ke antaraMga parigraha kA kAraNa mohanIyakarma kA kSaya ho jAne se usakI nirgrantha saMjJA vAstavika hai tathA antarmuhUrta pazcAt kevalajJAna va kevaladarzana utpanna hone vAlA hai isalie bhI usakI nirgrantha saMjJA hai / yadyapi upazAntamoha guNasthAvartI ke bhI antaraMga parigraha kA prabhAva hone se nirgranthapanA hai tathApi antaraMga parigraha ke kArasbhUta mohanIya karma kA sattva hone se gAthA 61 meM usako nirgrantha saMjJA nahIM dI gaI hai| zrI pUjyapAdasvAmI va zrI alakadeva yAdi zrAcAryoM ne bhI antarmuhUrta kAla ke dvArA jisako kevalajJAna va kevaladarzana utpanna hone vAlA hai' isa vizeSaNa ke dvArA mAtra kSINamoha ko hI nirgrantha saMjJA dI hai / jo karmabandha karAte haiM, ve grantha arthAt parigraha haiM ( granthAH parigrahAH ) / antaraMga aura bahiraMga ke bheda se parigraha do prakAra kA hai / antaraMga parigraha caudaha prakAra kA hai- 1. mithyAtva 2. hAsya, 3. rati, 4. arati 5 zoka, 6. bhaya, 7. jugupsA, pa. strIveda 6. puruSaveda, 10. napuMsaka veda 11. krodha, 12. mAna 13. mAyA, 14. lobha / bAhya parigraha 10 prakAra kA hai- 1. kSetra, 2. vAstu, 3. suvarNa, 4. cAMdI, 5. dhana, 6. dhAnya, 7. dAsI, 8. dAsa, 6. vastra, 10. bhANDa / ina 24 prakAra ke parigrahoM se jo sarvAtmanA nivRtta hai, vaha nirgrantha hai / " isa guNasthAna meM nAma, sthApanA aura dravyanikSeparUpa kSINakaSAya kA grahaNa nahIM hai. kintu bhAvanikSeparUpa kSINakaSAya kA hI grahagA hai / kSINakaSAya guNasthAnavartI prathama samaya se hI sarva karmoM ke prakRti- sthiti anubhAga zrIra pradeza kA pravandhaka ho jAtA hai / bhAtra yoga ke nimitta se eka samaya kI sthitivAle sAtAvedanIya kA patha bandha hotA hai| eka samaya adhika prAvalI mAtra upasthakAla ke zeSa rahane taka tInoM ghAtiza karmoM kI udIraNA karatA rahatA hai| kSINakaSAya ke dvicarama samaya meM dvitIya zukladhyAna ke dvArA nidrA aura pracalA ina donoM karmaprakRtiyoM ke udaya aura satva kA eka sAtha vyuccheda ho jAtA hai| 1 1. 'dhulAkavakuza kuzIla nirgranthasnAtakA nirgranthAH | ta. su. pra. 9 / 46 ] 2. samyagdarzana nitvarUpaM ca bhUSAvezAyudhavirahitaM tatsAmAnyayogAt sarveSu hi pulAkAdiSu nirgranyazabdo yuktaH / | ta.rA.dA. pra. 9 / 46 / 6 ] / 4. granthanti racayanti 3. kaSvaM muhUrtAdudbhidyamAna kevalajJAnadarzanabhAjo niyanyAH ta.rA.vA. 9 / 46 / 4 ] | saMsArakAraNaM karmabandhamiti prasthAH parigrahAH midhyAtvavedAdayaH zrantaraGgAzcaturdaza bahiraMgAzca kSetrAdayo daza tebhyo niSkrAntaH sarvAtmanA nivRtto ninya iti / (go. jI. maM. pra. TIkA ) 1 5 dha.pU. 1 pR. 160 / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78/go. sA. jIvakANDa gAthA 62 zaGkA-dhyAna pariNAma ke viruddha svabhAva vAlI nidrA ba pracalA kA udaya kaise sambhava hai ? samAdhAna-aisI zaMkA ThIka nahIM kyoMki dhyAna-upayukta ke bhI nidrA-pracalA kA pravaktavya udaya sambhava hai| tadanantara carama samaya meM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tInoM dhAtiyA karmoM ke udaya tathA sattva kA eka sAtha vyuccheda ho jAtA hai|' jAva Na chadumatthAdo tihaM dhAvINa vevago hoi| sAgara rela khayAM sadhyaSTra samvadarasI y|| jaba taka kSINakaSAya vItarAgasaMyata chamastha avasthA se nahIM nikalatA hai taba taka jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tInoM ghAtiyA karmoM kA vedaka rahatA hai / isake pazcAt yanantara samaya meM tInoM dhAtiyA karmoM kA kSaya karake sarvajJa aura sarvadarzI bana jAtA hai / zaGkA-kSINakaSAya ke carama samaya meM ghAtiyA karmoM ke sAtha aghAtiyA karma bhI nimala kSaya ko kyoM nahIM prApta ho jAte ? samAdhAna-aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki ghAtiyA karmoM ke samAna aghAtiyA karmoM kA vizeSa sthitighAta nahIM hotA / kSIrAkaSAya ke antima samaya meM bhI tIna aghAtiyA karmoM kA sthitisattva palya ke asaMkhyAtaveM bhAga raha jAtA hai / aghAtiyA karmoM ke vizeSa ghAta kA yA bhAva prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki ghAtiyA karmoM kI apekSA aghAtiyA karmoM meM utane aprazastabhAva kA abhAva hai| ghAtI karma kI apekSA samAnatA hone para bhI jaise prAtiyA karmoM meM mohanIya karma adhika aprazasta hai, ataH usakA vizeSa ghAta hokara antarmu irta pUrva vinAza ho jAtA hai / isI prakAra karmapane kI apekSA samAnatA hone para bhI aghAtiyA kI apekSA ghAtiyA vizeSa aprazasta hone se dUsare zukladhyAna ke dvArA kSINakaSAya ke antima samaya meM nirmUla kSaya ko prApta ho jAte haiN| yaha kathana utpAdAnuccheda naya ke dvArA kiyA gayA hai| zAntakSINakaSAyasya pUrvajasya triyoginaH / zuklAyaM zuklalezyasya mukhyaM saMhananasya tat // 1 // dvitIyasyAdyavatsarvaM vizeSatvekayoginaH / vighnAvaraNarodhAya kSINamohasya tatsmRtam // 2 // -prathama zukladhyAna upazAntakaSAya va kSoNakaSAya vAloM ke hotA hai, kintu ve pUrva ke jJAtA hone caahie| yaha dhyAna utkRSTa saMhanana vAle, zuklaleNyA meM vidyamAna aura tInoM yogoM se yukta jIvoM ke hotA hai / dvitIya zukladhyAna kA kathana bhI prathama zukla dhyAna ke samAna hai| vizeSatA itanI hai ki dvitIya zukladhyAna kSINamohaguNasthAna meM eka yogavAle ke, jJAnAvaraga-darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna karmoM kA kSaya karane ke lie hotA hai|' -. 1. ja.dha. mUla pR. 2265; cUriNasUtra 1563 se 1566 ; ja.dha. 16/120-125 / 2. ka.pA. sutta pR. 866 / 3. ja.dha. mUla pR. 2266-67 tathA ja.dha. 16 pR. 125-26 / 4, ja.dha. mUla pR. 2266 tathA ja.dha. 16 pR. 123 / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gagagarapAna/71 terahaveM sayogakevalI guNasthAna kA svarUpa 'kevalaNANavivAyarakiraNa-phalAbappaNAsiaNNANo / pavakevalaladdha ggamasujariNaya-paramappa-cavaeso // 63 / / asahAya-pANa-daMsaraNa-sahino idi kevalo hu joeNa / jutto ti sajogajiraNo, praNAiriNaharaNArise utto // 646 gAthArya--jisakA kevalajJAnarUpI sUrya kI avibhAgapraticchedarUpa kiraNoM ke samUha se (utkRSTa bhanantAnanta prabhAra) ajJAna andhakA sarvathA naSTa ho gayA ho aura jisako nada kevalalabdhiyoM ke prakaTa hone se paramAtmA' yaha vyapadeza prArata ho gayA hai| vaha indriya, pAloka Adi kI apekSA na rakhane bAle jJAnadarzana se yukta hone ke kAraNa kevalI aura kAyayoga se yukta rahane ke kAraNa sayogI tathA pAtikarmoM se rahita hone ke kAraNa jina kahA jAtA hai / aisA anAdinidhana pArSa Agama meM kahA hai // 63-64 / / vizeSArtha--jisa prakAra prAtaHkAla sUrya ke udaya hone para usakI kiraNoM ke kalApa (samUha) se rAtrikAlIna andhakAra naSTa ho jAtA hai, usI prakAra jJAnAbaraNAdi ghAtiyA karmoM ke kSaya hone ke kAla meM kevalajJAnarUpI sUrya ke udaya hone para usake sarvotkRSTa-ananta avibhAgapraticchedoM ke dvArA sarvajJeyaviSayaka ajJAnarUpI andhakAra naSTa ho jAtA hai arthAt samasta jJeya usa kevalajJAna meM pratibhAsamAna ho jAte haiM, koI bhI padArtha apranibhAsita nahIM rhtaa| kahA bhI hai-- 'jo jJaye kathamajJaH syAvasati pratibandhari / dAho'gnidAhako na syAvasati pratibandhari // 13 // -jAnAvaraNarUpa pratibandhaka ke nahIM rahane para jJAtA arthAt kedalajJAnI z2ayoM ke viSaya meM ajJa kaise raha sakatA hai jaise pratibandhaka (mariNa, maMtrAdi) ke nahIM rahane para dAha svabhAva hone se agni dAhyapadArtha ko kaise nahIM jalAyegI arthAt avazya jlaayegii| kevalajJAna mAtra zaiyoM ko jAnatA hai, kyoMki kevalajJAna jeyapramANa hai jaisA ki zrI kundakundAcArya ne jinendradeva kI sAkSI se pravacanasAra gAthA 23 meM 'NANa geyapamANamuddiTTa" ina zabdoM dvArA kahA hai / yadi kebalI ajJeyoM ko bhI jAnane lage to 'jAna jJeyapramANa hai isa siddhAnta se virodha prA jAyegA / isIlie zrI svAmI kArtikeyAcArya ne 'NeyeNa viNA kahaM gANaM' jJayoM ke binA kevalajJAna kaise ho sakatA hai ? aisA kahA hai, arthAt jo jJeya nahIM haiM unako kevalI nahIM jaantaa| yadi kahA jAve ki koI bhI ajJeya nahIM hai to ajJeya ke abhAva meM jJeya kA bhI sadbhAva nahIM ho sakatA, kyoMki saba sapratipakSa padArthoM kI upalabdhi anyathA bana nahIM sktii|" zrIvIrasenAcArya ne paJcAstikAya gAthA ke AdhAra para yaha miTAnta siddha kiyA hai ki sarva padArtha sapratipakSa haiM, kyoMki kundakundAcArya ne 'saba payasthA sappaDivakhA' ina zabdoM dvArA isa siddhAnta kA upadeza diyA hai| 2. pa. pu. 1 pR. 162 tathA ja. gha. mUla pR. 2270 / 1. gha. pu. 1 pR. 161; ja.dha. mUla pR. 2270 / 3. ja. pa. pu. 1 pR. 66 / 4. dha, pu. 14 pR. 234 / Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80/go. sA.. jotrakANDa gAthA 63-64 __ cAra ghAtiyA karmoM ke kSaya hone se nava kevalalabdhiyA~ utpanna hotI haiM / jJAnAvaraNa karma ke kSaya hone para kSAyikajJAna', darzanAvaraNa karma ke kSaya hone para kSAyikadarzana', mohanIya karma kA kSaya hone para kSAyika samyaktva va kSAyikacAritra' aura anta rAyakarma ke kSaya hone para kSAyikadAna, kSAyikalAbha, kSAyikabhoga, kSAyika upabhoga, kSAyikavIrya' isa prakAra kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikasamyaktva, kSAyikacAritra, kSAyikAdAna, kSAdhikalAbha, kSAyikabhoga, kSAdhika upabhoga aura kSAyikavIrya ye nau kSAyika bhAva haiM jinako naba kevalala bdhi kahA gayA hai / upayukta jJAnAbaraNAdi karma devatva arthAta paramAtmapada ke ghAtaka haiM / ina karmoM kA kSaya ho jAne para nava kevalalabdhiyA~ utpanna ho jAtI haiM aura unake sAtha-sAtha paramAtmapada bhI prApta ho jAtA hai / asahAyajJAna ko kevalajJAna kahate haiM, kyoMki vaha indriya, prakAza aura manovyApAra kI apekSA se rahita hai| sarvArthasiddhi Adi meM bhI kahA hai kevalasthAsahAyatvAt' (1:30)tathA zrIvIrasenAcArya ne bhI kahA hai 'kebalamasahAyam' / ghAtiyA karmoM kA kSaya ho jAne se jJAna va darzana asahAya ho gayA isalie unakI kevalI saMjJA hai / terahaveM guNasthAna meM pudgala dhipAkI zarIra nAmakarma kA udaya hai tathA dravyamana, bacana va kAya se yukta haiM isalie terahaveM guNasthAna meM karmoM ko grahaNa karane kI zaktirUpa yoga vidyamAna hai / " yoga kA kArya sAtAvadanIya kAmaM kA zrApa bhI terahaveM guNasthAna meM pAyA jAtA hai| ataH ve sayogakevalI haiN| athavA mana-vacana aura kAya kI pravRtti ko yoga kahate haiN| jo kevalI yoga ke sAtha rahate haiM ve sayogakevalI haiM / athavA bacana aura kAya ke parispanda lakSaNa vAle yoga kA sadabhAva hai jo IryApatha bandha kA hetu hai / aise yoga ke sAtha virAjamAna kevalI sayoga hI haiN| yahA~ kevalajJAnAdi ke svarUpa kA kathana karate haiN| yathA-kevalajJAna meM kevala prAbda kA artha hai jo jJAna asahAya hai arthAt indriya, Aloka aura mana kI apekSA ke binA hotA hai / isa prakAra kevala jo jAna vaha kevalajJAna hai / jo sUkSma, vyavahita aura viprakRSTa arthoM meM apratihataprasAravAlA hai, jo karaNa, krama aura vyavadhAna se rahita hai tathA jisakI vRtti jJAnAvaraNa karma ke pUrA kSaya hone se pragaTa huI hai aisA niratizaya aura anutara jyotiratrarUpa kevalajJAna hai; yaha ukta kathana kA tAtparya hai| phira bhI usako jo prAnantya vizeSaraNa diyA hai vaha usake avinazcarapane kI prasiddhi ke lie diyA hai. kyoMki jaise ghaTa kA pradhvaMsAbhAva sAdi-ananta hotA hai usI prakAra kSAyika bhAva ke sAdi-ananta svarUpa se avasthAna kA niyama upalabdha hotA hai| athavA kevalajJAna kA 'ananta' yaha vizeparaNa samasta dravya aura unakI ananta paryAyoM ko viSaya karane vAle usa kevalajJAna ke paramotkRSTa ananta pariNAmapane kI prasiddhi ke liye jAnanA caahie| kAraNa ki prameya ananta haiM. ataH unakI paricchedaka jJAnazaktiyoM ko| bhI ananta siddha hone meM pratiSedhakA abhAva hai / yaha saba kathana kebala upacAra mAtra ho nahIM hai kintu paramArtha se hI sakala prameya rAzi ke ananta guNarUpa aura grAgamapramAraga se jAnane meM Ane-vAlI aisI kevalajJAnasambandhI avibhAgapraticchedasAmarthya upalabdha hotI hai / isa prakAra yathokta avibhAgapraticchedoM kA astitva kevala kalpanArUpa nahIM hai, vastutaH vaha dravya hai| isaliye isakI anantatA 1. ja. dha. pu. 1 pR. 67 / 2. ja. pa. pu. 1 pR. 21, dha. pu. 1 pR. 161; ja.dha. mUla pR. 2266, ja. gha. pu. 16 pR. 131 / 3. ja. pa. pu. 1 pR. 23 / 4. go. jI. gA. 216 / 5. pa. pu. 1 pR. 161 / 6. ja. pa. mUla pR.2266, ja. pra. pu. 16 pR. 230 / Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -63-64 efta hI hai, aisA nizcaya karanA caahie| kahA bhI hai jo kSAyika hai, eka hai, anantasvarUpa hai, tInoM kAloM ke samasta padArthoM ko eka sAtha jAnate hai, niratizaya hai, kSAyopazamikajJAnoM ke anta meM prApta honevAlA hai, kabhI cyuta hone vAlA nahIM aura sUkSma, vyavahita tathA viprakRSTa padArthoM ke vyavadhAna se rahita hai, vaha kevalajJAna haiM / " guNasthAna / 81 isI prakAra kevaladarzana kA bhI vyAkhyAna karanA cAhie, kyoMki kevalajJAna ke samAna hI sunA AvaraNa karane vAle darzanAvaraNa karma ke atyanta kSaya hone se vRtti ko prApta hone vAle aura masta padArthoM ke avalokana svabhAva vAle darzanopayoga ke bhI ananta vizeSaNa se yukta kevala saMjJA ke hone para koI pratibandha nahIM pAyA jAtA / yahA~ aisA nahIM mAnanA cAhie ki "jJAnopayoga aura darzanopayoga meM koI bheda nahIM hai, kyoMki ke viSaya meM bheda nahIM upalabdha hotA tathA donoM samasta padArthoM ke sAkSAtvA raNa svabhAva vAle haiM, lie una donoM meM eka se hI kArya cala jAne ke kAraNa dUsare upayoga ko mAnanA vyartha hai; " kyoMki svarUpa se una donoM kA viSayavibhAga aneka bAra dikhalA mAye haiM / isaliye sakala aura ma kevalajJAna ke samAna prakalaMka kevaladarzana bhI kevalarUpa avasthA meM hai hI, yaha siddha huA / satyA yAgamavirodha Adi doSoM kA honA aparihArya hai / vauryAntarAya karma ke nirmUla kSaya se udbhUttavRttirUpa zrama aura kheda yadi avasthA kA virodhI kharAya se rahita, prapratihata sAmarthya vAlA vIrya ananta vIrya kahA jAtA hai / parantu vaha isa bhagavAn azeSa padArthaviSayaka dhravarUpa ( sthAyI) upayoga pariNAma ke hone para bhI prakheda bhAva rUpa upakAra pravRta hotA huA upayogasahita hI hai, aisA jAnanA cAhie, kyoMki usake balAdhAna ke binA suratara upayogarUpa vRtti nahIM bana sakatI / anyathA hama logoM ke upayoga ke samAna arihanta kevalI upayoga ke bhI sAmarthya ke binA anavasthAna kA prasaMga prApta hotA hai| kahA bhI hai he bhagavan ! Apake vIryAntarAya karma kA bilaya ho jAne se ananta vIrya zakti pragaTa huI hai / bhUtaH aiso avasthA meM samasta bhuvana ke jAnane yAdi apanI zaktiyoM ke dvArA Apa avasthita / / 1 / / * isa kathana se prAtyantika ananta sukhapariNAma bhI isa bhagavAn ke vyAkhyAna kiyA gayA jAnanA cAhie, kyoMki jisakI ananta jJAna ananta darzana aura prananta vIrya se sAmarthyaM vRddhi ko sa huI hai, jo moha rahita hai, jo jJAna aura vairAgya kI zratizaya paramakASThA para adhirUr3ha hai, usakA parama nirvANarUpI vastra hai aise sukha kI prAtyantikarUpa se utpatti upalabdha hotI hai / kintu aura vairAgya ke pratizaya se utpanna hue sukha se anya sukha nAma kI koI vastu nahIM hI hai, kyoMki sirAgasukha hai vaha nyAyapUrvaka niSThuratA se vicAra kiyA gayA ekAnta se duHkharUpa ho hai / usI kAra kahA bhI hai jo indriyoM ke nimitta se prApta hone vAlA sukha hai, vaha parAzrita hai, bAdhA sahita hai, bIca-bIca babala pu. 1 pR. 188 / 2. jayadhavala mUla pR. 2266 / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82go, sA. jIvakAgaDa gAthA 63-64 meM chUTa jAne vAlA hai, bandha kA kAraNa hai aura biSama hai / vAstava meM, vaha sadAkAla duHkhasvarUpa hI hai / / 2 / / jo mukha virAgabhAva ko nimitta kara nahIM utpanna huA hai vaha kucha bhI nahIM hai, aisA hama nizcaya karake sthita haiN| yadi vaha nimitta hai to Apake sivAya baha spaSTa rUpa se anya nahIM hI hai jisase ki Apa meM hI kevala nimitta rUpa se astitva hai / / 3 / / isaliye jisameM anantajJAna, anantadarzana, anantavIrya aura anantavirati kI pradhAnatA hai jo anuparata vRttivAlA hai : niratizaya hai, svabhAvabhUta prAtmA ko upAdAna karake jo siddha hotA hai, atIndriya hai aura jo dvandvabhAva se rahita hai, vaha anantamukha hai| isase asAtAvedanIya ke udaya kA / sadbhAva hone se sayogakevalI bhagavAn meM anantasukhAbhAva aura usake sAtha hone vAlI kavalAhAravRtti kA nizcaya karanevAlA vAdI nirAkRta ho gayA hai, kyoMki usameM usa (asAtAvedanIya) kA udaya sahakArI kAraNoM kI viphalatA ke kAraNa paraghAta ke udaya ke samAna akiMcitkara hai| isaliye unake anantajJAna, anantadarzana, anantavIrya, anantavirati aura anantasukhapariNAmapanA hone se sayogakevalI bhagavAn siddhaparameSThI ke samAna bhojana nahIM karate haiM, yaha siddha hotA hai / anantavIrya ko upalakSaNa karake pUre antarAyakarma ke kSaya se anantadAna, anantalAbha, anantabhoga aura ananta-upabhogarUpa labdhiyA~ utpanna huI haiM, kyoMki anantavIrya ke samAna una labdhiyoM kI utpatti ke prati koI vizeSatA nahIM hai / parantu ve labdhiyA~ samasta prANIviSayaka abhayadAna kI sAmarthya ke kAraNa, tInoM lokoM ke adhipatitva kA sampAdana karane se tathA prayojana ke rahate hue svAdhIna azeSa bhogopabhoga sambandhI bastuoM kA sampAdana hone se upayogasahita hI haiM, aisA jAnanA caahie| isaliye pahale hI donoM prakAra ke mohanIya karma ke kSayase jisane prAtyantika samyagdarzana aura samyakacAritra kI zuddhi ko prApta kiyA hai. jJAnAvaraNa aura darzanAbaraNarUpa mUla aura uttara prakRtiyoM ke kSaya ke anantara hI jisakI kSAyika anantakevala jJAna aura kSAyika ananta kevaladarzana paryAya prakaTita huI hai, tathA antarAya karma ke kSaya se jo anantavIrya, anantadAna, anantalAbha, anantabhoga aura ananta-upabhogarUpa nau kevala-labdhiyoMrUpa se pariNata huA hai, vaha kRtArthatA kI paramakASThA ko prApta hotA hA ahatparameSTI, svayambhU, jina, kevalI. sarvajJa, sarvadarzI aura sayogakevalI isa rUpa se kahA jAtA hai / yahA~ jinAdirUpa zabdoM kI padArtha-vyAkhyA saMgama hai, isaliye unakA vistAra nahIM karate haiN| "ve bhagavAn mahatparameSThIdeva prasaMkhyAtaguNI zreNirUpa se pradezapuja kI nirjarA karate hue vihAra karate haiN|" isa sutra kA artha yaha hai ki pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpa se karmapradezoM ko ye bhagavAn dhunate hue dharmatIrtha kI pravRtti ke liye yathAyogya dharmakSetra meM devoM aura asuroM se anugata hote hue bar3I bhArI vibhUti ke sAtha prazasta vihAyogati ke nimitta se yA vihAra karanerUpa svabhAva vAle hone se vihAra karate haiN| __ zaGkA-kadAcit yaha mata ho ki ina grahatparameSThI bhagavAna kA vyApArAtizaya aura upadeza rUpa aniNaya abhiprAyapUrvaka hI ho sakatA hai, anyathA yatkicit karane rUpa doSa kA anuSaMga prApta 1. jayapravala mUla pR. 2270 / Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ guNasthAna/3 hotA hai aura aisA mAnane para icchA sahita hone se ye bhagavAn asarvajJa hI prApta hote haiM / kintu aisA svIkAra karanA aniSTa hI hai ? samAdhAna-kintu aisA nahIM hai, kyoMki abhiprAya se rahita hone para bhI kalpavRkSa ke samAna ina bhagavAn ke padArtha ke sampAdana kI sAmarthya bana jAtI hai / athavA pradIpa ke samAna ina bhagavAna kI baha sAmarthya bana jAtI hai kyoMki dIpaka niyama se kRpAlupane se apane praura para ke andhakAra kA nivAraNa nahIM karatA, kintu usa svabhAva vAlA hone ke kAraNa hI vaha apane praura para ke andhakAra kA nivAraNa karatA hai / jaisA kahA hai1 he jagadguro ! Apane jamata ke liye jo hita kA upadeza diyA hai vaha kahane kI icchA ke binA hI diyA hai, kyoMki aisA niyama hai ki kalpavRkSa binA icchA ke ho premIjanoM ko icchita phala detA hai| he mune ! ApakI zarIra, vacana aura mana kI pravRttiyA~ binA icchA ke hI hotI haiM, para isakA artha yaha nahIM ki ApakI mana, vacana aura kAyasambandhI pravRttiyA~ binA samIkSA kithe hotI haiM / he dhIra ! prApakI ceSTAyeM acintya hai| kahane kI icchA kA sannidhAna hone para hI vacana kI pravRtti nahIM dekhI jAtI, kyoMki yaha hama spaSTa dekhate haiM ki mandabuddhi jana icchA rakhate hue bhI zAstroM ke vaktA nahIM ho pAte / ' ityAdi / isaliye parama-upekSAlakSaNarUpa saMyama kI vizuddhi ko dhAraNa karane vAle ina bhagavAna ke bolane aura calanerUpa vyApAra prAdi atizayavizeSa svAbhAvika hone me puNyabaMdha ke hetu nahIM haiM, aisA maho jAnanA cAhie / jaisA ki ArSa meM kahA hai : tIrthakara parameSThI kA vihAra loka ko sukha dene vAlA hai, parantu unakA yaha kArya puNya phala vAlA mahIM hai aura unakA bacana dAna-pUjArapa prArambha ko karane vAlA to hai phira bhI unako kamI se lipta nahIM krtaa| puna: isa mahAtmA kA vaha bihArAtizaya bhUmi ko sparza na karate hue hI AkAza meM bhaktivaza aurita hue devasamUha ke dvArA race gaye svarNakamaloM para prayatna vizeSa ke binA hI apane mAhAtmya vizeSavaza pravRtta hotA hai, aisA jAnanA cAhie, kyoMki yogiyoM kI zaktiyA~ acintya hotI haiM / aise ve kevalI utkRSTa se kucha kama eka pUrva koTi kAla taka vihAra karake tatpazcAt prAyukarma mantamahata zeSa rahane para adhAtikarmoM kI sthiti ko samAna varane ke lie pahale prAvajita-karaNa nAma kI dUsarI kriyA ko prArambha karatA hai| rAjUra-zrAvajitakaraNa kyA hai ? samAdhAna kevalIsamudghAta ke abhimukha honA AvarjitakaraNa kahA jAtA hai| use yaha antarmuhUrta kAla taka pAlana karatA hai, kyoMki antarmuhUrta kAla taka prAyajitakaraNa . jayaghavala mUla pR. 2271 / Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54/go. sA. jIvakANDa gAyA 63-64 hue binA kevalIsamudghAta kiyA kA abhimukhIbhAva nahIM bana sktaa| usI kAla meM hI nAma, gotra aura vedanIya karma ke pradezapiNDa kA apakarSaNa karake udaya meM thor3e pradezaja ko detA hai| anantara samaya meM asaMkhyAtaguNe pradezaja ko detA hai| isa prakAra asaMkhyAtaguNI zreriNarUpa se nikSepa karatA hanA zeSa rahe sayogI ke kAla se aura ayogI ke kAla se vizeSa rUpa se avasthita guNazregizIrSa ke prApta hone taka jAtA hai| parantu yaha guraNazreriNazIrSa usake anantara adhastana samaya meM vartamAna rahate hue svasthAna sayogikevalI dvArA nikSipta kiye gaye guNazreriNAyAma se saMkhyAtaguragahIna sthAna jAkara avasthita hai, aisA jAnanA caahie| parantu pradezaja kI apekSA usase yaha asaMkhyAtaguNe pradezavinyAsa se upalakSita hotA hai aisA kahanA cAhie / zaGkA yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-graha gyAraha guNadheziyoM ke svarUpa kA nirUpA karane vAle gAthA sUtra se jAnA / / jAtA hai| usa guNazreriNazIrSa se uparima anantara sthiti meM bhI asaMkhyAtaguraNe pradezaja ko hI sIMcatA hai| usake bAda Upara sanavizeSahIna pradezapuMja kI hI nikSipta karatA hai| isa prakAra AjitakaraNakAla ke bhItara sarvatra guNazreNinikSepa jAnanA cAhie / yahA~ para dRzyamAna prarUpaNA jAnakara le / jAnA caahie| zaGkA--Avajita kriyA ke abhimukha hue sayogI kovalI ke yaha guNadheriNanikSepa svasthAna / sayogI kevalI ke samAna avasthita pAyAma vAlA hotA hai yA galitazeSa AyAma vAlA hotA hai ? samAdhAna-nikSepa rUpa karane kI kriyA meM yaha avasthita prAyAmabAlA hotA hai. aisA nizcaya karanA caahie| isase Age sayogI kevalI ke dvicarama sthitikANDa kI antima phAli ke prApta hone taka isa viSaya meM avasthita rUpa se isa guNagi nikSepa sambandhI praAyAma ko prakRti kA niyama dekhA jAtA hai| aura yaha prasiddha nahIM hai, kyoMki yaha sUtra se aviruddha parama gurutroM ke sampradAya ke bala se sunizcita hotA hai| zA--svasthAnakevalI ke yA Ajita kriyA ke abhimukha hae kevalI ke avasthita eka rUpa pariNAma ke rahate hue isa sthAna meM guNaNinikSepa kA isa prakAra visadRzapanA kaise ho gayA hai, isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-yahA~ para aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki bItarAga pariNAmoM meM bheda kA abhAva hone para bhI ve antaraMga pariNAmavizeSa antama hurtapramAraNa prAyu kI apekSA sahita hote haiM aura / prAvarjitakaraNa rUpa bhinna kriyA ke sAdhanabhAva se pravRtta hote haiM. isaliye yahA~ para guNabheriNanikSepa ke visadRza hone meM pratibandha kA abhAva hai / ima prakAra antarmuhUrta pramANa kAla taka prAjilakaraNaviSayaka dhyApAra vizeSa kA ! *. - - - 1. jayadhavala mUla pR. 2278 / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 63-64. guNasthAna5 anupAlana kara usake samApta hone para isake bAda anantara samaya meM kevali samudghAta karatA hai, yaha isa sUtra kA artha ke sAtha sambandha hai| zaGkhA-kevalisamudghAta kisakA nAma hai ? samAdhAna-kahate haiM, udgamana kA artha udghAta hai 1 isakA artha hai-jova ke pradezoM kA phailanA / samIcIna udghAta ko samudghAta kahate haiN| kevaliyoM ke samudghAta kA nAma kevalisamuddhAta hai| praghAtikarmoM kI sthiti ko samAna karane ke liye kevalIjIva ke pradezoM kA samaya ke avirodhapUrvaka Upara, nIce aura tirache phailanA kevalisamudghAta hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / yahA~ kevalisamudvAta pada meM 'kevali' vizeSarA zeSa samasta samudaghAta vizeSoM ke nirAkaraNa 3 karane ke lie jAnanA cAhie, kyoMki una samudghAtoM kA prakRta meM adhikAra nahIM hai / vaha yaha kevalisamudghAta daNDa, kapATa, pratara aura lokapUra ke bheda se cAra avasthArUpa jAnanA caahie|' zaGkA-kebaliyoM ke samudghAta sahetuka hotA hai yA nirhetuka ? niheM tuka hotA hai yaha dUsarA vikalpa to bana nahIM sakatA, kyoMki aisA mAnane para to sabhI kevaliyoM ko samudghAta karane ke / anantara ho mokSa kA prasaMga paaegaa| yadi yaha kahA jAve ki sabhI kevalI samudghAta pUrvaka hI : mokSa jAte haiN| aisA mAna liyA jAe to kyA hAni hai ? to aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki aisA bhAgane para lokamA samudhAtA mAro nAle pheziyoM kI varSapRthaktva meM 20 saMkhyA hI hotI hai / yaha niyama nahIM bana sakatA hai / kevaliyoM ke samRdghAta sahetuka hotA hai yaha prathama pakSa bhI nahIM banatA hai, kyoMki, kevalisamudaghAta kA koI hetu nahIM pAyA jAtA hai| yadi yaha kahA jAve ki tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti se prAyukarma kI sthiti kI asamAnatA ho samudghAta kA kAraNa hai, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki kSINakaSAya muragasthAna kI carama avasthA meM saMpUrNa karma samAna nahIM hote haiM, isalie sabhI kevaliyoM ke samudghAta kA prasaMga pAjAegA / samAdhAna--yativRSabhAcArya ke upadezAnusAra kSINakaSAya guNasthAna ke carama samaya meM saMpUrNa adhAtiyA karmoM ko sthiti mamAna nahIM hone se sabhI kevalI samudghAta karake ho mukti ko prApta hote / haiM paraMtu jina prAcAryoM ke matAnusAra lokapUraNa samudghAta karanevAle kevaliyoM kI bIsa saMkhyA kA niyama hai, unake matAnusAra kitane hI kevalI samudghAta karate haiM aura kitane nahIM karate haiM / zaGkA-kauna se kevalI samudrAta nahIM karate haiM ? samAdhAna--jinakI saMsAra-vyakti arthAt saMsAra meM rahane kA kAla vedanIya Adi nIna karmoM kI sthiti ke samAna hai ve samuddhAta nahIM karate haiM, zeSa kevalI samudghAta karate haiM / zaGkA--anivRtti Adi pariNAmoM ke samAna rahane para saMmAravyakti-sthiti aura zeSa tIna karmoM kI sthiti meM viSamatA kyoM rahatI hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki, vyaktisthiti ke ghAta ke kAraNabhUta anivRnirUpa pariNAmoM ke 1. jayadhayala mUla pR. 2278; dhavala pu. 1 pR. 300 sUtra 60 ko ttiikaa| 2. dhavala pu. 1 pR. 301-302 / Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86/go. sA. jIvakANDa gAthA 63-64 samAna rahane para saMsAra ko usake arthAt tIna karmoM kI sthiti ke samAna mAna lene meM virodha prAtA hai| zakSA-saMsAra ke viccheda kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-dvAdazAMga kA jJAna, unameM tIvra bhakti, kevalisamudghAta aura anivRttirUpa pariNAma ye saba saMsAra ke viccheda ke kAraNa haiM / parantu ye saba kAraNa samasta jIvoM meM saMbhava nahIM haiM, kyoMki daza pUrva aura nau pUrva ke dhArI jIvoM kA bhI kSapakazreNI para car3hanA dekhA jAtA hai| ataH vahA~ para saMsAra-vyakti ke samAna karma sthiti nahIM pAI jAtI hai| isa prakAra antarmuharta meM niyama se nipatana svabhAvAle aise palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa yA saMkhyAta pAvalIpramANa sthitikANDakoM kA nipatana karate hue kitane hI jIva samudghAta ke binA hI Ayu ke samAna zeSa karmoM ko kara lete haiN| tathA kitane hI jIva samudghAta ke dvArA zoSa karmoM ko prAyukarma ke samAna karate haiM / parantu yaha saMsAra kA ghAta kebalI meM pahale saMbhava nahIM hai, kyoMki, pahale sthitikANDaka ke ghAta ke samAna sabhI jIvoM ke samAna pariNAma pAye jAte haiN| zaGkA-jabaki pariNAmoM meM koI atizaya nahIM pAyA jAtA hai arthAt sabhI kevaliyoM ke pariNAma samAna hote haiM to pIche bhI saMsAra kA pAta mata hono ? samAdhAna--nahIM, kyoMki, vItarAgarUpa pariNAmoM ke samAna rahane para bhI antarmuhUrtapramAraNa pAyukarma kI apekSA se AtmA ke utpanna hue anya viziSTa pariNAmoM se saMsAra kA ghAta bana jAtA hai| zA-anya prAcAryoM ke dvArA nahIM nyAmyAna kiye gaye isa artha kA isa prakAra vyAkhyAna karane vAle prAcArya sUtra ke virAddha jA rahe haiM. aisA kyoM na mAnA jAya ? samAdhAna- .. nahIM, kyoMki, varSapRthaktva ke antarAla kA pratipAdana karane vAle sUtra ke vazavartI prAcAryoM kA ho pUrvokta kathana se virodha AtA hai| zA--chaha mAha pramAgA Ayukarma ke zeSa rahane para jisa jIva ko kevalajJAna uttAna huA hai vaha samudghAta karake hI mukta hotA hai| zeSa jIva samudghAta karate bhI haiM aura nahIM bhI karate haiM / yathA-- dhammAsAubasese uppaNaM jassa kevalaM jANaM / sa-samugyAno sinjhai sesA bhajjA samugghAe // 167 / / isa gAthA kA upadeza kyoM nahIM grahaNa kiyA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki, isa prakAra vikalpa ke mAnane meM koI kAraNa nahIM pAyA jAtA hai, isalie pUrvokta gAthA kA upadeza nahIM grahaNa kiyA hai / jina jIvoM ke nAma, gotra aura vedanIyakarma kI sthiti prAyukarma ke samAna hotI hai, ve samudghAta nahIM karake ho mukti ko prApta hote haiN| dUsare. jIva samudghAta karake hI mukta hote haiM / / 16 / / -.. .--. 1. ghavala pu. 1 pR. 303 / 2. dhavala pu. 1 pR. 304 / Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAbA 3-64 guNasthAna/87 ___ isa prakAra pUrvokta gAthA meM kahe gaye abhiprAya ko to kinhIM jIvoM ke samudghAta hone meM aura kinhIM jIvoM ke samudghAta ke nahIM hone meM kAraNa kahA nahIM jA sakatA hai, kyoMki, saMpUrNa jIvoM meM samAna anivRttirUpa pariNAmoM ke dvArA karmasthitiyoM kA bAta pAyA jAtA hai, ataH unakA prAyu ke samAna hone meM virodha pAtA hai| dUsare, kSINakapAya guNasthAna ke carama samaya meM tIna aghAtiyA karmoM kA jaghanya sthitisattva palyopama ke saMjyAta bhAga jIyoM ke pAsa jAtA hai| isaliye bhI pUrvokta artha ThIka pratIta nahIM hotA hai| hai zaGkA--pAgama to tarka kA viSaya nahIM hai, isalie isa prakAra tarka ke bala se pUrvokta gAthAoM abhiprAya kA khaNDana karanA ucita nahIM hai ? ___ samAdhAna-- nahIM, kyoMki, ina donoM gAthAoM kA prAgamarUpa se nirNaya nahIM huA hai / athavA, adi ina donoM gAthAoM kA AgamarUpa se nirNaya ho jAne para inakA hI grahaNa rahA pAve / ' sayogakevanI bhagavAna sarvaprathama prathama samaya meM daNDasamudghAta karate haiM / zaGkA --- baha dagaisamudghAta kyA lakSaNavAlA hai ? samAdhAna--kahate haiM, antarmuhUrta pramANa prAyukarma ke zeSa rahane para kevalI jina samudghAta karate hue pUrvAbhimukha hokara yA uttarAbhimukha hokara kAyotsarga se karate haiM yA palyaMkAsana se karate haiM / vahA~ kAyotsarga se daNDasamudaghAta ko karane vAle kevalI ke mUla zarIra kI paridhipramAga kucha kama caudaha rAja lambe daNDAkArarUpa se jIvapradezoM kA phailanA daNDasamudghAta hai / yahA~ kucha kama kA pramANa loka ke nIce aura Upara lokaparyanta bAtabalaya se rokA gayA kSetra hotA hai aimA yahA~ jAnanA cAhie, kyoMki svabhAva se ho usa avasthA meM vAtavalaya ke bhItara kevanI jina ke jIvapradezoM kA praveza nahIM hotaa| isI prakAra patyakAsana se samudghAta karane vAle kevanI jina ke daNDasamudghAta kahanA cAhie / itanI vizeSatA hai ki mula zarIra kI paridhi se usa avasthA meM daNDa samudghAta kI paridhi tigugagI ho jAnI hai| yahAM kAraga kA kathana mugama hai / isa prakAra kI avasthAMvizeSa kA nAma daNDasamudghAta kahA jAtA / hai, kyoMki sArthaka saMjJA ke jJAnavaza yathoktavidhi se daNDAkArarUpa se jIva ke pradezoM kA phailanA daNDasamUdadyAta hai parantu isa daNDa-samudghAta meM vidyamAna kevalI jina ke audArikakAya-yoga hI hotA hai, kyoMki uma avasthA meM zeSa yogoM kA abhAva hai| aba isa daNDasa mudaghAta meM vidyamAna kevalI jina ke bArA kiye jAne vAle kAryoM ke bhedoM kA kathana karane ke lie Age kA sUtra kahate haiM keyalo jina daNDasamudyAta meM (Ayu karma ko chor3akara) zeSa aghAtikarmoM ke prasaMkhyAta bahubhAga kA hanana karate haiN|' usa daNDasamudghAta meM vidyamAna kevalI jina aAyukarma ko chor3akara tIna aghAtikamoM kI palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa tatkAla upalabhyamAna sthitimatkarma ke asaMkhyAta bahabhAga kA dhAta karake asaMkhyAtave bhAgaprabhAgA sthiti ko sthApita karate haiM, yaha ukta vAthana kA tAtparya hai| 1. jayaghabala mala pR. 227846 / 1 2. yaha kaSAyapAhUna mUtra kA eka sUya hai jisakI mAge jayadhavalA TokA bhI likhI gaI hai| isI taraha gAthA 64 kI zeSa sampUrNa TIkA kapAyapAhuDa aura usakI jayadhavalA TIkA jyoM kI tyoM anUdita karate hue hI likhI gaI hai| Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8 / go. sA. jIvA gAthA 63-64 aaGkaaa- -- isa prakAra eka samaya dvArA hI isa prakAra kA sthitighAta kaise ho gayA ? samAdhAna - aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoM kebalisamudghAta kI pradhAnatA se usakI upapatti hone meM koI bAdhA upalabdha nahIM hotI / aba yahIM para anubhAga ghAta kA mAhAtmya dikhalAne ke lie isa sUtra ko kahate haiM tathA zeSa anubhAgasambandhI prazasta anubhAgoM ke ananta bahubhAgoM kA ghAta karate haiM / ukta kSapaka kSINakaSAya guNasthAna ke dvicarama samaya meM ghAta karake jo anubhAga zeSa rahA usake ananta bahubhAga kA ghAta kara anantaveM bhAga meM aprazasta prakRtiyoM ke anubhAga satkarma ko sthApita karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / prazasta prakRtiyoM kA yahA~ para sthitighAta ho hotA hai, anubhAgaghAta nahIM hotA aisA grahaNa karanA cAhie / guNazreNinirjarA kA jisa prakAra AvajitakaraNa meM prarUpaNa kiyA hai usI prakAra yahA~ para bhI prarUpaNa karanA cAhie, kyoMki usase isameM koI vizeSatA nahIM hai / isa prakAra kevalI jina daNDasamudghAta karake usake bAda zranantara samaya samudghAta se pariNamana karane vAle ke svarUpavizeSa kA nirdhAraNa karane ke lie uttara sUtra kA avatAra hotA hai kapATa usake bAda dUsare samaya meM kevalI jina kapATasamudghAta karate haiN| jo kapATa ke samAna ho vaha kapATa hai / zaGkA - upamArtha kyA hai ? samAdhAna - jaise kapATa moTAI kI apekSA alpa hI hokara caur3AI aura lambAI kI apekSA car3hatA hai usI prakAra yaha bhI mUla zarIra ke bAhulya kI apekSA athavA usake tiguNe bAhalya kI apekSA jIvapradezoM ke pravasthAvizeSarUpa hokara kucha kama caudaha rAjupramANa yAyAma kI apekSA tathA sAta rAjupramANa vistAra kI apekSA vRddhi hAnigata vistAra kI apekSA vRddhi ko prApta hokara sthita rahatA hai vaha kapATasamudghAna kahA jAtA hai, kyoMki isa samudghAta meM spaSTarUpa se hI kapATa kA saMsthAna upalabdha hotA hai | isa samudghAta meM pUrvAbhimukha aura uttarAbhimukha kevaliyoM ke kapATa kSetra ke viSkambha ke bheda kA avadhAraNa kara pUrvAbhimukha aura uttarAbhimukhakevaliyoM kA acchI taraha jJAna ho jAtA hai / parantu isa avasthAvizeSa meM vidyamAna kevalI ke zradArika mizra kAyayoga hotA hai, kyoMki unake kAraNa aura zradArika ina do zarIroM ke avalambana se jIvapradezoM ke parispandarUpa paryAya kI upalabdhi hotI hai| aba isa avasthAvizeSa meM vidyamAna jIva ke dvArA kiye jAne vAle kAryabheda ko dikhalAne ke lie Age ke sUtra kA prArambha karate haiM kapATa samudghAta ke kAla meM zeSa rahI sthiti ke asaMkhyAta bahubhAga kA hanana karatA hai / prazasta prakRtiyoM ke zeSa rahe anubhAga ke anantabahubhAga kA hanana karatA hai / ' 1. jayadhavala mUla pR. 2276 / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAmA 66.64 guNasthAna/86 sugama hone se yahA~ para ukta donoM mUtroM meM kucha vyAkhyAna karane yogya nahIM hai / yahA~ para bhI 1 guNazreriNa-prarUpaNA praavjitkr| ke samAna hai / isa prakAra valisamudghAta kI tIsarI avasthAvizeSa meM vidyamAna kevalI ke svarUpa kA prarUpaNa karane ke liye Age ke sUtraprabandha ko kahate haiM tatpazcAt tIsare samaya meM mantha nAma ke samudaghAta ko karatA hai| jisake dvArA karma mathA jAtA hai use manya kahate haiM / aghAtikarmoM ke sthiti aura anubhAga ke nirmathana ke liye kevaliyoM ke jIvapradezoM kI jo avasthA vizeSa hotI hai, pratara saMjJAvAlA baha mantha samuddhAta hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / isa avasthA vizeSa meM vidyamAna kevalI ke jIvapradeza cAroM hI pArzvabhAgoM se pratarAkArarUpa se phailakara sarvatra vAtavalaya ke atirikta pUre lokAkAza ke pradezoM ko bharakara avasthita rahate haiM, aisA jAnanA cAhiye, kyoMki usa avasthA meM kevalI ke jIvapradezoM kA svabhAva se hI vAtavalaya ke bhItara saMcAra nahIM hotaa| isI ko pratarasaMjJA aura rucaka saMjJA pAgama meM kar3i ke bala se jAnanI cAhiye / parantu isa avasthA meM kevalI jina kArmAkAyayogI aura anAhAraka ho jAtA hai, kyoMki usa avasthA meM mUla zarIra ke Alambana se utpanna hue jIvapradezoM kA parispanda sambhava nahIM hai tathA usa avasthA meM zarIra ke yogya nokarma pudgalapiNDa kA grahaNa nahIM hotA / taba isI avasthA meM sthiti aura anubhAga kA pahale ke samAna ghAta karatA hai, isa bAta kA kathana karane ke liye uttarasUtra avatIrNa huaA hai sthiti aura anubhAga kI usI prakAra nirjarA karatA hai|' sthiti ke asaMkhyAtabahubhAga kA aura aprazasta prakRtiyoM ke ananta bahubhAga kA pahale ke samAna bAta karatA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / yahA~ para pradezaja kI bhI usI prakAra nirjarA karatA hai, yaha yAkya zeSa karanA cAhie, kyoMki prAvajitakaraNa se lekara svasthAna kevalI kI guNaginirjarA se prasaMkhyAtaguNI guNavezinirjarA kI avasthita nikSeparUpa pAyAma ke sAtha pravRtti kI siddhi meM bAdhA nahIM upalabdha hotI / isa prakAra yaha kevalisa mumghAta ke bheda kA kathana kiyaa| aba cauthe samaya meM lokapUraNasaMjaka samudghAta ko apane sampUrNa pradezoM dvArA samasta loka ko pUrA karake pravRtta karatA hai, isakA jJAna karAne ke liye Age ke sUtra kA prArambha karate haiM tatpazcAt cauthe samaya meM loka ko pUrA karatA hai| bAtavalaya se ruke hue lokAkAza ke pradezoM meM bhI jIva ke pradezoM ke cAroM ora se nirantara praviSTa hone para lokapUraNa saMjJaka caudhe kevalisamudghAta ko yaha kevalI jina usa avasthA meM prApta hote haiM, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| yahA~ para bhI kArmaNakAyayoga ke sAtha yaha anAhAraka hI hotA hai, kyoMki usa avasthA meM zarIra kI racanA ke liye praudArika zarIra nokarmapradezoM ke Agamana kA nirodha dekhA jAtA hai / isa prakAra loka ko pUrA karake cautho avasthA meM kArmaNakAyayoga ke sAtha vidyamAna kevalI jina ke usa avasthA meM samasta jotra pradeNoM ke samAna yoga kA pratipAdana karane ke liye Age ke sUtra kA prArambha karate hai__ lokapUraNa samudghAta meM yoga ko eka vargaNA hotI hai, isalie yahA~ samayoga aisA jAnanA 1 jayadhavala mUga pU. 2288 / Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6/go. sA. jIvakANDa gAthA 63-64 lokapUragA samudghAta meM vidyamAna isa kevalI jina ke lokapramANa samasta jIvapradezoM meM yogasambandhI avibhAgapraticcheda vRddhi-hAni ke binA sadRza hI hokara pariNamate haiM, isalie sabhI jIvapradeza paraspara sadaza dhanarUpa se pariNata hokara eka vargaNArUpa ho jAte haiM / isalie yaha kevalI usa avasthA meM samayoga jAnanA cAhie, kyoMki samasta jIvapradezoM meM yogaNakti ke sadazapane ko choDa kara bisadRzapanA nahIM upalabdha hotA, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / aura yaha samayogarUpa pariNAma sUkSma nigodajIva kI (yogasambandhI) jaghanya vargaraNA se asaMkhyAta guNA tatprAyogya madhyama vargaNA rUpa se hotA hai aisA nizcaya karanA cAhie / apUrva spardhakakI vidhi se pahale kI avasthA meM sarvatra anubhAgoM ke asaMkhyAta aura anantabahubhAgoM kA ghAta karatA hai, kyoMki usake ghAta ke lie hI samudghAta kriyA kA vyApAra hotA hai, yaha uvata kathana kA tAtparya hai / isa prakAra isa lokapUraNa samudghAta meM vidyamAna kevalI jina dvArA sthiti ke asaMkhyAta bhAgoM ke ghAtita hone para ghAla hone se zeSa rahA sthitisatkarma bahuta alparUpa se sthita hokara antarmuhUrtapramANa AyAma vAlA hokara sthita rahatA hai, isa bAta kA jJAna vArAne ke liye Age ke sUtra kA avatAra karate haiM-- lokapUraNa samudyAta meM kamoM kI sthiti ko antarmuhUrta pramANa sthApita karatA hai / yaha sUtra mugama hai / aba kyA yaha antamuhUrtapramANa sthiti Ayukarma kI sthiti ke samAna hai / yA saMkhyAtaguNI hai yA anya prakAra kI hai : isa AzaMkA ke hone para niHzaMka karane ke liye isa sUtra ko kahate hai - zeSa aghAtikarmoM ko sthiti prAyukarma kI sthiti se saMkhyAtagaNI hai| isa rAmaya bhI pAyukarma kI sthiti ke samAna ina aghAtikarmoM kA sthitimatkarma nahIM hotA hai, kintu usase saMkhyAtaguNA hI hotA hai, aisA nizcaya karanA cAhie / yahA~ isa viSaya meM do upadeza pAye jAte haiM, aigA kitane hI prAcArya kahate haiM / zaGkA-vaha kaise? samAdhAna-mahAvAcaka AryamA thamA ke upadeza ke anusAra lokapuraraNa samudghAta ke hone para prAyukarma kI sthiti ke samAna nAma, gotra aura bedanIyakarma kA sthiti satkarma sthApita karatA hai| mahAvAcaka nAgahasti zramaNa ke upadeza ke anusAra lokapUraNa samudghAta hone para nAma, gotra aura vedanIyakarma kA sthitisatkarma antarmuhurta pramAga hotA hai / itanA hotA huA bhI prAyukrarma kI sthiti se saMkhyAsaguNA sthApita karatA hai| parantu yaha vyAkhyAna-sampradAyariMga ke viruddha hai, kyoMki cariNasUtra meM spaSTarUpa se hI Ayukarma kI sthiti se zeSa aghAtikarmoM kI sthiti saMkhyAtaguNI nirdiSTa kI hai| isalie pravAhamAna upadeza yahI pradhAna rUpa se avalambana karane yogya hai, anyathA sUtra ke pratiniyata hone meM Apatti AtI hai / isa prakAra ina daNDa, kapATa, pratara aura lokapUra samRdghAtoM ke svarUpavizeSa kA aura vahA~ kiye jAne vAle kAryabhadoM kA nirUpaNa karake aba isI artha ko upasaMhAra rUpa se spaSTa karate hue pAge ke do sUtra kahate hai __kevalisamudghAta ke ina cAra samayoM meM aprazasta karmapradezoM ke anubhAga ko anusamaya apavartanA hotI hai / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 63-64 gugAsthAna/11 kyoMki ina cAra samudghAta ke samayoM meM aprazasta karmoM kA pratisamaya apavartanAghAta anantara kahe gae anubhAgaghAta ke vaza se spaSTarUpa se upalabdha hotA hai| tathA eka samaya vAlA sthitikANDakaghAta hotA hai / cAroM hI samayoM meM pravRttamAna sthitiyAta eka samaya ke dvArA ho sampanna ho jAtA hai, yaha anantara hI kaha pAye haiN| isalie AvajitakaraNa ke anantara isa prakAra ke kevalisamudghAta ko karake nAma, gotra aura vedanIya karmoM kI antarmuhUrta praAyAmarUpa se sthiti ko zeSa rakhatA hai| isa prakAra yaha atikrAnta samasta mutrapabandha kA samudAya rUpa artha hai| aba lokapuraNa kriyA ke samApta hone para samudaghAtaparyAya kA upasaMhAra karane vAlA kevalo jina kyA akrama se upasaMhAra karake svasthAna meM nipatita hotA hai yA utarane vAle kA koI kramaniyama hai; aisI AzaMkA ke nirAkaraNa ke lie utarane vAle kA sUtra se sUtrita hone vAlA kiMcit prarUpaNa karage - 1 yathA-lokapUra-samudghAta kA upasaMhAra karatA hRyA phira bhI mantha-samudghAta ko karatA hai, kyoMki mantharUpa pariNAma ke binA kevalisamada ghAta kA upasaMhAra nahIM bana sakatA / tathA lokaparaNasamudghAta kA upasaMhAra karane ke anantara hI samayoga pariNAma ko nAza karake sabhI pUrvaspardhaka samaya ke avirodhapUrvaka udghATita ho jAte haiM aisA jAnanA cAhie / punaH manthasamudghAta kA upasaMhAra karatA huA kapATa-samudghAta ko prApta hotA hai, kyoMki kapATa pariNAma ke binA usakA upasaMhAra karanA nahIM bana sakatA / tatpazcAt anantara samaya meM daNDasamudghAtarUpa se pariNamakara kapATasamudghAta kA upasaMhAra karatA hai, kyoMki daNDasamudghAta kA usake anantara hI hone kA niyama dekhA jAtA hai| usake bAda tadanantara samaya meM svasthAnarUpa kevalIpane se daNDasamuvAta kA upasaMhAra karatA hai| usa samaya nyUnatA aura atiriktatA se rahita mUla zarIra ke pramANa se kevalI bhagavAn ke jIvapradezoM ke avasthAna kA niyama dekhA jAtA hai| isa prakAra kevalisamudghAta se utarane vAle kevalI jina ke ye tIna samaya hote haiM, kyoMki cauthe samaya meM svasthAna meM antarbhAva dekhA jAtA hai| athavA cauthe samaya ke sAtha kevalisamudghAta se utarane vAle kevalI ke cAra samaya lagate haiM, aisA kinhIM prAcAryoM ke vyAkhyAna kA krama hai| unakA abhiprAya hai ki jisa samaya meM svasthAna kebalipane meM (yAnI mUla zarIra meM) Thaharakara daNDasamudghAta kA upasaMhAra karatA hai vaha bhI samudghAta meM antarbhUta hI karanA cAhie / samudghAta meM utarane vAle prataragata kevalI jina ke pahale ke samAna kArmaraNakAyayoga hotA hai / kapATa samudghAtako prApta kevalI ke audArika-mithakAyayoga hotA hai, tathA daNDasamudavAta ko prApta kevalI ke audArika kAyayoga hotA hai, aisA grahaNa karanA cAhie / yahA~ para upayukta par3ane vAlI prAryA gAthAe~ haiM.. kebalI jina ke prathama samaya meM daNDasamudghAta hotA hai, uttara prarthAt dUsare samaya meM kapATasamudghAta hotA hai, tRtIya samaya meM manthAna samudghAta hotA hai aura cauthe samaya meM lokavyApI-samudghAta hotA hai / / 1 / / pA~caveM samaya meM lokapuraNa-samRdayAta kA upasaMhAra karatA hai, punaH chaThe samaya meM matthAnasamudghAta kA upasaMhAra karatA hai, sAtaveM samaya meM kapATa samudghAta kA upasaMhAra karatA hai aura AThaveM 1. jayadhavana mUla pR. 1281-82 / Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 92 / go. sA. jIvakANDa samaya meM daNDasamudghAta kA upasaMhAra karatA hai // 2 // 1 gAthA 63-646 isake bAda kevalasamuddhAta prarUpaNA samApta hotI hai| aba utarane vAle kevalI jina ke prathama samaya se lekara sthitighAta aura anubhAgaghAta kI pravRtti kaisI hotI hai ? aisI AzaMkA hone para niHzaMka karane ke liye Age kA sUtra kahate haiMphelisA se usI ke prathama se lekara zeSa rahI sthiti ke saMkhyAta bahubhASa kA hanana karatA hai / etto arthAt utarane vAle ke prathama samaya se lekara zeSa rahI antarmuhUrta prasAraNa sthiti ke saMkhyAta bahubhAga ko kANDaka rUpa se grahaNa kara sthitighAta karatA hai, kyoMki vahA~ anya prakAra sambhava nahIM hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / tathA vahA~ zeSa rahe anubhAga ke prananta bahubhAga kA hanana karatA hai / pahale ghAta karane se zeSa bace anubhAga satkarma ke ananta bahubhAga kA kANDaka rUpa kara anubhAgadhAta yaha jIva karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / grahaNa isake zrAge sthitikANDaka aura anubhAgakANDaka kA utkIraNakAla zrantarmuhUrtapramANa hotA hai| lokapurasamudghAta ke sampanna hone ke anantara samaya se lekara pratyeka samaya meM sthitighAta zrIra anubhAgadhAta nahIM hotA / kintu sthitikANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta kA kAla antarmuhUrtapramANa pravRtta hotA hai / isa prakAra yaha yahA~ sUtra kA samuccayarUpa artha hai / isa prakAra itanI vidhi se kevalasamudghAta kA upasaMhAra karake svasthAna meM vidyamAna kevalI jina ke saMkhyAta hajAra sthitikANDa aura anubhAgakANDa ke samaya ke avirodhapUrvaka ho jAne para tadanantara yoganirodha karatA huA ina dUsarI kriyAoM ko racatA hai, isakA jJAna karAne ke liye Age ke sUtra prabandha ko prArambha karate haiM -- 1. jayadhavala mUla pra. 2282 / 2. jayadhavala mUla pR. 2282-83 / zrAge antarmuhUrta jAkara bAdara-kAyayoga ke dvArA bAdara- manoyoga kA nirodha karatA hai / mana, bacana aura kAya kI ceSTA pravRtta karane ke liye karma ke grahaNa ke nimitta zaktirUpa jo jIva kA pradezaparispanda hotA haiM vaha yoga kahA jAtA hai / parantu vaha tIna prakAra kA hai-manoyoga, vacanayoga aura kaayyog| isakA artha sugama hai, unameM se eka-eka arthAt pratyeka do prakAra kA haibAdara aura sUkSma | yoganirodha kriyA ke sampanna hone se pahale sarvatra vAdarayoga hotA hai| isase Age sUkSmayoga se pariNamana kara yoganirodha karatA hai, kyoMki bAdarayoga se hI pravRtta hue kebalI jina ke yoga kA nirodha karanA nahIM bana sakatA hai / usameM sarvaprathama yaha kevalI jina yoganirodha ke liye ceSTA karatA huA bAdarakAyayoga ke avalambana ke bala se bAdara manoyoga kA nirodha karatA hai, Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 63-64 guNasthAna /63 kyoMki bAdara kAyayogarUpa se vyApAra ( pravRtti) karatA huA hI yaha kevalI jina bAdara manoyoga kI zakti kA nirodha karake sUkSma rUpa se saMjJI paJcendriya aparyApta ke sabase jaghanya manoyoga se ghaTate hue zrasaMkhyAta guNahIna rUpa se use sthApita karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / isa prakAra antarmuhUrtapramAraNa kAla taka bAdara kAyayoga ke rUpa se vidyamAna kevalI jina bAdara manoyoga kI zakti kA nirodha karake tadanantara antarmuhUrta pramANa kAla ke dvArA usI vAdara kAyayoga kA avalambana karake bAdara vacanayoga kI zakti kA bhI nirodha karatA hai, aisA pratipAdana karate hue Age ke sUtra ko kahate haiM usake bAda antarmuhUrta kAla se bAdarakAyayoga dvArA bAdaravacanayoga kA nirodha karatA hai / yahA~ para bAdara bacanayoga aisA kahane para dvIndriya paryApta ke saba se jaghanya vacanayoga zrAdi parama yogazakti kA grahaNa karanA cAhie / usakA nirodha karake use dvIndriya paryApta ke jaghanya vacanayoga se nIce asaMkhyAta guraNahIna rUpa se sthApita karatA hai isa prakAra yaha isa sUtra kA bhAvArtha hai / usake bAda zrantarmuhUrta kAla se bAdara kAyayoga dvArA bAdara ucchvAsa- niHzvAsa kA nirodha karatA hai / yahA~ para bhI vAdara ucchavAsa niHzvAsa aisA kahane para sUkSma nigoda nirvRttiparyApta jIva ke pAnaparyApti se paryApta hue saba se jaghanya ucchvAsa - niHzvAsazakti se zrasaMkhyAtaguNI saMjIpaJcendriya ke yogya ucchvAsa- niHzvAsa rUpa parispanda kA grahaNa karanA cAhie / usakA nirodhakara use sabase jaghanya sUkSmanigoda kI ucchvAsa niHzvAsa zakti se nIce asaMkhyAtaguNI hona sUkSmabhAva se sthApita karatA hai, isa prakAra yaha yahA~ sUtra kA samuccayarUpa artha hai / ' zaGkA sUtra meM nirdiSTa nahIM kiyA gayA isa prakAra kA vizeSa kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna isa prakAra kI AzaMkA yahA~ nahIM karanI cAhie, kyoMki vyAkhyAna se usa prakAra ke vizeSa kA jJAna hotA hai / usake bAda prantarmuhUrtakAla se bAdara kAyayoga ke dvArA usI bAdara kAyayoga kA nirodha karatA hai / yahA~ para bhI bAbara kAyayoga se vyApAra karatA huA hI antarmuhUrta kAla dvArA usI bAdarakAyayoga ko sUkSma bheda meM sthApita kara nirodha karatA hai; yaha sUtra kA artha ke sAtha sambandha hai, kyoMki sUkSma nigoda ke jaghanya yoga se bhI asaMkhyAtaguNI hIna zAcita rUpa se pariNamakara sukSma rUpa se usakI isa sthAna meM pravRtti kA niyama dekhA jAtA hai / yahA~ para upayogI do zloka haiM jo zrI paJcendriya paryApta jIva jadhanya yoga se yukta hotA hai usase bhI prasaMkhyAtaguNe hIna manoyoga kA kevalI jina nirodha karatA hai || 1 || 1. jayaghavala mUla pR. 2283 / Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 / go. mA. jIvakANDa gAthA 63-46 ndriya jIva aura sAdhAraNa krama se vacanayoga aura ucchvAsa ko jisa prakAra dhAraNa karate haiM unake samAna unase bhI kama donoM yogoM ko kevalI bhagavAn jItate haiM ? jaghanya paryAptaka jisa prakAra kAyayoga ko dhAraNa karate haiM usase bhI kama kAyayoga ko kevalI bhagavAn jItate haiM ||2|| isa prakAra yathAkrama bAdara manoyoga, bAdara vacanayoga, bAdara ucchvAsa - niHzvAsa aura bAdara kAyayoga kI zaktiyoM kA nirodha karake ina yogoM kI sUkSmaparispandarUpa zaktiyoM ko avyaktarUpa se zeSa karake punaH sUkSma kAyayoga ke vyApAra dvArA sUkSma zaktiyoM ko bhI unakI isa paripATI ke anusAra nirodha karate haiM, isa bAta kA jJAna karAne ke liye Age ke sUtraprabandha ko kahate haiM--- usake bAda antarmuhUrta jAkara sUkSma kAyayoga ke dvArA sUkSma manoyoga kA nirodha karatA hai| yahA~ para sUkSmayoga aisA kahane para saMjJI paJcendriya paryApta ke sabase jaghanya manoyoga pariNAma se asaMkhyAtaguragAhona avaktavyasvarUpa dravya mananimittaka jIvapradeza parispanda kA grahaNa karanA cAhie | usakA nirodha karatA hai-nAza karatA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / usake bAda antarmuhUrta kAla se sUkSma kAyayoga ke dvArA sUkSma vacanayoga kA nirodha karatA hai / yahA~ para bhI sUkSma bacanayoga aisA kahane para dvIndriya paryAptaka ke sabase jaghanya vacana yogazakti honarUpa bhakti karanI caahie| anya zeSa kathana sugama hai / se nIce Ta usake bAda zrantamuhUrtakAla se sUkSmakAyayoga ke dvArA sUkSma ucchvAsa kA nirodha karatA hai / ' yahA~ bhI ucchvAsa zakti kA sUkSmapanA sUkSma nigoda paryAptaka jIva ke saba se jaghanya hotA hai / usarUpa pariNAma se nIce isa sayogikevalI kI ucchvAsazakti asaMkhyAtaguNo hIna rUpa se jAnanI cAhie | isa prakAra yaha yoganirodha karane vAlA kevalI jina sUkSma kAyayoga ke dvArA parispandAtmaka kriyA karate hue mana, vacana aura ucchvAsa niHzvAsa kI sUkSma zaktiyoM kA bhI yathoktakrama se nirodha karake punaH sUkSmakAyayoga kA bhI nirodha karate hue yoganirodhanimittaka ina karaNoM ko karatA hai, isa bAta kA jJAna karAne ke liye galA sUtraprabandha yAyA hai usake bAda antarmuhUrtakAla jAkara sUkSma kAyayoga ke dvArA sUkSma kAyayoga kA nirodha karatA huA ina karaNoM ko karatA hai / usake bAda antarmuhUrta kAla jAkara sUkSma kAyayoga ke bala se usI sUkSma kAyayoga kA nirodha karatA huA vahA~ sarva prathama anantara kahe jAne vAle ina kAraNoM ko prabuddhipUrvaka ho pravRtta karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / parantu ve karA kauna haiM aisI AzaMkA hone para kahate haiM prathama samaya meM pUrva spardhakoM ko nIce karake apUrva spardhakoM ko karatA hai / pUrva spardhakoM se nIce isase pUrva avasthA meM sUkSma kAyayoga kI parispandarUpa zakti ko sUkSma nigoda ke jaghanya yoga se prasaMkhyAtaguNI hAni rUpa se pariNAmAkara pUrva spardhakasvarUpa hI hokara pravRtta 1. jayathabala mUla pR. 2284 / Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 63-64 gugAmyAna /65 hoto huI isa samaya umase bhI acchI taraha apavartanA karake apUrva spardhakarUpa se pariNamAtA hai / isa kriyA kI apUrva-spardhakakaraNa saMjJA hai / aba isa karaga kI prarUpA karane ke liye yahA~ para srv| prathama pUrva spardhakoM kI jagazreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAraNa racanA karanI caahie| aisA karane para sUkSma nigoda jIva ke jaghanya sthAna se sambandha rakhane vAle spardhakoM se ye spardhaka asaMsthAnagugaNe hIna hokara avasthita haiM, anyathA usase (sUkSmanigodajIva ke jaghanya sthAna sambandhI spardhakoM se) isakA (sayogikevalI ke pUrva-spardhakoM kA) sukSmapanA nahIM bana sktaa| isa prakAra sthApita ina pUrvaspardhakoM ke nIce asaMkhyAtaguNahAnirUpa apakaSita kara apUrva spadhaMkoM kI racanA karate hue yoga nirodha karane bAle isa sayogikevalI jina ke prarUpaNAprabandha ko agale sUtra ke anusAra batalAbage-- [yoganirodha karane vAlA yaha sayogikevalI jIva] pUrva spardhakoM kI prAdi vargaNA ke avibhAgapratischedoM ke prasaMsthAtaveM bhAga kA apakarSaNa karatA hai / pUrvaspardhakoM se jIva-pradezoM kA apakarSagA karake apUrva spardhakoM kI racanA karatA huaA pUrva spardhakoM kI AdivargaNA ke avibhAgapraticchedoM kA asaMkhyAtaveM bhAga rUpa se apakarSaNa karatA hai| isa prakAra isa sUtra kA artha ke sAtha sambandha hai| pUrvaspardhakoM kI prAdivargaNA ke avibhAgapraticchedoM se asaMkhyAtaguNe hona avibhAgapraticchedarUpa se jo vapradezoM kA apakarSagA karake apUrva spardhakoM kI racanA karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai, kyoMki apUrva spardhakoM kI antima vargaNA ke avibhAgapraticchedoM meM pUrvaspardhakoM kI prAdivargaNA se asaMkhyAta gugAhAni kA niyama dekhA jAtA hai| yahA~ para prasaMkhyAta gugAhAni kA bhAgahAra palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura vaha jova jIvapradezoM ke prasaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa karatA hai| pUrvaspardhaka kI rAba vargagaNAnoM se, jIbapradezoM ke asaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa bhAgahArarUpa pratibhAga se, apakarSagA karake pUrvokta avibhAgapraticchedazaktirUpa se pariNamA kara una apUrva spardhakoM kI racanA karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| aura isa prakAra apakarSita kiye gaye jIvapradezoM kA apUrvaspardhakoM meM niSeka-vinyAsa kA krama kahate haiN| yathA-prathama samaya meM jIvapradezoM ke asaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa karake apUrvaspardhakoM kI AdivargaraNA meM jIvapradezoM ke bahubhAga kA micama karatA hai. kyoMki sabase jaghanya zakti meM pariNAmana karane vAle jIvapradezoM ke bahuta sambhava hone meM virodha kA prabhAva hai / dUsarI vargagA meM vizeSahIna jIvapradezoM ko jagazreNI ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa pratibhAga ke anusAra siMcita karatA hai| isa prakAra siMcita karatA huyA apUrvaspardhakoM ko antima vargagA ke prApta hone taka jAtA hai| punaH apUrvaspardhaka kI antima vargaraNA se pUrvaspardhakoM kI prAdivargaNA meM asaMkhyAtaguNahIna jIvapradezoM ko siMcita karatA hai / yahA~ para hAni kA guNakAra pasyopama ke asaMkhyAtabai bhAgapramANa hotA huA bhI sAdhika apakarSaNa-utkarSaNa bhAgahArapramANa hotA hai, aisA jAnanA caahiye| isake kAraNa kI gaveSaNA sugama hai| usase Age samaya ke abirodhapUrvaka vizeSa hAnirUpa jIvapradezoM ke vinyAsakrama ko jAnanA caahie| isa prakAra yaha prarUpA apUrvaspardhakoM ko karane vAle ke prathama samaya meM hotI hai| isI prakAra dvitIya prAdi samayoM meM bhI antarmuhurta kAla taka apUrvaspardhakoM ko samaya ke avirodhapUrvaka racanA karatA hai / isa prakAra isa artha ko spaSTa karate hue pAge ke sUtra ko kahate haiM Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 go.mA. jIvakANDa gAthA 63-64 isa prakAra antamuhUrta kAla taka apUrva spardhakoM ko karatA hai|' yaha sUtra sugama hai| parantu una spardhakoM ko pratyeka samaya meM asaMkhyAtaguNahInakrama se racatA hai| isa bAta kA jJAna karAne ke liye isa sUtra ko kahate haiM---- __una apUrva spardhakoM ko prasaMkhyAtaguragahInazreNI rUpa se aura jIvapradezoM kI saMkhyAtaguNIzreNI rUpa se racanA karatA hai| isa sUtra kA bhAvArtha--prathama samaya meM race gaye apUrva spardhakoM se asaMkhyAtaguNahIna apUrvaspardhaka dUsare samaya meM unase nIce racatA hai / puna: dUsare samaya meM race gaye apUrva spardhakoM se asaMkhyAtaguNe hIna anya apUrva spardhakoM ko unase nIce tIsare samaya meM racatA hai / isa prakAra prasaMkhyAta muragahIna zreNI rUpa se antarmuhurtakAla ke antima samaya taka jAnanA cAhie / parantu jIvapradezoM kI asaMkhyAtaguragI zreNirUpa se apakarSaNApata hotI hai, na pacama bhAga meM apanA pida jige gaye pradezoM se dUsare samaya meM apakarSita kiye jAne vAle pradezoM kI asaMkhyAtaguraNa pramANa se pravRtti dekhI jAtI hai| isI prakAra tIsare Adi samayoM meM bhI asaMkhyAtaguNI zreNirUpa se jIvapradezoM kI apakarSaNA jAnanI caahie| aba dvitIyAdi samayoM meM bhI apakarSita kiye gaye jIvapradezoM kI niSakasambandhI zreNiprarUpaNA isa prakAra jAnanI cAhie / yathA--prathama samaya meM apakaSita kiye gaye jIvapradezoM se asaMkhyAtaguNe jIvapradezoM ko isa samaya apakarSita karake dUsare samaya meM race jAne vAle apUrva spardhakoM kI prAdi vargaNA meM bahuta jIvapradezyoM ko racatA hai| usake prAge apUrva spardhakoM kI antima vargaraNA ke prApta hone taka vizeSahIna-vizeSahIna racatA hai| pUnaH prathama samaya meM race gaye apUrva spardhakoM meM jo jaghanya spardhaka hai usakI prAdivargaNA meM asaMkhyAtaguNahIna jIvapradezoM ko nikSipta karatA hai| usase prAge sarvatra viSahIna jIvapradeza nikSipta karatA hai| isI prakAra tRtIyAdi samayoM meM bhI apakarSita kiye jAne vAle jIvapradezoM kI yahI niSekaprarUpaNA isI rUpa se jAnanI cAhie / aba isa saba kAla ke dvArA race gaye apUrva spardhakoM kA pramANa itanA hotA hai, isa bAta kA kathana karate hue Age ke sUtra ko kahate haiM . ye saba apUrva spardhaka jagazreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / yaha sUtra sugama hai| ve saba apUrva spardhaka jagazreNI ke vargamUla ke bhI asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / zaGkA-isakA kyA kAraNa hai ? samAdhAna--kyoMki inase asaMkhyAtagugge pUrvaspardhakoM ke bhI jagazreNI ke prathama vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANapane kA nirNaya hotA hai / aba ye apUrva spardhaka pUrva spardhakoM ke bhI asaMkhyAtaveM bhAgapramAgA haiM isa bAta kA jJAna karAne vAle prAge ke sUtra ko kahate haiM 1. jayaghavala mUla pR. 2285 / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 63.64 gugAsthAna/7 ye sampUrNa apUrvaspardhaka pUrvaspardhakoM ke bhI asaMkhyAtA bhAga pramANa haiN| yaha sUtra gatArtha hai| itanI vizeSatA hai ki pUrvaspardhakoM meM palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa guNahAniyA~ sambhava haiN| unameM eka guNahAnisthAna meM jitane spardhaka haiM unase bhI ye apUrvaspardhaka asaMkhyAtaguNahIna pramANa jAnane cAhiye / / pArI : zaGkA-sUtra meM esA kathana to nahIM kiyA gayA hai / isake binA yaha kairo jAnA jAtA hai ? samAdhAna-yaha AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki sUtra ke aviruddha parama guru ke sampradAya ke ala se usa prakAra se artha kI siddhi meM virodha kA abhAva hai aura vyAkhyAna se vizeSa kA jJAna hotA hai, aisA nyAya hai / ___ isa prakAra isa prarUpaNA ke anusAra antarmuhUrnapramANa kAla taka apUrva spardhakoM ko karane ke / kAla kA pAlana karane vAle jIva ke usa kAla ke antima samaya meM apUrva spardhakakriyA samApta hotI hai| itanI vizeSatA hai ki apUrva spardhakoM kI kriyA ke samApta hone para bhI pUrvaspardhaka sabake saba usI prakAra agasthita rahate haiM, kyoMki unakA abhI bhI vinAza nahIM huA hai / yahA~ sarvatra sthitikANDaka aura anubhAgakANDakoM kA tathA guraNazreNInirjarA kA kathana pahale kahe gaye krama se hI jAnanA cAhie, .bayoMki sayogikevalI ke antima samaya taka una tInoM kI pravRtti hone meM pratibandha kA prabhAva hai / isake bAda apUrva spardhakakaraNavidhi samApta huii| isa prakAra antarmuhUrta kAla taka apUrva spardhakakaraNa ke kAla kA pAlana kara usake bAda antarmuharta kAla taka pUrvaspardhaka aura apUrvaspardhakoM kA apakarSaNa karake yogasambandhI kRSTiyoM kI racanA karane vAle sayogikevalI jina ke Age ke prarUpaNAprabandha ke anusAra batalAveMge isake bAda antarmuhUrta kAla taka kRSTiyoM ko karatA hai / pUrva aura apUrvaspardhakarUpa se IMToM kI paMkti ke prAkAra se sthita yoga kA upasaMhAra karake sUkSma-sUkSma khaNDoM kI racanA karatA hai, unheM kRSTiyoM kahate haiM / avibhAgapraticchedoM ke Age kramavRddhi aura hAniyoM kA prabhAva hone ke kAraNa spardhaka ke lakSaNa se kRSTi ke lakSaraNa kI yahA~ vilakSaNatA mAnanI cAhie, kyoMki asaMkhyAtaguNI vRddhi aura hAni ke dvArA hI kRSTigata jIvapradezo meM yogazakti kA avasthAna dekhA jAtA hai / isa prakAra kI lakSaNa bAlI kRSTiyoM ko yaha yoga kA nirodha karane vAlA kevalI antarmuhUrta kAla taka karatA hai / isa prakAra yahA~ para yaha sUtra kA samuccayarUpa artha hai ! praba kRSTiyoM ke isI lamaraNa ko spaSTa karane ke lie prAge ke sUtra kA avatAra huA hai-- apUrvaspardhakoM ko prAvivargaNA ke avibhAgapraticchedoM ke asaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa pUrvokta apUrva spardhakoM kI sabase manda zakti se yukta jo prAdivargaNA hai usake asaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa karatA hai / usase asaMkhyAta guNAhIna avibhAgapraticchedarUpa se yogazakti kA apakarSaraNa karake usake asaMkhyAtaveM bhAga meM sthApita karatA hai / yaha ukta kathana kA tAtparya hai / yahA~ hai. jayaghavala mUla pR. 2287 / Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ go.sA. jIvakANDa gAthA 63-64 para kRSTiyoM aura spardhakoM ke sandhi sambandhI guNakAra avibhAga praticchedoM kI apekSA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| isa prakAra avibhAgapraticchedoM kA asaMkhyAta gugAhAni ke dvArA apavartana karake kRSTiyoM ko karatA humA prathama samaya meM kitane jIvadezoM ko kRSTirUpa se apakarSita karatA hai aimI AzaMkA hone para niHzaMka karane ke liye prAge ke sUtra kA prArambha karate haiM--- jIvapradezoM ke asaMkhyAtaveM bhAga kA apakarSaNa karatA hai / pUrva aura apUrva spardhakoM meM abasthita lokapramANa jIvapradezoM ke prasaMnyAtaveM bhAgapramANa jIvapradezoM ko kRSTi karane ke lie apakarSita karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / yahA~ pratibhAga apakarSaraNa-utkarSaraga bhAgahAra rUpa hai| __ zaGkA---isa prakAra apakarSita kiye gaye jIvapradezoM vA kRSTiyoM meM kisa racanAvizeSarUpa se nikSita karatA hai ? samAdhAna-kahate haiM-prathama samaya meM vRSTiyoM ko karane vAlA yoganirodha karane vAlA jIva pUrvaspaMdhakoM meM se aura apUrvaspardhakoM meM se patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa pratibhAga se jIvapradezoM ko apakarSita kara prathama kRSTi meM bahuta jIvapradezoM ko nikSiAta karatA hai / dUsarI kRSTi meM vizeSahIna jIvapradezoM ko nikSipta karanA hai| zaGkA---yahA~ para pratibhAga kA pramAgA kyA hai ? samAdhAna--yahA~ para jagazreNI ke asaMkhyAta bhAgapramANa niSeka bhAgahAra pratibhAga kA pramANa hai| isa prakAra nikSepa karatA humA antima kRSTi ke prApta hone taka nikSepa karatA jAtA hai| puna: antima kRSTi se apurva spardhakoM kI grAdivargaNA meM asaMkhyAta guNahIna jIvapradezoM ko mici| kara usase Age vizeSa hAnirUpa se siMcita karatA hai, aisA jAnanA cAhie / punaH dUsare samaya meM prathama samaya meM apakarSita kiye gaye jIvapradezoM se asaMkhyAtagUNe jIvapradezoM ko apakaSita karake usa kAla meM racI jAne vAlI prathama apUrva kRSTi meM bahata jIvapradezoM ko siMcita karatA hai / dUsarI kRSTi meM asaMkhyAtaveM bhAgapramAgA vizeSahIna jIvapradezoM ko nikSipta karatA hai / isa prakAra nikSepa karatA huA dUsare samaya meM kI jAne vAlI apUrva kRSTiyoM kI antima kRSTi taka nikSipta karatA jAtA hai| punaH dUsare samaya kI antima apUrva kRSTi se prathama samaya meM racI jAne vAlI apUrva kRSTiyoM ko jo jaghanya kRSTi hai usake Upara asaMkhyAtaveM bhAgahIna jIvapradezoM ko siMcita karatA hai, kyoMki usameM pUrva meM nikSipta kiye jIvapradezamAtra aura eka kRSTi vizeSamAtra hIna hai| isase Age sarvatra antima kRSTi ke prApta hone taka vizeSahIna hI jIvapradezoM ko nikSipta karatA hai| kRSTi aura spardhaka ko sandhi meM pUrvokta krama hI kahanA caahie| isa prakAra antarmuhUrtakAla taka asaMkhyAtaguNIhIna zreNirUpa se apUrvakRSTiyoM ko racatA hai| parantu kRSTikaraNa kAla ke antima samaya taka kRSTiyoM meM asaMkhyAtaguragI dhegirUpa se jItrapradezoM ko siMcita karatA hai| aba isI artha ke spaSTIkaraNa ke liye Age kA sUtraprabandha pAyA hai--2 - - - - 1. jayaghavala mUla pR. 2287 / 2. jayaSavala mUla pR0 228 / Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 63-64 guNasthAna /26 yahA~ para asaMkhyAtaguNI hona zreNirUpa se kRSTiyoM ko antarmuhUrtakAla taka karatA hai| yaha sUtra sugama hai| asaMkhyAtaguNIzreNirUpa se jIvapradezoM ko karatA hai / yaha sUtra bhI sugama hai| aba yahA~ para racI jAne vAlI kRSTiyoM meM adhastana-adhastana kRSTiyoM se uparima-uparima kRSTiyoM kA kitanA guNakAra hotA hai, aisI AzaMkA kA nirAkaraNa karane ke liye ___ zrAge ke sUtra dvArA kRSTiyoM ke guNakAra ke pramANa kA nirdeza karate haiM - kRSTiguNakAra palyopama ke asaMkhyAtaye bhAga pramANa hai / ukta kathana kA yaha tAtparya hai-jaghanya kRSTi ke sadRza dhanabAlI kRSTiyA~ asaMkhyAta jagapratarapramANa haiN| vahA~ eka jaghanya kRSTi ke yogasambandhI avibhAgapraticchedoM ko palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se gaNita karane para eka jIvapradeza ke Azraya se jaghanya kRSTi ke anantara uparima eka kRSTi meM yogasambandhI avibhAgapraticcheda hote haiN| isI prakAra dUrI di meM bhI matiH kRSiSTa ke prApta hone taka guNakAra prarUpaNA jAnanI cAhie / punaH eka antima kRSTi ke yoga sambandhI avibhAgapraticchedoM ko palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para apUrvaspardhakoM kI AdivargaNA meM eka jIvapradeza ke avibhAgapraticcheda hote haiN| isa ke Age jIvapradeza prAgamAnusAra avibhAgapraticchedoM kI apekSA vizeSa adhika hote haiM, aisA jAnanA cAhie / isa prakAra eka jIvapradeza kA Azrayakara kahA hai| athavA jaghanya kRSTi ko palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para dUsarI kRSTi hotI hai| isa prakAra antima kuSTi ke prApta hone taka yaha muNakAra jAnanA caahie| yaha guNakAra jaba taka sadRza dhanavAlI kRSTiyA~ haiM unako dekhakara kahA hai / punaH antima kRSTi ke sadRza dhanavAle pUre avibhAgapraticcheda samudAya se apUrva spardhakoM kI AdivargaNA meM sahaza dhanavAle saba adhibhAgapraticchedoM kA samuha asaMkhyAta guNahIna hotA hai aisA kahanA cAhie, kyoMki uparima avibhAgapraticcheda guNakAra se azvastana jIvapradezaguNakAra asaMkhyAtaguNA dekhA jAtA hai / ' zA- yahA~ para guNakAra kA pramANa kyA hai ? samAdhAna-yahA~ para guNakAra kA pramANa jagatheNI ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| zeSa kathana jAnakara kahanA cAhie / isa prakAra kRSTiguNakAra ke pratipAdana dvArA kRSTiyoM ke lakSaNa kA prarUpaNa karake aba antarmuhUrtapramANakAla ke dvArA racI jAne vAlI ina yoga sambandhI kRSTiyoM ke pramANa vizeSa vA avadhAraNa karane ke liye Age ke sUtra kA prArambha karate haiM yoga sambandhI kRSTiyA~ jagazreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / kyoMki, jagazreNI ke prathama vargamUla ke bhI asaMkhyAtaveM bhAga pramAraNa inake jagaNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAraNa kI siddhi nirbAdharUpa se upalabdha hotI hai| aba inakA apurva spardhakoM se bhI 1. arthAt caramakRSTi meM "jIvapradeza saMgkhyA 4 avi. prati." rUpa gumAnaphala se apUrvampardhaka kI prAdhivagaNA meM 'eka vargaNA ke jIvapradeza ra pravi. prati. pratyeka jIvapradeza' yaha guNanaphala kama hai| Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100/go. mA. jIvakANDa gAthA 63-64 asaMkhyAta guNahInapanA aviruddha hai, isa bAta kA jJAna karAne ke lie Age kA sUtra kahate haiM ve yoga sambandhI kRSTiyA~ apUrva spardhakoM ke bhI prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiN| eka guNahAni sthAnAntara kI spardhakazalAkAoM ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa apUrvaspardhaka hote haiM / punaH inake bhI asaMkhyAta bhAga pramAga ge yoga kRSTiyA~ eka spardhaka sambandhI vargaNAoM ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jAnanA caahie| isa prakAra yaha isa sUtra kA bhAvArtha hai / isa prakAra kRSTiyoM ko karane ke liye antarmahurta kAla kA pAlana karane vAle isa jIva ke kRSTikaraNakAla ke yathAkrama samApta hone para usake bAda anantara kAla meM jo prarUpagagA vizeSa hai usakA nirNaya karane ke lie Age kA sUtraprabandha gAyA hai-- ___ kRSTikaraNakAla ke samApta hone para anantara samaya meM pUrvaspardhakoM aura apUrvaspardhakoM kAnAza karatA hai| jaba taka kRSTikaraNa ke kAla kA antima samaya hai taba tatrA pUrvampardhaka aura apUrvaspardhaka avinaSTa mpa se dikhAI dete haiM, kyoMki unake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hI sadRza dhanavAle jIvapradezoM kA pratyeka samaya meM kRSTikaraNa rUpa se pariNamana upalabdha hotA hai| pUnaH tadanantara samaya meM sabhI pUrva aura apUrvaspardhaka apane svarUpa kA tyAga karake kRSTi rUpa se pariNamana karate haiM, kyoMki jaghanya kRSTi se lekara utkRSTa kRSTi ke prApta hone taka una kRSTiyoM meM sadRza dhanarUpa se unakA usa kAla meM pariNamana kA niyama dekhA jAtA hai| isa prakAra kRSTikaraNakAla samApta huA / aba isake bAda antarmuhartakAla taka kRSTigata yogavAlA hokara sayogikAla meM jo avazeSa kAla rahA usakA pAlana karatA hai, isa bAta kA jJAna karAne ke liye prAge ke sUtra kA avatAra huaA hai|' antarmuhUrtakAla taka kRSTigata yogavAlA hotA hai| yaha sUtra sugama hai / aba kRSTigata yoga kA vedana karane vAlA yaha sayogIkevalI kyA antarmuhUrta taka avasthita bhAva se vedana karatA hai yA anya prakAra se bedana karatA hai? isa taraha isa prakAra AzaMkA kA nirAkaraNa kreNge| yathA-prathama samaya meM kRSTivedaka kRSTiyoM ke asaMkhyAta bahabhAga kA vedana karatA hai| punaH dUsare samaya meM prathama samaya meM vedI gaI kRSTiyoM ke adhamtana aura uparima asaMkhyAta bhAgaviSayaka kRSTriya apane svarUpa ko chor3akara madhyama kRSTirUpa se bedI jAtI haiN| isa prakAra prathama samayasambandhI yoga meM dUsare samayasambandhI yoga asaMkhyAta mUgahIna hotA hai| isa prakAra tRtIya Adi samayoM meM bhI jAnanA cAhie / isalie prathama samaya meM bahuta kRSTiyoM kA vedana karatA hai, dUsare samaya meM vizeSahIna kRSTiyoM kA vedana karatA hai / isa prakAra antima samaya taka vizeSahIna krama ke kRSTiyoM kA vedana karatA hai, aisA kahanA caahie| athavA prazrama samaya meM stoka kRSTiyoM kA [paramukha ] vedana karatA hai, kyoMki prathama samaya meM adhastana aura uparima asaMkhyAtaveM bhAgaviSayaka kRSTiyA~ hI vinAza hotI huIM pradhAnarUpa se vivakSita haiN| dUsare samaya meM asaMkhyAtaguNI kRSTiyoM kA vedana karatA hai, kyoMki prathama samaya meM vinAza ko 1. jayadhavala mUla pRSTha 2286 / Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 63-64 guNasthAna/101 prApta huI kRSTiyoM se dUsare samaya meM adhastana aura uparima asaMkhyAtaveM bhAga se sambandha rakhane vAlI prasaMkhyAnaguNI kRSTiyoM kA vinAza karatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| isa prakAra antarmuhUrta kAla taka asaMkhyAtamuNI zreNirUpa me yaha jIva kRSTigata yoga kA aMdana karatA hai, kyoMki pratyeka samaya meM madhyama kRSTirUpa se pariNamana karane vAlI kRSTiyoM kI asaMkhyAtaguNarUpa se pravRtti dekhI jAtI hai / zaGkA-prathamAdi samayoM meM krama se vedI gaI kRSTiyoM ke jIvapradeza dvitIyAdi samayoM meM aparispandasvarUpa se ayogI hokara sthita rahate haiM. aisA kyoM nahIM mAnate ? samAdhAna--nahIM, kyoMki eka jIva meM akrama se bhayogarUpa aura ayogarUpa paryAyoM kI pravRtti hone meM virodha pAtA hai| isa taraha pratimamaya adhastana aura uparima asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kRSTiyoM ko asabhyAtaguNI theNimpa se madhyama kRSTiyoM ke prakAra se pariNamAkara vinAza karatA hai, yaha siddha huyA / isa prakAra kA artha sUtra meM nahIM hai, aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki 'antima samaya meM kRSTiyoM ke asaMkhyAta bahubhAga kA nAza karatA hai' isa prakAra Age kahe jAne vAle sUtra meM spaSTa rUpa se isa arthavizeSa kA sambandha dekhA jAtA hai| isa prakAra antarmuhUrta kAla taka kRSTigata yoga kA anubhava karane bAne atisUkSma kAyayoga meM vidyamAna sayogikevalI ke usa avasthA meM dhyAna-pariNAma kaisA hotA hai aisI prAzaMkA hone para niHzaMka karane ke liye grAge ke sUtra kA prArambha karate haiM-- tathA sUkSma kriyArUpa apratipAtI dhyAna ko dhyAtA hai| jisameM sukSma kriyArUpa yoga ho vaha sUkSma kriyArUpa tathA nIce pratirAta nahIM hone se apratimAti; aise tIsare zukladhyAna ko usa avasthA meM dhyAnA hai. yaha ukta kathana kA tAtparya hai| zaMkA--...isa dhyAna kA kyA phala hai ? samAdhAna-yoga ke prAsrava kA atyanta nirodha karanA isakA phala hai, kyoMki sUkSmatara kAyaparispanda kA bhI yahA~ para anvaya ke vinA nirodha dekhA jAtA hai| kahA bhI hai-- kAyayogI aura adbhuta sthiti vAle sarvajJa ke yogakriyA kA nirodha karane ke lie tIsarA zukladhyAna kahA gayA hai // 1 // ' zaMkA--samasta padArthoM ko viSaya karane vAle dhra va upayoga se pariNata kebalI jinameM ekAgra cintAnirodha kA honA asambhava hai, aisA abhISTa hai, ata: dhyAna kI utpatti nahIM ho sktii| samAdhAna--yaha kahanA satya hai, kyoMki jinhoMne samasta padArthoM kA sAkSAtkAra kiyA hai aura jo kramarahita upayoga se pariNata haiM aise sarvajJadeva ke ekAgracintAnirodhalakSaNa dhyAna nahIM bana sakatA, kyoMki yaha abhISTa hai / kintu yoga ke nirodha mAtra se hone vAle karmAsrava ke nirodhalakSaNa dhyAnaphala kI pravRtti ko dekhakara usa prakAra ke upacAra kI kalpanA kI hai, isaliye kuccha . - --- - 1. jayadhavala mUla pR0 2260 / Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 / go. sA. jIvakANDa gAthA 63-64 bhI hAni nahIM hai / athavA cintA kA hetu hone se bhUtapUrvapane kI apekSA cintA kA nAma yoga hai, usake ekAgrapane se nirodha karanA ekAgracintAnirodha hai / isa prakAra ke vyAkhyAna kA Azraya karane se yahA~ dhyAna svIkAra kiyA hai, isaliye koI doSa nahIM hai / usa prakAra kahA bhI hai- sthoM kA eka vastu meM prantarmuhUrta kAla taka cintA kA pravasthAna honA dhyAna hai, parantu kevalIjinoM kA yoga kA nirodha karanA ho dhyAna hai / isalie ThIka kahA hai ki yoga kA nirodha karane vAle kevalI bhagavAn karma ke grahaNa kI sAmarthya kA nirandaya nirodha karane ke liye sUkSmakriyApratipAtI saMjJaka pararma zukladhyAna aise lakSaNa vAle dhyAna ko dhyAte haiM / isa prakAra dhyAna karane vAle parama zukladhyAnarUpa agni ke dvArA pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpa se karmanirjarA kA pAlana karane vAle tathA sthitikANDaka kA aura anubhAga kANDa kA krama se patana karane vAle isa parama RSi ke yogazakti krama se hIna hotI huI sayogakevalI guNasthAna ke antima samaya meM pUrI taraha se naSTa hotI hai| isa prakAra isa bAta ke pratipAdana karane kI icchA se Age ke sUtra ko kahate haiM- kRSTi vedakachasayogikevalI jIva kRSTiyoM ke antima samaya meM asaMta bahubhAga kA nAza karatA hai / kRSTivedaka ke prathama samaya se lekara samaya-samaya meM kRSTiyoM ke asaMkhyAtaveM bhAga kA asaMkhyAta guNI zreNirUpa se kSaya karake nAza karatA huA sayogikevalI guNasthAna ke antima samaya meM kRSTiyoM ke asaMkhyAta bahubhAga kA nAza karatA hai, kyoMki usake bAda yogapravRtti kA pratyanta uccheda dekhA jAtA hai, isa prakAra yaha yahA~ sUtra kA samuccayarUpa artha hai | ra nAma, gotra aura vedanIyakarmoM ke antima sthitikANDaka ko grahaNa karatA huA jitanA yogikAla ghoSa haiM aura saba ayAgikAla hai / tatpramANa sthitiyoM ko chor3akara guNazreNizIrSaka ke sAtha upari saba sthitiyoM ko grahaNa karatA hai / usI samaya pradezapuMja kA apakarSaNa karake udaya meM alpa pradeza ko detA hai, zranantara samaya meM asaMkhyAtaguNe pradezapuMja ko detA hai / isa prakAra prasaMkhyAtaguNI zreNirUpa se nikSepa karatA huA sthitikANDaka kI jaghanya sthiti se avastana granantara sthiti ke prApta hone taka jAtA hai / 1 yahI guNa zIrSa ho gyaa| isa guNazreNizI se sthitikANDaka kI jo jaghanya sthiti hai usameM prasaMkhyAtaguNA detA hai| usase uparima anantara sthiti se lekara vizeSa hona pradezapuMja kA nikSepa karatA huA purAnI guNazreNizIrSa taka nikSepa karatA jAtA hai / punaH purAne guNazIrSa se lekara uparima anantara sthiti meM asaMkhyAta guNahIna pradezapuMja detA hai| usase Age sarvatra vizeSahIna pradezapuja nikSepa karatA hai| yahA~ se lekara galitazeSa guNazreNi ho jAtI hai / isa prakAra antima sthitikANDaka ko dvicaramaphAli ho jAnA cAhie / " punaH antima sthitikANDakakI antima phAli ke dravya ko grahaNa karake udaya meM sloka pradezapuMja ko detA hai / tadanantara samaya meM asaMkhyAtaguNe pradezapuraMja ko detA hai| isa prakAra asaMkhyAtaguNI 1. jayadhavala mUla . 2261 / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 65 gRza ! .3 zreNirUpa se nikSepa karatA hayA ayogikevalI ke antima samaya taka jAtA hai| aba isI samaya meM yoganirodhakriyA aura sayogikevalI ke kAla kI samApti hotI hai / isase Age guNazreNi aura sthitidhAta tathA anubhAgaghAta nahIM hai / kevala adhaHsthiti ke dvArA asaMkhyAtaguNI zreNirUpa se karmanirjarA kA pAlana karatA hai, aisA grahaNa karanA cAhie / yahIM para sAtAvedanIya ke prakRtibandha kI vyUcchitti hotI hai tathA unatAlIsa prakRtiyoM kI udIraNAnyucchitti jAnanI caahie| usI samaya Ayu ke samAna nAma, gotra aura vedanItha kama sthitisatkarma rUpa ho jAte haiM, isa bAta kA jJAna karAne ke liye grAme ke sUtra kA prArambha karate haiM - yoga kA nirodha hone para [sthiti kI apekSA prAyu ke samAna karma hote haiM / kevalisamRdghAta kriyA dvArA tathA yoganirodha rUpa kAla ke bhItara sthitighAta aura anubhAgaghAta ke dvArA ghAta karane se zeSa rahe nAma, gotra aura vedanIya karma isa samaya prAyukarma ke samAna hokara prayogikevalI ke kAla ke barAbara unakA sthitisatkarma ho jAtA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / isa prakAra itane prarUpaNAprabandha dvArA sayogikevalI guNasthAna kA pAlana karake usa kAla ke samApta hone para yathAvasara prApta prayogikevalI guNasthAna ko prApta hotA hai, isa bAta kA pratipAdana karate hue Age gAthA kahate haiM--- prayogakevalI guNamyAna kA kathana solesi saMpatto viruddha pissesa pAsavo jIyo / kammarayavippamukko gayajogo kevalI hodi // 65 // " gAthArtha-jisane zIla ke svAmitva ko prApta kara liyA hai, sampUrNa prAsravoM kA jisane nirodha kiyA hai aura jo nUtana badhyamAna karma raja se bhI rahita hai, vaha gatayogakevalI yAnI prayogakevalI kahalAtA hai| vizeSArtha-- pahalA vizeSaNa hai.-solesi saMpatto arthAt jinhoMne samasta guNa aura zIla kA avikala (pUrNa) svarUpa se Adhipatya prApta kara liyA hai, ve goloM ke Iza 'jIleza' kahalAte haiN| zIleza kA bhAva zailezya hai| zA-- yadi zailezaya kA yaha artha hai, to isa vizeSaNa kA caudahaveM guNasthAna meM prArambha nahIM honA cAhie thA, kyoMki arihanta parameSThI bhagavAna ne sayogakevalI avasthA meM bhI sakala guNa-zIla ke Adhipatya ko avikala svarUpa se prApta kara liyA hai, anyathA sayogakevalI ko aparipUrNa guNa-gIla hone se, parameSThIpanA prApta nahIM ho sakatA, jase hamAre guNa va zIla pUrNa na hone se hameM parameSThIpada prApta nahIM hai| samAdhAna-~-ApakA kahanA satya hai, sayogakevalo ne bhI AtmasvarUpa ko prApta kara liyA hai / ve azeSaguNoM ke khajAne haiM, niSkalaMka haiM aura parama-upekSA lakSaNa bAle yathAkhyAta vihArazuddhi saMyama 1. ghavala 11166 para bhI yaha gAyA hai / Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104/go. sA. auSakANDa mAthA 65 ko parAkASThA meM adhiSThita haiN| isa prakAra sayogakevalI ke sakalaguNa aura zIla pragaTa ho gaye haiM, yaha svIkAra hai, kintu unake yoga ke nimitta se hone vAle prAstaba mAtra ke sattva kI apekSA sampUrNa karmanirjarA rUpa phala vAlA sakala saMvara nahIM utpanna huA hai, jabaki ayogakevalI ne samasta prAsravoM ke dvAra roka diye haiM aura pratipakSa rahita prAtmalAbha prApta kara liyA hai, isa abhiprAya se 'maulezya' vizeSaNa prayogakevalI ke sAtha lagAyA gayA hai, isameM koI doSa bhI nahIM hai|' zIla ke 18000 bhedoM kA svAmitva-prAdhipatya ayogakevalI prApta karate haiN| zIla ke 18000 bhedoM ko mUlAcAra meM isa prakAra batAyA hai-- oe karaNe sapaNA, iMdiya bhommAdi samaNadhamme ya / aNNoSNehi prabhatthA, aTThArasasIla shssaaii|| tIna yoga, tIna karaNa, cAra saMjJA, pA~ca indriya, dasa pRthibokAyika prAdi jIvabheda, uttamakSamAdi dazadharma inako paraspara guNA karane se (3434445410x10) zIla ke 18000 bheda hote haiN| prAcArasAra adhikAra 12 meM bhI kahA hai dharmaguptibhiH karaNasaMjJA'kSa-prANasaMyamaiH / aSTAdazasahasrANi zolAnyanyonyasaMguNaiH // 2 // 10 dharma, 3 gupti, 3 karaNa, 4 saMjJA, 5 indriya aura 10 prANasaMyama (1043434445410) inako paraspara guNA karane para zIla ke 18000 bheda hote haiN| inake atirikta anya prakAra se bhI gola ke 18000 bheda jinAgama meM batAye gaye haiN| dusarA vizeSaNa hai--NiruddhaNissesa prAsayoM' arthAt samasta prAsrava kA nirodha kara dene se navIna karmoM kA parama saMvara ho gayA hai| mithyAdarzana, avirati, pramAda aura kaSAya se jina karmoM kA Asrava hotA thA, una kamoM ke Asrava kA nirodha adhastana guNasthAnoM meM ho gyaa| yoga se pAsava hotA thA usakA bhI prayogakevalI ke abhAva ho gayA, isalie prayogakevalI ke azeSa prAsrava kA nirodha ho jAne se yaha vizeSaNa siddha ho jAtA hai| tIsarA vizeSaNa hai- "kammaravippamuSako' bandha ke hetubhuta Asrava kA niravazeSarUpa se nirodha ho jAne se tathA sattvarUpa karmoM kA pratisamaya adhaHsthiti galana ke kAraNa nirjIrNa hone se prayogakebalI kamaraja se vimukta haiN| athavA navIna karmaraja se lipta na hone ke kAraNa karmaraja se vimukta haiN| zaGkara-purAtanakarma apanA phala dekara prakarmabhAva ko prApta hote haiM, unake phalasvarUpa jo prAtmapariNAma hote haiM, una pariNAmo ke kAraNa ayogakevalI karmaraja se lipta hone cAhie the| samAdhAna nahIM, mohanIyakarma kA abhAva ho jAne se zeSa cAra aghAtiyA karma niHzakta ho jAte haiM, ata: ve apanA kArya karane meM asamartha haiN| 1. ja.pa. mUla pR. 2262 evaM ja.pa. 16/183 / Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 65 guNasthAna/105 zA--mohanIyakarma ke abhAva meM bhI praghAtiyAkarma apanA kArya karate haiM, anyathA jIva kA mArIra meM ruke rahanA, prAtmA ke amUrtika svabhAva kA ghAta evaM Urdhvagamana svabhAva kA ghAta ho nahIM sakatA thaa| samAdhAna-yadyapi aghAtiyA karmodaya se ye kArya hote haiM. tathApi ina kAryoM ke kAraNa jIva kamaraja se lipta nahIM hotA, kyoMki karmaraja se lipta karane kA kArya lezyA' kA hai| prayogakevalI ke lezyA kA abhAva hai| kAraNa ke abhAva meM usase hone vAlI kArya bhI asambhava hai| dUsare mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya va yoga karmabandha ke hetu haiN| prayogakevalI ke ina saba hetunoM kA avikalarUpa se nAza ho jAne ke kAraNa bhI karmabandha kA abhAva hai| yadi ahetuka bandha mAnA jAve to mokSa ke prabhAva kA prasaMga pA jaaegaa| prayogake valI 'samucchinna kriyAnivartI athavA vyuparatatriyAnivartI nAmaka caturtha zukladhyAna ko dhyAte haiM / yoga ko kriyA kahate haiN| mana, vacana aura kAya kA sarva vyApAra samucchinna athavA jyuparata (naSTa) ho jAne se yaha antima zukla dhyAna samucchinna kiyA hai| isa dhyAna se prayogakevalI girate nahIM athavA 'na nivartate' lauTate nahIM, aisA isa zukladhyAna kA svabhAva hone se yaha samucchinnakriyA nivartI zukladhyAna hai| alezyA ke sambala sahita isa dhyAna kA phala kAyatraya (audArika, tejasa, phArmaNakAya) ke bandhana se mukti ko dekhakara 'bhagavAna dhyAna karate haiN| aisA kahA jAtA hai| pUrvavat yahA~ bhI upacAra se dhyAna hai| kevalI ke dhra va-upayogarUpa pariNati ke kAraNa dhyAna ke lakSaNasvarUpa ekAgracintA nirodha kA abhAva hai, ata: kevalI ke paramArtha se dhyAna nahIM hai / samasta prAstravadvAra kA nirodha karane vAle kevalI ke apanI prAtmA meM hI avasthAna hone kA phala sarva karmoM kI nirjarA hone se dhyAna kI pratIti karanI cAhie / kahA bhI hai surya syAvayogasya zeSakarmacchidusamam / phalamasyAbhutaM dhAma, paratIrthA durAsavam // 15 // -zeSakarmoM ko chedane hetu prayogakevalI ke caturthazukladhyAna hotA hai| yaha kaThinAI se prApta hone vAlA hai. isakA phala adbhuta mokSadhAma kI prApti hai / yaha dhyAna mithyAtIrtha bAloM ko duSprApya ayogakevalI guNasthAna ke kAla kA nAma zalezyakhA' hai| usa kAla kA pramANa pA~ca husvAkSara (a i u Rla) uccAraNa mAtra hai / ayogakevalI guNasthAna ke dvicaramasamaya meM anudaya rUpa vedanIya karmaprakRti va devagati Adi anudayarUpa 72 prakRtiyoM kA kSaya hotA hai evaM caramasamaya meM udayarUpa / bedanIyakarmaprakRti, manuSyAyu, manuSyagati prAdi udayasvarUpa 13 prakRtiyoM kA kSaya hotA hai / yadyapi udaya aura anudayarUpa ina donoM prakAra kI karmaprakRtiyoM kI sthiti samAna hai tathApi anudayarUpa karmaprakRniyoM ekasamaya pUrva svajAti-udayaprakRtirUpa stibukasaMkramaNa dvArA saMkramaNa kara paramukharUpa se udaya meM AtI haiN| prayogakevalI ke caramasamaya taka sthitivAlI anudaya prakRtiyA~ dvicaramasamaya meM stibukasaMkramaNa dvArA udaya prakRtirUpa saMkramaNa kara jAne ke kAraNa caramasamaya meM 1. 'simpatIni lezyA' pa.pu. 1 pR. 146 / 2. "antarmuhurtamaleNyAbhAvena bhagavatyayogikevalini" (ja.pa. mUla pR. 2262) / 3. "kAraNabinAza tatkAryAsambhavaH" | 4. ja. dha, mula pR. 2263 ja. gha. 16/185 / 5. ja. dha, mUla pR. 2263, ja. gha. pU. 16.155-86 / - Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 65 106/go. sA. jIvakANDa anudaya prakRtiyoM kA sattva na rahane se dvicaramasamaya meM unakA kSaya kahA gayA hai / yaha kathana utpAdAnuccheda kI apekSA kiyA gayA hai| vicaramasamaya meM sattva se vyucchinna hone vAlI prakRtiyA~ devagati, pA~ca zarIra, pA~ca zarIrabandhana, pA~ca zarIrasaMghAta, chaha saMsthAna, tIna agopAMga, chaha saMhanana, pA~ca varNa, do gandha, pAtra rasa. pATha sparNa, devagatyAnupUrvI, agurulaghu, upadhAta, paraghAta, ucchavAsa, prazastabihmayogati, pratyekazarIra, aparyApta, sthira, asthira, zubha, azubha, susvara, du:svara, durbhaga, anAdeya, dayA kIli, girjA nItago mora ko bhedanIyoM meM se anudaya prApta eka vedanIya : ye 72 prakRtiyA~ ayogakevalI ke dvicaramasamaya paryanta hotI haiM, kintu ina 72 prakRtiyoM ke atirikta manuSyagatyAnupUrvI bhI anudaya prakRti hai / ata: zrI vorasenasvAmI ne isa prakRti kI bhI sattvavyucchitti dvicaramasamaya meM batalAyI hai| (dhavala pustaka 6 / 417) udayarUpa eka vedanIya, manuSyagati, manuSyAyu, paJcendriya jAti, sa, bAdara, paryApta, subhaga, prAdeya, yaza-kIrti, torthakara aura uccagotra ye bAraha prakRtiyA~ prayogakevalI ke antima samaya meM byucchinna hotI haiM, kintu zrI jinasenAcArya ne manuSyagatyAnupUrvI sahita teraha prakRtiyoM kI vyucchitti batalAI hai| manuSyagati ke sAtha-sAtha hI manuSyagatyAnupUrvI kA bhI bandha hotA hai| ata: manuSyagati ke sAtha ho manuSyagatyAnupUrvI kI sattvavyucchitti kahI gaI hai| __jinake yoga vidyamAna nahIM hai. atikrAnta kara gayA hai ve ayogI haiM, jinake kevalajJAna pAyA jAtA haiM ve kevalI haiM jo yogarahita hote hue kevalI hote haiM ve ayogakevalI haiN| zaMkA-sayogakevalI ke to mana hai, ataH unake to kevalajJAna sambhaba hai, kintu ayogakevalI ke mana ke abhAva meM kevalajJAna kaise sambhava hai ? samAdhAna--yaha kahanA Thoka nahIM hai, kyoMki jJAnAvaraNa karma ke kSaya se jo jJAna utpanna hunA hai aura jo akramavartI hai, usakI mana se utpatti mAnanA viruddha hai| zaMkA---jisa prakAra mati Adi jJAna, svayaM jJAna hone se apanI utpatti meM kAraka kI apekSA rakhate haiM, usI prakAra kevalajJAna bhI jJAna hai, ataeva usako bhI apanI utpatti meM kAraka ko apekSA rakhanI caahie| samAdhAna nahIM, kyoMki kSAyika aura kSAyopazamika jJAna meM sAdharmya nahIM pAyA jaataa| zaGkA-- aparivartanazIla kevalajJAna pratyeka samaya meM parivartanazIla padArthoM ko kaise jAnatA hai ? samAdhAna-aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki padArthoM ko jAnane ke lie tadanukala parivartana karane vAle kevalajJAna ke aise parivartana ke mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| zaGkA--jeya kI paratantratA se parivartana karane vAle kevalajJAna kI phira se utpatti kyoM nahIM mAnI jAya ? samAdhAna--nahIM, kyoMki kevala upayoga sAmAnya kI apekSA kevalajJAna kI punaH utpatti nahIM hotI hai| vizeSa kI apekSA usakI utpatti hote hue bhI vaha vizeSa kevalajJAna indriya, mana aura Aloka Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 66-67 guraNasthAna/107 se utpanna nahIM hotA hai, kyoMki jisake kevalajJAnAvaraNAdi karma naSTa ho gaye haiM, aise kevalajJAna meM indriyAdika kI sahAyatA mAnane meM virodha prAptA hai| zA-yadi kevalajJAna asahAya hai, to vaha prameya ko bhI na jAne ? samAdhAna--aisA nahIM hai, kyoMki padArthoM kA jAnanA usakA svabhAva hai aura vastu ke svabhAva dUsaroM ke praznoM ke yogya nahIM huyA karate haiN| yadi svabhAva meM bhI prazna hone lage to phira vastuoM kI vyavasthA hI nahIM bana sktii| (dhavala pu. 1 pR. 168-196) caudaha guNasyAnoM meM hone vAlI prAyukarma ke binA zeSa sAta karmoM kI guNazreNI nirjarA sammattuppattIye sAvaya-virade parAtakammaMse / dasaNamohakkhavage phasAya-uvasAmage ya upasaMte // 66 // khavage ya khIraNamohe, jiNesu vanyA asNkhgunnivkmaa| tavivarIyA kAlA saMkhejjaguNaSakamA hoMti // 6 // ' gAthArtha--samyaktvotpatti arthAta sAtizaya mithyASTi, zrAvaka arthAt dezavatI. virata arthAta mahAdatI, anantAnubandhI kaSAya kA visaMyojana karane vAlA, darzanamoha kA kSaya karane vAlA, cAritramoha kA upazama karane vAlA, upazAntakaSAya, cAritramoha kA kSapaNa karane vAlA, kSINamoha, svasthAnajina aura yoganirodha karane vAle jina, ina sthAnoM meM uttarottara asaMkhyAtaguNI nirjarA hotI hai, parantu nirjarA kA kAla (guNazreNI praAyAma) usase viparIta hai arthAt Age se pIche kI ora bar3hatA huA hai jo saMkhyAtaguNitahIna zreNirUpa hai / / 66-67 // vizeSArtha--ye donoM gAthAe~ nirjIrNa hone vAle pradeza aura kAla me vizeSita gyAraha guNazreNiyoM kA kathana karatI haiN| 'vizuddhiyoM ke dvArA anubhAgakSaya hotA hai aura usase pradezanirjarA hotI hai| isa bAta kA jJAna karAne se jIva aura karma ke sambandha kA kAraNa anubhAga hI hai, isa bAta ko batalAne ke lie ukta kathana kiyA gayA hai / guNazreNInirjarA kA kAraNa bhAva hai / 'sammattappattI' arthAt darzanamoha kA upazama karake prathamasamyaktva kI utpatti kA upAya / 'sAvaya' arthAt dezavirati / 'viradeM' arthAt saMyata / praNatakammase' arthAt anantAnubandhI kaSAya kI visayojanA karane vAlA / 'dasaNamohAkhavage' arthAt darzanamoha kI kSapaNA karanevAlA / 'kasAyauvasAmage' arthAt cAritramohanIya kA upazama karane vaale| 'uvasaMte' arthAt upazAnta kaSAya / 'khavage' cAritramoha kI kSapaNA karane vAlA / 'khIragamohe kSINakaSAya / "jigesa' arthAt svasthAnajina aura yoganirodha meM pravartamAnajina / isa prakAra ina gAthAoM 1. ye donoM gAthAe~ dha. pu12 pR. 78 prathama cUlikArUpa se dI gaI hai| vahA~ pATha isa prakAra hai - "sammattuppattI vi ya sAvayavirade aNtakammase / dasagamohakkhavae kasAyauvasAmae ya uvasate // 7 11 khabae ya srINamohe jiNe ya ziyamA bhave asaMkhejjA / tandhikharIdo kAlo saMkhejaguNApa ya seDIe 11 8 // " 2. gha. pu. 12 pR. 76 / Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 / go. sA jIvakANDa ke dvArA gyAraha prakAra kI pradezaguNazreNI nirjaMga kI prarUpaNA kI gaI hai / " 'tavvavadokAlo' parantu inakA guNazreNinikSepa adhvAna usase viparIta hai, arthAt zrAge se pIche kI ora vRddhigata hokara jAtA hai| pUrva ke samAna asaMkhyAtaguNita zreNIrUpa se prApta vRddhi kA pratiSedha karane ke lie 'saMkhejjaguraNavakamA' arthAt saMkhyAtaguNitakrama hai, aisA kahA hai| isakA vizeSa kathana isa prakAra hai - gAthA 66-67 ' darzanamoha kA upazama karane vAle kA guNazreNiguNakAra sabase stoka hai / / 175 / 'guNa' zabda kA artha guNakAra hai tathA usakI zreNI, zrAvalI yA paMkti kA nAma guNazreNI hai / mohanIya kA upazama karane vAle ke prathama samaya meM nirjarA ko prApta hone vAlA dravya sloka hai / dvitIyasamaya meM nirjarA ko prApta hone vAlA dravya usase zrasaMkhyAtaguNA hai| usase tIsare samaya meM nirjarA ko prApta hone vAlA dravya asaMkhyAtaguNA hai| isa prakAra darzanamoha ke upazamaka ke antima samaya paryanta le jAnA caahie| yaha guNakAra paMkti guNazreNI hai| guNazreNI kA guNa guNazreNiguNakAra kahalAtA hai / isakA bhAvArtha yaha hai ki "samyaktva kI utpatti meM jo guNazreNiguNakAra sarvotkRSTa hai vaha bhI Age kahe jAne vAle guraNakAra kI apekSA stoka hai / 3 I "usase saMyatAsaMyata kA guNazreNiguNakAra zrasaMkhyAtaguNA hai // 176 // / ' saMyatAsaMyata kI guNazreNI nirjarA kA jo jaghanya guNAkAra hai vaha pUrva ke utkRSTa guNakAra kI apekSA bhI asaMkhyAtaguNA hai / " "usase adhaH pravRttasaMyata kA guNazreNiguNakAra prasaMkhyAtaguNA hai / / 177 // ' saMyatAsaMyata ke utkRSTa guNazreNiguNakAra kI apekSA svasthAnasaMyata kA jaghanyaguNakAra saMpataguNA hai / zaGkA - yataH saMyamAsaMyama rUpa pariNAma kI apekSA saMyamasya pariNAma anantaguNA hai / ataH saMyamAsaMyama pariraNAma kI apekSA saMyamapariNAma dvArA hone vAlI pradezanirjarA bhI anantaguNo honI cAhie, kyoMki isase dUsarI jagaha sarvatra kAraNa ke anurUpa hI kArya kI upalabdhi hotI haiM / samAdhAna- nahIM, kyoki pradezanirjarA kA guraNakAra yogaguraNakAra kA anusaraNa karane vAlA hai, ataeva usake anantaguNe hone meM virodha prAtA hai| dUsare, pradezanirjarA meM anantaguNatva svIkAra karanA ucita nahIM hai, kyoMki aisA svIkAra karane para guNazreNinirjarA ke dUsare samaya meM hI mukti kA prasaGga aaegaa| tIsare kArya kAraNa kA anusaraNa karatA hI ho, aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki antaraGga kAraraNa kI apekSA pravRtta hone vAle kArya ke bahiraMga kAraNa ke anusaraNa karane kA niyama nahIM bana sakatA | zaMkA-samyaktvasahita saMyama aura saMpramAsaMyama se hone vAlI guNazreNinirjarA samyaktva ke vinA saMyama aura saMyamAsaMyama se hotI hai, yaha kaise kahA jA sakatA hai ? 1. gha. pu. 12 pR. 79 / 2. gha. pu. 12 pR. 80 / 3. gha. pR. 12 pR. 80 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAyA 66-67 guNasthAna / 106 samAdhAna-nahIM, kyoMki yahA~ samyaktvapariNAma ko pradhAnatA nahIM dI gaI hai / athavA saMyama vahI hai jo samyaktva kA avinAbhAvI hai anya nahIM, kyoMki anya meM guNazreNinirjarArUpa kArya nahIM upalabdha hotA / isalie saMyama ke grahaNa karane se hI samyaktvasahita saMyama kI siddhi ho jAtI hai / " 'usase anantAnubandhI kI visaMyojanA karane vAle kA guNazreNigurapakAra prasaMkhyAtaguNA 11 295 11' svasthAnasaMyata ke utkRSTa guNazreNiguNakAra kI apekSA asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata jIvoM meM anantAnubandhI kA visaMyojana karane vAle kA jaghanya guNazreNiguNakAra asaMkhyAtaguNA hai| yahA~ saba jagaha guNazreNiguNakAra' aisA kahane para galamAna (nirjINeM hone vAle) pradezoM kA guNazreNiguNakAra aura nisicamAna ( nikSipta kiye jAne vAle ) pradezoM kA guNazreNiguNakAra grahaNa karanA cAhie / zaGkA - yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna - yaha guNazreNiguNakAra' aisA sAmAnya nirdeza karane se jAnA jAtA hai| zaGkA--saMyamarUpa pariNAmoM kI apekSA anantAnubandhI kA visaMyojana karane vAle asaMyatasamyagdRSTi kA pariNAma ( vizuddhi kI apekSA ) anantaguNAhIna hotA hai| aisI avasthA meM usase asaMkhyAtaguNI pradeza nirjarA kaise ho sakatI hai ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki saMyamarUpa pariNAmoM kI apekSA anantAnubandhI kavAyoM kI bisaMyojanA meM kAraNabhUta samyaktvarUpa pariNAma anantaguNe ( vizuddha ) upalabdha hote haiM / zaGkA -- yadi samyaktvarUpa pariNAmoM ke dvArA anantAnubandhI kaSAyoM kI bisaMyojanA hotI hai| to sabhI samyagdRSTiyoM meM usakI visaMyojanA kA prasaMga AtA hai ? samAdhAna -- sarva samyagdRSTiyoM meM anantAnubandhI kI trisaMyojanA kA prasaMga nahIM yA sakatA, kyoMki viziSTa samyaktvarUpa pariNAmoM ke dvArA hI anantAtubandhI kaSAyoM kI visaMyojanA svIkAra kI gaI hai| 'usase darzanamoha kA kSaya karane vAle jIva kA guNazreNiguNakAra prasaMkhyAtaguNA hai / / 176 / / ' anantAnubandho kI visaMyojanA karane vAle jIva ke donoM guNazreNisambandhI utkRSTa guNakAra kI apekSA darzanamoha kA kSaya karane vAle jIva ke donoM prakAra (galamAna aura nitrimAna pradezoM ) kI guNazreNiyoM kA jaghanya guNakAra prasaMkhyAtaguNA hai / atIta anAgata aura vartamAna pradezaguNazreNiguNakAra palyopama ke prasaMkhyAtatraM bhAgapramANa jAnanA cAhie / 'usase kaSAyopazAsaka kA guraguraNakAra prasaMkhyAtaguNA hai / / 180 // 1. dha. pu. 12 pR. 81 2 . pu. 12 pR. 823 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110/go. sA. jIvakANDa gAthA 66-67 darzanamohanIya kA kSaya karane vAlo kI donoM prakAra kI guNazreNiyoM ke utkRSTa guNakAra kI apekSA kaSAyoM kA upazama karane vAle kA jaghanya guNakAra asaMkhyAtaguNA hai| darzanamohanIya kSapaka ke guNazreNiguNatA no apUrNagaramazAgataH DA gupANiguNakAra asaMkhyAtaguNA hai / zaMkA---isa prakAra trAritramohakSapakoM ke bhI pRthak-pRthak guNakAra ke alpavahutva kI prarUpaNA karane para guNazreNinirjarA myAraha prakAra kI na rahakara pandraha prakAra kI ho jAtI hai ? samAdhAna--guNazreNinirjarA pandraha prakAra kI nahIM hotI, kyoMki naigamanaya kA avalambana karane para tIna upazAmakoM aura tIna kSapakoM ke ekatva kI vivakSA hone para gyAraha prakAra kI guNazreNinirjarA bana jAtI hai| 'usase upazAntakaSAyavotarAgachAstha kA guNadheriNaguNakAra asaMkhyAtaguNA hai // 181 // ' yahA~ mohanoyakarma ko chor3akara zeSakarmoM ko donoM guNazreNiyoM ke guNakAra sambandhI alpavaddutva kI prarUpaNA karanI cAhie, kyoMki yahA~ upazama bhAva ko prApta mohanIyakarma kI nirjarA sambhava nahIM hai| 'usase kaSAyakSapaka kA guNazreNiguNakAra asaMkhyAtaguNA hai / / 182 // ' upazAnta kaSAya kI donoM guNadheNiyoM sambandhI utkRSTa guNakAra ko apekSA dravyAthikanaya se abheda ko prApta hue tInoM kSapakoM kA jaghanya bhI guNazreNiguNakAra asaMkhyAtaguNA hai / 'usase kSoNakaSAyavItarAgachapastha kA guNazreNiguNakAra asaMkhyAtaguNA hai // 183 // ' mohanIyakarma ke bandha, udaya va sattra kA prabhAva ho jAne se kamanirjarA kI zakti anantaguNI nRddhiMgata ho jAtI hai| 'usase adhaHpravRsa [svasthAna] kevalI saMyata kA guNazreNiguNakAra asaMkhyAtaguNA hai // 14 // ' dhAtiyAkarmoM ke kSINa ho jAne se karmanirjarA kA pariNAma anantaguNIvRddhi ko prApta ho jAtA hai| 'usase yoganirodhakevalI saMyata kA guNaveriNaguNakAra asaMkhyAtaguNA hai // 15 // ' kyoMki aisA svabhAva hai| aba tazvirIyA kAlA saMkhejjaguNakkamA hoti' gAthAsUtra ke isa pada kA vizeSa kathana kiyA jAtA hai 'yoganirodhakevalI saMyata kA guNadheNikAla sabase stoka hai // 186 // ' yoganirodha karane vAle sayogakevalI prAyu ko chor3akara zeSa karmoM ke pradezoM kA apakarSaNa kara 1. gha. pu. 12 pR. 83 / 2. dha. pu. 12 pR. 4 / Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 65 gusthAna / 111 udaya meM stoka detA hai| usase dvitIya samaya meM asaMkhyAtaguNA detA hai| usase tRtIyasthiti meM saMkhyAtaguNAnikSipta karatA hai| isaprakAra antarmuhUrtakAla taka nikSipta karatA hai| usase Age ke samaya meM asaMkhyAtaguNe dona pradeza nikSipna karatA hai| Age apanI-apanI pratisthApanAvalI ko prApta nahIM hone taka vizeSa ( caya) hona nikSipta karatA hU~ / yahA~ guNazreNI karmapradezanikSepa kA adhvAna stoka hai, kyoMki vaha sabase jaghanya zrantarmuhUrta pramANa hai / 'usase adhaHpravRttakeyalI saMyata kA guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai / / 187 / ' yahA~ bhI udayAdi guNazreNI kA krama pahale ke samAna hI kahanA caahie| vizeSa itanA hai ki guNazreNipradezanikSepa ke adhvAna se adhaHpravRtta kevalI ke guNazreNipradezanikSepa kA adhvAna saMkhyAtaguNA hai / guNakAra saMkhyAtasamaya hai / pUrvaM 'usase kSINakaSAya vItarAgachathastha kA guNazreNikAla saMkhyAta guNA hai // 188 // guNakAra saMkhyAta samaya hai / " 'usase kaSAyakSapaka kA guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai / / 186 / / ' guNakAra saMkhyAta samaya hai / 'usase upazAntakaSAyavItarAgacchadhvastha kA guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai // 160 // 'usase kaSAyajapazAmaka kA guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai // 11 // ' 'usase darzanamohaka kA guNazreNikAsa saMkhyAtaguNA hai // 162 // / 'usase anantAnubandhI visaMyojaka kara gurazreNikAla saMkhyAtaguragA hai // 13 // ' 'usase adhaHpravRttasaMyata kA guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai // 164 // / ' adhaHpravRttasaMyata aura ekAntAnuvRddhi Adi kriyAoM se rahita saMyata ina donoM kA artha eka hai / 'usase saMyatAsaMyata kA guNazrerikhakAla saMkhyAtaguNA hai / / 125 / / ' 'usase darzana mohopazAmaka kA guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai / / 166 / / ' sarvatra guNakAra saMkhyAtasamaya hai / isa prakAra guNadherinirjaMga ke gyAraha sthAnoM kA kathana pUrNa huA 1 guNasthAnAtIta siddhoM kA svarUpa viha kamma viyalA sodobhUdA khiraMjaragA rigaccA / zramuraNA dikiccA loyaggarivAsiyo siddhA / / 66 / / 1. va. pu. 12 pR. 85 / 2. ghabala pu. 12 pR. 66-67 / 3. va. pu. 1 pR. 200 prA. paM. saM. a. 1 mA. 31 / Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112/go. sA. jIvakANDa gAthA 68 gAthArtha--jo pAThaprakAra ke karmoM se rahita haiM, atyanta zAntimaya haiM, niraJjana haiM, nitya haiM, AThaguNoM se yukta haiM, kRtakRtya haiM aura loka ke agrabhAga para nivAsa karate haiM, ve siddha bhagavAna haiM / / 68 / / vizeSArtha-siddha, niSThita, niSpanna, kRtakRtya aura siddha-sAdhya ye ekArthavAcI nAma haiN|' muktajIva siddha hote haiN| ve siddha bhagavAna, jJAnAvaraNa-darzanAvaraNA-vedanIya-mohanIya-Ayu-nAma-gotra aura antarAya ina mUla prakRtirUpa pAThakoM kA kSaya kara dene se aSTavidha karmarahita haiN| ina pAThakarmoM kI uttaraprakRtiyA~ 148 haiM aura uttarottara prakRtiyAM asaMkhyAta haiM, avibhAgapraticchedoM kI apekSA ananta haiM / ina saba prakRtiyoM-sambandhI sthiti, anubhAga aura pradeza ke bandha-udaya-sattva AdikA sampUrNa rUpa se kSaya kara dene se ina karmoM se 'viyalA' vigata athavA pracyuta haiM / athavA siddhabhagavAna dravyakarmabhAbakarma aura nokarma aise tIna prakAra ke karmamala se rahita haiM / dusarA vizeSaraNa hai "sovImUdA" pUrva saMsArAvasthA meM janma-maraNAdi bhavaduHkhoM se tathA rAgadveSa-moharUpa duHkhoM ke tApa se taptAyamAna azAnta the / mokSAvasthA meM bhavabhramaNa duHkhatApa kA, rAgadveSatApa kA abhAva ho jAne se aura Atmotpanna ananta sukhAmRta kA pAna karane se 'sIdIbhUdA' arthAt atyanta zAnta ho gaye haiM / tRtIya vizeSaNa hai 'riNaraMjaNA' ajana arthAt kajjala, kAlimA / yaha jisa prakAra padArtha ke svarUpa ko malina kara detI hai, usI prakAra jJAnAvaraNAdi karma vizuddha aAtmasvabhAvaanantajJAnAdi kI' malinatA ke kAraNa hone se karma ajana haiM / ina karmoM ko niSkrAnta kara dene se siddhabhagavAna niraMjana haiM / bandha ke hetu mithyAdarzana, abirati, pramAda, kaSAya kA nAza ho jAne se aura navInakarma ke pAsa hetu yoga nirodha ho jAne se bhI jivAna niraMjana haiN| caturtha vizeSaNa 'NiccA' arthAt nitya haiM / yadyapi siddhoM meM pratisamaya kAla ke nimitta se agurulaghagaNa ke dvArA svAbhAvika arthaparyAyarUpa utpAda-vyaya hotA rahatA hai, tathApi anantajJAnAdi vizuddha caitanya kI apekSA aura sAmAnya dravya-AkAra kI apekSA siddha bhagavAna nitya haiM arthAt apane zuddhasvabhAva va dravyAkAra se kabhI vicalita nahIM hote| paMcama vizeSaNa 'advaguNA' hai| aSTakarmoM ke kSaya hone se siddhoM meM kSAyika samyaktva, kSAyikajJAna, kSAyikadarzana, kSAyikavIrya, sUkSmatva (amUrtikatva), avagAhanatva, svAbhAvika aguruladhu, avyAbAdha ye pAThaguNa utpanna ho jAte haiM / kahA bhI hai moho khAiyasammaM kevalaNANaM ca kevalAloyaM / haNavi prAvaraNavugaM aNaMtaviriyaM Nevi vigdhaM tu / suhamaM ca NAmakamma hadi prAU haNevi avagahaNaM / agurulahugaM govaM anvAvAhaM haNei veyaNiyaM // [go.jI. kannar3I TIkA 68] mohanIyakarma ke kSaya se (1)kSAyikasamyaktva, jJAnAbaraNa-darzanAvaraNa ina do AvaraNako ke nAma se kramaza: (2) kevalajJAna aura (3) kevala darzana, antarAyakama ke vinAza se (4) anantavIrya, nAmakarma ke nAza se (5) sUkSmatva (amUrtatva), Ayukarma ke nAza se (6) avagAhanatva, gotrakarma ke nAza se (7)agurulaghutva aura vedanIyakarma ke nANa se ( ) avyAbAdhatva ye pAThaguNa siddhoM meM 1. gha. pu. 1 pR. 200 / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAcA 68 guNasthAna/113 prakaTa hote haiN| yahA~ praSTa karmoM ke kSaya se prAThaguNa kahe gaye haiM, tathApi siddhoM meM anantaguNa haiN| jaise cAritramoha ke kSaya se kSAyika cAritra, akaSAya, aveda, vItarAga Adi guNa bhI sikhoM meM haiM kintu una 'guNoM kA ina pAThaguNoM meM antarbhAva ho jAtA hai / chaThA vizeSaNa kicakiccA' hai / prayogakevalI ke jaba taka caramaniSeka kA antimazukladhyAna ke dvArA kSaya nahIM huA taba taka ve kRtakRtya nahIM hue, kyoMki unako udayasvarUpa karmoM kA kSaya karanA thaa| samasta karmoM kA pUrNarUpa se kSaya ho jAne para mokSa arthAt siddhAvasthA prApta ho jAne se siddhabhagavAna ko aba kucha karanA zeSa nahIM rahA / kevalajJAna-darzanAdirUpa pariNAma svAbhAvika haiM, kRtya nahIM haiM / sAtavA~ vizeSaNa 'loyaggaNivAsiNoM' hai| yadyapi anantAnantapradezI AkAzadravya eka hai tathApi dharmAstikAya ke kAraNa usakA lokAkAza aura alokAkAzarUpa vibhAjana ho gayA, kyoMki gamana meM sahakArI kAraNa dharma dravya ke abhAva meM jIva va pudgala dravya dharmadravya se Age nahIM jA skte| kahA bhI hai-- loyAloyavibheyaM gamaNaM ThANaM ca jANa hehi / Ai nahi tANaM heU kiha loyaaloyvvhaaro||134|| [nayacara] jAdo pralogalogo jesi sambhAvAvo ya gmnn-tthikii| no Di ya marasa vibhatA anitA loyamenA y|| [paMcAstikAya] zrI amRtacandrAcArya kRsa TIkA-"dharmAdhamo vidyate lokaalok-vibhaagaanythaanupptH|" yadi dharmadravya va adharmadravya na ho to lokAkAza va alokAkAza kA vibhAga nahIM ho sakatA thA / dharmAstikAya se vibhAjita AkAzadravya ke lokAkAza kSetra ke agra arthAt uparitana tanuvAtavalaya ke antimabhAga meM siddhabhagavAna sthita haiM / yadyapi AtmA kA UrdhvagamanasvabhAva hai aura anantavIrya hai tathApi vaha sahakArIkAraNa dharmAstikAya ko apekSA rakhatA hai / sahakArIkAraNa ke sannidhAna meM hI prAtmA kA gatipariNAma sambhava hai / gati meM kAraNabhUta dharmAstikAya ke abhAva meM tanuvAtabalaya se pAge siddha bhagavAna kA gamana nahIM hotA, ataH de loka ke Upara tanupAtavalaya meM sthita ho jAte haiM / zrI kundakundAcArya ne paMcAstikAya meM kahA hai-- prAgAsaM avagAsaM gamaraNadidikAraNehi devi jadi / uDDaMgavippadhANA siddhA ciTThati kidha tattha // 12 // jA uriTANaM siddhANaM jiNavareMhi paNata / tahamA gamaNavAraNaM prAyAse jANa gasthitti // 13 // zrI amRtavAcAryakRta TIkA--"sarvotkRSTasvAbhAvikordhvagatipariNatA bhagavantaH siddhAbahiraGgAntaraGgasAdhanasAmagryAM satyAmapi phutastatrAkAze tiSThanti iti / yaso gatyA bhagavantaH siddhAH lokoparyavasiSThante tato gatisthisihetutvamAkAze nAstIti nizcetavyam / lokAlokAvacchevako dharmAdharmAveba gatisthitihetu maMtavyAviti / " ina gAthAoM se va TIkA se yaha spaSTa hai ki antaraGga aura bahiraGga donoM kAraNoM ke milane para gati hotI hai| zrI siddhabhagavAna sarvotkRSTa svAbhAvika Urdhvagati se pariNata haiM, kintu bahiraGgakAraNa dharmadravya ke prabhAva meM loka ke Upara agrabhAga meM Thahara jAte haiM, kyoMki usase aAge gamana nahIM Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114/go. sA. jIvakANDa gAthA 69 kara sakate / / siddhoM ke ye sAtoM vizeSaNa paramatoM kI mAnyatAoM ke niSedha ke lie diye gaye haiM / jinhoMne samasta karmoM kA nirAkaraNa kara diyA hai, jinhoMne bAhya padArthoM kI apekSA rahita, ananta, anupama, svAbhAvika aura pratipakSarahita sukha ko prApta kara liyA hai, jo nirlepa haiM, acalasvarUpa ko prApta haiM, sampUrNa avaguNoM se rahita haiM, sarvaguraNoM ke nidhAna haiM, jinakA svadeha arthAt AtmA kA AkAra caramazarIra se kucha nyUna hai, jo koza se nikale hue bANa ke viniHsaMga haiM aura loka ke agnabhAga meM nivAsa karate haiM, va siddha haiM / sarvArtha siddhiindraka vimAna ke dhvajadaNDa se bAraha yojana Upara jAkara pATavIM pRthivI sthita hai| AThavIM pRthivI ke Upara sAta hajAra pacAsa dhanuSa jAkara siddhoM kA AvAsa hai| cAra hajAra dhanuSa kA ghanodadhivAtabalaya, do hajAra dhanuSa kA ghanavAtavalaya, 1575 dhanuSa meM se 525 dhanuSa pramANa siddhoM ko avagAhanA ghaTAne para (1575-525)=1050 dhanuSa tanuvAtavalaya, isa prakAra (4000 + 2000+1050) =7050 dhanuSa Upara jAkara siddhabhagavAna kA nivAsa hai 1 siddhoM kI utkRSTa avagAhanA pA~ca ke varga se yukta 500 arthAt 525 dhanuSa aura jaghanya avagAhanA sAdetIna hAthapramANa hai 15 sarva siddhoM kI avagAhanA kA pramANa kucha kama caramazarIra ke pramANa hai| eka siddhajIva se abagAhita kSetra ke bhItara jaghanya, utkRSTa aura madhyama pravagAhanA se sahita anantasiddha jIva hote haiN| manuSyaloka (DhAIdvIpa) pramANa sthita tanuvAtavalaya ke uparimabhAga meM sarva siddhoM ke mastaka sadRza hote haiM / gAthA ke anta meM 'siddha' pada hai| ve siddha aJjanasiddha, pAdukAsiddha, guTikAsiddha, digvijayasinca, khaDgasiddha Adi laukikasiddhoM se vilakSaNa tathA samyaktvAdi aSTaguNoM ke antarbhUta nirnAma, nirgotra, pramurtatvAdi anantagRNa lakSaraNavAle hote haiM / gAthA meM siddhoM ke jo sAta vizeSaNa diye haiM ve anya matoM kA nirAkaraNa karane ko dRSTi se diye gaye haiM / ataH aba usI ko spaSTa karane ke lie Age eka gAthA dvArA kathana karate haiM siddhoM ke ukta sAta vizeSaNoM kA prayojana savAsiva saMkho makkaDi buddho yAiyo ya yesesii| IsaramaMDalivaMsaraNavidUsararASTra kayaM evaM // 66 // ' gAthArtha-sadAziva, sAMkhya, maskarI (saMnyAsI), bauddha, naiyAyika, vaizeSika, Izvara, maMDali ina darzanoM arthAt matoM ko dUSaNa dene ke lie (gAthA 68 meM) siddhoM ke vizeSaNa kahe gaye haiM / / 6 / / vizeSArtha-sadAziva mata vAle jIva ko sadA mukta aura karmamala se aspRSTa zAzvata mAnate haiM / usakA nirAkaraNa karane ke lie 'siddhabhagavAna pATakoM se rahita haiM' aisA kahA gayA hai / pUrva meM 1, sakalakarmavipramuktaH paramAtmA siddhaparameSThI UrdhvagamanasvabhAvatvAllokAnaparyantamUrdhva gatvA tatraMba tiSThati tato bahirgamanasahakAri-dharmAstikAyAbhAvAt na gacchati / (sivAntacakravartI-zrImadabhamacandrasUri kRta TokA) 2. gha. pu. 1. pR. 200 / 3. ti. pa. 8/652 / 4. ti. pa. 6/3 / 5. li. pa. 6/61 6. ti. pa. 6/1 / 7. ti. pa. 6/14-15 / 8. paM. kA. gA. 93, jayasenAcAryakRta TIkA / 6. yaha gAthA thI mASacandra vidyadeva viracita hai| Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 66 guNasthAna / 115 I ba~dhA huA hotA hai usI ke lie 'mukta' pada kA vyavahAra hotA hai / jaise sakila se baMdhe hue cora ke lie 'mukta' zabda kA vyavahAra hotA hai| abaddha hone se prAkAzAdi ke lie 'mukta' zabda kA vyavahAra nahIM hotaa| isase siddha ho jAtA hai ki bandhapUrvaka hI mokSa hotA hai / prAtmA anAdikAla se karmoM se ba~dhI huI haiM, una karmoM kA kSaya ho jAne para mokSa hotA hai / yaha Agama meM prasiddha hai / mithyAdarzanAdi se bandha hotA hai| samyagdarzanAdi zrarthAt samyagdarzana- samyagjJAna- samyak cAritra se mokSa hotA hai, isakA tarkazAstra se samarthana hotA hai / sAMkhya mata mAnatA hai ki prakRti ko hI bandha-mokSa va sukha-duHkha hotA hai. AtmA ko bandha-mokSa va sukha-duHkha nahIM hotA / usako dUSaNa dene ke lie 'sodomUdA' arthAt 'zAntimaya ho gaye' siddhoM kA yaha vizeSaNa diyA gayA hai| AtmA hI mithyAdarzanAdi bhAvarUpa pariNata hotI hai aura usake kAraNa karmabandha hotA hai jisakA phala duHkharUpa bhavAtApa hai / samyagdarzanAdi pariNata AtmA ko mokSa hotA hai aura usakA phala sukharUpa zAntibhAva hai| isase siddha hai ki zrAtmA ko hI bandha - mokSa va sukha-duHkha hotA hai| prakRti (pradhAna) pracetana hai, usako sukha-duHkha kA anubhava nahIM ho sakatA / Reet kA siddhAnta hai ki muktajIva ke bhI punaH karmarUpa praJjana kA saMzleSa sambandha hone se - ve bhI punaH saMsArI ho jAte haiM, kyoMki saba jIvoM ke mukta ho jAne para saMsAra ke prabhAva kA prasaMga A jAyegA isalie maskarI ne yaha siddhAnta banAyA ki muktajIva bhI punaH karmoM se ba~dhakara saMsArI ho jAte hai jisase saMsArojIva hamezA pAye jAte haiM / ataH maskarImata kA nirAkaraNa karane ke lie siddhoM kA 'mirajaNa' vizeSaraNa diyA gayA hai / samasta bhAvakarma dravyakarma se pUrNarUpa se mukta ho jAne ke kAraNa vizuddhasvabhAvavAle ke bandha ke kAraNa mithyAdarzanAdi bhAvakarma kA prabhAva hai isaliye bhAvakarma kA kAryabhUta bandha sambhava hai, anyathA mokSa nirhetuka ho jAyegA aura saMsAra ke abhAva kA prasaMga zrA jAyegA / saMsAra meM anantAnantajIva haiM, anantakAla taka mukta hote rahane para bhI saMsArI jIvoM kA abhAva nahIM hogA / prAyarahita aura vyayasahita hone para bhI jisa rAzi kA anta na ho vaha ananta hai / matavAle mAnate haiM ki 'jJAna-saMtAna kA prabhAva mokSa hai isakA nirAkaraNa karane ke lie freear' prarthAt nitya vizeSaraNa diyA hai| mokSa to upAdeya hai aura usake lie tapa va yoga Adi : prayatna kiyA jAtA hai| yadi jJAnasaMtAna kSayarUpa mokSa ho to aise mokSa ke lie koI bhI prayatna nahIM karegA, kyoMki aniSTa phala ke lie prayatna karanA azakya hai / loka meM prasiddha hai ki buddhimAna puruSa kabhI apane hita ke lie pravRtti nahIM karatA / sabhI puruSa apUrvalAbha ke lie prayatna karate haiM na ki mUla- vinAza ke lie| jIvAdi saba dravya zranAdinidhana haiM, isakA samarthana tarkazAstra se bhI hotA hai / NOTHING IS CREATED NOTHING IS DESTROYED ataH dravyArthikanaya se jIva dravya nitya hai / vauddhoM kA dravyoM ko kSaNika mAnanA pratyakSa viruddha bhI hai / " naiyAyika aura vaizeSika dArzanikoM kA mata hai ki "buddhi, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, tathA saMskAra, zrAtmA ke ina nau vizeSaguNoM kI atyanta vyucchitti (nAza ) mukti hai 1 unakA nirAkaraNa karane ke lie 'aTTaguNA' vizeSaNa diyA gayA hai| paramAtmA ke svAbhAvika kevalajJAnAdi guNa haiN| guNoM kA nAma hone para una guNoM se abhinna svarUpa dravya ke nAza kA prasaGga prApta ho jAyegA / mukti meM jJAnAdi guNoM kA prabhAva mAnane para paramAtmA ke acetanatva kA prasaGga mA jAegA, jaisejJAnaguNa ke prabhAva se AkAzAdika acetana haiN| cetanA kA sva aura para saMvedana (jAnanA) svabhAva hai / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116/go. sA. jIvakANDa gAthA 16 jisa mokSa meM svaguNa kA nAza hotA ho, aise aniSTa phalavAle mokSa ke lie tattvavettA kA tapa aura yogAdirUpa prayatna prayukta hai / arthAt tattvavettA aise aniSTa phalavAle mokSa ke lie prayatna nahIM karate / mokSa meM svAbhAvika guraNoM kA nAza nahIM hotA, apitu svAbhAvika guNa vidyamAna ho jAte haiN| IzvaravAdI paramAtmA ko sadA mukta mAnate hue bhI usako sRSTi kA kartA mAnate haiM / unakA nirAkaraNa karane ke lie kivakiccA' vizeSaNa diyA hai arthAta paramAtmA kRtakRtya haiM, aisA kahA gayA hai / trikAlagoca ra arthAt anAdinidhana anantadravya aura unake guraNa va paryAya rUpa lokAloka sava ko jAnate va dekhate hue bhI tathA anantasukhAmRta kA anubhavana karate hue bhI tathA anantavIrya hote hue bhI samasta kalmaSatA kA nAza kara dene se vizuddha svabhAvavAle siddhaparameSThI paramAtmA lokazikhara para prakAzamAna ho rahe haiM, jaise nirmala ratna kA darpaNa prakAzamAna hotA hai / prayojana ke abhAva ke kAraNa tathA karmanirjarA aura tatsambandhI anuSThAna kara trukane ke kAraNa paramAtmA bAhya kArya kucha bhI nahIM karate / utpAda-vyaya-dhrauvyarUpa jagamAvi to vA nimitkAra pAlaya ke prAzraya se svata: ho rahA hai| vicArazIla catura puruSoM ko, 'paramAtmA sRSTikartA hai' yaha kathana ayukta hI pratibhAsita hotA hai| tarkazAstroM meM bhI IzvarasRSTikartRtva kA arthAt jagatsRSTivAda kA bahudhA nirAkaraNa kiyA gayA hai: una tarkazAstroM se bhI samarthana hotA hai| ataH Izvara jagatsRSTi kA kartA nahIM hai / maMDali-vArzanikoM kA mata hai ki paramAtmA kA UrdhvagamanasvabhAva hai aura usameM kacha bhI rukAvaTa na hone se paramAtmA Upara cale jA rahe haiM / ' usakA nirAkaraNa karane ke lie 'loyaggarigavAsigo' arthAt 'loka ke agrabhAga meM nivAsa karane vAle' aisA vizeSarA diyA hai / jIva aura pudgaloM ke gamana meM sahakArI kAraNa dharmadravya hai / vaha dharmAstikAya jitane kSetra ko vyApta karake rahatA hai utane hI kSetra meM jIva aura pudgaloM kA gamana hotA hai, usase bAhmakSetra meM gamana kA abhAva hai| loka bhI utanA hI hai / gamana kI nivRttirUpa sthiti kA hetu adharmAstikAya bhI utane hI kSetra meM ThaharA huA hai / isalie sakalakarma se rahita siddhaparameSThI paramAtmA Urvagamana svabhAva ke kAraNa loka ke agrabhAga paryanta Upara jAkara vahIM para Thahara jAte haiM, kyoMki gamana meM bahiraMga sahakArIkAraNa dharmAstikAya kA abhAva hone se lokAgra se Age nahIM jAte / anyathA sahakArI kAraNa dharmAstikAya ke prabhAva meM bhI aura sarvagata sarva AkAza ke sahakArIkAraNa hone para sarvajIva-pudagaloM kA sarvazraAkAza ko vyApta karake gamanAgamana kA prasaMga A jAne se loka aura aloka ke vibhAga kA abhAva dunivAra ho jAegA, kintu aisA hai nahIM, kyoMki loka aura aloka kA vibhAga sarvasammata hai / isa prakAra paramAtmA ke lokAgranivAsa siddha ho jAtA hai|' zaMkA--siddhoM aura arihantoM meM kyA bheda hai ? samAdhAna --AThakoM ko naSTa karane vAle siddha hote haiM aura cAra ghAtiyA karmoM ko naSTa karane vAle arihanta hote haiM / yahI una donoM meM bheda hai / zaMkA-cAra ghAtiyAkarmoM ke naSTa ho jAne para arihantoM kI AtmA ke.samasta guNa prakaTa ho jAte haiM isalie siddha aura arihanta parameSThI meM guNakRta bheda nahIM ho sakatA hai ? 1. siddhAntacakravartI zrImadabhayacandra sUri ko TIkA ke AdhAra se yaha vizeSArtha likhA hai| Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gArtha 70 jIvasamAsa/917 samAdhAna--aisA nahIM hai, kyoMki arihantoM ke adhAtiyA karmoM kA udaya aura sattva donoM pAye jAte haiM, ataeva ina donoM parameSThiyoM meM gurarAkRta bheda bhI hai| zA-ve aghAtiyAkarma zukladhyAnarUpa agni ke dvArA ardha-jale ho jAne ke kAraNa udaya aura sattvarUpa se vidyamAna rahate hue bhI apanA kArya karane meM samartha nahIM haiM ? samAdhAna--aisA bhI nahIM hai, kyoMki zarIra ke patana kA abhAva anyathA siddha nahIM hotA hai, ataH arihantoM ke Ayu Adi zeSa karmoM ke udaya aura sattva kI siddhi ho jAtI haiN| zA-karmoM kA kArya to caurAsIlAkha yonirUpa janma, jarA aura maraNa se yukta saMsAra hai / vaha aghAtiyA karmoM ke rahane para bhI arihanta parameSThI ke nahIM pAyA jAtA hai tathA praghAtiyA karma prAtmA ke muraNoM kA ghAta karane meM asamartha bhI haiM / isalie arihanta aura siddha parameSThI meM guNakRta bheda mAnanA ThIka nahIM hai| samAdhAna --aisA nahIM hai, kyoMki jIva ke Urdhvagamana svabhAva ke pratibandhaka Ayukarma kA udaya aura sukha guNa ke pratibandhaka vedanIyakarma kA udaya arihantoM ke pAyA jAtA hai, isalie arihattoM aura siddhoM meM guNakRta bheda hai / zA-Urdhvagamana AtmA kA guNa nahIM hai, kyoMki usako AtmA kA guNa mAna lene para isake prabhAva meM prAtmA kA bhI prabhAva mAnanA pdd'egaa| isI kAraNa sukha bhI prAtmA kA guNa nahIM hai| dUsare, vedanIya karmodaya kevaliyoM meM duHkha utpanna nahIM karatA hai, anyathA kevalIpanA nahIM rhegaa| samAdhAna-yadi aisA hai to raho, kyoMki vaha nyAyasaMgata hai| phira bhI salepatva aura nirlepatva ko apekSA aura dezabheda kI apekSA una donoM parameSThiyoM meM bheda siddha hai / ' isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM guNasthAna prarUpaNA nAmaka prathama adhikAra pUrNa humA / 2. jIvasamAsa-prarUparaNA jIvasamAsa kA niruktipUrvaka sAmAnya lakSaNa 'jehi praNeyA jIvA, pajjate bahuvihA vi tajjAdI / te puraNa saMgahidatthA, jIvasamAsA ti viSNeyA // 7 // gAthArya-jina dharmavizeSoM ke dvArA nAnA jIva aura unakI nAnAprakAra kI jAtiyA~ jAnI jAtI haiM, jAtiyoM kA saMgraha karane vAle aise una dharmoM ko jIvasamAsa kahate haiM / / 7 / / 1. dhadala pu. 1 pR. 47-48 / 2. prA.paM.saM.gA. 1/32 / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118/go. sA. jIvakANDa gAthA 71 vizeSArtha-- yadyapi jIva bahuta haiM aura bahuta prakAra ke haiM (jaise pRthvI, reta, patthara prAdi tathA jala, prosa, barpha prAdi; teja havA, aAMdhI, manda hvA Adi ; dAvAnala, bar3avAnala, jvAlA Adi agni; vRkSa, ghAsa, paudhA Adi vanaspati) tathApi ina sabake eka sparzana-indriya hai| isa sadRzadharma kI apekSA ye saba anantAnanta jIva ekandriya jAti meM gAMbhita ho jAte haiN| vivakSita sAmAnyadharma ke dvArA jo lakSita kiye jAyeM yA jAne jAyeM ve saba jIva ekajAti meM antarbhUta hote haiN| jIvasamAsa meM una jAtiyoM kA saMgraha kiyA jAtA hai| usa jAti kA jisameM saMgraha kiyA jAya, vaha jIvasamAsa hai| utpatti ke kAraNa kI apekSA jIvasamAsa kA lakSaNa tasacadujugAraNamajjha, aviruddha hi jubajAvikammudaye / jIvasamAsA hoti ha tabhavasAricchasAmaNA // 71 / / gAthArtha - asa prAdi cAra yugaloM ke madhya aviruddhakarmaprakRtiyoM se yukta jAtinAmakarmodaya hone para jo tadbhavasAdRzyasAmAnya hai, vaha jIvasamAsa hai // 71 / / vizeSArtha-nAmakarma ko sa-sthAvara, bAdara-sUkSma, paryApta-aparyApta va pratyeka sAdhAraNa ina ATha prakRtiyoM ke madhya sa-bAdara-paryApta-pratyeka athavA trasa-bAdara-aparyApta-pratyeka; ye paraspara aviruddhaprakRtiyA~ haiN| zrasa ke sAtha sthAvara-sUkSma-sAdhAraNa ina tIna kA virodha hai / sthAvara ke sAtha asa kA virodha hai, zeSa chaha prakRtiyA~ aviruddha haiM, kintu sUkSma va bAdara paraspara meM viruddha haiN| isI prakAra zeSa do yugaloM kI prakRtiyA~ bhI paraspara viruddha haiN| ekendriyAdi jAti nAmakarma kI pAMca prakRtiyoM meM se kisI eka jAti-nAmakarmodaya ke sAtha yathAsambhava ina pAThaprakRtiyoM meM se cAra aviruddha mila jAne para jo tadbhava (teSu bharva vidyamAnaM tadbhavaM) arthAt unameM vidyamAna jo sAdRzyasAmAnya hai, vaha jIvasamAsa hai| jaise ekendriya jAti-nAmakarmodaya ke sAtha pRthivI sthAvarakAya-bAdara-paryAptapratyekaNarIra milAne se isameM aura ekendriyajAti-nAmakarmodaya ke sAtha jalasthAvarakAya bAdara-paryAptapratyekazarIra milA dene para isameM arthAt ina donoM meM ekendriyajAti, sthAvara, bAdara, paryApta va pratyeka sAdRzyasAmAnya hai ataH ina donoM kA bAdara-ekendriyaparyApta yaha eka jIvasamAsa hai| sAdRzyasAmAnya ko tiryaksAmAnya bhI kahate haiN| jaise eka kAlI gAya, dUsarI gaurI gAya ; ina donoM meM go-panA sAdRzyasAmAnya hai| arthAntaroM meM arthAt bhinna-bhinna padArthoM meM jo sadRzapariNAma hotA hai vaha sAdRzyasAmAnya athavA tiryaksAmAnya hai / ' kahA bhI hai / / "sadRzapariNAmastiryak khaNDamuNDAdiSu gotvvt||4||" [parokSAmukha : caturtha samuddeza] -~-sadaza arthAt sAmAnya pariNAma tiryaksAmAnya hai / jaise khaNDI-muNDI zrAdi gAyoM meM gopanA samAnarUpa se rahatA hai / / 4 / / isa gAthA meM sUcita kiyA gayA hai ki bAdara va sUkSma tathA paryApta-aparyApta nAmakarmodaya ke kAraNa jIvasamAsa meM bheda ho jAte haiN| 1. mandaprabodhinI TIkA ke prAdhAra se / Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAphA 72-73 jIvasamAsa ke 14 bheda 'bAdarahame iMdiya-viticauriSiya asa siNI ya / pajjattApajjattA evaM te codasA hoMti // 72 // " . jIvasamAsa / 116 gAthArtha - bAdarae kendriya, sUkSmaekendriya, dvIndriya, tInaindriya, cAraindriya, zrasaMjJI paMcendriya, paMcendriya, ina sAta ke paryApta aura aparyApta ke bheda se (7 x 2 = ) 14 jIvasamAsa hote haiM || 72 || vizeSArtha - ekendriya jIva do prakAra ke hote haiM, bAdara arthAt sthUla aura dUsare sUkSma / ekendriya jIvoM meM pAMcoM sthAvara gabhita ho jAte haiM / dvIndriya, trIndriya aura caturindriya ye tInoM vikalatraya jIva nasa hote haiN| paMcendriya jIva bhI saMjJI va prasaMjJI ke bheda se do prakAra ke hote haiN| ye paMcendriya jIva bhI trasa hI hote haiM / sa jIva bAdara hI hote haiM, sUkSma nahIM hote, isa kAraNa bAdara va sUkSma kI pekSA dvIndriyAdi ke sUkSma va bAdara ye do bheda nahIM hote / isa prakAra bAdara va sUkSma kI apekSA ekendriyoM ke do, saMjJI asaMjJI kI apekSA paMcendriya ke do tathA vikalatraya ke tIna ye saba ( 2+2+3) sAta bheda paryApta paryApta hote haiM, ataH sAta ko do se guragA karane para caudaha jIvasamAsa hote haiM / ve isa prakAra haiM 1. paryApta bAdara ekendriya anantajIva, 2. aparyApta bAdara ekendriya anantajIva 3. paryAptasUkSmaekendriya-anantajIva, 4. aparyApta sUkSmae kendriya anantajIva, 5. bAdara paryApta hIndriya saMsthAtajIva, 6. bAdara aparyApta dvIndriya asaMkhyAtajIva 7. bAdara paryApta trIndriya asaMkhyAtajIva, ma. bAdara aparyAptatrIndriya saMkhyAtajIva 6 bAdaraparyApticaturindriya asaMkhyAtajIva, 10. bAdara aparyApta caturindriya asaMkhyAta jIva, 11. saMjIparyApta paMcendriya asaMkhyAta jIva. 12. saMjJI aparyApta paMcendriya asaMkhyAtajIva, 13. asaMjIparyAptapaMcendriya prasaMkhyAtajIva, aura 14. asaMjJI aparyApta paMcendriya* asaMkhyAta jIva | isa prakAra saMkSepa se ye caudaha jIvasamAsa hote haiM / unnIsa tathA 57 jIvasamAsa bhU-prAu-u-bAU piJcaca duggavigi godathUlivarA / patteyapadidvivarA tasaparaNa puNNA puNNavugA // 73 // gAthA - pRthvI kAyika, ap (jala) kAyika, tejakAyika, vAyuMkAyika, sAdhAraNavanaspatikAyika ke do bheda nityanigoda va caturgatinigoda ina chaha bhedoM meM pratyeka ke sthUla (bAdara) va itara (sUkSma) do-do bheda isa prakAra bAraha pratyeka vanaspati ke do bheda saMpratiSThita va apratiSThita ye do milakara sthAvara ke caudaha bheda, inameM trasa ke pA~ca bheda milAne se ( 14 + 5) 16 bheda ho jAte haiM / - pratyeka ke paryApta va do prakAra ke aparyApta ( 2 + 1) ye tIna bheda karane se ( 16 x 3 ) 57 jIvasamAsa ho jAte haiM / / 73 / / vizeSArtha - bhU- kAyika arthAt pRthvI kAyika, zrAjakAyika arthAt jalakAyika, te kAyika arthAta 1. prA. paM. saM. 1/34 | Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 go. sara. jIva kANDa gAthA 73 tejakAyika athavA agnikAyika, vAukAyika arthAt vAyukAyika ye cAra sthAvarakAya to pratyeka zarIrabAle hI hote haiN| jo sAdhAraNa zarIravAle vanaspatikAyika jIva haiM, ve nigodiyA hote haiM / nigoda do prakAra kA hai - nityanigoda aura caturgatinigoda / pRthvI kAyika apakAyika, tejakAyika, vAyukAyika, nityanigoda aura caturgatinigoda ina chaha meM pratyeka ke bAdara aura sUkSmabheda hone se ( 6x2) bAraha bheda ho jAte haiM / pratyekazarIravAlI vanaspatikAyika bhI pratiSThita aura apratiSThita ke bheda se do prakAra kI hai / pratyekavanaspati bAdara hI hotI hai (sUkSma nahIM hotI ) ataH isameM sUkSma bAdara aise do bheda nahIM hone se do bheda hI haiN| inheM bAraha bhedoM meM milAne se (122) 14 bheda sthAvara kAyasambandhI hote haiM / trasa ke pA~ca bheda haiM- dvIndriya, zrIndriya, caturindriya, saMjJIpaMcendriya, zrasaMjJIpaMcendriya / sajIva bhI saba bAdara hI hote haiM / sthAvarakAyasambandhI upayukta 14 bhedoM meM trasakAyasambandhI ye pA~ca bheda jor3a dene se jIvasamAsa ke 16 bheda ho jAte haiM / ina 16 jIvasamAsoM meM pratyeka ke paryApta aura . do prakAra ke paryAptarUpa (nivRtti - aparyApta, labdhi aparyAptarUpa) tIna-tIna bheda hone se (1943) 57 bheda jIvasamAsa ke ho jAte haiM / " jAti-jIvoM ke sadyapariNAma ko jAti kahate haiN| yadi jAti nAmakarma na ho to. khaTamala khaTamaloM ke sAtha, bicchU bicchayoM ke sAtha, cIMTiyA~ cIMTiyoM ke sAtha, dhAnya-dhAnya ke sAtha aura zAli zAli ke sAtha samAna nahIM hoMge, kintu inameM paraspara sadRzatA dikhAI detI hai / athavA jo karma ekendriya dvIndriya, zrIndriya, caturindriya aura paMcendriya bhAva kA banAne vAlA hai, vaha jAti nAmakarma hai / zaGkA -- jAti to sadRzapratyaya grAhya hai, parantu tRNa (ghAsa ) aura vRkSa meM samAnatA hai nahIM, kyoMki donoM meM sadRzabhAva upalabdha nahIM hotA (yadyapi donoM ke ekendriyajAti nAmakarma kA udaya hai ) / samAdhAna- nahIM, kyoMki jala va yAhAra grahaNa karane kI apekSA donoM meM samAnatA pAI jAtI hai| sa- jisa karma udaya se gamanAgamana bhAva hotA hai, vaha trasa nAmakarma hai / jisa karma ke udaya se jIva ke sapanA hotA hai, vaha sanAmakarma hai| jisake udaya se hIndriyAdika meM janma hotA hai vaha basa nAmakarma hai / sthAvara - jisa karma ke udaya se jIvoM ke sthAvarapanA hotA hai vaha sthAvara nAmakarma hai / " yadi sthAvara nAmakarma na ho to sthAvara jIvoM kA prabhAva ho jAvegA, kintu aisA hai nahIM, kyoMki sthAvara jIvoM kA sadbhAva pAyA jAtA hai| jisake nimitta se ekendriyoM meM utpatti hotI hai vaha sthAvara nAmakarma hai / ve sthAvarajIva pA~ca prakAra ke haiM, pRthvI, Apa, teja, vAyu ra vanaspati / zaGkA - jala, agni aura vAyukAyika jIvoM kA saMcaraNa hotA hai. ataH ve sa haiM ? samAdhAna - jala, zragni aura vAyukAyika jIvoM meM jo gamana hotA hai vaha gamanarUpa pariNAma pAriNAmika hai, ataH ve nama nahIM haiM / 1. maM. pra. TIkA ke dhAdhAra se / 2. dha. pu. 6 pR. 51 / 3. dha. pu. 5. dha. pu. 6 pR. 61 / 6. sarvArthasiddhi / 7. dha. pu. 13 pR. 363 / =/201 13 pR. 363 / 4. gha. pu. 13 pR. 365 / 8. dha. pu. 6 pR. 61 / 6. sarvArthasiddhi Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAbA 74 jIvasamAsa/121 bAvara--anya bAdhAkara zarIra kA nirvataka karma bAdara nAmakarma hai| yadi bAdara nAmakarma na ho to bAdarajIdoM kA prabhAva ho jAvegA, kintu aisA hai, nahIM kyoMki pratidhAtI zarIravAle jIvoM kI bhI upalabdhi hotI hai| sUkSma--sUkSmazarIra kA nirvartaka karma sUkSmanAmakarma hai / yadi sUkSmanAmakarma na ho to sUkSma jIvoM kA abhAva ho jAvegA, kintu aisA hai nahIM, kyoMki apane pratipakSI ke abhAva meM bAdarakAyika jIvoM ke bhI prabhAva kA prasaMga pAtA hai| jinake zarIra kI gati kA jala-sthala Adi ke dvArA pratighAta nahIM hotA, ve sUkSmajIva haiM / / paryApta--jisake udaya se prAhArAdi paryAptiyoM kI racanA hotI hai, vaha paryApti nAmakarma hai| vaha chahaprakAra kA hai / AhAraparyApti nAmakarma, zarIraparyAptinAmakarma, indriyaparyAptinAmakarma, prANApAnaparyAptinAmakarma, bhASAparyApti nAmakarma aura manaHparyAptinAmakarma / ' yadi paryApti nAmakarma na ho to sabhI jIva aparyApta ho jAyeMge, kintu aisA hai nahIM, kyoMki paryAptajIvoM kA sadbhAva pAyA jAtA aparyApta--jisakarma ke udaya se jIva paryAptiyoM ko samApta karane ke lie samartha nahIM hotA baha aparyAptanAmakarma hai / yadi aparyApta nAmakarma na ho to sabhI paryAptaka hI hoMge, kintu aisA nahIM hai, kyoMki pratipakSI ke abhAva meM vivakSita ke bhI prabhAva kA prasaMga pAtA hai| pratyekazarIra-zarIranAmakarma se racA gayA zarIra jisake nimitta se eka AtmA ke upabhoga kA kAraNa hotA hai, vaha pratyeka zarIra nAmakarma hai| jisa karma ke udaya se ekazarIra meM eka hI jIva | jIvita rahatA hai vaha pratyeka zarIra nAmakarma hai / ' yadi pratyeka zArIra nAmakarma na ho to eka zarIra meM eka jIva kA hI upalambha na hogA, kintu aisA hai nahIM, kyoMki unakA sadbhAva pAyA jAtA hai|" sAdhAraNazarIra-bahuta AtmAoM ke upabhoga kA heturUpa sAdhAraNa zarIra jisake nimitta se hotA hai, vaha sAdhAraNa zarIra nAmakarma hai / 12 yadi sAdhAraNa nAmakarma na ho to sabhI jIva pratyekazarIra ho jAyeMge, kintu aisA hai nahIM, kyoMki pratipakSI ke abhAva meM vivakSita jIva ke bhI prabhAva kA prasaMga prApta hotA hai| jIvasamAsa kA vizeSa kathana karane vAle cAra adhikAroM kA nAmanirdezaHThANehiM vi jogIhiM vi dehoggAhaNakulANabhedehi / jIvasamAsA samve paruvivavyA jahAkamaso // 74 / / gAthArya-sarva jIvasamAsoM kI prarUpaNA yathAkrama sthAna, yoni, zarIra kI avagAhanA aura kula ke bhedoM ke dvArA karanI cAhie // 74 // 1.sa. si. 8/11 / 2. pa. pu. 6 pR. 61 / 3. sa. si. 1/11 / 4. pa. pu. 6 pR. 62 / 5. svA. kA. anu, gA. 123 / 6. sa.si. 8/11 / 7. pa.pu. 6 pR. 65 / 8. pa.pu. 6 pR. 62 / 9. sa.si. 8/11 / 10. gha. pu. 13 pR. 165 / 11. pa.pu. 6 pR. 62 / 12. dha.pu. 13 pR. 365 / 13. pa.pu. 6 pR. 63 / Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122/go. sA. jodhakANDa gAthA 75-78 vizeSArtha-eka jovasamAsa, do jIvasamAsa, tIna jIvasamAsa ityAdi jIvasamAsa ke bheda karake kathana karanA jIvasamAsa kI sthAna ke dvArA prarUpaNA hai| utpatti ke AdhAra ko yoni kahate haiM / sacitta prAdi yoni ke bhedoM ke dvArA jIvasamAsoM kA kathana karanA, jIvasamAsa kI yoni dvArA prarUparaNA hai / sUkSmalabdhyaparyAptanigodiyA jIva kI jaghanya avagAhanA se lekara pA~ca sau dhanuSa ke mahAmatsya kI utkRSTa avagAhanA taka avagAhana vikalpoM ke dvArA jIvasamAsoM kA kathana karanA, zarIrapravagAhanA ke dvArA jIvasamAsa prarUpaNA hai| nAnAzarIroM kI utpatti meM kAraNabhUta nokarmavargaNA aneka prakAra kI hai| una nokarmavargaNAoM ke bheda se kuloM meM bheda ho jAte haiN| kulabheva kI apekSA jIvasamAsa kA kathana karanA kula ke dvArA jIvasamAsa prarUpaNA hai| sarva uttarottara vizeSabhedoM sahita jIvasamAsoM kA kathana karanA cAhie / vizeSagoM ke dvArA jo parIkSA kI jAtI hai, use prarUparaNA kahate haiN| prathama sthAna-adhikAra dvArA jIvamamAsa kI prarUparaNA sAmaNNajIva tasathAvaresu igivigalasayala carimaduge / iMdiyakAye carimassa ya ticadurapaNameda he / / 5 / / paraNajugale tasasahiye tasassa duticaduraparaNagabhedajude / chancugapattepAli ya tasassa tiyacaduraparaNagabhedajuve / / 76 // sagajugalahmi tasassa ya paNabhaMgajudesu hoMti uraNadhIsA / emAduraNavIsotti ya imicitiguriNade have ThANA / / 77 / / sAmaNNeraNa tipatI paDhamA vidiyA apuNNage idare / pajjate ddhiprapajjate'paDhamA have paMtI // 7 // gAthArtha--sAmAnyajIva, trasa va sthAvara, ekendriya-vikalendriya-sakalendriya, antima (sakalendriya) ke do bheda karane se, indriya, kAya, phira antima (vasakAya) ke do bheda karake, tInabheda karake, cArabheda karake aura pA~cabheda karake paMcasthAvaroM meM milAne para 7-8-6-10 sthAna ho jAte haiM / / 75|| pA~ca sthAvarayugaloM meM trasa milAne se tathA trasa ke do, tIna, cAra aura pA~ca bheda karake milAne se 11-12-13-14-15 sthAna hote haiM / chaha yugaloM aura pratyekavanaspati meM trasa ke tInacAra-pA~ca bheda karake 16-17-18 sthAna hote haiM 1176 / / sthAbara ke sAtayugaloM meM basa ke pA~ca bheda milAne se 16 vAM sthAna hotA hai| ina eka se 16 taka sarvasthAnoM ko eka-do va tIna se guNA karane para sthAna utpanna ho jAte haiM // 77 / / ina 16 sthAnoM kI tona paMkti karanI / prathamapaMkti sAmAnya ko apekSA, dvitIya paMkti paryApta va aparyApta kI apekSA, tRtIyapaMkti paryApta-nityaparyApta-labdhyaparyApta kI apekSA karanI cAhie / / 7 / / vizeSArtha-(1) sAmAnyajIva, (2) trasa va sthAvara (3) ekendriya, vikalendriya aura sAlendriya, (4) ekendriya, bikalendriya, saMjIpaMcendriya aura aMsaMjJIpaMcendriya, (5) ekendriya, dvIndriya, 1. pa.pu. 2 pR. / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gASA 75-76 jIvasamAsa/123 zrIndriya, caturindriya, paMcendriya, (6) pRthvIkAyika, apkAyika, tejakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika aura trasakAyika, (7) pRthvIkAyika,aprakAyika, tejakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, sakalendriya, (8) pRthvI kAyika, apkAyika, tejakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, vikalendriya, saMjIpaMcendriya aura asaMjJopaMcendriya,(8) pRthvIkAyika, apkAyika, tejakAyika, vAyukAyika, vanaspatikAyika, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya, (10) pRthvIkAyika, apkAyika, tejakAyika, vAyukAdhika, vanaspatikAyika, ina pA~ca sthAvarakAya meM asa ke dvIndriya, trIndriya, caturindriya. saMzIpaMcendriya aura asaMjIpaMcendriya ina pA~ca bhedoM ko milAne se dasasthAna ho jAte haiM / jiiv| samAsa meM jo prathamasthAna hai vaha saMgrahAtmaka dravyAthikanaya kI apekSA hai aura zeSa sthAna bheda rUpa hone / se vyavahAranaya kI pradhAnatA se haiM // 75 / / (11) pA~ca sthAvarakAya ke bAdara va sUkSma kI apekSA pA~dhayugala arthAt bAdarapRzvIkAyika-sUkSmapRthvIkAyika, bAdaraprakAyika-sUkSmaapkAyika, bAdarateja kAyika-sUkSmatejakAyika, bAdaravanaspatikAyika-sUkSmavanaspatikAyika, isa prakAra sthAvara ke 10 bhedoM / meM trasakA yika milAne se jIvasamAsa ke gyArahasthAna, (12) inhIM pA~ca yugaloM arthAt bAdara va / sUkSmapRthvI-apa-teja-vAyu-vanaspatikAyikoM meM trasa ke vikalendriya aura sakalendriya ye do bheda milAne se bAraha sthAna (13) unhIM pA~ca sthAvarayugaloM meM arthAt sthAvara ke ukta dasa bhedoM meM trasa ke vikalendriya, saMjJIpaMcendriya va asaMjhIpaMcendriya ye tIna bheda milAne se teraha sthAna, (14) unhIM pAMca sthAvara yugaloM meM asa ke dvIndriya, trIndriya, caturindriya va paMcendriya ye cAra bheda milAne se caudahasthAna, (15) unhIM pA~ca sthAvara yugaloM meM usa ke dvIndriya, ondriya, anta tAmAkora asaMjJopaMcendriya ina pAMca bhedoM ko milAne se pandrahasthAna, (16) sthAvara ke chaha yugala va pratyekavanaspatikAyika arthAt bAdarapRthvIkAyika-sUkSmapRthvIkAyika, bAdara apkAyika, sUkSmaprakAyika, bAdara tejakAyika-sUkSma tejakAyika, dAdara vAyukAyika-sUkSmavAyuphAyika, bAdara nityanigoda (sAdhAraNa vanaspatikAyika) sUkSmanityanigoda, bAdaracaturgati nigoda-sUkSmacaturgatinigoda ina chaha yugaloM ke bAraha aura pratyekavanaspati isa prakAra sthAvarakAyika ke 13 bhedoM meM vikalendriya, saMjJIpaMcendriya va asaMjJIpaMcendriya prasa ke ina tIna bhedoM ko milAne se 16 sthAna. (17)sthAvara ke ukta 13 bhadoM meM vIndriya, zrIndriya. catarindriya aura paMcendriya asa ke ye cAra bheda milAne se 17 sthAna, (18) sthAvara ke ukta teraha sthAnoM meM dIndriya, trIndriya, caturindriya saMjIpaMcendriya aura prasaMjJIpaMcendriya asa ke pA~ca bheda milAne se 18 sthAna hote haiM / / 76 // (16) sthAvara ke sAta yugala arthAta bAdara pRthvIkAyika-sUkSmapRthvIkAyika bAdaraapkAyika-sUkSmaprakAyika, bAdaratejakAyika-sUkSmatejakAyika, bAdaravAyukAyika-sUkSmavAyukAyika, bAdaranityanigoda-sUkSmanityanigoda, bAdaracaturgatinigoda-sUkSmacaturgatinigoda, sapratiSThita pratyeka vanaspatikAyika-apratiSThita pratyekavanaspatikAyika meM dvIndriya, zrIndriya, caturindriya, saMjhIpaMcendriya, asaMjIpaMcendriya sa ke ina pA~ca bhedoM ko milAne se jIvasamAsa ke 16 sthAna hote haiM / eka se unnIsa paryanta sarvasthAnoM ko eka se, do se aura tIna se yathAkrama gugaNA karane se antima unnIsasthAna, 38 sthAna aura 57 sthAna jIvasamAsa ke ho jAte haiM // 77|| jIvasamAsa ke eka se unnIsa paryanta ina sarva sthAnoM kI tIna paMktiyA~ karanI cAhie arthAt eka, do, tIna, cAra Adi isa prakAra eka-eka bar3hate hue 16 taka jIbasamAsa ke 16 sthAna hote haiM / ina unnIsa sthAnoM kI tIna paMktiyA~ karanI cAhie / unameM se prathamapaMkti sAmAnya kI apekSA se hai, kyoMki isameM paryApta ba aparyApta kA vikalpa nahIM hai| 1. ye tu sAdhAraNavanaspatikAyikAste nityacatugaMtinigodajIvAH bAdarAH sUzmAzca bhavanti / (vA. kA. anu. gA. 124 kI ttiikaa)| Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 / go. sA. jayakANDa gAyA 36 isa prathama paMkti meM una 13 sthAnoM meM se pratyeka ko eka se guNA karane para vahI aGka prApta hogA arthAt eka se 16 paryanta 19 sthAna prApta hoMge / dvitIyapaMkti meM apUrNa zrarthAt aparyApta aura itara arthAt paryApta kI vivakSA hone se do guNA karane se pratyeka sthAna ke aGka dugu ho jAte haiM arthAt do, cAra, chaha, ATha Adi isa prakAra do-do bar3hate hue 38 paryanta sthAna prApta hote haiN| punaH zraprathamA arthAt tRtIyapaMkti meM paryApta, labdhyaparyApta aura nirRtyaparyApta kI vivakSA hone se pratyeka aGka ko tIna se guNA karane para tIna chaha-nau-bAraha Adi tIna-tIna ko vRddhi hote hue sattAvana (57) taka jIvasamAsa ke sthAnoM kI saMkhyA prApta hotI hai| yadyapi dUsarI va tIsarI paMktiyA~ praprathamA haiM, kintu gAthA meM dvitIya paMkti kA pRthaka ullekha hone se aprathamA ke dvArA tRtIya paMkti kA grahaNa hotA hai || 78 || 1 tha. pu. 2 pR. 561 para jIvasamAsoM ke sthAnoM kA kathana isaprakAra hai---do athavA tIna, cAra . athavA chaha chaha athavA nau ATha athavA bAraha, dasa athavA pandraha bAraha athavA aThAraha caudaha athavA ikkIsa, solaha athavA caubIsa, aThAraha athavA sattAIsa, bIsa athavA tIsa, bAvIsa athavA taMtIsa, caubIsa athavA chattIsa, chabbIsa athavA unacAlIsa, aTThAbIsa athavA bayAlIsa, tIsa athavA paitAlIsa, . battIsa athavA ar3atAlIsa, cauMtIsa athavA ikkAvana, chattIsa prathavA caupana ar3atIsa athavA sattAvana, jIvasamAsa hote haiM / inakA vizeSa spaSTIkaraNa dha. pu. 2. ke pR. 561 se 566 taka hai, vahA~ se jAna lenA cAhie / dhavalAkAra AcArya zrI vIrasenasvAmI ne nirvRtiparyApta va nirvRtyaparyApta kI apekSA se saMkhyA kA kathana kiyA hai athavA nivRttiparyApta nirvRtyaparyApta zrIra labdhyaparyApta kI apekSA kathana kiyA hai, 'sAmAnya kI apekSA saMkhyA kA kathana nahIM kiyA hai, kintu gommaTasAra jIvakANDa gA. 78 meM sAmAnya kI apekSA se bhI saMkhyA kA kathana prathabhapaMkti meM kiyA gayA hai / yadyapi dhavalA TIkA aura gommaTasAra jIvakANDa meM jIvasamAsasthAna saMkhyA meM mAtra sAmAnya kI apekSA saMkhyA kA kathana karane aura na karane kA . hI antara hai, anya koI antara nahIM hai tathApi bhedoM ke vizeSavivaraNa meM bahuta antara hai| jaise gommaTa'mAra meM trasa aura sthAvara aise do jIvasamAsoM kA kathana kiyA gayA hai, kintu dhavalA TIkA meM paryApta aura aparyApta aise do jIvasamAsa kahe gaye haiM / vizeSa jAnane ke lie gha. pu. 2 pR. 561 se 566 taka dekhanA cAhie / jIvasamAsa kI sthAna saMkhyA kA vivaraNa isa prakAra hai- 1 sAmAnya kI apekSA -- paryApta paryApta kI apekSA paryApta nityaparyAptaaparyApta kI apekSA - 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 6, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 16 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 36, 35 3, 6, 6, 12, 15, 18, 21, 24, 27, 30, 33, 36, 39, 42, 45, 48, 51, 54. 57 hama jIvasamAsoM kA kathana sfraNaM igivigale sasigiyajalathalakhagANaM / ganbhabhave sammucche dutigaM bhogayalakhecare do do // 76 // 1. mandaprabodhinI TIkA ke AdhAra se / Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samA 71-50 jIvasamAsa/125 prajjavamalecchamaNue, tidubhogabhUmije do yo / suraNiraye do do ivi, jIvasamAsA hu aDaNaudI // 50 // gAthArtha--ekendriya aura vikalendriyoM ke ikkAvana (51), (paMcendriyatiryacoM meM) jalacara, . sthala para praura nabhacara ke saMjI va asaMjJiyoM meM garbhaja ke do aura sammurchana ke tIna bheda tathA bhoga bhUmija thalacara aura nabhacara ke do-do bheda hote haiM / / 76 / / AryakhaNDa ke manuSyoM ke tInabheda, mlecchakhaMDa ke manuSyoM ke do bheda, bhogabhUmija manuSyoM ke do aura kubhogabhUmija manuSyoM ke do bheda, devoM ke aura nArakiyoM ke do-do bheda; isa prakAra kula 68 jIvasamAsa hote haiM / / 10 / / vizeSArtha--ekendriya sthAvara ke pUrvokta sAtayugaloM ke 14 tathA vikalendriya ke 3, isaprakAra ina (14 + 3) 17 bhedoM ko paryApta-labdhyaparyApta-nivRtyaparyApta ina tIna se guNA karane para ekendriya vikalendriyasambandhI (1743) 51 vizeSa jIvasamAsa hote haiM, kyoMki ina 17 meM sabhI kA sammUrchana janma pAyA jAne se paryAptAdi tInoM bheda hote haiM / karmabhUmija saMzI va asaMjJo paMcendriyatiryacoM ke jalacara, yalacara, nabhacara meM garbhajoM ke paryApta va nivRttyaparyApta aise do-do bheda hote haiM, kyoMki garbhajoM meM sadhyaparyAptaka nahIM hote 1 isa prakAra garbhaja saMjI va asaMjJI karmabhumija tiryaMcoM meM bAraha jIvasamAsa ! hote hai, kintu inhIM ke sammUrchanoM meM labdhyaparyAptaka bhI hote haiM ataH sammUcrchanoM meM (saMjJI-asaMjJI 2, jalacara-thalacara-nabhacara 3, paryApta-nirvRttyaparyApta-labdhyaparyApta 3-24343) 18 jIvasamAsa hote hai| isaprakAra karmabhUmija pandriyAMta/troM ke| 12 - 18) 30 jIvasamAsa hote haiM / inameM bhogabhUmijoM ke cAra jIvasamAsa milAne para paMcendriyatiyaM coM ke samasta jIvasamAsa (30 + 4) 34 hote haiN| inhIM / 34 jIva samAsoM meM ekendriya aura vikalendriyasambandhI 51 bheda milAne para tiryacoM ke (34 + 51) 85 jIvasamAsa ho jAte haiN| karmabhUmija grArthakhaNDa ke manuSyoM meM paryApta, nityaparyApta aura ladhyaparita ye tIna jIvasamAsa haiM, kintu mlecchakhaNDa meM labdhyaparyAptaka manuSya nahIM hote, ataH paryApta aura nirdayaparyApta rUpa do hI bheda hote haiM / isI prakAra bhogabhUmi aura kubhogabhUmi meM bhI labdhyaparyAptaka manuSya nahIM hote ataH unameM bhI manuSyoM ke do-do jIvasamAsa pAye jAne se manuSyasambandhI sarva (3+2+2+2) jIvasamAsa hote haiM / devagati ke do tathaiva narakagati ke bhI do jIvasamAsa haiM. kyoMki devoM aura nArakiyoM meM paryApta aura nityaparyApta ye do hI bheda pAye jAte haiM; labdhyaparyAptaka bheda devoM aura nArakiyoM meM nahIM hotaa| isaprakAra paMcendriyati ryaca sambandhI ukta 34 bhedoM meM manuSya, deva, marakagati sambandhI (6+4) 13 bheda milAne meM cAroM gatiyoM ke paMcendriyajIva sambandhI (34+13) 47 jIvasamAsa hote haiM / ekendriya va vikalendriya sambandhI 51 bheda milakara (47 + 51) jIvasamAsa ho jAte haiN| (mandaprabodhinI TIkA ke prAcAra se) svAmikArtikayAmuprekSA gAthA 131-132-133 kI TIkA meM zrI zubhacandrAcArya ne jIvasamAsa ke jo 15 sthAna batAye haiM, ve isa prakAra haiM--sammurchanatiryacoM ke 66 aura garbhaja tiryacoM ke 16 bheda hote haiN| zaGkA--sammUcrchana kise kahate haiM ? samAdhAna- zarIra ke prAkAra rUpa pariNamana karane kI yogyatA rakhane vAle pudgalaskandhoM kA Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126/go.mA. jIvakANDa gAthA 76-80 cAroM ora se ekatra hokara janma lene vAle jIva ke zarIrampa hone kA nAma sammUrchana hai aura sammUrchana se janma lene vAle jIva sammUrchana jIva haiN|' zaGkA-garbhaja kise kahate haiM ? samAdhAna-janma lene vAle jIva ke dvArA raja aura vIryarUpa piNDa ko apane zarIrarUpa se pariNamAne kA nAma garbha hai / usa garbha se utpanna hone vAle garbhaja kahalAte haiM / arthAt mAtA ke garbha se utpanna hone vAle jIva garbhajanmavAle haiN| sammUcrchana tiryaMcoM ke 23 bhedoM ke 66 jIvasamAsa hote haiM / ve 23 bheda isa prakAra haiM -sUkSma dhabAdara pRthvIkAyika ke do, sakSma ba bAdara jalakAyika 2, sUkSma va bAdara agnikAyika 2, sUkSma va bAdara vAyukAyikA 2, sUkSma va bAdara nityanigoda-sAdhAraNavanaspati kAyika 2, sUkSma va bAdara caturgatinigoda sAdhAraNa vanaspatikAyika 2, pratiSThitapratyeka banaspatikAmina bAbara hai, apratiSThita pratyeka banaspati bAdara hI hai 1, isa prakAra ekendriya sthAvaroM ke 14 bheda hote haiN| zaMkha-sIpa Adi dvIndriya, kandha-cIMTI Adi zrIndriya, DA~sa macchara prAdi catarindriya ye 3 vikalendriya tiryaMca / karmabhUmija jalacara saMjJI va asaMjJI paMcendriya tiryaca 2, karmabhUmija nabhacara saMjI va asaMjJI paMcendriya tiryaMca 2, karmabhUmija sthala cara saMjJI va asaMjI paMcendriya tiryaMca 2 isa prakAra karmabhUmija paMcendriya tiryacoM ke 6 bheda / ekendriya ke 14, vikalatraya ke 3 praura paMcendriya ke 6 ye saba milakara (14+3+6=123 bheda sammUcrchana tiryaMcoM ke hote haiN| inameM se pratyeka paryApta, nityaparyApta aura labdhyaparyApta aise tIna prakAra ke haiM / isalie 23 ko ina tIna se guNA karane para (2343) sammUchanatiryaMcoM ke 66 jIvasamAsa hote haiN| inameM garbhajatiryacoM ke 16 bheda milA dene para tiryacasambandhI kula 85 jIvasamAsa hote haiM / garbhajatiryaca sambandhI 16 bheda isa prakAra haiM--machalI Adi karmabhUmija garbhaja jalacara saMjIasaMjJI paMcendriya tiryaMca 2, hiraNa prAdi-karmabhumija-garbhaja-sthalacara-saMjI va asaMjJI paMcendriya tiryaMca , pakSI Adi karmabhUmija garbhaja nabhacara saMjJI va asaMjJI paMcendriyatiryaMca 2, bhogabhUmija sthalacara garbhaja saMjJI hI hotA hai ataH usakA 1 bheda, bhogabhUmija nabhacara tiryaMca bhI saMjI hI hotA hai isalie usakA bhI eka (1) hI bheda / ye sabhI tiryaMca paryApta aura nityaparyApta ke bheda se do-do prakAra ke haiM, prataH garbhaja tiryacoM ke (8x2) 16 bheda ho jAte haiN| zaGkA-nigoda kise kahate haiM ? samAdhAna--jo zarIra anantAnanta jIvoM ko sthAna detA hai vaha nigodazarIra hai / 3 abhiprAya yaha hai ki jisa eka zarIra meM anantAnanta jIva rahate haiM vaha nigoda zarIra hai| 1. saM samantAt mUrcchanaM jAyamAna jIyAnuprAhakANAM jIvopakArANAM zarIrAkAra-pariNamanayogyapudgalaskandhAnAM samuccha yaraNaM tasvidyate yeSAM te sambhUcnazarIrAH / (svAmikArtikeyAnuprekSA) gA. 130TIkA / 2. jAyamAnajIvena zukrazoriMgatarUpapiNDasya garaNaM zarIrata yopAdAna garmaH tato jAtA ye garbhajA; teSAM garbhajAnAM janma utpanirdeSAM ne gabhaMjanmAnaH mAtugarmasamutpannA ityrthH| (svA. kA. anu. gA. 130) 3. "niyatAM gAM bhUmi kSetramanansAnantajIvAnAM dadAti iti nigodaM / migodaM zarIraM yeSAM te nigodazarIrA iti niruteH" (svA. kA. anu. gA. 131 TIkA) / Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvanamAma / 127 zaGkA - sapratiSThita pratyekavanaspati aura apratiSThita pratyeka vanaspati se kyA abhiprAya hai ? samAdhAna - jina pratyeka vanaspatiyoM ke prAya sAdhAraNazarIra arthAt nigoda rahatA hai ve pratiSThita - pratyeka zarIra vanaspati haiN| jo sAdhAraNa arthAt nigodarahita haiM ve apratiSThita pratyekavanaspati haiM / " gAya 7680 : A 1 'garbhajamanuSya karmabhUmija zrArya va mleccha tathA bhogabhUmija va kuMbhogabhUmija isa prakAra manuSyoM ke cAra bheda haiM / inameM se pratyeka paryApta va nirRtyaparyApta hote haiM / ataH garbhajamanuSyoM ke ATha bheda aura eka labdhyaparyApta sammUrcchana manuSya; ye kula ( 6+1) 6 jIvasamAsa manuSyasambandhI jAnane cAhie | deva paryApta va nirvRtyaparyApta ke bheda se 2 prakAra ke tathaiva nArakI bhI paryApta va nirRtyaparyApta ke bheda se do prakAra ke haiN| isaprakAra deva nArakIsambandhI 4 jIvasamAsa hote haiN| sarva milakara samasta jIvasamAsa sthAna liyaMcoM ke 85, manuSyoM ke 6, devoM ke 2 nArakiyoM ke 2 ( 65 +92+2) kula 68 hote haiM / jIvasamAsasambandhI tIna prakSepaka gAthAe~ suvarakujalasevA freeaagrata - Nigova- dhUlidarA / padiThivara paMcapattiya vilatipuNNA puSNayugA // 1 // igivigale igisIvI zrasaNisarigagayajalathalakhagANaM / gabhabhave sampucche itigatibhogathalakhe ghare do do ||2|| prajjabasammugame malecchabhogatiya kuNarapaNatIsa saye / surariye vo do ivi jIvasamAlA hu chahiyacArisa ||3|| gAthArtha zuddha pRthvIkAyika, svarapRthvIkAyika, jalakAyika, tejakAyika, vAyukAyika, nityanigoda aura vargasinigoda inake bAdara aura sUkSma pA~ca prakAra kI sapratiSThita aura prapratiSThita pratyeka vanaspati tathA free me sarvaM paryApta aura do prakAra ke aparyApta (nirRtyaparyApta layaparyApta hote haiN| isa prakAra ekendriya vikalendriya ke 1 jIvasamAsa, saMjJI aura prasaMgI jalacara thalacara nabhacara, inameM bhI gamaMjoM ke do aura sammUrchana 'ke tIna bheda, tIna prakAra kI bhogabhUmiyoM meM thalacara-khecara ke do-do / bhAryakhaNDa meM manuSya sammUcche hote haiM / grANDa ke slecchakhaMDa ke tIna bhogabhUmi ke eka kubhogabhUmi ke isa prakAra garbhaja manuSyoM ke chaha bhedoM meM paryApta niryApta ye do hI prakAra hote haiM / 135 prakAra ke deva nArakiyoM meM bhI ( paryApta nisyaparyApta ) ye do-do hote hai / isa prakAra saba milakara 406 jIvasamAsa hote haiM / / 1-3|| vizeSArtha - miTTI grAdi zuddha pRthvIkAyika hai aura pASANa prAvi kharapRthvIkAyika haiN| isa prakAra pRthvIkAyika ke do bheda, jalakAyika, pratikAyika, vAyukAyika, nityanigodasAdhAraNa vanaspatti aura caturgatinigovasAdhAraNa vanaspati ina sAtoM ke bAdara va sUkSma ke bheda se ( 72 ) caudaha bheda: pA~ca (vRNa, bela, kandamUla, nIMbUsaMtare zrAdi ke choTe vRkSa, zrama zrAdi ke bar3e vRkSa, the ) prakAra kI pratyeka vanaspatikAyika pratiSThita aura pratiSThita 1. pratiSThitaM sAdhAraNazarIrairAzritaM pratyekazarIraM yeSAM te pratiSThita pratyekazarIrA / tairanAzritazarIrA apratiSThita pratyeka zarIrAH syuH / (svA. kA. anu. gA. 120 TIkA ) | I Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128/go. sA. jIvakANDa gAthA 1 ke bheda se isa prakAra (10) kI; dvIndriya, trIndriya, caturindriya ye tIna (3) bikalatraya, sarva milakara (14+10+3) 27 bheda ekendriya va vikalendriyasambandhI haiN| inameM se pratyeka paryApta, nityaparyApta va sadhyaparyApta ke bheda se tIna prakAra kA hotA hai| ataH 27 meM 3 kA guNA karane para ekendriya-vikalendriya ke (2743) 1 bheda ho jAte haiM / karmabhUmija paMcendriyatithaMca jalacara, thalacara, nabhacara meM saMjI va prasaMjJI ke bheda se chaha prakAra ke haiM, inake garbhajoM meM paryApta va niItyaparmApta kI apekSA 12 bheda tathA sammurchanoM meM paryApta, nityaparyApta, labdhyaparyApta kI apekSA 18 bheda haiM; utkRSTa, madhyama va jaghanya bhogabhUmi ke thalacara va nabhacara paMcendriya tiyaMcoM meM paryApta, nityaparyApta ko prapekSA 12 bheda, isa prakAra paMcendriya tiryasambandhI {12 + 18 + 12) kula 42 bheda hote haiM / AryakhaNDa meM labdhyapaptika sammUchana manuSya hote haiM ataH sammUcrchana manuSyoM kA eka bheda; bhAyakhaNDamlecchakhaNDa-utkRSTa, madhyama, jaghanya bhogabhUmija tathA kubhoga bhUmija manuSya ye chaha prakAra ke ga prakAra ke bhavanavAsI deva, ATha prakAra ke vAmadhyaMtaradeva, pAMca prakAra ke jyotiSIdeva aura 63 paTaloM ke vaimAnikadeva ye saba milakara (10 + + + 5 + 63) 86 prakAra ke deba aura 46 pAthar3oM ke 46 prakAra ke nArakI / isa prakAra manuSya, deva aura nArakI sambandhI (6 + 86 + 46) 141 bheda, paryApta va nityaparyApta ke bheda se (14142) 282 hote haiM / ekendriya-vikalendriya ke 81, paMcendrimatiryaMca ke 42, sammUrchana manuSya kA 1, garbhajamanuSya deva va nArakI ke 282, ye saba milakara (81 + 42 + 1+282) 406 jIvasamAsa hote haiN| isa prakAra jIvasamAsa prarUpaNA meM sthAna kA kapana pUrNa huprA / yoni adhikAra meM prAkRtiyoni ke bhedoM kA kathana evaM zaMkhAvataMyoni meM garmaniSedha prarUpaNa 'saMkhAvattayajoNI kummuNNayasapattajoraNI ya / tattha ya saMkhAvatte riNayamA vivajjade gabbho // 1 // gAthArtha-zaMkhAvartayoni, karmonnatayoni, vaMzapatrayoni ke bheda se prAkRtiyoni tIna prakAra kI hai| inameM zaMkhAvarta yoni niyama se garbharahita hotI hai / / 1 / / vizeSArtha-jisa yoni kA Avarta zaMkha ke samAna ho, vaha zaMkhAvarta yoni hai| jo yoni kUrma (kachue) kI pITha ke samAna unnata ho vaha kurmonnatayoni hai| bAMsa ke patte ke prAkAravAlI yoni vaMzapatrayoni hai| inameM se zaMkhAvataMyoni meM garbha kA niyama se niSedha hai| zaMkhAvataMyonibAlI striyA~ vaMdhyA (bA~jha) hotI haiN| jaise devAGganA aura cakravartI ke caudaha ratnoM meM se strIratna, ye niyama se vaMdhyA hotI haiN| zaGkA-garbha kise kahate haiM ? samAdhAna--'garbha: zukrazogitagaraNaM' zuka aura zoNita ke garaNa ko garbha kahate haiM 1 mAMkhAvartayoni bhogabhUmiyoM meM nahIM hotii| 1. mUlAcAra paryApti adhikAra gA. 61 / prAdhAra se| 2. zrI yamunandi prAcAryakRta mUlAcAra dIkA eka ma. pra. TIkA ke Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 82 jIvasamAsa/129 kurmonnata aura vaMzapaya yoni meM utpanna hone vAle jIvoM kA nirdeza 'kummuNNapajogIe, titthayarA duvihacakkavaTTI ya / rAmA vi ya jAyate, sesAe sesagajaraNo ya // 2 // gAthArtha kUrmonnatayoni meM tIrthakara, do prakAra ke cakravartI ba balabhadra utpanna hote haiM / zeSa tRtIyayoni meM zeSa (anya) manuSya utpanna hote haiM / / 82 / / vizeSArtha - kUrmonatayoni viziSTa sarvazuci pradezavAlI va zuddhapudgaloM ke pracaya (samUha) vAlI hotI hai| usameM tIrthakara, cakravartI, vAsudeva aura prativAsudeva tathA baladeva utpanna hote haiN| zeSajana arthAt bhogabhUmija Adi vaMzapatrayoni meM utpanna hote haiN| gAthA meM 'duviha cakkavaTTI' do prakAra ke cakravartI kahe gaye haiM, so sakalacakravartI aura ardhacakravartI ke bheda se cakravartI do prakAra ke hote haiM / vAsudeva aura prativAsudeva arthAt nArAyaNa aura pratinArAyaNa ye donoM ardhaca pravartI hote haiM / 'rAmA' 1 se abhiprAya nArAyaNa ke bhAI baladeva kA hai|' janma ke bheda aura tatsambandhI guNayoniyAM jammaM khalu sammuccharaNagabbhuvavAdA du hodi tajjoNI / saccitta-sIdasauMDasedara missA patteyaM / / 83 // gAcArya-sammUrchana, garbha aura upapAda nizcaya se ina tIna prakAra kA janma hotA hai| janma kI yoniyAM sacitta, zIta, saMvRta tathA inakI pratipakSI acitta, uSNa, vivRta evaM pratyeka kI mizra hotI haiN| inameM se yathAsambhava pratyeka yoni ko sammUrchana Adi janma ke sAtha kahanA cAhie // 83 // vizeSArtha --saMsArIjIvoM kA janma yA utpatti pUrvabhava ke zarIra ko chor3akara uttarabhava ke zarIra kA grahaNa karanA hai| yadyapi paramArtha se bigrahagati ke prathama samaya meM uttarabhavasambandhI prathama paryAya ke prAdurbhAva ko janma kahate haiM, kyoMki pUrvaparyAya kA vinAza (vyaya) aura uttaraparyAya kA prAdurbhAva (utpAda) ekasamaya meM hote haiM; jaise aMguli ke Rjupane kA vinAza jisa samaya meM hotA hai / usI samaya meM baRAne kA utpAda hotA hai, donoM meM samayabheda nahIM hai, tathApi sammUchanAdirUpa se yugalapiNDa ke grahaNa karane ko upacAra se janma kahate haiM. kyoMki pUrvaparyAya ke abhAva aura usI samaya uttaraparyAya ke prAdurbhAvarUpa jo janma hotA hai usake samIpavartI samaya meM zarIragrahaNa kA prathamasamaya hone se paryAya kA utpAda upacAra se janma kahalAtA hai| jaise-gaMgAtaTa ko upacAra se gaMgA kahA jAtA hai, kyoMki samIpatA kA sadabhAba upacAra meM nimitta hai 1 athavA jagati se utpanna hone vAloM kI apekSA jo uttarabhava kA prathama samaya hai bahI parIraprahaNa kA prathama mamaya hai aura vahI pUrvabhava ke vinAza kA samaya hai, kyoMki utpAda aura vyaya yugapata hote haiM, ata: Rjagati se utpanna hone vAloM kI apekSA zarIragrahaNa kA prathamasamaya janma kA mukhyalakSaNa hai / saMsArI jIvoM kA janma tInaprakAra se hotA hai-sammUrchanajanma, garbhajanma aura upapAdajanma / tatvArthasUtra meM bhI kahA hai- "sammUcrchanagarbhopapAdA 1. mUlAcAra paryApti adhikAra gA. 62 / 2. mUlAcAra TIkA va ma.pra. TIkA ke prAdhAra se / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130/go. sA. jIvakANDa gAthA 82-83 janma" (2/11) sammRcana-'saM'-samantAta arthAt Urdhva, adhaH, tiryakarUpa tInoM lokoM meM Upara-nIce-tirache sabhI dizAoM se zarIra ke yogya pudgala paramANuoM kA ikaTThA hokara zarIra bananA sammUrcchana hai| garbha aura upapAdajanma se vilakSaNa sammUrddhanajanma hai| garbha- strI ke udara arthAt garbhAzaya meM zarIrapariNati ke kAraNabhUta zukra aura zoNita ke paraspara garaNa arthAt mizraNa ko garbha kahate haiM / athavA mAtA ke udara dvArA upabhukta ke prAtmasAt karane ko arthAt garaga karane ko garbha kahate haiN| 'garbha' yaha rUr3hi zabda hai tathA jarAyuja, aNDaja aura potajAdi janma kA bAcaka hai / upapAda-prApta hokara jisameM jIva halana-calana karatA hai use upapAda janma kahate haiN| devoM meM sampUTa zayyA (sIpa ke AkAra kI zayyA) ko aura narakoM meM uSTrAdi mukhAkAra bila-sthAna ko upetya-prApta karake yA Azraya karake zarIrarUpa pariNamane yogya pudgalaskandhoM kI prApti upapAda hai| 'upapAda' yaha rUr3hi zabda deva-nArakiyoM ke janma kA bAcaka hai| sammurchana, garbha aura upapAda janma ke utpatti sthAna ko yoni kahate haiM / yoni ke yadyapi 84 lAna bheda haiM, tathApi sacitta Adi guNa vizeSa kI apekSA unake nau bheda ho jAte haiN| sambhUnarchana, garbha, upapAdarUpa janmavizeSoM meM se pratyeka ko yathAsambhava sacittAdi gurAyoniyAM hotI haiN| ve gurAyoniyAM isa prakAra hai-"sacittazItasaMktAH setarA mizrAzcakazastathonayaH"3 sacitta, zIta, saMvRta tathA itara arthAta inake pratipakSabhUta acitta, uSNA aura vitta tathA pratyeka ke mizra arthAt sacittAcisa, zItoSNa aura saMvRtavivRtta ye janma kI yoniyA~ hai / prAtmA ke caitanya vizeSarUpa pariNAma ko citta kahate haiM / jo gudgalapiNDa usa citta ke sAtha vartana karate haiM arthAt rahate haiM ve sacitta haiM / zIta, yaha sparzaguNa kA eka bheda hai| zuklAdi ke samAna yaha dravya aura guNa donoM kA vAcI hai| ataH zItasparza guragavAlA dravya bhI zIta kahalAtA hai arthAt bahulazItasparzavAlA pudgaladravya zIta kahA gayA hai| jo bhaleprakAra kA ho vaha saMvata hai| yahA~ antanigUr3ha avayava ko arthAt jo dekhane meM na grAve aise avayavarUpa sthAna ko saMta kahate haiN| ye tInoM hI itara-pratipakSI sahita haiM / itara kA artha anya bhI hai| inake sAtha rahane vAle itara-setara kahalAte haiN| ve itara acitta, uSNa aura vivRta haiM / cetanarahita pudgalapiMDa acitta hai / bahulasparzaguNavAlA pudgala dravya uSNa hai / bhale prakAra prakaTa avayava vivRta hai / ubhayAtmaka arthAt ubhayarUpa ko mizra kahate haiM / yahA~ ubhayaguraNa se mizrita ko mitha kahA gayA hai / sacittAcitta mizrita, zItoSNamizcita, saMvRtavivRtamizrita / gAthA meM 'patteyaM' zabda kA grahaNa mizra meM krama kA jJAna karAne ke lie kiyA gayA hai jisase yaha jJAna ho ki sacitta kA mizraNa acitta ke sAtha hai, zaretAdi ke sAtha nhiiN| isI prakAra zItauSNa aura saMvRta-vivRta mizrita haiM / zaGkA -- isa taraha to yoni aura janma meM koI bheda nahIM hai / 1. ma.pra. TIkA ke AdhAra se| 2. ta. sUtra na. 2 sUtra 32 / 3. sa.si., rAjapAtika aura mandaprabodhinI TIkA ke prAcAra se| Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 4 jIvasamAsa/131 samAdhAna--aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki AdhAra aura prAdheya ke bheda se yoni aura janma meM bheda hai / sacittAdika yoniyA~ prAdhAra haiM aura janma ke bheda AdheSa haiM kyoMki sacittAdi yonirUpa prAdhAra meM sammUrcchanAdi janma ke dvArA AtmA zarIra, AhAra aura indriyoM ke yogya pudgaloM ko grahagA karatA hai / garbha prAdi janmoM ke svAmI potajarAyujamaMDaajIvANaM gambhadevariparayANaM / uvavAda sesANaM sammuccharaNayaM tu siddiDha // 4 / / ___ gAthArtha--pota, jarAyuja aura aMDaja-jIvoM kA garbhajanma hotA hai / deva aura nArakiyoM kA upapAda janma hotA hai / zeSa jIvoM kA sammUrchana janma hotA hai, aisA paramAgama meM kahA gayA hai / / 4 / / vizeSArtha-pota-jarAyu, aNDa Adi sarva prAbaraNa ke binA jisake saba avayava pUre hue haiM aura jo yoni se nikalate hI halana-calanAdi sAmarthya se yukta hai, vaha pota-garbhajanma hai| jarAyuja-jo jAla ke pamA bAriNayoM na prAparama aura jo mAMga ra zoNita se banA hai, yaha jarAyu hai| usameM utpanna hone vAlA jarAyuja kahalAtA hai / aNDaja-jo nakha kI tvacA ke samAna kaThina hai, gola hai aura jisakA prAvaraNa zukra va moNita se banA hai use aNDa kahate haiM, usameM jisakA janma hotA hai, vaha aNDaja hai|' zA-coTiyoM ke bhI apaDe dekhe jAte haiM ? samAdhAna-aNDoM kI utpatti garbha meM hI hotI ho, aisA koI niyama nahIM hai / uparyukta lakSaNavAle aNDoM kI utpatti to garbha meM hI hotI hai, anyaprakAra ke aNDoM ke lie garbha meM utpatti hone kA niyama nahIM hai| jarAyujoM meM hI bhASAdhyayana Adi kriyAe~ dekhI jAtI haiM tathA cakradhara, vAsudevAdi mahAprabhAva. / khAlI usI meM utpanna hote haiM evaM samyagdarzanAdi (ratnatraya) mArga ke phalasvarUpa mokSasukha kA sambandha bhI jarAyuja se hai, anya se nahIM / pota se abhyahita aNDaja haiM, kyoMki aNDajoM meM akSaroM ke uccAraNa karane meM kuzala totA, mainA Adi hote haiN| pota, jarAyuja aura aNDaja hI garbhajanma vAle hote haiM athavA garbhajanma vAle hI pota, jarAyuja va aNDaja hote haiN| deva aura nArakiyoM ke hI upapAda janma hotA hai athavA upapAda janma hI deva-nArakiyoM ke hotA hai| garbhajanma aura upapAdajanma vAloM ke sivAya jo zeSa rahe manuSya aura tiryaca haiM, unake sammUcrchana janma hI hotA hai| ekendriya se caturindriya paryanta sabhI jIva tathA labdhyaparyAptaka paMcendriya manuSya-tithaMca niyama se sammUcrchana hI hote haiM / saMjJI ca asaMjJI paryAptaka tiryaMcoM meM bhI kinhIM ke sambhUrchana janma hotA hai| 1. sarvArthasiddhi / 2. sarvArthasiddhi 2/33 / 3. dha. pu. 1 pR. 346 / 4. rAjavAtika 2/33 / 5. 'jarAyujANDaapotAnAM garbha:' (ta. sU. pra. 2 sU. 33) / 6. 'devanArakAmAmupapAda.' (ta. sU. pra. 2 sU. 34) / 7. 'zeSANAM samacchenaM (ta. mU. pra. 2 sU. 35) / Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 / go.sA. jIvakANDa gAthA 85-87 kamara kA kathana uvavAve praccittaM gabbhe missaM tu hodi sammucche | saccittaM zraccittaM missaM ca ya hodi jogI hu // 185 // | gAthArtha - upapAda janma meM pracittayoni hotI hai, garbhajanma meM mizrayoni hotI hai aura sammUrcchana janma meM sacitta, zracitta evaM mizra tInoM prakAra kI yoniyAM hotI haiM / / 65 / / vizeSArtha -- sammUrcchana- garbha- upapAda janmoM meM sacittAdi yoniyoM kA vibhAjana isaprakAra hai upapAdajanmatrAle deva nArakiyoM meM sampuTa zayyA va U~Ta mukhAkAra Adi utpatti- bila-sthAna vivakSita jIvotpatti se pUrva citta hI haiM, kyoMki ve yoniyA~ anya jIvoM se anAzrita haiM. athavA inake upapAdapradezoM ke pudgala pracetana haiN| upapAdajanma meM sacitta va mizrayoni nahIM hotI / garbhajanma meM mizrayoni hI hotI hai, kyoMki puruSazarIra se galita citta zukra kA strI ke sacitta zoNita ke sAtha mizraNa hone se mizrayoni hotI hai / kevala acitta zukra ke yA kevala sacitta strIzoriNata ke yoni sambhava nahIM hai / athavA mAtA ke udara meM acetana vIrya va raja se cetana AtmA kA mizraNa hone se mizrayoni hai | sammUrcchana janma meM sacita, zracitta aura mizra tInoM hI prakAra kI yoniyA~ hotI haiM / ekendriya se paMcendriya taka sammUrcchana janmavAloM meM kinhIM kI ghoniyA~ sacitta hotI haiM, kinhIM kI yoniyA~ acitta hotI haiM aura kinhIM kI sacita pracitta mizra hotI haiM / sAdhAraNa zarIra vAle nigodiyA sammUrcchana jIvoM ke sacittayoni hotI hai| zeSa sammunchenoM meM kisI ke acittayoni aura kisI ke mizrayoni hotI hai|' anyatra ( mulAcAra meM ) bhI uparyukta kathana kA viSaya eka gAthA ke dvArA pratipAdita kiyA gayA hai| uvAve sIdusaNaM, sese sodusaramistayaM hodi / uvavAdekhesu ya saMuDa viyalesu viulaM tu // 86 // gabbhajajIvANaM puNa missaM niyameNa hodi joNI hu / samucchaNa paMcaka viyalaM yA viulajoragI hu // 87 // gAyArtha-- upapAdajanma meM zIta aura uparaNa do prakAra kI yoniyA~ hotI haiN| zeSa janmoM meM zIta, uSNa aura mizra ye tIna hI ghoniyAM hotI haiM / upapAdajanma vAloM kI tathA ekendriyajIvoM kI yoni saMvRta ho hotI hai, vikalendriya jIvoM kI vivRtayoni hotI hai // 86 // garbhajanma vAloM kI saMvRtavivRta se mizrita mizrayoni hotI hai| paMcendriya sammUrcchana jIvoM kI vikalendriyoM kI taraha vivRtayoni hotI hai // 87 // vizeSArtha - zrI prakalaMkadeva ne ( rAjavArtika 2/33, 24-26 meM ) kahA hai ki deva, nArakI 1. maM. pra. TIkA evaM rAjavArtika ke AdhAra se / 2. acittA khalu jozI neraiyANaM ca hoi devANaM / missA ya gajammA tivihA jolI du sesANaM / / 12 / 56 // ( paryApta adhikAra ) / Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA jIvasamAsa/133 aura ekendriyoM ke saMtayoniyAM hotI haiM, vikalendriya jIvoM ke vivRtayoniyA~ hotI haiM / garbhajoM ke mitha (saMvRta-vivRta milI huI) yoniyA~ hotI haiN| mUlAdhAra meM bhI kahA hai-- eiMdiya rahayA saMpuDajoraNI havaMti devA ya / viliviyA ya viyaDA saMpuDaviyaDA ya gambhesu // 12/58 / / (paryA. pravi.) hai ekendriya, nArakI tathA devoM ke saMvatayoniyAM hotI haiN| vikalendriya arthAt dvIndriya, zrIndriya aura caturindriya jIvoM ke vivRtayoniyAM hotI haiM / garbhajoM meM saMvRta-vivRta arthAt mizrayoniyA~ hotI haiN| rAjavAtika va mUlAcAra ina donoM granthoM meM sammurchana janmavAle paMcendriyajIvoM kI yoni ke viSaya meM kathana nahIM kiyA, kintu go. sA. jIvakANDa kI ukta gAthA 87 ke uttarArdha meM sammUchanapaMcendriyajIvoM ko vivatayoni basalAI gaI hai| upapAdajanma meM kahIM zItayoni hai aura kahIM uSNayoni hai / jaise ratnaprabhA prathama pRthvI se lekara ghUmaprabhA nAmaka pA~cavIM pRthvI ke tIna cauthAI taka narakabiloM meM uSNayoni hai| pAMcaveM naraka ke bheSa cauthAI biloM meM, chaThe va sAtaveM narakoM ke samasta biloM meM zItayoni hai| zeSa marbhaja va sammaLuna jIvoM meM zIta, uSNa va mitha tInoM prakAra kI yoniyoM hotI haiM, kintu mUlAcAra a. 12 mA.60 meM tejakAyika jIboM ke uSNa yoni kahI hai tathA saMskRtaTIkA meM siddhAntacakrAvartI zrI / isunandi AcArya ne apkAyika ke mAtra zItayoni batalAI hai| upapAdajanma meM ekendriyarUpa sammurchana sanma meM saMvRtayoni hotI hai jaise sampuTa zayyA va uSTra mukhAkAra upapAdasthAna, inameM vivakSitajIva kI utpatti ke anantara aura dUsare jIva ke utpanna hone se pUrva niyama se saMvRta rahatI hai, punaH vikalendriyarUpa sammaLUna janma meM vivRtayoni hotI hai / garbhajanma meM saMvRta-vivRta mizrita hotI hai, kyoMki 1. puruSazarIra se galitazukra vivRta hai aura strI kA zoriNata saMvRta hai, ina donoM kA mizraNa garbha hai ata: garbhajanma meM saMvRta-vivRta mizrayoni hotI hai / anya do arthAt saMvRta yA vivRtayoni nahIM hotii| / paMcendriyoM ke sammaLuna janma meM vikalendriya ke samAna vivRtayoni hI hotI hai|' kahA bhI hai 2eiMdiya NeraDyA saMpuDoNI havaMti devA ya / vilaMbiyA ya viyajA saMpurabiyaDA ya gambhesu // sIduNhA khalu jopI geraiyANaM taheva devANaM / teUNa usiNa joNI tithihA jogI bu sesANaM // yoniyoM kI saMkhyA sAmaNNeraNa ya evaM eva jogIyo havaMti vitthAre / lakkhANa caturasIvI jogIro hoMti riNayameNa // 8 // . gAthArya-sAmAnya se yoniyAM nau prakAra kI haiN| vistAra se yoniyoM ke niyama se caurAsI lAkha bheda haiM / / 88|| 1. ma. pra. hIkA ke prAdhAra se| 2. manAcAra 12/58 6 62 (paryApti adhikAra) / Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * 134 / go. sA. jIvakANDa vizeSArthaM sacitta, zIta, saMvRta, zracitta, uSNa, vivRta, sacittAcittamizra, zItoSNamizra, saMvRtavivRta mizra, yoniyoM ke ye nau prakAra haiM / ' pratyakSajJAniyoM ne divyacakSu ke dvArA ina nava prakAra kI yoniyoM ko dekhA hai aura zeSa chadmasthoM ne zrAgama ke kathana se jAnA hai 13 sAmAnya se arthAt saMkSepa kathana kI apekSA yoniyA~ nau prakAra kI hotI haiM, kintu vizeSa arthAt vistAra kI apekSA yoniyoM ke 84 lAkha bheda haiN| --- gAthA 6-60 yoniyoM ke 84 lAkha bheda riccidaradhAdusatta ya tarudasa viyalidiyesu chacyeva / suraNirayatiriyacauro coTsa maNuesu sadasahassA // 86 // gAthArtha - nityanigoda, itara (caturgati) nigoda, dhAtu arthAt pRthvIkAyika apakAyika, tejakAyika, vAyukAyika isa prakAra inameM sAta-sAta zatasahasra (7 lAkha ) yoniyA~ haiM / taru arthAt vanaspatikAyika meM dasalAkha, vikalendriyoM 6 lAkha, deva nArakI va tiryacoM meM cAra-cAra lAkha, manuSyoM meM 14 lAkha yoniyA~ hotI haiM ||26| vizeSArtha nityanigoda kI sAta lAkha, itara ( caturgati) nigoda kI sAta lAkha / pRthvIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika ye cAroM dhAtu kahalAtI haiN| ina cAroM meM pratyeka kI sAta-sAta lAkha yoniyA~ hotI haiN| isa prakAra ina chahakAyika jIvoM meM kula 42 lAkha yoniyA~ hotI haiM / taru arthAt pratyeka vanaspati kI dasa lAkha yoniyAM / vikalendriyoM ko 6 lAkha ghoniyoM meM hIndriya kI 2 lAkha, zrIndriya kI 2 lAkha aura caturindriya kI 2 lAkha yoniyA~ haiM / devoM kI cAra lAkha, nArakiyoM kI cAra lAkha, paMcendriya tiryacoM kI 4 lAkha yoniyA~ haiM tathA manuSyoM kI 14 lAkha yoniyA~ haiM / ye sarva milakara (42/10+6+4+4+4+ 14= ) 64 lAkha yoniyA~ hotI haiM / * isa prakAra caturgatija jIvoM kI kula 84 lAkha yoniyA~ hotI haiM / zaGkA - nityanigodiyA kauna jIva haiM aura anitya nigodiyA kauna jIba haiM ? samAdhAna -- jo nigodiyA jIva tInoM kAla meM saparyAya pAne yogya nahIM hoMge ve nityanigoda haiN| jo nigodiyA jIva trasaparyAya prApta kara cuke yA bhaviSya meM prApta kareMge ve nigodaparyAyastha jIva anityanigoda haiN| kahA bhI hai "ke punanityanigotA: ke cA'nityanigotA: ? triSvapi kAleSu prasabhAvayogyA yena bhavanti se nitya nigotA: / trasabhAvamavAptA zravApsyanti ca ye te zranityanigotAH / isa prakAra jIvasamAsa prarUpaNA meM yoniprarUpaNA pUrNa huI / gatiyoM aura janmo kA sambandha; labdhyaparyAptaka jIvoM kI sambhAvanA aura asambhAvanA jayadAdA suraNirayA gambhajasammucchimA hai paratiriyA / sammucchimA maNussA'pajjattA elikkhA || 1. mulAcAra 12 / 58 / 2. rA. vA. 2 / 32/201 3. bArasa 4. maM. pra. TIkA va rAja vA. pra. 2 su. 32 vA 27 ke AdhAra se / aNuvekzA gAthA 35, mUlAcAra 12 / 63 / 5. rA. bA. 2 / 32 / 27 / Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pASA 11-13 jIvasamAsa/135 paMcakkhatirikkhAyo gabbhajasammucchimA tirivakhAraNaM / bhogabhumA ganbhabhavA, parapuNNA gabbhajA ceva / / 6 / / uvavAdagambhajesu ya, laddhiapajjatagA khaNiyameNa / garasammucchimajIvA, laddhi prapajjattagA ceva // 12 // gAthArtha deva aura nArakiyoM kA upapAdajanma hotA hai| manuSya aura tiryaMcoM ke garbha va / sammUrchana janma hotA hai / ekendriya, vikalendriya aura aparyApta manuSyoM kA sammUcrchana janma hI hotA hai||60 / / paMcendriya tithaMcoM kA janma garbhaja bhI hotA hai aura sammUrchana bhI hotA hai / bhogabhUmiyA tiyaMcoM kA janma garbhaja hI hotA hai / paryApta manuSyoM kA janma garbhaja hI hai / / 61|| upapAda janma meM aura garbhajanma meM niyama se labdhyaparyAptaka nahIM hote| sammurchana manuSya labdhyaparyAptaka hI hote hai / / 62 // vizeSArtha-deva aura nArakI aupapAdika hI hote haiN| naraka biloM meM rahane vAle jIva nArako hI hote haiN| kahA bhI hai--"devanArakAraNAmupapAdaH" arthAt deva aura nArakiyoM kA upapAda janma hI hotA hai, anya janma nahIM hotaa| manuSya va tithaMca garbhaja bhI hote haiM aura sammUrchana bhI hote haiN| aparyApta-[labdhyaparyApta manuSya sammUrchana hI hote haiN| ekendriya jIva va vikalendriya (dvIndriya, zrIndriya, caturindriya) niyama se sammUcrddhana hote haiN| paMcendriyatiryaca garbhaja bhI hote haiM, sammUrchana bhI hote haiM, kinta tiyaMcoM meM bhogabhamiyA garbhaja hI hote haiN| "garapuNNA" arthAta paryApta manaSya bhI garbhaja hI hote haiN| upapAda janma vAloM meM arthAta deva-nArakiyoM meM tathA garbhaja manuSya-tiryacoM meM, viziSTa tiryacamanuSyoM meM niyama se labdhyaparyAptaka nahIM hote / sammUrcchana manuSya niyama se labdhyaparyApta ka hI narakAdi gatiyoM meM veda sambandhI niyama garaiyA khalu saMhA paratiriye tiNi hoti sammucchA / saMDhA surabhogabhumA purisitthIvevagA ceva // 13 // gAthArtha -nArakI niyama se napusaka hote haiM / manuSyoM aura tiryaMcoM meM tInoM veda hote haiM / sammUchana janma vAle napuMsaka hote haiN| devoM meM tathA bhogabhUmiyA jIvoM meM puruSa va strIveda ye do hI veda hote hai / / 63 // vizeSArtha nArako niyama se dravya aura bhAva se napuMsaka veda vAle hote haiN| manuSyoM aura | sidhacoM meM dravya se aura bhAva se strI, puruSa aura napuMsaka ye tInoM veda hote haiN| sammucrchana tithaMca va : manuSya dravya se aura bhAva se napusakabedI hI hote haiN| sammUchana manuSya strI kI yoni kAMkha, stana ke mUlabhAga meM tathA cakravartI ko paTTarAnI ko chor3akara anya striyoM ke mala-mUtrAdi azuci sthAna meM 1. ta.sU. 2/34 / 2. ma.pra. TIkA ke AdhAra se / Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136/go. sA. jIvakANDa gAthA 63 utpanna hote haiM / ' deva tathA bhogabhUmiyA dravya se va bhAva se strI va puruSavedI hI hote haiM / isa sambandha meM tattvArthasUtra adhyAya 2 ke nimnalikhita sUtra bhI draSTavya haiM "nArakasammUcchino napusakAni // 50 // na devAH // 51 // zeSAstrivedAH // 52 // " nokaSAya cAritramohanIyakarma ke bheda napusakavedodaya se bhAvanapuMsakaveda hotA hai aura azubhanAmakarmodaya se dravya napusakaveda hotA hai| nArakI va sammUrchana; ina jIvoM ke napuMsakaveda cAritramohanIyakarma kA bhI udaya hotA hai aura azubha nAma karma kA bhI udaya hotA hai ataH nArakI va sammUrchana jIva bhAva se va dravya se nasakavedI hI hote haiM, strIvedI yA puruSabedI nahIM hote / deva aura bhogabhUmiyA zubhagati bAle jIva haiN| ve strI-puruSa sambandhI sAtizaya sukha kA anubhava karate haiM, ata: unameM napusakraveda nahIM hotaa| zeSa manuSya-tiryaMcoM arthAt karmabhUmija manuSya-tithaMcoM meM strI-puruSanapusaka ye tInoM baMda hote haiN| veda kA artha liMga bhI hai| dravyaliGga aura bhAvaliGga ke bheda se vaha do prakAra hai| nAmakarmodaya se hone vAle yoni, mehanAdi ko draliMga kahate haiN| cAritramohanIyakarmarUpa vedodaya se bhAvaliMga hotA hai 13 anyatra bhI kahA hai eiMdiya vilidiya NAraya sammucchimA ya khalu snce| lene gayA ne gAyA hoMti NiyamA du||7|| vevA ya bhogabhUmA asaMkhavAsAumA maNuyatiriyA / te hoMti bosu vedesuNatthi tesi tadiyavedo // 8 // paMcidiya vu sesA saNNi asaNNI ya tiriya maNusA ya / te hoMti isthipurisA NasagA cAvi behi // 6 // -ekendriya-pRthvI, jala, agni, vAyu aura vanaspatikAyika ; vikalendriya-dvIndriya, trIndriya, caturindriya ; nAraka arthAt sAtoM pRthviyoM ke nArakI ; sarva sammUrchana-sammUrcchana saMjJI va sammurchana asaMjJI paMcendriyoM ke niyama se napusakabeda hI hotA hai| arthAt sarva ekendriya, sarvavikalendriya, sarvanArako aura sarva sammUrcchanasaMjJI-asaMjJI paMcendriyoM ke veda kI apekSA niyama se napusakaveda hI hotA hai| devabhavanavAsI, vAnavyantara, jyotiSI, kalpabAsI; bhogabhUmija tiryaMca va manuSya, asaMkhyAtavarSa kI AyuvAle bharata-airAvatakSetra sambandhI suSamA-suSamAdi tIna bhogabhUmikAloM meM utpanna hone vAle manuSya aura tiryaMca tathA sarvamlecchakhaNDoM meM utpanna hone vAle manuSya-tiryaMca strI va puruSa ina do vedavAle hI hote haiM, unameM tRtIya arthAt napusakaveda nahIM hotaa| zeSa paMcendriyoM meM arthAt deva-nArakI tathA bhogabhumija, asaMkhyAtavarSAyuSka [bhogabhUmi ke pratibhAga meM utpanna hone vAle aura mlecchakhaMDoM meM utpanna jIvoM ke sivAya zeSa bace paMcendriya saMjJI va asaMjJI jIvoM meM (manuSya-tiyaMtroM meM) strI-puruSa-napusaka ye tInoM hI dravmaveda evaM bhAvaveda pAye jAne haiN| 1. karmabhUmi meM cakravartI, dra vagairaha bar3e rAjAoM ke sainyoM meM malamUtroM kA jahA~ kSepaNa karate haiM, aise sthAnoM para vIrya. nAka kA mala, kapha, kAna aura dAMtoM kA mAla aura matyanta apavitra pradeza inameM to tatkAla utpanna hote haiN| jinakA zarIra aMgula ke asaMkhyAta bhAga mAtra rahatA hai aura jo janma lene ke bAda zIghra naSTa hote haiM aura jo ladhyaparyAptaka hote haiM, unako sammUcrchana manuSya kahate haiM / ja. mi. koza mAga 4 pR. 128 / 2. ma.pra. TIkA ke prAdhAra se / 3. tattvArtha rAjavAtika ke prAdhAra se| 4. mUlAcAra paryApti adhikAra / 5. zrI vasunandiprAcAryakRta mUlAcAra TIkA / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 64 jIvasamAsa/137 sarvajaghanya aura sarvotkRSTa avagAhanA ke svAmI 'suhamaNigova-apajjattapassa jAdassa sadiyasamayamhi / maMgulaprasaMkhabhAgaM jaharaNamukkassayaM macche // 4 // gAthArtha-utpanna hone ke tIsare samaya meM sUkSma nigAdiyA-labdhyapayAptaka kI aGga la ke prasaMkhyAtava bhAga pramANa jaghanya zarIra avagAhanA hotI hai aura utkRSTa zarIra avagAhanA matsya kI hotI hai ||14|| vizeSArtha-anyatara sUkSmaniyoda jIva labdhyaparyAptaka jo ki trisamayavartI pAhAraka hai, jabhavastha hone ke tRtIyasamaya meM vartamAna hai, jaghanya yogavAlA hai aura zarIra kI sarvajaghanya avagAhanA meM vartamAna hai| usake zarIra kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai| paryApta kA nirAkaraNa karane ke lie 'aparyApta ke' aisA nirdeza kiyA gayA hai| zaGkA-paryApta kA nirAkaraNa kisalie kiyA gayA hai ? ___ samAdhAna... aparyApta kI jaghanya avagAhanA se paryApta ko jaghanya avagAhanA bahuta pAI jAtI hai, ata: usakA niSedha kiyA gayA hai| vigrahagati meM jaghanya avagAhanA bhI pUrva (ukta) avagAhanA ke sadRza hai ataH usakA niSedha karane ke lie 'trisamayavartI AhAraka' aisA kahA gayA hai / Rjugati se tpanna huA, isa bAta ke jJApanArtha 'tRtIyasamayavartI tadbhavastha' aisA kahA gayA hai / zaGkara-eka, do yA tIna vigraha karake utpanna karAkara chaThe samayavartI tadbhavastha nigodajIva ke jaghanya svAmIpanA kyoM nahIM grahaNa kiyA gyaa| samAdhAna nahIM grahaNa kiyA gayA, kyoMki pAMca samayoM meM asaMkhyAtaguriNatazreNI se vRddhi ko prApta hue ekAntAnuvRddhiyoga se bar3hane vAle ukta jIva ke bahuta avagAhanA kA prasaMga AtA hai| hai zaGkA-prathamasamayavartI AhAraka aura prathamasamayavartI tadbhavastha hue nigodajIva ke jaghanya avagAhanA kA svAmIpanA kyoM nahIM kahA gayA ? . samAdhAna nahIM, kyoMki usa samaya pAyatacaturasrakSetra ke AkAra se sthita ukta jIva meM avagAhanA kA stokapanA bana nahIM sktaa| zaGkA-jugati se utpanna hone ke prathamasamaya meM prAyatacaturasra svarUpa se jIvapradeza sthita rahate haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai ? 1 samAdhAna-yaha prAcArya paramparAgata upadeza se jAnA jAtA hai| - zaGkA--dvitIya samayavartI pAhAraka aura tadbhavastha hone ke dvitIyasamaya meM vartamAna jIva ke baghanya svAmIpanA kyoM nahIM kahA gayA hai ? . mUlAcAra paryApti a. 12 gA. 47 kA bhI pUrvArdha isI prakAra hai| 2. dha.pu. 11 pR. 33 sUtra 20 / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138/go. sA. jIvakANDa gAthA 14 samAdhAna nahIM, kyoMki dvitIyasamaya meM bhI jIvapradeza samacaturasra svarUpa se avasthita rahate haiN| zA-dvitIyasamaya meM jIvapradezo kA viSkambha ke samAna mAyAma ho jAtA hai, yaha kahA~ se jAnA jAtA hai ? samAdhAna- yaha paramaguru ke upadezoM se jAnA jAtA hai| zaGkA-tRtIyasamayavartI AhAraka aura tRtIyasamayavartI hI tadbhavastha nigodajIva ke jaghanya svAmIpanA kisalie diyA gayA hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki usa samaya meM caturasrakSetra ke cAroM hI konoM ko saMkucita karake jIvapradezoM kA vartula arthAt gola AkAra se avasthAna dekhA jAtA hai| zaGkA-usa samaya jIvapradeza va lAkAra avasthita hote haiM, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna--vaha isI sUtra se jAnA jAtA hai / utpanna hone ke prathamasamaya se lekara jaghanya upapAdayoga aura jaghanya ekAntAnuvRddhiyoga se tInoM samayoM meM pravRtta hotA hai. isa bAta ko batalAne ke lie 'jaghanya yogavAle ke aisA sUtra meM nirdeza kiyA gayA hai| tRtIya samaya meM ajadhanya bhI avagAhanA hotI hai. ataH unakA pratiSedha karane ke lie 'zarIra kI sarvajaghanya avagAhanA meM vartamAna' yaha kahA gayA hai| ina vizeSaNoM se vizeSatA ko prApta hue sUkSmanigoda jIva ke jaghanya avagAhanA hotI hai|" jo matsya eka hajAra yojana kI avagAhanAvAlA hai, usakI utkRSTa avagAhanA hotI hai| isa sUtrAMza se jo matsya aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ko Adi lekara utkarSa se eka pradeza kama hajAra yojana pramANataka AyAma se sthita haiM, unakA pratiSedha kiyA gayA hai| zaGkA-utsedha aura viSkambha kI apekSA mahAmatsya sadRza pAye jAne vAle matsyoM kA grahaNa karane para bhI koI doSa nahIM hai, ata: unakA grahaNa kyoM nahIM kiyA gayA? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jaba taka mahAmatsya ke prAyAma, viSkambha aura utsedha kA parijJAna nahIM ho jAve taba taka prApta matsyoM ke prAyAma. viSkambha aura utsedha kA parijJAna honA kisI prakAra se sambhava nahIM hai / mahAmatsya kA AyAma kisI anya sUtra se nahIM jAnA jAtA hai, kyoMki isa sUtra se jyeSTha prAcIna sUtrabhUta koI anya vAkya sambhava nahIM hai / mahAmatsya kA AyAma eka hajAra yojana, viSkambha pAMca sau yojana aura utsedha do sau pacAsa yojana pramANa hai| zA--yaha sUtra ke binA kaise jAnA jAtA hai ? 1. bha. pu. 11 pR. 34-35 / 2. gha. pu. 11 sU. 8 pR. 15 // Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIyasamAsa/136 samAdhAna--yaha prAcArya-paramparA ke pravAha-svarUpa se Aye hue upadeza se jAnA jAtA hai aura mahAmatsya ke viSkambha va utsedha kA jJApaka sUtra hai hI nahIM, aisA niyama bhI nahIM hai kyoMki 'khoyaNasahasso tti' arthAt eka hajAra yojanavAlA isa dezAmaka sutravacana se unakI sUcanA kI gaI hai| ye viSkambha aura utsedha mahAmatsya ke saba jagaha samAna haiN| mukha aura pUcha meM viSkambha evaM utsedha kA pramANa itane mAtra hI hai, kyoMki inameM bhinna viSkambha aura utsedha kI prarUpaNA karane vAlA sUtra va vyAkhyAna nahIM pAyA jAtA hai / tathA isake binA hanAra yojana kA nirdeza banatA bhI nahIM hai| yahA~ ke matsya ko dekhakara 'mahAmatsya kA mukha aura pUcha atiNaya sUkSma haiM' aisA kitane hI AcArya kahate haiM, kintu yaha ghaTita nahIM hotA tathA kahIM-kahIM matsya ke aGgoM meM vyabhicAra dekhA jAtA hai athavA ye viSkambha aura utsedha samakaraNa siddha haiM, aisA kitane hI prAcArya kahate haiN| dUsarI bAta yaha hai ki atizaya sUkSmamukha se yukta mahAmatsya eka sau yojana kI avagAhanA vAle anya timigalAdi matsyoM ko nigalane meM samartha nahIM ho sakatA, kyoMki usameM birodha pAtA hai / ataeva vyAkhyAna meM mahAmatsya ke uparyukta viSkambha aura utsedha ko hI grahaNa karanA cAhie / eka hajAra yojana AyAma, pA~ca sau yojana utsedha aura usake Adhe arthAt DAIsI yojana vistAravAle mahAmatsya kA kSetra bhI banaphalama kA saMkAsa pramANa jAMgUla hotA hai|' tiloyapaNatI bhAga 2 a. 5 pR. 640 para kahA hai ki svayaMprabhAcala ke bAhyabhAga meM sthita kSetra meM utpanna kisI sammUcrchana mahAmatsya ke sarvotkRSTa avagAhanA dikhatI hai jisakI eka hajAra yojana lambAI, pA~ca sau yojana vistAra aura isase AdhI arthAt DhAI sau yojana U~cAI avagAhanA hai| usake pramANAMgula karane para cAra hajAra pA~ca sI unatIsa karor3a caurAsI lAkha terAsI hajAra do sau karor3a rUpoM se guNita pramAgadhanAMgula hote haiM / arthAt 1000-5004 250 - 125000000 pojana ghanaphala x 3623878656 == 4,52.68,48,32,00,00,00,000 pramAe ghanAMgula / jaghanya avagAhanA se lekara utkRSTa avagAhanA taka eka-eka pradeza kI vRddhi ke krama se madhyama avagAhanA ke asaMkhyAta bheda hote haiM / isa prakAra avagAhanA ke sampUrNa vikalpa asaMkhyAta hote haiM, kyoMki eka ghanAMgula meM asaMkhyAtapradeza hote haiM / ekendriyAdi jIvoM kI utkRSTa pravagAhanA sAhiya sahassamekaM bAraM koNamekamekkaM ca / joyaNasahassadIhaM pamme viyale mahAmacche // 65 / / gAthArtha - padma (kamala) ekendriya, vikalendriya arthAt dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura mahAmatsya paMcendriyaH inakI utkRSTa dIrghatA (avagAhanA) kama se kucha adhika eka hajAra yojana, bAraha yojana, ekakoza kama eka yojana, eka yojana aura eka hajAra yojana hai / / 6 / / Entr-hi... 1. gha. pu. 11 pR. 15-16 / 2. pa. pU. 4 pR. 35-36 / 3, jIvarAja granthamAlA, solApura meM prakAzita / Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140/go, sA. jIvakANDa gAthA 63 vizeSArtha.--svayaMprabhanagendraparvata ke parabhAga meM sthita trasakAyika jIvarAzi pradhAnahai , kyoMki yaha rAzi itara karmabhUmija jIvoM kI apekSA dIrghAyu aura bar3I avagAhanAbAlI hai| svayaMprabhaparvata ke parabhAga meM sthita sabase bar3I avagAhanA hotI hai, isa bAta kA jJAna karAne ke lie yaha gAthAsUtra hai "saMkho puraNa bAraha joyaNANi gomhI bhava tikosaM tu / bhamaro joyaNamegaM maccho puNa jovaraNa sahasso // 12 // - zaMkha nAmaka dvIndriya jIva bAraha yojana kI lambI avagAhanAvAlA hotA hai / gomhI nAmaka zrIndriyajIva tIna kosa lambI avagAhanAvAlA, bhramara nAmaka caturindriyajIva eka yojana lambI avagAhanAvAlA aura mahAmatsya nAmaka paMcendriyajIca eka hajArayojana lambI avagAhanAvAlA hotA hai| padma arthAt ekendriya Adi jIvoM ko utkRSTa avagAhanA kA ghanaphala isa prakAra hai-svayaMprabhAcala ke bAhya bhAga sthita kSetra meM utkRSTa avagAhanA vAlA padma (kamala) hotA hai jo eka koza adhika eka hajAra yojana UMcA aura eka yojana moTA samavRtta hotA hai jisakA dhanaphala prApta karane ke lie triloksAra meM nimnalikhita gAthA kaho gaI hai "bAso tiguNo pariho vAsacautthAhado ku khettaphalaM / khettaphalaM vehaguNaM khAtaphalaM hoi sanyattha // 17 // " utkRSTa avagAhanA vAle ekendriyajIva-kamala kA vyAsa ekayojana, paridhi tiguNI arthAt 143=3 yojana / vyAsa kI cauthAI 1 yojana, vyAsa kI cauthAI se paridhi ko guNA karane para / 34= vargayojana kSetraphala hotA hai / isa kSetraphanna ko U~cAI se guNA karane para 41000 - 7501 ghanayojana svAtaphala hotA hai / isake prabhANAMgula kA pramANa 750143623878656= . 2718588466248 pramANaghanAMgula hotA hai / svayaMprabhAcala ke bAhya bhAga meM sthita utkRSTa avagAhanAbAle dvauntriya zaMkha kA mukha cAra yojana aura aura lambAI 12 yojana hai / usakA dhanaphala prApta karane ke lie ti. pa. meM nimnalikhita gAthAsUtra kahA hai - vyAsaM tAvat kRtvA, badanadalonaM mukhArSavargayutam / dviguNaM carSibhakta sanAbhike'smin gaNitamAhaH // 5/316 // ' edeNa suzeNa khettaphalamAriNaye tehattari-usseha-oyaNANi hoti / 73 / "pAyAme muha-sohiya puNaravi praAyAma sahida muhabhajiyaM / bAhallaM raNAyavaM saMkhAyAraTTie khette // 320 / / edeNa sutteNa bAhalle prANide paMcajoyaNapamANaM hodi / puSvasANIva-tahattaribhUda-khettaphala paMcajoyarAbAhalleNa guNive gharagajoyasArita tipiesayapaNNaTThI hoti // 36 // 1. va. pu. 4 pR. 33 / 2. ti. pa. pU. 636 bhAga 2 (solApura) 1 3. prAmAmakado muhadalahIsA muhavAsaprazavaggajudA / viguNA beheNa hadA saMkhAvattassa khettaphalaM / / 327 / / (trilokasAra)! 4. ti. pa. a. 5 / 5. ti. pa. bhAga 2 pR. 638, solApura / Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA jIvasamAsa/141 bAraha yojana vistAra ko utanI bAra karake arthAt 12 yojana vistAra kA varga karane para jo rAzi (124 12-- ) 144 yojana hai, usameM se mukha (4 yo.) ke Adhe 2 yo, ko kama karane para (144 - 2 = ) 142 yo. meM mukha ke Adhe 2 yojana ke varga (2) yojanako jor3a dene para (142 + 4 =)146 yo. ko duguNA karake (146 42 - 262 yo., isameM cAra kA bhAga dene para (262:-4 =)73 vargayojana zaMkha kA kSetraphala prApta hotA hai / 3161 AyAma 12 yo. meM se mukha 4 yo, ko kama karake (12-4 = ) gepa bace 8 meM 12 yo. AyAma ko milAkara (8+ 12 =)20 yo, meM mukha 4 yo. kA bhAga dene para (20:4=) 5 yo. zaMkha kA bAhalya hotA hai // 320 / / zaMkha ke kSetraphala 73 yo. ko bAhalya 5 se guNA karane para (7345 =) 365 yo. dhanaphala prApta hotA hai| 36543623878656-- 1322715701440 pramANadhanAMgula zaMstra kA dhanaphala prApta hotA hai / svayaMprabhAcala ke bAhma bhAga meM sthita utkRSTa avagAhanAvAlI zrIndriyajIva gomhI kA ghanaphala isa prakAra hai-gomhI kA pAyAma yojana, isake AThaveM bhAgapramANa vistAra (41) yojana aura vistAra kA prAdhA bAhulya 341-yojana / ina tInoM ko paraspara guNA karane se kxx = 12 ghana yojana khAtaphala prApta hotA haiN| jisakA ghanapramANAMgula 143623878656-11643636 ghanapramANAMgula hote haiN| svayaMtrabhAcala ke bAhma bhAga meM sthita caturindriyajIva bhramara kI utkRSTa avagAhanA eka yojana AyAma, AdhA yojana UMcAI aura Adhe yojana kI paridhi pramANa vistAra arthAt viSkambha hotA hai| Adhe (3) yojana kI paridhi (343) = 3 yojana viSkambhavAlI hai| isa viSkambha yojana ke prAdhe (34) = yo., UMcAI yojana se guNA karake (x)= yojana ko prAyAma 1 yojana se guNA karane para (ax1) na yojana bhramara kA khAtaphala arthAt ghanaphala hai| isake pramANaghanAMgula (643623878656) = 1358654466 hote haiM / utkRSTa avagAhanA vAle paMcendriyajIva mahAmatsya kA dhanaphala gA. 64 kI TIkA meM batAyA gayA hai| paryAptaka dvIndriyAdi jIvoM kI jaghanya avagAhanA kA pramANa tathA usake svAmI biticapapuNNajahaNNaM aNudharIkuthukAraNamacchIm / sinchayamacche vivaMgulasaMkhe saMkhaguNivakamA / / 6 / / gAthArtha sarva jaghanya avagAhanA dvIndriya jIva meM anundharI ko, vIndriyajIva meM kuthu kI, caturindriya jIva meM kANamakSikA kI aura paMcendriyajIva meM sikthamatsya kI hotI hai, jo ghanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa hai, kintu saMkhyAtaguNe krama se hai / / 6 / / vizeSArtha- gAthA meM 'vi' dvIndriya jIva kA, 'ti' tIna indriya jIva kA, 'ca' caturindriya jIva kA 1. ti. pa. bhAga 2 pR. 638, solaapur| 2. ti.pa. bhAga 2 pR. 636-637, solApura 1 3. ti pa. bhAga Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142/go.sA. jIvakANDa mAyA 17.100 aura paMcendriya jIva kA bodhaka hai| dvIndriya payAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA anundharI ke hotI hai| trIndriya paryAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA kuthu ke hotI hai| caturindriya paryAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA kAraNamakSikA ke hotI hai| paMcendriya paryAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA siktha (taMdula) matsya ke hotI hai|' . dvIndriya paryAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA se zrIndriya paryAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA saMkhyAtaguNI, isase caturindriya jIba ko jaghanya avagAhanA saMkhyAtaguNI, isase paMcendriya paryAptakajIva kI jaghanya avagAhanA saMkhyAtaguNI hotI hai| isa prakAra ye jaghanya avagAhanA saMkhyAtagurigata krama se hai| sarvatra guNAkAra saMkhyAtasamaya hai| ye sarva jaghanya avagAhanAe~ ghanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM, kyoMki saMkhyAta ke bahuta bheda haiN| jaise-dasa se bIsa saMkhyAtaguNA hai, bIsa se cAlIsa saMkhyAtaguNA hai, cAlIsa se 80 saMkhyAtaguNA hai| yadyapi ye cAroM saMkhyAe~ saMkhyAtagurigatakrama se haiM tathApi do aGka pramAgatA kA ullaMghana nahIM karatI arthAta ye cAroM ho do aGka pramANa haiN| isI prakAra cAroM jaghanya avagAhanAe~ bhI saMkhyAtaguNita krama se sthita haiM, tathApi dhanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kA ullaMvana nahIM karatI, paraspara saMkhyAtaguNita hote hue bhI aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga hI rahatI haiN| sarva jaghanya se sarvotkRSTa paryanta avagAhanA ke svAmI tathA ina avagAhanAmoM kI hInAdhikatA evaM guNakAra kA pramANa suhumariNavAteprAbhUyAtegrA puriNa padididaM idaraM / biticapamAvillAgaM eyArANaM . tiseDhIya // 7 // apadidvivapatteyaM, biticapaticabiapadiTThidaM sayalaM / ticabiapadiTThidaM ca ya sayalaM bAdAlaguriNadakamA 98 // pravaramapuNNaM paDhama solaM puraNa pddhmbidiytviyolii| puNNidara puNNayANaM jahaNNamukkassamukkassa / / 6 / / puSagajANaM tatto varaM apuNNassa puNNaukkassaM / bopaNNajahaNoti asaMkhaM saMkhaM gaNaM tatto // 10 // gAthArtha -sUkSmanigoda aparyAptaka, sUkSma vAyukAyika aparyAptaka, sUkSma tejakAyikaaparyAptaka, sUkSma apkAyika aparyAptaka, sUkSmapRthvIkAyika aparyAptaka, bAdaravAyukAyika aparyAptaka, cAdaratejakAyika aparyAptaka, bAdaramapkAyika aparyApnaka, bAdara pRthvIkAyika aparyAptaka, bAdaranigoda aparyAptaka, bAdaranigoda pratiSThita pratyeka vanaspatikAthika aparyAptaka, bAdara apratiSThita pratyeka vanaspatikAyika aparyAptaka, dvIndriya aparyAptaka, zrIndriya aparyAptaka, caturindriya aparyAptaka, paMcendriya aparyAptaka, ina 16 meM se Adi ke 11 kI tIna zreNiyA~ karanI cAhie / / 17 / tIna zreNiyoM ke - - 1. pa.pu. 11 pR. 73 / Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 7-100 jIvasamAsa/143 pazcAt paryApta apratiSThitapratyeka vanaspatikAyika, paryApta dvIndriya-trIndriya-caturindriya-paMcendriya kI jaghanya avagAhanA, tatpazcAt aparyApta trIndriya-caturindriya-dvIndriya-apratiSThita pratyeka-sakala arthAt paMcendriya kI utkRSTa pravagAhanA tatpazcAt paryAptatrIndriya-caturindriya-dvIndriya-apratiSThita pratyekapaMcendriya kI utkRSTaavagAhanA ye saba sthAna krama se likhane caahie| inameM se 42 sthAna guNakAra: |haiN // // Adi kesa ke solahasthAna aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke haiN| prathamazreNI meM paryAptaka ko jaghanya avagAhanA, dvitIyazreNI meM aparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA, tRtIyazraNo meM paptika kI utkRSTa avagAhanAvAle jIva haiM ||6|| tRtIya zreNI ke pazcAt pA~casthAna paryApta kI jaghanya avagAhanA ke, punaH patristhAna aparyAptaka ko uskRSTa avagAhanA ke haiN| dvIndriya paryAptaka kI jaghanya avagAhanA paryanta asaMkhyAta guNakAra haiM, usake pazcAt saMkhyAta guNakAra haiM // 10 // vizeSArtha--ina gAthAnoM meM pratipAdita viSaya dha.pu. 11 ke 'jIvasamAsoM meM avagAhanA daNDaka' se liyA gayA hai ata: uso avagAhanA daNDaka ke anusAra yahA~ vizeSa spaSTIkaraNa kiyA gayA hai / 1. sUkSma nigoda-aparyAptakajIva kI jaghanya avagAhanA sabase stoka hai, vaha avagAhanA eka utsedhadhanAMgula meM palyopama ke asaMkhyAtaveMbhAga kA bhAga dene para jo labdha pAve, utanI hai / 2. sUkSmavAyukAyika aparyAptaka ko jaghanya avagAhanA usase asaMkhyAtaguNI hai| yahA~ guNakAra prAvalI kA asaMkhyAtavAMbhAga hai / "pracapti' kahane para labdhyaparyAptaka grahaNa karanA cAhie, kyoMki nityaparyAptaka ko jaghanya avagAhanA Age kahI jAne vAlI hai| 3. usase sUkSmatejakAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| guraNakAra mAvalI kA asaMkhyAtavA bhAga hai / yahA~ labdhyaparyAptaka hI grahaNa karanA caahie| 4. usase sUkSmajAlakAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra prAbalI kA asaMkhyAtavAM bhAga hai / yahA~ bhI labdhyaparyAptaka hI grahaNa karanA cAhie / 5. sUkSmapRthvIkAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA usase asaMkhyAtaguNI hai| guNakAra AvalI kA asaMkhyAtavA bhAga hai| 6. usase bAdara vAyukAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| yahA~ guNakAra palya kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 7. usase bAdarateja. kAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA bhAga hai| 6. usase bAdara jalakAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 6. usase bAdara pRthvIkAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 10, usase bAdaranigodajIva aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 11. usase nigoda pratiSThita pratyeka aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guraNakAra pasyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 12. usase bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtanAM bhAga hai| 13. usase dvIndriya aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA bhAga hai / 14, trIndriya aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 15. caturindriya aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA usase asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA bhAga hai| 16. usase paMcendriya aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguraNo hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / ye pUrva prarUpita sarva jaghanya avagAhanAeM labdhyaparyAptaka kI haiM / Age nivRttiparyAptaka aura nityaparyAptaka kI kahI jaayeNgo| 17. usase - - Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144/go. sA. jIvakANDa gAyA 67-100 nirvRttiparyAptaka sUkSmanigodajIba ko jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra prAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 16. usake hI aparyApalaka ke (sUkSmaniyoda nityaparyAptaka ke hI) utkRSTa pravagAhanA usase vizeSa adhika hai| yahA~ aparyAptaka se nityaparyAptaka kA grahaNa kiyA gayA hai, kyoMki kisI anya ke sAtha pratyAsatti nahIM hai| vizeSa kA pramAga aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / AvalA kA asaMkhyAtoM bhAga usakA pratibhAga hai, kintu kinhIM prAcAryoM ke abhiprAya se vaha elyopama ke prasaMkhyAtaye bhAga pramANa hai| 13. usakehI paryAptaka ghI utkRSTa pravagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa kA pramANa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai| 20. usase sUkSma vAyukAyika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai, guNAkAra pAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 21. usake nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa kA pramANa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| 22. usake paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa kA pramAga aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 23. usase sUkSmatejakAyika nirvatiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtamuraNI hai / guNakAra prAvalI kA asaMkhyAtavA bhAga hai| 24. usake hI aparyAptaka ( nityaparyAptaka) kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai, vizeSa kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga hai| 25. usake hI nirvRtiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa kA pramANa aMgula ke asaMkhyAta gAya pramANa hai| 26. usase sUkSma jalakAyika nirvRttiparyAptaka kI jaghanya abagAhanA asaMkhyAtanagI hai, guNakAra AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 27. usake hI nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 28. usake nirvRttiparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 26. usase sUkSmapRthvIkAyika nirvRttiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| guNakAra prAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / 30. usake hI nirva tyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai| adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 31. usake hI nirvRtiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 32. usase bAdaravAyUkAyika niva'tiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtagaNI hai| gaNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA bhAga hai| 33. usake hI nityaparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgUla ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| 34, usake hI nirvattipaptika kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai / vizeSa adhika kA pramANa aMgula asaMkhyAtavA bhAga hai| 35. usase bAdaratejakAyika nitipayaptika kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtagaNI hai| guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA bhAga hai| 36. usake hI nitya paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 37. usake hI nirvRttiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai / vizeSa adhika kA pramANa maMgala kA asaMkhyAtA bhAga hai| 38. usase cAdara jalakAyika nirvattiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 36. usake hI nityaparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai / vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / 40. usake hI nitiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai / vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavAbhAga hai| 41 usase bAdara pRthvIkAyika nirvRttiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAguNI hai| guNakAra kA pramANa palyApama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| 42. usake hI nivRttyapaptika kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 101 jIvasamAsa/145 aMgula kA asaMkhyAtabA~bhAga hai| 43. usake hI nivRttiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA usase vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| 44. usase bAdaranigoda nirvRttiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai / guNakAra palyopama kA asaMkhyAtAbhAga hai / 45. usase usake hI nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavAMbhAga hai| 46. usase usake hI nittiparyApataka kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtAbhAga hai| 47. usase nigoda pratiSThitaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| 48. usase usake hI nirvatyaparyAptaka kI utkRSTa pravagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgula ke prasaMnyAtaveM bhAga hai| 46. usase usake hI nittiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhika hai| vizeSa adhika kA pramANa aMgula ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa hai| 5.0. usase bAdara banaspatikAyika pratyekazarIra nivRttiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai| guNakAra kA pramANa palyopamA mAlavAlA jaba hIkiya nitiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA - saMkhyAtaguNI hai / guNakAra kA pramANa palyopama kA asaMkhyAtAbhAga hai / 52. usase trIndriya nirvRttiparyApnaka kI jaghanya avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| guNakAra saMkhyAta samaya hai / 53. usase caturindriya / nirvRttiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| guNakAra kA pramANa saMkhyAta samaya hai| 54. usase paMcendriya nirvRtiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| guNakAra saMkhyAta samaya hai / 55. usase zrIndriya nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguraNI hai| gRNakAra saMkhyAtasamaya / hai| 56. usase caturindriya nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhnA saMkhyAtaguraNI hai / guNAkAra kA / pramANa saMkhyAsasamaya hai| 57. usase dvIndriya nirvatyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| guNakAra saMkhyAta samaya hai| 58. usase bAdara vanaspati kAyika pratyeka zarIra nityaparyAstaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| guNakAra saMkhyAta samaya hai| 56. usase paMcendriya nirvatyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguNI hai / guNakAra saMkhyAta samaya hai| 60. usase trIndriya nirvRtiparyAptaka kI utkRSTa pravagAhanA saMkhyAtaguraNI hai| guNakAra saMkhyAtasamaya hai / 61. usase caturindriya nivRttiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA saMsthAtaguNI hai| guraga kAra saMkhyAtasamaya hai| 62. usase dvIndriya nirvRtiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguNI hai| guragakAra saMkhyAta samaya hai| 63. usase bAdaravanaspatikAyika pratyeka zarIra nivRttiparitaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAtaguraNI hai| guraNakAra saMkhyAtasamaya hai| 64. umase paMcendriya nirvRtiparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA saMkhyAta guNI hai / guNakAra saMzyAta samaya hai / ' gugaNa kArarUpa asaMkhyAta kA aura zregigata 22 sthAnoM meM adhika kA pramANa suhabhevaraguraNagAro prAvalipallA asaMkhabhAgo du / saTThANe seDhigayA ahiyA tattheka paDibhAgo // 10 // gAthArtha- svasthAna sukSya aura bAdaroM kA guNakAra krama se AvalI kA asaMkhyAtavA~bhAga aura patya kA asaMkhyAta bA~bhAga hai, kintu zreNIgata sthAna eka pratibhAga pramANa vizeSa adhika hai / / 1011 // vizeSArtha- isa gAthA meM pratipAdita viSaya dha.pu. 11 sUtra 5 se 16 meM pratipAdita 1. gha.pu. 11 pR. 56-66 sUtra 31-14 / Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 / go. sA. jIvakANDa gAthA 102 103 viSaya ke anusAra hI hai yataH yahA~ vizeSArtha meM unhIM sUtroM kA AdhAra liyA gayA hai| eka sUkSmajIva se dUsare sUkSmajIva kI zravagAhamA kA guNakAra AvalI kA prasaMkhyAtavAM bhAga hai| tAtparya yaha hai ki 'eka sUkSmajIva se dUsare sUkSmajIva kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hai' aisA jahA~ bhI kathana kiyA gayA hai valI kA prasaMkhyAtavAM bhAga guNakAra hotA hai| sUkSma se vAdarajIva kI pravagAhanA kA guNakAra palmopama kA asaMkhyAta bA~bhAga hai| sUkSma ekendriya kI zravagAhanA se jahAM vAdarajIva ko avagAhanA saMkhyAtaguNI kahI hai vahA~ patyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga gurapakAra hotA hai / bAdara se sUkSma kA avagAhanAguraNakAra zrAvalI kA prasaMkhyAtavA~ bhAga hai / bAdara kI avagAhanA se jahA~ sUkSma ekendriya kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI kahI hai vahA~ AvalI kA asaMkhyAtavabhAga guNakAra hotA hai / bAdara se vAdara kA avagAhanA - guraNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai / vAdara nAmakarma se yukta jIvoM kA graharaNa hone se hIndriyAdi jIvoM kA bhI grahaNa hotA hai / eka bAdarajIva se dUsare bAdarajIva kI avagAhanA jahA~ asaMkhyAtaguNI hotI hai vahA~ palyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga guNakAra hotA hai / kahIM para eka bAdarajIva se dUsare bAdarajIva kI avagAhanA kA guNakAra saMkhyAtasamaya hai / hIndriyAdika nirvR' syaparyAptakoM aura unake paryAptakoM meM avagAhanA kA guNakAra saMkhyAta samaya hotA hai / " sUkSmanigodiyA lakSyaparyAptaka kI jaghanyamavagAhana se sUkSma vAyukAmika kI jaghanyazravagAhanA kI guNakAra grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kI utpatti kA krama tathA donoM ke madhya kI zravagAhanAyoM ke bhedoM kA kathana avaruvari igipavese jube prasaMkhejjabhAgavaDhIe / zrAdI khiraMtara mado egegapasaparivaDhI // 102 // pravaroggAhaNamANe jahaNaparimidazrasaMkharA sihide / pravarastuvara jeTumasaMkhejjabhAgassa // 103 // uDhDhe gAthArtha- jaghanya zravagAhanA ke pramANa meM eka pradeza milAne se asaMkhyAta bhAgavRddhi kA prAdisthAna hotA hai| isake Upara nirantara eka-eka pradeza kI vRddhi hotI jAtI hai| jaghanya avagAhanA ke pradezoM meM jaghanya parItAsaMkhyAta kA bhAga dene se jo labdha zrAve utane pradezoM kI vRddhi ho jAne para asaMkhyAta bhAgavRddhi kA utkRSTa sthAna hotA hai // / 102-103 // // vizeSArtha- -ina donoM gAthAnoM meM jo viSaya pratipAdita hai vaha dha. pu. 11 su. 21 kI TIkA meM hai. ataH yahA~ vizeSArtha meM usI ko AdhAra banAyA hai| patyopama ke prasaMkhyAtaveM bhAga kA viralana karake ghanAMgula ko samakhaNDa karake dene para eka-eka rUpa ke prati sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA prApta hotI hai / pazcAt isake Age eka pradeza adhika avagAhanA se nigoda paryAya meM hI sthita jIva kI prajadhanya avagAhanA hotI hai / yaha dvitIya zravagAhanAvikalpa zrasaMkhyAtabhAgavRddhi ke dvArA vRddhiMgata huA hai| vaha isa prakAra hai-- jaghanya avagAhanA kA nIce viralana karake upari eka aMka ke prati prApta rAzi ko ( jaghanya avagAhanA ko ) samakhaNDa karake dene para ekapradeza prApta hotA hai / jaghanya avagAhanA ke Upara do pradezoM ko bar3hAkara sthita jIva kI dvitIya ajaghanya avagAhanA hotI hai| yahA~ bhI asaMkhyAtabhAgavRddhi hI hai| tIna pradeza adhika jaghanya 1. dha pu. 11 pR. 66-70 / Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAMcA 104-105 jIvAmArA/147 pragAhanA meM rahane vAle jIva kI tRtIya ajaghanya avagAhanA hai| isa prakAra eka-eka prAkAzapradeza ko bar3hAkara jaghanya parItAsaMkhyAta pramANa prAkAzapradezoM kI vaddhi hone taka le jAnA cAhie / prapanya avagAhanA ko jaghanya parItAsaMgkhyAta se khaNDita karake unameM se ekakhaNDa pramANa vRddhi ho Ane para asaMkhyAtabhAgavRddhi hI rahatI hai|' tassuvari igipadese, jhuI prvttvbhaagpaarmbhii| gharasaMkhamavahidavare, rUUNe pravaraurijude // 10 // tanvaDDIe carimo tassuri rUva saMjude paDhamA / saMkhejjabhAgauDDhI ubarimado rUvaparivaDhI // 10 // gAthArtha-prasaMkhyAtabhAgavRddhi ke upayukta antimasthAna athavA asaMkhyAta bhAgavRddhi ke utkRSTa ayAna ke Age etApradeza kI vRddhi hone para pravaktavya bhAgahAra kA prArambha hotA hai / jaghanya avagAhanA ko utkRSTa saMharAta se bhAjita karane para jo labdha prApta ho usase eka kama saMkhyA taka madhanya meM pradezavRddhi hone para pravaktavya vRddhi kA utkRSTasthAna hotA hai / isase eka pradeza kI vRddhi jIne para saMkhyAta bhAgavaddhi kA prathamasthAna hotA hai / usake Upara eka pradeza kI vRddhi hone para bhI salyAtabhAgavRddhi hI hotI hai / / 104-105 / / vizeSArtha- aAgama meM vRddhi chaha prakAra kI kahI gaI hai--anantabhAgavRddhi, asaMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi, anantaguNavRddhi / isIlie zrI vIrasena svAmI ne anyaja pravagAhanA ko jaghanyaparItAsaMkhyAta se khaNDita karake usameM ekakhaNDa ke milAne para bhI asaMkhyAtaAgavRddhi kA utkRSTa sthAna arthAt antimasthAna svIkAra nahIM kiyA, kintu usase upara bhI eka-eka pradeza kI vRddhi ko asaMkhyAtabhAgavRddhi hI kahI hai, kyoMki jaghanya avagAhanA ko utkRSTa saMkhyAta se kSaNDita karane para jo ekakhaNDa prApta ho, utane pradezoM kI vRddhi kA abhAva hai| isa prakAra eka-eka pradeza kI vRddhi karate hue jAkara jaghanya avagAhanA ko utkRSTasaMkhyAta se khaNDita karake usameM se eka khaNDamAtra jaghanya avagAhanA ke Upara vRddhi ho cukane para saMkhyAtabhAgavRddhi kI Adi aura prasaMkhyAtabhAgabaddhi kI parisamApti ho jAtI hai / jaghanyaparItAsaMsthAta meM se eka kama kara dene para utkRSTasaMkhyAta hotA hai| jaghanya parItAsaMkhyAta se bhAjita karane para jo labdha prApta ho utanI vRddhi ho jAne para yadyapi asaMkhyAtabhAgavRddhi / kI samApti ho jAtI hai aura utkRSTa saMkhyAta se bhAga dene para jo labdha prApta ho utanI vRddhi hone para saMkhyAtabhAgavRddhi kA prArambha hotA hai| jaise. 100 meM 5 kA bhAga dene para 20 prApta hue| 120 ho jAne para pAMcaveM bhAga kI vRddhi samApta ho jAtI hai| 100 meM 4 kA bhAga dene para labdha 25 prApta hotA hai| 125 para cauthAI bhAga kI vRddhi hotI hai| prazna yaha hai ki 100 para 21-22-23-24 kI vRddhi na to pAMcaveM bhAga kI vRddhi kahI jA sakatI hai aura na cauthAI 1. pa. pu. 11 pR. 36 se 38 / 2. prA. pa. sUtra 17 pR. 5 (zAMtivIranagara prakAzana ] / go. sA. 'jIvakANDa gA. FF 322 / 3. gha. pu. 11 pR 38 / Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148/go. mA. jIvakANDa gAthA 106-107 bhAga vRddhi| isI prakAra jaghanya asaMkhyAtaveM bhAga kI vRddhi samApta ho jAne para aura utkRSTa saMkhyAtaveMbhAga ko vRddhi prArambha hone se pUrva kI vRddhiyA~ na to asaMkhyAtaveM bhAga vRddhi haiM, aura na saMkhyAtaveM bhAga vRddhiyA~ haiM, isalie gommaTasArakAra ne unakI pravaktavyavRddhi saMjJA dI hai, kintu dhavalAkAra ne unako asaMkhyAtaveMbhAgavRddhi kahA hai, kyoMki ve utkRSTa saMkhyAtaveM bhAgavRddhi se hIna haiN| isaprakAra donoM gAyoM meM mAtra saMsAbheda hai. bhAva meM koI antara nahIM hai aura na saMkhyAtaveM bhAga kI vRddhi prAdi meM koI antara hai| pravaraddha avaruri uDr3he tabvaDhiparisamattI hu / rUle taduvari uDDhe hodi avattavapaDhamapadaM // 106 / / rUUraNavare avarassuri saMvaDhive tadukkassaM / tahi pavese uDhe paThamA saMkhejjaguraNavaDhI // 17 // gAthArtha-jaghanya avagAhanA ke pramANa ke prAdhe kI vRddhi ho jAne para saMkhyAta bhAga vRddhi kI parisamApti ho jAtI hai| usake Upara eka pradeza kI vRddhi hone para avakta vyavRddhi kA prathama sthAna hotA hai / jaghanya avagAhanA ke Upara eka pradeza kama jaghanya avagAhanA pramANa vRddhi hone para pravaktavyavRddhi kA utkRSTa sthAna hotA hai / usameM ekapradeza kI vRddhi ho jAne para saMkhyAtaguNavRddhi kA prathama sthAna hotA hai // 106-107 / / vizeSArtha-utkRSTasaMkhyAta kA viralana karake jaghanya avagAhanA ko samalaNDa karake dene para viralanarUpa ke prati (saMkhyAtabhAgavRddhi ke AdisthAna meM) vRddhiMgata pradezoM kA pramANa prApta hotA hai| yahA~ se lekara Upara saMkhyAtabhAgavaddhi hokara jAtI hai, jaba taka uparima viralana (palyApama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa) ardhabhAga sthita rahatA hai / yahA~ saMkhyAtaguNavRddhi kI prAdi aura saMkhyAtabhAgavaddhi kI samApti ho jAtI hai| jaghanya saMkhyA do hai, kyoMki saMkhyA do meM prArambha hotI hai aura gaNanA eka se prArambha hoto hai| kisI rAzi ko eka se bhAga yA guNA karane para hAni yA vRddhi nahIM hotI ata: eka ko sakhyAsaMjJA nahIM dI hai| jaghanya avagAhanA ko jaghanyasaMkhyAta do se bhAjita karane para jaghanyaavagAhanA kA ardhabhAga prApta hotA hai / javanya avagAhanA ke Upara ja. a. ke ardhabhAga pramANa pradezavRddhi ho jAne para saMkhyAtaveMbhAgabRddhi kA antima sthAna prApta ho jAtA hai aura jaghanya avagAhanA ke Upara jaghanya avagAhanA pramANa pradezoM kI vRddhi ho jAne para saMkhyAtaguNavaddhi prArambha hotI hai, kyoMki jaghanya avagAhanA kA pramANa duguNA ho jAtA hai, kintu ina donoM ke madhya ke sthAna na to saMkhyAtabhAgavRddhi rUpa haiM aura na saMkhyAtaguNa vRddhirUpa haiN| ina sthAnoM ko gommaTasArakAra ne avaktavyasthAna kI saMjJA dI hai, kintu ye sthAna jaghanyasaMkhyAtaguNavRddhi sthAna se hIna hai| ataH ina sthAnoM ko saMkhyAtabhAgavRddhi meM garbhita kiyA hai, kyoMki saMkhyAtagaNavRddhi ke grAdisthAna se pUrva ke sthAna saMkhyAta bhAgavRddhirUpa hoge ! saMnyAtaguNavRddhi ke grAdisthAna se lekara phira bhI ekapradeza adhika, do pradeza padhika krama se 1. gha. pu. 11 pR. 36 / 2. trilokasAra 1 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIaante / 149 avagAhanA kI vRddhi hokara jaghanya avagAhanApramANa pradezoM ke bar3ha jAne para tiguNIvRddhi hotI hai / usa avagAhanA kA bhAgahAra jaghanya - avagAhanAsambandhI bhAgahAra ke tRtIya bhAga pramANa (3) hotA hai / pazcAt eka pradeza adhika, do pradeza adhika ityAdi krama se jaghanya avagAhanA mAtra pradezoM kI vRddhi hone para catuguNI vRddhi hotI hai / vahA~ bhAgahAra jaghanya avagAhanAsambandhI bhAgahAra (palyopama ke saMkhyAta bhAga) ke caturthabhAga pramANa hotA hai| isa prakAra jaghanya avagAhanAsambandhI guNakAra ke utkRSTa saMkhyAta mAtra taka le jAnA cAhie / " gAthA 108-111 pravare barasaMkhaguNe taccarimo sahi rUva saMjutte / uggAharaNamhi paDhamA hodi pravattanvaguraNaSaDDhI // / 108 / / pravaraparittAsaMkhera varaM saMguriNaya rUthaparihINe / taccarimo manutre siMjaguNapaDhamaM // 106 // gAthArtha jaghanya avagAhanA ko utkRSTa saMkhyAta se guNA karane para saMkhyAtaguNavRddhi kA utkRSTa sthAna hotA hai| usa avagAhanA meM ekapradeza milane para prathama pravaktavya guNavRddhi hotI hai / jaghanyaparItAsaMkhyAta se javanyamavagAhanA ko guNA karake eka kama karane para avaktavya guNavRddhi kA anta hotA hai / avaktavyaguNavRddhi ke usa antima sthAna meM eka milAne para prasaMkhyAtaguNavRddhi kA prathamasthAna hotA hai / / 108 102 / / vizeSArtha - jaghanya avagAhanAsambandhI guNakAra ke utkRSTa saMkhyAta ho jAne para avagAhanA utkRSTasaMkhyAtaguNo ho jAtI hai| usa avagAhanA kA bhAgahAra, jaghanya avagAhanA sambandhI arthAt patyopama ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa bhAgahAra ko utkRSTasaMkhyAta se khaMDita karane para usameM se eka khaNDa ke barAbara hotA hai| usake Upara eka pradeza adhika do pradeza adhika ityAdi krama se eka jaghanya avagAhanAmAtra pradezoM kI vRddhi ho jAne para prasaMkhyAtaguNavRddhi kA prArambha aura saMkhyAtagurapavRddhi kA anta hotA hai / isa zravagAhanA kA bhAgahAra jaghanya avagAhanAsambandhI bhAgahAra (patyopama kA prasaMkhyAtavA~ bhAga) ko jaghanya parItAsaMkhyAta se khaNDita karane para usameM ekakhaNDa ke barAvara hotA hai / gommaTasAra meM utkRSTasaMkhyAtaguNavRddhi ke pazcAt aura jaghanya asaMkhyAtaguNavRddhi ke pUrvasthAnoM ko vaktavyaguNavRddhirUpa kahA gayA hai / dhavalAkAra ne una sthAnoM ko saMkhyAtaguNavRddhirUpa kahA hai| mAtra saMjJA-bheda hai, anya kucha bheda nahIM hai / AvaliyAsaMkhabhAga gurAgAre / bAusoggAharaNaM kamalo // 110 // butareNa tatto, tappAgge jAve, evaM uvari vi zro, padesarvADhakkamo jahAjoggaM / satyatyeka kahi ya, jIvasamAsAraNa viccAle // 111 // gAthArtha --- asaMkhyAta guNavRddhi ke ukta prathama sthAna ke Upara eka-eka pradeza kI vRddhi taba taka 1. dha. pu. 11 pR. 36 // 2. pa. pu. 11 pR. 36-40 / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150/mo. sA. jIva kANDa gAthA 110-111 hotI hai jaba taka sUkSma aparyApta vAyukAyika kI jaghanya avagAhanA kI utpatti ke yogya prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa guNakAra ho jAne // 110 / / isIprakAra pAye sarvatra pratyeka jIvasamAsa ke antarAla meM yathAyogya pradezavRddhi krama se avagAhanA-sthAnoM ko jAnanA cAhie / / 111 / / vizeSArtha-pazcAt yahA~ se (jaghanya parotAsaMkhyAtaguNavRddhi se) Age eka pradeza adhika, do pradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtagaNavaddhi ke cAlu rahane para sukSmalayaparyAptaka nigoda jIva kI vigAhanA meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra gaNakAra ke praviSTa ho jAne para sUkSmavAyukAyika layaparyApnaka ko jaghanya avagAhanA ke sahaza sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka joba ko ajavanya-anutkRSTa pravagAhanA hotI hai / ' aba sUkSmanigoda jIva kI avagAhanA ko choDakara aura sakSama vAyakAyika labdhyapaptika kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM (asaMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtamuNavRddhi) dvArA sUkSmavAyukAthika labdhyaparyAptaka kI ajaghanya-anutkRSTa avagAhanA ko sUkSmatejakAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke samAna ho jAne taka bar3hAnA caahie| tatpazcAt bAyakAyima onoDakara jAnakAcina nAmapara ptA kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake pradeza adhika zrama se cAravRddhiyoM dvArA sUkSmajalakAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sahaza ho jAne taka bar3hAnA cAhie / punaH tejakAyika ko chor3akara aura sUkSmajalakAyika ladhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se cAra vRddhiyoM dvArA sUkSmapRthvIkAyika lamadhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| punaH jalakAyika ko chor3akara aura sUkSmapRthvIkAyika labdhyaparyAptaka ko jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se cAra vRddhiyoM dvArA bAdaravAyukAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya-avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| vizeSa itanA hai ki yahA~ guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai, kyoMki vaha parasthAna guNakAra hai| puna: sUkSma pRthvIkAyika ko chor3akara aura bAdaravAyukAyika lanthyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi kama se cAravaddhiyoM dvArA bAdaratejakAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| yahA~ bhI guNakAra palpopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai, kyoMki vAdara se bAdarajIva ko avagAhanA kA guNakAra palyogama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai / bAdaravAyukAyika ko chor3akara aura bAdara tejakAthika-labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi kramase cAravRddhiyoM dvArA bAdara jala kAyika labdhyaparyAptaka ko jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| yahA~ bhI guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| pazcAt bAdaratejakAyika ko chor3akara aura bAdarajalakAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeNa adhika ityAdi kramase cAravRddhiyoM dvArA bAdarapRthvIkAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| punaH bAdara jalakAyika ko chor3akara aura bAdarapRthvIkAyika labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se cAraddhiyoM dvArA bAdaranigoda layaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| pazcAt bAdarapRzvIkAyika ko chor3akara aura bAdaranigoda lanthyaparyAptA kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake pradezaadhika krama se cAravRddhiyoM dvArA nigoda 1. va. pR. 11 pR. 40. Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 110-111 jIvamamAsa/151 pratiSThita pratyekazarIra labdhyaparyAptaka kI jaghanyagravagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA cAhie / bAdaranigoda ko chor3akara aura nigodapratiSThita labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM dvArA bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA caahie| yahAM bhI guNakAra palya ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa hai| nigodapratiSThita labdhyaparyAptaka ko avagAhanA ko chor3akara bAdaravanaspatikAdhikapratyekazarIra labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNakara eka pradeza adhika ityAdi krama se mAravRddhiyoM dvArA dvIndriya labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke saraza ho jAne taka bar3hAnA caahie| yahA~ bhI guNakAra palya ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai| aba pratyeka zarIra lamadhyaparyAptaka ko chor3akara dvaundriya labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNakara cAravRddhiyoM dvArA zrIndriyalabdhyaparyAptaka ko jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA cAhie / yahA~ bhI guNakAra palyopama kA prasaMkhyAtavAMbhAga hai| aba dvIndriyalabdhyaparyAptaka ko chor3akara trIndriya labadhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM dvArA caturindriyalabdhyaparyAptaka ko jaghanya avagAhanA ke saraza ho jAne taka bar3hAnA caahie| yahA~ bhI guNakAra palyopama kA masaMkhyAtavAMbhAga hai| pazcAt zrI.ndraya ko chor3akara caturindriyalabdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA karake ekapradeza adhika ityAdika kramase nAravaddhiyoM dvArA paMcendriya labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sadRza ho jAne taka bar3hAnA cAhie / yahA~ bhI guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| tatpazcAt paMcendriya labdhyaparyAptaka ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi Rmase cAravRddhiyoM dvArA sUkSmanigoda nivRttiparyApta kI jaghanya-avagAhanA ke sama hone taka bar3hAnA caahie| yahA~ guNakAra prAvalI kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| aba sUkSmanigodanivRttiparyAptaka kI jaghanya avagAhanA ko grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdizrama se Avalo ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita kara usameM se eka khaNDapramANa bar3hAnA caahie| isaprakAra bar3hakara yaha avagAhanA sUkSma nigodanityaparyAptaka kI utkRSTa pravagAhanA ke saraNa hotI hai| pazcAt isako grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se isI avagAhanA ko pAvalI ke asaMkhyAtavaibhAga se khaNDita kara usameM ekakhaNDapramANa jabataka adhika na ho jAve tabataka bar3hAnA caahie| isaprakAra bar3hakara yaha avagAhanA sUkSmanigoda paryAptayAko utkRSTa avagAhanA ke samAna hotI hai| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM dvArA sUkSmavAyukAmika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA ke prApta hone taka bar3hAnA caahie| yahA~ guNakAra prAvalI kA prasaMsthAtavA bhAga hai| yaha guNakAra sUkSmajIvoM meM sarvatra kahanA caahie| pazcAt isako grahaNa karake ekapradeza adhika ityAdi krama se isa avagAhanA ke Upara isI avagAhanA ko prAvalI ke asaMnyAtavaibhAga se khaNDina kara ekakhaNDapramANa bar3hAnA caahie| isaprakAra bar3hAne para sUkSmavAyukAyika nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA hotI hai| pazcAt usake Upara ekapradeza adhika ityAdi krama se ukta avagAhanA ko hI prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga se khaNDitakara eka khaNDapramANavRddhi ho jAne para sUkSmavAyukAyikaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA prApta hotI hai / pazcAt isako ekapradeza adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM dvArA sukSmatejakAyika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / pazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita kara eka khaNDapramAraNa mahAnA cAhie jaba taka sukSma tejakAyika nivRttyaparyApta ko utkRSTa avagAhanA na prApta ho jaaye| pazcAt isako ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA bar3hAnA cAhie jaba taka sUkSmatejakAyika paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA ke samAna na ho jaaye| phira isa avagAhanA ko ekapradeza Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152/go. sA. jIbakApaDa gAthA 110-111 adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM dvArA sUkSmajalakAyika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA ke sahaza hone taka bar3hAnA caahie| pazcAt isa avagAhanA ko deza adhina imAdigA : 'AtaMkavAsabhAgavRddhi dvArA bar3hAnA cAhie jaba taka sUkSmajalakAyika nirvRttyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA ke sadRza na ho jAve / phira isa avagAhanA ke Upara ekapradeza adhika ityAdi krama se bar3hAnA cAhie jabataka sUkSmajalakAyika paryAptaka kI utkRSTa pradhagAhanA ke sadRza na ho jAve / pazcAt isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se cAravRddhiyoM dvArA sUkSmapRthvIkAyika kI jaghanyaavagAhanA ke sadRza hone taka bar3hAnA caahie| pazcAt isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi prama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA mukSmapRthvIkAyika nivRttyaparyAptaka kI utkRSTa pravagAnA taka bar3hAnA caahie| pazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA sUkSmapRzvIkAyika paryApta kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| tatpazcAt isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi jAma se cAravRddhiyo dvArA bAdaravAyukAyika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA ke prApta hone taka bar3hAnA caahie| yahA~ guNakAra palpopama kA asaMkhyAtAbhAga hai| pazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdikrama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA bAdaravAyukAyika nityaparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie|' tatpazcAta irA abagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtaveM bhAga vRddhi ke dvArA bAdaravAyukAyika paryAptaka kI utvRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se cAra vRddhiyoM dvArA bAdaratejakAyika paryAptaka ko jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / yahA~ guNakAra patyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| pazcAt isa abagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA bAdaratejakAyika nirvRttyaparyApta kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| pazcAt isa cha.vagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAta bhAgavRddhi dvArA bAdaratejakAyika paryApta kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / tatpazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se cAroM vRddhiyoM dvArA vAdarajalakAyika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / yahA~ guNakAra palyopama kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / pazcAt isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA bAdarajalakAyika nivRttya paryAtaka kI utkRSTa avagAhamA taka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA vAdarajalakAyika paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| tatpazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se nAroM vRddhiyoM dvArA bAdara pRthvIkAyika paryAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA caahie| yahA~ guNavAra patyopama kA asaMkhyAtayA~ bhAga hai| phira ekapradeza adhika ityAdi krama me asaMkhyAtabhAga vRddhi ke dvArA bAdarapRthvIkAyika nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA bAdarapRthvIkAyika paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA kI ekapradeza adhika ityAdi krama se cAroM vRddhiyoM dvArA bAdaranigodaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA caahie| yahA~ guNakAra patya kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi Rma se asaMkhyAtabhAgavRddhi ke dvArA bAdaranigodanityaparyAptaka ko utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA bAdara nigodaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / tatpazcAta ekapradeza adhika ityAdi krama 1. pavala pu. 11 pR. 46 / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAyA 112 jItasamAsa 153 se cAra vRddhiyoM dvArA nigoda pratiSThita paryAptaka kI jaghanya gahanA taka bar3hAnA cAhie / yahA~ guNakAra palya kA asaMkhyAtavAMbhAga hai| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi kama se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA nigoda pratiSThita nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanAtaka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi Rma se asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA nigodapratiSThita paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| tatpazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi kama se cAroM vRddhiyoM dvArA bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra paryApataka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA caahie| yahA~ guNakAra patyopama kA asaMkhyAtavA~bhAga hai| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se cAroM vRddhiyoM dvArA dvIndriya paryAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / yahA~ guNakAra patya kA asaMkhyAtavA~bhAga hai|' aba utsedhanAMgula kA bhAgahAra saMkhyAtarUpapramANa ho jAtA hai / isake Age isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se tInaddhiyoM (asaMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi) dvArA zrIndriya paryAptaka kI jaghanya avagAnA taka bar3hAnA cAhie / yahA~ guNakAra saMkhyAta samaya hai / phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi tInavRddhiyoM dvArA caturindriya paryAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa pravagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se tIna bRddhiyoM dvArA paMcendriya paryAptaka kI jaghanya avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa pravagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se tIna baddhiyoM dvArA zrIndriya nityaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| pazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi Rma se tInavRddhiyoM dvArA caturindriya nirvRttyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / tatpazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se tIna vRddhiyoM dvArA dvIndriya nivRttyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| pazcAt isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se tonavRddhiyoM dvArA bAdaravanaspatikAyika zarIra nirvRtyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA ko ekapradeza adhika ityAdi krama se tInavRddhiyoM dvArA paMcendriya nityaparyAptaka kI utkRSTa pravagAhanA taka bar3hAnA cAhie / phira bhI isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se tIna vRddhiyoM dvArA trIndriya paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA cAhie / pazcAt isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se tIna vRddhiyoM dvArA caturindriya paryAptaka ko utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| phira isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se tInavRddhiyoM dvArA hIndriya paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA cAhie, phira isa avagAhanA ko eka pradeza adhika ityAdi krama se tIna vRddhiyoM dvArA bAdara vanaspatikAyika pratyekazarIra paryAptaka kI utkRSTa pradagAhanA taka bar3hAnA cAhie / tatpazcAt eka pradeza adhika ityAdi krama se tIna vRddhiyoM dvArA paMcendriya paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA taka bar3hAnA caahie| matsyaracanA kI apekSA pUrvokta sthAnoM meM pravagAhanA medoM kA antarbhAva hedrA jesi jahaSNaM vAraM ukkassayaM have jattha / tatthaMtaragA savye tesi uggAharaNa vi appA / / 112 // 1. dhavala pu. 11 pR. 46 / 2. dha, pu 11 pR. 40 se 51 / Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - LEAlery gAthArtha-jina jIvoM kI jaghanya avagAhanA kA pahale kathana kiyA gayA hai aura anantara utkRSTa avagAhanA kA jahA~-jahA~ kathana kiyA gayA hai unake madhya meM jitane bhI bheda haiM una sabakA madhya ke sthAnoM meM antarbhAva ho jAtA hai / / 112 / / vizeSArtha -vivakSita jIva kI jaghanya avagAhanA kahA~ hai aura utkRSTa avagAhanA kahA~ hai? tathA jaghanya aura utkRSTa avagAhanA ke madhya meM anya kitane sthAna haiM ? isako eka daSTi meM saralatA pUrvaka dha. pU. 11 pR.71 para matsya racanA dvArA batAyA gayA hai| usake anusAra yahA~ vaha saMdRSTi saMlagna kI jA rahI hai| isa matsya racanA meM prathama 16 avagAhanA sthAna trisamayavartI pAhAraka aura trisamayavartI tadbhavastha labdhyaparyAptaka jIvoM kI jaghanya abagAhanA ke haiN| labdhyaparyAptaka kI utkRSTa pravagAhanA se nirvasyaparyAptaka kI utkRSTa avagAhanA vizeSa adhikatA ke binA asaMkhyAtaguNI pAyI jAtI hai isalie labdhyaparyAptakoM kI utkRSTa avagAhanA ko grahaNa nahIM kiyaa| jo jIva anantarasamaya meM paryApta hone vAlA hai usa nirva tyaparyAptaka ke utkRSTa avagAhanA hotI hai| jo paryApta hone ke prathama samaya meM vartamAna hai tathA jaghanya upapAdayoga aura jaghanya ekAntAnuvRddhiyoga se Akara jaghanya pariNAmayoga va jaghanya avagAhanA meM rahane vAlA hai usa paryApta ke jaghanya avagAhanA hotI hai| utkRSTa avagAhanA meM vartamAna va paramparA paryApti se paryApta utkRSTa yoga vAle paryApta jIva ke utkRSTa avagAhanA hotI hai|" ni vA te nigoda vAyukAyika tejakAyika jalayika pRthvIkAyika pratiSThita jala pR pra pratyeka vanaspati pratyeka vana. apra dvitri ca aprati. dvIndriya trIndriya caturindriya paMcendriya jaghanya utkRSTa ja u + mughala sAvara kApa+ +- samasyANa +-- bhAdara yAvara kA+ trA kamya +sA magAra kAya+ + - kAdara sthAra - . . . . .+ sanika ne aphama bharaNana+ +-.nityapatika jIvoM kI utkRSTa apamAna 34 ForsIbIjampa ra amaranA sAdara syAra Ya -paka manApati-ME mani - nica ka naspati mAnIba, 1. pa. pu. 11 pR. 71.73 / Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pASA 113-117 jIvasamAsa/155 kuloM ke dvArA jIvasamAsoM kA kathana 'bAvIsa satta tipipa ya, satta ya kulakoDisayasahassAI / yA puDhavidagAgariNa, bAukkAyANa parisaMkhA // 113 // koDisayasahassAI, satta? raNaya ya ahavIsAI / beiMdiya seiMgiya, caridiya haridakAyANaM // 114 // prayatterasa bArasa, vasayaM kulakoDisadasahassAI / jalacara-pakkhi--cauppayauraparisappesu raNava hoti / / 115 // chappaMcAdhiyavIsa, bArasakulakoDisadasahassAI / suraNeraiyaNarANaM, jahAkama hoMti NeyANi // 116 / / eyA ya koDikoDI sattAudo ya sadasahassAI / paNaM koDisahassA, savvaMgINaM kulANaM ya // 11 // gAthArtha-pRthvIkAyika kI 22 lAkha, jalakAyika sI 17 lAkha, agnikAyika kI 3 lAkha aura vAyukAyika kI 7 lAkha kulakoTi hai / / 113 / / dvIndriyoM kI 7 lAkha, zrIndriyoM kI prATha lAkha, / caturindriyoM ko 6 lAkha vanaspatikAyikoM kI 28 lAstra kulakoTi hai / / 114 // jalacaroM kI sAr3he / bAraha lAkha kulakoTi, pakSiyoM kI bAraha lAkha kulakoTi, catuSpada pazuoM kI 10 lAkha kulakoTi, parisapoM (chAtI ke sahAre calane vAloM) kI halAkha kulakoTi hai / / 11 / / devoM kI 26 lAkha, nArakiyoM kI 25 lAkha aura manuSyoM kI 12 lAkha kulakoTi jJAtavya hai // 116 / / sarva jIvoM ke kuloM kI saMkhyA eka koDAkor3o sattAnave lAkha pacAsa hajAra koTi hai // 117 // vizeSArya--ukta pA~ca gAthAe~ mUlAcAra ke paMcAcAra adhikAra tathA paryApti adhikAra meM bhI pAI haiN| unameM manuSyoM kI 14 lAkha kulakoTi kahIM hai aura sarvajIvoM kI eka sau sAr3he ninyAnave lAkha kulakoTi hai / kintu gommaTasAra va prAcArasAra meM manuSyoM kI 12 lAkha kulakoTi kahI hai aura saba jIvoM kI 1673 lAkha kulakoTi kahI hai / isa samaya zrutakevalI kA abhAva hai, ataH yaha nirNaya nahIM ho sakatA ki ina donoM meM se kisa saMkhyA ko grahaNa karanA cAhie / zaGkA-kula kise kahate haiM ? samAdhAna-siddhAntacakravartI zrI abhayacandra sUri ne mandaprabodhinI TIkA meM-- "uccargotranIcargotrayoH uttarottaraprakRtivizeSodaya: saMjAtAH vaMzAH kulAni" arthAt U~ca aura nIcagotra rUpa 1. gA. 193 se 117 ye pA~ca gAthAeM mAriNakacandra granthamAlA se evaM phalaTana se prakAzita mUlAcAra ke kramazaH 1. 285 (dvitIya bhAga, mA. 166-166 aura pR. 131-132 gA 26 se 33 taka sadRzatA liye hue haiM kintu manuSyoM kI kulakoTi ukta anyoM meM 14 lAkha batAyI hai| prAcArasAra bha. 116 zloka 42-45 meM bhI yahI kathana pAyA jAtA hai| Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156/go. sA, jIvakANDa gAthA 118 uttarottara prakRtivizeSoM ke udaya se jo vaMzoM kI utpatti hotI hai, ve hI kula haiM / mUlAcAra kI TIkAnusAra "zarIra ke kAraNa mana ka varSaNA ke pada ko kula kahate haiN|" zaMkA-kula aura yoni meM kyA antara hai ? samAdhAna-jAti ke bhedoM ko kula kahate haiM aura jIvoM kI utpatti ke kAraNa (jisameM se jIvoM kI utpatti hotI hai) prAdhAra sthAna ko yoni kahate haiN| jaise-bar3a, pIpala, kRmi, sIpa, cauMTI bhramara, makkhI, gau, ghor3A ityAdi, nathA kSatriyAdi kula haiM / kaMda, mUla, aNDA, garbha, rasa, svedAdi yoni haiN|' zaGkA-kula, yoni, mArgaNAdi ke jJAna se kyA lAbha hai ? samAdhAna-kula , yoni, mArgaraNa ke Azraya se sarvajIvoM kA svarUpa jAnakara apanI zraddhA ko ni:zaMka arthAt saMzayarahita karanA caahie| zrI kundakundAcArya ne bhI mUlAcAra meM kahA hai "phala joNimagaraNA vi ya raNAvaravA ceva sagyajIvANaM / raNAUNa samva jIve rigassaMkA hovi kAvayA // 37 // " isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM jIvasamAsaprarUpaNA nAmaka dvitIya adhikAra pUrNa hunaa| 3. paryApti-prarUpaNAdhikAra paryApti va aparyApti kA lakSaNa tathA jIva ke paryApta-aparyApta bheda 'jaha puNNApuNNAI, gihaghaDavasthAviyAI dvaaii| taha puNNidarA jIvA, pajjattidarA muNeyacyA // 11 // gAthArtha-jisa prakAra gRha, ghaTa aura vastra prAdi acetana dravya purNa aura apUrNa donoM prakAra ke hote haiM, usI prakAra jIva bhI pUrNa aura apUrNa do prakAra ke hote haiN| pUrNajIva paryAptaka aura apUrNajIva aparyAptaka kahalAte haiM // 118 / / vizeSArtha-sampUrNatA ke hetu ko paryApti kahate haiN| prAhAra, zarIra, indriya, pAnapAna, bhASA 1. mUlAcAra TIkA ke prAdhAra se / 2. yaha gAthA gha. pu. 2 pR. 417 para hai| prA. paM. saM. pR. 2 pra. 1 gA, 43 bhI hai, kintu vahA~ 'puNdirA jIvA pattidarA' ke sthAna para 'puNNApuNyAno panjattiyarA' pATha hai| 3. 'pajjatI'-paryAptayaH sampUrNatAhetavaH (mUlAcAra paryApti adhikAra 12. gA. 4. kI TIkA) / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 116 paryApti/157 aura manarUpa zaktiyoM kI pUrNatA ko paryApti kahate haiN| ina zaktiyoM kI apUrNatA ko aparyApti kahate haiN| isa paryApti aura aparyApti ke bheda se jIva bhI do prakAra ke ho jAte haiN| paryAptajIva aura aparyAptajIva / paryApta nAmakarma ke udaya se utpanna huI zakti se jina jIvoM kI apane-apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa karane rUpa avasthA vizeSa pragaTa ho gaI hai, unheM paryAptajIva kahate haiM / aparyApta nAmakarma ke udaya se utpanna huI zakti se jina jIvoM kI zarIraparyApti pUrNa na karake maranerUpa avasthA vizeSa utpanna ho jAtI hai unheM aparyApsajIva kahate haiN| sabhI jIva zarIra paryApti ke niSpanna hone para paryApta kahe jAte haiM / jina jIvoM kI paryApti pUrNa nahIM huI hai, kintu paryApta nAmakarma kA udaya hai ve jIva bhI paryApta kahalAte haiM, kyoMki bhaviSya meM unakI paryApti niyama se pUrNa hogI / hone vAle kArya meM yaha kArya ho gayA isa prakAra upacAra kara lene se inakI paryApta saMjJA karane meM koI virodha nahIM pAtA / athavA paryApta nAmakarmodaya se payapti saMjJA dI gaI hai 14 paryAptiyoM ke bheda tathA unake svAmI "pAhArasarIriviya--pajjattI prANapAraNabhAsamaraNo / cattAri paMca chappi ya, eIviya-viyalasAraNINaM // 11 // gAthArtha - AhAraparyApti, zarIraparyApti. indriyaparyApti, zvAsocchavAsa paryApti, bhASAparyApti aura manaHparyApti / ekendriyajIvoM ke inameM se pahalI cAra paryAptiyAM hotI haiN| vikalacatuSka ke pA~ca paryAptiyA~ hotI haiM / saMjI jIvoM ke chaha paryAptiyoM hotI haiM / / 116 / / vizeSArtha--sAmAnya kI apekSA paryAptiyA~ chaha haiM / AhAraparyApti, zarIraparyApti, indriyaparyApti, pravAsocchvAsa paryApti, bhASA paryApti, manaH paryApti / paryAptiyA~ chaha hI hotI haiM isase adhika nhiiN| AhAraparyApti--- zarIra nAmakarma ke udaya se jo paraspara ananta paramANuoM ke sambandha se utpanna hue haiM aura jo pAtmA se vyApta prakAzakSetra meM sthita haiM aise pudgalavipAkI AhAravargaraNA sambandhI padagalaskandha karma skandha ke sambandha se kathaMcit mUrtapane ko prApta hue AtmA ke sAtha samavAyarUpa se sambandha ko prApta hote haiN| una pudgalaskandhoM ko khala bhAga aura rasabhAga ke bheda se pariNAmAne rUpa prAtma zakti kI pUrNatA ko AhAraparyApti kahate haiM / ' 1. AhArazarorendriyAnApAnabhASAmana, zaktInAM niSpatteH kAraNaM pryaaptiH| (va. pu. 1 pR. 256 va pa. pu. 3 pariziSTa pR. 23) 2. zaktinAmarghaniSpannAvasthA aparyAptiH ! (dha. pu. 1 pR. 257) / 3-4. 'paryAptanAmakarmodaya janitazaktyAvirbhAbitavRttayaH paryAptAH / aparyAptamAmakarmodayaanitazaktyAvirbhAvitavRttayaH aparyAptAH / (dha. pu. 1 pR. 267) / 5. zarIraparyAptyA niSpanna : paryApta iti maNyate / (pa. pu. 1 pR. 315-16) / 6. pa. pu. 1 pR. 254 / 7. yaha gAthA prA. paM. saM. pR. 10 para gA. 44 hai, kintu pR. 573 gA. 26 meM 'viyalamaNazINaM' ke sthAna para 'vikala'sapiNAsaporaNaM' pAra hai| va. pu. 2 pR. 417 para bhI yaha gAthA hai, kintu 'chappi' ke sthAna para 'chavi' tathA 'viyala' ke sthAna para 'vigala' pATha hai| mulAcAra paryApti adhikAra 12 gA. 4 va 5 meM bhI isa gAthA kA viSaya pratipAdita hai| -6. gha. pu. 1 pR. 254 va pu. 3 pariziSTa pR.30 / Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150/go, sA. ovakANDa mAthA116 zarIra paryApti tila kI khalI ke samAna usa khalabhAga ko haDDI Adi kaThina avayavarUpa se aura tila ke tela ke samAna rasabhAga ko rasa, rudhira, vasA, vIrya Adi drava avayavarUpa se pariNamana karane vAle audArika prAdi zarIrarUpa pariNamAne kI zakti kI pUrNatA ko zarIra paryApti kahate indriyaparyApti- yogya deza meM sthita rUpAdi se yukta padArthoM ko grahaNa karane rUpa zakti kI pUrNatA ko indriyaparyApti kahate haiM, kintu indriyaparyApti ke pUrNa ho jAne para bhI usI samaya bAdya padArthoM kA jJAna utpanna nahIM hotA hai, kyoMki usa samaya usake upakaraNarUpa dravyendriyA~ nahIM pAyI jAtI haiN| zvAsocchvAsa paryApti-ucchavAsa aura niHzvAsarUpa zakti kI pUrNatA ko zvAsocchavAsa paryApti kahate haiN| bhASAparyApti-bhASAvargaNA ke skandhoM ke nimitta se cAra prakAra kI bhASArUpa se pariNamana karAne kI zakti ko pUrNatA ko poSTi kahate haiM : manaHparyApti-manovargaraNAmoM se niSpanna dravyamana ke avalambana se anubhUta artha ke smaraNarUpa zakti kI utpatti ko manaHparyApti kahate haiN| mana sahita jIvoM ko saMjJI kahate haiN| mana do prakAra kA hai-dravyamana aura bhAvamana / pudgalavipAkI aMgopAMga nAmakarma ke jadaya kI apekSA rakhane vAlA dravyamAna hai| tathA vIryAntarAya aura no-indriyAvaraNa karma ke kSayopazama kI apekSA se AtmA meM jo vizuddhi utpanna hotI hai, vaha bhAvamana hai| zakhA-jova ke navIna bhava ko dhAraNa karane ke samaya hI bhAvendriyoM kI taraha bhAvamana kA bhI sattva pAyA jAtA hai isalie jisa prakAra aparyAptakAla meM bhAvendriyoM kA sadabhAba kahA jAtA hai usI prakAra vahA~ para bhAvamana kA sadbhAva kyoM nahIM kahA gayA? samAdhAna nahIM, kyoMki bAhya ndriyoM ke dvArA agrAhya dravyamana kA aparyApta avasthA meM astitva svIkAra kara lene para, jisakA nirUpaNa vidyamAna hai aise dravyamana ke asatva kA prasaMga A jaaegaa| zaGkA paryApti ke nirUpaNa se hI dravyamana kA astitva siddha ho jaaegaa| samAdhAna-nahIM, kyoMki bAhya artha kI smaraNazakti kI pUrNatA meM hI paryApti isa prakAra kA vyavahAra mAna lene se dravyamana ke abhAva meM bhI manaHparyApti kA nirUpaNa bana jAtA hai| 'bAhya padArthoM kI smaraNarUpa zakti se pUrva dravyamana kA sadbhAva bana jAegA' aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki dravyamAna ke yogya dravya kI utpatti ke pahale usakA sattva mAna lene meM virodha prAtA hai| ataH aparyAptAvasthA meM bhAvamana ke astitva ko nahIM kahanA dravyamAna ke astitva kA jJApaka hai, aisA samajhanA cAhie / 1 se 5 taka gha.pu. 15,255 va . 3 pariziSTa pR. 30-31 / 6. pa.pu. 15, 256.60 / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 111 paryApti 156 siddhAntacakravartI zrI vasunandi prAcAryakRta mUlAcAra TokA ke anusAra bhI paryAptiyoM kA svarUpa draSTavya hai, ataH use bhI yahA~ diyA jA rahA hai pAhAraparyApti- praudArika, vakriyika aura prAhAraka ina tIna zarIra ke yogya prAhAravargaNA ko pArAkara inakA tulanAmA ru. pariNAmana karane meM jisa kAraNa ke dvArA jIva samartha hotA hai, aise kAraNa kI sampUrNatA prApta honA AhAraparyApti hai| zarIraparyApti-zarIra banane yogya pudgala dravya ko grahaNakara jisa kAraNa se audArika, vaikriyika aura pAhAraka zarIrarUpa pariNamAne meM jIva samartha hotA hai, aise kAraNa kI sampUrNatA prApta honA zarIraparyApti hai| indriyaparyApti--ekendriya, dvIndriya, zrIndriya, caturindriya aura paMcendriya ke yogya pudgaladravyoM ko grahaNa kara jisa kAraNa se yaha prAtmA svakIya svakIya sparzAdi indriyaviSayoM ko jAnane meM samartha hotA hai, aise kAraNa kI pUrNatA prApta honA indriyaparyApti hai| prAnapAnaparyApti-zvAsocchavAsa ke yogya pudgaladravyoM kA avalambana lekara jisa kAraNa se zvAsocchvAsa kI racanA ko yaha prAtmA karatA hai, usa kAraNa kI pUrNatA ko prAnapAnaparyApti kahate haiN| bhASAparyApti - cAra prakAra kI bhASA ke prAyogya pudgaladravya ko prAzraya karake jisa kAraNa dhAra bhASArUpa pariNamAne meM yaha AtmA samartha hotA hai, usa kAraNa kI sampUrNatA bhASAparyApti hai| manaHparyApti--cAra prakAra ke mana ke yogya pudgaladravya kA Azraya karake jisa kAraNa se cAraprakAra kI manaHparyAptirUpa racanA karane meM AtmA samartha hotA hai, usa kAraNa kI sampUrNatA manaHparyApti hai|' uparyukta chahoM paryAptiyAM saMjJI mithyAdRSTi se lekara asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna taka hotI haiN| zaGkA--kyA samyagmithyASTiguNasthAna vAle ke bhI chaha paryAptiyA~ hotI haiM ? samAdhAna nahIM, kyoMki isa guNasthAna meM aparyAptakAla nahIM pAyA jAtA hai 1 zaradezaviratAdi Upara ke guNasthAnabAloM ke chahaparyAptiyAM kyoM nahIM hotI ? samAdhAna nahIM, kyoMki chaha paryAptiyoM kI samApti [-pUrNatA] kA nAma hI paryApti hai aura yaha samApti caturtha guraNasthAna taka hI hone se paMcamAdi Upara ke guNasthAnoM meM nahIM pAyI jAtI, kyoMki aparyApti kI antima avasthAvartI ekasamaya meM pUrNa ho jAne vAlI paryApti kA Age ke guNasthAnoM meM sattva mAnane se virodha AtA hai|' pA~ca paryAptiyo aura pAMca aparyAptiyA~ hotI haiM / 1. mUlAdhAra bhAga do, pR. 176 paryApti adhikAra 12 gAthA 4 kI ttiikaa| 2. gha.pu. 1 pR. 312 / Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160/go. sA. jIvakANDa gAthA 119 zaGkA-pA~ca paryAptiyA~ chaha paryAptiyoM ke antargata hI haiM isalie pRthakarUpa se pA~ca paryAptiyoM kA kathana karanA niSphala hai| samAdhAna-nahIM, kinhIM jIvavizeSoM meM chahoM paryAptiyAM pAyI jAtI haiM aura kinhIM jIvoM meM pAMca hI paryAptiyAM pAyI jAtI haiN| isa bAta ko batalAne ke lie gAthA meM 'paMca' zabda diyA gayA hai| zaGkara-ve pA~ca paryAptiyA~ kaunasI haiM ? samAdhAna-sanaHparyApti ke binA zena pani paryApliyo yahA~ grahaNa kI gaI haiN| ve pA~ca paryAptiyAM vikala arthAt dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura asaMjJI paMcendriya jItroM ke hotI haiM, kyoMki mAthA meM 'biyala' zabda ke dvArA vikala catuSka kA grahaNa hotA hai| zaGkA-vikalendriyajIvoM meM bhI mana hai, kyoMki mana kA kArya vijJAna jo manuSyoM meM hai. baha vikalendriya jovoM meM bhI pAyA jAtA hai ? samAdhAna--yaha bAta nizcaya karane yogya nahIM hai, kyoMki vikalendriyoM meM rahane vAlA vijJAna mana kA kArya hai, yaha bAta prasiddha hai| zaGkA-manuSyoM meM jo vizeSa jJAna hotA hai, vaha mana kA kArya hai, yaha bAta to dekhI jAtI hai / sabhAdhAna-manuSyoM kA vizeSa vijJAna yadi mana kA kArya hai to raho, kyoMki vaha manuSyoM meM dekhA jAtA hai| zaGkA--manuSyoM meM mana ke kAryarUpa se svIkAra kiye gaye vijJAna ke sAtha vikalendriyoM meM hone bAle vijJAna kI jJAnasAmAnya kI apekSA koI vizeSatA nahIM hai, isalie yaha anumAna kiyA jAtA hai ki vikale ndriyoM kA vijJAna bhI mana se hotA hai| samAdhAna--nahIM, kyoMki bhinna jAti meM sthita vijJAna ke sAtha bhinna jAti meM sthita vijJAna kI samAnatA nahIM bana sakatI hai| 'vikalendriyoM ke mana nahIM hotA' yaha Agama-vAkya pratyakSa se bAdhita nahIM hotA, kyoMki vahA~ para pratyakSa kI pravRtti hI nahIM hotii| zatA--vikalendriyoM ke mana kA abhAva hai, yaha bAta kisa pramANa se jAnI jAtI hai ? samAdhAna--prAgamapramANa se jAnI jAtI hai ki vikalendriyoM ke mana nahIM hotA / zaGkA--ArSa ko pramANa kaise mAnA jAve ? samAdhAna--jaise pratyakSa svabhAvataH pramANa hai, usI prakAra ArSa bhI svabhAvataH pramANa hai| 1. pa. pu. 1 pR. 513 / 2. pa. pu. 1 pR. 314 / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 120 paryApti/161 cAra paryAptiyA~ aura cAra aparyAptiyAM hotI haiN| ve cAra paryAptiyA~ AhAraparyApti, zarIraparyApti, indriyaparyApti aura pAnapAna paryApti haiN| kinhIM jIvoM meM cAra paryAptiyoM athavA kinhIM meM cAra aparyAptiyA~ hotI haiM / ye cAroM paryAptiyA~ ekendriya jIvoM ke hI hotI haiM, dUsaroM ke nhiiN| zaGkA-ekendriya jIvoM ke ucchavAsa to nahIM pAyA jAtA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki ekendriyajIvoM ke zvAsocchvAsa hotA hai, yaha bAta AgamapramANa se jAnI jAtI hai| zaGkA pratyakSa se yaha pAgama bAdhita hai ? ___ samAdhAna-jisane sampUrNa padArthoM ko pratyakSa kara liyA hai, aise pratyakSapramANa se yadi bAdhA sambhava ho to vaha pratyakSabAdhA kahI jA sakatI hai, kintu indriyapratyakSa to sampUrNa padArthoM ko viSaya nahIM karatA hai, jisase ki indriyapratyakSa kI viSayatA ko nahIM prApta hone vAle padArthoM meM bheda kiyA jA sake / zaGkhA-chaha paryApita, pA~ca paryApti athavA cAra paryAptiyoM se pUrNatA ko prApta hue paryAptaka kahalAte haiM / to kyA unameM se kisI eka paryApti se pUrNatA ko prApta huA paryAptaka kahalAtA hai yA sampUrNa paryAptiyoM se pUrNatA ko prApta humA paryAptaka kahalAtA hai ? samAdhAna--sabhI jIva zarIraparyApti ke niSpanna hone para paryAptaka kahe jAte haiM / pratyeka va samasta paryAptiyoM ke prArambha va pUrNa hone kA kAla pajjattI paTThavaNaM jugavaM tu kameNa hovi giTThavaNaM / aMtomuttakAlepahiyakamA tattiyAlAyA / / 120 // gAthArtha--paryAptiyoM kA prasthApana yugapat hotA hai, kintu niSThApana krama se hotA hai| ina paryAptiyoM kA kAla' adhika-adhika kramabAlA hone para bhI antarmuhUrtavAlA hai // 120 / / vizeSArtha ina chahoM paryAptiyoM kA prArambha yugapat hotA hai, kyoMki janmasamaya se lekara hI inakA astitva pAyA jAtA hai, kintu pUrNatA krama se hotI hai| prathama antarmuhUrta ke dvArA prAhAra paryApti kI niSpatti hotI hai / usake saMkhyAtaveMbhAga adhika kAla ke dvArA zarIra paryApti kI niSpatti hotI hai| arthAt janmasamaya se jitanA kAla pAhAraparyApti niSpanna hone meM lagatA hai usakA saMkhyAtAbhAga adhika kAla zarIraparyApti niSpanna hone meM lagatA hai| jitanA kAla zarIra paryApti ko niSpatti meM lagatA hai usakA saMkhyAtavA~bhAga adhika kAla indriyaparyApti kI niSpatti meM lagatA hai aura usakA saMkhyAtAbhAga adhika kAla pAnapAna paryApti kI niSpatti meM lagatA hai| usakA bhI saMkhyAtavA~bhAga adhikakAla bhASAparyApti kI niSpatti meM lagatA hai| usase bhI usakA saMkhyAtAbhAga adhikakAla manaHparyApti kI niSpatti meM lagatA hai| 1. pa. pu. 1 pR. 314.315 // 2. pa. pu. 1 pR. 315-316 / 3. etAsAM prArambho'kramaNe janmasamayAdAramya tAsAM sasvAbhyupagamAt / niSpatti tu puna: krameNa / gha. pu. 1 pR. 255-256 / 4. siddhAntarakavartI zrImad abhayacandrasUri kRta TIkA ke prAdhAra para / Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162/mo. sA. jIvakANDa gAthA 121 upayukta kathana ko aMkasaMSTi dvArA isaprakAra samajhA jA sakatA hai kisI jIva kA janma 8 baje huA, 8 bajakara 2 minaTa para AhAraparyApti pUrNa huI, 8 bajakara 2 minaTa 12 sekiNDa para zarIraparyApti pUrNa huii| 8 bajakara 2 minaTa 25 sekaNDa para indriya paryApti pUrNa huii| 5 bajakara 2 minaTa 40 sekaNDa para pAnapAna paryApti pUrNa huI 1 8 bajakara 2 minaTa 56 sekaNDa para bhASAparyApti pUrNa haI aura 8 bajakara 3 minaTa 14 sekaMNDa para manaHparyApti pUrNa huii| eka-do samayoM meM paryApti pUrNa nahIM hotI yaha batalAne ke lie antarmuhUrta kA grahaNa kiyA hai| paryAptiyoM ko pUrNa karane kA jaghanya bhI aura utkRSTa bhI kAla samAna hai| paryApta va nivanyaparyApta kA kAla pajjattassa ya udaye, NiyaNiyapajjattiriNavido hodi / jAva sarIramapuNNaM, khimvatti prapuNNago tAtha // 121 / / gAthArtha-paryApta nAmakarma kA udaya hone para arthAt jisa jIva ke paryApta nAmakarma kA udaya hotA hai, vaha apane-apane yogya paryAptiyoM ko niSpanna karane vAlA hotA hai| jaba taka arthAt jitane kAla taka zarIraparyApti pUrNa nahIM hotI taba taka yaha jIva nityaparyAplaka rahatA hai / / 121 // vizeSArtha---jisa jIva ko sarvaparyAptiyA~ niyama se pUrNa hoMgI usa jIva ke paryApta nAmakarma kA udaya hotA hai / paryApta nAmakarma kA udaya hone para jaba taka zarIraparyApti pUrNa nahIM hotI utane kAla taka arthAt AhAra va zarIra donoM paryAptikAla taka athavA antarmuhUrta kAla taka yaha jIva nirvR tyapaptika rahatA hai / yoga tIna prakAra kA hai -upapAdayoga, ekAntAnuvRddhayoga, pariNAma yog| utpanna hone ke prathama samaya meM upapAdayoga hotA hai| utpanna hone ke dvitIya samaya se lekara zarIraparyApti se aparyApta rahane ke antima samaya taka ekAntAnuvaddhiyoga hotA hai| paryApta hone ke prathama samaya se lekara Age sarvatra pariNAmayoga hotA hai / nirvRttyapayoptakoM ke pariNAmayoga nahIM hotaa| kintu eka mata yaha bhI hai ki sarvaparyAptiyoM ke pUrNa hone para jIva paryApta hotA hai / eka bhI paryApti ke apUrNa rahane para aparyAptakoM meM pariNAmayoga nahIM hotaa| jo jIva narakoM ke duHkhoM se atyanta pIr3ita hokara naraka se pAkara manuSyoM meM utpanna huA hai, usake audArika mizrakAyayoga kA kAla alpa hotA hai, kyoMki usa samaya usake yoga kI bahulatA dekhI 1. "ega-do samae hi pajjatIno e samAraNedi si jAgAbAI tomuttagahaNaM kAdaM / pajAnisamAyaNakAlo jahaNNo ukkassano vi asthi / " gha. pu. 10 pR. 236 / 2. uppaNAvidiyasamayampa Di jAca sarIrapajjattIe apajjattaya vacarimasamabho tAda egatANuvadi jIgo hodi / pajjattamasamayappahandi uri samvattha pariNAma jogo ceva / NivattigrapajjattAraNa patniM pariNAmajogo / (gha. pu. 10 pR. 420-21) 3. savvAhiM pajjattIhi pajjanayado / ekkAe vi paujattIe asamattAe pajaptaema pariNAmajogo Na hodi / (4. pu. 1. pR. 55) 1 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 122-124 payApti 163 jAtI hai| sukha se lAlita-pAlita hue tathA duHkhoM se rahita vimAnavAsI deva marakara manuSyoM meM utpanna hone vAle ke praudArikamizrakAyayoga kA kAla dIrgha hotA hai, kyoMki mandayoga se alpapudagaloM ko grahaNa karane vAlA hai / athavA yoga mahAn hI rahA prAve aura yoga ke vaza se pudgala bhI bahuta se pAte raheM to bhI uktaprakAra ke jIva ke aparyAptakAla bar3A hI hotA hai, kyoMki vilAsa se dUSita jIva ke zIghratApUrvaka paryAptiyoM ko sampUrNa karane meM asamarthatA hai|' vimAnavAsI devoM meM utpanna hone vAloM ke aparyAptakAla laghu hotA hai aura narakoM meM aparyAptakAla bar3A hotA hai| eka dravyaliMgI sAdhu uparima graMveyakoM meM utpanna hayA aura sarvalaghu antarmuhUrta ke dvArA paryAptapane ko prApta huaa| eka samyagdRSTi bhAvaliGgI saMyata sarvArtha siddhi vimAnabAsI devoM meM utpanna hayA aura sarvalagha antamahartakAla se paryAptiyoM kI pUrNatA ko prApta huA / koI eka tiryaJca athavA manuSya mithyAdRSTi jIva sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna chApA aura sabase bar3e antamuhUrta kAla se paryAptiyoM ko pUrNatA ko prApta hunaa| koI eka baddhanarakAyuSka manuSya samyaktva ko prApta hokara darzanamohanIya kA kSapaNa karake aura prathamapRthivI ke nArakiyoM meM utpanna hokara sabase bar3e anta muhUrtakAla se paryAptiyoM ko pUrNatA ko prApta huaa| donoM ke jaghanya kAloM se donoM hI utkRSTakAla saMkhyAtaguNe haiN| labdhyaparyAptaka kA svarU sadhyaparyAptaka ke utkRSTabhavoM kI va ekendriya-vikalendriya aura sakalendriya sambandhI mavoM kI saMkhyA tathA ekendriya sambandhI bhavoM kA spasTIvAra esa udaye du apuNyassa ya sagasagapajjattiyaM rae riNavadi / aMtomuhattamaraNaM laddhi apajjAgo so du // 122 // "tiNNisayA chattIsA, chAvaTuisahassagANi maraNAriNa / aMtomuttakAle, tAvadiyA ceva khuddabhavA // 123 / / soyI saTThI tAlaM, viyale cauvIsa hoti paMcakkhe / chATTi ca sahassA, sayaM ca battIsameyavakhe // 124 / / 1. ekko sammAdiTThI bAbIsasAgarovamANi dukkhaikkarasoM hodUNa jIvido / chaTThIdo uncaTTiya mAme mu uppaNNo ....."paramANupoggalabahulA prAgacchati, tamsa jogabahuttadamaraNAdo / emsa jahaNiyA orAliyamissakAyajogassa zraddhA hodi / (gha. pu. 4 pR. 422) 2. sambaTTasiddhivimANavAsiyadevassa tettIsasAgarobamANi suhRlAliyassa pamuTThadukkhassa mANusagambhe umpaNNassa, tastha maMdo jogo hodi ti pAiriyaparaMparAgabhuvadesA / maMdajogeza thove poggale geNhaMtassa porAliyAmamsaddhA dohA hodi ti utta hodi / adhavA jogo etya mahallo ceva ho jogavaseNa bahuprA poggalA Agacnu, to bi edassa dohA apajjataddhA hodi, vilisAe dUsiyamsa lahUM pajjattisamAgaNe asaamtthiyaado| [.pu. 4 pR. 423] / 3. ekako davaliMgI ubarimagevejjesu undhapaNo, savvalahumaMtomuhutteNa patti gdo| sammAdiTTI ekako saMjado satyadevem upavaNo, savvalahumaMto muhunega pajjati gdo| (gha.pu. 4 pR. 428) / 4. "ekako tirikAlo maNusso vA micchAdiTThI sattamapuDhavigairaiesu ubavaNo saciregA atomuhutteNa panjasi gdo| ekako baddhariNarayAuno sammana paDivajjiya daMsaNamohaNIyaM khaviya paDhamapuDhaviNe rairasu upajjiya savyacireraNa aMtomuhutteNa pajjatti gdo| doNhaM jahaNakAle hito ukkassakAlA do vi saM jaguNA / (pa.pu. 4 pR. 426) / 5. gha.pu. 4 pR. 365 / Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164/go. sA. jIvakANDa gAthA 125 puDhavidagAgaNimArada ---sAhAraNathala - suhmptteyaa| evesu apuNNesu ya ekkekke bAra khaM chakkaM // 12 // gAthArtha-aparyApta nAmakarma-udaya ke kAraNa apanI-apanI paryAptiyoM ko niSThApita (pUrNa) na karake antarmuhUrta kAla meM maraNa ko prApta ho jAte haiM, ve labdhyaparyAptaka haiM // 122 / / antarmuhUrtakAla meM labdhyaparyAptaka jIva 66336 bara maraNa ko prApta hotA hai, itane hI kSudrabhava hote haiM / / 123 // vikalendriyoM ke 80-60 va 40 bhava aura paMcendriyoM ke 24 bhava tathA ekendriyoM ke 66132 bhava hote haiM / / 124 / / bAdara va sUkSmapRthvI-jala-agni-bAyu aura sAdhAraNa vanaspati ye dasa tathA eka pratyeka vanaspati ina 11 labdhyapaptikoM meM se pratyeka ke 6012 bhava hote haiM / / 12 / / vizeSArtha--svAmikAtikeyAnuprekSA gAthA 137 meM labdhyaparyAptaka kA svarUpa isa prakAra kahA gayA hai ussAsadvArasame bhAge jo maradi e ya samANevi / ekko vi ya pajasI laddhi-apuNNo have so cha / arthAt jo jIva zvAsa nAhI) ke aThArahaveM bhAga meM mara jAtA hai aura eka bhI paryApti pUrNa nahIM karatA hai vaha labdhiaparyAptaka jIva hai| go.jI.gA. 122 meM 'antamuhUrta' se abhiprAya nAr3I ke aThArahaveM bhAga se hai, kyoMki 'antarmuhUrta' ke bahuta bheda haiN| eka minaTa meM lagabhaga 80 nAr3I hotI hai aura 60 sekaNDa hote haiM ataH eka nAr3I kA i sekaNDa arthAt / sekaNDa hotA hai| sekaNDa kA aThArahAbhAga arthAt 34 eka sekaNDa ke 24veM bhAga pramANa labdhyaparyAptaka kI Ayu hotI hai| labdhyaparyAptaka ke eka bhava ko kSadrabhava bhI kahate haiN| ekendriya labdhyaparyAptaka jIva cAroM paryAptiyoM meM se eka bhI paryApti pUrNa nahIM krtaa| dvIndriya-trIndriya-caturindriya aura asaMjJI paJcendriya labdhyaparyAptaka jIva pA~coM paryAptiyoM meM se eka bhI paryApti pUrNa nahIM karate tathA saMjJI paMcendriya landhyaparyAptaka ke chahoM paryAptiyoM meM se eka bhI paryApti pUrNa nahIM hotii| apanI paryApti niSThApana kI yogyatA jisakI aniSpanna ho yaha labdhyaparyAptaka kA nirukti artha hai / ' nIroga, svastha sukhiyA manuSya ke eka muhUrta meM 3773 zvAsa (nAr3I) hote haiM / kahA bhI hai pADhayAnalasAnupahatamanujocchvAsaistrisaptasaptatrimiteH / pAhumuhUrtamaMtamuhUrtamaSTASTajitasvibhAgayutaiH // arthAt dhanavAna, Alasarahita nIroga manuSya ke eka muhUrta (48 minaTa) meM 3773 ucchvAsa hote haiN| ina 3773 ucchvAsoM meM se 88 ucchvAsa kama karake ucchvAsa kA tribhAga milA dene se antarmuhUrta kA pramANa (3773-88=)3685 ucchvAsa; - ucchvAsa = 3685 uttachvAsa kahA gayA hai| 1. labdhyA svasya paryAptiniSThApanayogyatayA aparyAptA aniSpanA: lajayaparyApsA iti nirukteH / svA.kA. a. mA. 137 kI TIkA 2. go. jI. kA. gA. 125 kI dIkA se u t| Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 126 paryApti/165 / paryApta manuSya va tiryaMca kI jaghanya Ayu antamuhUrta prabhAraNa hai, kintu labdhyaparyApta manuSya va tiryaMca kI jaghanya Ayu ucchvAsa ke aThArahaveMbhAga pramANa hai| isa sambandha meM nimnalikhita zloka draSTavya hai prAyurantamuhUrtaH syAdeSosyASTAdazAMzakaH / ucchvAsastha jaghanyaM ca nRtirizcAM lavadhyapUrNake / / ucchvAsa ke aThArahaveM bhAga se 36851 ucchvAsa pramAga antarmuhUrta ko bhAga dene para [13566 66336 ladhyaparyAptakoM ke kSudrabhava hote haiN| arthAta eka jIva nirantara labdhyaparyAptakoM meM utpanna hotA rahe to vaha adhika se adhika 66336 bAra utpanna ho sakatA hai| ina 66336 kSadrabhavoM meM se 66132 kSadrabhava ekendriya labdhyaparyAptaka sambandhI haiN| dvIndriya-zrIndriyacaturindriya aura paMcendriya labdhyaparyAptakoM ke kramaza: 80-60-40-24 kSadrabhava hote haiN| ye saba milakara (66132 + 80 5. 60 + 40 + 24 =)66336 kSudra bhaba hote haiN| isa sambandha meM zrI kundakundAcArya ne bhI bhAvapAr3a meM kahA hai chattIsaM-tiSiNa-sayA-chAvadvisahassavAra maraNANi / aMto muttamamjhe pattosi nigoyavAsamhi / / 2 / / vilivae asIdI saTThI cAlIsameva jANeha / paMdidi zamI gudamarato muhattassa // 26 // uparyukta ekendriya labdhyaparyAptaka sambandhI 66132 bhavoM kA khulAsA isa prakAra hai-sUkSmapRthvIkAyika ke 6012, bAdarapRthvIkAyika ke 6012, sUkSma akAyika ke 6012, vAdara prakAyika ke 6012, sUkSmatejakAyika ke 6012, bAdaratejakAyika ke 6012, sUkSmavAyukAyika ke 6012, darabAyukAyika ke 6012. sUkSmasAdhAraNa banaspatikAyika ke 6012, bAdara sAdhAraNa banaspatikAyika ke 6012, pratyeka vanaspatikAyika ke 6012 / isI prakAra paMcendriya labdhyaparyAptaka ke 24 bhava isa prakAra haiM-manuSya labdhyaparyAptaka ke 8, asaMjJI paMcendriya labdhyaparyAptaka tiryaca ke 8, saMjI paMcendriya labdhyaparyAptaka tiyaMtra ke 8 kSudrabhava haiM / - - samudapAta avasthA meM kevaliyoM kI aparyAptatA kA kAraNa pajjattasarIrassa ya, pajjattudayassa kAyajogassa / jogissa apuNNattaM apuNNajogotti riNaddiLaM // 126 / / gAthArtha paryApta pArIravAle tathA paryApta nAmakarmodayavAle kAyayogI ke aparyAptatA arthAt apUrNa yoga kahA gayA hai / / 126 // 1. go. sA. jI. mA 125 kI TIkA se uddhRta / 2. pavendriyalamadhyaparyApta ke catudhitiH (24), atu manuSyalabadhyaparyAptake'STI (5), asaMjJipa cenniyalamadhyaparyAptake'STo (8), saMjJipaMcendriye labdhyaparyAptake'STo (8) militvA pavendripalabdhyapa prIptake caturvizatirbhavanti (24); svA. kA. pra. gA. 127 kI TIkA / Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166/go. sA, jIvakANDa gAthA 126 vizeSArtha - terahaveM guNasthAnavartI sayAgakevalI ke yadyapi praudArikazarIra pUrNa hai aura paryApta nAmakarma kA udaya bhI hai tathApi samudghAta ke kAla meM audArikamizra va kAmaNakApayoga hote haiN| ye donoM yoga aparyApta avasthA meM hote haiM,' paryAptAvasthA meM nahIM hote ataH ina do yogoM kI saMjJA apUrNayoga dI gaI hai| ina apUrNayogoM ke kAraNa ho sayogakevalI ko kapATa, pratara va lokapUraNa avasthA meM aparyApta kahA gayA hai / rAGkA-samudghAta kise kahate haiM ? samAdhAna - ghAtanerUpa dharma ko dhAta kahate haiN| jisakA prakRta meM artha karmoM kI sthiti aura anubhAga kA vinAza hotA hai| uttarottara hone vAle ghAta udghAta hai aura samIcIna udghAta samudghAta hai / zaDA-'samudghAta' zabda meM na to sthiti-anubhAgadhAta kahA gayA hai aura na usakA adhikAra hai| yahA~ samudghAta meM karmoM kI sthiti va anubhAga kA ghAta vivakSita hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna - prakaraNavaza yaha jAnA jAtA hai ki kevalisamudbhAta meM karmoM ko sthiti aura anubhAga ghAta vivakSita hai| zA-isa ghAta meM samIcInatA hai, yaha kaMse sambhava hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki bahuta kAla meM sampanna hone vAle dhAtoM se eka samaya meM hone vAle isa ghAta meM samIcInatA kA avirodha hai / / zaGkA kevaliyoM ke samudghAta sahetuka hotA hai yA nirhetuka ? nirhetuka hotA hai, yaha dUsarA vikalpa to bana nahIM sakatA, kyoMki aisA mAnane para sabhI kevaniyoM ko samudghAta karane ke anantara hI mokSaprApti kA prasaGga prApta ho jaaegaa| yadi kahA jAe ki sabhI kevalI samudghAtapurvaka hI mokSa jAte haiM, aisA mAna liyA jAe to isameM kyA hAni hai ? so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para lokapUraNa samudghAta karane vAle kevaliyoM kI varSapRthaktva ke anantara bIsa saMkhyA hotI hai, yaha niyama nahIM bana sakatA hai| keliyoM ke samudghAta sahetuka hotA hai, yaha prathama pakSa bhI nahIM banatA hai, kyoMki kebalisa mudghAta kA koI hetu nahIM hai| yadi kahA jAya ki tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti se prAyukarma kI sthiti kI asamAnatA hI samudghAta kA kAraNa hai so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki kSINakaSAya guNasthAna kI carama avasthA meM sampUrNa karma samAna nahIM hote haiM, isalie sabhI kebaliyoM ke samuda bAta kA prasaMga pA jaaegaa| 1. porAlimissakAyajogo apajjattANaM bagha.pu. 1 pR. 315) aparyApnedeva kAmaNakAyayoga iti nizcIyate / (va.pu. 1 pR. 316) 2. "ghAnaM ghAta: sthityanubhavayovinAza iti yAvat 1 japarighAta uprAtaH, samIcIna: udghAta: samudghAtaH / " (dha.pu. 1 pR. 300) 3. "kathamamuktamanadhikRtaM pAvagamyata iti cenna, prakaraNa ghaaldvgteH| kayamasya ghAtasya mamIcInatvamiti cena, bhUyaHkAlaniSpAdyamAnapAtebhyo'syakasamayikasya samIcInatvAdizecAt / " (ca.pu. 1 pR. 300-301) / Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paryApta / 167 samAdhAna - zrI yativRSabhAcArya ke upadezAnusAra kSINakaSAyaguNasthAna ke caramasamaya meM sampUrNa ghAtiyA karmoM kI sthiti samAna nahIM hone se sabhI kevalI samudghAta karake hI mukti ko prApta hote haiM, parantu jina AcAryoM ke matAnusAra lokapUraNa samudghAta karane vAle kevaliyoM kI bIsa saMkhyA kA niyama hai, unake matAnusAra kitane hI kevalI samudghAta karate haiM aura kitane hI nahIM karate haiM / zaGkA - kauna se kevalI samudghAta nahIM karate haiM ? samAdhAna - jinakI saMsAra vyakti arthAt saMsAra meM rahane kA kAla vedanIya Adi tIna karmoM kI sthiti ke samAna hai ve samudghAta nahIM karate, zeSa kevalI samudghAta karate haiM / ' gAyA 126 zaGkA - anivRtti Adi pariNAmoM ke samAna rahane para saMsAravyakti-sthiti aura zeSa tIna karmoM kI sthiti meM viSamatA kyoM rahatI hai ? sthiti samAdhAna--- -nahIM kyoMki saMsAra kI yadi ke kAraNabhUta anivRttirUpa pariNAmoM ke samAna rahane para saMsAra ko usake arthAt tIna karmoM kI sthiti ke samAna mAna lene maiM virodha AtA hai / zaGkA - saMsAra ke viccheda kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna- dvAdazAGga kA jJAna, unameM tIvrabhakti, kevalisamudghAta aura anivRttirUpa pariNAma ye saba saMsAra ke viccheda ke kAraNa haiM / parantu ye saba kAraNa samasta jIvoM meM sambhava nahIM haiM, kyoMki dasapUrva aura nIpUrvadhArI jIvoM kA bhI kSapakazreNI para car3hanA dekhA jAtA hai / grataH vahA~ para saMsAravyakti ke samAna karmasthiti nahIM pAyI jAtI hai| isa prakAra grantarmuhUrta meM niyama se nAma ko prApta hone vAle patyopama ke zrasaMkhyAtave bhAgapramANa yA saMkhyAta grAvalIpramANa sthitikANDakoM kA vinAza karate hue kitane hI jIva samudghAta ke binA hI prAyu ke samAna zeSa karmoM ko kara lete haiM tathA kitane hI jIva samudghAta ke dvArA zeSakarmoM ko prAyu ke samAna karate haiN| parantu yaha saMsAra kA ghAta kevalI meM pahale sambhava nahIM hai, kyoMki pahale sthitikANDaka ke ghAta ke sabhI jIvoM ke samAna pariNAma pAye jAte haiM / zaGkA - jabaki pariNAmoM meM koI atizaya nahIM pAyA jAtA hai, arthAt sabhI kebaliyoM ke pariNAma samAna hote haiM to pIche bhI saMsAra kA ghAta mata ho ? samAdhAna- nahIM, kyoMki vItarAgarUpa pariNAmoM ke samAna rahane para bhI antarmuhUrtapramANa zrAyukarma kI apekSA AtmA ke utpanna hue grantha viziSTa pariNAmoM se saMsAra kA ghAta bana jAtA hai / zaGkA - anya zrAcAryoM ke dvArA nahIM vyAkhyAna kiye gaye isa artha kA isa prakAra vyAkhyAna karate hue Apa sUtra ke viruddha jA rahe haiM, aisA kyoM na mAnA jAya ? 1. dha. pu. 1 pR. 301-302 / 1 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168/go. sA. jIyakANDa mAthA 126 samAdhAna nahIM, kyoMki varSapRthaktva ke antarAla kA pratipAdana karane vAle sUtra ke vazavoM prAcAryoM kA hI pUrvokta kathana se virodha pAtA hai / zA-chaha mAsapramANa Ayukarma ke zeSa rahane para jisa jIva ko kevalajJAna utpanna hayA hai, vaha samudghAta karake hI mukta hotA hai, ghoSa jIva karate bhI haiM aura nahIM bhI karate haiN| kahA bhI hai chammAsAuvasese utpaNNaM jassa kevalaM gANaM / sa-samugyAno sijabhai sesA bhajjA samugghAe // 167 // isa gAthA kA artha kyoM nahIM grahaNa kiyA ? samAdhAna-nahIM, kyoMki isaprakAra kA vikalpa mAnane meM koI kAraNa nahIM pAyA jAtA hai, isalie pUrvokta gAthA kA artha grahaNa nahIM kiyA hai| zaGkA--jesi Au-samAI NAmA govANi veyaraNIyaM ca / se akaya samugghAyA vadhvaMtiyare samugdhAe // 168 / / arthAt jina jIvoM ke nAma, gotra aura vedanIyakarma kI sthiti Ayukama ke samAna hotI hai, ve samudghAta nahIM karake hI mukti ko prApta hote haiM, dUsare jIva samudghAta karake hI mukta hote haiN| samAdhAna--isaprakAra pUrvokta gAthA (168) meM kahe gaye abhiprAya ko to kinhIM kebaliyoM ke samudghAta hone meM aura kinhIM ke samudghAta nahIM hone meM kAraNa kahA nahIM jA sakatA, kyoMki sampUrNa kebaliyoM meM samAna anivRttirUpa pariNAmoM ke dvArA karmasthitiyoM kA ghAta pAyA jAtA hai| prataH unakA (vedanIya-nAma-gotrakarma sthiti kA) Ayu ke samAna hone meM virodha prAtA hai| dUsare kSINakaSAyaguNasthAna ke carama samaya meM tIna aghAtiyAkarmoM kI jaghanyasthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga sabhI jIvoM ke pAyI jAtI hai| isalie pUrvokta kathana ThIka pratIta nahIM hotaa| zaGkA-pAgama to tarka kA viSaya nahIM hai, isalie isa prakAra tarka ke bala se pUrvokta gAthAnoM ke abhiprAya kA khaNDana karanA ucita nahIM hai| samAdhAna--nahIM, kyoMki ina donoM gAthAnoM kA AgamarUpa se nirNaya nahIM huA hai / athavA yadi ina donoM gAthAoM kA AgamarUpa se nirNaya ho jAe to inakA hI grahaNa rahA bhAve / zaGkA-kapATa, pratara aura lokapUraNasamudghAta ko prApta kevalI paryApta haiM yA aparyApta ? samAdhAna--unheM paryApta to mAnA nahIM jA savAtA, kyoMki "audArikamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai / " isa sUtra se unake aparyAptapanA siddha hai| zaGkA-samyagmithyASTi, saMyatAsaMyata aura saMyata muNasthAnoM meM jIva niyama se paryAptaka hote 1. vasunandizrAvakAcAra gA. 530 / 2. pa. pu. 1 pR. 301 se 304 / 3. "porAliyamissakA yajogo apajjattANaM" gha. pu. 1 pR. 315 sUtra 76 va go. jI. kA. gA, 68 / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 126 paryApti/166 haiN|' isa prakAra sUtra meM nirdeza hone ke kAraNa yahI siddha hotA hai ki sayogavalI ke atirikta anya audArikamizrakAya yogavAle jIva aparyAptaka haiM / samAdhAna--1osA nahIM hai, kyoMki 'pAhArakamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai| isa sUtra se saMyata bhI kathaMcit aparyAptaka siddha hote haiN| zaGkhA-'pAhArakamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai' yaha sUtra anavakANa hai, arthAt isa sUtra kI pravRtti ke lie koI dUsarA sthala nahIM hai ataH isa sUtra se saMpata niyama me paryAptaka hote haiN| yaha sUtra vAdhA jAtA hai, kintu audArikamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hI hotA hai, isa sUtra se 'saMghata paryAptaka ho hote haiM' yaha sUtra nahIM bAdhA jAtA, kyoMki 'pIdArikamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai' yaha sUtra sAvakAza hone ke kAraNa (isa sUtra ko pravRtti ke lie sayogiyoM ke atirikta anya sthala bhI hone ke kAraNa) nirbala hai| ata: mAhAraka samudghAta jIvoM ke jisa prakAra aparyAptapanA siddha kiyA jA sakatA hai, usa prakAra samudghAta kevaliyoM ke aparyAptapanA siddha nahIM kiyA jA sakatA ? samAdhAna nahIM, kyoMki 'saMyata niyama se paryAptaka hote haiM yaha sUtra bhI sAvakANa dekhA jAtA hai (sayogI ke atirikta anya sthala meM bhI isa sUtra kI pravRtti dekhI jAtI hai / ) ataH nirbala hai aura hai isalie 'audArikamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hI hotA hai' isa sUtra kI pravRtti ko nahIM roka sakanA ! zaGkA--pUrvokta donoM sUtra sAvakAza hote hue bhI sayogoguNasthAna meM yugapat prApta hote haiM / phira bhI 'paro vidhidhiko bhavati' 'saMyatajIva niyama se paryAptaka hote haiN| isa sUtra ke dvArA 'graudArikaminakAyayoga aparyAptakoM ke hI hotA hai' yaha sUtra bAdhA jAtA hai, kyoMki yaha sUtra para hai / samAdhAna--nahIM, kyoMki 'para' zabda 'iSTa' artha kA vAcaka hai| aisA mAna lene para 'saMyanajIva niyama se paryAptaka hote haiN| isa sUtra ke dvArA 'audArikamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai yaha sUtra bAdhA jAtA hai, usI prakAra pUrva arthAt 'audArikamizrakAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai, isa sUtra se saMyatajIva niyama se paryAptaka hote haiN| yaha sUtra bhI bAtrA jAtA hai ata: zaMkAkAra ke pUrvokta kathana meM anekAnnadoSa A jAtA hai / zA-'saMyatajIba niyama se paryAptaka hote haiN| isa sUtra meM 'niyama 'zabda saprayojana hai yA niSprayojana ? samAdhAna- ina donoM pakSoM meM dUsarA pakSa to mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki zrI puSpadanta prAcArya ke bacana dvArA kahe gaye tatvoM meM nirarthakatA honA viruddha hai aura sUtra kI nityatA kA prakAzana karanA bhI "niyama' zabda kA phala nahIM ho sakatA hai, kyoMki aisA mAnane para jinasUtroM meM 'niyama' zabda nahIM pAyA jAtA hai, unheM anityatA kA prasaGga A jaaegaa| parantu aisA hai nahIM, kyoMki aisA mAnane para 'praudArikakAyayoga paryAptakoM ke hotA hai' isa sUtra meM 'niyama' zabda kA abhAva hone se aparyAptakoM meM bhI audArikakAyayoga ke astitva kA prasaGga prApta hogA jo ki ipTa nahIM hai / ataH 1. 'sammAmicchAidiTha-majadAsaM jada-saMjada-TThANe NiyamA pajjattA' IIEI (gha. pu. 1 pR. 326) / 2. 'mAhAramissakAvajogo apajjattANaM / (gha. pu. 1 muba 78) / Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 /go. sA. jIvakANDa gAthA 127 sUtra meM pAyA huA 'niyama' zabda jJApaka hai niyAmaka nahIM hai / yadi aisA na mAnA jAe to usako anarthakapa ne kA prasaMga yA jaaegaa| zaGkA-isa 'niyama' zabda ke dvArA kyA jJApita hotA hai ? __samAdhAna-isase yaha jJApita hotA hai ki 'samyagmidhyAdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata jIva niyama se paryAptaka hote haiM' yaha sutra anitya hai / isase uttara zarIra ko utpanna karane vAle samyagmithyAdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyatoM ke tathA kapATa, pratara aura lokapuraNa samudghAta prApta kevaliyoM ke aparyAptapanA siddha ho jAtA hai| zA- jisakA prArambha kiyA huA zarIra ardha apUrNa hai use aparyApta kahate haiM, parantu sayogI avasthA meM zarIra kA prArambha to hotA nahIM ataH mayogakebalI ke aparyAptapanA nahIM bana sakatA? samAdhAna- nahIM, kyoMki kapATa Adi samudghAta avasthA meM sayogakevalI chaha paryAptirUpa zakti se rahita hote haiM ataeva ve aparyApta kahe gaye haiN|' kevalIsamudghAta avasthA meM vacanabala (vacanayoga) va zvAsocchvAsa kA abhAva ho jAne se mAtra kAyayoga raha jAtA hai isIlie gAthA meM samudghAtagata ke sthAna para kAyayogI kahA gayA hai| lapaparyApta, nityaparyApta va paryAptAvasthA meM sambhAvita gugAsthAna laddhiapuNNaM micche, tatthavi vidiye cauttha cha8 ya / riNabyattinapajjattI, tatyadhi sesesu pajjattI // 127 // gAthArtha--labdhyaparyAptakajIva mithyAdRSTi hote haiM / nityaparyAptaka nIva mithyAtva, sAsAdana, asaMyatasamyagdRSTi va pramattavirata guNasthAnoM meM hote haiN| paryAptajIva ukta guNasthAnoM meM aura zeSa guNasthAnoM meM hote haiN| vizeSArtha--labadhyaparyAptakajIva mithyAdRSTi guNasthAna meM hI hote haiM, anya guNasthAnoM meM / labdhyaparyAptaka jIva nahIM hote haiN| sAsAdanaguNasthAna meM labdhyaparyAptaka jIva utpanna nahIM hote / samyagmithyAdRSTiyoM, asaMyatasamyagdRSTiyoM, dezasaMyatoM aura sakalasaMyatoM meM labdhyaparyAptakajIba nahIM hote / nityaparyAptakajIva mithyAtva (prathama), sAsAdana (dvitIya), asaMyatasamyagdaSTi (caturtha) aura pramattasaMyata (chaThe) guNasthAna meM hote haiN| isase Age ke gaNasthAnoM meM nahIM hote| samyagmithyAtva (tRtIya) guNasthAna meM aura dezasaMyata (pA~caveM) guNasthAna meM bhI nityaparyAptakajIva nahIM hote| zaGkA-pramattasaMyataguNasthAna meM nityaparyApta kaise sambhava hai ? kyoMki aparyAptAvasthA meM saMyama asaMbhava hai| samAdhAna---zaMkAkAra prAgama ke abhiprAya ko nahIM samajhA / Agama kA abhiprAya 1. dha pu. 2 pR. 441-444 / 2. labdhyApteiSu midhyAiSTibyatiriktazeSaguNAsambhayAt / (pa. pu. 1 pR. 208) / Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 127 parmApti/11 to isa prakAra hai ki - mAhAraka zarIra ko utpanna karane vAlA pramattasaMyataguNasthAnavartI sAdhu prodArikazarIragata chaha paryAptiyoM kI apekSA paryAptaka bhale hI rahA prAve, kintu pAhArakazarIra sambandhI paryApti ke pUrNa nahIM hone kI apekSA vaha sAdhu aparyAptaka hai| zaGkA-paryApta aura aparyAptapanA eka jItra meM eka sAtha sambhava nahIM hai, kyoMki eka sAtha eka jIba meM ina donoM ke rahane meM virodha pAtA hai| samAdhAna--nahIM, kyoMki ekasAtha eka jIva meM paryApta aura aparyApta sambandhI yoga sambhava nahIM haiM. yaha bAta iSTa hI hai / zaGkA-to phira pUrva zaMkA kA kathana kyoM na mAna liyA jAya, kyoMki samAdhAna ke kathana meM virodha AtA hai ? samAdhAna -nahIM, kyoMki bhUtapUrva naya kI apekSA virodha prasiddha hai| arthAt audArikazarIra sambandhI paritapane kI apekSA AhArakamizna avasthA meM bhI paryAptapane kA vyavahAra kiyA jA sakatA hai / athavA dravyArthikanaya ke avalambana kI apekSA AhArakazarIra sambandhI chaha paryAptiyoM ke pUrNa nahIM hone para bhI paryApta kahA hai| zaGkA--usa dradhyAthikanaya kA dUsarI jagaha abalambana kyoM nahIM liyA jAtA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki vahA~ para dravyAthikanaya ke avalambana ke nimitta nahIM pAye jAte / zaGkA- to phira yahA~ dravyAthikanaya kA avalambana kisalie liyA jAtA hai ? samAdhAna --mAhAraka.zarIra sambandhI aparyAptAvasthA ko prApta hae pramattasaMyata kI paryApta ke sAtha samAnatA dikhAnA hI yahA~ para dravyArthivanaya ke avalambana kA kAraNa hai| zaGkA--jisake praudArikazarIra sambandhI chaha paryAptiyAM naSTa ho cukI haiM aura aAhArakazarIra sambandhI paryAptiyAM abhI taka pUrNa nahIM huI haiM aise aparyAptaka pramattasaMyata ke saMyama kaise ho sakatA hai ? aura dUsare paryAptakoM ke sAtha kisa kAraNa se samAnatA ho sakatI hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki jisakA lakSaNa grAnava kA virodha karanA hai, aise saMyama kA mandayoga arthAta pAhArakamizca yoga ke sAtha hone meM koI virodha nahIM pAtA hai| yadi isa maMdayoga ke sAtha saMyama ke hone meM virodha pAtA hai to samudghAta ko prApta hue kevalI ke bhI saMyama nahIM ho sakegA, kyoMki vahA~ bhI aparyAptasambandhI yoga kA sadbhAva pAyA jAtA hai, isameM koI bizeSatA nahIM hai| duHkhAbhAva kI apekSA isakI dusare paryAptakoM ke sAtha samAnatA hai / jisaprakAra upapAdajanma, garbhajanma yA sammUcrchana janma se utpanna hue zarIroM ko dhAraNa karane vAloM ko duHkha hotA hai, usa prakAra pAhArakazarIra ko dhAraNa karane vAloM ke duHkha nahIM hotA hai, isalie usa avasthA meM pramattasaMyata paryApta hai| isaprakAra kA upacAra kiyA jAtA hai, yA duHkha ke binA hI pUrva praudArikapArIra kA 1. bha. pu. 1 pR. 318 / 2. pa. pu. 1 pR. 330 / 3. pa. pu. 1 pR. 31 / 4. pa. pu. 1 sUtra 78 kI TIkA / Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172/go. sA. jIvakANDa gAthA 128 parityAga hotA hai / ataeva pramattasaMyata aparyAptAvasthA meM bhI paryApta hai; isaprakAra kA upacAra kiyA jAtA hai / nizcayanaya kA prAzcaya karane para to vaha aparyApta hI hai / nityaparyAptAvasthA meM samyaktva aura landhyaparyAptAvasthA meM sAsAdana ke abhAva kA niyama 'heTima chappuDhavINaM, joisivaraNabhavaraNasavvaitthINaM / pugiNadare rahi sammo, Na sAsaNo raNArayApuNNe / / 128 // gAthArtha--nIce ko chaha pRthviyoM ke, jyotiSI-vANavyantara-bhavanavAsI devoM ke aura sarva striyoM ke nivRttyaparyAptaka avasthA meM samyagdarzana nahIM hotaa| nArakiyoM ke aparyAptAvasthA meM sAsAdana guNasthAna bhI nahIM hotA hai // 128 / / vizeSA -hanAmA dezakarSana hai : nArakiyoM ke aparyAptAvasthA meM sAsAdanaguNasthAna nahIM hotaa| isake dvArA cAroM gatiyoM ko aparyAptAvasthA meM kaunase guNasthAna hote haiM aura kaunakauna se nahIM hote haiM, isakA kathana karane kI sUcanA dI gaI hai ata: usI kA yahA~ kathana karate haiN| tadyathA zaGkA-mithyASTiguNasthAna meM nArakiyoM kA sattva rahA bhAve, kyoMki nArakiyoM meM utpatti kA nimitta kAraNa mithyAdarzana pAyA jAtA hai, kintu anya guNasthAnoM meM nArakiyoM kA sattva nahIM pAyA jAnA cAhie, kyoMki anya guNasthAnoM meM nArakiyoM meM utpatti kA kAraNabhUta mithyAtva nahIM pAyA jAtA hai| samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki narakAyu ke bandha binA mithyAdarzana-avirati aura kaSAyoM meM narakotpatti kI sAmarthya nahIM hai| pahale baMdhI huI prAyu kA pIche se utpanna hue samyagdarzana se niranvayavinAza bhI nahIM hotA hai, kyoMki aisA mAna lene para pArSa se virodha AtA hai| jinhoMne narakAyu kA bandha kara liyA hai, aise jIva jisa prakAra saMyama ko prApta nahIM ho sakate haiM usI prakAra samyaktva ko prApta nahIM hote haiM yaha bAta bhI nahIM hai, kyoMki aisA mAna lene para sUtra se virodha prAtA hai| jina jIvoM ne pahale narakAyu kA bandha kiyA aura pIche se samyagdarzana utpanna huA aise baddhAyuSka kRta kRtyavedaka samyagdRSTi yA kSAyikasamyagdRSTi kI naraka meM utpatti hotI hai| aise samyagdRSTi naraka meM aparyAptAvasthA meM pAye jAte haiM, kintu sAsAdanaguNasthAna vAle marakara naraka meM utpanna nahIM hote haiM, mayoMki sAsAdana samyagdRSTiyoM kI naraka meM utpatti nahIM hotI hai / zaGkara-jisaprakAra sAsAdanasamyagdRSTi naraka meM utpanna nahIM hote haiM, usIprakAra samyagdRSTiyoM kI marakara naraka meM utpatti nahIM honI caahie| samAdhAna-samyagdRSTi marakara prathamapRthvI meM utpanna hote haiM, isakA Agama meM niSedha nahIM hai / 1. gha. pu. 1 pR 330-31 / 2. yaha mAthA phucha pATAntara ke sAtha dha, pu. 1 pR. 206 para isa prakAra hai--"su heTTimAsu puDhacIsu, joisavaraNa mavaraNa sacca itthIsR / gaidesu samuppajjA sammAiThI du jo jIvo / / 133 // ' athakA prA. paM. saM. gA. 163 imaprakAra hai-"chasu heTTimAsu puDhavIsu joisaparaNabhavaraNa savva itthiisu| bArasa micchAvAde sammAiTissa raNasthi upavAdo // " (pR. 41) / 3. pa. pu. 1 pR. 205 / Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 128 paryApti/173 zaGkA-jisaprakAra samyagdaSTi bharakara prathama pRthvI meM uttama hote haiM usIprakAra dvitIyAdi pRthviyoM meM samyagdRSTi jIva utpanna kyoM nahIM hote ?' samAdhAna-asaMyata samyagdRSTi jIva dvitIyAdi prazciyoM meM utpanna nahIM hote, kyoMki samyagdRSTiyoM ke zeSa chaha pRzviyoM meM utpanna hone ke nimitta nahIM pAye jAte / azubhalezyA ke sattva ko naraka meM utpatti kA kAraNa kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki maraNa ke samaya asaMyatasamyagdRSTijIva ke nIce kI chaha pRthbiyoM meM utpatti kI kAraNarUpa azubhalezyA nahIM pAyI jAtI hai / marakAyu kA sattva bhI samyagdRSTi ke nIce kI chaha pRthviyoM meM utpatti kA kAraNa nahIM hai, kyoMki samyagdarzana rUpI khaDga se nIce kI chaha pRthvI sambandhI prAyu kATa dI jAtI hai| nIce kI chaha pRthvI sambandhI prAyu kA kaTanA prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki prAmama se isakI puSTi hotI hai isalie yaha siddha huA ki nIce kI chaha pRthviyoM meM samyagdRSTi utpanna nahIM hotA hai / zaGkA-samyagdarzana kI sAmarthya se narakAyu kA cheda kyoM nahIM ho jAtA ? 'samAdhAna-narakAyu kA cheda avazya hotA hai, kintu usakA samUla nAza nahIM hotaa| zaGkA samUla nAza kyoM nahIM hotA ? samAdhAna-aAgAmI bhava ko bAMdhI huI Ayu kA samUlanAza nahIM hotA, isa prakAra kA svabhAva hai| jo prAyukarma kA bandha karate samaya mithyAdRSTi the aura jinhoMne tadanantara samyagdarzana grahaNa kiyA hai aise jIvoM kI narakAdi gati meM utpatti rokane kI sAmarthya samyagdarzana meM nahIM hai| narakagati ke kathana ke pazcAt aba tiryacagati sambandhI guNasthAnoM kA kathana karate haiM - tiyaMca mithyASTi, sAsAdana samyagdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi guNasthAnoM meM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI / zaGkA-jisane tIrthaGkara kI sevA ko hai aura jisane mohanIya kI sAta prakRtiyoM kA kSaya kara diyA hai, aisA kSAyikasamyagdRSTi jIva duHkhabahula tiryaMcoM meM kaise utpanna hotA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki tiryaMcoM ke nArakiyoM kI apekSA adhika duHkha nahIM pAye jAte haiM / tiyaca samyagmithyAdRSTi aura saMyatAsaMyattaguNasthAnoM meM niyama se paryAptaka hote haiM / tiryaMcoM meM utpanna hue bhI kSAyikasamyagdRSTi jIva aNunatoM ko nahIM grahaNa karate haiM, kyoMki kSAyikasamyagdRSTi 'yadi tiryaMcoM meM utpanna hote haiM to bhogabhUmi tiryaMcoM meM hI utpanna hote haiM aura bhogabhUmi meM utpanna hue jIvoM ke aNuvratoM kA grahaNa karanA bana nahIM sktaa| 1. va. pu. 1 pR. 207 / 2. dha.pR. 1 pR. 324 / 3. dha.pu. 1 pR. 326 / 4. gha.pu. 1 pR. 336 / 5. tiritrakhA micchAiTThi-sAsaNasammAiTThi-asaMjadasammAiThiANe siyA pajjattA miyA apajjattA / / 4 / / (pU.1 pR. 325) / 6. pa.pU. 1 pR. 325 / 7. "sammamicchAiTiTha-saMjadAsaMjadaTaThANe NiyamA pjjttaa|| 85||"c.pu. 1 pR. 326 / 8. tirikkhA saMjadAsaMjadahANe khaiya sammAiTThI gasthi" dha.pu. 1 pR. 402 / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174/go. sA. jIva kApaDa gAthA 128 zaGkA-jinhoMne dAna nahIM diyA hai aise jIva bhogabhUmi meM kaise utpanna ho sakate haiM ? samAdhAna --nahIM, kyoMki bhogabhUmi meM utpatti kA kAraNa sampagdarzana hai aura vaha jinake pAyA jAtA hai unake vahA~ utpanna hone meM koI virodha nahIM AtA hai tathA pAtradAna kI anumodanA se rahita jIva kSAyikasamyagdRSTi ho nahIM sakate, kyoMki unameM pAtradAna kA prabhAva nahIM bana sakatA hai|' kSAyika samyagdarzana kI utpatti manuSya kAma meM hI hotI hai| ataH hisA manuSya ne pahale tiryaMcAyu kA bandha kara liyA hai aura anantara usake kSAyika samyagdarzana utpanna huyA hai, aise jIva ke uttama bhogabhUmi meM utpatti kA mukhya kAraNa kSAyika samyagdarzana hI jAnanA cAhie, pAtradAna nhiiN| phira bhI vaha pAtradAna kI anumodanA se rahita nahIM hotA hai| paMcendriyatirya cinI mithyAdRSTi aura sAsAdanaguraNasthAnoM meM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiM, kintu samyagmithyASTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyataguNasthAnoM meM niyama se paryApta hote zaGkA-jisa prakAra baddhAyuSka kSAyikasamyagdRSTi jIva nArakasambandhI napusakaveda meM utpanna hotA hai, usI prakAra tiyeca strIveda meM kyoM nahIM utpanna hotA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki naraka meM eka napusakaveda kA hI sadbhAva hai| jisa kisI gati meM utpanna hone vAlA samyagdRSTijIva usa gati sambandhI viziSTa vedAdika meM hI utpanna hotA hai isase yaha siddha huyA ki samyagdRSTi jIva marakara tiryacinI meM utpanna nahIM hotaa| manapya mithyASTi, sAsAdanasamyagdRSTi aura asaMyanasamyagdRSTi guNasthAnoM meM paryApta bho hote haiM aura aparyApta bhI hote haiN| 'samyagmithyASTi, saMyatAsaMyata aura saMpataguNasthAnoM meM niyama se paryAptaka hote haiN| isI prakAra yAnI manuSya sAmAnya ke kathana ke samAna manuSyaparyApta hote haiM / zaGkA-jisake zarIra paryApti pUrNa nahIM huI hai usako paryApta kaise kahA jAya ? samAdhAna nahIM, kyoMki dravyAthikanaya kI apekSA usake bhI paryAptapanA bana jAtA hai / bhAta paka rahA hai. yahA~ para jisa prakAra cAvaloM ko bhAta kahA jAtA hai, usI prakAra jisake sabhI paryAptiyAM parNa hone vAlI haiM aise jIva ke aparyAptAvasthA meM bhI paryAptapane kA vyavahAra virodha ko prApta nahIM hotA hai athavA paryApnanAmakarma ke udaya kI apekSA usake paryAptapanA samajha lenA caahie|' manuSyiniyoM meM mithyAdRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi guNasthAna meM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiM, kintu samyagmithyASTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyataguNasthAnoM meM . 1. gha. pu. 1 pR. 327 / 2. paMcidiyatirikkha-joriNagIsu micchAiTi-sAsaNasammAiThiTTANe miyA pajjaniyAmo siyA appajjattiyAgro // 7 // sammAmicchAiTiThanyasaMjadasammAidiTha-saMjadAsaMjada-ThANe NiyamAejjattiyA yo ||88||"p.pu. 1 pR. 328 / 3. "maNussA miccAiTThi-sAsaraNasammAidiva-prasaMjadasammAiTThi ThANe siyA pajjattA siyA apajjattA ||16||"(p.pu. 1 pR. 326) 4 sammAmilAiTi-saMjadAsajada-saMjadahAraNe giyamA pajjatA ||601" (va.pu. 1 pR. 326) / 5. evaM maNussa-pajjattA ||6 // pa.pu 1/331 / 6. dha.pu. 1 pR. 331 / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 128 paryApti/175 niyama se paryAptaka hote haiN|' zaMkA huNDAvasarpiNI kAlasambandhI striyoM meM samyagdRSTi jIva kyoM utpanna nahIM hote ? samAdhAna-unameM samyagdRSTijIva nahIM utpanna hote ! zaGkA--yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? mArgadara. samAdhAna--isI pArSasUtra se jAnA jAtA hai| zaGkA-to isa pAgama se dravyastriyoM kA mukti jAnA bhI siddha ho jAegA? samAdhAna nahIM, kyoMki vastrasahita hone se dravyastriyoM ke saMyatAsaMyattaguNasthAna hotA hai prataeva dravyastriyoM ke saMyama kI utpatti nahIM ho sakatI hai|' zaGkA-vastrasahita hote hue bhI una dravyastriyoM ke bhAvasaMyama ke hone meM koI virodha nahIM paataa| samASAna-dravyastriyoM ke bhAvasaMyama bhI nahIM hai, kyoMki bhAvasaMghama ke mAnane para unake bhAva asaMyama kA avinAbhAvI vastrAdi kA grahaNa karanA nahIM bana sakatA hai| zaGkA-to phira striyoM meM caudaha guNasthAna hote haiM, yaha kathana kaise bana sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki bhAvastrI meM arthAt strIveda yukta dravyapuruSa meM caudahaguNasthAnoM kA sadbhAva mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai| zaGkA-bAdarakaSAyaguraNasthAna ke Upara bhAvaveda nahIM pAyA jAtA isalie bhAvaveda meM caudaha guNasthAnoM kA sadbhAva nahIM ho sakatA hai / samAdhAna nahIM, yahA~ para veda kI pradhAnatA nahIM hai, kintu gatipradhAna hai aura vaha pahale naSTa nahIM hotI hai| zaGkAyadyapi manuSyagati meM caudahaguNasthAna sambhava haiM phira bhI use veda vizeSaNa se yukta kara dene para usameM caudahaguNasthAna sambhava nahIM haiM ? samAdhAna-nahIM, kyoMki vizeSaNa ke naSTa ho jAne para bhI upacAra se usa vizeSaNa yukta saMjJA ko dhAraNa karane vAlI manuSyagati meM caudaha gaNasthAnoM kA sadabhAva mAna lene meM koI birodha nahIM AtA hai| yahA~ vedoM kI pradhAnatA nahIM hai, kintu gati kI pradhAnatA hai| gati pahale naSTa nahIM hotI, arthAt manuSyagati to 14 ve guNasthAna taka rahatI hai aura usI ko pradhAnatA se caudahaguNasthAna kahe gae haiN| 1. maNusiNIsu micchAiTThI-sAsaNasammAichi ThANe simA panija tAyAmro sivA apajattiyAno 162 // sammAmicchAiTThi asaMjadasammAichi saMjadAsajada saMjadANe NiyamA pammattiyAyo / / 63 / / (ca. pu. 1 pR. 332) / 2. pa. pu 1 pR. 332-33 / 3. pa. pu. 1 pR. 332-333 / Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 go. sA. jIvakANDa gAthA 128 'bhAvayeda" to manuSyagati kA vizeSaNa hai / navama guNasthAna taka to bhAvaveda sahita manuSyagati kA sadbhAva rahatA hai phira navama guNasthAna ke Upara dasaveM Adi gurAsthAnoM meM bhAvaveda rUpa vizeSaNa ke naSTa ho jAne para bhI manuSyagati to banI rahatI hai| isIlie usa manuSyagati kI pradhAnatA se, bhAvaveda (strI prAdi) ke naSTa ho jAne para bhI usa sAtha rahane vAlI vizeSyarUSa manuSyagati ke sadbhAva meM upacAra se bhAvaveda (strI prAdi) kI apekSA bhI 14 guNasthAna kahe gae haiN| isakA khulAsA lezyA ke dRSTAnta se samajha lenA caahie| zAstrakAroM ne 13 veM guNasthAna lakalezyA btaaii|prntleshyaa to kaSAyoM ke udaya sahita yogapravatti meM hotI hai|[kssaayaanrNjityogprvRttiH lezyA iti parantu lezyA meM yoga (viNedhya) kI pradhAnatA hone se, terahave guNasthAna meM kaSAya (vizeSaNa) ke naSTa ho jAne para bhI sAthI yoga (vizeSya) kI vidyamAnatA mAtra dekhakara vahA~ lezyA kaha dI hai / vaise hI yahA~ bhI veda (vizeSaNa) ke naSTa ho jAne para bhI vizeSyarUpa manuSyagati ke sadbhAva ko dekhakara 14 veM guNasthAna taka veda kahA hai| deva mithyASTi, sAsAba nasamyagdRSTi aura asaMpatasamyagdRSTi guNasthAnoM meM paryApta bhI hote haiM aura apayApta bhI hote haiM / ' samyagmithyAvRSTiguNasthAna meM niyama se paryApta hote haiM / zaGkA-vigrahagati meM kAmagANArIravAle ke paryApti nahIM pAI jAtI, kyoMki vigrahagati kAla meM chaha paryAptiyoM kI niSpatti nahIM hotI / usIprakAra vigrahagati meM ve apati bhI nahIM ho sakate, kyoMki paryAptiyoM ke prArambha se lekara samApti paryanta madhya kI avasthA meM 'aparyApta' yaha saMjJA dI gaI hai, kintu jinhoMne paryAptiyoM kA prArambha hI nahIM kiyA hai aise vigrahagati sambandhI eka, do yA tIna samayavartI jIvoM ke aparyApta saMjJA nahIM prApta ho sakatI, kyoMki aisA mAna lene para atiprasaMga doSa AtA hai / isalie vigrahAti meM paryApta aura paryApta se bhinna koI tIsarI avasthA kahanI caahie| ___ samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki vigrahagati ko prApta jIvoM kA aparyAptoM meM hI antarbhAva kiyA gayA hai aura aisA mAna lene para atiprasaMga doSa bhI nahIM pAtA, kyoMki kArmaraNazarIra meM sthita jIvoM kI aparyAptakoM ke sAtha sAmarthyAbhAva, upapAdayogasthAna, ekAntavRddhiyogasthAna aura gati tathA prAyusambandhI prathama, dvitIya, tRtIyasamaya meM hone vAlI avasthA ke dvArA jitanI samIpatA pAyI jAtI hai utanI zeSa prANiyoM kI nahIM pAI jAtI / isalie kAmaNa kAyayoga meM sthitajIvoM kA aparyAptakoM meM hI antarbhAva kiyA jAtA hai / ataH sampUrNa prANiyoM kI do hI avasthAe~ hotI haiM, inase bhinna koI tIsarI avasthA nahIM hotii|' zaGkA-samyagmithyASTijIva paryAptaka hI hote haiM, yaha kyoM ? samAdhAna-kyoMki tIsare guNasthAna ke sAtha maraNa nahIM hotA tathA aparyAptakAla meM bhI samyAgmithyAtvaguNasthAna kI utpatti nahIM hotii| 1. ' devA miccha iTi-sApaNa tammAiDi-prasaM jadasammAiTThiANe siyA pajjattA siyA apajjattA // 4 // " (dha.pu. 1 pR. 334) / 2. "sammAmicchA iTiTha-TANe NiyamA pajjattA ||65||"(p.pu. 1 vR. 335.) / 3. pa.pu. 1 pR. 3341 4. va. pu. 1 pR. 334 // Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gApA 128 paryApti/177 zaGkA-"tIsare guNasthAna meM paryApta hI hote haiM" aisA niyama svIkAra kara lene para lo ekAntavAda prApta hotA hai| samAdhAna nahIM, kyoMki anekAntabhita ekAntabAda ke sabhAva mAnane meM koI virodha nahIM pAtA hai|' bhavanabAsI, vAnavyantara aura jyotiSI deva aura unakI debiyA~ tathA saudharma aura aizAna kalpavAsinI deviyA~ ye saba mithyAvRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi guNasthAna meM pati bhI hote haiM aura aparyApta bhii| kintu samyagmithyAdRSTi aura asaMyata samyagdRSTi guNasthAnoM meM niyama se payapti hote haiM / zaGkA-samyagmithyASTijIva bhale hI bhavanavAsI Adi devoM meM aura deviyoM meM utpanna nahIM hote, yaha to ThIka hai, parantu yaha bAta nahIM banatI ki asaMyatasamyagdRSTi ukta deva-deviyoM meM utpanna nahIM hote| samAdhAna nahIM, kyoMki samyagdRSTi kI jAnya devoM meM utpani nahIM hotI hai| zaGkA jaghanya avasthA ko prApta nArakiyoM aura tiryaMcoM meM utpanna hone vAle samyagdRSTijIva unase utkRSTa avasthA ko prApta bhavanavAsI Adi deva va deviyoM meM tathA kalpavAsI debiyoM meM kyoM nahIM utpanna hote ? samAdhAna-nahIM, kyoMki jo prAyukarma kA bandha karate samaya midhyAdRSTi the aura jinhoMne sadanantara samyagdarzana ko grahaNa kiyA hai aise jIvoM kI narakAdi gati meM utpatti ke rokane kI sAmarthya samyagdarzana meM nahIM hai| zaGkA-samyagdRSTi jIvoM kI jisa prakAra narakagati Adi meM utpatti hotI hai usI prakAra devoM meM utpatti kyoM nahIM hotI ? samAghAna-yaha kahanA ThIka hI hai, kyoMki yaha bAta iSTa hI hai / 5 zaGkA-yadi aisA hai to bhavanavAsI Adi meM bhI asaMyatasamyagdRSTi jIvoM kI utpatti prApta ho jAegI? samAdhAna nahIM, kyoMki jinhoMne pahale Ayukarma kA bandha kara liyA hai aise jIvoM ke samyagdarzana kA usa gatisambandhI AyusAmAnya ke sAtha virodha na hote hue bhI usa-usa gatisambandhI vizeSa meM utpatti ke sAtha virodha pAyA jAtA hai| aisI avasthA meM bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI, 1. gha.pu. 1 pR. 335 / 2. "bhatraNavAsiya-bAragAta ra-joisiya-devAdevIgro sodhammIsAraNa kappavAsiya devIpoca migchAidii-gAsaNasammAidiTha-ThANe siyA pajattA siyA apajjattA, siyA parajatiyAno siyA prapajjattiyAno ||96 / " (pa.pu. 1 pR. 335) 3. sammAbhicchAiTTi-prasaMjada-sammAiTi u-ThANe NiyamA pajjattA riNayamA pajjattiyAyo / / 17 // " (dha.pu. 1 pR. 336) 4. pa.pu. 1 pR. 336 / 5. dha. pu. 1 pR. 336 / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17/go.sA. jIvakANDa gAthA 128 prakIrNaka, Abhiyogya aura kilbiSika devoM meM, nIce ke chaha narakoM meM sarvaprakAra kI striyoM meM, napusakaveda meM, ekendriyoM meM, vikalatrayoM meM, labdhyaparyAptaka jIvoM meM aura karmabhUmija tiryacoM meM masayatasamyagdRSTi kA utpatti ke mAtha virodha siddha ho jAtA hai / isalie itane sthAnoM meM samyamdaSTajIva utpanna nahIM hote haiN|' saudharma-aizAna svarga se lekara uparima aveyaka ke parimabhAga paryanna devoM meM mithyASTi, sAsAdanasamyagdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna meM jIva paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiM / zakSA...sAnatkumAra svarga se lekara Upara striyA~ utpanna nahIM hotI haiM, kyoMki saudharma aura aizAna svarga meM devAMganAoM ke utpanna hone kA jisa prakAra kathana kiyA gayA hai, usa prakAra Age ke svargoM meM unakI utpatti kA kathana nahIM kiyA gayA hai isalie vahAM striyoM kA prabhAva rahane para / jinakA strI-sambandhI saMtApa zAnta nahIM huA hai, aise devoM ke devAGganAoM ke binA mumma kaise ho sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki sAnatkumAra Adi kalpasambandhI striyoM kI utpani saudharma va aizAna svargoM meM hotI hai| zaGkA-to sAnatkumAra Adi kalpoM meM striyoM ke astitva kA kathana karanA cAhie ? samAdhAna nahIM, kyoMki jo dUsarI jagaha utpanna huI haiM tathA jinako dezyA, AyU aura bala sAnatkumArAdi kalpoM meM utpanna devoM se bhinna prakAra ke haiM : aisI striyoM kA sAnatkumAra Adi kalpoM meM utpatti kI apekSA astitva mAnane meM virodha pAtA hai / bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI deva tathA saudharma-rezAna kalpavAsI deva manuSyoM ke samAna zarIra se pravIcAra karate haiN| maiyana-sevana ko pravIcAra kahate haiN| jinakA kAya meM pravIcAra hotA haiM, unheM kAya se pravIcAra karane vAle kahate haiN| sAnatkumAra aura mAhendra kalpa meM deva sparza se pravIcAra karate haiM arthAta ye deva devAGganAoM ke sparzamAtra se hI atyanta prIti ko prApta hote haiN| isI prakAra vahA~ kI deviyAM bhI devoM ke sparzamAtra se atyanta prIti ko prApta hotI haiN| brahma-brahmottara, lAntavApiSTha kalpoM meM rahanevAle deva apanI devAGganAmoM ke zRMgAra, prAkAra, bilAsa, prazasta tathA manojJa deSa va rUpa ke avalokana mAtra se hI paramasukha ko prApta hote haiM isalie ve rUpa se pravIcAra karane vAle haiN| zukra, mahAzukra, zatAra aura sahasrAra kalpoM meM rahane vAle deva devAGganAyoM ke madhura saMgIta, komala hAsya, lalita zabdoccAra aura bhUSaNoM ke zabda sunane mAtra se hI paramaprIti ko prApta hote haiM, isalie ve zabda se pravIcAra karane vAle haiN| prAnata, prAgata. AraNa aura acyuta kalpoM ke deva apanI devAGganAmoM kA mana meM saMkalpa karane mAtra se hI paramasukha ko prApta hote haiM isalie ve mana se prabocAra karane vAle 1. dha. pu. 1 pR. 33.7 / 2. sodhammImAraga-ppahaDi jAva uparima-umarima-gevaje ti vimAlA vAsiya-dezesu micchAidiTha-satyampa sammAiTi-asaMjadasammAiTiTa-TTAgo siyA gajjattA siyA apamjatA // 68|| (va. pu. 1 pR. 337) / Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ miM gAthA 129 prANa / 176 haiN| vedanA ke pratikAra ko pravIcAra kahate haiM / usa vedanA kA abhAva hone se navaveka se lekara Upara ke sabhI deva pravIcAra rahita haiM, ataH nirantara sukhI haiM / " samyagmithyAdRSTi guNasthAna meM deva niyama se paryAptaka hote haiN| nava anudizoM meM aura vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddhi ina pA~coM anuttara vimAnoM meM rahane vAle deva asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna meM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI hote haiM / " isaprakAra gommaTasAra jIvakANDa meM paryApti prarUpaNA nAmaka tIsarA adhikAra pUrNa huaa| 4. prANaprarUpaNAdhikAra prANa kA niruktipUrvaka lakSaNa * bAhira jahA tava prabhaMtahi pANehiM / pArati jehi jIvA, pANA te hoMti rigaddiTThA // 129 // gAthArtha - jisa prakAra bahiraMga pariNAmoM ke dvArA jIva jItA hai usI prakAra jina abhyantara prANoM ke dvArA jIva jItA hai ve prANa haiN| aisA kahA gayA hai / / 126 / / vizeSArtha - isa gAthA meM prAraNa kA lakSaNa kahA gayA hai| jinake dvArA zrAtmA jIvana saMjJA ko prApta hotA hai ve prAtha haiM / " jinake dvArA jIva jItA hai ve prANa haiN| jinake saMyoga se jIva janma letA hai aura viyoga se maraNa ko prApta hotA hai, ve prANa haiM / " jinake dvArA jIva jIte haiM athavA jIvita ke vyavahAra yogya hote haiM, ve prAraNa haiN| prANa do prakAra ke haiM - bAhyaprANa arthAt dravyaprANa aura abhyantaraprANa arthAt bhAvaprANa | 6. Sa. pu. 1 pR. 338-336 / 2. sammAmicchAdi kA rizayamA pajjattA // 66 // " (dha. pu. 1 pR. 336) / 3. zraNudi zraNuttara vijaya SaDjayaMta jayaMtAbarAjita samyasiddhi vimANavAsiya devA asaMjada-sammAili ThANe siyA pajjatA siyA thapajjatA // 100 // " (dha. pu. 1 pR. 336) / 4. yaha gAthA pa. pu. 1 pR. 256 para gA. 141 aura prA. paM. saM. pR. 10 gA. 45 hai, kintu 'pANaMti' ke sthAna para 'jIvaMti' aura "ziviTThA ke sthAna para 'bohabbA' pATha hai / 5. prANiti emirAtmeti prANA: / ( Sa. pu. 1 pR. 256 ) / 6. prANiti jIvati ebhiriti prANA: / (dha.pu. 2. 492 ) / 7. "jesi joe jammadi maradi vibhogamma te vi daha pAraNA // 136 / / " yeSAM joe saMyoge jammadi jIvo jAyate utpadyate yeSAM viyoge sati jIvo briyate jIvitabya rahito bhavati te'pi dazaprANAH kathyante" (svA.kA. anu. pU. 77 ) / 6. jIvati jIvavad vyavahAra yogyA bhavati te prANAH / (zrI abhayacandrasUri kRta TIkA ) | Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180/go. sA. jIbakANDa mAthA 126 dravyendriya prAdi dravyaprANa hai tathA kSAyAMpazAmaka bhAvandriyAdi bhAvaprANa haiN|' abhyantara prANa-indriyAvaraNa (matijJAnAvaraNa) karma kA kSayopazama praadi| bAhyaprANa-abhyantaraprANoM kA kArya jaise A~khoM kA kholanA, banda karanA Adi indriya vyApAra, kAyaceSTA, vacanavyApAra, ucchvAsa-niHzvAsarUpa pravRtti ityAdi / zaGkA-paryApti aura prANa meM kyA bheda hai? samAdhAna- nahIM, vapoMki inameM himavAna aura vindhyAcala parvata ke samAna bheda pAyA jAtA hai| AhAra, zarIra, indriya, pAnapAna, bhASA aura manarUpa praktiyoM kI pUrNatA paryApti haiM aura jinake dvArA prAtmA jIvana saMjJA ko prApta hotA hai, ve prANa haiN| yahI ina donoM meM bheda hai| zaGkA pA~coM indriyA~, Ayu aura kAyabala ye prANasaMjJA ko prApta ho sakate haiM, kyoMki ve janma se lekara maraNa taka bhava ko dhAraNa karane rUpa se pAye jAte haiM aura unameM se kisI eka kA abhAva hone para maraNa bhI dekhA jAtA hai, parantu ucchvAsa, manobala aura vacanabala inako prANasaMjJA nahIM dI jA sakatI, kyoMki inake binA bhI aparyApta avasthA meM jIvana pAyA jAtA hai / samAdhAna nahIM, kyoMki ucchavAsa, manobala aura vacanavala ke binA aparyAptAvasthA ke pazcAt paryAptAvasthA meM jIvana nahIM pAyA jAtA hai isalie unheM prANa mAnane meM koI virodha nahIM praataa| zaGkA-paryApti aura prANa ke nAma mAtra meM vivAda hai, vastutaH koI vivAda nahIM hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki kArya aura kAraNa ke bheda se una donoM meM bheda pAyA jAtA hai tathA paryAptiyoM meM Ayu kA sadbhAva nahIM hone se, manobala-vacanabala-ucchvAsarUpa prANoM ke aparyAptAvasthA meM nahIM pAye jAne se paryApti aura prANa meM bheda samajhanA cAhie / zaGkA- ve paryAptiyA~ bhI aparyAptakAla meM nahIM pAI jAtI haiM, isalie aparyAptakAla meM unakA sadbhAva nahIM rhegaa| samAdhAna nahIM, kyoMki aparyAptakAla meM aparyAptarUpa se unakA sadbhAva pAyA jAtA hai / zaGkA---'aparyAptarUpa' isakA kyA tAtparya hai ? samAghAna--paryAptiyoM kI ardhaniSpatti (apUrNatA) aparyApti hai / isalie paryApti, aparyApti aura prAe meM bheda siddha ho jAtA hai| athavA indriyAdi meM vidyamAna jIvana ke kAraNapane kI apekSA na karake indriyAdirUpa zakti kI pUrNatAmAtra ko paryApti kahate haiM aura jo jIvana ke kAraNa haiM ve 1. dravyendriyendriyAdidravyaprANA, bhAvendriyAdi-bhAyopAmiphabhASaprANAH / (bRhadravyasaMgraha gA. 3 kI ttiikaa)| 2. "vAprANaiH abhyantarapAraNakAryanayanonmIlanAdIndriyavyApArakAyaceSTAvAnyApArocchvAsa niHzvAsapravRttirUparjIvAH / prANati jIvaMti tathA abhyantaraH indriyAvaraNakSayopazamAdibhiH yIvAH jIvaMti" (zrI abhayacandrasUrikRta ttiikaa)| 3. gha. pu 1 pR. 256-57 / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 150 prAsA/181 prANa haiM, yahI ina donoM meM bheda hai|' pAhAra, zarIra, indriya, bhAnapAna, bhASA aura manarUpa pariNamAne ko zakti kI pUrNatA paryAptiyA~ haiM / viSayagrahaNarUpa vyApAra kI vyakti prANa haiM / isaprakAra donoM meM bheda jAnanA khaahie| prANoM ke bheda paMcavi iMdiyapANA maraNavacakAyesu tiNi balapArA / prANApANappAraNA pAugapANega hoMti daha pAraNA // 130 / / gAthArtha-pA~ca indriya prANa, mana-vacana-kAya ye tIna balaprANa, pAnaprANa aura AyunANa ye maba dasa prANa hote haiM / / 130 // vizeSArtha-mUla cAra prAgA haiM--1. indriyaprANa 2. balaprANa 3, pAnapAnaprANa 4. prAyuprANa / / inake avAntara dasa bheda ho jAte haiN| indriya pA~ca-sparzana, rasanA, ghrANa, cakSa aura zrotra / bala tInamanobala, vacanabala, kAyabala / prAyu, zvAsocchvAsa, isaprakAra ye saba milakara (5+3+1+1) dasa prANa ho jAte haiN| ukta pA~coM indriyoM kA ekendriya Adi pA~ca jAtiyoM meM antarbhAva nahIM hotA, kyoMki cakSurindriyAvaraNa Adi karmoM ke kSayopazama ke nimitta se utpanna huI indriyoM kI ekendriya Adi jAtiyoM ke sAtha samAnatA nahIM pAyI jaatii| usI prakAra ina pAMcoM indriyoM kA indriya paryApti meM bhI antarbhAva nahIM hotA, kyoMki cakSurindriya prAdi ko AvaraNa karane vAle karmoM ke kSayopazamarUpa indriyoM ko aura kSayopazama kI apekSA bAhya padArthoM ko grahaNa karane kI zakti ke utpanna karane meM nimittabhUta pudgaloM ke pracaya ko eka mAna lene meM virodha AtA hai, usIprakAra manobala kA manaHparyApti meM bhI antarbhAva nahIM hotA, kyoMki manovargaNA ke skandhoM se utpanna hue pudgala pracaya ko aura usase manobalarUpa prAtmabala ko eka mAnane meM virodha AtA hai tathA vacanabala bhI bhASAparyApti meM antarbhUta nahIM hotA, kyoMki AhAravargaNA ke skandhoM se utpanna hue pudgalapracaya kA aura usase utpanna huI bhASAvargaNA ke skandhoM kA zrogrendriya ke dvArA grahaNa karane yogya paryAya se pariNamana karAnerUpa zakti kI paraspara samAnatA kA abhAva hai| kAyabala / kA bhI bhArI raparyApti' meM antarbhAva nahIM hotA, kyoMki vIryAntarAya ke udayAbhAva aura upazama se 11. "jIvana hetutvaM tatsthamanapekSyazaktiniSpattimAtra paryAptirucyate, jIvanahetavaH punaH prAramA iti tyo daH / " (gha. pu. 1 pR. 257) / 2. "mAhArazarIrendriyaprANabhASAmano'rthagrahaNa-zaktiniSpattirUpAH paryAptayaH viSayagrahaNa vyApAra-vyaktirUpAH prAgAH iti meMdo jJAtavyaH / " ( svA. kA, anu, gA, 141 TokA pR. 80 ) / 3. yaha gAthA gha. pu. 2 pR. 421 para gA. 236 hai| prA. paM. saM. pR. 573 para gA, 28 hai tathA mUsAcAra paryApti adhikAra mA. 150 hai, kintu 'kAyasu' ke sthAna para 'kAe' pATha hai aura 'daha' ke sthAna para 'dama' hai| prA. paM. saM. meM 'hoti' ke sthAna para 'huti' hai / mudrita go. jI. meM 'pAraNapANa' jo prazuddha pratIta hotA hai prataH dhavana Adi ke AdhAra para 'grANApAraNappANa' zuSTha pATha rakhA gayA hai / 4. "tikAle cadupAraNA indiyabalamAuANapANo ya" (vRhadravyasaMgraha gA. 3) / Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182, go. sA. jIvakANDa pAthA 131-133 utpanna hue kSayopazama kI aura khala rasabhAga kI nimittabhUta zakti ke kAraNa pudgala pracaya kI ekatA nahIM pAI jaatii| isI prakAra ucchvAsa-niHzvAsa prAraNa kArya hai jo prAtmopAdAnakAragaka hotA hai| ucchvAsa niHzvAsa paryApti kAraNa hai aura pudgalopAdAna nimittaka hai, prataeva ina donoM meM bheda samajha lenA caahie| ___ dravya aura bhAvaprANoM kI utpatti kI sAmagrI vIriyajuvamadikhauvasamutthA poiMdiyeMdiyesu balA / dehudaye kAyAraNA vacIbalA prAu pAudaye // 131 // gAthArtha ---vIryAntarAya karmasahita matijJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se indriyaprAraNa aura noindriya (mana) bala prAraNa utpanna hone haiM / zarIra nAmakarmodaya se kAyabala, pAnaprANa, bacanabalaprAraNa evaM pAyukarmodaya se AyuprANa utpanna hote haiM // 131 // vizeSArtha-matijJAnAvaraNa ke kSayopazama ke sAtha-sAtha vIryAntarAya karma kA kSayopazama hone para noindriya (mana) va indriyoM meM bala A jAnA hai arthAt apane-apane viSaya ko grahaNa karane ko zaktirUpa labdhi nAmaka bhAvendriya utpanna ho jAtI hai / isa prakAra ina do karmoM ke kSayopazama se pAMca indriyaprANa da manobalaprAraNa ye chahaprAraNa utpanna hote haiN| zarIra nAma karmodaya se zarIra meM ceSTA karane kI zaktirUpa kAya bala nAmaka sAtavA~ prANa utpanna hotA hai| unachvAma-niHzvAsa nAmakarma ke udaya se sahita zarIra nAmakarmodaya hone para unachvAsa-niHzvAsarUpa pravRtti karane meM kAraNa aisI zakti rUpa pAnaprAraNa nAmaka pAThavA prAga hotA hai| svaranAmakarmodaya sahita zarIra nAmakarma kA udaya hone se vacana vyApAra meM kAraNa aisI zakti vizeSarUpa vacanabala nAmaka nayA~ prANa hotA hai| Ayukarmodaya se nAraka Adi (naravA-tiyaMca-manuSya-deva) paryAyarUpa bhava dhAraNa kI zaktirUpa prAyu nAmaka dasavAM prANa utpanna hotA hai| chahoM paryAptiyA~ mAtra eka paryApti nAmakarmodaya se niSpanna hotI haiM, usa prakAra kisI eka karmodaya se dasoM prANa utpanna nahIM hote haiM, kyoMki 'prANa' nAmaka karmaprakRti nahIM hai, kintu bhinna-bhinna karmoM ke kAraNa bhinna-bhinna prAraNa utpanna hote haiM, yahI zAna isa gAthA ke dvArA karAyA gayA hai| prANoM ke svAmI 'iMdiyakAyAUriNa ya puNNApuNNesu puNNage pAraNA / bIiMdiyAdipuNNe vacImaNo sapipuNNeva // 132 // 'dasa saNNoNaM pAraNA sesegaNaMtimassa ve UraNA / pajjattesidaresu ya satta duge sesagegUNA // 133 // gAthArtha- indriya, kAyabala aura grAyu ye tIna prANa paryApta jIvoM meM bhI hote haiM tathA aparyApta jIvoM meM bhI hote haiM, kintu paryApta jIvoM meM pAnapAna prANa bhI hotA hai| dvIndriyAdi paryApta jIvoM 1. pra. pu. 2 pR. 412-13 1 2. siddhAntacakravatI zrInadabhaya candrasUri kRta TIkA / 3. gha. pu. 2 pR. 418 para isa gAthA sambandhI viSaya diyA gayA hai / 4. maha gAthA gha. pu. 2 pR. 418 para bhI hai| Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 132-133 prAgA / 183 meM navala aura saMjI paryAtaka jIvoM meM manobala prAraNa bhI hote haiM / / 132 / / saMjI paMcendriya paryApta jIvoM meM dasa prANa hote haiM aura zeSa paryAptajIvoM meM eka-eka prAraNa kama hotA gayA hai, anta meM do prANa kama hote haiM / aparyAptakoM ke do jIvasamAsoM meM sAta-sAta prANa haiM. zepa meM eka-eka kama hai // 133 // vizeSArtha gAthA 120 meM kahe gaye dasaprAraNa saMjJIparyAptakoM ke hote haiM / grAnapAna, bacanabala aura manobala ina tIna prAgoM ke binA zeSa sAtaprAgA saMjJI-paMcendriya-paryAptakoM ke hote haiN| dasa prANoM meM se manobala ke binA zeSa nau prAsa asaMjJI paMcendriya paryAptakoM ke hote haiM aura aparyApta avasthA ko prApta inhIM jIvoM ke vacanavala tathA AnapAna prANoM ke vinA zeSa sAtaprANa hote haiM / prasaMjJIpaMcendriya paryApta kenoprANoM meM se zrotriya prAraNa ko kama kara dene para zeSa pATha prANa caturindriya paryAptajIvoM ke hote haiM / inhIM caturindriya aparyAptajIvoM ke anazana aura vacanabala ke binA zeSa chaha prANa hote haiM / caturindriyaparyApta jIvoM ke pATha prANoM meM se cakSurindriya kama kara dene se zeSa sAta prANa trIndriya paryApta jIvoM ke hote haiN| ina sAta prANoM meM se prAnapAna aura vacanabalaprANa kama kara dene para zeSa pA~ca prANa trIndriya aparyAptakoM ke hote haiM / trIndriya paryAptakoM ke sAtaprANoM meM se ghrANendriya kama kara dene para zeSa chaha prANa hIndriyaparyAtakoM ke hote haiM / una chaha prAraNoM meM se prAnapAna aura bacanabala kama kara dene para zeSa cAraprANa hIndriya aparyAptakoM ke hote haiM / dvIndriya paryAptakoM ke prANoM meM se ramanendriyaprAraNa aura vacanavala ina do prANoM ko kama kara dene para zeSa cAraprANa ekendriya-paryAtakoM ke hote haiN| una cAra meM se grAnapAna prANa kama kara dene se zeSa tIna prANa ekendriya paryAtakoM ke hote haiM / ' prAkRtapaJcasaMgraha meM pU. 10 para ina gAthAoMoM meM ukta viSaya aura bhI spaSTa kiyA gayA hai ussAso pajjatte sasi kAya - iMdiyAUriNa / vaci pajjattatasANaM cittavalaM sajjite // 47 // dasaNaM pAraNA sese gRNaMtimassa ne UraNA / pajJattesu daresu a satta due sesA ||48 || puNe safor savve maNarahiyA hoMti te du iyarammi / sodavighAraNa jinbhArahiyA sigiMdabhArA // 46 // paMcakha pAraNA maraNa vaci ussAsa UNiyA savve / karaNa vigaMdharasaNArahiyA sesesu te apuSNesu ||50 || eiMdiyAdipajjat 4 / 6 / 7/8 /6/10 / sarpiNa pacidiyAdi - apajjattesu / 7 / 7 /6/5/4 / 3 | uparyukta gAthAoM meM kSogAvapAya bArahaveM guNasthAna taka ke jIvoM ke prANoM kA kathana kiyA gayA hai, aba sayogojina aura ayogojina ke prANoM kA vicAra kiyA jAtA hai| sayogI jina ke pA~ca bhAvendriyA~ aura bhAvamana nahIM rahatA hai, ataH ina chaha ke binA cAraprANa pAye jAte haiM tathA kebalIsamudghAta kI aparyAptAvasthA meM vacanabala aura zvAsocchvAsa kA abhAva 1. dha. pu. 2. 4181 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184/mo. sA. jIvakANDa gAthA 132-133 ho jAne se athavA tRtIya zukladhyAna ke kAla meM prAya ba.kAyabala ye do hI prANa hote haiM, parantu kitane hI prAcArya dravyendriya ko pUrNatA kI apekSA dasa prANa kahate haiM, unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki sayogIjina ke bhAvendriyA~ nahIM pAI jaatiiN| pA~coM indriyAvaraNakamo ke kSayopazama ko bhAvendriyoM kahate haiM, kintu jimakA AdharaNakarma samUla naSTa ho gayA hai, unake vaha kSayopazama nahIM hotaa| yadi prANoM meM dravyendriyoM kA hI grahaNa kiyA jAye to saMjJIjIvoM ke aparyApta kAla meM sAtaprAraNoM ke sthAna para kula do hI prANa kahe jAyeMge, kyoMki unake dravyendriyoM kA prabhAva hotA hai / ataH yaha siddha huA ki sayogIjina ke cAra athavA do hI prAraNa hote haiN|' ayogIjina ke Ayu nAmaka eka hI prANa hotA hai| zaGkA --eka prAyuprAsa hone kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna---jhAnAvaraNakarma ke kSayopazama svarUpa pAMca indriyaprANa to ayogakevalI ke haiM nahIM, kyoMki jJAnAvaraNAdi karmoM kA kSaya ho jAne para kSayopazama kA abhAva pAyA jAtA hai | isIprakAra pAnapAna, bhASA aura manaHprAraNa bhI unake nahIM haiM, kyoMki paryAptijanita prANa saMjJA vAlI zakti kA unake abhAva hai| isoprakAra unake kAyavala nAma kA prANa bhI nahIM hai, kyoMki unake zarIra nAmakarmIdaya janita karma aura nokarmoM ke prAgamana kA abhAva hai| isalie prayogakevalI ke eka AyuprANa hI hotA hai| upacAra kA prAzraya lekara ekamANa, chamArA athavA sAtaprANa bhI hote haiN| yaha kAthana / apradhAna arthAt gaurA hai| 'jahA~ mukhya kA abhAva ho, kintu usake kathana karane kA nimitta yA prayojana ho vahA~ para upacAra kiyA jAtA hai| ayogI jina ke mukhya indriyoM kA to abhAva hai, kyoMki ve jJAnAvaraNa ke kSayopazamasvarUpa haiM, kintu paMcendriyajAti nAmakarmodaya ke kAraNa ayogakevalI paMcendriya haiN| isalie pA~ca indriyaprANoM kA upacAra bana jAtA hai / zarIranAmanAma kA yadyapi udaya nahIM hai tathApi sattva hai aura audArika zarIra bhI hai ataH kAyabala prAraNa kA bhI upacAra kiyA jA sakatA hai / isa prakAra pA~ca indriyoM ke upacAra se eka AyunANa aura pA~ca indriya prANa, chahaprAraNoM kA upacAra bana jAtA hai / ina chahaprAraNoM meM kAyabala prANa milA dene se sAta prANoM kA upacAra bana jAtA hai| isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM prANaprarUpaNA nAmaka caturtha adhikAra pUrNa huprA / 1. 'tamhA sajogikevalissa pAripAyA do pAzA yA / " (4. pu. 2 pR. 444-45 va pR. 651) 2. "pAuma pANoM epako ceda" (pa. pu. 2 pR. 445) 3. gha, pu. 2 pR. 445-46 / 4. "mukhyAbhAve sati prayojane nimise ghopacAraH pravartate / / 212 / / (paalaappddhti)| Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 134-135 saMjJA/185. 5. saMjJA-prarUpaNAdhikAra saMjJA kA lakSaNa va bheda 'iha jAhi bAhiyA vi ya jIvA pAyaMti dAruNaM dukkhaM / sevaMtAdhi ya ubhaye tAno cattAri saNApro // 134 // gAthArtha-jinase bAdhita hokara jIva isa loka meM dAruNa duHkha prApta karate haiM aura jinakA / sevana karane para bhI jIva donoM hI bhavoM meM dAruNa duHkha ko prApta hote haiM ve cAra saMjJAe~ haiM / / 134 / / vizeSArtha AhArAdi kI vAMchA se bAdhita hokara, saMklezita hokara, pIr3ita hokara jIva isa / bhava meM dAruNa arthAt tIna duHkha pAtA hai| vAMchita padArtha kA sevana karane se jIva isa bhava meM / aura parabhava meM arthAt donoM bhavoM meM tIva duHkhoM ko prApta hotA hai| ye saMsAra (bAchAe~) cAra . hai-pAhArasaMjJA, bhayasaMjJA, maithunasaMjJA aura parigrahasaMjJA / yahA~ vAMchA ko saMjJA kahA gayA hai| vAMchA hI isa loka aura paraloka meM mahAn duHkha kA kAraNa hai| zAhArasaMjJA' kA lakSaNa ba kAraNa 'AhAradasaNeNa ya tassubajogeNa promakoThAe / sAdivarudIraNAe havavi hai prAhArasaNNA hu // 13 // gAthArtha-grAhAra dekhane se, usake upayoga se, koThe (peTa) khAlI hone se aura sAtA-itara . arthAt asAtAvedanIya karma kI udIraNA hone se AhArasaMjJA hotI hai // 135 / / vizeSArtha-AhAra ke viSaya meM jo tRSNA yA AkAMkSA hotI hai vaha AhArasaMjJA hai| yaha AhArasaMjJA antaraMga aura bahiraMga kAraNa milane para utpanna hotI hai| isameM antaraMga kAraNa sAtAvedanoya karma ke pratipakSI asAtAvedanIyakarma kA tIna udaya va udIraNA hai| bahiraMga kAraNa1. udararUpI koThe kA rikta honA, kyoMki jaba peTa khAlI hotA hai taba bhUkha lagatI hai aura bhojana kI bAMchA hotI hai| 2. nAnA prakAra ke rasayukta sundara bhojana-pAnAdi ko dekhane se usakI vAMchA hotI hai / 3. pUrva meM mukta sundara-susvAdu pAhAra prAdi kI smRtirUpa upayoga hone se prAhArasaMzA utpanna hotI hai|5 1. prA. paM. saM. (bhAratIya jJAnapITha) pR. 11 gA. 51 pra. 1 pR. 574 gA. 40, kintu vahA~ 'vAhiyA' ke sthAna para hAghidA' pATha hai| 2. maNNa ca uThibahA AhAra-bhaya-mehuNa-parigahmaNNa cedi / " (dha. pu. 2 pR. 413) / 1. prA. paM. saM. pR. 11 mA. 52; pR. 574 gA. 41, kintu kucha pAra bheda hai| 4. "grAhAre yA tRSNA kAMkSA sAhAra sajJA / " (dha. pu. 2 pR. 414) / 5. zrImadabhaya candrasUri kRta TIkA / Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186/go. sA. jIvakANDa gAthA 136-137 bhayasaMjJA kA lakSaNa va kAraNa 'aibhImadasaNega ya tassuvajogeNa promasattIe / bhayakammudIraNAe bhayasaNNA jAyave cahiM // 136 // gAthArtha-ati bhayAnaka rUpAdi ke dekhane, usakI ora upayoga karane, zakti kI hInatA aura bhayakarma pI jIrA rUpa dhArada rakhoM narasaMjJA uraNAra hotI hai / / 136 // vizeSArtha-bhayasaMjJA bhavarUpa hai / / 1. tIna bhayaMkararUpa-beSa-kriyAdi tathA Rra pazu siMha saryAdi ke avalokana se / 2. bhayaMkara DAkU, vyAgha, siMha, sIdi kI smRti se| 3. manobala kI hInatA se| isaprakAra ina tIna bahiraMga kAraNoM se aura bhaya nokaSAya karma kI udIraNArUpa antaraMga kAraNa me bhayasaMjJA utpanna hotI hai| bhaya ke kAraNa bhAgane kI athavA zaraNasthAna kI khoja karane kI icchA hoto hai / zaktihona jIva jaba apane se adhika balazAlI va hAnikAraka padArtha ko dekhatA hai to vaha usase Darakara zaraNa lene kI icchA karatA hai tathA zaraNya sthAna kI khoja meM bhAgatA hai| maithunasaMjJA kA lakSaraNa ya kAraNa 'pariNadarasabhoyaroNa ya tassuvajogeNa kusiilsevaae| vedassudIraNAe mehuNasaNNA havadi evaM // 137 // gAthArtha- gariSTha rasa yukta bhojana karane se, pUrvabhuktaviSayoM kA dhyAna karane se, kuzIla kA sevana karane se aura veda karma kI udIraNA se maithunasaMjJA utpanna hotI hai / / 137 / / vizeSArtha-tInoM vedoM ke sAmAnya udaya ke nimitta se maithunasaMjJA utpanna hotI hai| tInoM vedoM kA bheda na karake sAmAnya neda karma ke tIvra udayarUpa udIraNA ke kAraNa maithunasaMjJA hotI hai| tInoM veda karmoM meM se kisI bhI eka kI udIraNA se mathuna saMjJA utpanna hotI hai| yaha antaraMga kAraNa hai| kAmotpAdaka gariSTha va svAdiSTa bhojana karane se, pUrva meM bhoge hue viSayoM ko yAda karane se, kRzIlasevana se, kuzIla (viTa) puruSoM kI saMgati se, kuzola kAvya va kathAdi sunane se, kuzIla nATakasinemAnTelIvijana va citra Adi ke dekhane se arthAt ina bahiraMga kAraNoM se maithuna saMjJA arthAt ratikrIr3A karane kI vAMchA utpanna hotI hai|6 striyoM kI rAgakathA sunanA, striyoM ke manohara aGgoM ko dekhanA, pUrva meM bhoge hue bhogoM ko smaraNa karanA, pauSTika bhojana karanA, apane zarIra kA saMskAra prAdi karanA ina kAraNoM se bhI maiyunasaMjJA hotI hai| ataH inakA tyAga karanA caahie| 1. kucha azara-bheda ke sAtha prA. paM. saM. pR. 11 gA. 53; pR. 554 gA. 42 hai| 2. "bhayasaMjJA mayAmikA" (gha. pu. 2 pR. 414) / 3. siddhAnta cakravartI zrImad pramaya candrasUri ku.ta TIkA / 4. prA. paM. saM. (bhAranIya jJAnapITha) pR. 12 mA. 56; pR. 574 gA. 43 / 5. "vedatrayodayasAmAnpanibanyanaM maithunasaMjA" (. . 2 pR. 413 / / 6. zrImad prabhavacandra giddhAntacakravatI kRta ttiikaa| 7. "strI rAgakathAtanmanI mani bAgapUrvaratAgusmaraNa vRSyepTarasasvazarIrasaskAratyAgA: paJca' (mo, zA. pra. 7 sU. 7) / Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 138-139 parigrahasaMjJA kA lakSA va kAraNa 'uvayaraNadaMsaNeNa ya tassuvajogeraNa succhidAe ya / lohassudIraNAe pariggahe jApade sA / / 138 / gAyArtha - upakaraNoM ko dekhane se, unakA upayoga karane se, unameM murcchAbhAva rakhane lobhakapAya karma ko udIraNA se maithunasaMjJA utpanna hotI hai // 138 // - saMjJA / 187 vizeSArtha - bAhyapadArthoM ke nimitta se jo lobha hotA hai vaha parigrahasaMjJA hai / 2 mRdu zayyA, sundara bhojana, sugandhita puSpa, rUpavatI strI, suvarNAdi indriyoM ke bhoga ke sAdhanabhUta upakaraNoM ke dekhane se, unakA smaraNa karane se, unameM mamatvabhAva rakhane se ina bAhya kAraNoM se tathA antaraMga meM lobhakaSAya ko vizeSa udIraNA se parigrahasaMjJA utpanna hotI hai / apramattaguNasthAna meM saMjJA kA astitva paTTamadara baDhamA saglA khahi kAraNAbhAvaH / sesA kammatthiteNuvayAresthi raMga hi kajje // 136 // tathA gAthArtha - jinakA pramAda naSTa ho gayA hai arthAt apramatta guNasthAna meM prathama (AhAra) saMjJA nahIM hai, kyoMki vahA~ para kAraNa kA prabhAva ho gayA hai| zeSa tIna saMjJAe~ upacAra se haiM, kyoMki unake kAraNasvarUpa karma kA udaya yahA~ pAyA jAtA hai, kintu ve saMjJAe~ kAryarUpa pariNata nahIM hotIM / / 136 / / vizeSArtha - - mithyAdRSTi prathamaguNasthAna se pramattasaMyata guNasthAna taka AhAra-bhaya-maMthunaparigraha ye cAroM saMjJAe~ hotI haiM / zrapramattaguNasthAna meM prathama saMjJA arthAt prahArasaMjJA nahIM hotI, kyoMki AhArasaMjJA kA antaraGga kAraNa asAtAvedanIya karma kI udIraNA kA prabhAva ho gayA hai / sAtAvedanIya asAtAvedanIya kathA zrayukarma kI udIraNA pramattaguNasthAna taka hI hotI hai / zrapramattasaMyatAdi guNasthAnoM meM vedanIya va zrAyukarma kI udIraNA kA abhAva ho jAtA hai / zrapramattasaMyata guNasthAna meM bhaya-maithuna va parigraha saMjJA hotI haiM, kyoMki unake kAraNa nokapAya bhayakarma vedakarma va arrer at rateur pAI jAtI hai| apUrvakaraNa pAThave guNasthAna bhayakarma kI udIraNAvyucchitti ho jAne se nivRttikaraNa ( nauveM ) guNasthAna meM bhaya saMjJA nahIM hai| nauveM guNasthAna ke zravedabhAga meM bedakarma kI udIraNA nahIM hotI ataH vahA~ para maithuna saMjJA bhI nahIM hotI / upazAntamoha zradi guNasthAnoM meM lobhakaSAya kI udIraNA kA abhAva ho jAne se parigrahasaMjJA kA bhI abhAva ho jAtA hai / apramattAdi guNasthAnoM meM karmodIraNA nimitta kAraNa ke sadabhAva se una saMjJAoM kA aftara upacAra mAtra se kahA gayA hai, kintu vahA~ unakA kArya zaraNa, ratikrIr3A va parigraha kI vAMchA nahIM hotI / karmoM kA manda mandatara va mandatama atisUkSma anubhAgodaya hone se tathA vizeSa saMyama mahita hone se dhyAnayukta mahAmuniyoM ke mukhyarUpa se bhaya Adi saMjJAe~ nahIM hotIM, anyathA 1. prA. paM. saM. pR. 574 gA. 44 tathA pR. 12 gA. 55 1 pU. 413) / 3. zrImadabhacandrasUri siddhAntacakravartI kRta TIkA / 2. zrAlIDhabAhyArtha lobhataH parigrahasaMjJA (6 pu. 2 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188/go. sA. jIvakANDa gAthA 140 zukladhyAna va ghAtiyAkarmoM kA kSaya kadAcit ghaTita nahIM ho sktaa| isa prakAra jovanamukta jIvoM ke abhAva kA prasaMga A jaaegaa| jIvanamukta jIvoM (ahentI) kA abhAva hone se paramamukta (siddha) jIvoM kA bhI prabhAva ho jaaegaa| jisa prakAra vaidikamata vAle saMsArI jIvoM kI mukti kA prabhAva mAnate haiM vaise hI mahanta ke mata meM bhI mukti ke prabhAva kA prasaGga A jaaegaa| isalie mokSa ke icchuka syAhAdiyoM ko kSapakazreNI meM AhAra Adi cAroM saMjJAoM kA prabhAva mAnanA caahie| isa prakAra pAhArasaMjJA kA niSedha ho jAne se kevaliyoM ke kavalAhAra mukti kaise sambhava hai ? striyoM (mahilApoM) ke parigrahasaMjJA ke sadbhAva ke kAraNa kSapaka zreNI-grArohaNa kA abhAva hone se striyoM kI mukti kaise sambhava hai ? paramAgama meM striyoM ke vastratyAgapUrvaka saMyama kA niSedha hai / prAgamAntara- jisameM zvetavastra Adi kA vidhAna batAyA gayA hai, yukti-pAgamapramANa se usa AgamAntara kA khaNDana ho jAne se vaha pAgamAntara (anya Agama) prAgamAbhAsa siddha ho jAtA hai| isa prakAra keliyoM ke kavalAhAra kA aura strI-mukti kA niSedha ho jAtA hai / ' zaGkA-yadi ye cAroM saMjJAeM bAhya padArthoM ke saMsarga se hotI haiM to apramattaguNasthAnavartI jIboM ke saMjJAoM kA prabhAva ho jAnA cAhie ? samAdhAna nahIM, kyoMki apramattoM meM upacAra se una saMjJAnoM kA sadbhAva svIkAra kiyA gayA hai| apramattasaMyata jIvoM ke bhaya, maithuna aura parigraha ye tIna saMjJAe~ hotI haiM, kyoMki asAtAvedanIya karma kI udIraNA kA abhAva ho jAne se apramattasaMyata ke AhArasaMjJA nahIM hotI, kintu bhaya Adi saMjJAnoM ke kAraNabhUta karmoM kA udaya sambhava hai| isalie upacAra se vahA~ bhaya, mathuna aura parigraha saMjJAeM haiN| isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM saMjJA prarUpaNA nAmaka paMcama adhikAra pUrNa vaa| * "mArgaNA-mahAdhikAra"* maMgalAcaraNa dhammaguNamaggaNAyamohAribalaM jiNaM ragamaMsittA / maggaNamahAhiyAraM vivihahiyAraM bhaNissAmo // 140 // 1. zrImadamayacandramUri siddhAntacakravartI kRta ttiikaa| 2. tatropacAratastatsattvAmmupagamAt (dha. pu. 2 pR. 413) 3. tiSiA sapaNAno, prasAdAvedaNIvasmudIraNAmAvAdo prAhArasamyA apamattasaMsadassa patthi / kAramA bhUva kammodaya-saMbhavAdo uvayAreNa bhaya-mehuNa-pariggAhasaSNA asthi / (dha. pu. 2 pR. 433) / Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * gAthA 141 mArgaNA/186 gAthArtha--dharmarUpI dhanuSa, jJAna-darzana-saMyama Adi guNarUpI pratyaMcA arthAt DorI aura caudahamArgaNArUpI bANoM se moharUpI zatru ke bala ko naSTa karane vAle jina bhagavAna ko namaskAra karake vividha avAntara adhikAroM se yukta mArgaraNA mahAdhikAra kahatA hU~ / / 140 / / dimAI- mana rampa, kayoMki purayagdarzana, samyagjJAna aura samyakbAritra kI ekatA hI ratnatraya hai| karma mAtrunoM ke pradhAna nAyaka moha ko ratnatraya ke binA nahIM jItA jA sakatA 1 ratnatraya ke dvArA hI moha kI zakti kSINa kI jA sakatI hai ataH ratnatrayadharma ko dhanuSa kI upamA dI hai, kyoMki dhanuSa ke dvArA yuddha meM zatru ke bala ko naSTa kiyA jAtA hai| dhanuSa meM DorI hotI hai, jisako khIMcakara bANa chor3e jAte haiN| guNa kA artha bhI DorI hotA hai| prAtmA kA lakSaNa cetanAguraNa hai ataH cetanAguraNa ko DorI kI upamA dI hai| bAgI ke binA mAtra dhanuSa se zatru kA bala naSTa nahIM kiyA jA sakatA / jinameM jIvatattva kA vizeSa kathana hai aisI caudahamArgaragAnoM ke jJAna se zraddhAna dRr3ha hotA hai aura ratnatraya nirmala hotA hai / ata: caudahamArgaNAoM ko bAraNa kI upamA dI hai| isa prakAra jisane ratnatraya dhanuSa, cetanAguNa DorI aura caudahamArgaNAmoM rUpa bANoM ke dvArA mohazatru ko jIta liyA hai arthAt ratnatraya ke dvArA jisane moha ko naSTa kara diyA hai, vahI vAstavika 'jina' hai| aise jinendra bhagavAna ko namaskAra karake apane ratnatraya kI nirmalatA tathA karmanirjarA ke lie zrI nemicandra siddhAntacakravartI ne mArgaraNA mahAdhikAra kA varNana karane kI pratijJA kI hai| isa mArgaNA mahAdhikAra meM gati, indriya, kAya Adi caudaha antara adhikAra haiM isalie isa adhikAra ko mahAdhikAra kI saMjJA dI gaI hai| mArgaNA kA nirukti-artha tathA usakI saMkhyA kA nirdeza 'jAhi va jAsu va jIvA maggijjate jahA tahA diTThA / tAno coddasa jANe suyagANe magaraNA hoti // 141 // gAcArya jIva jina bhAvoM ke dvArA athavA jina paryAyoM meM khoje jAte haiM-anumArgaNa kiye jAte haiM, unheM mArgaNA kahate haiM / jIboM kA anveSaNa karane vAlo aisI mArgaNAe~ zrutajJAna meM caudaha kahI gaI haiM / / 14 / / vizeSArtha- mArgaNA kise kahate haiN| sat , saMkhyA Adi anuyogadvAroM se yukta caudaha jIvasamAsa jisameM yA jisake dvArA khoje jAte haiM, use mArgaNA kahate haiN| jisake dvArA yA jisameM jIva khoje jAte haiM yA vicAra kiye jAte haiM, vaha mArgaNA hai aura usake 14 bheda haiM 13 jaisA zrutajJAna yA pravacana meM kahA gayA hai he bhavya ! vaisA jAnanA caahie| guNasthAma, jIvasamAsa, paryApti, prANa va saMjJA prarUpaNAmoM ke dvArA jIva kA saMkSepa se vicAra hokara aba gati, indriya prAdi mArgarasAnoM ke dvArA vistAra se pAMca bhAvoM se yukta jIva kA vicAra kiyA jAegA / gati, indriya Adi pA~ca bhAvoM 1. yaha gAthA gha. pu. 1 pR. 132, prA. paM. saM. pR. 12 gA. 56, pR. 74 gA. 45 para bhI hai, kintu 'suyaNArakhe' ke sthAna para 'sudagagANe' pATa diyA hai / 2. caturdapAjIvasamAsAH sadAdiviziSTA: mAryante'sminma nena veti mArgaNam (dha, yu. 1 pR. 136) 3. yAbhiryAsu vA jIvAH mRgyante vicAryante tAzcaturdazamArgaNA bhavantIti / (zrImadabhayacandrasUri kRta ttiikaa)| Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 / go. sA. jIvakANDa arthAt paryAyoM meM jIva vartana karatA hai, jisake dvArA zruta jAnA jAve vaha zrutajJAna hai / yahA~ zrutajJAna se abhiprAya vAkyarUpa dravyazruta kA hai jo guru-ziSya-praziSya kI paramparA se avicchinna pravAharUpa se calA zrAyA hai / kAladoSa se yA pramAda se yadi zAstrakAra kahIM skhalita ho gaye hoM to usako chor3akara paramAgama ke vyAkhyAna ke dvAra ko grahaNa karanA cAhie / " gAthA 142 zaGkA -- loka meM arthAt vyAvahArika padArthoM kA vicAra karate samaya bhI cAraprakAra se anveSaNa dekhA jAtA hai| ve cAra prakAra ye haiM- mRgayitA, mRgya, mArgeraNA aura mArgaNopAya | kintu yahA~ lokottara padArtha ke vicAra meM ve cAroM prakAra nahIM pAye jAte, isalie mArgaNA kA kathana karanA nahIM bana sakatA hai ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki isa prakaraNa meM bhI ve cAroM prakAra pAye jAte haiM / ve isaprakAra haiM-- jIvAdi padArthoM kA zraddhAna karane vAlA bhavya puNDarIka mRgayitA hai arthAt lokottara padArthaM kA anveSaNa karane vAlA hai| caudaha guNasthAnoM se yukta jIva mRgpa arthAt anveSaNa karane yogya hai / jo mRgya prarthAt caudaha guNasthAna viziSTa jIva ke AdhArabhUta hai athavA anveSaNa karane vAle bhavya jIva ko anveSaNa karane meM atyanta sahAyaka kAraNa haiM, aisI gati Adika mArgaNA hai / ziSya zrIra upAdhyAya prAdika mArgaraNA ke upAya haiM / * caudaha mArgaNAtroM kA nAma nirdeza 'gai iMdiyesu kAye joge vede kasAyAne ya / saMjama saraNalessA bhaviyAsammattasaNizrAhAre / / 142 / / gAthArtha -- gati, indriya, kAya, yoga, veda, kapAya, jJAna, saMyama, darzana, lemA, bhavya, samyaktva, saMjJI aura AhAra ye caudaha mArgaNAe~ haiM / / 142 / / vizeSArtha - - gati meM, indriya meM, kAya meM, yoga meM, veda meM, kaSAya meM jJAna meM, saMyama meM, darzana meM, lezyA meM, bhavya meM, samyaktva meM, saMjJI meM aura AhAra meM jIvasamAloM (guNasthAnoM) kA anveSaNa kayA jAtA hai / isa gAthA sUtra meM 'ya' zabda samuccayArthaka hai| mArgagAeM caudaha hI hotI haiM / * zaGkA--gAthA sUtra meM saptamI vibhakti kA nirdeza kyoM kiyA gayA hai ? samAdhAna -- una gati Adi mArgaNAoM ko jIvoM kA prAdhAra batalAne ke lie saptamI vibhakti kA nirdeza kiyA hai / isI prakAra pratyeka pada ke sAtha tRtIyAvibhakti kA bhI nirdeza ho sakatA hai / zaGkA - jayaki pratyeka pada ke sAtha saptamI vibhakti pAI jAtI hai to phira tRtIyA vibhakti kaise sambhava hai ? 4. gha. 1. siddhAntacakravartI zrImadamayacandrasUri kRta TIkA / 2. dha. pu. 1 pR. 133-34 / 3. prA. paM. sa. pU. 12 gA. 57, pR. 575 gA. 46 / mUlAcAra paryApti adhikAra pR. 276 gA. 156 / dha. pu. 1 pR. 132 sUtra 4 / pu. 1 pR. 132 / 5. a. pu. 1 pR. 133 / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 142 mArgaNA/161 samAdhAna -aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki isa gAthAsUtra meM pratyeka pada ke sAtha jo saptamI vibhakti kA nirdeza hai vaha dezAmarzaka hai, isalie tRtIyA vibhakti kA bhI grahaNa ho jAtA hai / / zaGkara--isa gAthA sUtra meM mRgayitA, mRgya aura mArgaNopAya ina tIna ko chor3akara kevala mArgaNA kA hI upadeza kyoM diyA gayA hai ? samAdhAna-yaha mAnakIka nahIM hai. kyoMki nimAmi : nAdacaka pada dezAmarzaka hai / athavA mArgamA pada zeSa tInoM kA avinAbhAvI hai, isalie kevala mArgaNA kathana karane se zeSa tInoM kA kathana ho jAtA hai / gati--jo prApta kI jAye, vaha gati hai| / gati kA aisA lakSaNa karane se siddhoM ke sAtha ativyApti doSa bhI nahIM pAtA, kyoMki siddhoM ke dvArA prApta karane yogya guNoM kA abhAva hai| yadi kevalajJAnAdi guNoM ko prApta karane yogya kahA jAve so bhI kathana nahIM bana sakatA, kyoMki kevalajJAnasvarUpa eka prAtmA meM prApya-prApaka bhAva kA virodha hai| upAdhijanya hone se kaSAyAdika bhAvoM ko hI prApta karane yogya kahA jA sakatA hai, kintu ve siddhoM meM pAye nahIM jAte haiM, isalie siddhoM ke sAtha ativyApti doSa nahIM pAtA / indriya--jo pratyakSa meM vyApAra karatI haiM unheM indriyA~ kahate haiN| akSa indriya ko kahate hai aura jo akSa-akSa ke prati vidyamAna rahatA hai usako pratyakSa kahate haiM, jo ki indriyoM kA | viSaya athavA indriyajanya jJAna par3atA hai| jo indriyaviSaya athavA indriyajJAnarUpa pratyakSa meM vyApAra karatI haiM, ve indriyA~ haiN| ve indriyA~ sparza, rasa, rUpa, gandha aura zabda nAma ke jJAnAbaraNakarma ke kSayopazama se aura dravyendriyoM ke nimitta se utpanna hotI haiN| kSayopazamarUpa bhAvendriyoM ke hone para hI dravyendriyoM kI utpatti hotI hai, isalie labdhirUpa bhAvendriyA~ kAraNa haiM aura dravyendriyoM kArya haiN| isIlie dravyendriyoM ko bhI indriya yaha saMjJA prApta hai| athavA upayogarUpa bhAvendriyoM / kI utpatti dravyendriyoM ke nimitta se hotI hai ataH bhAbendriyA~ kArya haiM aura dravye ndriyA~ kAraga haiN| , isalie bhI dravyendriyoM ko indriya yaha saMjJA prApta hai| yaha koI adRSTa kalpanA nahIM hai, kyoMki / kAryagata dharma ke kAraNa meM aura kAraNagata dharma ke kArya meM upacAra jagat meM prasiddharUpa se pAyA jAtA hai / kAya--jo saMcita kiyA jAtA hai, vaha kAya hai| yahA~ para jo saMcita kiyA jAtA hai vaha kAya hai aisI vyApti banA lene para kAya ko chor3akara ITa Adi ke saMcayarUpa vipakSa meM bhI yaha dhyApti ghaTita ho jAtI hai ataH vyabhicAra doSa pAtA hai, aisI zaMkA mana meM nizcaya karake prAcArya kahate haiM isa prakAra ITa Adi ke saMcaya ke sAtha vyabhicAra doSa bhI nahIM AtA, kyoMki 'pRthvI' Adi sthAvara nAma karmodaya va asa nAma karmodaya se jo saMcita kiyA jAtA hai vaha kAya hai, aisI vyAkhyA kI gaI hai| 1. pra.pu. 1 pR. 133 / 2. dha.pu. 1 pR. 134 / 3. 'gamyata iti gatiH' (mulAcAra paryApti adhikAra pR. 2766 gA. 156 TIkA; a.pu. 1 pR. 134 / 4. dha.pu. 1 pR. 134 / 5. "pratyakSaniratAnIndriyANi / prakSAgIndri"pANi / " (ca.pu. 1 pR. 135 / 6. pa.pu. 1 pR. 135 / 7. "cIyata iti kAyAH" (dha.pu. 1 pR. 138) / 5. pa.pU. 1 pR. 138 / Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192/go. sA. jIva kANDa gAthA 142 __ yoga-jo saMyoga ko prApta ho, vaha yoga hai / ' saMyoga ko prApta hone vAle vastrAdika se vyabhicAra doSa bhI nahIM pAtA, kyoMki ve AtmA ke dharma nahIM haiN| kaSAyoM ke sAtha bhI vyabhicAra doSa nahIM pAtA, kyoMki kaSAya karmoM ke grahaNa karane (Asrava) meM kAraNa nahIM hai / 2 athavA pradezaparispandarUpa AtmA kI pravRtti se karmoM ke grahaNa karane meM kAraNabhUta vIrya kI utpatti ko yoga kahate haiN| athavA prAtmA ke pradezoM ke saMkoca aura vistAra rUpa hone ko yoga kahate haiN| (prA. paM. 1/55) veda jo vedA jAve athavA anubhava kiyA jAve vaha beda hai|' zaGkA-veda kA isa prakAra lakSaNa karake ATha karmoM ke udaya ko bhI veda saMjJA prApta ho jAegI, kyoMki vedana kI apekSA veda aura pAThakarma donoM hI samAna haiN| jisa prakAra beda vedanarUpa hai usI prakAra jJAnAcaraNAdi pATa karmoM kA udaba bhI vedanarUpa hai| samAdhAna-aisA nahIM samajhanA cAhie, kyoMki sAmAnyarUpa se kI gaI koI bhI prarUpaNA apane vizeSoM meM pAI jAtI hai| isalie vizeSa kA jJAna ho jAtA hai| athavA rauDhika zabda kI vyutpatti rUr3hi ke adhIna hotI hai| ataH veda zabda puruSavedAdi meM rUr3ha hone ke kAraNa 'vedyate' arthAta jo vedA jAe isa vyutpatti se veda kA hI grahaNa hotA hai, jJAnAvaraNAdi pAThakoM ke udaya kA nhiiN| athavA prAtmapravRtti meM mathunarUpa sammoha ko utpanna karane vAlA veda hai|" kaSAya--mukha, duHkharUpI nAnA prakAra ke dhAnya ko utpanna karane vAle karmarUpI kSetra kA jo karSaNa karatI hai arthAt phala utpanna karane ke yogya karatI hai, vaha kaSAya hai| zaGkA-- yahA~ para kaSAya zabda kI "kaSantIti kaSAyAH" arthAt jo kase vaha kaSAya hai, isa prakAra kI vyutpatti kyoM nahIM kI? samAdhAna -'jo kaSe vaha kaSAya hai' isa prakAra kI vyutpatti karane para karane vAle kisI bhI padArtha ko kaSAya mAnA jaaegaa| ataH kaSAya ke svarUpa ko samajhane meM saMzaya utpanna ho sakatA hai, isIlie jo kaSe vaha kaSAya hai isa prakAra kI vyutpatti nahIM kI gaI tathA isa vyutpatti se kaSAya ke samajhane meM kaThinatA A jAegI, isa bhIti se bhI 'jo vaSe, vaha kaSAya hai' kaSAya zabda kI isa prakAra kI vyutpatti nahIM kI gii| jJAna-satyArtha kA prakAza karane vAlA, so jJAna hai| zaGkA-bhibhyASTi kA jJAna bhUtArtha kA prakAzaka kaise ho sakatA hai ? 1. 'yujyata iti yogaH' (va.pu. 1 pR. 136) / 2. dha.pu. 1 pR. 236-240 / 3. "vadyata iti vebaH" (pa. pu. 1 pR. 140-41) / 4. "prathayAtmapravRttemazunasammohotpAdo vaidaH" (mUlAcAra paryApti adhikAra gA. 156 TIkA, pR. 276; gha, pu. 1 pR. 141 / 5. "sukhaduHkharUpabahuzasyakarmakSetra kRpantIti kssaayaaH|" (zra. pu. 1 pR. 141) / 6. "bhUtArthaprakAzaka jJAnam" (mUlAcAra paryApti azvikAra 12, gA. 156 TokA pR. 277; gha. pu. 1 pR. 142 / Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 142 mArgaNA/163 ___ samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki samyagdRSTi aura mithyASTiyoM ke prakAza meM samAnatA pAI jAtI hai| - zaGkA yadi donoM ke prakAza meM samAnatA hai to phira mithyAdRSTi jIva ajJAnI kaise ho sakate haiM ? samAdhAna---yaha zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki mithyAtvakarmodaya se vastu ke pratibhAsita hone para bhI saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya ko nivRtti nahIM hone se midhyAdRSTiyoM ko ajJAnI kahA hai| zaGkhA--aisA hone para to darzanopayoga kI avasthA meM jJAna kA prabhAva prApta ho jAegA? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki darzanopayoga ko avasthA meM jJAnopayoga kA prabhAva iSTa hI hai| zA---yadi aisA mAna liyA jAe to isa kathana kA kAlAnuyoga meM Aye hue 'ega-jIvaM pAcca praNAvibho apajjavasidoM' ityAdi sUtra ke sAtha virodha kyoM nahIM prApta homA ? arthAt eka joba kI apekSA matyajJAna va zrutAjJAna kA kAla anAdi-ananta hai, isa sUtra se virodha kyoM nahIM AegA?' ___ samAdhAna-aisI zaGkA karanA ThIka nahIM hai, kyoMki kAlAnugama meM jo jJAna kI apekSA kathana kiyA hai vahIM kSayopazama kI pradhAnatA hai| zaGkA-mithyAjJAna satyArtha kA prakAzaka kase ho sakatA hai ? samAdhAna-aisI zaGkA ThIka nahIM hai, kyoMki candramA meM pAye jAne vAle dvitva kA dUsare i. padArthoM meM satva pAyA jAtA hai| isalie usa jJAna meM bhUtArthatA bana jAtI hai| EMA __ athavA sadbhAva kA nizcaya karane vAlA zAna hai| isase saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya avasthA meM jJAna kA abhAva pratipAdita ho jAtA hai, kyoMki zuddhanaya kI vivakSA meM tattvArtha kA upalambha karane vAlA jJAna hai| isase yaha siddha ho gayA ki mithyASTi jJAnI nahIM hai| jisake dvArA dravya, guraNa va paryAyoM ko jAnate haiM, vaha jJAna hai / zaGkA-jJAna to prAtmA se abhinna hai, isalie vaha padArthoM ko jAnane ke prati sAdhakatama kAraNa kaise ho sakatA hai? . samAdhAna-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki sAdhakatama kAraNa svarUpa jJAna ko prAtmA se sarvathA bhinna athavA abhinna mAna lene para prAtmA ke svarUpa kI hAni kA prasaMga pAtA hai aura kathaMcita :bhedarUpa jJAna ko jAnanakriyA ke prati sAdhakatama kAraNa mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| 3 .. 1. gha. pu. 1 pR. 142 / 4. pu. 1 pR. 143) / 2. gha. pu. 1 pR. 143 / 3, "athavA sadbhAvavinizcayopasambhaka jJAnam" 4. "dravyayaNaparyAyAnena jAnAtIpti jJAnam / " (gha. pu. 1 pR. 143) / Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194/go. sA. jIvakANDa gAthA 142 saMyama-saMyamana karane ko saMyama kahate haiM / ' saMyama kA isa prakAra lakSaNa karane para bhAvacAritrazUnya dravyacAritra saMyama nahIM ho sakatA, kyoMki 'saM' zabda se usakA nirAkaraNa ho jAtA hai| zaGkA-yahA~ para yama zabda se samitiyoM kA grahaNa karanA cAhie, kyoMki samitiyoM ke nahIM hone para saMyama nahIM bana sakatA? ___ samAdhAna--aisI zaGkA ThIka nahIM hai, kyoMki saMyama meM diye gaye 'saM' zabda se sampUrNa samitiyoM kA grahaNa ho jAtA hai / darzana--jisake dvArA dekhA jAe vaha darzana hai| isase cakSu indriya aura Aloka ke sAtha atiprasaGga doSa bhI nahIM AtA hai, kyoMki ye AtmA ke dharma nahIM haiN| (cakSu se yahA~ dravya cakSu se prayojana hai|) zA--jisake dvArA dekhA jAe vaha darzana hai| isa prakAra lakSaNa karane para jJAna aura darzana meM koI vizeSatA nahIM rahatI hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki antarmukha citprakAza darzana hai aura bahirmukha citprakAza jJAna hai, isalie ina donoM ke eka hone meM virodha AtA hai| zaGkA--vaha caitanya kyA vastu hai ? samAdhAna--trikAla viSayaka ananta paryAga rUpa jIva ke svarUpa kA apane-apane kSayopazama ke anusAra jo saMvedana hotA hai, vaha caitanya hai| ataH sAmAnya-vizeSAtmaka bAhyapadArtha ko grahaNa karane vAlA jJAna aura sAmAnya-vidyoSAtmaka prAtmasvarUpa ko grahaNa karane vAlA darzana hai / athavA pAlokanavRtti darzana hai / isakA abhiprAya yaha hai--jo avalokana karatA hai vaha pAlokana yA prAtmA hai / vartana (vyApAra) nutti hai / pAlokana (AtmA) kI vRtti 'pAlokana bRtti' hai / bahu svasaMvedana hai, usI ko darzana kahate haiM / athavA prakAzavRtti darzana hai| isakA abhiprAyaprakAza jJAna hai / usake lie prAtmA kI batti 'prakAzavRtti' hai vahI darzana hai| athavA viSaya aura viSayI ke saMpAta se pUrva avasthA darzana hai|' lezyA--jo limpana karatI hai vaha lezyA hai| bhUmilepikA ke sAtha ativyApti doSa bhI nahIM pAtA hai, kyoMki "karmoM se AtmA ko" itane adhyAhAra kI apekSA hai| arthAta jo karmoM se prAtmA ko lipta karatI hai vaha lezyA hai / '' athavA kapAya se anuraMjita mana-vacana-kAyarUpa yoga ko pravRtti 1. saMyamana saMyamaH (dha. pu. 1 pR. 144) / 2. gha. pu. 1 pR.144 / 3. "dRzyate'neneti darzanam" (pa. pu. 1 pR. 145) 4. dha. pu. 1 pR. 145 / 5. "tata: sAmAnyavizeSAtmakabAhyArthagrahaNaM jAna * tadAtmakasvarUpagraharaNaM darzanamiti siddha" (dha. pu. 1 pR. 147) / 6. "mAlokanavRttiA darzanam / prasya gamanikA, pAlokata ityAlokanamAtmA, vartana vRttiH; mAlokanasya vRttirAlokanavRttiH svasaMvedanaM taddarzana miti lakSyanirdezaH / " [dha. pu. 1 pR. 148-146] / 7. prakAzavRttiA darzanam / asya gamanikA prakAzo jJAnam tadarthamAtmanovRtti: prakAzavRttiH prakAzavRttistadarzanam / " (dha. pu. 1 pR. 146) / 8. "viSayaviSayisaMpAtAt pUrvAvasthA darzanamityartha:" (dha, pu. 1 pR. 146) / 1. limpatIti leshmaa| na bhUmile pikavA'tivyAptidoSaH karmabhirA mAnamityadhyAhArApekSitvAt" (gha. pu. 1 pR. 146) / 10. pa. pu. 7 pR. 7 va pu. 8 pR. 356 / Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 143-144 mAgaMNA / 195 lezyA hai| isase vItarAgiyoM ke kevalayoga ko lezyA nahIM kaha sakate haiM aisA nizcaya nahIM kara lenA cAhie, kyoMki lezyA meM yoga kI pradhAnatA hai, kaSAya pradhAna nahIM hai / kaSAya to yogapravRtti kA vizeSaraNa hai, ataeva usakI pradhAnatA nahIM ho sakatI / AtmA aura pravRtti ( karmoM) kA saMzleSa sambandha karane vAlI vezyA hai / bhavya--1 - jisane nirvANa ko puraskRta kiyA hai, vaha bhavya hai aura isase viparIta bhavya hai / * samyaktya -- prazama, saMvega, anukampA aura Astikya kI abhivyakti samyaktva kA lakSaNa hai / " zaMkA- isaprakAra samyaktva kA lakSaNa mAna lene para asaMyatasamyagdaSTi guNasthAna kA prabhAva ho jAegA ? samAdhAna - zrApakA kathana zuddhanaya kA Azraya karane para hI satya kahA jA sakatA hai / athavA tattvAryazraddhAna samyagdarzana hai / athavA tattvaruci so samyagdarzana hai / 7 saMjJI - jo zikSA, kriyA, upadeza, AlApa ko grahaNa karatA hai, vaha saMjJI hai; usase viparIta asaMz2I hai| AhAra --pradArika prAdi zarIra ke yogya pudgala piNTa ko grahaNa karanA AhAra hai, usase viparIta anAhAra hai / zAntara mArgaNAoM ke bheda, sAntaramArgalAoM ke utkRSTa va jaghanyakAla kA pramANa evaM virahakAla kA kathana 'uyasama suhumAhAre, ve gubviya missa - para-prapajjate / sAsaraNasamme misse, sAMtaragA maggagA / / 143 / / sattadiraNA chammAsA vAsapudhataM ca bArasamuhuttA / pallAsaMkhaM tiha varamavaraM egasamayo du // 144 // 10 1. athavA kaSAyAnuraJjitA kAyavAGa manoyogapravRttizyA" ( pa. pu. 1 pR. TIkA; gha. pu. 16 pR. 485 va 45 sa. si. a. 2 sU. 6 / pravRttisaMzleSakAra lezyA / " [mUlAcAra pR. 277 va dha. pu. 1 pR. sdvipriito'bhvyH|" [mUlAcAra zra. 12 gA. 156 TIkA pR. 277 146 ) ; paJcAstikAya gA. 116 2. dha. pu. 1 pR. 150 / 3. "Atma149 | 1 4. "nirvANapuraskRto bhavyaH va. pu. 1 pR. 150-51 ] mUlAcAra zra. 12 pR. 277 ] / va 8. 5. "prazamasaMvegAnukampAstikyAbhivyaktilakSaNaM samyaktvaM" | cha. pu. 1 pR. 151, 6. "tatvArthazraddhAnaM samyagdarzanam [gha. pu. 1 pR. 151 . sU.a. 1 sU. 2 ] / sabhyavatyam" [tra. pu. 1 pR. 251 mUlAcAra zra. 12 gA. 156 TIkA pR. 277 ] grAhakaH saMjJI, tadviparIto'saMjI / " [mUlAcAra pa. a. 12, gA. 156 TIkA pR. 277 6. zarIrAyogyapudgalapiNDa grahaNamAhAraH tadviparIto'nAhArI" [mUlAcAra paryApti TIkA, pR. 277. pu. 1 pR. 152-53] / 10. manuyA ya apajjattA veubbiya mistahArayA doSi / suhUmo sAsaraNa misso ucasamasammo ya saMtarA maTha // 55/3 7. " zrathavA tattvaruciH "zikSA kriyopadezAlAdha. pu. 1 pR. 152] / adhikAra 12 gA. 156 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166/go. sA. jIvakANDa gAyA 145 'paDhamuvasamasahidAe, viradAviradoe coddasA divsaa| viravIe paNNarasA, virahivakAlo du bodhyo // 145 / / gAthArtha - upazama samyaktva, sUkSmasAmparAya, AhArakayoga, pAhArakamizrayoga, kriyikamizrayoga, manuSya aparyApta, sAsAdanasamyaktva, samyagmithyAtva ye pATha antaramArgaNA haiM / / 143 / / inakA utkRSTa virahakAla kramaza: sAtadina, chahamAha, varSapRthaktva, varSapRthaktva, bArahamuhUrta aura antima tInamArgaNAoM kA virahakAla palya ke asaMkhyAtaveMbhAga ; prathamopazama samyaktvasahita viratAviratapaMcama guragasthAna kA caudaha dina aura sakalasaMyama kA pandraha dina hai| ina sabakA jaghanya antarakAla ekasamaya hai / / 144-145 / / vizeSArtha--antara, uccheda, viraha, pariNAmAntaragamana, nAstitvagamana aura anyabhAvavyavadhAna ye maba ekArthavAcI nAma haiM / 2 'rAtriMdiva' yaha divasa kA nAma hai, kyoMki sammilita dina va rAtri se divasa kA vyavahAra dekhA jAtA hai| prathamopazamasamyaktva kA nAnAjIvoM kI apekSA utkRSTa antara sAta divasa mAtra hotA hai| yadi koI bhI jIva prathamopazama samyagdRSTi na ho to usakA utkRSTa virahakAla sAtadinasa mAtra hai hauna dhana prAnta mAtra hai ___ grAhArakakAyayogI aura AhArakamizrakAyayogI jIvoM kA antara japanya se ekasamaya hotA hai, kyoMki eka samaya taka AhAraka aura pAhAraka mizrakAyayogiyoM ke binA tInoM lokoM ke jIva pAye jAte haiM, utkarSa se antara varSapRthavatva pramANa hai, kyoMki pAhAraka kAyayoga aura AhArakamizrakAyayoga ke binA samasta pramattasaMpatoM kA varSapRthaktva kAla taka avasthAna dekhA jAtA hai| AhArakakAyayoga aura pAhAra kamizra kAyayoga pramattasaMyata-chaThe guNasthAna meM hI hotA hai| baiMkriyikamithakAyayogiyoM kA antara jaghanya se ekasamaya hotA hai, kyoMki saba kriyikamithakAyayogiyoM ke paryAptiyAM pUrNa kara lene para ekasamaya kA antara hokara dvitIyasamaya meM devoM yA nArakiyoM ke utpanna hone para vaikriyikamizrakAya yogiyoM kA antara ekasamaya hotA hai| vakriyikamizrakAyayogiyoM kA antara utkarSa se bAraha muhUrta hai, kyoMki deva athavA nArakiyoM meM na utpanna hone vAle jova yadi bahuta adhika kAla taka rahate haiM to bAraha muhUrta taka hI rahate haiM / arthAt devoM athavA nArakiyoM meM adhika se adhika bArahamuhUrta taka koI bhI jIba utpanna na ho, aisA sambhava hai| manuSya aparyApta arthAt lanthyaparyApta manuSyoM kA antara jaghanya se ekasamaya hai, kyoMki jagatzreNI ke asaMkhyAtaveMbhAga manuSya aparyAptakoM ke marakara anyagati ko prApta hone para ekasamaya antara hokara dvitIya samaya meM anya jIvoM ke manuSya aparyAptakoM meM utpanna hone para eka samaya antara prApta hotA hai| manuSya aparyAptakoM kA antara utkarSa se palyopama kA asaMkhyAtavAMbhAga mAtra hai, kyoMki manuSya aparyAptakoM ke marakara anyagati ko prApta hone ke pazcAt palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga 1. sammatte satta diNA viradAvirade ya badasA hoti / viradesu ya paNyA rasaM birahima kAla ya bohabvo // 20 // (prA. paM. saM. jIvamamAsa adhikAra): 2. "antaramucchedo virahI pariNAmAMtaragamaNaM sthittayamaNaM aNNAbhAvabahANamidi eyaro " (dha. pu. 5 pR. 3) / 3. gha. pu. 7.pU. 462 sUtra 58-56 / 4. pa. pu.7 pR. 485-466 sUtra 27-28-26 / 5. gha. pu. 7 pR. 485 sUtra 24.-25-26 / / Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 146 gatimArgaNA/17 mAtra kAla ke bIta jAne para puna: niyama se manuSya aparyAptakoM meM utpanna hone vAle jIva pAye jAte haiN|" sAsAdana samyagdRSTi aura samyagmidhyAiSTi jIvoM kA antara jaghanya se ekasamaya hai, kyoMki sAsAdanasamyaktva aura samyagmithyAraSTi guNasthAnoM ke jaghanya se ekasamaya antara ke prati koI virodha nahIM hai / utkarSa se yaha antara palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai, yadyapi samyagmithyASTiyoM ke astitva kA utkRSTakAla bhI pasyopama ke asaMkhyAtaveMbhAga mAtra hai, tathApi usase unakA virahakAla prasaMkhyAtaguNA hote hue bhI palyopama' kA asaMkhyAtAbhAga hai, kyoMki palyopama kA asaMkhyAtavAMbhAga anekaprakAra kA hai|' prathamopazama samyagdRSTiyoM meM viratAvirati (saMyatAsaMyata) nAmaka pA~caveM guNasthAnavartI jIvoM kA utkRSTa antara caudaha divasa hai aura virati arthAt saMyatoM kA utkRSTa antara pandraha divasa hai| kahA bhI hai sammatte sattaviNA viratAviradIe cauddasa havaMti / viradIsu na paNarasA virahida kAlo muNeyagyo / 31 / / ' ___ upazamasamyakttra meM sAta dina, upazamasamyaktvasahita viratAvirati arthAt dezayata meM caudaha dina aura virati arthAt pramatta-apramatta mahAviratiyoM meM pandraha dina pramANa jAnanA caahie| upazamasamyagdRSTi saMyatAsaMyata kA nAnA jIvApekSA jaghanya antara ekasamaya aura utkRSTa antara caudaha rAta-dina hai| upazamasamyagdRSTi pramattasaMyatoM va apramattasaMyatoM kA jaghanya antarakAla ekasamaya mAtra hai aura utkRSTa antara pandraha rAta-dina hai / ___ina gAthAoM dvArA yaha bhI jJAta ho jAtA hai ki zeSa mArgaNAoM kA antara nahIM hai, ve nirantara haiN| yadyapi 'antara nahIM hai' aura 'nirantara' ye donoM gAda antara ke abhAva ke dyotaka hai tathApi 'antara nahIM hai' yaha zabda prabhAva pradhAna hai isalie yaha prasajyapratiSedha sambandha hai| 'nirantara hai yaha zabda antara ke prabhAva ke sAtha-sAtha unake astitva ko bhI siddha karatA hai ataH yaha payudAsa pratiSedha hai|" 6. gati-mArgaNAdhikAra gatimArgaNA ke antargata gati zabda kA nirukti artha evaM gati ke bheda gaiudayajapajjAyA caugaigamaraNassa heu vAha gii| gArayatirikkhamANusadevagai tti ya have cadudhA // 146 / / .1. pa. pu. 7 pR. 481 sUtra -6-10 / 2. dha, pu. 7 pR. 462-63 sUtra 60-61-62 / 3. gha. pu. 15 pR. 4 | 4. 6. pR. 7 pR. 462 / 5. pa. pu. 5 pR. 166 sUtra 360-61 / 6. gha. pu5 pR. 167 sUtra 364-65 / 17. bha. pu. 7 pR. 471 / . . . . . . . . / Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168/mo. sA. jIvakANDa gAthA 147 gAthArtha-gati karmodaya janita paryAya 'gati' hai athavA cAroM gatiyoM meM gamana karane ke kAraNa ko gati kahate haiN| naraka, tiryaMca, manuSya aura deva isa prakAra baha gati cAra prakAra kI hai / / 146 / / vizeSArtha-jahA~ ko gamana kiyA jAya vaha gati hai|' zaGkA-gati kA isa prakAra nirukti artha karane para to prAma, nagara, kheTa, karvaTa Adi sthAnoM ko bhI gati mAnane kA prasaMga pAtA hai ? samAdhAna nahIM pAtA, kyoMki rUr3hi ke bala se gati nAmakarma dvArA jo paryAya niSpanna kI jAtI hai usameM gati zabda kA prayoga kiyA jAtA hai| gati nAmakarma ke udayAbhAva ke kAraNa siddhagati pragati kahalAtI hai| athavA eka bhava se dUsare bhava meM saMkrAnti gati hai| aura siddhagati prasaMkrAnti rUpa hai| kahA bhI hai gaha-kamma-viriNavattA jA ceTTA sA gaI munneyvyaa| jIvA hu sAuraMgaM gacchaMti tti ya gaI hoi // 4 // gati kama se jo ceSTA vinivRtta kI jAtI hai usako gati jAnanA cAhie athavA jisake nimitta se caturgati meM jAte haiM, vaha gati hai| narakagati, priyaMgati, manuSyagati, devagati ke bheda se vaha gati cAra prakAra kI hai| narakagati kA svarUpa "Na ramaMti jado NicaM, davve khette ya kAla-bhAye ya / aNNohi ya jahmA, tahmA te gArayA bharigayA // 147 // gAthArtha- jisa kAraNa se dravya, kSetra, kAla aura bhAva meM jo svayaM tathA paraspara meM kabhI prIti bhAva ko prApta nahIM hote isalie ve bhArata (nAraka) kahe jAte haiM / / 14 / / vizeSArtha-vravya-khAdya va peya padArtha / kSetra-bila Adi sthAna / kAla-Rtu prAdi kAla / bhAva-saMklezarUpa bhaav| jo inameM tathA eka dUsare meM rata nahIM haiM, jo hiMsAdika asamIcIna kAryoM meM vyApRta haiM unheM nirata kahate haiM aura unakI gati ko niratagati kahate haiN| athavA jo nara arthAta prANiyoM ko kAtA (pIr3A) detA hai, pIsatA hai vaha naraka hai| naraka yaha eka karma hai| isase jinakI utpatti hotI hai ve nAraka haiM aura unakI gati nArakagati hai| athavA jisa gati kA udaya sampUrNa azubha karmoM ke udaya kA sahakArI kAraNa hai vaha narakagati hai| jo paraspara meM prIti nahIM rakhate haiM ve narata haiM aura unakI gati naratagati hai / 1. "gamyata iti gatiH" (dha. pu. 7 pR. 6 ; mUlAcAra a. 12 pR. 276) / 2. "prathavA bhavAd bhavasakrAMtirgatiH" (dha. pu. 7 pR. 6 mUlAcAra paryApti adhikAra mA. 156 TIkA pR. 276) / 3. zra. pu. 1 pR. 135, prA. paM. saM. gA. 60 pR. 576 / 4. "sA carSiyA narakagatitiryaggatimanuSyagatidevatibhedena / " (mUlAdhAra ma. 12 gA. 156 kI ttiikaa)| 5. pa.pu. 1 pR. 102;prA.paM. saM(jJAnapITha) a. 1 gA. 60 pR. 13 / 6. pa. pu. 1 pR. 203 / Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 147 gatimArgaNA/169 yA nagamAdi nayApekSA nArakI jIvoM kA kayana karate hue kahA bhI hai-- "kisI manuSya ko pApI logoM kA samAgama karate hue dekhakara naigamanaya se kahA jAtA hai ki maha puruSa nArakI hai / / 1 // [jaba vaha manuSya prANivadha kA vicAra kara sAmagrI kA saMgraha karatA hai taba vaha saMgrahanAya se nArakI hai| masahAganama mA nacana isa prakAra hai. jaba koI manuSya hAtha meM dhanuSa va bANa liye mRgoM kI khoja meM bhaTakatA phiratA hai taba vaha nArakI kahalAtA hai / RjusUtranaya kA kathana isaprakAra hai-jaba pAkheTa sthAna para baiThakara vaha pApI mRgoM para prAghAta karatA hai taba vaha nArakI kahalAtA hai| sambanaya kahatA hai ki- jaba jantu prANoM se vimukta kara diyA jAtA hai tabhI vaha prAdhAna karane vAlA hiMsA karma se saMyukta manuSya nArakI hai| samabhirUDhanaya kA vacana isaprakAra hai--jaba manuSya nAraka karma (narakAyu) vA baMdhaka hokara nArakakarma se saMyukta ho jAve tabhI vaha nArakI kahA jaave| jaba vaha manuSya narakagati meM pahu~cakara naraka ke duHkha anubhava karatA hai taba vaha eyaMbhUtanaya se nArakI adholoka meM nIce-nIce sAta pRthiviyA~ haiM-ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaHprabhA aura mahAtama prbhaa| ina sAtoM pRthiviyoM meM prathama prAdi sAta naraka haiM jinake nAma krama se gharmA, baMzA, zailA (meghA), aMjanA, ariSTA, maghavI aura mAghavI haiN| una narakoM meM 84,00,000 bila haiM jo nArakiyoM ke nivAsasthAna haiN| una narakoM meM kramazaH eka, tIna, sAta, dasa, sataraha, bAIsa aura taitIsa sAgaropama utkRSTa Ayu hai| jaghanya aAyu prathama naraka meM dasa hajAra varSa hai, Age dvitIya Adi naravoM meM pUrva naraka kI eka samaya adhika utkRSTa Ayu ko uttara naraka kI jaghanya Ayu samajhanA caahie| prathama pRthvI ke nArakI durgandhayukta apavitra, alpa mAtrA meM prApta miTTI ko zIghra hI khA jAte haiN| isase asaMkhyAtaguNA azubha grAhAra vrAmase dvitIya Adi pRthiviyoM meM jAnanA jaahie| prathama naraka meM avadhijJAna kA kSetra eka yojana pramANa hai| Age Adhe-grAdhe voma ko hAni hovAra saptama naraka meM vaha eka kosa mAtra kSetra raha jAtA hai| prathama Adi cAra narakoM meM aura pAMcaveM 'ariSTA nAmaka naraka ke do tihAI arthAt do lAkha biloM meM uSNatA kI vedanA hotI hai| pAMcavIM prathivI ke zeSa eka lAkha biloM meM tathA chaThe-sAtaveM naraka ke (100000 + 66695+5) do lAkha biloM meM ati zItavedanA hotI hai| prathama do narakoM meM kApotalezyA, tIsare-cau ye naraka meM nIla va kRSNalezyA, chaThe naraka meM duHkRSNa lezyA aura sAtaveM meM mahAkRSNa lezyA hai| prathama dharmA naraka meM utpanna hue nArakI pIr3ita hokara janmasthAna se 500 dhanuSa pramANa Upara uchalate haiM tathA zeSa narakoM meM ve kramazaH dune-dUne Upara uchalate haiN| una narakoM meM jIvoM ko pora, tIva, mahAkaSTabhIma, bhISma, bhayAnaka, dAruNa, bipula, ugra aura tIkSNa duHstra prApta hotA hai / svAmi kArtikeyAnuprekSA' meM narakoM ke duHkhoM kA varNana isa prakAra hai - "narakAyu pApa karmodaya se jIva bharakoM meM utpanna hotA hai aura pA~ca prakAra ke aneka duHkhoM 1. gA. 1 se 6 taka, gha. pU. 7 pR. 26-26 / 2. lokavibhAga kA vA vibhAga / 3. gAthA 34 se 31 / Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200/go. mA. jIvakANDa gAthA 147 ko sahana karatA hai| anyagati ke duHkhoM se bhI narakagati ke duHkha adhika haiN| asurodIrita duHkha, zArIrika duHkha, mAnasika duHkha, kSetrajanita duHkha, parasparodIritaduHkha ye pA~ca prakAra ke duHkha haiN| narakoM meM azubha apRthak vikriyA hotI hai| nArakI bAraNa prAdi AyudhoM kI tathA bajrAgni Adi kI apane se apRthak vikriyA karate haiN| ve nArakI agni, bAyu, zilA, vRkSa, kSArajala aura viSa Adi ke svarUpa ko prApta hokara eka dUsare ko bhayAnaka kaSTa pahuMcAte haiN| ve nArakI vyAghra, giddha, cIla, kAka, cakravAka, bher3iyA aura kuttA ityAdi hiMsaka jIva rUpa vikriyA karake paraspara duHkha dete haiM / nArakI vadha, bandhana Adi bAdhAoM se tila-tila barAbara chedana karane se tAr3ana, bhakSaNa Adi dvArA dUsare nArakI ko satAkara santuSTa hote haiN| naraka bhUmi tape hue lohe ke samAna sparza yukta, charA ke samAna tIkSNa bAla se saMyukta, suI ke samAna nukIle tRNoM se vyApta hotI hai jisake sparzamAtra se hajAroM bicchroM ke kATane vI vedanA se bhI atyanta duHsaha vedanA hotI hai| narakoM meM cAroM ora jvAlAsoM evaM visphUligoM se vyApta aMgavAlI lohe sadRza pratimAe~,charI va bANa Adi ke samAna tIkSyA pattoM vAle asipatra vana, saikar3oM guphAoM evaM yaMtroM se utkaTa aise bhayAnaka vetAlagiri, acintya kUTa zAlmali, vaitaraNI nadiyA~ tathA ulakoM ke khana se durgandhita evaM karo kIDoM ke samUha se vyApta aise tAlAba haiM jo kAtara nArakiyoM ke lie dastara haiN| agni se bhayabhIta hokara daur3ate hue ve nAravI vaitaraNI nadI para jAte haiM aura zItalajala samajhakara usake khAre jala meM jA girate haiN| usa khAre jala se zarIra meM dAhajanita pIr3A kA anubhava karane vAle be nArakI vega se uThakara chAyA kI abhilASA se asipatra vana meM praviSTa hote haiM, vahA~ para bhI ve girane vAle asipatroM ke dvArA chede jAte haiN| asipatroM ke dvArA una nArakiyoM ke paira, bhujAe~, kandhe, kAna, hoMTha, nAka, sira Adi chinna-bhinna ho jAte haiN| narakoM meM zIta va uSNa kI vedanA asahya hotI hai| vahA~ kI pRthvI duHsaha duHkhoM ko dene vAlI hai| narakoM meM kSudhA, tRSA aura bhaya ke kaSTa kA vedana nirantara huA karatA hai| narakoM meM ubalate (khaulate) hue jala se paripUrNa kADAhe, jalate hue vicitra sUla aura bahuta sI bhaTTiyoM aise bahuta se yAtanA ke sAdhana svabhAva se bhI prApta hote haiM aura vikriyA dvArA bhI banAye jAte haiN| "prathama tIna narakoM meM kumArgagata cAritrabAle arthAt duSTa AcaraNa karane vAle asurakumAra deva bhI una nArakiyoM ko atyanta bAdhA pahu~cAte haiM, una nArakiyoM ko paraspara meM lar3Akara Ananda ko prApta hote haiN| nArakI jIvoM ko iSTa vastuoM kA lAbha na hone se aniSTa vastuoM kA saMyoga hone se tathA apamAna va bhaya ke kAraNa mahAn mAnasika duHkha hotA hai| nArakI jIvoM ke zarIra ke tila pramANa khaNDa ho jAne para bhI ve maraNa ko prApta nahIM hote| unakA akAlamaraNa nahIM hotaa| unake zarIra ke khaNDa pAre ke samAna bikhara kara punaH jur3e jAte haiN|' nArakiyoM ke zarIra meM aneka prakAra ke roga nirantara rahate haiN| anya bhava meM jo svajana thA naraka meM vaha bhI kupita hokara duHkha detA hai| narakoM ke eka samaya ke duHkha bhI hajAroM jihvAnoM dvArA kahe nahIM jA sakate / " jo madya pIte haiM, mAMsabhakSaNa karate haiM, jIvoM kA ghAta karate haiM, zikAra karake harSa mAnate haiM, moha-lobha ba krodha Adi ke kAraNa asatya vacana bolate haiM, kAma se unmatta parastrI meM prAsakta, rAta-dina maithuna sevana karane vAle, dUsaroM ko Thagane vAle, paradhana harane vAle, corI karane vAle pApA 1.lokavibhAga aSTama vibhAga / Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -...: gAthA 147 gatimArgaggA/201 cArI jIva naraka meM utAnna hote haiN| bahata prArambha aura bahana parigraha vAle jIva narakAyu bA~dhate haiM aura marakara narakoM meM utpanna hote haiM / mUrchA hI parigraha hai| nArakI jIva asaMthAta hai jo prasandhyAta jagadhegIpramANa hai / prathama naraka meM sabase adhika nArakI haiM aura dvitoyAdi narakoM meM prathama naraka ke asaMkhyAtaveM bhAga nArako haiN| eka jIva kI prapekSA kama se kama antamuharta kAla taka narakagati vArakI jIva kA pracAra hotA hai, kyoMki naraka se nikalakara gopakrAntika tiryaMca athavA manuSyoM meM utpanna hokara sabase kama prAyu ke bhItara narakAyu bA~dhakara marakara punaH naraka meM utpanna hone vAle jIva ke narakagati se antama TUrta prastara pAyA jAtA hai| adhika se adhika asaMkhyAta pudgalaparivartana pramANa anantakAla taka naravagati meM nArako jIva kA antara hotA hai, kyoMki naraka se nikalakara avivakSita gatiyoM meM va ekendriyoM meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgapramAraNa pudgala parivartana kAla taka paribhramaNa karake punaH naraka meM utpanna hone para yaha antarakAla pAyA jAtA hai / mithyASTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyamithyAdRSTi aura asaMyatasamyagdRSTi ina cAra guNasthAnoM meM nArakI hote haiM / 6 sAsAdanaguNasthAna ke sAtha naraka meM utpatti kA virodha hai / " samyagdRSTi (kSAyika yA kRtakRtyavedaka samyagdRSTi ) marakara prathama pRthvI (naraka) meM utpanna hote haiM, kintu dvitIyAdi pRthiviyoM (narakoM) meM samyagdRSTi utpanna nahIM hote| prathama naraka taka prasaMjJI, dvitIya naraka taka sarIsara, tIsare naraka taka pakSI, cauthe naraka taka bhajaMgAdi, pAnave naraka taka siMha, chaTe naraka taka strI, sAlaba naraka taka matsya evaM manuSya utpanna hote haiN| naraka se nikale hue jIva garbhaja, karmabhUmija. saMjI evaM paryApta manuSya yA ti mantroM meM ho janma lete haiM, kintu sAtaveM naraka se mithyAtya sahita hI nikalatA hai aura tiryaMcoM meM utpanna hotA hai| naraka se nikalakara jIva nArAyaNa, pratinArAyaNa, balabhadra aura cakravartI nahIM hote, kintu prathamadvitIya va tRtIya naraka se nivalakara tIrthakara ho sakatA hai / caturtha naraka se nikalakara caramazarIrI, pA~caveM se nikalakara saMyamI, chaThe naraka se nikalakara dezavatI, sAna se nikalakara birale hI samyaktva ko dhAraNa karate haiN| prathamAdi tIna narakoM meM koI jAtismaraNa se, koI durvAra vedanA se aura koI devoM dvArA dharmopadeNa se samyagdarzana ko grahaNa karate haiN| zepa cAra narakoM meM nArako jAtismaraNa aura vedanAnubhava se samyagdarzana ko grahaNa karate haiN| ina cAra narakoM meM devakRta dharmopadeSTA nahIM hai. kyoMki devoM kA gamana tIsare naraka taka hI hotA hai, usase nIce nhiiN| vizeSa. . dha. pR. 6 gati-prAgati cUlikA ke kathana meM pR. 484 sUtra 205 meM zrI bhUtavalI prAcArya ne likhA hai ki mAnave naraka se nikalakara samyaktva yA samyagmithyAtva prApta nahIM karatA hai / nArakI jIva saMjI paMcendriya paryAptaka hote haiM tathA unake vaiRiSika zarIra hotA hai| 1. tiloyapAli dusarA adhikAra / 2. t.m.pr.6| 5. gha.pu. 7 pR. 187-8 / 6. pa.gu. 1 pR. 204 sUtra 25 / 1. ti. pa. dusarA adhikAra / 3. ta.mU. pra. 7 4. gha.. 7 pR. 245 / 7. pa.pu. 1 pR. 205 / 8, pa. pu. 1 pR. 2071 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202/go. sA. jIvakANDa gAthA 14% tivaMcargAta kA svarUpa tiriyati kuDilabhAvaM, suviulasaNNA gigiTTimaNNANA / accatapAvabahulA, tahmA tericchayA bharigayA / / 148 / / gAyArtha--jo mana-vacana-kAya kI kuTilatA ko prApta haiM, jinake AhArAdi kI saMjJA suvyakta hai, jo nikRSTa ajJAnI haiM aura jinake atyadhika pApa kI bahulatA pAyI jAtI hai, ve tiryaMca' kahe gaye haiM / / 148 / / vizeSArtha -samasta jAti ke tiryanoM meM utpatti kA jo kAraNa hai. baha tiryaMcagati hai| athavA tiyaMcagati nAmakarma ke udaya se prApta tiyaMca paryAyoM kA samUha baha tiryaMcagati hai| athavA tiras, cakra, kuTila ye tInoM zabda ekArthavAcI haiM ata: jo kuTilabhAva ko prApta hote haiM, ve tiryaMca haiN| tiryacoM kI gati tiryaMcagati hai / tiryaMcoM ko jo sukha-duHkha hotA hai ve usako apane mana meM sahana kara lete haiN| vacanoM ke dvArA dusaroM ko prakaTa nahIM kara sakate yA sukha-duHkha meM bhAga lene ke lie dUsaroM ko bulA bhI nahIM skte| mukha meM jo vRtti hotI hai bahU kAya se nahIM karate / yadyapi muzikSita lotA mainA prAdi saMjI paMcendriya tiryacoM meM se kisI ke mana-vacana-kAya kI Rju pravRtti hotI hai tathApi ekendriya se lekara asaMjJa paMcendriya tiyaca taka va prazikSita-saMjI paMcendriya tiryaMca prAyaH mana-vacana-kAya ke kuTila bhAvoM meM pravartate haiN| manuSya ekAntakSetra meM va niyatakAla meM bhojana, maithuna Adi kriyA karatA hai, kintu manuSyoM ke samAna niyaMtroM kI ye kriyAe~ gar3ha kSetra meM nahIM hotI, suvivata sthAna meM prakaTa rUpa se hotI haiN| manuSyoM ke samAna tiryaMcoM meM guNa doSa kA vivepha, nityathutAbhyAsa va tattvajJAnAdi zubhopayoga nahIM hotA isalie tirthacoM ko ajJAnI kahA gayA hai| tiyaMtroM meM mahAvrata, guNa va zIla kA abhAva hone se aura ekendriyAdi meM samyagdarzanAdi zubhopayoga kA abhAva hone se tIvasaMkleza pariNAmoM kI pracuratA hone se tiryacoM meM atyanta pApabahulatA kahanA yukta hI hai|' tiryacagati ke duHkhoM kA varNana svAmikArtikeyAnuprekSA meM gAthA 40 se 43 meM isa prakAra hai "aneka prakAra ke tiryaMcoM meM janma lekara vahA~ garbhAvasthA meM bhI chedana Adi ke duHkha pAtA hai| ekendriya, vikalatraya saMjJI-asaMjJI paMcendriya Adi nAnA prakAra ke tiryacoM meM utpanna hokara garbha va sammurchana janma meM chedana, zIta, uSNa, bhUkha, pyAsa Adi ke duHkha pAtA hai| tiryaMcoM meM sarvatra bhautikRta bhayAnaka duHkhoM ko mahatA hai| balavAna vyAgha, siMha, bhAla, bilAva, kuttA, magaramaccha mAdi balahIna tiryaMcoM ko mAra DAlate haiM, bhakSaraNa para jAte haiN| mleccha, bhIla, dhIvara Adi pApI duSTa manuSyoM ke dvArA mArA jAtA hai| sarvatra bhayabhIta hokara mArA-mArA phiratA hai / tiryaca paraspara eka dUsare ko khA jAte haiM ataH dAruNa duHkhoM ko sahate haiN| bhUkha, pyAsa tAr3ana, mAraNa, vadha, bandhana, 1. dha, pu. 1 pR. 202 para bhI yaha gAthA kucha pA bhedaTha ke sAtha hai| tadyayA--'suviTala' ke sthAna para 'suviyarDa' aura 'bhagiyA' ke sthAna para 'NAma pATha hai / prA. paM. saM. pR. 576 gA. 62, vahAM bhI 'suviyarDa' pAra hai| 'giga miTi ke sthAna para 'gigaTTha' gATha hai| 2. gha. pu. 1 pR. 202 / 3. zrImadabhaSacandrasUri kRta ttiikaa| Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 148 gatimArgamA/273 pratibhAravahana Adi aneka prakAra ke duHkha sahate haiM / " tiyaMcagati ke duHkha pratyakSa dikhAI dete haiN| mAyAcArI ke kAraNa tiryaMcAyu kA vadha kara jIva tiryacoM meM utpanna hokara nAnA prakAra ke duHkhoM ko sahatA hai / / tiryaMcagati meM tiryaMcajIva dravyapramANa se ananta haiM, kAla kI apekSA anantAnanya avasarpiNI aura utsapiNiyoM se apahRta nahIM hote haiM / zaGkA-tipaMca jIva anantAnanta avasarpiNI aura utsapiNiyoM se kyoM nahIM apahRta hote ? samAdhAna--kyoMki yahA~ para kevala atItakAla sambandhI utsarpiNI-avasarpiNI kAla kA grahaNa kiyA gayA hai / tiryaca pA~ca prakAra ke hote haiM--sAmAnyatiyaMca, paMcendriyatiryaMca, paMcendriya tiryaMca paryApta, paMcendriya tiryaMcayoninI aura paMcendriya tithaMca aparyApta (lbdhypryaapt)| inameM se sAmAnya tiryaMcoM kI saMkhyA kA kathana Upara kara cuke haiN| paMcendriya tiryaMca, paMcendriya tiryaMcaparyApta, paMcendriya tiyaMcayoninI, paMcendriyatithaMca aparyApta asaMkhyAta haiN| tiryaMcagati se tiryaMcajIva kA antara kama se kama kSudbhavagrahaNa mAtra kAla taka hotA hai, kyoMki tiyaMcagati se nikalakara manuSya labdhyaparyAptaka meM utpanna ho kadalIdhAta yukta kSudrabhavagrahaNa mAtra kAla taka rahakara puna: tiryaMcoM meM utpanna hue jIva ke kSudrabhavagrahaNa pramANa antara pAyA jAtA hai / adhika se adhika sAgaropamazatapRthaktva kAla taka tiryacagati se antara pAyA jAtA hai, kyoMki tiyaMcajIva ke tiryaMcoM meM se nikalakara zeSa gatiyoM meM sAgaropamazatapRthavatva kAla se Upara Thaharane kA abhAva hai| kintu paMcendriya tiryaMca catuSka kA utkRSTa antara asaMkhyAtapudgalaparivartana pramANa anantakAla hotA hai, kyoMki vivakSita gati se nikalakara ekendriya va vikalendriya Adi avivakSita gatiyoM meM asaMkhyAta pudgala parivartana kAla taka paribhramaraNa kara vivakSita gati meM utpanna hone para yaha antara kAla gAyA jAtA hai| tiryaMcoM meM pA~ca guNasthAna hote haiM --mithyASTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyASTi, asaMyatasamyagdRSTi aura saMyatAsaMgrata / jisaprakAra baddhAyuSka asaMyatasamyagdRSTi aura mAsAdanasampaSTi guNasthAnabAloM kA tiryaMcagati ke aparyAptakAla meM sadbhAva sambhava hai, usaprakAra samyagmithyASTi aura saMyatAsaMyatoM kA tiryatragati ke aparyAptakAla meM sadbhAva sambhava nahIM hai, kyoMki aparyApta kAla ke sAtha samyagmidhyAraSTi va saMyatAsaMyata kA virodha hai| paMcendriya tiryacoM ke cAra bhedoM meM bhI pA~ca guNasthAna hote haiM, kintu labdhyaparyAptakoM meM eka mithyASTi guNasthAna ke atirikta anya guNasthAna asambhava haiM 10 1. "mAyA taiyaMgyonasya"(ta. sU. pra. 6 sUtra 16) / 2. vizeSa ke lie dekhie pa. pu. 3 pR. 30-31 / 3. dha. pu. 7 pR. 252 / 4. gha. pu. 7 pR. 186 / 5. dha. pu. 7 pR. 16 / 6. gha. pu. 1 pR. 207 / 7. gha. pu. 1 pR. 208 / . Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204/go. sA. jIvakANDa gAthA 149 * zaGkA-tiryacaniyoM ke aparyAptakAla meM asaMyatasamyagdRSTi guNasthAna kA prabhAva kaise mAnA jA sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki tiyacaniyoM meM asaMyatasabhyaSTiyoM kI utpatti nahIM hotii| zaGkA-yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna---yaha nimna gAthA sUtra se jAnA jAtA hai chasu heTThimAsu puDhadhosu joisa-caraNa-bhavaraNa-sava-itthIsu / raNedesu samuppajjai sammAiTThI du jo jIyo // 133 // arthAta-prathama naraka pRthvI ke atirikta nIce kI chaha naraka pRthiviyoM meM, jyotiSIbANavyantara aura bhavanavAsI devoM meM, garvaprakAra kI striyoM meM samyagdRSTajIva utpanna nahIM hotaa|' tiyacoM meM caudaha jIvasamAsa hote haiN| tiryaMca jIvoM ke cAroM saMjJAeM, samasta indriyA~, chahoM kAya, gyAraha yoga (vaikriyika, vaikriyikamizra, AhAraka aura AhAraka mizra ko chor3akara), tInoM veda, krodhAdika cAroM kaSAya, chaha jJAna (3 jJAna 3 ajJAna), do saMyama (asaMyama, dezasaMyama), kevaladarzana ko chor3akara zeSa tIna darzana, dravya aura bhAvarUpa se chahoM lezyAe~, bhavyatva-abhavyatva aura grahoM samyaktva hote haiN| ye saba timaMca saMjJI evaM prasaMjI, AhAraka evaM anAhAraka tathA jJAna evaM darzanarUpa donoM upayogoM sahita hote haiN| __ kitane hI tiryaca jIva pratibodha se aura kitane hI svabhAva se bhI prathamopazama evaM vedaka samyaktva ko grahaNa karate haiN| isake atirikta bahuta prakAra ke tithaMcoM meM se kitane hI mukha-duHkha ko dekhakara, kitane hI jAtismaraNa se, kitane hI jinendra mahimA ke darzana se aura kitane hI jinabimba ke darzana se prathamopazama evaM vedaka sabhyapatya ko grahaNa karate haiN|' manuSyagati kA svarUpa "maNNaMti jado piccaM, maNeNa Ni uraNA maNukkar3A jamhA / maNNubbhavA ya samthe, tamhA te mANusA bhariNadA // 146 // gAthArtha-jo nitya hI heya-upAdeya ko jAnate haiM, zilpa Adi aneka kalAoM meM pravINa hai, dhAraNA prAdi dRr3ha upayogavAle haiM aura manu (kulakaroM) kI santAna haiM, ata: ve manuSya haiM aisA kahA gayA hai / / 146 / / vizeSArtha-jo jIva nirantara heya-upAdeya, tatva-pratattva, prApta-anApta tathA dharma-adharma ke 1 gha. pu. 6 pR. 201 / 2. ti, pa. adhikAra 5, gAthA 307-306 / 3. ti. pa. a. 5 gAthA 310-311 / 4. prA. paM. saM. (jAnapITha) pR. 13 gA. 62. ba pR. 576 gA, 63-"maNNaMti jado NicaM bhagae giunn| jado du je jIvA / maSaTakkar3A ya jamhA samhA te mANusA bhaNiyA / " Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 146 gatimAgaNA/205 viSaya meM vicAra karake nizcaya karate haiM, avadhAraNa karate haiM, AcaraNa karate haiM, sUkSma rahasya ko jAnate haiM, dUradarzI haiM, jinake cirakAla taka dhAraNA banI rahatI hai aura jo sAtizaya upayoga se viziSTa haiM, ve manuSya haiM / athavA jaba bhogabhUmi kA kAla samApta hone lagA aura karmabhUmi kA kAla prArambha hone lagA taba pratizruta prathama manu (kulakara) se lekara bharata cakravartI paryanta 16 manu (kulakara) yuga (caturthakAla) kI prAdi meM hara jinhoMne usa samaya kI kaThinAiyoM ko dUra karane kA upAya prajA ko batalAyA aura jIvana sukharUpa rahe aisA upadeza diyA, isalie ve pitA tulya hue| karma bhUmi meM jo manuSya haiM be saba unakI santAna haiN| manu kI santAna hone ke kAraNa unakI bhI manuSya saMjJA hai| manuSya mAnuSottara parvata taka hI pAye jAte haiM 2 mAnuSottara parvata se pare manuSya nahIM pAye jaate| manuSyoM kA sthAna jambUdvIpa, dhAtakIkhaNDa aura AdhA puSkara varadvIpa ye DhAIdvIpa tathA lavaNasamudra va kAlodadhi ye samudra jinakI viSkambhasUcI 4500000 yojana hai, vahIM taka hai / arthAt anya tIna gatiyoM kI apekSA manuSyoM kA sthAna sabase alpa hai arthAt asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| zaGkA----manuSyoM kA kSetra 4500000 lAkha yojana hone kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-manuSyagati se hI jIva mukta hokara siddha avasthA ko prApta hotA hai, anya tIna gatiyoM se mukti prApta nahIM ho sktii| siddhakSetra kA pramANa 4500000 yojana hai, ataH manuSyakSetra kA pramANa bhI 4570000 yojana hai / zaGkA-kisI bhI sthAna se jIva mukta hokara siddhakSetra para jA sakatA hai, aisA kyoM na mAna liyA jAye? samAdhAna- mukta jIvoM kI gati eka samaya mAtra meM mor3A rahita hotI hai| jisa sthAna se jIba mukta hotA hai, Rjugati se jAkara ThIka usa sthAna ke Upara siddhakSetra meM jAkara virAjamAna ho jAtA hai| yadi siddhakSetra ke nIce ke sthAna ke atirikta anyasthAna se mukti ho to siddhakSetra meM jAne ke lie usa jIva ko mor3A lenA par3egA aura ArSa se virodha A jaaegaa| zaGkA--nArakiyoM ko mukti kI prApti kyoM nahIM hotI ? samAdhAna--nArakiyoM ke nitya hI azubha lezyA hotI hai| kRSNA, nIla, kApota azubha lezyA haiM / azubhalezyAvAlA saMyama dhAraNa nahIM kara sakatA aura saMyama. ke binA mukti nahIM ho sktii| zaGkA-devoM ke zubha lezyA hI hotI hai phira deva mukti kyoM nahIM prApta karate haiM ? samAdhAna-devoM ke zubha lezyA hote hue bhI unake aAhAra prAdi kI paryAya niyata hai| jinakI paryAya niyata hotI haiM ve saMyama dhAraNa nahIM kara sakate, kyoMki ve svecchApurvaka AhArAdi kA 1. zrImadabhayacandrasUri kRta ttiikaa| 2. "prAG mAnuSottarAnmanuSyA." sa. sU. pra. 3 sUH 35 / 3. "avigrahA jIvasya" pra. 2 sU. 27"(ta. suu.)| 4. "nArakAnitmAzubhataralezyA......."[pra. 3. sU. 3 ta. sU.] / Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206/go. sA. jIva kANDa gAthA 146 tyAga karake upavAsAdi napa dhAraNa nahIM kara skte| nirjarA kA mukhya kAraNa tapa hai / ' zaGkA - tiryaMca mokSa kyoM nahIM jAte ? samAdhAna-tiyacoM ke nIcagotra kA hI udaya hai aura jinake nIcagotra kA udaya hotA hai ve bhI saMyama dhAraNa nahIM kara sakate / zaGkA-kyA sabhI manuSya mokSa jA sakate haiM ? samAdhAna----karmabhUmija manuSyoM ko hI mokSa hotA hai. bhogabhUmija manuSyoM ko mokSa nahIM hotaa| zaGkhA --bhogabhUmija manuSyoM ke vajrarSabhanArAtrasaMhanana bhI hotA hai aura tIna zubha leNyA bhI, phira unako mokSa kyoM nahIM hotA? samAdhAna-bhogabhumija manuSyoM ko prAhAraparyAya niyata hai| uttama bhogabhUmija manuSya tIna dina ke pazcAt AhAra karate haiM, madhyama bhogabhUmija do dina ke pazcAt aura jaghanya bhogabhUmija eka dina ke antarAla se AhAra karate haiN| ve apane niyatakAla se pUrva pAhAra nahIM kara sakate aura niyata kAla kA ullaMghana bhI nahIM kara sakate arthAta niyatakAla para bhogabhUmija ko prahAra avazya grahaNa karanA par3atA hai isalie ve saMyama dhAraNa nahIM kara skte| saMyama binA mAtra samyagdarzana va jJAna se mukti nahIM ho sktii| zrI kundakundAcArya ne bho pravacanasAra meM kahA hai.-"sahahamAraNo asthe asaMjado vA Na NivyAdi // 237 // " padArthoM kA zraddhAna karane vAlA bhI yadi asaMyata ho to nirvANa ko prApta nahIM hotaa| yaha jIna zraddhAna aura jJAna sahita bhI hai parantu pauruSa ke samAna cAritra ke bala se rAgadveSAdi vikalparUpa asaMyamabhAva se yadi apane ko nahIM haTAtA hai to jJAna aura zraddhAna isakA kyA hita kara sakate haiM ? arthAt jJAna aura zraddhAna isa jIva kA kucha bhI hita nahIM kara skte| isalie saMyama se zunya jJAna va zraddhAna se siddha avasthA prApta nahIM hotii| zA-karmabhUmija manuSyoM meM kyA sabhI mokSa jA sakate haiM ? samAdhAna-dravyastriyA~ mokSa nahIM jA sakatI, kyoMki unake vastroM kA tyAga nahIM bana / sakatA / zaGkA-kyA sabhI puruSa mokSa jA sakate haiM ? samAdhAna-karmabhUmi kSetra meM chahakhaNDa hote haiN| unameM se eka prAryakhaNDa aura pA~ca mlecchakhaNDa hote haiN| mlecchantraNDa meM utpanna hue puruSoM ko mokSa nahIM hotaa| saba mlecchakhaNDoM meM eka mithyA 1. "tapasA nirjarA " [ta. sU. a. E mU. 3] / 2. "ayaM jIvaH zraddhAnajJAnamahito'pi paurupasthAnIya cAritravalena rAgAdibikalpAdasaMyamAdyadi na nivartate tadA tasya zraddhAnaM jJAna vA ki kuryAna kimapi"[pra. sA. gA. 237 tA. va.] / "asaMvatasya ca yathoditAtmatattvapratIlirUpa zraddhAna yathoditAtmatattvAnatirUpaM zAnaM vA ki kuryAta / " [pra. sA. gA. 237 kI amRtacandrAcArya kRta TIkA] / 3. tataH saMyamazUnyAt zrAnAt jJAnAdvA nAsti siddhiH [vahIM / 4. "bhAvAsaMyamavinA bhAvivasvAdiupAdAnAnyathAnupaparoH / " [dha. pu. 1 pR. 333] / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 143 gatimArgaNA/207 guNasthAna hI rahatA hai / ' zaGkA - bhAryakhaNDa meM utpanna hue kyA sabhI puruSa dIkSA lekara mokSa jA sakate haiM ? samAdhAna - zrI kundakundAcArya ne pravacanasAra gAthA 224 / 10 meM va zrI jayasenAcArya ne usakI TIkA meM isaprakAra kahA hai "yaNNesu tIsu ekko" jo brAhmaNa, kSatriya, vaizya ina tIna varNoM meM se eka ho "kallAgo" nIroga zarIradhArI ho "tayosaho vayasA" tapa karane meM samartha ho, prativRddha va pratibAla na hokara yogya vaya sahita ho| "sumuho" jisake mukha kA bhAga bhaMga-doSa rahita nirvikAra ho tathA isa bAta kA batalAne vAlA ho ki isake bhItara nirvikAra parama caitanya parirati zuddha hai / "kucha rahido" jisakA loka meM durAcArAdi ke kAraNa se koI apavAda na ho, "lagagahaNe havavi jogI" aisA guNadhArI puruSa hI jinadIkSA grahaNa karane ke yogya hotA hai / isase yaha siddha hotA hai ki prakhaNDa meM utpanna hue sabhI puruSa dIkSA grahaNakara mokSa nahIM jA sakate / manuSyagati ke duHkha - 'svAmikArtikeyAnuprekSA' saMsArabhAvanA ke AdhAra se jaba yaha jIva mAtA ke garbha meM khAtA hai taba vahA~ isake zraGga - upAGga saMkucita rahane ke kAraNa yaha ghora duHkha sahatA hai aura janma ke samaya yoni se nikalate hue bhI ise tIvra duHkha sahanA par3atA hai| bacapana meM mAtA-pitA mara jAte haiM to duHkhI hotA huA dUsare ke ucchiSTa bhojana se palatA hai aura bhikhAro banakara jIvana bitAtA hai| duSkarmoM- bure kAryoM ko karake pApakarmoM ko bA~dhatA hai aura una pApakarmodaya se duHkha bhogatA hai / Azcarya hai ki manuSya phira bhI hiMsA yAdi pApa karatA hai, dAna pUjana tapazcaraNa dhyAna yadi puNyakArya nahIM krtaa| birale puruSa hI vevaka yA kSAyikasamyagdRSTi hokara zrAvaka ke 12 vratoM ko yA pA~ca mahAvratoM ko dhAraNakara vizuddha pariNAmasahita nindA-gardA karate hue puNya kA upArjana karate haiM / [apane duSkRtyoM ko svayaM kahanA nindA hai / guru ke sAmane apane doSoM ko kahanA gardA hai / ] " puNyazAlI manuSyoM ke prarthAt puNyodaya sahita manuSyoM ke bhI dhana, dhAnya, putra, strI, mitra Adi iSTa padArthoM kA viyoga aura sarpa, kaNTaka va zatru Adi aniSTa padArthoM kA saMyoga dekhA jAtA hai| zrI zrAdinAtha tIrthaMkara ke putra prathama cakravartI bharata samartha hote hue bhI choTe bhAI zrI bAhubalI se parAjita hokara apamAnita hue| bahuta puNyavAna ko bhI paMcendriyoM kI viSaya bhogarUpa samasta sAmagrI va dhanadhAnyAdi nahIM milte| alpa puNyavAle va puNyahIna puruSoM ko to milatA hI nahIM / samarata vAMchita padArtha prApta ho jAye aisA puNya kisI ke pAsa nahIM hai| koI manuSya strI na hone ke kAraNa duHkhI hai aura yadi kisI ke strI bhI hai to putra kI utpatti na hone ke kAraNa duHkhI hai aura yadi kisI ke putra bhI ho jAve to aneka zArIrika rogoM ke kAraNa duHkhI hai| yadi zarIra bhI svastha nIroga hai to dhana-dhAnyAdi sampatti ke prabhAva ke kAraNa duHkhI hai| yadi sampati bhI hai to bAlyAvasthA yA yuvAvasthA meM marA ho jAne ke kAraNa duHkhI hai / koI duSTa strI ke kAraNa duHkhI hai, koI juhArI, mAMsabhakSI, madyapayAdi durvyasanI putra ke kAraNa duHkhI hai / kisI kA bhAI yA kuTumbI vairI hai, kisI kI putra durAcAriNI hai ataH ve ina kAraNoM se duHkhI haiN| koI suputra mara jAne ke kAraNa, koI priyastrI ke 1. "sambamiliccha svayaM prakAzanaM nindanam garhaNaM gurusAkSikAtmadoSaprakAzanaM " [ svA. kA. gA. 48] miti. pa. sa. pra. gA. 2637] / 2. gA. 45 se 57 | 3. grAtmakRtaduSkarmaNaH Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2)go. mA. jIvakANDa mara jAne, koI ghara va kuTumbIjanoM ke Aga meM jala jAne se duHkhI hai| manuSyagati meM yaha jIva isaprakAra kSudhA tRSA Adi ke nAnA duHkha sahana karatA huA bhI apanI buddhi ko dharma meM nahIM lagAtA aura gRha va vyApAra sambandhI cArambhoM ko nahIM chor3atA / saMmAra meM Aja jo dhanavAna hai vaha kala dhanahIna afrat dekhA jAtA hai aura jo dhanahIna hai vaha aneka aizvarya va sampadA se yukta dekhA jAtA hai, rAjA se sevaka bana jAtA hai aura sevaka naranAtha ( rAjA ) ho jAtA hai, zatru mitra bana jAtA hai| jaise rAmacandrajI kA mitra vibhISaNa bana gayA thaa| mitra zatru ho jAtA hai jaise rAvaNa kA zatru vibhISaNa ho gayA thA / yaha saba vicitratA puNya-pApa karmodaya ke kAraNa hotI hai| yaha saba kucha pratyakSa dekhane aura anubhava karate hue bhI isa jIva ko saMsAra zarIra aura bhogoM se viraktatA nahIM prAtI yaha bar3e prAzcarya kI bAta hai / - yadyapi manuSya, manuSya paryApta va manuSyanI saMkhyAta haiM, kintu labdhyaparyApta manuSya asaMkhyAta haiN| ataH sAmAnya manuSya bhI asaMkhyAta haiM jinakI saMkhyA isaprakAra prApta kI jA sakatI hai sUcyaMgula ke prathama vargamUla ko usake hI tRtIya vargamUla se guNita karane para jo labdha prApta ho use zalAkA rUpa se sthApita kara rUpAdhika manuSyoM aura rUpAdika manuSya aparyAptoM dvArA jagazreNI apahRta hotI hai / " isakA abhiprAya yaha hai ki sUcyaMgula ke prathama vargamUla ko sUcyaMgula ke tRtIya vargamUla se guNA karane para jo guNanaphala prApta ho usa gugguNanaphala se jagazreNI ko bhAjita karane para jo bhAgaphala prApta hotA hai vaha sAmAnya manuSyoM kI saMkhyA se eka adhika hai| isameM se paryAptamanuSyoM va manuSyaniyoM kI saMkhyA kama kara dene se lacdhyaparyApta manuSyoM kI saMkhyA prApta hotI hai| zaGkA -rUpa kA prakSepa kisalie kiyA jAtA hai ? samAdhAna- - cUMki jagaNI kRtayugma rAzirUpa hai, manuSyarANi tejojarUpa hai, isalie usameM rUpa kA prakSepa kiyA jAtA hai / gAthA 143 manuSyagati meM eka jIva ke nirantara rahane kA utkRSTakAla 47 pUrvakoTi adhika tIna payoga pramANa hai / jo jIva pravivakSita paryAya se Akara manuSyagati meM utpanna huA aura 47 pUrvakoTi taka karmabhUmija manuSyoM ke tInoM vedoM meM paribhramaNa karake dAna dekara athavA dAna kA anumodana karake tIna patyopama prayusthiti vAle bhogabhUmija manuSyoM meM utpanna huA usa jIva ke yaha utkRSTa kAna prApta hotA hai / 3 kama se kama kSudrabhavagrahaNa kAla taka manuSya kA manuSyagati se antara hotA hai, kyoMki manuSyagati se nikalakara tiryacagati meM utpanna ho kSudrabhava kAla taka rahakara punaH manuSyagati meM utpanna hone sekSudrabhavakAla kA jadhanya antara pAyA jAtA hai| adhika se adhika prasaMkhyAta pudgalaparivartana pramANa anantakAla taka manuSya kA manuSyagati se antara hotA hai, kyoMki manuSyagati se nikalakara ekendriyAdi tiryacagati meM prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa mudgalaparivartana pramANa kAla taka bhramaNa kara punaH manuSyagati meM utpanna hone vAle jIva ke yaha utkRSTa antarakAla pAyA jAtA hai / * 1. va. pu. 7 pR. 256 sUtra 27 // 2. dha. pu. 7 pR. 256 / pR. 166-160 / 3. va. pu. 7 pR. 126 / 4.gha.pu. 7 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gatimAgaMNA / 206 manuSya zrAyubandha ke binA jIva manuSyoM meM utpanna nahIM ho sakatA / alpArambha aura alpaparigraha meM santoSI prANI manuSya - zrAyu kA bandha karatA hai / " gAyA 150 manuSyagati hI aisI gati hai jisameM caudaha guNasthAna sambhava haiM, anya tIna gatiyoM meM caudaha guNasthAna sambhava nahIM haiM / manuSya paryAya sarvazreSTha hai, kyoMki deva bhI yaha cAhatA hai ki maiM kaba manuSya hoU~ aura saMyama dhAraNa kara siddha avasthA ko prApta karU~, kintu kheda hai ki manuSya isa amUlya paryAya ko pAkara bhI viSayabhogoM ke lie devagati kI vAMchA karatA hai jahA~ saMyama dhAraNa nahIM ho sakatA / tiyaMvoM tathA manuSyoM ke avAntara bheTa sAmagA paMcidI, pajjatA joNikhI apajjattA | tiriyA garA tahA vi ya, paMcidiyabhaMgado holA / / 150 / / gAthArtha - sAmAnya tiyaMca, paMcendriya tiryaca, paMcendriyatiryaMca paryApta, paMcendriya tiryacayoninI, paMcendriyatiyaMca labdhyaparyAptika isa prakAra tiryaMcoM ke pA~ca bheda haiN| isI prakAra manuSyoM ke bhI bheda haiM, kintu paMcendriya bhaMga nahIM hotA / / 150 / / vizeSArtha - tiryaMcagati meM ekendriya se paMcendriya taka jIva hote haiN| sAmAnya tiryaMca meM una sarva jIvoM kA grahaNa ho jAtA hai| ekendriya va vikalendriya tiryatra narakAyu, devAyu, devagati, narakagati, devagatyAnupUrvI, narakagatyAnupUrvI vaikriyikazarIra, vaiRiyika gopAMga kA bandha nahIM kara sakate, kintu paMcendriya tiryaMca ina karmaprakRtiyoM kA bandha kara sakate haiN| ekendriya se caturindriya taka ke tiryadhoM meM eka midhyAtvaguNasthAna hotA hai, kintu paMcendriya tiryaMcoM meM pA~ca guNasthAna sambhava hai / ityAdi vizeSatAoM ke kAraNa paMcendriya tiryatroM kA pRthaka bheda kiyA gayA hai| paMcendriya tiryaMca paryApta va labdhyaparyApta donoM prakAra ke hote haiN| paryApta paMcendriya tiryavoM meM tIna veda hote haiN| garbhaMja va sammUrcchana donoM prakAra ke hote haiM, kintu labdhyaparyAptaka sammUcchena janmavAle tathA napuMsakavedI hI hote haiM / ataH paMcendriya niyaMtroM ke bhI paryApta va labdhyaparyApta aise do bheda ho gye| paMcendriya tiryaMcaparyApta meM samyagdRSTi jIba utpanna ho sakatA hai, kintu yoninI paMcendriya tiryacoM meM samyagvaSTi jIva utpanna nahIM ho sakatA, ityAdi kAraNoM se paMcendriya tiryaMca yoninI pRthak bheda kahA gayA hai / manuSyoM meM sabhI paMcendriya hote haiM ekendriya Adi jIva nahIM hote, ataH manuSyoM meM paMcendriyarUpa pRthak bheda nahIM kahA gayA / manuSyoM meM cAra bheda hI hote haiM- manuSya manuSyaparyApta manuSyitI aura labdhyaparyApta manuSya | jisaprakAra tiyaMtroM meM ina bhedoM ke kAraNa kahe gaye haiM, ve hI kAraraNa manuSyoM ke bhedoM meM bhI jAnanA caahie| manuSyanI se prayojana bhAvamanuSyitI se hai / karmabhUmi meM hI veda-vaiSamya hai / jo dravya se to puruSadevI haiM arthAt jinake zarIra kI racanA to puruSoM ke zarIra ke samAna hai, kintu bhAva strI jaise haiM ve manuSyaniyoM hI meM grahaNa kiye gaye haiN| manuSyiniyoM ke chahoM saMhanana va caudaha 1. "pArambhaparigrahatvaM mAnuSasya " ( ta. sU. pra. 6 ) / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210/go, sA. jIvakANDa gAthA 151 guNAsthAna sambhaba haiM, kintu mahilAoM ke tIna hIna saMhanana' va pAMca guNasthAna' hI ho sakate haiM, ataeva unake saMyama kI utpatti nahIM ho sakatI / zaGkA-manuSyiniyoM meM caudahaguNasthAna hote haiM, yaha kathana kaise sambhava hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki bhAvastrI yukta manuSyagati meM caudaha guNasthAnoM kA sadbhAva mAna lene meM koI virodha nahIM paataa| zaGkA- bAdara kaSAya nA~va guNasthAna ke Upara bhAvaveda nahIM pAyA jAtA hai, isalie bhAvaveda meM caudaha guNasthAnoM kA sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai| [ anivRttiguraNasthAna meM vedodaya kI vyucchitti hI jAna para aveda avasthA ho jAtI hai / sUkSmasAmparAya guNasthAna se lekara prayogakevalI guNasthAna taka pA~ca guNasthAna pravedI ke hote haiM / ] samAdhAna nahIM, kyoMki yahA~ para veda ko pradhAnatA nahIM hai, kintu gati pradhAna hai aura vaha gati pahale naSTa nahIM hotii| zaGkA--yadyapi manuSyagati meM caudahaguNasthAna sambhava haiM phira bhI use veda vizeSaNa se yukta kara dene para usameM caudaha guNasthAna sambhava nahIM ho sakate haiM ? samAdhAna-nahIM, kyoMki vizeSaraNa ke naSTa ho jAne para bhI upacAra se usa vizeSaNa yukta saMjJA ko dhAraNa karane vAlI manuSyagati meM caudaha guNasthAnoM kA sadabhAva mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| devoM kA svarUpa dovvaMti jado piccaM, guNehi aTTha hi divyabhAvehiM / bhAsaMta vizvakAyA, tahmA te vaNiyA devA // 15 // gAthArtha -jo divya bhAva yukta pATha guNoM se nirantara krIr3A karate haiM aura jinakA zarIra prakAzamAna va divya hai, ve deva kahe gaye haiM / / 151 / / vizeSArtha-jo aNimA Adi pATha RddhiyoM kI prApti ke bala se krIr3A karate haiM, ve deva haiN| devoM kI gati devagati hai| athavA jo aNimAdi RddhiyoM se yukta 'deva' isa prakAra ke zabda, jJAna aura vyavahAra meM kAraNabhUta paryAya kA utpAdaka hai, aise devagati nAmakarma ke udaya se utpanna huI paryAya ko devagati kahate haiM / yahA~ kArya meM kAraNa ke upacAra se yaha lakSaNa kiyA gayA hai| jo devaparyAya ke kAraNa aNimA Adi AThaguNoM (RddhiyoM ke dvArA bIr3A karate haiM, tInoM lokaH (Urvaloka, madhyaloka, adholoka) meM parivAra sahita binA rukAvaTa ke vihAra karate haiM, 1. go. ka. gAthA 32 / 2. "savAsaratvAdapratyArUpAnaguNasthitinAM saMyamAnupapatteH / " (pa. pu. 1 pR. 333) / 3. pa. pu. 1 pR. 333 / 4. zra.pu. 1 pR. 203 / prA. paM. sa(sAnapITha)pR. 13 gA. 63 ; pR. 576 gA. 64 kintu 'divaMti' ke sthAna para kIDaMti pATha hai| 5. dha, pu. 1 pR. 203 / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 151 gatimArgaNA/211 paMcaparameSThI kI stuti karate haiM, sadA paMcendriya ke viSayabhogoM se sukhI rahate haiM, rUpa, lAvaNya zrIra yauvana se jinakA vaikriyika zarIra jAjvalyamAna prakAzamAna rahatA hai, ve jIva deva haiM / ' devoM meM duHkha - jisa kisI prakAra mahAn kaSToM se cAra prakAra ke devoM meM utpanna hotA hai| indra, sAmAnika, trAstrizadAdi mahARddhidhArI devoM kI vikriyA Adi RddhiyoM ko tathA sampadA ( vibhUti) ko dekhakara mAnasika duHkha hotA hai / indra, sAmAnika, trayastrizat Adi mahARddhi vAle devoM ko pA~ca indriyoM ke sukha kI tRSNa se tathA priya devAGganA Adi ke viyoga se duHkha hotA hai| jina jIvoM kA sukha pA~ca indriyoM ke sparza Adi viSayoM ke AdhIna hai unakI tRpti kaise ho sakatI hai ? arthAt nahIM ho sakatI / tRpti na hone se bhogoM kI tRSNA nirantara banI rahatI hai jisake kAraNa ve sadA duHkhI rahate haiN| yadyapi devoM ko zArIrika duHkha prAyaH nahIM hotA hai, kyoMki unake survakriyika zarIra hai, kintu unako mAnasika duHkha hotA hai| zArIrika duHkha se mAnasika duHkha atipracura hotA hai| jisako mAnasika duHkha yA cintA hotI hai usako viSayabhoga, sukhadAyaka sAmagrI bhI duHkhadAyaka lagatI hai| devoM kA sukha deviyoM ke navazarIra, vikriyA Adi manohara viSayoM ke zrAdhIna hai, vaha viSayajanita sukha bhI kAlAntara meM dravyAntara ke sambandha se duHkha kA kAraNa bana jAtA hai, kyoMki deviyoM kI lezyA, Ayu va bala devo se bhinna prakAra kA hotA hai| * isalie ve devAGganAe~ kAlAntara meM duHkhadAyaka bana jAtI haiM / granya sukhadAyaka iSTa sAmagrI kA pariNamana bhI icchAnusAra na hone se vaha iSTasAmagrI bhI duHkha kA kAraNa ho jAtI hai / "evaM suTTha prasAre saMsAre dukkha - sAyare dhore / ki kara va pratthi suhaM viyAramANaM suNicchiyado // 62 // -yadi paramArthaM se vicArA jAve to atyanta sArarahita duHkha ke sAgararUpa saMsAra meM kisako kahA~ sukha ho sakatA hai arthAt isa asAra saMsAra meM jaba deva bhI duHkhI haiM to anya kisI ko sukha kaise ho sakatA hai ? tAtparya yaha hai ki sabhI prANI duHkho haiM / devoM ke bheda - deva cAra nikAya vAle haiN| * bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI aura vaimAnika | jinakA svabhAva bhavanoM meM nivAsa karanA hai, ve bhavanavAsI haiN| asurakumAra, nAgakumAra, vidyutkumAra, suparNakumAra, agnikumAra bAtakumAra, stanitakumAra udadhikumAra, dvIpakumAra aura divakumAra ke bheda se dasa prakAra ke bhavanavAsI deva haiN| inakI veza-bhUSA, zastra, thAna vAhana aura krIr3A Adi kumAroM ke samAna haiM isalie saba bhavanavAsiyoM meM kumAra zabda hai / ratnaprabhA pRthvI ke paMkabahula bhAga meM asuroM ke bhavana haiM aura kharabhAga meM zeSa nau prakAra ke bhavana haiM / " jinakA nAnAprakAra ke dezoM meM nivAsa hai ve vyantaradeva haiM / ve AThaprakAra ke haiM kinnara, kimpuruSa, mahoraga, gandharva, yakSa, rAkSasa, bhUta aura pizAca / ratnaprabhA pRthvI ke kharabhAga meM sAtaprakAra ke vyantaroM ke tathA paMkabahula bhAga meM rAkSasoM ke zrAvAsa haiN| jyotirbaMdha hone ke kAraNa inakI jyotiSI saMjJA hai / sUrya, candramA, graha, nakSatra aura prakIka ye pA~ca prakAra jyotiSI devoM ke haiM / 1. siddhAntacakravartI zrImadabhayacandra sUri kRta TIkA / 2. svAmitakeyAnuprekSAntargata me 69 / 3. pra. pu. 1 pR. 336 // 4. svAmikArtikeyAnuprekSA saMsAra bhAvanA (ta. sU. pra. 4 su. 1 ) 6. sarvArthasiddhi 4 / 10 / 7. sarvArthasiddhi 4 / 11 / saMsAra bhAvanA gAyA 58 5. "devAzcatuzikAyAH " Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212/mo. sA. jIvakANTa gAthA 152 bhUmibhAga se 790 yojana Upara jAkara nau sau yojana taka jyotiSIdevoM se vyApta nabhaHpradeza 110 yojana moTA aura ghanodadhi vAtavalaya paryanta asaMkhyAta dvIpa-samRdra taka vistRta lambAI vAlA hai|' jo vizeSataH apane meM rahane vAle jIvoM ko puSmAtmA mAnate haiM ke dimAna haiM aura dona vimAnoM meM hote haiM, ve vaimAnika haiN| kalpopapatra aura kalpAtIta ke bheda se ve do prakAra ke haiN| kalpopapanna meM 16 svarga haiM--saudharma, aizAna, sAnatkumAra, mAhendra, brahma, brahmottara, lAntava, kApiSTha, zukra, mahAzukra, pratAra, sahasrAra, grAnata, prANata. pAraNa aura acyuta / ina 16 svargoM meM 12 indra hote haiM kyoMki madhya ke pATha svargoM meM cAra indra hote haiN| inake Upara nau greveyaka, navaanudiza aura vijaya, vaijayanla, jayanta, aparAjita, satrArthasiddhi ye pAMca anuttara vimAna haiN| ina sabakI kalpAtIta saMjJA hai, kyoMki inameM maba ahamindra hote haiN| devagati meM eka jIva ke rahane kA kAla jaghanya se 10 hajAra varSa hai, kyoMki tiryaMca yA manuSyoM se nikalakara jaghanya Ayu vAle devoM meM utpanna hokara vahAM se cyuta hone vAle jIva ke 10 hajAra varSa mAtra kAla devagati meM pAyA jAtA hai| adhika se adhika taMtIsa mAgaropama kAla taka jIva devagati meM rahanA hai, kyoMki taitIsa sAgara kI devAyu bA~dhakara sarvArthasiddhi vimAna meM utpanna hotara taitIsa sAgaropama kAla taka vahAM rahakara nikale hue jIva ke ukta kAla pAyA jAtA hai| zaGkA -dIrghAyu sthitivAle devoM meM sAta-pATha bhavoM kA grahaNa karane se aura bhI adhikakAla devagati meM pAyA jA sakatA hai| samAdhAna- nahIM pAyA jA sktaa| deva, nArakI, bhogabhUmija tiyaMtra aura bhogabhUmija manuSya, inake marane para ThIka tatpazcAt usI paryAya meM utpatti nahIM pAI jAtI, kyoMki isakA atyantAbhAva eka jIva kA devagati se jaghanya antara antamuhUrta kAla taka hotA hai, kyoMki devagati se prAdhara gopakrAntika paryApta tiryacoM yA manuSyoM meM utpanna hokara paryAptiyAM pUrNakara devAyu bAMdha puna: devoM meM utpanna hue jIva ke devagati se annamuhata antara pAyA jAtA hai| adhika se adhika asaMkhyAta pudgala paribartana pramANa ananta kAla taka antara hotA hai, kyoMki devagati se Akara zeSa tIna gatiyoM meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra pudgala parivartana kAla taka pagbhrimaraNa karake punaH devagati meM utpanna hone meM koI virodha nahIM hai| siddhagati kA svarUpa *jAijarAmaraNabhayA, saMjogavijogadukkhasaNNAbho / rogAdigA ya jisse, Na saMti sA hodi siddhagaI // 152 // gAthArtha - jahA~ janma, jarA, maraNa, bhaya, saMyoga, viyoga, duHkha, saMjJA aura rogAdika nahIM hote vaha siddhagati hai / / 152 / / vizeSArtha--gatimArgaNA ke antargata siddhoM ke svarUpa kA kathana hone ke kAraNa yadyapi gAthA 1. sarvArthasiddhi 4/12 / 2. sarvArtha siddhi 4/16 me 16 / 3. va. pu. . 127 sUtra 26-27 kI ttiikaa| 4, .pu. 7 pR. 186-60 / 5. pa.pu. 1 pR. 204 tathA prA.paM. saM. (mAnapITha) pR. 14 gA. 64, pR. 576 gA. 65 / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 152 gatimArgagaNA/213 meM tathA dhavala pu. 1 sUtra 24 meM siddhoM ke sAtha 'gati' zabda kA prayoga upacAra se kiyA gayA hai nathApi gA. 146 meM tathA dhavala pu. 1 pR. 134-35 para gati kA jo lakSaNa diyA gayA hai usase siddhoM kA nirAkaraNa ho jAtA hai, kyoMki siddhoM ke gati nAmajhAma kA udaya nahIM hai / dha. pu. 1 pR. 134 para to isa viSaya ko spaSTa karate hue kahA hai ki-gati kA aisA lakSaNa karane se siddhoM ke sAtha ativyApita doSa bhI nahIM pAtA, kyoMki sikhoM ke dvArA prApta karane yogya guraNoM kA abhAva hai|" gati nAmakarmodaya ke abhAva ke kAraNa siddhagati pragati kahalAtI hai, athavA eka bhava se dUsare bhava meM saMkrAnti kA nAma gati hai aura siddhagati asaMkrAntirUpa hai / ' karma ke vaza se bhava-bhava meM apane zarIraparyAya kI utAtti honA janma hai| isa prakAra utpanna huI zarIra-paryAya kA bayarUpa hAni ke dvArA zIrNa honA buddhatA hai| apanI Ayu kA kSaya ho jAne ke kAraNa isa zarIraparyAya kA va prANoM kA tyAga so maraNa hai| anartha kI AzaMkA ke kAraNa apakAraka padArthoM se bhAga jAne kI icchA so bhaya hai| kleza ke kAraNabhUta aniSTa dravyoM kA saMgama so saMyoga hai| sukha ke kAraNabhUta iSTa dravyoM kA nAza so viyoga hai| inase utpanna huA AtmA kA nigraha so duHkha hai| zeSa tIna mAhAra, methuna va parigraha kI vAMchA so saMjJA hai| roga, mAnabhaMga, vadha, bandhana Adi kI vedanA jisa gati meM nahIM hai aura na utpanna hotI hai, vaha siddhagati hai| kyoMki inakI utpatti ke kAragabhUta karmoM kA bhaya ho gayA hai / parananta jAna-darzana-mukha-vIryAdi apane svAbhAvika guNoM kI upalabdhirUpa siddhaparyAya hai| isa sidbhagati kI prApti usa jIva ko hotI hai jisane parama prakRSTa ratnatraya se parigAta hokara zukladhyAna vizeSa se utpanna hue saMvara nirjarA ke dvArA samasta karmoM kA kSaya karake apanI muktAvasthA prApta kara lI hai aura svAbhAvika Urdhvagamana ke dvArA loka kA agrabhAga prApta kara liyA hai, aisI siddhaparameSThI paryAyarUpa siddhagati hotI hai / AtmasvarUpa kI prApti arthAt apane sampUrNa guNoM se yAtmasvarUpa meM sthita honA siddhi hai| aise siddhi svarUpa kI gati siddha gati hai / 3 siddha, niSThita, niSpanna, kRtakRtya aura siddhasAdhya ye ekArthavAcI nAma haiM / jinhoMne samasta karmoM kA nirAkaraNa kara diyA hai, vAhya padArthoM kI apekSA rahita-anantaanupama-svAbhAvika aura pratipakSa rahita aise sukha ko jinhoMne prApta kara liyA hai, jo nilepa haiM, acalasvarUpa ko prApta haiM, sampUrNa avaguNoM se rahita haiM, sarvaguraNoM ke nidhAna haiM, jinakA svadeha arthAta prAtmA kA prAkAra caramazarIra se kucha nyUna hai aura jo loka ke agrabhAga meM virAjamAna haiM ve siddha haiN| mANDalika mata bAle yaha mAnate haiM ki jIva kA Urdhvagamana svabhAva hone ke kAragA prAkAza meM Upara-Upara cale jA rahe haiM, kahIM para bhI Thaharate nhiiN| karmo kA abhAva ho jAne ke kAraNa U baMgamana svabhAva meM koI bAdhA DAlane vAlA nahIM rahA / AcArya kahate haiM ki kArya kI siddhi anna raMga aura bahiraMga donoM kAraNoM se hotI hai / dharmadravya bAhya (nimitta) kAraNa aura UbaMgamana svabhAva antaraMga (upAdAna) kAraNa haiM / lokAkANa ke anta taka ho dharmadravya kA sadbhAva hai| usase Age dharmadravya kA abhAva hai / ataH nimittakAraNa (dharmadravya) ke prabhAva ke kAraNa siddha bhagavAna meM kArvagamana 1. "gadikammodayAbhAvAsiddhi gado agadI / athavA bhavAdbhavasaMkrAntirgatiH prakrAntiH siddhagatiH / (dha.pu. 7 pR. 6) / 2. "miparameSThI paryAyakA siddhiti bhavati / " siddhAnta cakravartI zrImadabhaya candrasari kRta TIkA / 3. dha. pu 1 2. 203 / 4. dha. pu. 1 pR. 200 / 5. "dharmAstikAyAbhAvAt' (ta sU. pra. 10 mUtra ) / Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 / go. sA. jIvakANDa gAthA 153-154 zakti hote hue bhI ve loka ke agrabhAga meM sthita ho jAte haiM / mANDalika kArya ke hone meM nimitta ko nahIM mAnatA, ataH usake khaNDana ke lie yaha vizeSaNa diyA gayA hai| narakagati meM jIvoM kI saMkhyA sAmaNNA raiyA ghaNabhaMgulAba diyamUlaguNaseDhI / bidiyAdi bAravasa chattiduriNa apadahiyA sevI / / 153 / / hemipuDhacINaM rAsivihoro du sanyarAtI du / padamAvariNami rAsI NeraiyANaM tu riddiTTho // 154 // gAthArtha - ghanAMgula ke dvitIya vargamUla se jagacchreNI ko gurigata karane para jo labdha prApta ho, utanA sAmAnya se sarvanArakI jIvoM kA prasAraNa hai| dvitIya Adi adhastana chaha narakoM meM nArakiyoM kA pramANa kramazaH bArahaveM vargamUla se bhAjita, dasaveM vargamUla se bhAjita, AThaveM vargamUla se bhAjila, vargamUla se bhAjita, tIsare vargamUla se bhAjita tathA dvitIya vargamUla se bhAjita jagacchreNI pramANa hai| nIce kI chaha pRthiviyoM ke nArakiyoM kA jitanA pramANa ho usako sampUrNa nAraka rAzi meM se ghaTAne para jo zeSa rahe utanA prathama pRthivI ke nArakiyoM kA pramANa hai / / 153 - 154 / / vizeSArtha dhavala grantha meM pramANa tIna prakAra se batalAyA gayA hai mAdA kI apekSA, kAla kI apekSA aura kSetra kI apekSA / yahA~ para mAtra kSetra kI apekSA nArakiyoM kA pramANa batalAyA gayA hai / gaNanA kI apekSA nArakI asaMkhyAta haiM / kAla kI apekSA nArakI jIva prasaMkhyAtA saMkhyAta avasarpiNI aura utsarpiriMga se apahRta hote haiN|' kSetra kI apekSA nArakI jIva asaMkhyAta jagacchreNI pramANa haiM jo jagatpratara ke asaMkhyAta bhAgapramANa haiN| una jagaccha giyoM kI viSkambhasUcI sUcyaMgula ke dvitIya vargamUla se muNita usI kA prathama vargamUla hai| zaMkA-upayukta gAthA 153 meM ghanAMgula kA dvitIya vargamUla kahA gayA hai aura dhavalagrantha meM 'zucyaMgula ke dvitIya vargamUla se guNita prathama vargamUla' kahA gayA hai| ina donoM prArthagranthoM meM viSamatA kyoM hai ? samAdhAna--- ina donoM prAgranthoM meM viSamatA nahIM hai, mAtra zabdoM kI vibhinnatA hai| donoM kI rAzi kA pramANa samAna hai, usameM vibhinnatA nahIM hai / zaGkA - samAnatA kisa prakAra hai ? samAdhAna-sUcyaMgula ke dvitIya vargamUla se sUcyaMgula ke dvitIya vargamUla ko guNA karane para sUcyaMgula kA prathama vargamUla AtA hai| sUcyaMgula kA prathama vargamUla guriNata dvitIya vargamUla arthAt dvitIya vargamUla guNita dvitIya vargamUla punaH guNita dvitIya vargamUla (dvitIya vargamUla x dvitIya vargamUla X dvitIya vargamUla ) / isa prakAra paraspara guNita karane para sUcyaMgula ke dvitIya vargamUla kA ghana (sUcyaMgula kA dvitIya vargamUla ) prApta hotA hai jo prAMgula ke dvitIya vargamUla ke samAna hai / 1. dha. pu. 7 pR. 244 sUtra 2-3 / 2. pU. 7 . 245 sUtra 4-5 / 3. gha. pu. 7 pR. 246 sUtra 6 / Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 153-154 gatimArgaragA/215 zaGkA - yaha bhI kaise? samAdhAna-sUcyaMgula kA dvitIya vargamUla - sUcyaMgula kA dvitIya vargamUla x sUcyaMgula kA dvitIya vargamUla ; arthAt "sUcyaM gula - mUcyaMgula x sUcyaMgula" kA dvitIya vargamUla / isa prakAra sUcyaMgula ko paraspara tIna bAra guNita karane se sUcyaMgula kA dhana prApta hotA hai| sUcyaMgula kA dhana hI ghanAMgula hai / ata: dhanAMgula kA dvitIya vargamUla kahA gayA hai| isa prakAra donoM pArSagranthoM meM pramANa rAzi samAna hai, usameM bhinnatA nahIM hai / zaGkA-dha.pu. 7 pR. 246 sUtra 13 kI TIkA meM kahA hai ki "jagacchreNI ke prathama bargamUla ko Adi karake usake bArahaveM, dasaveM, pAThaye, chaThe, tIsare aura dusare vargamUla taka pRthak-pRthaka guNAkara va guNya krama se avasthita chaha rAziyoM kA paraspara guNA karane para yathAkrama se dvitIya, tRtIya, caturtha, paMcama, SaSTha aura saptama pRthiviyoM ke nArakiyoM kA pramANa prApta hotA hai|" kintu upayukta gAthA meM kahA hai ki jagacche NI ko bArahaveM, dasaveM, AThaveM, chaThe, tIsare aura dUsare vargamUloM se bhAjita karane para dvitIyAdi nIce ke chaha narakoM ke nArakiyoM kI saMkhyA kA pramANa prApta hotA hai| isa prakAra ina donoM AgamoM meM virodha kyoM hai ? samAdhAna-ina donoM prAgamoM meM virodha nahIM hai, kyoMki donoM AgamoM meM nArakiyoM kI saMkhyA meM bheda nahIM hai| zaGkA-dhavalagrantha meM vargamUloM ko paraspara guNA karane se saMkhyA batalAI gaI hai aura upamukta gAthA meM bhAga dene se saMkhyA batalAI gaI hai| guNA karane se saMkhyA vRddhi ko prApta hotI hai aura bhAga dene se saMkhyA hIna hotI hai| ataH ina donoM pAgamoM meM dvitIyAdi pRthiviyoM ke nArakiyoM kI saMkhyA meM avazya bheda honA cAhie ? samAdhAna nahIM, kyoMki bar3I saMkhyA ko bhAga dene se jo pramAraNa prApta hotA hai vahI pramAgA choTI saMkhyAoM ko paraspara guNA karane se prApta ho sakatA hai| jaise saptama pRthvI ke nArakiyoM kA jo pramANa jagacchaNI ke prathama vargamUla va dvitIya vargamUla ko paraspara guNA karane se prApta hotA hai vahI pramANa jagacchraNI ko dvitIya vargamUla se bhAga dene para prApta hogaa| zaGkA --yaha kaise sambhava hai ? samAdhAna-sambhava hai, kyoMki jagacchaNI ko usake hI dvitIya vargamUla se bhAjita karane para usakA prathama vargamUla guNita usakA dvitIya vargamUla labdha prApta hotA hai / jagacchaNI ke prathamavargamUla ko usI ke dvitIya vargamUla se guNA karane se usakA prathamavargamUla x usakA dvitIya vargamUla prApta hotA hai / mAna liyA jAe ki jagaccheNI 'ja' hai / bIjagaNita ke anusAra 'ja' kA prathama vargamUla jara hai aura dvitaya vargamUla ja hai / inako paraspara guNA karane para guNanaphala ja prApta hotA hai, kyoMki gugNA karane meM ghAta jor3I jAtI hai ( 2 3) / 'ja' ko yadi dvitIya vargamUla ja se bhAga diyA jAve tojA prApta hotA hai, kyoMki bhAga meM dhAta ghaTAI jAtI hai (1-2 - 1) / aGkasaMdRSTi meM jagaccheNI 256 hai| 256 kA prathama vargamUla 16 aura dvitIya vargamUla 4 hai| ina donoM ko paraspara muzA karane se (1644) 64 prApta hote haiN| jagacchreNI '256' ko usake dvitIya vargamUla 4 se bhAjita karane para (256 : 4) 64 prApta hote haiM / isIprakAra anya pRthiviyoM kA pramANa jAna lenA cAhie / Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 go, sA. jIvakANDa gAthA 155-156 dvitIya pRthvo ke nArakI (ja.the.)) tRtIyapRthvI ke nAravI (ja.zre.) hai| caturthapRthvI ke nArakI (j.the.)| paMcamapRthvI ke nArakI (j.shre.)hai| chaThI pRthvI ke nArakI (ja.zre.) aura sAtavIM pRthvI ke nArakI (ja.zre.)haiM haiN| (saba aMka dhAta haiN|) sarva nArakiyoM kA pramANa ghanAMgUla ke dvitIya bargamUla se guNita ja.zre. meM se ina sabako ghaTAne para prathama pRthvI ke nArakI jIvoM kA pramANa prApta hotA hai jo sarva nArakI jIvoM ke pramANa se kicit Una hai| isaprakAra sarvanArakiyoM kA tathA sAtoM pRthviyoM ke nArakiyoM kA pRthak-pRthaka pramANa kahA gayA hai| tiryacagati ke jIvoM kA pramANa saMsArI paMcakkhA, tappuNNA tigadihINyA kamaso / sAmaNNA paMcidI, paMcidiyapuragaterikkhA // 155 / / chassayajoyaNakadihiva jagapadaraMjoNiNIga parimANaM / puNNUNA paMcakkhA, kiriyapraepazilA / 16 / / gAvArtha -saMsArI jIvarAzi meM se tInoM gatiyoM ko jovarAziyoM kA pramANa ghaTAne para - sAmAnya tiryaMca jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| sampUrNa paMcendriya jIvarAzi meM se tInagatiyoM ke jIvoM kA pramANa kama kara dene para paMcendriyatithaMca jIvoM kI saMkhyA prApta hotI hai| samasta paMcendriya paryApta jIvoM ke pramANa meM se tIna gatiyoM ke paryApta jIvoM kA pramANa ghaTAne para paMcendriya paryApta tirthacoM kI saMkhyA prApta ho jAtI hai| chaha sau yojana ke varga se bhAjita jagatpratara tiryavaniyoM kA pramAMga hai| paMcendriyatithaMcoM ke pramANa meM se paryApta paMcendriyatiyacoM ko saMkhyA ghaTAne para upalabdhagazi paMcendriya labdhyaparyApta tiryaMcoM kA pramANa hai // 155-1565 vizeSArtha--uparyukta kathana ko ThIka prakAra se grahaNa karane ke lie saMsArI jIvoM kA pramANa, paMcendriya jIvoM kA pramANa tathA paMcendriya paryApta jIvoM kA pramANa jAnanA Avazyaka hai| sarva jIvagaNi ananta hai aura ananta aneka prakAra kA hai--- 'NAma ThavaNA dadhiyaM sassava gaNaNApadesiyamavaMtaM / ego ubhayAdeso visthAro samva bhAvo y||8|| nAma ananta, sthApanA ananta, dravyAnanta, zAzvatAnanta, gaNanAnanta, apradezikAnanta, ekAnanta. ubhayAnanta, vistArAnanta, sarvAnanta aura bhAvAnanta / isa prakAra yaha gyAraha prakAra kA ananta hai / zaGkara-ina gyAraha prakAra ke anantoM meM se kisa ananta kI apekSA sarva jIvarAzi ko ananta kahA gayA hai? samAdhAna-gaNanAnanta kI apekSA sarva jIvarAzi ko ananta kahA gayA hai| gaNanAnanta bho tonaprakAra kA hai--parItAnanta, yuktAnanta gora anantAnanta / ina tIna prakAra ke 1. pa. pu. 3 pR. 11 // Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 156 gatimArgaraNA / 217 gaNanAnantoM meM se bhI sarva jIvarAzi anantAnanta hai, kyoMki kAla kI apekSA sarva jIvarAzi anantAnanta varsApariyoM aura utsarpiNiyoM ke dvArA apahRta nahIM hotI hai / " vaha anantAnanta bhI tInaprakAra kA hai / jaghanya anantAnanta utkRSTa anantAnanta aura madhyama anantAnanta / zaGkA - ina tInoM zranantAnantoM meM se jIvarAzi kauna sA zranantAnanta hai ? samAdhAna -- jIvarAzi madhyama anantAnanta hai, kyoMki jahA~-jahA~ 'manantAnanta' kahA jAtA hai vahA~-vahA~ prajananyAnutkRSTa arthAt madhyama anantAnanta kA grahaNa hotA hai / zaGkA - yaha madhyama zranantAnanta bhI anantAnanta vikarUparUpa hai| unameM se kisa vikalpa se prayojana hai ? samAdhAna -- jaghanya anantAnanta se ananta vargasthAna Upara jAkara aura utkRSTa anantAnanta se ananta vargasthAna nIce prAkara- jo rAzi utpanna hotI hai vaha rAzi yahA~ para anantAnanta pada se grAhya hai / zrathavA jaghanya anantAnanta ke tIna bAra vargita saMvargita karane para jo rAzi utpanna hotI hai / usase zranantaguNI aura chahadravyoM ke prakSipta karane para jo rAzi utpanna hotI hai usase anantaguNI hIna madhyama anantAnanta rAzi se prayojana hai / " zaGkA-tIna bAra vargita saMvargita karane se utpanna huI yaha mahArANi sampUrNa jIvarAzi se anantaguNI hIna hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna - jaghanya zranantAnanta ke uttarottara varga karane para jadhanya anantAnanta ke adhastana vargasthAnoM se Upara madhyama anantAnantaguNaM vargasthAna jAkara sampUrNa jIvarAzi kI vargazalAkA utpanna hotI hai, jabaki tIna bAra vargita saMvargita karane se utpanna rAzi kI vargazalAkA isase pUrva hI utpanna ho jAtI hai (yAnI jaghanya anantAnanta ke avastana vargasthAnoM se Upara kucha adhika jaghanya parItAmataguNe vargasthAna jAkara hI utpanna ho jAtI hai) / isase jAnA jAtA hai ki jIvarAzi kI varga jalAkA se tIna bAra vargita saMvargita* kI vargazalAkAe~ anantaguNI hIna haiM / ataH rAzi bhI anantaguNI hIna hai / bAta yaha hai ki vyaya hone para samApta hone vAlI rAzi ko anantarUpa mAnane meM virodha prAtA hai| isaprakAra kathana karane se ardhapudgalaparivartana ke sAtha vyabhicAra doSa bhI nahIM AtA, kyoMki pudgala parivartanako upacAra se ananta mAnA hai| zaGkA -- jisameM chaha dravya prakSipta kiye gaye haiM, yaha rAzi kaunasI hai ? samAdhAna- tIna bAra vargita saMvargita rAzi meM siddha, nigodajIva, vanaspatikAyika, pudgala, kAla ke samaya aura alokAkAza ye chaha anantarAziyoM milA denI caahie| siddhANigovajobA vaNakkado kAlo ya pogalA ceya / savvalo gAgAsaM chappede-gaMta pakvA ||312 // / [ ti.pa.pra. 4 ] 1. "zratANatAhi sapariNa-ussappiNIhi raMga zravahiraMti kAle mArgaNaM tatrAjanyotkRSTAnantAnantaM grAhyam / " [ta.rA.vA. 3 28 ] | / / " [ pa.pu. 3 pR. 27] 3. va.pu. 3 pR. 16 2. yatrAnantaM Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 /mo. sara. jIva kANDa gAthA 156 prakSipta karane yogya ina chaha rAziyoM ke milAne para chaha dravya prakSipta rAzi hotI hai / isaprakAra tIna bAra vargita saMvargita rAzi se anantaguNe aura chaha dravya prakSipta rAzi se anantaguNe hIna isa madhyama anantAnanta kI jitanI saMkhyA hotI hai tammAtra jIvarAzi hai / " yaha zaGkA "anantAnanta avasarpiNiyoM aura utsarpiNiyoM ke dvArA jIva apahRta nahIM hote, " kahanA ucita nahIM hai, kyoMki jIvarAzi se kAla ke samaya anantaguNe haiM ? kahA bhI hai dhamyA mAgAsa niNi vi tulA hoMti thovANi / astig jIva- poggala - kAlAgAsA praNataguNA // 16 // arthAt "dharmadravya adharmadravya aura lokAkAza inake pradeza samAna hote hue bhI stoka haiM tathA jIvadravyarAzi isase anantaguNI haiN| usase pudgalarAzi anantaguNI hai, usase kAla ke samaya anantaguNe haiM, usase AkAza ke pradeza ananta guNe haiN|" isase jAnA jAtA hai ki jIvarAzi bhale hI samApta ho jAo, kintu kAla ke samaya samApta nahIM ho sakate, kyoMki jIvarAzi se kAla ke samaya anantaguNe haiN| hI grahaNa kiyA hai| jisaprakAra loka meM prastha ( vibhakta hai, anAgata, vartamAna aura atiit| hai / jo banAyA jA rahA hai vaha vartamAna prastha hai hai vaha atIsa prastha hai| eka gAthA isaprakAra hai samAdhAna- yaha koI doSa nahIM, kyoMki jIvarAzi kA pramANa nikAlane meM pratIta kAla kA dhAnya mApane kA kASTha kA mApa vizeSa ) tInaprakAra unameM se jo niSpanna nahIM huA hai vaha anAgata prastha aura jo niSpanna ho cukA hai aura vyavahAra ke yogya unameM se atIta prastha ke dvArA sampUrNa bIja mApe jAte haiN| isa sambandha meM * patyo tihA vihato aragAgado vaTTamAratIvo ya / evesu avoSeNa tu mijiye saba bIjaM tu // 20 // prastha tIna prakAra kA hai, anAgata, vartamAna aura atiit| inameM se atIta prastha ke dvArA sampUrNa bIja mApe jAte haiN| isI prakAra kAla bhI tIna prakAra kA hai anAgata, vartamAna aura atIta | unameM se pratIta kAla ke dvArA sampUrNa jIvarAzi kA pramANa jAnA jAtA hai| aura bhI kahA hai "kAlo tihA vihato praNAgayo baTTamAzatIdo ya / edesu pradIdeNa du mijjide jIvarAsI vu // 21 // kAla tIna prakAra kA hai, anAgata kAla, vartamAna kAla aura atItakAla / inameM se pratItakAla ke dvArA sampUrNa jIvarAzi kA pramANa jAnA jAtA hai / isalie jIvarAzi kA pramANa samApta nahIM hotA hai, parantu atIta kAla ke sampUrNa samaya samApta ho jAte haiM / solaha rAzigata alpabahutva se yaha jAnA jAtA hai| vaha solaha rAzigata alpabahutva isa prakAra hai vartamAna kAla sabase stoka / abhavya jIvoM kA pramANa vartamAna kAla se jadhanyayuktAnantaguNA hai / abhavya rAzi se 1. dhavalA pu. 3 pR. 24-25-26 / 2. dha. pu. 3 pR. 26 / 3. gha. pu. 3 pR. 26 4. dha.pu. 3 pR. 21 / Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 156 gatimArgaNA/216 siddhakAla anantaguNA hai| siddhakAla se siddha saMkhyAtaguNe haiN| siddha jIvoM se prasiddhakAla asaMkhyAtaguNA hai| asiddhakAla se atIta kAla vizeSa adhika hai athavA siddharAzi ko saMkhyAtanAvalI se guNA karane para atIta kAla kA pramANa prApta hotA hai|' atIta kAla se bhanyamithyASTi jIva anantaguraNe haiN| bhavya mithyAdaSTiyoM se bhavyajIva vizeSa adhika haiN| bhavya jIvoM se sAmAnya mithyASTi jIva vizeSa adhika haiN| sAmAnya mithyASTiyoM se saMsArI jIva vizeSa adhika haiN| saMsArI jIvoM se sampUrNa jIva vizeSa adhika haiM, siddha jIvoM kA jitanA pramANa hai utane vizeSa adhika haiN| sampUrNa jIvarAzi se pudgala dravya anantaguNA hai| yahA~ sampUrNa jIvarAzi se anantaguNA guNakAra hai / pudgala dravya se anAgatakAla anantaguNA hai| yahA~ sampUrNa pudgala dravya se anantaguNA guNakAra hai| anAgata kAla se sampUrNa kAla vizeSa adhika hai| sampUrNa kAla se alIkAkAza anantaguNA hai| yahA~ sampUrNa kAla se anantaguNA guNakAra hai| alokAkAza se sampUrNa AkAza vizeSa adhika hai| isa prakAra isa alpabahutva se pratIta ho jAtA hai ki pratIta kAla se sampUrNa jIva anantaguraNe haiN| ata: pratIta kAla ke sampUrNa samaya apahRta ho jAte haiM, parantu jIvarAzi apahRta nahIM hotii| mokSa ko jAne vAle jIvoM kI apekSA saMsArI jIvarAzi kA vyaya hone para bhI mithyA dRSTi jIvarAzi kA sarvathA viccheda nahIM hotA / yadi anantAnanta avasarpiNI aura utsapiNiyoM se sampUrNa jIvarAzi apahRta ho jAve to sarva bhavyajIvoM ke vyuccheda kA prasaMga AtA hai|' zaGkA- atIta kAla se apahRta kisa prakAra kiyA jAtA hai ? samAdhAna / eka ora anantAnanta avasapiNiyoM aura utsapiNiyoM ke samayoM ko sthApita karake aura dUsarI ora mithyAdRSTi jIvarAzi ko sthApita karake, kAla ke samayoM meM se eka-eka samaya aura usI ke sAtha mithyAdRSTi jIvarAzi ke pramAraga meM se eka-eka jIva kama karate jAnA cAhie / isa prakAra uttarottara kAla ke samaya aura jIvarAzi ke pramANa ko kama karate hue cale jAne para anantAnanta avasapiriNayoM aura utsapiNiyoM ke saba samaya samApta ho jAte haiM, parantu midhyAdRSTi jIvarAzi kA pramANa samApta nahIM hotA / ' sarva jIbarAzi (jo madhyama anantAnanta hai) meM se siddha jIvarAzi (saMkhyAtAvalI guriNata pratIta kAla) ko ghaTA dene para saMsArI jIvoM kA pramANa prApta hotA hai / saMsArI jIvarAzi meM se asaMkhyAta nArakI, asaMkhyAta manuSya va saMkhyAtadeva ina tIna matiyoM kI saMkhyAtarUpa saMkhyA ko kama kara dene se sAmAnya tiryaMcoM kA pramANa prApta hotA hai jo ananta hai tathA saMsArI jIvarAzi se kucha kama hai / tiyaMca jIvarAzi bhI anantAnanta avasapiNI-utsapiNiyoM se apahRta nahIM hotI / 5. paMcendriya jIva asaMkhyAtAsaMkhyAta haiM / jaghanya asaMkhyAtAsaMkhyAta bhI nahIM haiM aura utkRSTa asaMkhyAtAsaMkhyAta bhI nahIM haiM, kintu madhyama asaMkhyAtAsaMkhyAta haiM / arthAt sucyaM gula ke prasaMnyAta bhAga ke varga se jagatpratara ko bhAga dene para jo labdha prApta ho utanA paMcendriya jIvoM kA pramAgA hai / prathavA sUcyaMgula ko pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para jo labdha ho usake varga se jagatpratara 1. "tIdo majjAvalihada mikhANaM pamANaM tu // 55 // " | go.jI.] 2. gha.pu. 3 pR. 28-33 / 3. dha. pU. 7 pR. 251 / 4.dha.pu. 3 pR. 28 / 5. "praNatAraNatAhi grIsappiriNa-ummampiNIhi rasa abahiraMti kaalegaa||16||" [pa. pu. 7 pR. 251] / Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220/go. sA. jIvakANDa gAthA 156 ko bhAga dene para paMcendriya jIvoM kA pramANa prApta hotA haiN| isameM se asaMkhyAta nArakI, asaMkhyAta deva tathA asaMkhyAta manuSya ina tInoM asaMkhyAtarAziyoM ke ghaTAne para paMcendriya tiryaMcoM kA pramANa prApta hotA hai| jagatpratara ko sUcyaMgala ke khyAtaveM bhAga ke varga se bhAjita karane para paMcendriya paryApta jIvoM / kA pramANa prApta hotA hai jo madhyama prasaMkhyAtAsaMkhyAta hai / isameM se asaMkhyAtanArakI, saMkhyAtamanuSya va asaMkhyAtadeva ina nIna gatiyoM ke pramANa ko ghaTAne para paMcendriya paryApta jIvoM kA pramANa prApta / hotA hai| deva-prabahArakAla ko saMkhyAtarUpoM se guNita karane para paMcendriya viryaca yoninI jIvoM kA avahArakAla hotA hai / athavA chaha sau yojana ke aMgula karake varga karane para 2123 kor3Akor3I, chattIsa kor3I lAkha aura 64 kor3I hajAra (2123,36,64,0000000000) pratarAMgula paMcendriya tithaMca yominI kA avahArakAla hotA haiM / paMcendriya tirthaca yoniniyoM ke avahArakAla se sambandha rakhane vAlA yaha kitane hI prAcAryoM kA vyAkhyAna ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki tIna sau yojanoM ke aMguloM kA vargamAtra vyantara devoM kA avahArakAla hotA hai| zaGkA - yaha pUrvokta paMcendriya tirthaca yoniniyoM ke avahArakAla kA vyAkhyAna asatya hai aura vAgavyantara devoM ke pravahArakAla ke pramANa kA vyAkhyAna satya hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna- isa viSaya meM paMcendriya tiryaMca yoninI sambandhI avahArakAla kA vyAkhyAna asatya hI hai aura vyantara devoM ke pravahArakAla kA vyAkhyAna satya hI hai, aisA ekAntamata nahIM hai, kintu ukta donoM vyAkhyAnoM meM se koI eka vyAkhyAna asatya honA cAhie athavA donoM hI vyAkhyAna asatya haiM / " paTakhaMDAgama ke mUla sUtroM meM to 'kSetra kI apekSA paMcendriya tiryaca yoninI jIvoM ke dvArA devaavahArakAla se saMkhyAtaguNe kAla se jagatpratara apahRta hotA hai' aisA vahA hai| deva-avahArakAla 256 aMgula kA varga hai / kSetra kI apekSA devoM kA pramANa jagatpratara ke 256 aMgula ke vargarUpa pratibhAga se prApta hotA hai| zrI nemicandra siddhAntacakravartI kA mata to yahI hai ki 600 yojana ke varga se jagatpratara ko bhAga dene para paMcendriya yoninI kA pramANa prA'ta hotA hai| paMcendriya tiryaMca labdhyaparyApta jIva dravyapramANa kI apekSA asaMkhyAta haiM / kAla kI apekSA asaMkhyAtAsaMkhyAta avasapiriNayoM ke dvArA apahRta hote haiN| kSetra kI apekSA paMcendriya liyaMca aparyApatoM ke dvArA devoM ke avahArakAla se asaMkhyAtaguNa hIna kAla ke 1. "khetteNa paMciTiemu padaramavahiradi prasaMgulamsa asojjAda bhAga bagga paDimAzA ||22|| [3, pR. 3 pR. 314; dha. pu. 7 pR. 27. mUtra 64] / 2. gha, pu. 7 pR. 253 / 3. pa. pu. 3 pR. 230 / 4. pa. pu. 3 pR. 231 / 5. dha. pR. 3 pR. 230 sUtra 35 da gha. pu. 7 pR. 253 sUtra. 21 / 6. dha. pu. 7 pR. 260 mUtra 33 / dha. 'pu. 3 pR. 268 sUtra 55 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 157-156 gatimArgaNA / 221 dvArA jagatpratara apahRta hotA hai|' paiMsaTha hajAra pA~ca sau chattIsa (256 kA varga ) pratarAMgula devoM ke avahAra kAla meM AvalI ke asaMkhyAtava bhAga kA bhAga dene para paMcendriya niyaMtra aparyApta kA avahArakAla hotA hai / * sAmAnya paMcendriya tiryaca ke pramANa meM se paMcendriya tiryaca paryApta rAzi ko ghaTA dene para paMcendriya labdhyaparyApta tithecoM kA prabhAra prApta hotA hai / zaGkA - paMcendriya tiryaMca sAmAnya meM se mAtra paMcendriya paryApta kyoM kama kiye gaye, paMcendriya tica yoni kA prasAraNa bhI kama honA cAhie, kyoMki paMcendriya tirthaca yoninI bhI paryApta hote haiM / samAdhAna- nahIM, paMcendriya tiryaMca paryApta meM tInoM vedavAle jIva yA jAte haiM / zrataH paMcendriya tica paryAtakoM ke pramANa meM paMcendriya tiryaca yoniniyoM kA pramANa bhI garbhita hai / isa prakAra tiryaMcagati sambandhI saMkhyA - prarUpaNA samApta huI / manuSyoM kA pramANa, paryAptamanuSyoM, manuSyanI aura paryApta manuSyoM kI saMkhyA gulaAdimata diyapadabhAji degUlA 1 sAmagamaNusarAsI paMcamakadigharaNasamA puSNA / / 157 / / 'talalIna madhugavimalaM dhUmasilAgAvicorabhayamerU / taTaharikhajhasA hoMti hu mANusapajjattasaMkhakA // 158 // pajjattamaNussANaM, ticauttho mANusINa parimANaM / sAmaNNA puNNUraNA maNuvaprapajjattagA hoMti / / 156 / / gAthArtha - sUcyaMgula ke prathama aura tRtIya vargamUla se jagacchreNI ko bhAga dene para jo labdha prApta ho, usameM se eka kama karane se prApta rAzipramANa sAmAnya manuSya haiN| tathA pAMcaveM varga ke zrapramANa paryApta manuSya haiM / / 157 // takAra se sakAra paryanta gAthA meM vidyamAna akSaroM se sUcita ( ulaTe krama se ) kramaza: chaha, tIna, tIna, zUnya, pA~ca, nau, tIna, cAra, pA~ca, tIna, nau, pA~ca, sAla, tIna, tIna, cAra, chaha, do, cAra, eka, pA~ca, do, chaha, eka, ATha, do, do nau aura sAta aGka pramANa manuSya paryAptakoM kI saMkhyA hai / 1158 || paryApta manuSyoM ke pramANa kA tIna cauthAI (3) manuSyiniyoM kA pramANa haiM / sAmAnya manuSyarAzi meM paryApta manuSyarAzi kama karane para jo rAzi zeSa rahe utane pramANa aparyApta manuSya hote haiM / / 156 / / vizeSArtha - manuSyagati meM manuSya dravyapramANa se asaMkhyAta haiN| kAla kI apekSA manuSya 1. paMcidiyatirivakha apajjatA davyamANe kevaDiyA zrasaMkhejjA ||37|| zrasaMkhejjAsaMkhejjAhi osapiriNa ussapirohi avahiraMti kAlegA ||38|| kheteA paMcidiyatirikkha prapajjattehi padaramabahiradi deva bahAra kAlAdI asaMkhejJaguNahIzA kAtreNa / / 36 / / " [dha. pu. 3 pR. 2362. pu. 3 pR. 236 / 3. "paMcidiyatirik pajjanavivedA" [dha. pU. 3 pR. 238 ] prasaMsejjA" dha.pu. 7 pR. 254 / / 4. gha. pu. 7 pR. 258 / 5. "maNumagadIe maNumsA davyamANeA Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222/go. sA. jIvakANDa gAthA 157-156 asaMkhyAtAsaMkhyAta avasarpiNI-utsapiNiyoM ne apahRta hote haiM / ' sUcyaMgula ke prathamavargabhUla ko usake tRtIya vargabhUla se guNita karake jagacchreNI ko bhAga dene se eka adhika manuSya rAzi kA pramANa prApta hotA hai| eka kama kara dene se manuSyoM kI saMkhyA prApta hotI hai / zA-eka kama kisalie kiyA gayA hai ? samAdhAna--cUki jagacchaNI kRtayugma rAzirUpa hai aura manuSyarAzi tejoja hai, ataH manuSyarAzi meM eka prakSepa karake ja.zre. ko bhAga dene para sUcyAGga la kA prathamavargamUla guNita tRtIyavargamUla prApta hotA hai| zaGkara-'kRtayugma' aura 'tejoja kaunasI rAzi haiM ? samAdhAna-jo rAzi cAra se apahata hotI hai vaha kRtayugmarAzi hai| jisa rAzi ko cAra se apahRta karane para tIna aGka zeSa rahate haiM vaha tejojarAzi hai| kahA bhI hai ___ cohasa bAdaramma solasa kadajummeratha kliyojo| terasa sejojo khalu paNNarasevaM va viSNeyA / / 3 / / artha-caudaha ko bAdarayugma, solaha ko kRtayugma, teraha ko kaliloja aura pandraha ko tejoja rAzi jAnanA caahie| tejojarAzi meM eka prakSipta karane se kRtayugma rAzi ho jAtI hai| jaise.-15 tejojarAzi meM 1 milAne se (15 + 1) 16 kRtayugmarAzi ho jAtI hai, jisake dvArA kRtayugma ja.zre. vibhAjita ho jAtI hai| ___ja.zre. ko sUcyaMgula ke prathamavargagUla va tRtIyavargamUla se vibhakta karane para ja.zre. kA pramANa asaMkhyAtayojana koTi raha jAtA hai| isa prakAra sAmAnya manuSya rAzi kA pramANa madhyama asaMkhyAtAsaMkhyAta siddha ho jAtA hai / koDAkor3Akor3I ke Upara aura kor3Akor3Akor3I ke nIce arthAt dvirupavargadhArA meM chaThe varga se Upara aura sAtaveM varga se noce, inake bIca kI saMkhyA pramANa manuSya payapti haiN| yadyapi yaha sAmAnya kathana hai, tathApi prAcArya paramparAgata gurUpadeza se paMcama varga ke ghanapramANa (paMcamavargax paMcamavargax paMcamavarga-SaSThavargaxpaMcamavarga) manuSya paryAptarAzi hai / __takArAdi akSaroM meM se kisa akSara ke dvArA kauna-sI saMkhyA grahaNa kI jAtI hai usake lie nimnalikhita zloka jAnanA 1. "asaMkhejjAsaMkhejjAhi osappiNi-ussappiNIhi ahiraMti kAleNa" pa.pu. 7 pR. 255 sUtra 24 / 2. "maNusamANusa apajjataehi rUcaM rUvApaklittaehi seDI abAhiradi aMgulabamgamUle tadiyazvammamUlaguriNaderaNa" dha.pu. 7 pR. 256 sUtra 27 / 3. "jo rAsI caduhi pahirijjadi so kdjummo| jo tigammo so tejojo|" gha. pu. 10 pR. 22-23 / 4. pa. pu. 10 pR. 23 / 5. "tisse meDIe prAyAmo asaMvejjAyo jovarAkoDImro" gha. pu. 7 pR. 256 sUtra 27 / 6. "maNusapajattA dabdapamANeNa koDAkoDAkoDIe uri koDA koDAkolAkoDIe heTado chaNhavaragAragamuvari sattaNhaM vaggAeM helado" dha. pu. 7 pR. 257; dha. pu. 3 pR. 253 / / Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 157-156 kaTapa purasthavarNanaM vanavapaMcASTakalpitaH kramazaH / svara ana zUnyaM saMkhyA mAtroparimAkSaraM tyAjyam // ' gatimA gaMgA/ 223 artha - ka, sva Adi akSaroM se ( ka kha ga gha Ga ca cha ja jha ) kramaza: 1, 2, 3, 45, 6, 7, 8, Ta, Tha, Da, Dha, Na, ta, tha, da, dha se kramaza: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 6 pa pha ba bha ma se kramaza: 1, 2, 3, 4 1 ya, ra, la, va, sa ha se kama zraddhoM kA grahaNa karanA caahie| svara tra aura na zUnya ke sUcaka haiM / ko chor3a denA cAhie, kyoMki inase kisI praka kA bodha nahIM hotA / 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 mAtrA aura uparama akSaroM manuSya paryApta jIvarAzi pA~caveM varga (bAdala) ke ghanapramANa hai, yaha kathana yukti se ghaTita nahIM hotA, kyoMki "kor3Akor3Akor3I ke Upara aura kor3Akor3Akor3Akor3I ke nIce manuSyaparyAptarAzi hai" SaTkhaNDAgama ke isa sUtra ke sAtha ukta kathana kA virodha AtA hai| paMcama varga (bAdala) kA dhana 26 aGka pramANa hai, kintu eka ke Age 21 zUnya rakhane se 22 aGka pramANa kor3AkoTAkor3I hotI hai aura eka aMka ke Age 28 zunya rakhane se 26 pra pramANa kor3Akor3Akor3Akor3I hotI hai / parantu paMcama varga ke dhana kA pramANa 26 aMka pramANa hote hue bhI kor3Akor3Akor3Akor3I nAmaka isa saMkhyA se bar3ha jAtA hai| dUsare, yadi bAbAlarUpa paMcamavarga ke ghanapramANa manuSya paryApta rAzi ho to vaha rAzi manuSyakSetra (616708466666416200000000 pratarAGgala pramANa kSetra) meM samA jAnI cAhie / ' yadi 76228162514264337563543650336 pramANa manuSyaparyApta jIvarANi ko saMkhyAta pratarAGgala se guNA kriyA jAve to usa pramANa ko manuSyakSetra se saMkhyAtaguNe kA prasaGga prA jaaegaa| zaGkA - manuSyakSetra kA kSetraphala to pramANapratarAGgala se prApta kiyA hai, usameM saMkhyAta utsebhAGgalamAtra zravagAhanA se yukta manuSyaparyAptarAzi kaise samA jAegI ? samAdhAna - aisI zaGkA ThIka nahIM, kyoMki sabase utkRSTa avagAhanA se yukta (3 kosa ) manuSyaparyApta rAzi meM saMkhyAnapramANa- pratarAGgalamAtra avagAhanA ke guNakAra svarUpa mukha vistAra pAyA jAtA hai / usI prakAra manuSyaparyApta rAzi se saMkhyAtaguNe sarvArthasiddhi ke devoM kI bhI jambUdvIpa pramANa sarvArthasiddhi ke vimAna meM rahane ke lie avakAza nahIM bana sakatA, kyoMki sarvArthasiddhi vimAna ke kSetraphala se saMkhyAtaguNI avagAhanA se yukta devoM kA vahA~ avasthAna mAnane meM virodha prAtA hai, ataH 'manuSyaparyApta rAzi ekakor3Akor3Akor3I se adhika hai, aisA grahaNa karanA caahie| paryApta manuSyarAzi ke cAra bhAgoM meM se tIna bhAga pramANa manuSyiniyA~ haiM aura eka caturthAMza puruSa va napuMsaka rAzi hai| 'manuSyitI' zabda se dravyastrI arthAt mahilAoM kA grahaNa nahIM karanA cAhie, kyoMki dravyastrI vastra kA tyAga nahIM kara sakatI aura vastra asaMyama kA avinAbhAvI hai | isalie dravya striyoM ke saMyamAsaMyama rUpa paJcama guNasthAna hI ho sakatA hai, saMyama nahIM ho sakatA, kintu manuSyaniyoM ke saMyama bhI ho sakatA hai / 1. go. jI kA. gA. 158 kI samyagjJAnacandrikA TokA | 2. dha. pu. 3 pR. 25.5 / 3. zra. pu. 3 pR. 158 / 4. va. pu. 7 pR. 256 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224/go.sA. jIvakANDa gAthA 157-116 sAmAnya manuSyarAzi arthAt sUcyaMgula ke prathama va tRtIya vargamUloM se bhAjita ja. zre. meM se saMkhyAtapramANa manuSyaparyApta rAzi ghaTAne para bhI aparyAptamanuSyoM kA pramANa asaMkhyAta prApta hotA hai, ataH 'aparyAptamanuSya dravyapramANa kI apekSA asaMkhyAta haiN| yahA~ nityaparyAptoM ko grahaNa na karake labdhyaparyAptakoM ko grahaNa karanA caahie| kAla kI apekSA labdhyaparyAptaka manuSya asaMkhyAtAsaMkhyAta avasapiNiyoM aura utsapiNiyoM ke dvArA apahata hote haiN| kSetra kI apekSA ja. zre. ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa labdhyaparyAptaka manuSya haiN| usa ja. zre. ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa gheNI kA dhAyAma asaMkhyAta karor3a yojana hai| sUcyagala ke tRtIya vargamUla se gurigata prathama vargamUla ko mAlAkArUpa se sthApita karake rUpAdhika labdhyaparyAptaka manuSyoM ke dvArA jagacchreNI apahRta hotI hai| zahA-ja. zre, ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa zreNI kA AyAma asaMkhyAta karor3a yojana hai| yahA~ para zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga ko zreNI kyo kahA gayA hai ? samAdhAna-ja. zre. ke asaMkhyAtaveM bhAga ko bhI zreNI kahate haiM, kyoMki avayavI ke nAma kI avayava meM pravRtti dekhI jAtI hai| jaise-grAma ke eka bhAga ke dagdha hone para grAma jala gayA, aisA kahA jAtA hai| athavA, isa prakAra kA sambandha kara lenA cAhie ki usa zreNI ke prasaMkhyAtaveM bhAga kA prAyAma arthAta lambAI asaMkhyAta karor3a yojana hai| "apajjattaehi rUbapakkhittaehi rUvA pakkhittaehi rUvaM pakkhittaehi" ina tInoM bhI sthAnoM meM kisI bhI mana me rUpika yApta manuSyarAzi kA prakSepa karanA caahie| punaH labdha meM se rUpAdhika paryApta manuSyarAzi ko ghaTA dene para labdhyapastika manuSyoM kA pramANa hotA hai| sUcyA la ke prathama vargamUla ko tRtIya vargamUla se muNita karake jo labdha Ave, usase ja. the. ko bhAjita karane meM labdharAzi meM se eka kama kara dene para sAmAnya manuSyarAzi kA pramAraNa pAtA hai aura isameM se paryAptaka manuSyoM kA pramANa ghaTA dene para labdhyaparyAptaka manuSyoM kA pramAraNa prApta hotA hai| alpabahutva ayogakevalI manuSya sabase stoka haiM. unase cAroM (4-6-10-11) guNasthAnavI upazAmaka saMkhyAtaguNe haiN| cAroM (8-6-10-12) guNasthAnavartI kSapaka, upazAmakoM se saMkhyAtaguNe haiN| sayogakevalI cAroM kSapakoM se saMkhyAtagaNe haiN| apramattasaMyata manuSya sayogakevaliyoM se saMkhyAtaguNe haiN| pramattasaMyata manuSya apramattasaMyatoM se saMkhyAtagurage haiN| pramattasaMyatoM se saMyatAsaMyata manuSya saMkhyAtamuNe haiN| saMyatAsaMyata manuSyoM se sAsAdana samyagdRSTi manuSya saMkhyAtaguNa haiN| sAsAdana samyagdRSTiyoM se samyagmithyASTi manuSya saMkhyAtagurage haiN| samyagmithyASTi manuSyoM se asaMyata 1. "maNusa apajjattA danvapamANeNa kevaDigA? asaMkhejjA // 5 // " gha. pu. 3 pR. 262 / 2. pa. pu. 3 pR. 262 / 3. "asaMvejjAsakSetrAhi prosappisA-umsappiNIhi avahiraMti kAleNa" dha, pu. 3 pR. 262 sUtra 51 / 4. "kheteNa seTIe asNkhejjdibhaago| tissa seDhIe AyAmo asaMkhejjAmro joyg-koddiimo| maNusa-apajjattehi rUyA pazyitehi seThimabahiradi aMgula baggamUlaM tadiyavamgamUlaguriNa deNa // 52 // " pa.pu. 3 pR. 262 / 5. dha.pu. 3 pR. 263-264 / Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 160-163 gatimArgaNA/225 samyagdRSTi manuSya saMkhyAtaguNe haiN| asaMyatasamyAdRSTi manuSyoM se manuSyaparyApta mithyAdRSTi manuSya saMkhyAtaguNe haiN| manuSya paryApta mithyAdRSTiyoM se paryApta manuSyinI mithyASTi saMkhyAtamukhI haiN| manuSya aparyAptakoM kA avahArakAla asaMkhyAtaguNA hai| manuSyanaparyAptaka asaMkhyAtaguNe haiN|' sAmAnya manuSyoM meM sAsAdana samyagdRSTi Adi guNasthAnapratipanna jIvoM kI jo saMkhyA kahI gaI hai usake saMkhyAtaveM bhAga manuSyaniyoM meM sAsAdana samyagdRSTi Adi guNasthAnapratipanna jIvoM kA pramANa hai, kyoMki aprazasta vedodaya ke sAtha pracura jIvoM ko samyaktva kA lAbha nahIM hotA hai| zaGkA-yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-"napusakavedI asaMyatasamyagdRSTi jIva sabase stoka haiM, strIvedI asaMyatasamyagdRSTi unase asaMkhyAtaguNe haiM aura puruSavedI asaMyattasamyagdRSTi unase asaMkhyAtaguraNe haiM", isa alpabahutva ke pratipAdana karane vAle sUtra se strIvediyoM ke alpa hone ke kAraNa inakA stokapamA jAnA jAtA hai tathA isI se sAsAdana samyagdRSTi Adi ke bhI stokapanA siddha ho jAtA hai, parantu itanI vizeSatA hai ki una sAsAdanasamyagdRSTi Adi manuSyaniyoM kA pramANa itanA hai, yaha nahIM jAnA jAtA hai, kyoMki isa kAla meM isa prakAra kA upadeza nahIM pAyA jAtA hai / devati ke jIvoM kA pramAgA tiNNisayajoyayANaM, vesavachappaNNabhaMgulAraNaM ca / kavihidapadaraM tara, joisiyANaM ca parimANaM // 160 // gharaNabhaMgulapaThamapavaM, tadiyapaI seDhisaMguNaM kamaso / bhavaNe sohammaduge, devANaM hodi parimANaM // 161 // tatto egAragavasagaparaNacauriNayamUlabhAjidA seddhii| pallAsaMkhejjadimA, paleyaM prAraNadAdisurA / / 162 // tiguNA sattaguraNA vA, samvaTThA mANusIpamAragAyo / sAmaNNadevarAsI, joisiyAdo visesahiyA / / 163 // gAthArya- jagatpratara meM tIna sau yojana ke varga kA bhAga dene para vyantaradevoM kA pramANa prApta hotA hai aura do sau chappana aGgala ke varga kA bhAga dene para jyotiSI devoM kA pramANa prApta hotA hai // 160|| ghanAGga la ke prathamavargamUla ja.zre. ko guNA karane para bhavanavAsI devoM kA pramANa prApta hotA hai aura ja.zre. ko ghanAGga la ke tRtIyavargamUla se guNA karane para saudharma-IzAna yugala ke devoM kA pramANa prApta hotA hai / / 16 // usase Upara apane ja.ve. ke gyArahaveM, nauveM, sAtaveM, pAMcaveM aura cauthe vargamUla se bhAjita ja.the. pramANa tIsare (sAnatkumAra) kalpa se bArahaveM (sahasrAra) kalpa taka 5 kalpayugaloM meM devoM kA pramANa jAnanA / aAnatAdi (26 vimAnoM) meM devoM kA pramANa palya ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hai / / 162 // sarvArthasiddhi ke deva manuSyiniyoM se tInaguNe yA sAtaguNe haiM tathA sAmAnyadevarAzi jyotipIdevoM se kucha adhika hai / / 163 / / 1. gha. pu. : pR. 266 / 2. dha. pu. 3 pR. 261-262 / Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226/go. mA. jIvakANDa gAthA 160-163 vizeSArtha - zaGkA-devagati meM deva dravyapramANa se kitane haiM ? samAdhAna- -devagati meM deva dravyapramANa se asaMkhyAta haiN| yahA~ asaMkhyAta se saMkhyAta aura ananta kA pratiSedha jAnanA caahie|' zaGkA kSetra kI apekSA devoM kA pramANa kitanA hai ? ___ samAdhAna-kSetra kI apekSA devoM kA pramANa jagatpratara ko do sau chappana aGgala ke varga se bhAga dene para prApta hotA hai| 'agala' aisA sAmAnyapada kahane para yahA~ sUcyaGgala kA grahaNa hotA hai| 256 sUcyaGgala kA varga 65536 pratarAGga la hotA hai| isase jagatpratara ko bhAga dene para devarAzi kA pramAsa hotA hai| isaprakAra devarAzi ajaghanyAnutkRSTa (madhyama) asaMkhyAtAsaMkhyAtapramANa siddha hotI hai| zaGkA-kAla kI apekSA deva kitane haiM ? samAdhAna - kAla kI apekSA deva asaMkhyAtAsaMkhyAta avasapiNI-utsapiNiyoM se apahRta hote isaprakAra dravya, kSetra, kAla kI apekSA sAmAnya se devarAmi kA pramANa khaa| tadanantara bhavanabAsI, vAnavyantara, jyotiSI aura vaimAnika devoM kA pRthak-pRthak pramANa kahate haiN| zaGkA - bhavanabAsIdeva dravyapramANa se kitane haiM ? samAdhAna-bhavanavAsIdeva dravyapramANa se asaMkhyAta haiN| zaGkA ---kSetra kI apekSA bhavanavAsIdeva kitane haiM ? samAdhAna- kSetra kI apekSA bhavanavAsIdeva asaMkhyAtajagacche NIpramANa haiM, jo jagatpratara ke asaMnyAnaveMbhAgapramANa hai aura jisakI viSkambhasUcI sUcyaGgala ko sUcyaGgala ke hI vargamUla se guNita karane para upalabdha hotI hai| arthAt sUcyaGgala ko sUtryAla ke prathamavargamUla se guriNata karane para (sUcyaGga laprathamavargamUla x sUcyaGga laprathamavargamUla x sUcyaGga laprathamavargamUla) ghanAGga la kA prathamavargamUla prApta hotA hai yahI ja.zre. kI viSkambhamUcI hai| isa viSkambhasUcI se jagacchegI ko gugita karane para bhavanavAsI devoM kA pramANa prApta hotA hai| zaGkA-kAla kI apekSA bhavanavAsIdeva kitane haiM ? samAdhAna-kAla kI apekSA bhavanavAsIdeva asaMkhyAtAsaMsyAta avamapiNo-utsapiNiyoM se apahRta hote haiM / 1. dha. pu.7 pR. 252, mUtra 30-31 / 2. zra. pu. 7 pR. 260, sUtra 33 / 3. "ma gulamidi kuttai eltha sUcina gulaM bettava' pa. pu. 3 pR. 268, sUtra 55. ko ttiikaa| 4. va. pu. 7 pR. 260-61 / 5. 3. pu. 7 pR. 260, sUtra 32 / 6.pa. pu. 7 pR. 261-262, satra 37-38 / 7. gha. pu. 3 pR. 271, sUtra 55 kI TIkA / 8. gha.pR.7 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 160.163 gatimAyaNA/227 zaGkA --vANavyantaradeva dravyapramANa se kitane haiM ? samAdhAna bArAvyantaradeva dravya pramANa se prasaMkhyAta haiN| zaGkhA-kSetra kI apekSA vANaSyantaradevoM kA pramANa kitanA hai ? samAdhAna-kSetra kI apekSA vAsavyantaradevoM kA pramANa jagatpratara ke saMkhyAta sau yojanoM ke vargarUpa pratibhAga se prApta hotA hai| 'saMkhyAta sau yojana' se abhiprAya tIna sau yojana ke aGga la karake bargita karane para utpanna huI (53084160000000000) pratarAjalarAzi se hai| zaGkA-kAla kI apekSA bANavyaMntaradeva kitane haiM ? . samAdhAna - kAla kI apekSA asaMkhyAtAsaMkhyAta avasarpiNI-utsapiriNayoM se apahRta hote haiN| yadi tiryaciniyoM kA avahArakAla tadyogya saMkhyAtaguNita chaha sau yojanoM ke aGga loM kA vargamAtra ho to vANavyantaroM kA avahArakAla tInasau yojanoM ke aGga loM ke vargarUpa pratarAGgala pramANa ho sakatA hai| yadi paMcendriya tiryaciniyoM kA avahArakAla chaha sau yojanoM ke agula ke varga rUpa hI hai (mA. 156) to vANayantaradevoM kA avahArakAla tIna sau yojana ke aGguloM ke varga ke saMkhyAtavaibhAga honA cAhie, anyathA alpabahutva ke sUtra ke sAtha isa kathana kA virodha prAtA hai / ukta avahArakAla se bhAjita jagatpratara vAgavyantaradevoM kA pramANa hai / dravyAthikanaya kI apekSA sthalarUpa se jyotiSIdevoM kA pramANa sAmAnya devarAzi ke samAna arthAt 256 sUcyaGagula ke varga se bhAjita jagatpratara pramANa hai, kintu paryAyAthikAnaya kI apekSA vizeSatA hai, vaha isa prakAra hai-vANanyantara Adi deva jyotiSIdevoM ke saMkhyAtavabhAga haiN| unase sAmAnyadevarAzi ko apavartita karane para saMkhyAta labdha Ate haiN| usa labdha saMkhyAta kA viralana karake sAmAnyadevarAzi ko samAnakhaNDa karake dene para viralitarAzi ke pratyeka eka ke prati vANavyantara Adi devarAzi prApta hotI hai| isa vANavyantara Adi devarAzi ko sAmAnya devarAzi meM se ghaTA dene para jyotiSIdevoM kA pramANa prApta hotA hai| eka kama adhastana viralana se deva-navahArakAla ko bhAjita karane para pratarAGgala kA saMkhyAtavA~bhAga labdha pAtA hai, use deva-avahArakAla meM milA dene para jyotiSIdevoM kA abahArakAla hotA hai| ___ jaisA ki pahale kaha cuke haiM ki "jyotizrIdevoM kA pramANa 256 sUcyaGgala ke varga se bhAjita 1. pa.pu. 7 pR. 262-63, sUtra 40-41 / 2. pa.pu. 7 pR. 263, sUtra 43 / 3. "saMvejjoyagaNetti vutte tipiNajoyaNasaya maMgulaM kAUraNa paggide jo uppajjadi sasI so ghettamvo" (pa.pu. 3 pR. 273 sUtra 63 kI TIkA) 4. gha.pu. 7 pR. 263, sUtra 42 / 5. "bArarAveMtaradevA saMkhejagurA" (dha.pu. 7 pR. 585, sUtra 40) / 6. ca.pu. / 3 pR. 273-74 / 7. "joisiyadevA devagaINaM maMgo" [gha.pu. 3 pR. 275, sUtra 65] / 8. dha.pu. 3 pR. 275-76, sUtra 65 kI TIkA / 1. pa. pu. 3 pR. 276, sUtra 65 kI TIkA | Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 / go. sA. jIvakANDa gAya 160-163 jagatpratara pramANa hai, kintu yadi yaha prabhAga sAmAnyadevoM kA hai to 256 sUcyaGgula ke varga pramANa sAmAnyadeva sambandhI avahArakAla meM pratarAGgula kA saMkhyAtavA~ bhAga milA dene se jyotiSIdevoM kA avahArakAla prApta hotA hai| isa avahArakAla se jagatpratara ko bhAjita karane para jyotiSIdevoM kA pramANa prApta hotA hai / zaGkA - "saudharma, aizAna kalpavAsI deva dravyapramANa se kitane haiM ? samAdhAna - saudharma, aiNAnakalpavAsIdeva dravyapramANa se asaMkhyAta hai / zaGkA - kSetra kI apekSA sodharma, aizAnakalpavAsIdeva kitane pramAraNa haiM ? samAdhAna --- kSetra kI apekSA saudharma - aizAnakalpavAsI deva asaMkhyAta jagacchreNI pramANa haiN| athavA jagatpratara ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / una asaMkhyAta jagacchreNiyoM kI viSkambhasUcI sUcyaGgula ke tRtIya vargamUla se guNita sUcyaGgula ke dvitIya vargamUla pramANa hai / sUcyagula ke dvitIya vargamUla (tRtIya vargamUla X tRtIya vargamUla ) ko sUcyaGgula ke hI tRtIya vargamUla se guNita karane para - ( sUcyagula tRtIya vargamUla xsU. tu. vargamUla sU. tR. vargamUla ) nAgula kA tRtIya vargamUla prApta hotA hai, ataH ghanAGgula ke tRtIya vargamUla pramANa saudharma -aizAna kalpoM meM deva haiN| x = zaGkA - kAla kI apekSA saudharma - aizAnakalpavAsI deva kitane haiM ? samAdhAna-kAla kI apekSA saudharma - aizAna kalpavAsIdeva asaMkhyAtAsaMkhyAta avasarpiNIutsarpiNiyoM se apahRta hote haiM / " zaGkA - sAnatkumArakarUpa se sahasrArakalpa taka ke devoM kA kitanA pramANa hai ? samAdhAna - sAnatkumArakarUpa se sahasrArakalpa taka ke devoM kA pramANa ja. zre ke prasaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai / sAmAnya se ja. zra. ke asaMkhyAtaveM bhAgatva kI apekSA saptamapRthvI ke nArakiyoM se koI bheda nahIM hai / vizeSa kI apekSA bheda hai, kyoMki yahA~ yathAkrama se gyArahavAM, nauvA~, sAtavA~, pA~cava aura cauthA, ina ja. ke vargamUloM kI zreNIbhAgahArarUpa me upalabdhi hai / " arthAt sAnatkumAra mAhendrakalpa meM gyArahaveM vargamUla se bhAjita ja zre, brahma brahmottarakalpa meM naveM vargamUla se bhAjita ja ., lAntavakApiSTha kalpa meM sAtaveM vargamUla se bhAjita ja zre, zukra- mahAzukrakalpa meM pA~caveM vargamUla se bhAjita ja. . tathA zatAra - sahasrArakalpa meM caturtha vargamUla se bhAjita ja the. pramANa devarAzi hai / zaGkA -- zrAnata se aparAjita vimAna taka ke vimAnavAsI deva dravyapramAraNa se kitane haiM ? samAdhAna prAnta se aparAjita vimAnataka ke vimAnavAsIdeva dravyapramANa se patyopama ke zrasaMkhyAtaveM bhAga pramAraNa haiM / yahA~ antarmuhUrta se patthopama apahRta hotA hai| TokA / 1. dha.pu. 7 pR. 264, sUtra45-46 / 2. dha.pu. 7 pR. 265, sUtra 40-50 / 3. va. pu. 7 pR. 265, sUtha 50 kI 4. dha. pu. 7 pR. 264, sUtra 47 / . 5. gha. pu. 7 pR. 266 // 6. pa. pu. 7 pR. 266, sUtra 52-54 / Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAyA 164 indriyamArgaNA/26 yahA~ antarmuhurta kA pramANa pAvalI kA asaMkhyAtavA bhAga athavA saMnyAta prAvaliyAM nahIM hai / yadyapi saMkhyAtta prAvaliyoM kA antarmuhUrta hotA hai, tathApi kArya meM kAraNa kA upacAra karane se asaMkhyAta prAvaliyoM ke anta muhUrtapane kA koI virodha nahIM hai / ' sarvArtha siddhi vimAnavAsI deva dravyapramANa kI apekSA saMkhyAta haiN| yahA~ saMkhyAta kA pramANa manuSyiniyoM se tigunA jAnanA / isa prakAra gommaTasAra jIbakANDa meM haThA gatimArgaNA adhikAra pUrNa huaa| 7. indriya-mArgaNAdhikAra indriya kA nirukti artha 'ahamidA jaha devA, pravisesaM ahamahaM ti maNNaMtA / IsaMti ekkamekka, iMvA iva iMdiye jANa // 164 / / gAthArtha --jisa prakAra ahamindradeva binA kisI vizeSatA ke "maiM indra hU~, maiM indra hU~" isa prakAra mAnate hue pratyeka svayaM ko svAmI mAnate haiM, usI prakAra indriyoM ko jAnanA cAhie / / 1641 // vizeSArtha-indra, sAmAnika Adi bheda na hone ke kAraNa kalpAtIta graMbeyaka Adi vimAnavAsI ahamindradevoM meM paraspara koI vizeSatA nahIM hai, ataH apane-apane vyApAra meM ''maiM hI hU~" aisA svataMtrarUpa se apane ko mAnate hue pratyeka pRthaka-pRthaka svAmI-sevaka kI prAdhImatA rahita pravartate haiN| isI prakAra hInAdhikatA ke bheda se rahita sparzana Adi indriyA~ bhI apane-apane sparza Adi viSaya ko grahaNa karane meM "maiM hI hU~' aisA apane Apako svataMtra mAnate hue dUsare kI apekSA binA pratyeka indriya svAmIpane se vartana karatI hai| sparzana indriya ko apanA sparzarUpa viSaya jAnane meM rasanA indriya kI apekSA nahIM rhtii| isI prakAra rasanA Adi indriyA~ bhI anya indriyoM kI apekSA rahita, apaneapane viSaya ko svabhAva se jAnatI haiM / indana arthAt aizvaryazAlI hone se yahA~ indra zabda kA artha prAtmA hai aura indra (AtmA) ke liGga (cihna) ko indriya kahate haiM / jo indra (nAmakarma) se racI jAve, vaha indriya hai|" indriyA~ apane-apane niyata viSaya meM hI rata haiM arthAt niyata viSaya meM hI vyApAra karatI haiM, ataH saMkara aura vyatikara doSa se rahita haiN| apane-apane viSaya ko svaviSaya kahate haiM, usameM jo nizcaya se arthAt anya indriyoM ke viSaya meM pravRtti na karake kevala apane hI viSaya meM rata haiM, be indriyA~ haiN| athavA apanI-apanI vRtti meM jo rata haiM, ve indriyA~ haiN| isakA spaSTIkaraNa yaha hai ki 1. pa. pu. 7 pR. 267 / 2. pa. pu. 3 pR. 286 / 3. gha.pu. 1 pR. 137 / prA.paM.saM. (jJAnapITha) pR. 14 thA. 65, pR. 576 gA. 66 / 4. siddhAnta cakravartI zrImadabhayacandramUri kRta TIkA / 5. dha.pu. 1 pR. 233 / Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230/go. sA. jIvakANDa gAthA 165 saMzaya aura viparyayajJAna ke nirNaya Adi ke karane meM jo pravRtti hotI hai vaha vRtti hai| usa apanoapanI vRtti meM ve rata haiM, ataH ve indriyA~ haiN| zaGkA-jaba indriyA~ apane viSaya meM vyApAra nahIM karatI haiM taba vyApAra-rahita avasthA meM unako indriya saMjJA prApta nahIM ho sakegI ? ___ samAdhAna-aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki rUddhi ke bala se aisI vyApAra-rahita avasthA meM bhI unameM indriyavyavahAra hotA hai| . . . athavA jo apane artha meM nirata haiM, ve indriyA~ haiN| "aryate" arthAt jo nizcita kiyA jAve vaha artha hai| usa apane viSayarUpa artha meM jo vyApAra karatI haiM ve indriyA~ haiN| athavA, apane-apane svataMtra viSaya kA svataMtra Adhipatya karane se ve indriyA~ kahalAtI haiN|' indriyoM ke bheda aura unakA svarUpa madina yadAnorUpanuadhisuhI sajjabAhI thaa| bhAvidiyaM tu davaM, dehudayajayehaciNhaM tu // 16 // gAthArtha-matijJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna huI vizuddhi evaM usase utpanna hugrA jJAna bhAvendriya hai tathA zarIra nAmakarmodaya se zarIra meM utpanna hue cihna dravyendriyA~ haiM / / 165 // vizeSArtha- indriyoM ke do bheda haiM-bhAvendriya aura dravyendriya / matijJAnAbaraNa aura vIryAntarAyakarma ke kSayopazama se prAtmA meM vizuddhi arthAta artha grahaNa karane kI zakti utpanna hotI hai, usa artha grahaNa kI zakti ko labdhi kahate haiM / labdhi ko yogyatA bhI kahate haiN| usa vizuddhi ke dvArA prAne vidyayabhUta arthagrahaNarUpa vyApAra upayoga hai| labdhi aura upayoga ye donoM bhAvendriyA~ haiN| caitanya kI paryAya bhAva hai aura usa caitanya kA lakSaNa athavA cihna bhAyendriyA~ haiN| jAtinAmakarmodaya sahita zarIranAmakarmodaya se zarIra meM sparzanAdi bhAvendriyoM ke cihnasvarUpa dravyendriyA~ haiN| pudgaladravya kI paryAyarUpa indriya dravyendriya hai / zaGkA--dravyendriya meM pudgala kA prayoga nahIM huA prataH dravyendriya ko pudgaladravya ko paryAya kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna nAma ke ekadeza se sampUrNa nAma kA grahaNa ho jAtA hai, ata: pudgaladravya ke 'dravya aisA ekadeza mAtra kahane se pudgala dravya kA grahaNa ho jAtA hai| bhAvendriya ke labdhi aura upayoga rUpa do bheda haiN| prApti ko labdhi kahate haiN| indriya kI nivRtti ke kAraNabhUta jJAnAvaraNakarma ke kSayopazama vizeSa ko labdhi kahate haiN| athavA jisake 1. gha.pu. 1 pR. 237 / 2. "vizuddhiH arthagrahaNazakti: labdhiH |"[mi.c. thI a. sUri kRta TIkA] / 3. "davyaM. pudgaladravyaparyAyaH taTUpamidriyaM dravyendriya' bihI] / 4. "nAmaikadezasya nAmni vartanAt" vahI] / 5. na.mU., 2 su. 18 / 6. "lambhana labdhiH " sarvArthasiddhi pra.2 sutra- kI ttiikaa| Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma indriyamANA / 231 sannidhAna se zrAtmA dravyendriya kI racanA meM vyApAra karatA hai, aise jJAnAvaraNakarma ke kSayopazama ko labdhi kahate haiM / kSayopazamarUpa labdhi ke nimitta 'Alambana se utpanna hone vAle grAtmapariNAma ko upayoga kahate haiM / ' gAthA 195 nirvRtti aura upakaraNa, ye dravyendriya ke do bheda haiM / 2 racanA ko nivRtti kahate haiN| yaha racanA, karma karatA hai / nivRtti do prakAra kI hai - bAhyanivRtti aura Abhyantara - nirvRtti / zaGkA -- bAhyanirvRtti kise kahate haiM samAdhAna --- indriya saMjJA ko prApta grAtmapradezoM meM pratiniyata AkArarUpa aura nAmakarma ke udaya se zravasthA vizeSa ko prApta pudgalapracaya ko bAhyanivRtti kahate haiM / zaGkA -- zrAbhyantaranirvRtti kise kahate haiM / samAdhAna- pratiniyata cakSu zrAdi indriyoM ke prAkArarUpa se parizAta hue lokapramANa yathavA utsedhAgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa AtmapradezoM kI racanA ko zrAbhyantara nivRtti kahate haiM / " jisake dvArA unakAra kiyA jAtA hai, athavA jo nirvRti kA upakAra karatA hai vaha upakaraNa hai / bAhya aura abhyantara ke bheda se upakaraNa bhI do prakAra hai| netra kI donoM palakeM aura netraroma Adi netrendriya ke bAhya upakaraNa haiM / kRSNamaNDala aura zukla maNDala netrendriya ke abhyantara- upakaraNa hU~ / zaGkA - jisa prakAra sparzana-indriya kA kSayopazama sampUrNa AtmapradezoM meM utpanna hotA hai, uso prakAra cakSu yAdi indriyoM kA kSayopazama kyA sampUrNa AtmapradezoM meM utpanna honA hai yA pratiniyata AtmapradezoM meM ? AtmA ke sampUrNa pradezoM meM kSayopazama hotA hai; yaha to mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki aisA mAnane para prAtmA ke sampUrNa avayavoM se rUpAdika kI upalabdhi kA prasaGga mA jaaegaa| yadi kahA jAve ki sampUrNa avayavoM se rUpAdika kI upalabdhi hotI hI hai, so yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki sarvAGga se rUpAdika kA jJAna hotA huA pAyA nahIM jaataa| isalie sarvAGga meM kSayopazama nahIM mAnA jA sakatA hai| yadi zrAtmA ke pratiniyata avayavoM meM cakSu Adi indriyoM kA kSayopazama mAnA jAe so bhI nahIM banatA, kyoMki aisA mAna lene para "Atmapradeza cala bhI haiM, acala bhI haiM aura calAcala bhI haiM" isa prakAra se vebanAprAbhUta ke sUtra se zrAtmapradezoM kA bhramaNa avagata ho jAne para jIvapradezoM kI bhramarUpa avasthA meM sampUrNa jIvoM ko andhepane kA prasaGga A jAegA ? samAdhAna -- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jIvoM ke sampUrNa zrAtmapradezoM meM kSayopazama kI utpatti svIkAra kI gaI hai. parantu aisA mAna lene para bhI jIva ke sampUrNa zrAtmapradezoM dvArA rUpAdi kI upalabdhi kA prasaGga bhI nahIM AtA hai, kyoMki rUpAdi ke grahaNa karane meM sahakArI kAraNarUpa bAhya jIva ke sampUrNa AtmapradezoM meM nahIM pAI jAtI hai / ' 1. va.pu. 1 pR. kI TIkA | 236 / 2. ta. sU. zra. 2 sU. 17 / 3. sa. si. pra. 2 su. 17 kI TIkA / 4. sa. si. 2/17 5. dha. pu. 12.367-68 sUtra 5-7 evaM dhavala 13 / 266 | go. zrI. ga. 562; ta. rA. bA. gha. 5 su. 8 vA. 14 / 6. Sa. pu. 1 pR. 232-33 / Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 / go. sA. jIvakANDa gAthA 166-167 zaGkha-karma skandhoM ke sAtha jIva ke sampUrNapradezoM ke bhramaNa karane para jIvapradezoM se samavAya sambandha ko prApta zarIra kA bhI jIvapradezoM ke samAna bhramaNa honA cAhie ? nAmadeva gaI hai, kyoMki jIvapradezoM kI bhramaNarUpa avasthA meM zarIra kA jIvapradezoM ke sAtha samavAya sambandha nahIM rahatA hai / zaGkA - bhramaNa ke samaya zarIra ke sAtha jIvapradezoM kA samavAyasambandha nahIM mAnane para maraNa prApta ho jAegA ? samAdhAna- nahIM, Ayukarma ke kSaya ko maraNa kA kAraNa mAnA hai / zaGkA - to jIvapradezoM kA zarIra ke sAtha punaH samavAya sambandha kaise bana jAtA hai ? samAdhAna- isameM bhI koI bAdhA nahIM hai, kyoMki jinhoMne nAnA avasthAoM kA upasaMhAra kara liyA hai, aise jIvapradezoM kA zarIra ke sAtha punaH samavAyasambandha upalabdha hotA huA dekhA jAtA hai / tathA do mUrta padArthoM ke sambandha hone meM koI virodha bhI nahIM AtA hai| athavA jIvapradeza aura zarIrasaMghaTana ke heturUpa karmodaya ke kArya kI vicitratA se yaha saba hotA hai| jisake aneka prakAra ke kArya anubhava meM ghAte haiM, aise karma kA sastra pAyA hI jAtA hai / zaGkA - dravyendriya pramANa jIvapradezoM kA bhramaNa nahIM hotA hai, aisA kyoM nahIM mAnA jAtA ? samAdhAna- nahIM, yadi dravyendriyapramANa jIvapradezoM kA bhramaraNa nahIM mAnA jAve to zratyanta drutagati se bhramaNa karate hue jIvoM ko ghUmatI huI pRthvI Adi kA jJAna nahIM ho sakatA hai| isalie AtmapradezoM ke bhramaNa karate samaya dravyendriyapramANa zrAtmapradezoM kA bhI bhramaNa svIkAra kara lenA cAhie / " zaGkA - upayoga indriyoM kA phala hai, kyoMki usakI utpatti indriyoM se hotI hai, RtaH upayoga ko indriyasaMjJA denA ucita nahIM hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki kAraNa meM rahane vAle dharma kI kArya meM anuvRtti hotI hai| loka meM kArya, kAraNa kA anukaraNa karate hue dekhA jAtA hai| jaise ghaTa ke zrAkAra se pariNata hue jJAna ko ghaTa kahA jAtA hai. usI prakAra indriyoM se utpanna hue upayoga ko bhI indriya saMjJA dI gaI hai / 2 indriya- apekSA jIvoM ke bheda // 166 // phAsarasagaMdharUye, sadde gANaM ca ciNhayaM jesi / iticadupacayijIvA yi bheyabhiNNA eiMdiyassa phusaNaM, ekkaM bi ya hodi sesajIvANaM / hoMti kamauDDiyAI, jinbhAghAcchsiottAiM // 167 // 1. dha. pu. 1 pR. 233-64 / 2. gha. pu. 1 pR. 237 / Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 166-167 indriyamANA / 233 gAthArtha - sparza-rasa- gandha-rUpa aura zabda kA jJAna jinakA cihna hai, aise ekendriya dvIndriya- zrIndriyacaturindriya aura paMcendriya jIva haiM aura ve apane-apane bhedoM sahita haiM / / 166 / / ekendriyajIva ke eka sparzana-indriya hI hotI hai, zeSa jIvoM ke krama se jihvA, ghANa, cakSu aura zrotra bar3hate jAte haiM / / 167 / / vizeSArtha jinake eka hI indriya pAI jAtI hai ve ekendriya jIva haiM / zaGkA - vaha eka indriya kaunasI hai ? samAdhAna - vaha eka indriya sparzana hai / zaGkA - sparzanendriya kise kahate haiM ? samAdhAna- bIryAntarAya aura sparzanendriyAvaraNakarma ke kSayopazama se tathA aDgopAGga nAmakarma ke udayarUpa Alambana se jisake dvArA AtmA padArthoM ko sparNa karatA hai arthAt padArthagata sparzaguNa kI mukhyatA se jAnatA hai, vaha sparzana- indriya hai / sparzanendriya kA yaha lakSaNa karaNakAraka kI apekSA se hai / indriya kI svataMtravivakSA meM sAdhana bhI hotA hai| jaise - vIryAntarAyakarma ke kSayopazamAdi pUrvokta kAraNoM ke rahane para jo sparza karatI hai use sparzana indriya kahate haiM / zaGkA - sparzana indriya kA viSaya kyA hai ? samAdhAna sparzana indriya kA viSaya sparza hai / zaGkA - sparza kA kyA artha hai ? samAdhAna --- jisa samaya dravyArthikanaya kI pradhAnatA se vastu hI vivakSita hotI hai, usa samaya indriya ke dvArA vastu kA hI grahaNa hotA hai, kyoMki vastu ko chor3akara sparzAdika dharma pAye nahIM jAte / isalie isa vivakSA meM jo sparza kiyA jAtA hai, use sparza kahate haiM aura vaha sparza vasturUpa hI par3atA hai tathA jisa samaya paryAyArthikanaya kI pradhAnatA se paryAya vivakSita hotI hai, usa samaya paryAya kA dravya se bheda hone ke kAraNa udAsIna rUpa se avasthitabhAva kA kathana kiyA jAtA hai, ataH sparza meM bhAvasAdhana bhI bana jAtA hai| jaise sparzana hI sparza hai / - zaGkara - yadi aisA hai to sUkSma paramANu Adi meM sparza kA vyavahAra nahIM bana sakatA, kyoMki usameM sparzanarUpa kriyA kA bhAva hai ? samAdhAna yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki sUkSma paramANu prAdi meM bhI sparza hai, anyathA paramANu ke kAryarUpa sthUla padArthoM meM spardhA kI upalabdhi nahIM ho sakatI thI, kintu sthala padArthoM meM sparza pAyA jAtA hai, isalie sUkSma paramANutroM meM bhI sparza kI siddhi ho jAtI hai, kyoMki nyAya kA yaha siddhAnta hai ki jo atyanta asat hote haiM unakI utpatti nahIM hotI hai / yadi sarvathA asat kI utpatti mAnI jAe to atiprasaGga ho jaaegaa| isalie yaha samajhanA cAhie ki paramANutroM meM sparzAdika avazya pAye jAte haiM, kintu ve indriyoM ke dvArA grahaNa karane yogya nahIM hote / Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234/go. sA. jIrakANDa gAthA 165-167 zaGkA-jabaki paramANuoM meM rahane vAlA sparza indriyoM ke dvArA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA hai, to usako parza saMjJA kaise dI jA sakatI hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki paramANugata sparza ke indriyoM dvArA grahaNa karane kI yogyatA kA sadaiva prabhAva nahIM hai| zaGkA-paramANoM meM rahanevAlA sparza indriyoM ke dvArA kabhI bhI grahaNa karane yogya nahIM hai / samAdhAna-nahIM, kyoMki jaba paramANu sthUla kAryarUpa se parimAta hote haiM taba tadgata dharmoM ko| indriya dvArA grahaNa karane kI yogyatA pAI jAtI hai| zaGkA-ve ekendriya jIva kauna-kauna se haiM ? samAdhAna-pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati ye pAMca ekendriya jIva haiN| zA--ina pA~coM ke eka sparzana indriya hI hotI hai, zeSa indriyA~ nahIM hotIM, yaha kaise jAnA jAve ? samAdhAna- nahIM, kyoMki pRthvI Adi ekendriya jIva eka sparzana indriya vAle hote haiM, isaprakAra kathana karane vAlA prArSavacana pAyA jAtA hai / zaGkA-vaha prArSavacana kauna sA hai ? samAdhAna --vaha pArSavacana yaha hai-- 'jAgadi passavi bhujavi sevadi pAsivieNa ekkeNa / kuNadi ya tassAmittaM thAyaru eiMvito teNa // 135 / / artha-kyoMki sthAvarajIva eka sparzanendriya ke dvArA hI AnatA hai, dekhatA hai, khAtA hai, sevana karatA hai aura usakA svAmIpana karatA hai, ataH vaha ekendriyajIva hai / athavA, vanaspatyantAnAmekam" tasvArthasUtra ke isa vacana se jAnA jAtA hai ki unake eka sparzanendriya hI hotI hai| isa sUtra kA artha isaprakAra hai-'anta' zabda aneka artha kA vAcaka hai| kahIM para avayavarUpa artha meM prAtA hai; jase-'vastrAnta:' vastra kA avayava / kahIM para samIpatA artha meM AtA hai, jaise-'udakAntaM gataH jala ke samIpa gyaa| kahIM para avasAnarUpa artha meM AtA hai, jaise 'saMsArAntaM gataH saMsAra ke anta ko prApta hunaa| unameM yahA~ vivakSA se 'anta' zabda kA bhavasAnarUpa artha jAnanA caahie| tAtparya yaha huA ki vanaspati paryanta jIvoM ke eka sparzanendriya hotI hai| zaGkA-pRthvI se lekara banaspatiparyanta jIvoM ke pA~ca indriyoM meM se koI eka indriya prApta hotI hai, kyoMki 'eka' sparzana-indriya kA bodhaka nahIM hai, vaha to sAmAnya se saMkhyAvAcI hai, isalie pA~ca indriyoM meM se kisI eka indriya kA grahaNa kiyA jA sakatA hai ? 1. gha.pu. 1 pR. 236, prA.paM.sa. 1/66 / 2. ta.sU.pra. 2 sUtra 22 / Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gASA 166-167 indriyamArgaNA/235 samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yahA~ 'eka' zabda prAthamyavAcI hai, ataH usase 'sparzanarasanaprANacakSuHzrotrAriNa" isa sUtra meM AI huI sabase prathama sparzana-indriya kA hI grahaNa hotA hai| vIryAntarAya aura sparzanendriyAvaraNa karma ke kSayopazama para, rasanAdi zeSa indriyAvaraNa ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya hone para tathA ekendriyajAti nAmakarma ke udaya kI vazatitA ke hone para eka sparzana indriya utpanna hotI hai / ekendriya jIba ke eka sparzanendriya / dvIndriya jIva ke sparzana aura rasanA ye do indriyA~ / zrIndriya jIva ke sparzana-rasanA-ghrANa ye tIna indriyA~ / caturindriya jIva ke sparzana-rasanA-prANa aura cakSa ye cAra indriyA~ tathA paMcendriya jIva ke sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra, ye pA~ca indriyoM hotI haiN| __ eka-eka indriya kA bar3hatA huA krama jina indriyoM kA pAyA jAve, aisI eka-eka indriya ke bar3hate hue kramarUpa pA~ca indriyA~ hotI haiN| jinake do indriyA~ hotI haiM, ve do indriya jIva haiN| ve do indriya jIva zaMkha, zukti aura kRmi prAdika dvIndriyajIva haiN| kahA bhI hai-- "kukkhikimi-sippi-saMkhA-gaMDolAriTa-ayaSa-khullA ya / taha ya barADaya jIvA yA bIiMdiyA ede // 136 // arthAt kukSi-kRmi (peTa ke kIr3e), sIpa, zaMkha, gaNDolA (udara meM utpanna hone vAlI bar3I kRmi), ariSTa, akSa (candanaka nAma kA jalacara jIva vizeSa), kSullaka (choTA zaMkha) aura baur3I zrAdi dvIndriya jIva haiN| zaGkA-ve do indriyA~ kauna sI haiM ? samAdhAna sparzana aura rasanA / sparzana kA lakSaNa kahA jA cukA hai| rasanA indriya kA / svarUpa-vIryAntarAya rasanendriyAvaraNa (matijJAnAvaraNa) karma ke kSayopazama se tathA aGgopAGga nAmakarma ke udaya ke avalambana se jisake dvArA svAda kA grahaNa hotA hai vaha rasanA indriya hai / zaGkA - rasanA indriya kA viSaya bayA hai ? samAghAna-rasanA indriya kA viSaya rasa hai / zaGkA-rasa zabda kA kyA artha hai ? samAdhAna--jisa samaya pradhAnarUpa se vastu vivakSita hotI hai usa samaya bastu ko chor3akara paryAya nahIM pAI jAtI, isalie bastu hI rasa hai| isa vivakSA meM rasa ke karmasAdhanapanA 2. gha.pR. 1 pR. 236-401 3. pa.pu. 1 pR. 258-56 / 4. gha. pu. 1 pR. 241 / 1. sa.mU.a. 2 sUtra 16 / 5. gha, pu. 1 pR. 241 / Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 / go. sA. jIvakANDa gAthA 166-167 hai, jaise- jo calA jAe, vaha rasa hai / tathA jisa samaya pradhAnarUpa se paryAya vivakSita hotI hai, usa samaya dravya se paryAya kA bheda bana jAtA hai, ataH jo udAsInarUpa se pravasthita bhAva hai, usI kA kathana kiyA jAtA hai / isa prakAra rasa ke bhAvasAdhanapanA bhI bana jAtA hai / jaise- prAsvAdana meM zrAne rUpa kriyAdharma ko rasa kahate haiM / zaGkAsparzana aura rasanA ina do indriyoM kI utpatti kisa kAraNa se hotI hai ? samAdhAna- vIryAntarAya aura sparzana va rasanendriyAvaraNa ( matijJAnAvaraNa) karma kA kSayopazama hone para zeSa indriyAvaraNa karma ke sarvaghAtI sparddha koM ke udaya hone para aGgopAGganAmakarma ke udaya ke avalambana se tathA dvIndriya jAti nAmakarma ke udaya kI vazavartitA hone para sparzana zrIra rasanA ye do indriyA~ utpanna hotI haiN|" jinake tIna indriyA~ hotI haiM ve trIndriya jIva haiM / zaGkA -- ve tIna indriya jIva kauna se haiM ? samAdhAna kunyu aura khaTamala Adi zrIndriya jIba haiN| kahA bhI hai- -- kuthu pipIlika makkuNa vicchina jU iMvagoSa gomhI ya / giTTiyAvi todiyA jIvA // 137 // mA arthAt kuthu, pipIlikA, khaTamala bicchU, jU, indragopa kanakhajUrA, uttiraMga, naTTiyAdika ye saba zrIndriya jIva haiM / zaMkA- ve tIna indriyA~ kauna-kauna sI haiM ? samAdhAna - sparzana, rasanA aura ghrANa ye tIna indriyAM haiN| sparzana - rasanA kA svarUpa pahale kahA jA cukA hai| zaMkA- prANendriya kise kahate haiM ? samAdhAna ghrANa zabda karaNasAdhana hai, kyoMki pAratantrya vivakSA meM indriyoM ke karaNasAdhana hotA hai, isalie vIryAntarAya aura ghrANendriyAvaraNa ( matijJAnAvaraNa) karma ke kSayopazama tathA aMgopAMga nAmakarma ke udaya ke Alambana se jisake dvArA sUMghA jAtA hai, vaha prANendriya hai / athavA indriyoM kI svAtaMtrya vivakSA meM dhAraNazabda kartR sAdhana bhI hotA hai, kyoMki loka meM indriyoM kI svAtantrya vivakSA bhI dekhI jAtI hai| jaise - yaha merI A~kha acchI taraha se dekhatI hai, merA kAna sunatA hai, ataH pahale kahe hue vIryAntarAyAdi ke kSayopazamAdi kAraNa milane para jo sUMghatI hai, vaha ghrANa indriya hai / ghrANendriya kA viSaya gandha hai| jo sUMghA jAe vaha gaMdha hai athavA sughe jAne rUpa kriyA gandha hai| vIryAntarAya aura sparzana - rasanA ghrANendriyAvaraNa karma ke kSayopazama se, aMgopAMga nAmakarmodaya ke 1. gha. pu. 1 pU. 242 / 2. gha. pu. 1. 245 3. dha. pu. 1 pR. 245 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 166-167 indriyamArgaNA/237 abalambana se tathA zrIndriyajAti nAmakarma ke udaya kI vazatitA ke hone para sparzana, rasanA evaM nANa ye tIna indriyA~ utpanna hotI haiN|' jinake cAra indriyA~ pAI jAtI haiM, ve caturindriya jIva haiN| macchara, makkhI prAdi caturindriya jIva haiM / kahA bhI hai -- bhakkaDaya-bhamara-mahuvara-masaya-padaMgA ya slh-gomcchii| mancho sadaMsa kIDA yA paridiyA jIvA // 138 // arthAt makar3I, bhauMrA, madhu-makkhI, macchara, pataGga, zalabha, gomakkhI, makkhI, DaoNsa prAdi caturindriya jIva haiN| vIryAntarAya aura cAindriyAvaraNa ke kSayopazama se tathA aMgopAMga nAmakarma ke udaya se 'jisake dvArA padArtha dekhA jAtA hai vaha cAindriya hai| yadyapi 'cakSiG dhAtu anekArthaka hai, tathApi yahA~ darzanarUpa artha kI vivakSA hai| svAtaMtrya vivakSA meM cakSu indriya ke kartR sAdhana bhI hotA hai| jaise-- yaha merI A~kha acchI taraha se dekhatI hai, isalie pUrvakathita cakSuindriyAvaraNAdi kAraNoM ke milane para jo dekhatI hai, vaha cakSuindriya hai|' zaGkA-cakSuindriya kA viSaya kyA hai ? samAdhAna --cakSuindriya kA viSaya 'varNa' hai / jo dekhA jAe vaha varNa hai| zaGkA--sparzana, rasanA, prANa aura cakSu, ina cAroM indriyoM kI utpatti kina kAraNoM se hotI hai ? samAdhAna- 'vIryAntarAya aura sparzana, rasanA, ghrANa, cAindriyAvaraNa karma ke kSayopazama, zeSa thotraindriyAvaraNakarma ke sarvaghAtI sparddhakoM ke udaya, aGgopAGganAmakarma ke udayAlambana tathA caturindriyajAti nAmakarma ke udaya ko vazavatitArUpa kAraNoM ke hone para ina cAra indriyoM kI utpatti hotI hai| zaGkA--'paJcendriyajIva kise kahate haiM ? samAdhAna-jinake sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu yaura zrotra ye pAMcoM indriyA~ pAI jAveM, ve paJcendriya jIva haiN| zA-paJcendriyajIva kauna-kauna se haiM ? samAdhAna-jarAyuja, aNDaja Adi paJcendriyajIva haiN| kahA bhI hai - saMsevima-samucchima-umbhedima-provavAviyA ceva / rasa-potaMrajajarajApaMcidiyA jIvA // 136 // 1. dha, pu. 1 pa. 246 / 2. gha. pu. 1 pR. 247 / 3. vhii| 4. pa. pu. 1 pR. 248] 5. vahI / 6. bahI / Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238/go. sA. jIvakANDa gAtha 16 arthAt svedaja, saMmUcchima, udbhijja, praupapAdika, rasaja, pota, aNDaja aura jarAyuja ye sabhI paJcendriyajIva haiN| sparzana, rasanA, ghrANa aura cakSuindriya ke sambandha meM pUrva meM kahA jA cukA hai| zaMkA-'zrotrendriya kise kahate haiM ? samAdhAna--vIryAntarAya aura zrotraindriyAvaraNa karma ke kSayopazama tathA agopAga nAmakarma ke pAlambana se jisake dvArA sunA jAtA hai prAthavA jo sunatI hai vaha thorendriya hai / zaMkA-zrotrendriya kA viSaya kyA hai ? samAdhAna -zrotrendriya kA viSaya zabda hai / jo sunA jAe vaha zabda hai / athavA dhvanirUpa kriyA ko zabda kahate haiM / zaMkA-pA~coM indriyoM kI utpatti ke kAraNa kyA haiM ? samAdhAna-vIryAnta rAya aura sparzana, rasanA, prANa, cakSu tathA zrogrendriyAvaraNa karma ke kSayopazama tathA aGgopAGga nAmakarma ke Alambana ke sAtha-sAtha paJcendriyajAti nAmakarma ke udaya kI vazavartitA pA~coM indriyoM kI utpatti ke kAraNa haiN| ___ yadyapi vIryAntarAya va indriyAvaraNakarma ke kSayopazama se indriyoM kI utpatti hotI hai, tathApi yahA~ jAti nAmakarmodaya kI pradhAnatA hai / manuSya, deva aura nArakI to paJcendriya hI hote haiM, niyaMtroM meM bhI siMha, mRga, zuka, machalI Adi paJcendriya hote haiN| pA~coM indriyoM kA vipakSetra dhaNuvIsaDavasayakadI, joyaNachAdAla-hIpatisahassA / praTusahassa dhaNUraNaM, visayA duguNA asagi tti // 168 / / gAthArtha-sparzanAdi indriyoM kA viSayakSetra kramazaH (sparzana) bIsa kI kRti (varga) arthAt 400 dhanuSa, (rasanA) pATha kA varga 64 dhanuSa, (ghrANa) dasa kA varga 100 dhanuSa, (cakSa) do hajAra nava sau caupana yojana tathA (zrotra) pATha hajAra dhanuSa pramANa hai / Age asaMjIpaJcendriya paryanta viSayakSetra dugunA-dugunA hotA gayA hai| . vizeSArtha-ekendriya jIva ke sparzana indriya kA utkRSTa viSayakSetra vIsa kA varga arthAta 400 dhanuSa pramANa hai, dvIndriya ke sparzana indriya kA hI utkRSTa kSetra 800 dhanuSa, trIndriya ke 1600 dhanuSa, caturindriya jIva ke 3200 dhanuSa aura asaMjJI paJcendriya jIva ke 6400 dhanya hai| isa prakAra ekendriya se asaMjJo paJcendriya taka sparzana indriya sambandhI utkRSTa viSayakSetra dUnA-dUnA jAnanA caahie| dvIndriya jIva ke rasanA indriya kA utkRSTa viSayakSetra 64 dhanuSa pramANa hai, zrIndriya jIva ke 1. gha. pu. 1 pR. 246 / 2. pa. pu. 1 pR. 250 / 3. dha. pu. 1 pR. 24 / Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 168 idriyamArgarapA/236 128 dhanuSa, caturindriya jIva ke 256 dhanuSa aura asaMjJI paMcendriyajIva ke 512 dhanuSa pramANa hai| zrIndriyajIva ke prANa indriya kA utkRSTa viSayakSetra 100 dhanuSa, paturindriyajIva ke 200 dhanuSa tathA asaMjI paJcendriyajIva ke 400 dhanuSa pramANa hai| caturindriyajIva ke cakSa indriya kA utkRSTa viSayakSetra 2654 yojana aura asaMjJI paMcendriya jIva ke 5608 yojanapramANa hai| asaMjI paMtendriyajIva ke zrotra-indriya kA utkRSTa viSayakSetra 8000 dhanuSa pramANa hai|' isa prakAra pudgalapariNAmayoga se ye viSayakSetra jAnane caahie| ekendriyAdi jIva apanI-apanI utkRSTa zakti se yukta sparzanAdi indriyoM ke ukta pramANAnusAra dUra sthita padArthoM ko viSaya karate haiN| zaGkhA - itanI dUra taka sthita sparza, rasa, gandha Adi viSayoM ko ye indriyA~ grahaNa nahIM kara sakatI haiM, kyoMki ye indriyA~ prApta artha ko grahaNa karatI haiM ? samAdhAna-aisI zaGkA ThIka nahIM hai, kyoMki indriyoM kA binA prApta kiye artha ko grahaNa karanA siddha hai| yukti tathA Agama se ina indriyoM kA prApta kiye binA artha ko grahaNa karanA viruddha nahIM hai| zaGkA-- baha yukti kyA hai ? samAdhAna * ekendriyajIva pAda arthAta jar3a ko phailAne se dUra sthita vastu ko bhI jAna lete haiM arthAt jisa dizA meM suvarNa Adi vastueM gar3I huI haiM udhara hI ekendriya vanaspati jIva apanI jar3a phailA dete haiM tathA vastu yukta pradeza meM nAla-zirAtroM ko phailA dete haiN| Agama meM bhI sparzana Adi indriyoM ko aprAptagrAhI mAnA gayA hai, kyoMki sparzana Adi yukta matijJAna ke 336 bheda kahe gae haiN| caturindriyajIva 2654 yojana dUra sthita padArthoM ko apanI AMkhoM se dekha sakatA hai, isameM koI sandeha nahIM hai| sparzamAdi indriyA~ to prAptagrAhI haiM, kintu cakSurindriya prAptagrAhI nahIM hai, anyathA apane meM sthita aMjana Adi ko bhI jAnane meM samartha hotI / cakSurindriya padArtha ke pAsa jAkara use nahIM jAnatI, anyathA aA~kha kA pradeza cakSurahita ho jaataa| jJAnarUpIcakSu padArtha ke pAsa jAtA hai aisA bhI mAnanA yuktisaMgata nahIM hai, aisA mAnane se prAtmA ajJa ho jaaegaa| A~kha krama se apano viSayabhUta vastu ke pAsa jAtI hai, aisA bhI nahIM hai, kyoMki aisA mAnane se bIca ke sabhI padArthoM ke jJAna hone kA prasaMga paaegaa| ata: vazca aprAptArthavAhI hI hai, sparzanAdi indriyoM ke samAna prAptArthagrAhI nahIM hai| zikSA pAlApa Adi ke jJAna se rahita asaMjJI paMcendriya jIva 5608 yojana dUra para sthita cakSuviSaya rUpa ko cakSurindriya dvArA jAnatA hai ataH prasaMjJI paMcendriya ke cakSurindriyaviSaya 5608 yojana hai| (mUlA. paryApti adhikAra gAthA 53 kI ttiikaa)| asaMjJI paMcendriya ke zrotra-indriya-viSaya pATha hajAra dhanuSa hai arthAt pATha hajAra dhanuSa antara 1-2. pa. pu. 6 pR. 158 para tathA mUlAdhAra paryApti adhikAra meM bhI isa viSaya ke sambandha meM upayogI gAthAe~ dI gaI hai| Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 go, sA. jIvakANDa gAthA 166-170 para utpanna hue zabda ko prasaMgI paMcendriya jIva zrotrendriya dvArA jAnatA hai| pudgala dravya kA arthAt mUrta dravya kA viziSTa saMsthAna athavA mahattva, varNAdika pragaTa honA pudgala dravya kA pariNamana hai| sUryabimba Adi pudgala dravya ke pariNamana haiM aura ve viziSTa indriyoM ke dvArA grahaNa kiye jAte haiN|' saMjJI paMcendriya jIva kA indriya-viSaya-kSetra saNissa vAra sode tiNhaM gaya joyagArie ckkhuss| sattetAlasahassA vesadatesaTThimadireyA // 166 / / gAthArtha - saMjJI paMcendriya jIba ke thotra-indriya kA viSaya-kSetra bAraha yojana hai| tIna indriyoM kA viSaya-kSetra naba-naba yojana hai| cakSurindriya kA viSayakSetra kucha adhika saMtAlIsa hajAra do sau taresaTha yojana hai / / 166 // vizeSArtha-isa sambandha meM thavala pu. 6 pR. 158 para tathA mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 pR. 212-213 para ye gAthAe~ haiM pAse rase ya gaMdhe visano eva joyasA muNeyadhvA / bAraha oyaNa sode cabussu pakkhAmi // 52 // sattetAlasahassA ve veva sayA havaMti tekvA / cakviviyassa visano upakasso hodi adhiritto // 53 // saMjJI paMcendriya jIva ke sparza, rasa va gandhaviSayaka kSetra nau yojana pramANa tathA zrotra kA - bAraha yojana pramANa hai, cakSu-indriya kA utkRSTa viSaya saitAlIsa hajAra do sau presaTha yojana se kucha / adhika hai| jinake indriyoM kA kSayopazama atizaya tIvra hai aise cakravartI prAdi saMnI paMcendriya jIvoM ke natra yojana dura taka sparzana-indriya ke dvArA sparza kA, rasanendriya dvArA rasa kA, prANendriya dvArA gandha kA jJAna hotA hai aura zrotra-indriya dvArA bAraha yojana dUra para sthita zabda kA jJAna hotA hai| cakSurindriyAvaraNa ke tIya kSayopazama vAle saMjJI paMcendriya paryApta cakravartI Adi cakSu-indriya ke dvArA saMtAlIsa hajAra do sau resaTha yojana se kucha adhika (* yojana adhika) arthAt eka kosa, bAraha sau pandraha daMDa (dhanuSa), eka hAtha, do aMgula kucha adhika yaba ke caturthabhAga dUra para sthita padArtha ko jAnate haiN| ___kSu indriya ke utkRSTa viSayakSetra kI siddhi timsiyasaddhivirahidalakkhaM basamUlatADide mUlaM / raNavaguriNade sahihide cakkhapphAsassa praddhANaM // 17 // 1. mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 gA. 54 kI saMskRta TIkA pR. 212 / 2. ghabala pu. 6 pR. 158 | mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 pR. 212 para gAthA 55 va mUlAcAra (phalaTana se prakAzita) pR. 564 para mA. 106 hai kintu uttarArca meM kucha zabdabheda hai| 3. zravala pu.6 pR. 158 / mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 pR. 213 para mAthA 56 tathA mUlAcAra (phalaTana) pR. 565 para gA. 108 hai| 4. mUlAcAra upamukta gAthAnoM kI zrIvasunandi mAcAryakRta saMskRta ttiikaa| 5. mUlAcAra (phalaTana) pR. 565 para gAyA 106 isI prakAra hai / Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ indriyamANA / 241 gAthArtha - tIna sau sATha kama eka lAkha (100000 - 360 - 6640 ) yojana ko dasa ke vargamUla se guNA karane se jo mUlarAzi prApta ho usako nau se guraNA karake sATha se bhAga dene para kSuindriya ke viSaya kA adhvAna prApta hotA hai / / 170 / / gAya 170 vizeSArtha - sUrya kI 184 galiyA~ haiM / ina galiyoM meM se jaba sUrya abhyantara prathama galI meM hotA hai taba sUrya jambUdvIpa meM 180 yojana bhItara hotA hai / jambUdvIpa kI viSkambha sUcI eka lAkha yojana hai / isameM se donoM ora ke 180 yojana ( 180 x 2 ) arthAt 360 yojana karane para grabhyantara galI kI viSkambha sUcI (100000 - 360 = 99640 ) yojana prApta hotI hai / isa viSkambha sUcI ko dasa 'vargamUla se guNA karane para abhyantara galI kI paridhi hotI hai, jisakA prasAraNa nikaTatama 315086 yojana hai / isa paridhi para eka sUrya ko do rAta-dina athavA 48 ghaMTe yA 60 muhUrta lagate haiN| jaba sUrya abhyantara prathama galI meM hotA hai taba dina graThAraha muhUrta kA hotA ataH ayodhyA hai|" ataH sUryodaya hone ke nava muhUrta pazcAt sUrya ayodhyAnagarI para hotA hai / nagarI se sUryodaya tinI dUrI para hotA hai usakA pramANa prApta karane ke lie abhyantara prathama galI kI paridhi ko sATha se bhAga dene para sUrya kA eka muhUrta kA gamanakSetra prApta ho jAtA hai|" punaH usako nau se guNA karane para muhUrta kA gamanakSetra prApta hotA hai arthAt ayodhyAnagarI se sUryodaya kI dUrI prApta ho jAtI hai / abhyantara prathama galI kI paridhi 315086 yojana hai, isako 60 se bhAga dekara 2 se guNA karane para athavA ( - ) 20 se bhAga dekara 3 se guNA karane para ( 3150864 ) = 472630 yojana prApta hote haiM / " yojana meM eka kosa, bAraha sau pandraha dhanuSa eka hAtha, do aMgula aura yava kA kucha adhika caturthabhAga prApta hote haiN| isa sambandha meM ye gAthAe~ bhI upayogI haiM assIdidaM viguNaM doSavisesassa vagga bahuguNiyaM / sadvihitaM viddhamANAtaM cakkhU / / 57 // * mUlaM jaba sUrya abhyantara prathama galI meM hotA hai taba vaha jambUdvIpa meM 150 yojana abhyantara kI bora hotA hai| donoM ora se 150 yojana kama karane para dviguNa (150x2) arthAt 360 yojana, jambUdvIpa kI viSkambha sUcI eka lAkha yojana meM se kama karane para zeSa ( 100000 - 360 ) = 66640 raha jAte haiM / isakA varga karake phira isako 10 se guNA karake vargamUla karane para abhyantara 'galI kI paridhi kA pramANa 315086 hotA hai / isako 60 se bhAga devara se guNA karane para cakSUindriya kA utkRSTa kSetra prApta hotA hai / zrAdimaparihi tiguNiya bIsahido laddhamettatesaTThI / dusayA sattattAlaM sahassayA vIsaharidasasaMsA // 430 // 10 evaM cappAsoSika va velassa hodi parimANaM / / 431 / / pUrvArdha - yAdima galI kI paridhi ko tiguNA karake bIsa kA bhAga dene para saiMtAlIsa hajAra do sau 1. ni. pa. 7/216 6. ti.pa. 7 / 266 // kI saMskRta TIkA / yyn 2. vi.pa. 7 / 426 / 3. ti.pa. 7 / 254 / 4. vi.pa. 7 / 266 5. zra.mAgA. 3:6 / 7. tri.sA.gA. 359 361 va saskRta TIkA | 8. mulAcAra paryApyadhikAra 12 gAthA 46 C. mUlAcAra paryAyadhikAra 12 / 10. vi.pa. 7/450 11. ti.pa. 7/431 pUrvA 1 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242/go. mA. jIvakAgar3a gAthA 171-173 saTha yojana aura eka yojana ke bIsa bhAgoM meM se sAta bhAga; itanA labdha prApta hotA hai| 4.72633 yojana, yahI cakSuindriya kA utkRSTa viSaya hai| indriyoM ke prAkAra va pravagAhanA kA kaiyana cakkhU sodaM ghANaM jimbhAyAraM masUrajavaraNAlI / atimuttakhurappasamaM phAsaM tu praNeyasaMThANaM // 171 // ' aMgulaprasaMkhabhAgaM sakhajjaguNaM tado bisesAhaya / tato asaMkhaguriNadaM aMgulasaMkhejjayaM tattu / / 172 / / suhamarigagova-apajjattayassa jAdassa tadiyasamayasi / aDagulaprasaMkhabhAgaM jaharaNamukkasayaM macche // 173 // gAthArtha-cakSu-indriya kA saMsthAna arthAt AkAra masUra ke samAna hai, zrotra indriya kA prAkAra yavanAlI ke sadRza hai / kadamba ke phUla jaisA prAkAra ghrANa-indriya kA hai / jihvA indriya kA prAkAra kharape jaisA hai / sparzana-indriya aneka prAkAra vAlI hai / / 171 // cakSu-indriya kI avagAhanA aGgala ke asaMkhyAtaveM bhAga hai / isa se saMkhyAta guraNI zrotra-indriya kI avagAhanA hai / usase vizeSa-adhika ghrANa-indriya kI avagAhanA hai / usase asaMkhyAta guNI jihvA indriya kI avagAhanA hai phira bhI aGgula ke saMkhyAtaveM bhAga hai / / 173 / / sukSma nigodiyA labdhyaparyAptaka ke utpanna hone ke tRtIya samaya meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa sparzana-indriya kI jaghanya-avagAhanA hotI hai aura matsya ke utkRSTa avagAhanA hotI hai / / 173 / / vizeSArtha-masUra ke samAna grAkAra vAlI saura ghanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAraNa cakSu indriya kI vAhya nirdha tti hotI hai / yava ko nAlI ke samAna AkAra vAlI aMgRla ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAraNa zrotra-indriya kI bAhya nivRtti hotI hai| kadamba ke phUla ke samAna AkAra bAlI aura ghanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa ghrANa indriya kI bAhya-niItti hotI hai| ardha-candra athavA khurapA ke samAna AkAravAlI aura ghanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga prabhAga ramanA-indriya arthAt jihvA-indriya ko bAhya nirvRtti hotI hai| sparzana-indriya kI bAhya nitti aniyata zrAkAra bAlI hotI haiM / vaha jaghanya pramAgA kI apekSA dhanAMgula ke asaMkhyAnave bhAga prabhAga sUkSma nigodiyA labadhyaaparyAptaka jIva ke utpanna hone ke tRtIya samayavartI zarIra meM hotI hai aura utkRSTa pramANa ko apekSA saMkhyAta dhanAMgula pramANa mahAmatsya Adi asa jIvoM ke zarIra meM hotI hai / cakSa-indriya kI avagAhanA rUpa pradeza sabase stoka hai| unase saMvyAtaguNe zrotra indriya ke pradeza haiM / arthAt cakSuindriya apanI avagAhanA se jitane prAnAzapradezo ko vyApta karatI hai usase saMkhyAtagaNe AkAza pradezoM ko vyApta kAra thotra-indriya rahatI hai| usase vizeSa adhika prAkAza 1, paha gAthA dhavana pU. 1 pra. 236 : prA. pa. saM. pR. 14 mA. 66; mulAcAra paryApyadhikAra 12 gA. 50 hai kintu zabdabheda hai| 2. yaha gAthA mUlAcAra paryAptyavikAra 12 gAthA 47 hai kintu uttarArdha meM zabdabheda hai| 3. prA. pa.saM. 1/66 / 4. dhavala pu.15. 234-265 / Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 174 indriyamANA / 243 pradezoM ko ghrANa-indriya vyApta karatI hai| usase prasaMkhyAtaguNe zrAkAzapradezoM meM rasanA indriya rahatI hai aura usase saMkhyAta guraNe ajaghanya sparzana-indriya ke prakAzapradeza haiM / ' aniyi jIvoM kA kathana ravi iMdiya-kararaNa- judA zravaggahAdohiM gAyA athe / dr ya iMdiya- soSakhA zrariMga diyArAMta - khArakha -- suhA // 174 // * gAthArtha - ve anindriya jIva indriya rUpa artha ko grahaNa nahIM karate, unake indriyasukha sukha anindriya hai / / 174 / / kararaNa se yukta nahIM haiM aura zravagraha Adi ke dvArA bhI nahIM hai, kyoMki unakA ananta jJAna aura ananta vizeSArtha - jinake indriyA~ nahIM hotIM, ve anindriya jIva haiM / zaGkara ve kauna haiM ? samAdhAna- zarIrarahita siddha bhagavAna pratindriya haiM / zaGkA- una siddha bhagavAna meM bhAvendriya aura tajjanya upayoga pAyA jAtA hai, ataH ve indriya sahita haiM 73 samAdhAna- nahIM, kyoMki kSayopazamajanya upayoga ke indiyatva hai / parantu jina ke samasta karma kSINa ho gaye haiM, aise siddhoM meM kSayopazama nahIM hotA, kyoMki vaha kSAyika bhAva ke dvArA dUra kara diyA jAtA hai| zaGkA - prartha kise kahate haiM ? samAdhAna- 'jo jAnA jAtA hai' vaha graMtha hai / isa vyutpatti ke anusAra vartamAna paryAya meM arthapara pAyA jAtA hai|" zaMkA yaha vyutpattyarthaM anAgata aura atIta paryAyoM meM samAna hai ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki anAgata aura yatIta paryAyoM kA grahaNa vartamAna artha ke grahaNapUrvaka hotA hai / arthAt atIta aura anAgata paryAyeM bhUtazakti aura bhaviSyatzakti rUpa se vartamAna artha meM hI vidyamAna rahatI haiN| yataH unakA graharaNa vartamAna artha ke grahaNapUrvaka hI ho sakatA hai, isalie unheM artha yaha saMjJA nahIM dIM jA sakatI / kevalajJAna AtmA aura artha se atirikta kisI indriyAdika sahAyaka kI apekSA se rahita hai / 1. dhavala pu. 1 pu. 235 / pR. 577 para gAthA 72 hai 4. 2. yaha gAthA dhavala pu. 1 pR. 246 para tathA prAkRta paMtra saMgraha ( jJAnapITha) prA. paM. saM. pU. 15 paragA 74 meM kucha zabdabheda hai| 3. vabala pu. 1 pR. 248 / pR. 1 pR. 246 / 5. 'aparicchidyate iti nyAyatastatrArthamopalambhAt / [ jayadhavala pu. 1 pR. 22 ]; 'zraryaMta ityartha: nizcIyata ityarthaH / ' [ sarvArtha siddhi 1/2 ] / 6. jayadhavala pu. 1 pR. 23 / 1 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244/go. sA. jIvakANDa gAthA 175 zA-kisa guNa ke dvArA artha saMjJA prApta hotI hai ? samAdhAna ..prameyatva guNa ke dvArA artha saMjJA prApta hotI hai, kyoMki pramAga ke dvArA jAnane ke yogya jo sva aura para svarUpa hai, vaha prameya hai / ' zaGkA--yaha guNa kisa ke prAdhAra rahatA hai ? samAdhAna--yaha guNa dravya ke prAdhAra rahatA hai, kyoMki jitane bhI gugA haiM ve saba dravya ke mAzraya se rahate haiN| zaGkA---vartamAna paryAya ko artha saMjJA kaise prApta ho sakatI hai, kyoMki usake grAzraya prameyatva guNa nahIM hai| samAdhAna-vartamAna paryAya kA dravya ke sAtha tadAtma-sambandha hone ke kAraNa vartamAna paryAya ko arthasaMjJA prApta ho jAtI hai| kahA bhI hai-- pariNabhadi jeraNa dabvaM tatkAlaM tammaya tti eNNatta / / jisa kAla meM dravya jisa paryAya rUpa pariNamana karatA hai usa kAla meM vaha dravya usa paryAya se tanmaya hotA hai| pratIta va anAgata paryAyoM se davya vartamAna meM maga nahIM hotA hAtaH unako artha saMjJA prApta nahIM hotii| ve to pradhvaMsAbhAva aura prAgabhAva rUpa haiM, sadbhAva rUpa nahIM haiM / zaGkara nAmAnanta Adi ke bheda se ananta aneka prakAra kA hai unameM se yahA~ para kisa ananta se prayojana hai ? samAdhAna-yahA~ para vinAza rahita ananna se prayojana hai| anta binAza ko kahate haiM, jisakA anna arthAt vinAza nahIM hotA, vaha ananta hai| zaGkA-kyA siddhoM meM ananta jJAna arthAt kevalajJAna aura ananta mukha ye do hI gugA haiM ? samAdhAna nahIM, kyoMki kevala darzana, samyaktva , vIryAdi guNa ananta jJAna va mukha ke sahacArI haiM ata: ullekha ke binA bhI zeSa saba guNoM kA grahaNa ho jAtA hai| ve guraNa bhI svAbhAvika haiM / saMkSepa se ekendrimAdi jIvoM kI manyA kA kathana thAvarasaMkhapipIliyabhamaramaNussAdigA samedA je / jugavAramasaMkhejjANatAraNaMtA NigodabhavA / / 175 // gAthArtha -sthAvara kAya (sAdhAraNa vanaspati ke atirikta), zaMkha (dvIndriya), pipIlikA 1. 'pramANena strapararUpaM parikacheyaM prameyam / ' [pAlApapaddhati mUtra 68] / 2. 'dradhyAnayA niguNA guraNataH / ' [tattvArtha sUtra 541 / 3. pravacanasAra gA. 8 / 4. "granto vinANaH, na vidyate anto yamya tadanantam / " [dhavala pu. 3 pR.15]| 5. siddhAntacakravartI dhImadabhayacandra muri kRta ttiikaa| Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 175 indriyamArgaNA/245 (zrIndriya), bhramara (caturindriya), aura manuSyAdi (paMcendriya) ye saba pRthak-pRthak apane-apane uttarabhedoM sahita dvivAra asaMkhyAta arthAta asaMkhyAtAsaMkhyAla hai| nigodiyA arthAt sAdhAraNa vanaspati anantAnanta hai / / 175 / / vizeSArtha- sthAvara arthAt nigodiyA jIvoM ke atirikta samasta ekendriya jIva apane bhedapratibheda sahita arthAt pRthvIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika, pratyekavanaspatikAyika jIca, asaMkhyAtAsanyAta haiN| nigoda jIvoM kA pRthaka kathana kiyA gayA hai isalie sthAvaroM meM nigoda praharaNa nahIM kiyA gayA hai| dvIndriya jIvoM meM utkRSTa avagAhanA zaMkha kI hai ataH zaMkha kahane se samasta dvIndriya jIvoM kA grahaNa ho jAtA hai| sarva paricita zrIndriya jIva cIMTI (pipIlikA) hai| ataH pipIlikA kahane se samasta trIndriya jIvoM kA grahaNa ho jAtA hai| caturindriya jIvoM meM bhramara kI utkRSTa avagAhanA hai ataH bhramara kahane se samasta caturindriya jIvoM kA grahaNa ho jAtA hai| paMcendriyoM meM manuSya kI pradhAnatA hai, kyoMki manuSyagati meM hI jIva saMyama ke dvArA karmabandhana ko kATakara mukti prApta kara sakatA hai| ataH manuSyAdi kahane se cAroM gatiyoM ke samasta paMcendriya jIvoM kA grahaNa ho jAtA hai (dvika vAra asaMkhyAta kahane se asaMkhyAtAsaMkhyAta kA graharaNa hotA hai, kyoMki 'asaMkhyAtAsaMkhyAta' meM asaMkhyAta zabda kA do bAra prayoga hotA hai|) ekendriya jIva, ekendriya sUkSma jIva, ekendriya bAdara jIva, ekendriya paryApta jIva, ekendriya sUkSma paryApta jIva, ekendriyabAdara paryApta jIva, ekendriya aparyApta jIva, ekendriyasUkSma aparyApta jIva, ekendriya bAdara aparyApta jIva, isa prakAra ekendriya jIvoM kI nau rAziyA~ dravya pramANa kI apekSA anantAnanta haiM, kyoMki nigodiyA jIva bhI ekendriya haiN| kAlapramANa kI apekSA anantAnanta avasapiraNI-utsapiNayoM se apahuta nahIM hote haiN| kSetra kI apekSA anantAnanta lokapramANa hai|' zaGkA-ukta nau rAziyoM vAle ekendriya jIvoM meM jagatpratara ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jIva trasoM meM se prAkara utpanna hote haiM aura utane hI jIva ekendriyoM meM se nikala kara trasoM meM utpanna hote haiN| zrAya aura vyaya samAna hone ke kAraNa ina nau rAziya ekendriya jIvoM kA kabhI anta nahIM hogaa| imaliye yaha kathana anuktasiddha hone se yaha sUtra prArambha karane yogya nahIM hai| samAdhAna- ina pUrvokta nau rAziyoM ke prAya aura vyaya yadi samAna hote to yaha sUtra gAthA prArambha karane yogya na hotI, kintu ina rANiyoM kA vyaya prAya se adhika hai, kyoMki pUrvokta nau rAziyoM meM se nikala kara trasoM meM utpanna hokara tathA samyaktva ko grahaNa karake saMsAraparyAya kA nAza kara diyA hai ve punaH una paryAyoM meM praveza nahIM karate haiN| isaliye ye nau rAziyA~ niyama se vyaya sahita haiN| isaliye ye nau rAziyAM vyaya sahita haiN| isa prakAra ina nau rAziyoM kA vyaya sahita hone para bhI ye nau rAmiyAM kabhI bhI bicchinna nahIM hotI haiM, kyoMki atIna kAla se ve apane eka svarUpa se sthita haiN| yadi sampUrNa jIva rAzi se atIta kAla anantaguNA hotA no atIna kAla se sampUrNa jIvarAzi apahRta hotI, parantu aisA hai nahIM. kyoMki isa prakAra kI upalabdhi nahIM hotI / zaGkA-vyatIta hue kAla ke dvArA sampUrNa jIvarAzi kA vyuccheda kyoM nahIM hotA ? 1. ghabala pu. 7 pR. 267-268 sUtra 57-60 / Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246/go. sA. bIvakANDa gAthA 175 samAdhAna nahIM, kyoMki vivakSita rAzi ko pratipakSa bhUta bhavyarAzi kA vyuccheda mAna lene para abhavyatya kI sattA ke nAza kA prasaMga A jAtA hai| abhavyoM kA abhAva nahIM hai, kyoMki unakA abhAva hone para saMsArI jIvoM kA prabhAva prApta hotA hai| saMsArI jIvoM kA abhAva hone para asaMsArI (mukta) jIvoM ke bhI abhAva kA prasaMga AtA hai| . zaGkA-saMsArI jIvoM kA abhAva hone para prasaMsArI (mukta) jIvoM kA prabhAva kaise sambhava hai ? samAdhAna-saMmAge jIvoM kA abhAva hone para prasaMsArI (mukta) jIva bhI nahIM ho sakate, kyoMki saba padArthoM kI upalabdhi sapratipakSa hotI hai| kahA bhI hai sattA sampayatthA savistarUvA prnnNspjjaayaa| bhaMguSpAyadhukttA sappaDivakhA havA ekkA / / ' saba padArtha sattArUpa haiM, savizvarUpa haiM, ananta paryAyavAle haiM, vyaya-utpAda-dhra va se yukta haiM, sapratipakSa rUpa haiM aura eka haiN| isa prakAra isa gAthA meM 'sabva payatyA sappaDivakkhA' ina zabdoM dvArA zrI kundakunda prAcArya ne 'sarva padArya sapratipakSa haiN| isa siddhAnta kA ullekha kiyA hai / jisakA upayoga zrI vIrasena prAcArya ne aneka sthaloM para kiyA hai| itanA hI nahIM, kintu saMsArI aura asaMsArI (mukta) jIvoM kA abhAva hone para jIva mAtra kA abhAva ho jaaygaa| jIva ke prabhAva ho jAne para jIva ke pratipakSa ajIva ke abhAva kA bhI prasaMga paaegaa| isa prakAra bhavya jIvoM kA prabhAva ho jAne para samasta dravyoM ke prabhAva kA prasaMga pA jAegA, ata: mukta hote rahane para bhI nigoda ekendriya rAzi kA kabhI anta nahIM hogaa| kyoMki Aya ke binA vyaya hote rahane para bhI jisa rAzi kA anta na ho vaha rAzi prayanta hai| nigoda rAzi ko chor3akara zeSa ekendriya rAzi prasaMkhyAtAsaMkhyAta hai| dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva tathA unhIM ke paryApta aura aparyApta jIva dravya pramANa kI apekSA asaMkhyAta haiN| kAla kI apekSA asaMkhyAta avasapiNiyoM-utsapiriNayoM ke dvArA apahuta hote haiM / 'aparyApta' zabda se aparyApta nAmavArma se yukta jIvoM kA grahagA hotA hai, anyathA 'paryApta' nAma karma udaya se yukta nivRttyAparyApti jIvoM kA bhI grahaNa ho jaaegaa| isI prakAra 'paryApti' zabda se paryApti nAmakarma ke udaya se yukta jIvoM kA grahaNa hotA hai, anyathA paryApta nAmakarma ke udaya se yukta nityaparyApta jIvoM kA grahaNa nahIM hogaa| dvIndiya, pondriya aura caturindriya jAti nAma karma ke udaya se yukta hIndriya-trIndriya aura caturindriya jIva haiN|' ___ zaMkA-jina jIvoM ke do indriyA~ pAI jAtI haiM ve dvIndriya jIva haiM aisA kahane meM kyA dopa prAtA hai ? ___ samAdhAna-nahIM, kyoMki aimA artha grahaNa karane para aparyApta kAla meM vidyamAna jIvoM ke 1. dhavala ghu. 3 pR. 306-307 / 2. dhavala pu. 14 pR. 234 / 3. dhavala pu. 14 pR. 234, paMcAstikAya gA. 8 | 4. "jAsi saMvAraNaM prAyavirahiyAraNa saMkhejjA saMkhejjehi baijjamANANaM pi vonchedo raNa hodi tAsi maNalamidi sgaa|' .pu. 14 pR. 235 / 5. dhavala pu. 3 pR. 210 va 212 sUtra 77-78 / 6. ghavala pu. 3 pR. 211 / Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 176-177 gatimArgagA 247 indriyA~ nahIM hone se unake grahaNa nahIM hone kA prasaMga prApta ho jAyagA / zaMkA-kSayopazama ko indriya kahate haiM, dravyendriya ko indriya nahIM kahA gayA hai| isalie aparyApta kAla meM dravyendriyoM ke nahIM rahane para bhI dvIndriya Adi padoM ke dvArA una jIvoM kA nahaNa ho jAtA hai ? samAdhAna-yadi indriya kA artha kSayopazama kiyA jAya to jinakA ayopazama naSTa ho gayA hai, aise sayogakocalo ke pranindriyapane kA prasaMga prAjAtA hai| zaGkA-grAgAne do| samAdhAna nahIM, kyoMki sUtra sayogakevalI ko paMcendiya rUpa se pratipAdita karatA hai / / zaDA ye dvIndriya prAdi sarva jIvarAziyA~ sarvakAla Aya ke anurUpa vyaya se yukta hone ke kAraNa kabhI viccheda ko prApta nahIM hotI haiM, phira 'asaMkhyAta avasapiriNayoM-utsapiriNayoM ke dvArA apahRta hotI haiM yaha kathana kase ghaTita ho sakatA hai ? samAdhAna-yaha satya hai ki dvIndriyAdi jIva rAziyA~ vicchinna nahIM hotI haiM, kintu ina rANiyoM kA pApa ke binA yadi vyaya hI hotA to nizcaya se ye vicchinna ho jaatiiN| yadi aisA na mAnA mArgadara gAya to 'hIndriA prAvimA irazaMsA hai' yaha kathana nahIM bana sktaa|' isI prakAra paMcendriya jIva, enendriya paryApta aura paMcendriya aparyApta jIva bhI asaMkhyAta haiN| ekendriya jItroM meM paryApta aura aparyApta kI apekSA bhAgAbhAga kA kathana tasahIgo saMsArI eyakkhA tAraNa saMkhagA bhaagaa| puNgANaM parimANa saMkhejjadima . apuNNANaM / / 176 // bAdarasuhamA tesiM puNNApuNNetti chavihANapi / takkAyamagaravAye bharigajjamAraNakamo yo / / 177 // gAthArtha--sa jIvarAzi se hIna saMsAro jItrarAzi ekendriya jIva haiN| usakA saMkhyAta brahRbhAga paryApta hai aura saMkhyAta eka bhAga aparyApta haiM / / 176 // ekendriya jIva sUkSma pIra bAdara ke bheda se do prakAra ke haiM, unameM bhI paryApta aura aparyApta hote haiN| isa prakAra ekendriyoM kI 6 rAziyoM kI saMkhyA kA krama kAyamArgaNA meM kahA jAyagA, aisA jAnanA 1 // 17 // vizeSArtha sampUrNa jIvarAzi meM pranindriya jIvoM (mukta jIvoM) ko kama kara dene para saMsArI jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| usameM se dondriya-trIndriya-caturindriya aura paMcendriya jIvoM ko athavA zrama jIvoM ko kama kara dene para ekendriya jItra rAzi kA pramAraNa prApta hotA hai 1 ima ekendriya jIvarAzi meM bAdara-ekendriya-paryApta jIva sabase stoka haiN| bAdara ekendriya aparyApta jIva inase 1. dhavana pU. 3 pR. 611 / 2. dhavala pu. 3 pR. 312 / Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248/go. sA. jIvakANDa gAthA 178-180 asaMkhyAta gurage haiN| asaMkhyAta loka gugaNakAra hai| bAdara-ekendriya jIva bAdara-ekendriya-aparyApta jIvoM ke pramANa se vizeSa-adhika hai| bAdara-ekendriya-paryApta jIvoM kA jitanA pramANa hai, utane niSa-adhika haiN| sAnniya-gapata jIva bAdara-ekendriyoM ke pramANa se asaMkhyAtaguNaM haiN| asaMkhyAta loka guNakAra haiN| ekendriya aparyApta jIva sUkSma ekendriya aparyAptakoM ke pramANa se vizeSa-adhika haiN| vAdara ekendriya aparyAptakoM kA jitanA pramANa hai tanmAtra vizeSa-adhika hai| sUkSma-ekendriya-paryAptaka jIva ekendriyabhaparyAptaka jIvoM ke pramANa se saMkhyAta guraNe hai| guNakAra saMkhyAta samaya hai| ekendriya-aparyApta jIva sUkSma-ekendriya paryAptakoM ke pramANa se vizeSa adhika haiN| bAdara-ekendriya-paryAptakoM kA jitanA pramANa hai utane vizeSa adhika haiN| sUkSma-ekendriya jIva ekendriya paryAptaka jIvoM ke pramANa se vizeSa adhika haiM / bAdara-ekendriya-paryAptakoM ke pramANa se rahita sUkSma-ekendriya-paryAptakoM kA jitanA pramANa hai tanmAtra vizeSa adhika hai| ekendriya jIva sUkSmaekendriyoM ke pramANa se vizeSa adhika hai| bAdara-ekendriyoM kA jitanA pramANa hai utane vizeSa adhika haiN|" aGkasaMdRSTi-- ekendriyajIvarAzi 256 / sUkSma-ekendriya-jIvarAzi 240 / bAdaraekendriya-jIvarAzi 16 / sUkSma-ekendriya-paryApta-jIvarAzi 180 / sUkSma-ekendriya-aparyApta jIvarAzi 60 / bAdara-ekendriya-aparyApta-jIbarAzi 12 / bAdara-ekendriya-paryApta-jIvarAzi 4 / ekendriyaaparyAptaka jIva 72 / ekendriya-paryAptaka 14 / basa jIvoM kI saMkhyA kA pramANa biticapamANamasaMkheNa vahidapadaraMgaleraNa hivapadaraM / hogakama paDibhAgo prAvaliyAsaMkhabhAgo du // 17 // bahubhAgo samabhAgo cauNNamedesimeSaka bhAgalchi / uttakamo tatthabi bahubhAgo bahugassa de pro du // 17 // tivipacapuNNapamANaM padaraMgalasaMkhabhAgahidapadaraM / hogakama puNNUragA viticapajIcA apajjatA // 10 // mAthArtha----asaMnyAta se vibhakta pratarAMgula kA jagatpratara meM bhAga dene para dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIvoM kI saMkhyA kA pramANa prApta hotA hai| parantu dvIndriyAdi pUrva-evaM kI apekSA zrIndriya-Adi uttara-uttara kA pramANa krama se hIna hotA gayA hai| isakA pratibhAga pAvalI kA asaMkhyAtavA~bhAga hai||178|| bahabhAga ke cAra samAna khaNDa karake eka-eka khaNDa ukta krama se eka-eka rAzi ko denA caahie| apa eka bhAga meM se bahabhAga bahata saMkhyA vAle ko denA, aise anta taka karanA cAhie / / 176 / / pratarAMguna ke saMkhyAtaveM bhAga se jagatpratarako khaNDita karane para dvIndriya, bIndriya, caturindriya, paMcendriya paryAptakoM kA pramANa prApta hotA hai jo kama se hIna hai| dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIvoM ke pramANoM meM se una-unake paryAptakoM kA pramANa kama kara dene para zeSa aparyAptakoM kA pramANa prApta ho jAtA hai / / 10 / / 1. dhavala pu. 3 pR. 324-325 / 2, pavana pu. 3 pR. 320-21 / Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 178-10 indriyamArgaNA 246 vizeSArtha-prataragaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se jagatpratara ko bhAjita karane para dvIndriya, zrIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| kintu dvIndriya jIvoM ke pramANa se trondriya jIvoM kA pramANa hIna hai aura trIndriya jIvoM ke pramANa se caturindriya jIvoM kA pramANa hIna hai| caturindriya jIvoM ke pramANa se paMcendriya jIvoM kA pramANa hIna hai| isa prakAra ye krama se hIna haiN| isakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai-pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se pratara aMgula ko bhAga dene para jo labdha prApta ho, usase jagatpratara ko bhAga dene para usa rAzi kA pramANa prApta hotA hai| usa sa rAzi pramANa ko mAbalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara eka bhAga ko pRthak sthApita karake, bahubhAga ke cAra sama khaNDa karake, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya ina cAroM ko hIna adhikatA se rahita eka-eka samakhaNDa denA caahie| pRthaka sthApita eka bhAga ko puna: prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita karake, bahubhAga kohIndriya jIvarAzi ko denA cAhie, kyoMki ina cAroM meM dvIndriya jIvarAzi kA pramANa sabase adhika hai / zeSa eka bhAga ko punaH AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita kara bahubhAga trIndriya jIvarAzi ko denA cAhie, kyoMki avaziSTa zrIndriya Adi tIna rAziyoM meM zrIndriya rAzi adhika hai| zeSa eka bhAga ko punaH prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita kara bahubhAga caturindriya jIvarAzi ko denA aura zeSa eka bhAga paMcendriya jIvarAzi ko denA cAhie, kyoMki paMcendriya jIvarAzi sabase kama hai| ina apanI-apanI deya rAziyoM ke apane-apane samakhaNDoM meM milane para dvondriya Adi jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| zrIndriya paryApta jIva, dvIndriya paryApta jIva, paMcendriya paryApta jIva aura caturindriya paryApta jIvoM kA pramANa prApta karane ke lie jagatpratara ko pratarAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga se khaNDita karanA caahie| jo labdha prApta ho usako prAvalI ke asaMkhyAtave bhAga se bhAga dekara bahabhAga ke cAra sama khaNDa kara eka-eka samakhaNDa trIndriya paryApta jIvoM ko, dvIndriya paryApta jIvoM ko, paMcendriya paryApta jIvoM ko aura caturindriya paryApta jIvoM ko denA caahie| zeSa eka bhAga ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara bahubhAga zrIndriya paryAptakoM ke samaskhaNDa meM milAnA caahie| abazeSa eka bhAga ko punaH prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara bahubhAga dvIndriya ke samarakhaNDa meM milAnA caahie| avazeSa eka khaNDa punaH prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita kara bahubhAga paMcendriyaparyApta jIvoM ke samakhaNDa meM milAnA cAhie aura zeSa eka bhAga caturindriya paryApta jIvoM ke samakhaNDa meM milAnA caahie| isa prakAra milAne se jo rAzi utpanna ho vaha zrIndriya paryApta, dvIndriya payapti, paMcendriyaparyApta aura caturindriya paryApta jIvoM kA pramANa prApta hotA hai jo krama se hIna hotA gayA hai / paryApta jIvarAziyoM ko apanI sAmAnyajIvarAziyoM meM se ghaTAne para aparyApta jIvarAziyoM kA pramANa prApta ho jAtA hai / dhabalagraMtha meM isa viSaya kA kathana isa prakAra hai-pratibhAga aura bhAgahAra ye donoM .( aMgula aMgula ekArthavAcI zabda haiM / aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA barga -- --- x - -- (asaMkhyAtavA~ bhAga asaMkhyAta vA~ bhAga pratasaMgula ) - - paMcendriya jIvoM kA pramANa lAne ke lie jagatpratara kA pratibhAga [ bhAjaka] hai aura . asaMnyAtavA~ bhAga) 1-2. siddhAnta cakravartI zrImadabhayacandrasUri kRta TIkAnusAra / Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 / mo. sA. jIvakANDa gAyA 101 ----- ( pratagaMgula } .. sUcyaM gUla ke saMdhyAna bhAga kA barga ------ paMcendriya paryApta jIvoM kA pramANa lAne ke lie (saMnyAtavA~ bhAga) jagatpratara kA pratibhAga hai| zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM sUcyaMgula ko bhAjita karane para jo labdha prApta 1. pratarAgula ho usako vargita karane para jIvoM kA pravahArakAla[ = bhAjaka! "(pAvalI kA asaMkhyAta. bhAga hotA hai| dvIndriyoM ke avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAnaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha prApta ho usako usI dvIndriyoM ke avahArakAla meM milA dene para hIndriya aparyApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai| isa dondriya aparyAptakoM ke pravahAra kAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha prApta ho use usI dvIndriya-aparyApta ke avahArakAla meM milA dene para zrIndriya jIvoM kA abahArakAla hotA hai| ina trIndriya jIvoM ke avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAta bhAga se bhAjita karane para jo labdha prApta ho, usako usI avahArakAla meM milA dene para pondriya aparyApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai| isI prakAra caturindriya, caturindriya-aparyAptaka, paMcendriya aura paMcendriya aparyAptaka jIvoM ke avahArakAla ko krama se prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita karake uttarottara eka-eka bhAga se adhika karanA caahie| anantara paMcendriya aparyApta jIvoM ke avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para pratarAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa trIndriya paryAptakoM kA abahArakAla hotA hai| ise pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara jo labdha prApta ho usako usI trIndriya paryAptakoM ke avahArakAla meM milA dene para dvIndriya paryAptakoM kA avahArakAla hotA hai| isa dvIndriya-paryAptakoM ke pravahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara jo labdha prApta ho usako usI dvIndriya-paryAptakoM ke abahArakAla meM milA dene para paMcendriya-paryAptakoM kA abahArakAla hotA hai / paMcendriya-paryAptaka jIvoM ke isa avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha prApta ho usako usI paJcendriyaparyApta jIvoM ke prabahAra kAla meM milA dene para caturindriya paryApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai| ina avahArakAloM se pRthak-pRthak jagatpratara ke bhAjita karane para apane-apane dravya (jIvarAzi) kA pramANa AtA hai|' uparyukta siddhAntacakravartI zrImad abhayacandrasuri kRta TIkA aura adhyAtmagrantha dhavala ina donoM kathanoM meM mAtra vidhi kA antara hai| ina donoM kathanoM ke anusAra prApta jIvarAziyoM ke pramANa meM antara nahIM hai / isa prakAra gommaTasAra jIvakrANDa meM indriya mArgaNA nAmaka sAtA adhikAra pUrNa hunaa| 8. kAyamArgaraNA adhikAra jAIpraviNAbhAvItasathAvaraudayajo have kAno / so jimadagi bhariNato puDhavIkAyAdi chadamegro // 181 // 1. dhavala pu. 3 pR. 315-316 / Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 151 kAmA / 251 gAthArtha -- jAti nAmakarma ke avinAbhAvI basa va sthAvara nAmakarmodaya se kAya hotI hai| vaha jinamata meM pRthvIkAya Adi ke bheda se chaha prakAra kI kahI gaI hai / / 151|| vizeSArtha jAti nAma ke sAtha binAbhAvI paNa rakhane hA basa va sthAvara nAmakarma hai / usa ke udaya se utpanna huI mAtmA kI trasarUpa va sthAvararUpa paryAya kAya hai, aisA sarvajJa vItarAga ke mata meM kahA gayA hai| trasa jIva hai athavA sthAvara jIva hai so kAya hai / aisA vyavahAra hotA hai, kahA jAtA hai / udvegajanita kriyAvAlA trasa aura sthitikriyAvAlA sthAvara yaha lakSaNa nirukti se siddha ho sakatA hai| jo pudgalaskandhoM ke dvArA saMcita kiyA jAtA hai, vaha kAya hai jaise audArika Adi zarIra / zarIra meM sthita zrAtmA bhI upacAra se kAya hai| jIvavipAkI jAti nAmakarma asa va sthAvara nAmakarma kA kArya hone se jova kI paryAya hI kAya hai, aisA vyavahAra hotA hai| pudgalavipAkI zarIra nAmakarma vA kArya hone se zarIra bhI kAya zabda se grahaNa kiyA jAtA hai / vaha kAya pRthvI, ap teja, vAyu, vanaspati aura trasa ke bheda se chaha prakAra kI hai| I jo saMcita kiyA jAtA hai, vaha kAya hai / ITa Adi ke saMcaya ke sAtha vyabhicAradoSa bhI nahIM AtA hai, kyoMki pRthvI Adi karmodaya se' itanA vizeSaNa lagA lenA cAhie / zaMkA- pudgalavipAkI audArika Adi zarIra nAmakarmodaya se jo saMcita kiyA jAtA hai, vaha kAya hai, aisI vyAkhyA kyoM nahIM kI gaI ? samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki sahakArI rUpa pRthivI zrAdi nAma karmodaya ke prabhAva meM kevala zradArika Adi zarIra nAmakarmodaya se nokarma vargaNAoM kA saMcaya nahIM ho sakatA / zaGkA - kArmaNakAyayoga meM sthita jIva ke pRthivI zrAdi ke dvArA saMcita hue nokarma pudgala kA prabhAva hone se kAyapanA prApta ho jAegA ? " samAdhAna - aisA nahIM samajhanA cAhie, kyoMki nokarmarUpa pudgaloM ke saMcaya kA kAraNa pRthivI Adi karma sahakRta zrIdArika Adi nAmakarma kA satva kArmara kAyayoga rUpa avasthA meM bhI pAyA jAtA hai, isalie usa avasthA meM bhI kAyapane kA vyavahAra bana jAtA hai / athavA yogarUpa AtmA kI pravRtti se saMcita hue praudArika Adi rUpa pudgala piNDa kAya haiM / zaGkA - kAya kA isa prakAra lakSaNa karane para bhI pahale jo doSa diyA gayA hai, vaha dUra nahIM hotA / arthAt isa prakAra bhI jIva ke kArmaNakAyayoga avasthA meM akAyapane kI prApti hotI hai / dhana-aisA nahIM hai, kyoMki yogarUpa Atma-pravRtti se saMcita hue karma rUpa pudgala piNDa kA kArya kAyayoga avasthA meM sadbhAva pAyA jAtA hai / zrarthAt jisa samaya AtmA kArmaNa kAyayoga kI avasthA meM hotA hai, usa samaya usake jJAnAvaraNAdi ATha karmoM kA sadbhAva rahatA hai, ataH usake kAyapanA bana jAtA hai| 1. siddhAntacakravartI zrImadabhava candrasUri kRtA TIkA / 2. dhavala pu. 1 pR. 1327-138 / Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252/go. sA. jIvakANDa gAthA 181 zaGkA -kAmaga kAyayoga avasthA meM yogarUpa Atma pravRtti se saMcaya ko prApta hae nokarma pudagala piNDa kA asatva hone ke kAraNa kArmaNakAya yoga meM sthita jIva ke 'kAya' yaha vyapadeza nahIM bana makatA ? samAdhAna-nokarma pudagalapiNDa ke saMcaya ke kAraNabhUta karma kA kArmaNa kAyayoga avasthA meM sadbhAva hone se, kArmaNakAyayoga meM sthita jIva ke 'kAya' yaha saMjJA bana jAtI hai| kahA bhI hai-- appappavRtti-saMcida-poggala-piMDa viyAga kAyo ti / so jiNamadamhiNino puDhavitrakAyAdayo so do // 6 // yogarUpa yAtmapravRtti se saMcaya ko prApta hue AdArikAdi pudgala piNDa kAya hai| yaha kAya jinamata meM pRthivIkAya Adi ke bheda se chaha prakAra kA kahA gayA hai aura ve pRthivI Adi chaha kAya sakAya aura sthAvarakAya ke bheda se do prakAra ke hote haiM / pRthivIrUpa zarIra ko pRthivIkAya kahate haiM, vaha jinake pAyA jAtA hai, una jIvoM ko pRthivIkAyika kahate haiN| zaGkA-pRthivI kAyika kA isa prakAra lakSaNa karane para kArmaNa kAyayoga meM sthita jIvoM ke pRthivIkAyikapanA nahIM bana sakatA hai ? samAdhAna-yaha bAta nahIM hai, jisa prakAra jo kArya abhI nahIM huA hai, usameM 'yaha ho cukA' isa prakAra kA upacAra kiyA jAtA hai, usI prakAra kAmaNakA yoga meM sthita prathivIkAyika jIvoM ke bhI pRthivIkAyika yaha saMjJA bana jAtI hai / athavA jo jIva pRthivIkAyika nAmakAmodaya ke yazavartI haiM, unheM pRthivIkAyika kahate haiM / isI prakAra jalakAyika prAdi ko bhI jAna lenA caahie| zaGkA--pRthibI Adi karma to prasiddha haiM ? samAdhAna--nahIM, kyoMki pRthivIkAyika Adi kArya kA honA anyathA bana nahIM sakatA, isalie pRthivIprAdi nAmakarmoM ke astitva kI siddhi ho jAtI hai| zaGkAH-sthAnazIla arthAt ThaharanA hI jinakA svabhAva hai, ve sthAvara haiM, aisI vyAkhyA ke anusAra sthAvaroM kA svarUpa kyoM nahIM kahA ? samAdhAna-nahIM, kyoMki vaisA lakSaNa mAnane para vAyukAyika, agnikAyika aura jalakAya jIvoM kI eka deza se dUsare deza meM gati hone se unheM asthAvaratva kA prasaMga prApta hogA / zaGkA-vAyukAyika aura agnikAyika ko asthAvara-panA prApta hotA hai to hone do, kyoMki Agama meM inako asa kahA hai| pratizaGkA-..baha kaunasA Agama hai ? pratizaGkA kA uttara --vaha Agama isa prakAra hai-- ti sthAvarataNujogA pariNalAraNalakAiyA ya tesu tasA / maraNapariNAmavirahidA jIvA eiMviyA yA / / 1. dhavala pu. 1 pR. 138-136 / 2. paMcAstikAya gA. 111 / Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 182 kAya mArgagA/253 - una pAMca meM se pRthvI kAya jalakAya aura vanaspatikAya ye tIna to sthAvara haiM, agnikAya aura vAyukA ye do sa haiN| pRthvI, jala, vanaspati, agni, bAyu ye pA~coM hI manapariNAma se rahita haiM aura ekendriya bhI haiN| samAdhAna- nahIM, kyoMki ukta prAgamasUtra hai aisA nirNaya nahIM huA hai| dUsare isa Agama kA dvAdazAMga ke sUtra se virodha zrAtA hai| zaGkA - vaha sUtra kaunasA hai ? samAdhAna- 'tarUkAiyA voiMdiya- pahUDi jAva jogikevaliti / 9 hIndriya se Adi lekara prayogakevalI taka usa jIva hote haiM / pArizeSa nyAya se isI sUtra ke dvArA yaha jAnA jAtA hai ki ekendriya jotra sthAvara hai / ukta Agama meM bhI agnikAyika aura vAyukAyika ko ekendriya kahA gayA hai ataH sa nahIM ho sakate kintu ve sthAvara haiM, aisA pArizeSa nyAya se siddha ho jAtA hai| sthAnazIla sthAvara hote haiM, yaha nirukti kI taraha pradhAnatA se artha kA grahaNa nahIM hai sthAvara nAmakarmodaya ke kAraNa sthAvara haiN| * kara liyA hai ve trasa hai / " / vyutpatti mAtra hI hai, isameM 'go' zabda kI vyutpatti pRthivI - zrap-teja vAyu aura vanaspati ye pAMcoM hI nAmakarma ke udaya se jinhoMne trasa paryAya ko prApta sa zaGkA - 'trasI udvege' isa dhAtu se trasa zabda kI utpatti huI hai| jisakA yaha arthaM hotA hai ki jo udvigna arthAt bhayabhIta hokara bhAgate haiM, ve basa haiM ? samAdhAna- nahIM, kyoMki garbha meM sthita aNDe meM banda, mUcchita aura sote hue jIvoM meM ukta lakSaNa ghaTita nahIM hone se, unake prasatva kA prasaMga shraajaaegaa| isalie calane aura Thaharane kI apekSA trasa aura sthAvara nahIM samajhane cAhie / " pRthivI, ap teja aura vAyu ina cAroM ke zarIra meM varNAdi cAroM guNoM kA sadbhAva puDhacI prAkate UbAU kasmova yeNa tattheva / vicakkajudo tAraNaM deho have piyamA / / 182 // gArtha pRthivI, pU (jala), teja (agni) aura vAyu inakA nAmakarmodaya se apane-apane yogya varga-rasa gaMdha aura sparza yukta banatA hai / / 182 / / zarIra niyama se apane-apane vizeSArya-vaizeSika kI mAnyatAnusAra pRthivI, jala, agni aura bAyu ye cAra dhAtue~ haiM, inameM se pRthivI meM varNa-rasa-gaMdha-sparza cAroM haiM, kintu jala meM gaMdha nahIM hai| agni meM gandha aura rasa ina do 1. paTukhaMDAgama saMta prarUpaNA sUtra 44 / 2. " ke punaH sthAvarA iti vedekendriyA: / parizeSAt / " dhavala pu. 1 pR. 275-276] / sthAvarAH sthAvaranAmakarmodaya janita vizeSatvAt / " 6. dhavala pU. 1. 266 / kathamanuktamavagamyate 3. dhavala pu. 1 pR. 265-266 / 4. "ete paJcApi [ghavala pu. 1 pR. 265] / 5. dhavala pu. 1 pR. 266 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 mo. sA. jIyakANDa gAthA 12 kA abhAva hai aura vAyu meM gaMdha-rasa aura rUpa ina tInoM kA abhAva hai| kintu baizeSika kA aisA kahanA yukta nahIM hai, kyoMki ina cAroM ghAtuoM ke zarIra ke nirmANa kA kAraNa eka hI prakAra ke paramANa haiM, kintu pariNamana vizeSa ke kAraNa kisI meM koI guNa vyakta rahatA hai aura koI muraNa avyakta rahatA hai / kisI meM gandha guNa avyakta rahatA hai, visI meM gandha aura rasa aura kiso meM gandharasa aura varNa ye tIna guNa avyakta rahate haiM, jisake kAraNa indriyoM dvArA unakA grahaNa nahIM hotA; kintu kisI bhI paramANu yA dhAtu meM parza-sa-gaMdha-varga ina cAra guNoM meM se kisI bhI guNa kA prabhAva nahIM hotA hai / kyoMki guNa kA abhAva hone se paramANu kA vinAza ho jaaegaa| vaizeSika mata ko dRSTi meM rakhate hAe yaha gAthA racI gaI hai kyoMki isa meM mAtra pRthivI Adi cAra sthAvaroM ke zarIroM meM sparza-rasa-gandha aura varNa ina cAroM guNoM kA kathana kiyA gayA hai| unameM se sparza guruga pATha prakAra kA hai...mRdu, karkaza (kaThora), guru (bhArI), laghu (halkA), zIta (ThaMDA), uSNa (garma), snigdha (sacciAkaNa), rUkSa / tikta, Amla, kaTu (kAr3avA), madhura aura kaSAyalA ke bheda se rasa paMca prakAra kA hai / sugandha aura durgandha ke bheda se gandha do prakAra kI hai| kRSNa, nIla, pIta, zukla aura lAla ke bheda se varNa pA~ca prakAra kA hai| visaMyogI trisaMyogI Adi kI apekSA guNoM ke saMkhyAta-asaMkhyAta bheda ho jAte haiN| lavaNa rasa kA madhura rasa meM antarbhAva ho jAtA hai| jalAdi meM gandha Adi avyakta hone para bhI sparzaguNa ke vyakta rUpa sadbhAva ke kAraNa una gandha-prAdi avyakta guragoM kA bhI vodha ho jAtA hai, kyoMki sparzaguNa ke sAtha anya guNoM kA avinAbhAvI sambandha hai, isalie sparzaguNa kI pradhAnatA hai / pRthivI ke pRthivI, zarkarA Adi 36 bheda haiM jo isa prakAra haiM puDhavI ya vAlugA sakkarA ya ubale silA ya loNe ya / praya taMva ta uya sosaya rUppa suvagaNe ya bahare ya // 6 // harivAle hiMgulaye maraNosilA sassagaMjaNa pAvale ya / ambhapaDalagbhavAlu ya vAdarakAyA maNividhIyA // 10 // gomajjhageya rujage ke phalihe lohidake ya / caMdappabhe ya velie jalakate sUrakate ya // 11 // geru ya caMdaNa vavaga kyamoe taha masAragallo ya / te jANa puDhavijIcA jANittA pariharavavvA // 12 // miTTI rUpa pRthivI, nadiyoM kI bAlU reta, tIkSaNa aura caukora yAdi prAkAra vAlI zarkarA (kaMkara), gola patthara, bar3A patthara, samudra Adi meM utpanna hone vAlA namaka, lohA, tAMbA, jastA, 1. "spAdivale gaMdhasyAmAvAttejami gaMdharasayoH bAyo gaMva-rasa-rUpANAmanupalabdheriti "zlokabAtika a. 5 mUtra 23 zloka 1 kAtika 1] 2. "kvacitparamANoM gaMdhagRNe, kvacit gaMdharasamuNayoH kvacit gaMdharasarUpaguNeSu prAkRSyamAraNeSu tadavibhaktapradezaH paramANureva vinazyatIti / na tadapakarSo yuktaH / tataH pRthivyaplejovAyurUpasya dhAtucatuSkasyaka evaM paramANakAraNaM / pariNAmabazAt vicitro hi paramANoH pariNAmaguNa: kvacit kaspacidgaraNasya vyaktAThayaktatvena vicitra pariNatimAdadhAti / " paMcAstikAya mAthA 70 zrI amatacandrAcArya kRta TokA] / 3. "lavaNa rasagdha madhurarase antarbhAvo veditavyaH / " [tatvAyubhi 5/23 kI TIkA] 4. mulAcAra paMcAcAra adhikAra 5 gaa.1-12|| Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 182 kAzramArgaNA / 255 sIsA, cAMdI, sonA, vajra ( hIrA ), haritAla, hiMgula, mainasila, hare raMgavAlA sasyaka, aMjana, mUMgA, bhoDala, cikanI aura camakatI huI retI, karketanamariNa, rAjavartakamaNi, pulakavarga mariNa, sphaTikamariMga, parAgamaNi, candrakAntamariNa, beDUryamaNi, jalakAntamaNi sUryakAntamariNa, geru, rudhirAkSamaNi, candanagaMdhamaNi, marakatamariMga, pukharAja, nIlamariNa aura vidra umamaNi ye saba pRthivI ke bheda haiN| inake bheda se pRthivIkAyika jIva bhI chattIsa prakAra ke ho jAte haiM / prosA ya himo dhUmari haravaNu suddhodavo dhaNuvage / te jANa zrAujIvA jAriNattA pariharevaNyA // 133 // 2 prosa, barpha, kuharA, sthUla vindu jaya, sUkSma bindurUpa jala candrakAntamaNi se utpanna huA jala bharanA prAdi se utpanna huA jala, samudra, tAlAba aura dhanavAta prAdi se utpanna humA ghanodaka athavA haradaNu arthAt tAlAba aura samudra Adi se utpanna huA jala tathA ghanodaka arthAt megha Adi se utpanna huA jala ye saba jinazAsana meM jalakAyika jIva kahe gaye haiM / 3 iMgAla- jAla accI-mummura suddhAgaNI ya pragaNI ya / aSNe vi evamAI teubakAyA samuddiTThA // " -- aMgAra, jvAlA, aci (agnikaraNa, sphuliMga), sura ( kaNDe kI agni ), zuddha - agni (bijalI yA sUryakAnta Adi se utpanna huI agni ), dhUmAdi sahita sAmAnya gragni / ye saba agnikAya jIva kahe gaye haiN| yAbbhAmo ukkali maMDalI gujA mahA ghaNa saNu ya / ede u vAukAyA jIvA jiraNa iMda- NiddiTThA // -- sAmAnya vAyu, udbhrAma (cakravAta), utkali ( jalataraMgoM ke sAtha taraMgita hone vAlI vAyu), maNDalI ( pRthivI se sparza karake ghUmatA huA vAyu), guMjA (guMjAyamAna vAyu), mahAvAta ( zrAMdhI ), dhanavAta aura tanuvAta ye saba vAyukAyika jIva haiM / pRthivI, jala, agni aura vAyu inameM se pratyeka cAra prakAra kA hai| pRthivI, pRthivIkAya, pRthivI kAyika pRthvIjIva, jala, jalakAya, jalakAyika, jalajIva; agni, agnikAya, agnikAyika, afrata: vAyu, vAyukAya, vAyukAyika, vAyujIva | pRthivI mArga meM upamadata dhUli pRthivI hai| yaha pracetana aura kaThina guNa ko dhAraNa karatI 1. vi. pa. 2/11-14: dhavala 1/274 : prA. paM. 1/77 si. sara. dIpaka 11/32-35, dhavala pU. 13. 272-273 sUtra 42 kI TIkA / 2. mulAcAra patrAcAra adhikAra 5 kA 13 / 3. dhavala pu. 1 pR. 273 sUtra 42 kI TIkA | 4. mUlAcAra paMcAcAra adhikAra 5 gA. 14, dhavala pu. 1 gA. 151 si.sA. dIpaka 19/4545 / 5. dhavala pU. 1 pR. 276 sUtra 42 kI TIkA / 6. dhavala pu. 1. 273 gA. 152; mUlAcAra paMcAcAra adhikAra 5 gA. 15 / 7. tattvArtha vRtti ra sU. 131. 63-64 | mulAbAra (phalaTana se prakAzita) pu. 120-121 / Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 / go. sA. jIvakANDa gAyA 1=2 hai / pracetana hone ke kAraNa pRthivI meM sthAvara nAmakarma kA udaya nahIM hai phira bhI prathana kriyA ke kAraNa pRthivI kahI gaI hai / pRthivIkAya - kAya zabda kA artha zarIra hotA hai| pRthivI jIva jisa kAya ko chor3akara anyatra janma lene ko calA gayA hai, aisA jo pRthivIkAyika kA zarIra vaha pRthivIkAya hai| jaise mRta manuSya kA zarIra / aise hI IMTa Adi / yaha bhI acetana hai / isake sthAvara pRthivIkAya nAma karmodaya nahIM hai| isakI birAdhanA meM hiMsA kA doSa nahI hai / pRthivIkAyika- jisameM pRthivI jIva vidyamAna hai, vaha pRthivIkAyika hai| isakI virAdhanA meM doSa hai / pRthivIjIva- jisake pRthivI sthAvarakAya nAmakarma kA udaya hai parantu abhI taka pRthivI ko apanA zarIra nahIM banAyA hai, aise vigrahagati sthita jIva ko pRthivIjIva kahate haiN| isake kArmaNa kAyayoga hotA hai / jala - jo jala prAsor3ita huA hai, jahA~-tahA~ pheMkA gayA hai athavA vastra se gAlita huA hai, vaha jala hai / jalakAya -- jisa jalakAyika meM se jIva naSTa ho cuke haiM athavA garma jala jalakAya hai / jalakAyika- jalajIva ne jisa jala ko zarIrarUpa se grahaNa kiyA hai, vaha jalakAyika hai / jalajIva - vigrahagati meM sthita jIva jo eka, do yA tIna samaya meM jala ko zarIra rUpa se grahaNa karegA. vaha jalajIva hai / agni-idhara-udhara pheMkI huI agni, jalAdi saMsikta agni, pracura bhasma se zrAcchAdita agni, jisameM thor3I sI uSNatA hai, vaha agni hai / agnikAya -- bhasma Adi athavA jisa agnikAyika ko agnijIva ne chor3a diyA hai, vaha agnikAya hai / agnikAyika- jisa agni rUpI zarIra ko agnijIva ne dhAraNa kara liyA hai, vaha agnikAyika hai / pramijIva - jo jIva agni rUpI zarIra ko dhAraNa karane ke lie jA rahA hai vigraha gati meM sthita aisA jIva pragnijIva hai / vAyu - dhUli kA samudAya jisameM hai aisI bhramaNa karane vAlI vAyu vAyu hai / vAyukA - jisa vAyukAyika meM se jIva nikala gayA hai, aisI bAyu kA pudgala vAyukAya hai / vAyukAyika- vAyujIva se yukta vAyu vAyukAyika hai / vAyu jIva- vAyurUpI zarIra ko dhAraNa karane ke lie jAne vAlA aisA vigrahagati meM sthita Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 182 kAyamArgaraNA/257 jIva vAyujIva hai| isa viSaya meM siddhAntasAradIpaka ke adhyAya 11 kA bhI avalokana karanA caahie| zA-ina cAra bhedoM meM se kaunase cetana haiM aura kaunase acetana haiM ? samAdhAna --Adi ke do bheda acetana haiM, nirjIva haiN| zeSa do 'kAyika' na vigrahagati sthita jIva sacetana haiM / zaGkA-donoM sacetanoM meM paraspara kyA antara hai ? samAdhAna-tIsarA bheda kAyikajIva to zarIra sahita hai aura cauthA bheda jIva zarIra rahita hai| zarIra sahita va zarIra rahita ina donoM sacetanoM meM yaha antara hai| zaGkA--donoM acetanoM meM kyA antara hai? - - samAdhAna-prathama acetana bheda vartamAna meM jIvarahita hone ke kAraNa acetana hai kintu vaha pRthivI Adi jIvoM kI utpatti ke lie yonau sthAna banA huA hai / usameM jIva janma le sakatA hai, jIva ke janma lene para vaha sacetana ho jAegA / jaise mArga meM mardana kI huI dhUli jaba taka mArma calatA rahatA hai acetana hai, kintu rAtri meM gamanAgamana banda ho jAne se pRthivI jIvoM kI utpatti ho jAtI hai aura vaha acetana dhUli sacetana bana jAtI hai| kintu IMTa Adi pRthivIkAya meM pRthivI jIva kI utpatti nahIM ho sktii| isI prakAra prathama bheda viloDita jala, dohare vastra rUpI yaMtra dvArA gAlita jala' athavA hAiDrojana ba AksIjana ina do vAyU se banA jala, athavA candrakAntamaNi se utpanna hRmA jala vartamAna meM acetana hai kintu kAlAntara meM jalakAya jIvoM kI utpatti ho jAne se vaha sacetana ho jAegA kintu dUsarA bheda jalakAya rUpa uSNa jala hai| alakAya jIvoM kA yoni sthAna naSTa ho jAne se uSNa jala meM jalakAya jIvoM kI punaH utpatti nahIM hotii| pracara bhasma se AcchAdita agni athavA vidyut rUpa agni athavA sUryakAnta mariNa se utpanna huI agni vartamAna meM acetana hai kintu bhasma ke haTa jAne para ba kAlAntara meM isa prathama teja bheda meM agnijIva kI utpatti hone se sacetana ho jAte haiN| parantu dusarA bheda agnikAya, jisameM uSNatA dUra ho gaI hai aimI bhasma meM agnikAya jIva utpanna nahIM ho skte| isa prakAra prathama bheda saMcetana ho jAtA hai aura dUsarA kAya bheda sacetana nahIM hotA hai. yahI ina donoM meM bheda hai| kAlAntara meM sacetana ho jAne ke kAraNa prathama bheda kiMcit prAraNAzcita bhI kahA gayA hai| 1. tattvArthavRtti 2/13 pR. 14; mUlAcAra (phalaTana) pR. 121 / 2. "caturgAmapi pRthivIzabdavAcyatve'pi zuddhapudgala pRthivyA , jIyaparityakadhivIkAyasya ca neha grahaNa tayora netanatvena ttkrmodyaasmbhvaatskRtdhidhiivypdeshaasiddhH| lamjIvAdhikArAtpRthivIkAyatvenagRhItvataH pRthivIkAyikaraya vigrahagatyApanasya pRthivIjIvasya grahaNaM tamoreba pRthivIra zrAvagnAmakarmodayamadrAvAtpRthivInyapa dezaghaTanAt / " (muvAnavoTa kA tatvArtha sUtra 2/13] / 3. "evaM vilohitaM yatrata vikSiptaM vastrAdigAlitaM jalamApa ucyate / " [tattvAcati 2/13] ; "matha jalamya prAsukAvaM kiyakAlamiti vargAyanti-- muharta gAlitaM tayaM prAsurpha praharavayam / ugodakamahArAnaM tataH mammUcchima bhadat / / 21 / / " [zrIzivakoTiyAcAryapraNIta ratnamAlA] / Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25:/go. sA, jIvakANDa gAthA 153 bAdarasuhamudayeNa ya bAdarasuhumA havaMti taddehA / ghAdasarIraM thUlaM pradhAdadehaM have suhamaM / / 183 // mAyArtha yAdara va mUkSma nAma karmodaya se una prathivIkAyika prAdi jIvoM kA zarIra bAdara va sUkSma hotA hai, ghAta lakSaNa vAlA zarIra bAdara (sthUla) hotA hai aura aghAta lakSaNa vAlA zarIra sUkSma hotA hai / / 183 / / vizeSArtha-sthAvara jIva do prakAra ke haiM--bAdara va sUkSma / jinake jIvavipAkI bAdara nAmakarma kA udaya hai, ve yAdara jIva haiN| jinato sukSma jIva-vipAtrI-nAmakarma kA udaya hai, ve sUkSma jIva haiN| yAdara jIvoM kA zarIra bhI bAdara hotA hai aura sUkSma jIvoM kA zarIra bhI mUkSma hotA hai / ' zaGkA-bAdara zabda sthUla kA paryAyavAcI hai aura sthUlatA kA svarUpa niyata nahIM hai, ataH yaha jJAta nahIM hotA ki kauna-kauna jIva sthala haiM / jo cAindriya ke dvArA grahaNa karane yogya haiM ve sthUla hai, yadi aisA kahA jAe to bhI nahIM banatA, kyoMki aisA mAnane para jo syUla jIva cakSu indriya ke dvArA grahaNa karane ke samaya nahIM haiM. unako rAzana kArapati ho jaaegii| jinakA cakSa indriya dvArA grahaNa nahIM hotA unako bAdara mAna lene para sUkSma aura vAdara meM koI bheda nahIM raha jaaegaa| samAdhAna nahIM, kyoMki yaha AzaMkA pAgama ke svarUpa kI anabhijJatA kI yotaka hai| vaha bAdara zabda sthUla kA paryAyavAcI nahIM hai. kintu bAdara nAmakarma kA vAcaka hai| isalie vAdara nAmakarma ke udaya ke sambandha se jIva bhI bAdara ho jAtA hai| zaGgA-- zarIra kI sthUlatA ko utpanna karane vAle karma vo bAdara aura sUkSmatA ko utpanna karane vAle karma ko sUkSma kahate haiN| tathApi jo cala indriya dvArA grahaNa karane yogya nahIM hai, vaha sUkSma zarIra hai aura jo usake dvArA grahaNa karane yogya hai vaha bAdara zarIra hai| ata: sUkSma aura bAdara karma ke udayavAle sUkSma aura vAdara zarIra se yukta jIvoM ko sUkSma aura bAdara saMjJA haThAt prApta ho jAtI hai| isase yaha siddha huA jo cakSu se grAhya haiM, be bAdara haiM aura jo cakSa se agrAhya haiM, ve sUkSma haiM / yadi yaha lakSaNa na mAnA jAya to sUkSma aura bAdara meM koI bheda nahIM raha jAtA ? samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki sthUla to ho aura cakSu me grahaNa karane yogya na ho, isa kathana meM koI virodha nahIM hai| zaGkA- sUkSma zarIra se asaMkhyAtaguNI adhika abagAhanA vAle zarIra ko bAdara kahate haiM aura usa zarIra se yukta jIvoM ko upacAra se bAdara kahate haiN| athavA bAdara zarIra se asaMkhyAtaguNI hIna / avagAhanAvAle zarIra ko sUkSma kahate haiM / usa sUkSmazarIra se yukta jIva ko upacAra se sUkSma kahate haiN| 1. zrImadabhayacandrasurikRtadIkA / 2. "yadudayAd jIvAnAM cakSupizarIratvalakSaNaM bAdaratvaM bhavati tad bAdara nAma, pRthivyAderekaikazarIrampa cakSu jhavAbhAve'pi bAdarapariNAmavizeSAd bahUnAM samudAyacakSuSA grahaNaM bhavati / tadviparItaM mUkSmanAma, yadudayAd vadanAM samuditAnAga pi jantu zarIgaNAM cakSurmAhyatA na bhavati / " zvetAmbara karma prakRti Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAmArga 256 samAdhAna- yaha kalpanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki sabase jaghanya bAdara zarIra se sUkSma nAmakarma ke dvArA nirmita sUkSma zarIra kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hone se uparyukta kathana meM anekAnta doSa zrAtA hai| isalie jina jIvoM ke bAdara-nAmakarma kA udaya pAyA jAtA hai, ve bAdara haiM aura jinake sUkSma nAmakarma kA udaya pAyA jAtA hai, ve sUkSma haiM, yaha bAta siddha ho jAtI hai / " zaGkA - sUkSma nAmakarma ke udaya aura bAdara nAmakarma ke udaya meM kyA bheda hai ? samAdhAna -- bAdara nAmakarma kA udaya dUsare mUrta padArthoM se AghAta karane yogya zarIra ko dhAraNa karatA hai aura sUkSma nAmakarma kA udaya dUsare mUrta padArthoM ke dvArA zrAghAta nahIM hone yogya zarIra ko utpanna karatA hai / yahI ina donoM meM bheda hai| gAthA 183 zaGkA sUkSma jIvoM kA zarIra sUkSma hone se hI anya mUrta dravyoM ke dvArA AghAta ko prApta nahIM hotA hai, ataH mUrta dravyoM ke sAtha pratighAta kA nahIM hotA mukSA nAmakarma ke meM nahIM mAnanA cAhie samAdhAna -- nahIM, kyoMki aisA mAnane para dUsare mUrta padArthoM ke dvArA AghAta ko nahIM prApta hone se sUkSma saMjJA ko prApta hone vAle sUkSma zarIra se prasaMkhyAtaguNe hIna avagAhanA vAle aura bAdara nAmakarma ke udaya se bAdara saMjJA ko prApta hone vAle bAdara zarIra kI sUkSmatA ke prati koI vizeSatA nahIM raha jAtI hai, ataeva usakA bhI mUrta padArthoM se pratighAta nahIM hogA, aisI Apatti AegI / zaGkA prajAne do ? samAdhAna- nahIM, kyoMki aisA mAnane para sUkSma aura bAdara nAmakarma ke udaya meM koI vizeSatA nahIM raha jAegI / zaGkA - sUkSma nAmakarma kA udaya sUkSmazarIra ko utpanna karane vAlA hai| isalie ina donoM ke udaya meM bheda hai / samAdhAna nahIM, kyoMki sUkSma zarIra se bhI zrasaMkhyAtaguNIhIna avagAhanA vAle aura bAdara nAmakarma ke udaya se utpanna hue bAdara zarIra kI upalabdhi hotI hai / 3 isa uparyukta kathana se yaha bAta siddha huI ki jisakA mUrta padArthoM se pratighAta nahIM hotA hai, aise zarIra kA nirdhAraNa karane vAlA sUkSma nAmakarma hai aura usase viparIta arthAt mUrta padArthoM se pratighAta ko prApta hone vAle zarIra ko nirmANa karanevAlA bAdara nAmakarma hai / " afratern jIva do prakAra ke haiM bAdara aura sUkSma arthAt bAdara pRthivIkAyika aura sUkSma pRthivIkAyika | jalakAyika jova do prakAra ke haiM bAdara jalakAyika aura sUkSma jalakAyika | zragnikAyika jIva do prakAra ke haiM / bAdara agnikAyika aura sUkSma agnikAdhika / vAyukAyika jIva do prakAra ke haiM - bAdara vAyukAvika aura sUkSma vAyukAyika / 1. "bAdazyAMda jIva apajjanttayassa jahaNiyA mogANA asaMkhejjagugA // 40 // paJjantrayastra jahaNiyA zrogAhaNA zrasaMkhejjaguNA ||47 / / " [. pu. 11 pR. 58-56] / 250 / 3. dhavala pu. 1 pR. 251 / 4. va. pu. 1 pR. 253 / 5. gha. pu. 1 pR. 267 / suhumarigodajIba rivvatti 2. pa. pu. 1 pR. 249 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260/mo. sA. jIvakANDa cAroM ke saMbhAgassa vidamANaM tuM 1 taddehagula zrAdhAre thUlA pro samvattha khiraMtarA suhumA // 184 // / ' gAthA 164 gAthArtha - he bhavyo ! bAdara aura sUkSma donoM prakAra ke cAroM sthAvara jIvoM kI avagAhanA dhanAMgula ke prasaMkhyAtaveMbhAga pramANa hai | sthUla arthAt bAdara jIva prAdhAra kI apekSA rakhatA hai kintu sUkSma jIva vyavadhAna ke binA sarvatra bhare hue haiM / / 1864 // vizeSArtha prATha yava se dravya aMgula niSpanna hotA hai, usako tIna bAra paraspara guriNata karane se ghanAMgula ho jAtA hai / usa dravya ghanAMgula meM jitane prakANa ke pradeza hoM, una pradezoM ke asaMkhyAta khaNDa karane para unameM se eka khaNDa, aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga hotA hai| pRthivI, jala, agni aura vAyukAyika bAdara va sUkSma jIvoM ke zarIra kI utanI avagAhanA hotI hai arthAt ghanAMgula ke zrasaMkhyAtaveM bhAga pramANa AkAzapradezoM ko ukta jIvoM kA zarIra rokakara ThaharatA hai / zaGkA - ghanAMgula pramAraNa AkAzapradezoM kA bhAgahAra kyA hai ? samAdhAna- palya kA asaMkhyAtavAM bhAga - yaha jaghanya zravagAhanA kA pramANa hai yA utkRSTa zravagAhanA kA ? samAdhAna - sUkSma vAyukAyika aparyApta jIva kI jaghanya zarIra avagAhanA se lekara vAdara paryApta pRthivIkAyika kI utkRSTa zarIra avagAhanA paryanta jitanI bhI zarIra avagAhanA hai arthAt dara va sUkSma feat kAyika, jalakAyika, agnikAyika aura vAyukAyika jIvoM kI sarva zarIra avagAhanAoM kA pramANa aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / zaGkA - saba zarIroM kI avagAhanA bhinna-bhinna hotI hai, una sabakA pramANa eka kaise ho sakatA hai ? samAdhAna- aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke asaMkhyAta bheda haiM, kyoMki asaMkhyAta saMkhyA bhI asaMkhyAta prakAra kI hotI hai| sAmAnyadRSTi se ve saba aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga haiM tathApi vizeSadRSTi se unameM paraspara honAdhikatA hai / zaGkA - vizeSarUpa hInAdhikatA hai yA guNAkAra rUpa hInAdhikatA hai ? samAdhAna - vizeSarUpa hIna- adhikatA bhI hai aura guNAkAra rUpa hIna- adhikatA bhI hai| yaha pUrva meM zarIra avagAhanA ke kathana se spaSTa hai / zaGkA - aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga meM guNAkAra vRddhi hone para bhI aMgula kA asaMkhyAtavabhAga hI banA rahatA hai yaha kaise sambhava hai ? 1. "aMgula saMbhAgaM bAdarahumA" [mUlAcAra paryAtyadhikAra 12 gA. 46]; "desehi bAdarA khalu sumehi giraMtaro lozro / / " [mUlAcAra paryApyadhikAra 12 gA. 161] / 2. go. jI.gA. 64-112 / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAbhA 165 kAyamAgaMgA/261 ___ samAdhAna - aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM asaMkhyAtaguNI vRddhi hone para pUrva kI apekSA pramANa meM vRddhi hotI hai, tathApi asaMkhyAta se guNA karane para jo labdha prApta hotA hai, usakA pramAga bhI aMgula kA asaMkhyAtavA bhAga hI hotA hai| jaise 4 saMkhyA 100 saMkhyA kA saMgcyAtavA bhAga hai| cAra ko saMkhyAta (5) se guNA karane para bhI jo saMkhyA (445 - 20) prApta hotI hai, vaha bhI 100 saMkhyA kA saMkhyAtavA~ bhAga hai| jo bAdara zarIra haiM ve anya ke prAdhAra se rahate haiM, jaise bAdara jIva vAtavalaya ke, pATha pRthiviyoM ke tathA vimAna paTaloM ke Azcaya se rahate haiM;' jisase be nIce na gira jaaveN| aura jo sUkSma zarIra haiM ve jala, sthala grAdi meM arthAt lokAkAza meM sarvatra pAye jAte haiM, kyoMki ve vyAghAta se rahita haiN| vAdara jIba loka ke ekadeza meM rahate haiM parantu loka kA eka pradeza bhI sUkSma jIvoM se rahita zaGkA / yadi sUkSma jIvoM kA zarIra dhyAghAta se rahita hai to ve lokAkAza ke bAhara kyoM nahIM pAye jaate| samAdhAna-jahA~ taka dharmAstikAya hai vahA~ taka ho jIva-pudgaloM kA gamana pAyA jAtA hai / gamana meM bAhya sahakArIkAraNa dharmAstikAya kA abhAva hone se lokAkAza ke bAhara jIva-pudgaloM kA gamana sambhava nahIM hai| teraha gAthAnoM dvArA vanaspati sthAvara kAya kA kathana uvaye du varaNaphadikammassa ya jIvA varaNaphadi hoti / patteyaM sAmapaNaM padidvivivaretti patteyaM // 18 // gAthArtha-- vanaspati karmodaya se jIva vanaspati hotA hai| vaha vanaspati pratyeka aura sAmAnya (sAdhAraNa) ke bheda se do prakAra kI hotI hai| pratyeka vanaspati bhI do prakAra kI hotI hai... pratiSThita pratyeka vanaspati aura apratiSThita pratyeka vanaspati / / 185 // vizeSArtha-sthAvara nAmakarma ke uttara bheda pA~ca haiN| pRthivI, ay (jala), teja (agni), vAyu aura vanaspati / ina pA~coM meM se banaspati sthAvara nAma karmodaya se jIva banaspatikAyika hotA hai| jinake pratyekazarIra nAmakarmAdaya se pratyekazarIra hotA hai ve pratyekavanaspati haiN| jinakA pratyeka arthAt pRthak-pRthak zarIra hotA hai ve pratyekazarIra jIva haiM jaise khaira Adi vanaspati / eka jIva ke eka zarIra hotA hai| zaGkA--pratyeka zarIra kA isa prakAra lakSaNa karane para pRthivIkAya prAdi pAMcoM sthAvaroM ke zarIroM kI bhI pratyeka zarIra saMjJA prApta ho jAtI hai| 1va 2. mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 gA. 161 kI TIkA pR. 282 / 3. lokAlokAvacchedako dhamadhiciva gatisthiti hetU mantavyAviti / / paMcAstikAya gAthA 63 kI ttiikaa| tahmA ghammAdhammAgamaraNa dvidikAraNAriNa gAsaM / idi jigaNavarehi bhAgadaM logasahAvaM sAMgatANaM / / paM.kA.gAthA || 4. "pratyeka pRthakazarIraM yeSAM te pratyeka shriigH|" [ghavana pu. 1 pR. 268 5. "ekamya jIvasya eka zArIramityarthaH / " [zrI abhayacandrAcArya kRta ttiikaa]| Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 / mo. sA. jIvakANDa gAthA 185 samAdhAna yaha grAzaMkA Apattijanaka nahIM hai, kyoMki pRthivIkAya Adi ko pratyekazarIra mAnanA iSTa hI hai / zaGkA - to phira pRthivIkAya Adi ke sAtha bhI pratyeka vizeSaNa kyoM nahIM lagAyA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jisa prakAra vanaspatiyoM meM pratyeka vanaspati se nirAkaraNa karane yogya sAdhAraNa vanaspati pAI jAtI hai, usa prakAra pRthivI Adi meM pratyekamArIra se bhinna arthAt sAdhAraNazarIra aisA koI bheda nahIM pAyA jAtA, isalie pRthivI Adi meM yaha vizeSaNa dene kI koI prAva zyakatA nahIM hai / " zaGkA pratyeka vanaspati meM bAdara aura sUkSma ye do vizeSaNa nahIM pAye jAte haiM, isalie pratyeka vanaspati ko anubhayapanA prApta ho jAtA hai / parantu bAdara aura sUkSma ina bhedoM ko chor3akara anubhayarUpa koI tIsarA vikalpa pAyA nahIM jAtA hai, isalie pranubhayarUpa vikalpa ke abhAva meM pratyekazarIra vanaspatiyoM kA bhI prabhAva prApta ho jAegA ? - samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki pratyeka vanaspati kA bAdararUpa se astitva pAyA jAtA hai, isalie usakA prabhAva nahIM ho sakatA / zaGkA - pratyeka vanaspati ko bAdara nahIM kahA gayA hai, phira kaise jAnA jAya ki pratyeka vanaspati bAdara hI hotI hai / samAdhAna- nahIM, kyoMki pratyeka vanaspati kA dUsare rUpa se astitva siddha nahIM ho sakatA hai, isalie bAdara rUpa se usake astitva kI siddhi ho jAtI hai / zaGkA pratyeka vanaspati meM yadyapi sUkSmatA - viziSTa jIva kI sattA sambhava hai, kyoMki satvAnyathAnupapatti rUpa se usakI siddhi ho jAtI hai / isalie yaha satvAnyathAnupapatti rUpa granaikAntika haiN| samAdhAna- nahIM kyoMki bAdara yaha lakSaNa utsarga rUpa ( vyApaka ) hone se saMpUrNa prANiyoM meM pAyA jAtA hai| isalie pratyekavanaspati jIva bAdara hI hote haiM, sUkSma nahIM, kyoMki jisa prakAra sAdhAraNa zarIra meM utsargavidhi kI bAghaka apavAdavidhi pAI jAtI hai arthAt sAdhAraNazarIroM meM bAdara bheda ke atirikta sUkSma bheda bhI pAyA jAtA hai, usI prakAra pratyeka vanaspati meM apavAda vidhi nahIM pAI jAtI / unameM sUkSmabheda kA sarvathA abhAva hai / zaGkhA - pratyeka vanaspati meM bAdara maha lakSaNa utsargarUpa hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki pratyekavanaspati aura basoM meM bAdara aura sUkSma ye donoM vizeSaNa nahIM pAye jAte, isalie sUkSmatva utsargarUpa nahIM ho sakatA, kyoMki Agama ke binA pratyakSAdi pramANoM se sUkSmatva kA jJAna nahIM ho sakatA, yataeva pratyakSa Adi se prasiddha sUkSma ko bAdara kI taraha utsarga mAnane meM virodha AtA hai| 1. vayala gu. 1 pR. 26 2. ghavala pu. 1 pR. 269 / 3. dhavala pu. 1 pR. 269 / Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 186-187 kAya mArgaNA / 263 bAdaranigoda se pratiSThita vanaspati, saMpratiSThita pratyeka vanaspati hai / zaGkA - jo bAdara nigoda se pratiSThita haiM aisI kaunasI vanaspatiyA~ haiM ? samAdhAna - thUhara pradarakha aura mUlI Adika vanaspati bAdaranigoda se pratiSThita haiM / 1 vIja zrAdi kI apekSA vanaspati ke bheda tathA sapratiSThita pratiSThita pravasthA kA kacana mUlagAporabIjA khaMdA taha saMdabIjabIja rahA / samucchimA ya bhaNiyA patteyANaMtakAyA ya / / 1861 / 1 gAthArtha - mUlabIja, agravIja, parvabIja, kandabIja, skandhavIja, bIjarUha aura sammUcchrima ye ta area sapratiSThita pratyeka aura pratiSThita pratyeka ke bheda se donoM prakAra kI kahI gaI haiM / / 166 / / vizeSArtha -- jina vanaspatiyoM kA bIja mUla hai, ve mUlabIja vanaspatiyA~ haiM jaise adaraka, haldI zradi / jina vanaspatiyoM kA boja unakA hI agrabhAga hai ve agrabIja haiM, jaise grAyaMka (netravAlA) Adi / jina vanaspatiyoM kA bIja unakA parva hai, ve parvaboja banaspatiyA~ haiM jaise sAMThA yaadi| jina vanaspatiyoM kA bIja kanda hai va vanaspatiyoM kandabIja jAnanI jaise piDAlu, ratAlu, sUraNa yaadi| jina vanaspatiyoM kA bIja skandha hai, ve skandhabIja banaspatiyA~ haiM jaise sAlAra ( salaI), palAsa zrAdi / jo vanaspatiyA~ apane bIja se hI lagI haiM ve bIjarUha haiM jaise gehU~, zAli yAdi / jina vanaspatiyoM kA mUlAdi niyata bIja nahIM hai, cAroM ora se pudgala skandhoM ko grahaNa karake upajI haiM ve sammUcchima vanaspatiyA~ haiM, jaise dUba yAdi / yadyapi mUla Adi sabhI vanaspatiyoM kA sammUrcchana janma hai, garbhaja nahIM hai tathApi jisakA koI niyata boja nahIM hai tathA ( satra kI anya prakAra se prApti kA prabhAva hai ) yadvA tadvA anukUla vAtAvaraNa milane para kahIM para bhI svayameva utpanna ho jAtI haiM, aisA eka sammUcchima vanaspatikAya kA eka bhinna bheda kahA gayA hai| ye saba vanaspatiyA~ pratyeka zarIra hote hue anantAnanta nigoda jIvoM ke zarIroM se pratiSThita hone ke kAraNa paramAgama meM anantakAya kahI gaI haiM / tathA 'ca' zabda se apratiSThita kA haraNa karane se ye vanaspatiyA~ saMpratiSThita aura apratiSThita donoM prakAra kI hotI haiN| pratiSThitapratyeka kI utkRSTa avagAhanA ghanAMgula ke zrasaMkhyAtaveMbhAga pramANa hai / bIje jogIbhUve jIvo caMkamadi so va praNo vA / je vi ya mUlAdIyA te patteyA paDhamadAe // 187 // * gAthArtha - yonibhUta bIja meM vahI jIva yA anya jIva utpanna hotA haiM ye mulAdi prathama avasthA meM pratyeka arthAt pratiSThita pratyeka hotI haiM / 187 / / 1. dhavala pu. 1 pR. 271 / 2 svAmIkArtikeyAnuprekSA pU. 66 / yaha gAthA naM. 160 hai / vala pu. 1 pR. 273 prA. paM. saM. pU. 17 gAthA 81 va pR. 57gAmA 76 3. zrImad prabhayacandrasiddhAntacakravartI kRta TIkA / 4. jIvatatvapradIpa TIkA meM Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 / go. mA. jIvakANDa gAthA 188-110 vizeSArtha - mUlabIja, agravIja, parvavIja, kandabIja, skandhavIja, bIjarUha arthAt jIva kI ke pradhAnoM meM jinakI aMkura utpanna karane kI zakti naSTa nahIM huI hai| jala, pRthivI, vAyu va Rtu Adi kA nimitta milane para vahI jIva, jo pahale usa bIja meM thA, yA anya jIva gatyantara se grAkara usa bIja meM upajatA hai / mulAdika, jo Agama meM pratiSThita pratyeka prasiddha haiM, ve bhI zarIragrahaNa ke samaya yA antarmuhUrta kAla taka apratiSThitapratyeka rahatI haiM / antarmuhUrta pazcAt unake zrAzraya nigodajIva ho jAte haiM taba ve pratiSThitapratyeka ho jAtI haiM / " zrI mAtracandra vidyadeva kRta tIna gAthAoM meM pratiSThita prapratiSThita kA vizeSa lakSaNa gUDha sirasaMdhipannaM samabhaMga mahIruhaM ca chiNNaruhaM / sAhAra sarIraM tavvidharIyaM ca patteyaM // 188 // mUle kaMde challIpavAlasAla balakusumaphalaboje / samabhaMge sadigaMtA asame sadi hoMti patteyA // 186 // kaMdassa va mUlassa va sAlakhaMdassa vAvi bahulatarI / challI sAmaMtajiyA patteyajiyA tu taNukadarI // 160 // * gAthArtha - jinakI snAyu rekhAbandha aura gA~Tha prakaTa hoM, jinakA [ bhaMga karane para ] samAna bhaMga ho aura donoM bhaMgoM meM paraspara hI ruka-antargata sUtra taMtu nahIM lagA rahe tathA chinna karane para bhI jo uga jAve use sAdhAraNa vanaspati kahate haiM aura isase viparIta ko pratyekavanaspati kahate haiM // 188 // jina vanaspatiyoM ke mUla kanda, tvacA, navIna koMpala grathavA aMkura, kSudrazAkhA ( TahanI), patra, phUla, phanna tathA bIja; inako tor3ane se samAna bhaMga arthAt barAbara-barAbara do Tukar3e hoM, binA hI hI ruka ke bhaMga ho jAya unako supratiSThita pratyeka vanaspati kahate haiN| isake viparIta jinakA bhaMga samAna na ho unako pratiSThita pratyeka vanaspati kahate haiM // 186 // jisa banaspati ke kanda, mUla, kSudrazAskhA yA skandha ( tanA) kI chAla moTI ho, usako granantajIya saMpratiSThita pratyeka kahate haiM / jisakI chAla patalI ho usako apratiSThita pratyeka vanaspati kahate haiM ||10|| vizeSArthaM svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 128 koTIkA meM pRSTha 66 para paNDita kailAzacandrajI ne likhA hai ki jisa pratyeka vanaspati kI bAriyA~, phA~keM aura gAMTheM dikhAI na detI hoM, jise tor3ane para khaTa se barAbara-barAbara do Tukar3e ho jA~ya aura bIca meM koI vAra vagairaha na lagA rahe tathA jo kATa dene para bhI punaH uga jAe vaha sAdhAraNa arthAt saMpratiSThitapratyeka hai| yahA~ sapratiSThipratyeka zarIra vanaspati ko sAdhAraNa jIvoM kA zrAzraya hone se sAdhAraNa kahA hai| jisa vanaspati meM ukta bAteM na hoM arthAt jisameM dhAriyA~ Adi spaSTa dikhAI detI hoM, tor3ane para samAna Tukar3e na hoM, TUTane para tAra lagA raha jAe usa vanaspati ko pratiSThita pratyekazarora kahate haiN| mUlAcAra meM paMcAcArAdhikAra kI gAthA 216 jIvakANDa kI ukta gAthA 16 ke samAna hai| vahAM bhI vasunandi siddhAntavartI ne aisA hI 1. zrImadandrasiddhAntacakravartI kRta TIkA anusAra / rUpa hai| 3. ye tInoM gAthAe~ svA kA. anu. gA. 120 kI 2. yahI gAthA bhUlAcAra adhikAra 5 meM 216vIM gAthA TIkA meM pR. 66 para mAI haiN| ( rAyacandra granthamAlA] Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 161 kAyamArgA/265 vizeSArtha apanI prAcAravRtti meM kiyA hai| itanA vizeSa hai ki vahA~ jahIruka" ke udAharaNa mApa maMjITha [maMjiSTha] Adi vanaspatiyA~ kahI haiM / 4 ... pahIlha vicale horUma bAsa basya vahI vahaM punaH sUtrAkArAvijitaM maMjiSThAvikam / aba isI gAthA kA sodAharaNa khulAsA kiyA jAtA hai--- gRhasira--arthAt jina pratyeka zarIra vanaspatiyoM kI bahiHsnAyuka adRzya ho arthAt bAhya lakIra dhArI jaisI ahaNya ho (bAharI lambI lakIra dikhAI na deto ho) ve gUDhasira vanaspatiyoM haiN| kakar3I, taroI, bhigI Adi para bAhya lambI lakIreM spaSTa najara aAtI haiM, para kaccI avasthA meM ye nahIM dikhtiiN| gUDhasaMdhi--jina pratyekavanaspatiyoM meM sandhi ke bIca meM chehA prakaTa na huA ho jaise nAraMgI, dADima yAdi meM patalA pIlA chehA do bhAgoM ke bIca meM hotA hai kintu jyAdA kaccI avasthA meM vaha chehA prakaTa nahIM hotA, athavA jinameM phA~ka nahIM par3I hoM jaise kacce santare, nAraMgI Adi meM, ce gUDha saMdhi haiN| gUr3haparva--parva gAMTha ko kahate haiM jaise ganne, bA~sa Adi ko do poriyoM ke bIca meM bahuta kar3I gAMTha hotI hai| jina pratyeka vanaspatiyoM meM vaha gA~Tha prakaTa nahIM huI ho ve gUDhaparva haiN| isa prakAra aisI kaccI avasthA meM (jabaki ye sirA, sandhi yA parva dikhate nahIM) gUr3hasirA, gur3hasandhi aura / gar3haparva ye tInoM prakAra kI pratyeka vanaspatiyA~ sAdhAraNa hotI haiN| sapratiSThita pratyeka ke Azraya bAdara / sAdhAraNa arthAt nigoda rahatA hai, ata: AdhAra meM prAdheya kA upacAra karake sapratiSThita pratyeka / banaspati ko sAdhAraNa kahA jAtA hai| samabhaMga-jina pratyeka vanaspatiyoM ke bhaMga (Tukar3e) karane / para sadRza cheda ho jAyeM jaise cAkU Adi se Tukar3e karane para samAna bhAga hote hai aura paraspara tantu bhI na lagA rahe to ve samabhaMga vanaspatiyA~ haiN| ye bhI sAdhAraNa arthAt sapratiSThita pratyekavanaspatiyA~ hai| chinaraha-jo kATane para bhI uga jAe~ ve chinna ruha pratyekavanaspatiyAM haiM jaise pAlU aadi| ye bhI sAdhAraNa arthAt sapratiSThita pratyekavanaspatiyA~ haiN| inase viparIta lakSaNa vAlI agUr3hasirA, amUlasandhi, agUDhaparva, asamabhaMga, chinna-arUha; ye banaspatiyA~ apratiSThita pratyeka haiM / yathA- nAriyala, imalI, tAla-vRkSa kA phala, Amra Adi / sAdhArapa jIvoM kA svarUpa sAhAraNodayeNa riNagodasarIrA havaMti sAmaNNA / te puraNa duvihA jIvA bAvarasuhamAtti viSNeyA // 161 // gAthArtha sAdhAraNa nAmakarmodaya se nigodazarIra bAlA sAdhAraNa vanaspatikAyika jIva hotA hai / aise jIva bAdara va sUkSma ke bheda se do prakAra ke hote haiM // 161 // vizeSArtha-- sthAvara nAmakarma ke uttarottara bhedasvarUpa sAdhAraNa nAmakarma ke udaya se jIva sAdhAraNa-vanaspati hotA hai| usa jIva kA nigodazarIra arthAt sAdhAraNa zarIra hotA hai / zaGkA-sAdhAraNa zarIra kaunasA hotA hai ? samAdhAna-jina ananta jIvoM kA bhinna-bhinna zarIra na hokara, samAna rUpa se eka zarIra pAyA jAtA hai, ve sAdhAraNazarIra jIva haiN|' 1. dhavala pu. 1 pR 266 / Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266/go. sA. jIvakANDa gAthA 162 zana-bhinna-bhinna jIvoM se pRthaka-pRthaka ba~dhe hue pudgala bipAkI hone se pAhAra-vargaNAmoM ke skandhoM ko zarIra ke sAkAra rUpa se parizamana karAne meM kAraNa rUpa aura bhinna-bhinna jIvoM ko bhinnabhinna phala denevAle graudArita nokarmaskandhoM ke dvArA aneka jIvoM ke eka zarIra kase utpanna kiyA jA sakatA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jo ekadeza meM avasthita haiM aura paraspara saMbaddha jIvoM ke sAtha samaveta haiM, aise pudgala vahA~ para sthita sampUrNa jIvasambandhI eka zarIra ko utpanna karate haiM, isameM koI virodha nahIM pAtA kyoMki sAdhAraNa rUpa kAraNa se utpanna huA kArya bhI sAdhAraNa hotA hai| kyoMki kAraNa ke anurUpa hI kArya hotA hai, isakA niSedha nahIM kiyA jA sakatA / ' zaGkA-nigoda kise kahate haiM ? samAdhAna-ni' niyanAmanansajIvAnAmekAmeva, 'go' bhUmi, kSetra, nivAsa, 'da' dadAtIti nigodam arthAt jo eka sImita sthAna meM anantAnanta jIvoM ko sthAna detA hai, vaha nigodazarIra hai / ' sAhAragamAhAro sAhAraNamAepAraNagahaNaM ca / sAhAraNajIvANaM sAhAraNalakkharaNaM bhariNayaM // 19 // gAyArtha--sAdhAraNa AhAra aura sAdhAraNa ucchvAsa-niHzvAsa kA grahaNa yaha sAdhAraNa jIvoM kA sAdhAraNa lakSaNa kahA gayA hai / / 192 / / vizeSArtha--isa sUtra gAthA dvArA zarIrI aura zarIra donoM kA hI lakSaNa kahA gayA hai, kyoMki eka ke lakSaNa kA jJAna hone para dUsare ke lakSaNa kA bhI jJAna ho jAtA hai| zarIra ke yogya pudgala skandhoM kA grahaNa karanA AhAra kahalAtA hai| vaha sAdhAraNa arthAt sAmAnya hotA hai| zaMkA - eka jIva ke dvArA grahaNa kiyA gayA pAhAra usa kAla meM vahA~ ananta jIvoM kA kaise ho sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki usa pAhAra se utpanna huI zakti kA bAda meM utpanna hue jIvoM ke utpanna hone ke prathama samaya meM hI grahaNa ho jAtA hai / zaGkA-yadi aisA hai to 'mAhAra sAdhAraNa hai' isake sthAna meM 'grAhArajanita zakti sAdhAraNa hai aisA kahanA cAhie? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki kArya meM kAraNa kA upacAra kara lene se AhArajanita zakti ko bhI pAhArasaMjJA siddha hotI hai 14 1. dhavala pu. 1 pR. 270 / 2. svAmikAtikeyAnuprekSA saMskRta TIkA pR. 66 / 3. dhabala pu. 1 pR. 270 va gu. 3 pR. 332 ; prA. paM. saM. pR. 17 gA. 82; dhavala pu. 14 pR. 222 para yaha mUla gAthA 122 hai| 4. dhavala pu. 14 pR. 226 / 5. jayadhavala pu. 14 pR. 227 / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 162 kAyamArgaNA/267 'pAraNa' zabda kA artha ucchvAsa hai aura 'apANa' zabda kA artha niHzvAma hai|' jana AnApAna kA grahaNa arthAt upAdAna saba jIvoM ke sAdhAraNa arthAt sAmAnya hai| zaGkA-kina jIvoM ke sAdhAraNa hai ? samASAna-sAdhAraNa jIvoM ke sAdhAraNa hai| gAthAsUtra meM 'sAhAraNa jIvANaM' zabda ke dvArA aisA kahA gayA hai| zaGkA-sAdhAraNa jIva kauna hai ? samAdhAna -eka zarIra meM nivAsa karanevAle jIba sAdhAraNa haiM / anya zarIroM meM nivAsa karanevAle jIvoM ke unase bhinna zarIra meM nivAsa karane vAle jIvoM ke sAtha sAdhAraNatA nahIM hai, kyoMki unameM eka zarIra ke AvAsa se utpanna huI pratyAsatti kA abhAva hai| isakA abhiprAya yaha hai sabase jaghanya paryAptikAla ke dvArA yadi pahale uttapannae nigoda jIva zarIraparyApti, indriyaparyApti, AhArapayopti aura ucchavAsaniHzvAsaparyApti se paryApta hote haiM to usI zarIra meM unake sAtha utpanna hue manda yogavAle nigoda jIva bhI usI kAla dvArA ina paryAptiyoM ko pUrA karate haiM, anyathA pAhAragrahaNa prAdi kA sAdhAraNapanA nahIM bana sktaa| yadi dIrghakAla ke dvArA pahale utpanna hue jIva cAroM paryAptiyoM ko prApta karate haiM to usI zarIra meM pIche se utpanna hue jIva usI kAla ke dvArA una paryAptiyoM ko pUrA karate haiN| yaha ukta kathana kA tAtparya hai / zaMkA-zarIraparyApti aura indriyaparyApti ye sabake sAdhAraNa haiM, aisA kyoM nahIM kahA ? samAdhAna nahIM, kyoMki gAthAsUtra meM 'pAhAra' aura 'pAnApAna' pada kA grahaNa dezAmarSaka hai, isalie unakA bhI inhIM meM antarbhAva ho jAtA hai| sAhAraNAgi jesiM pAhAhassAsa-kAya-pANi / te sAhAraNa-jIvA tANaMta-ppamAragANaM // 126 // -jina anantAnanta jIvoM kA pAhAra, zvAsocchavAsa, zarIra aura Ayu sAdhAraNa hotI hai ve sAdhAraNakAyika jIva haiN| eka samaya meM eka sAya utpanna hone vAle anantAnanta sava sAdhAraNa jIvoM 1 kI Ayu samAna hotI hai, arthAt hInAdhika nahIM hotii| eyassa aNuggahaNaM baharaNa sAhAraNANameyassa / eyassa jaM baharavaM samAsado taM pi hovi eyassa // 123 // --eka jIva kA jo anugrahaNa arthAt upakAra hai vaha bahuta sAdhAraNa jIvoM kA hai aura isakA bhI hai| tathA bahuta jIvoM kA jo anugrahaNa hai vaha milakara isa vivakSita jIva kA bhI hai| 1. dhavala pu. 14 pR. 226 / 2. dhavala pu. 14 pR. 227 / 3. dhavala pu. 14 pR. 228 / 4. svAmikArtikeyAmuprekSA / 5. dhavala pu. 14 pR. 228 / Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 162 268 /go. mA. jIvakANDa eka nigoda jIva kA anugrahaNa arthAt paryAptiyoM ko utpanna karane ke lie jo pudgalaparamANoM kA grahaNa hai yA niSpanna hue zarIra ke jo paramANu pudgaloM kA grahaNa hai, vaha usa zarIra meM usa kAla meM rahanevAle aura nahIM rahane ko bahuta pAmAra janoM lotA hai| kogi usa pAhAra se utpanna huI zakti yahA~ ke saba jIvoM meM yugapat upalabdha hotI hai / athavA una paramANuoM se niSpanna hue zarIra ke avayavoM kA phala saba jIvoM meM upalabdha hotA hai| zA-.yadi eka jIva meM yoga se Aye hue paramANu-pudgala usa zarIra meM rahane vAle anya jIvoM ke hI hote haiM to yogavAle usa jIva kA vaha anugrahaNa nahIM ho sakatA, kyoMki usakA sambandha anya jIvoM ke sAtha pAyA jAtA hai| samAdhAna - isa eka yogavAle jIva kA bhI vaha anugnahagA hotA hai, kyoMki usakA phala isa jIva meM bhI upalabdha hotA hai|' zaMkA-eka jIva ke dvArA diye gaye pudgaloM kA phala anya jIva kaise bhogate haiM ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki eka ke dvArA bhI diye gaye dhana-dhAnyAdika ko avibhakta dhanavAle bhAI lar3akI pitA putra aura nAtI taka ke jIva bhogate hue dekhe jAte haiN| zA-usI zarIra meM nivAsa karanevAle jIvoM ke yoga se Aye hue paramANupudgala eka vivakSita jIva ke hote haiM yA nahIM hote ? samAdhAna--bahuta jIvoM kA jo anugrahaNa hai vaha milakara eka kA arthAt vivakSita nigoda jIva kA bhI hotA hai, kyoMki eka zarIra meM nivAsa karane vAle ananta jIvoM ke yoga se Aye hue paramANu pudgala-kalApa se utpanna huI zakti isa jIva meM pAI jAtI hai / zaGkA-yadi aisA hai to una bahuta jIvoM kA vaha anugrahaNa arthAt upakAra nahIM hotA hai, kyoMki usakA phala anyatra hI eka jIva meM upalabdha hotA hai ? samAdhAna- 'eka' zabda antabhita vIpsArUpa artha ko liye hue hai, isaliye yaha phalita huA ki eka-eka jIva kA bhI vaha anugrahaNa hai, kyoMki una pudgaloM se anya jIvoM meM zakti ke utpanna hone ke kAla meM hI apane meM bhI usakI utpatti hotI hai| samagaM bakkaMtAgaM samaga tesi zarIraNippattI / samagaM ca aNuggahaNaM samaga ussAsaNissAso // 124 // -eka zarIra meM utpanna hone vAloM ke una ke zarIra kI niSpatti eka sAtha hotI hai, eka sAtha anugrahaNa hotA hai aura eka sAtha ucchvAsa-ni:mabAsa hotA hai / eka zarIra meM jo pahale utpanna hue ananta jIva haiM aura jo bAda meM utpanna hue ananta jIva haiM, ve saba eka sAtha utpanna hue kahe jAte haiM / -- 1. dhavala pu. 14 pR. 228 / 2. dhabala pu. 14 pR. 226 / 3. dhavala pu. 14 pR. 226 / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 163 kAya mArga/26 zaGkA - bhinna kAla meM utpanna hue jIvoM kA ekasAthapanA kaise bana sakatA hai ?" samAdhAna nahIM, kyoMki eka zarIra ke sambandha se una jIvoM ke bhI ekasAthapanA hone meM koI virodha nahIM AtA / zaGkA - eka zarIra meM bAda meM utpanna hue jIva haiM, aisI avasthA meM unakI prathama samaya meM hI utpatti kaise ho sakatI hai ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki prathama samaya meM utpanna hue jIvoM ke anugrahaNa kA phala bAda meM utpanna hue jIvoM meM bhI upalabdha hotA hai, isalie eka zarIra meM utpanna hone vAle satra jIvoM kI prathama samaya meM hI utpatti isa nyAya ke anusAra bana jAtI hai / isa prakAra donoM prakAroM se eka sAtha utpanna hue jIvoM ke una ke zarIra kI niSpatti sama arthAt ma se hI hotI hai tathA eka sAtha anugrahaNa hotA hai, kyoMki una kA zranugrahaNa samAna hai / jisa kAraNa se saba jIvoM ke paramANu pudgaloM kA grahaNa samagaM arthAt prakrama se hotA hai, isalie AhAra, zarIra, indriyoM kI niSpatti aura ucchvAsa- niHzvAsa kI niSpatti samagaM arthAt prakrama se hotI hai / anyathA anugraha ke sAdhAraNa hone meM virodha prAtA hai| eka zarIra meM utpanna hue ananta jIvoM kI cAra paryAptiyA~ apane-apane sthAna meM eka sAtha samApta hotI haiM, kyoMki anugrahaNa sAdhAraNa rUpa hai / yaha ukta kathana kA tAtparya hai / jasthevakumaradda jIvo tattha du maraNaM have praNaMtANaM / areas jattha ekko bakkamaNaM tatthaNaMtANaM // 163 // * gAthArtha -- jisa zarIra meM eka jIva maratA hai vahA~ ananta jIvoM kA maraNa hotA hai aura jisa zarIra meM eka jIva utpanna hotA hai vahA~ ananta jIvoM kI utpatti hotI hai / / 123 / / vizeSArtha - jisa zarIra meM eka jIva maratA hai vahA~ niyama se ananta nigoda jIvoM kA bhara hotA hai / zaGkA ---isa sthala para avadhAraNa kahA~ se hotA hai ? samAdhAna-gAthAsUtra meM Aye hue 'du' zabda kA avadhAraNa rUpa grartha ke sAtha sambandha hai / saMkhyAta, asaMkhyAta yA eka jIva nahIM marate haiM, kintu nizcaya se eka zarIra meM nigodarAzi ke ananta jIva hI marate haiM, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / tathA jisa nigoda zarIra meM eka jIva arraft arthAt utpanna hotA hai usa zarIra meM niyama se ananta nigoda jIvoM kI 'bakkamaNaM' arthAt utpatti hotI hai| eka saMkhyAta aura prasaMkhyAta jIva eka nigodazarIra meM eka samaya meM nahIM utpanna 1. dhavala pu. 14 1 226 2. dhavala pu. 14 pu. 230 / 3. dhavala pu. 14 pR. 230 para yaha mUlagAthA 125 hai kintu ' jattheva ' ke sthAna para 'jastheu' tathA 'have' ke sthAna para 'bhaye' hai / ghathala pu. 1 pR. 270; prA. paM. saM. pU. 17 gAthA 83 / Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270/go. sA. jIvakANDa gAthA 133 hote haiM, kintu ananta jIva hI utpanna hote haiM, yaha jApara kA parva hai| me| kandhanabaddha hokara hI utpatra hote haiM, anyathA pratyeka zarIravargaNA aura bAdara va sUkSma nigoda vargaraMgA ke ananna prApta hone kA prasaMga pAtA hai| parantu aisA hai nahIM, kyoMki vaisI ve pAI nahIM jAtI / ' kahA bhI hai bAdaramuThumariNagodA zraddhA puTThA ya eyameeraNa / te hu aNaMtA jItrA mUlayayUhallayAdIhi // 126 // --bAdaranigoda jIva aura sUkSma nigoda jIva ye paraspara baddha aura spaSTa hokara rahate haiM / tathA ve ananta jIva haiM jo mUlI, yUara aura prArdraka Adi ke nimitta se hote haiM / eka zarIra meM sthita bAdara nigoda jIva vahA~ sthita anya bAdara nigoda jIvoM ke sAtha tathA eka zarIra meM sthita sukSma nigoda jIva vahA~ sthita anya sUkSma nigoda jIvoM ke sAtha baddha arthAta samaveta hokara rahate haiN| vaha samavAya dezasamavAya aura sarvasamavAya ke bheda se do prakAra kA hai| ve dezasamavAya se baddha hokara nahIM rahate, kintu paraspara saba avayavoM se spaSTa hokara hI ve rahate haiM; abaddha aura aspRSTa hokara ve nahIM rhte| zaGkA-isa prakAra avasthita hokara kitane jIva rahate haiM ? samAdhAna-isa prakAra avasthita hokara ve saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM hote, kintu ve jIva ananta hote haiN| zaGkhA -ve kisa kAraNa se hote haiM ? samAdhAna - bhUlI, thUprara aura Ardraka Adi kAraNoM se hote haiN| yahA~ para 'Adi' zabda se vanaspatiyoM ke anya bheda bhI grahaNa karane caahie| isake dvArA bAdara nigoda kI yoni kahI gaI hai, sUkSma nigoda kI nahIM, kyoMki jala-thala aura AkAza meM sarvatra unakI yoni dekho jAtI hai| tAtparya yaha hai ki mUlI, thUara aura prArdraka prAdi vanaspatiyoM ke zarIra bAdara nigoda kI yoni hote haiN| isalie mUlI, thara aura Ardraka Adi tathA manuSya prAdi ke zarIroM meM asaMkhyAta lokapramANa nigodazarora hote haiN| vahA~ eka-eka nigoda zarIra meM anantAnanta bAdaranigoda jItra aura sUkSma nimoda jIva prathama samaya meM utpanna hote haiN| vahIM para dvitIya samaya meM asaMkhyAta guNe hIna jIva utpanna hote haiN| isa prakAra pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla vyatIta hone taka asaMkhyAta guNe hIna zreNIrUpa se nirantara jIva utpanna hote haiN| punaH eka, do aura tIna samaya se lekara utkRSTa rUpa se AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAga kAla vyatIta hone taka antara dekara punaH eka, do aura tIna samaya se lekara utkRSTa rUpa se prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka jIva nirantara utpanna hote haiN| isa prakAra sAntara-nirantara kama se taba taka jova utpanna hote haiM, jaba taka utpatti sambhava hai| isa prakAra isa krama se utpanna hue bAdara nigoda jIva aura sUkSma nigoda jIva eka zarIra meM baddhaspaSTa hokara rahate haiM, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| 1. ghabala pu. 14 pR. 231 / 2. dhavala pu. 14 pR. 231 / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 114-166 kAyamArgaggA /271 jovarAzi prAya rahita aura dhyaya sahita haiN| kyoMki usameM mokSa jAne vAle jIva upalabdha hote haiN| kintu saMsArI jIvoM kA prabhAva prApta nahIM hotaa| isakI siddhi ke lie Age kI gAthA kahI jAtI hai skandha, aNDara, pAyAsa, pulavi va nigoda zarIroM kA svarUpa va saMkhyA khaMdhA asaMkhalogA aMDara-prAvAsa-pulavi-dehA vi / hedillajoriNagApro asaMkhalogeSa gurigadakamA / / 164 // jambUdInaM paraho sosala sAyada tapAI vA / khaMdhaMDarAvAsApulavizarIrANi viTThatA // 16 // gAthArtha-jambUdvIpa, jambUdvIpa meM bharata kSetra, bharata kSetra meM kozala deza, kozala deza meM sAketanagarI aura sAketanagarI meM ghara hote haiM, usI prakAra skandha, skandha meM aNDara, aNDara meM prAvAsa, AvAsa meM pulavi aura pula vi meM nigodazarIra hote haiM / / 165 // skandha asaMkhyAta lokapramANa haiM / aNDara, AvAsa, pulavi aura nigodazarIra ye uttarottara asaMkhyAtaguNita krama se sthita haiM // 16 // vizeSArtha-skandha, aNDara, AvAsa, pulavi aura nigoda zarIra ye pAMca haiN| unameM se jo bAdaranigoda kA AzrayabhUta hai, bahuta vakkhAroM se yukta hai tathA valejaMta-vAriNaya-kacchauDa samAna hai aise mUlI, thaara aura latA Adi saMjJA ko dhAraNa karane vAlA skandha kahalAtA hai| ve skandha asaMkhyAta loka pramANa hote haiM, kyoMki bAdaranigoda pratiSThita jIva asaMkhyAtaloka pramANa pAye jAte haiN| jo una skandhoM ke avayava haiM aura jo balaMja prakacchauDa ke pUrvApara bhAga ke samAna haiM, unheM praNDara kahate haiN| jo aNDara ke bhItara sthita haiM tathA kacchauDaaNDara ke bhItara sthita vakravAra / ke samAna haiM unheM prAvAsa kahate haiN| eka-eka skandha meM asaMkhyAta loka pramANa aNDara hote haiN| 3 tathA eka-eka aNDara meM asaMkhyAta loka pramAgA prAvAsa hote haiN| jo prAvAsa ke bhItara sthita haiM aura jo kacchauDa-apahara-vakkhAra ke bhItara sthita pizaviyoM ke samAna haiM. unheM pulavi kahate haiN| eka-eka AvAsa meM asaMkhyAta lokapramANa (pulaviyoM) hotI haiN| tathA eka-eka AvAsa ko pRthakapRthaka eka-eka purana vi meM asaMkhyAta lokapramANa nigodazarIra hote haiM, jo audArika, taMjasa aura kArmaNa pudgaloM ke upAdAna kAraNa hote haiM aura jo kacchauDa aNDara vavasvAra pulavi ke bhItara sthita dravyoM ke samAna pRthaka-pRthak anantAnanta nigoda jIvoM se zrApUrNa hote haiN| athavA jambUdvIpa, bharata, janapada, grAma aura pura ke samAna skandha, aNDara, AvAsa, pulavi aura zarIra hote haiN|' eka nigodazarIra meM dravya kI apekSA jIvoM kA pramANa egaNigodazarIre jIvA danbappamAraNado viTThA / siddha hi aNataguNA sadhdheraNa vitIyakAleNa // 166 / / 11. pavala pu. 14 pR. 86 / 2. dhavala pu. 14 pR. 234 mUla gA. 128; dhavala pu. 1 pR. 270 va 364, pu. 4 pR.478; prA.paM.saM. pR. 17 gA. 84, mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 gA. 163 / Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272/go. sA. jIvakANDa gAthA 164-166 gAthArtha-eka nigoda zarIra meM dravyapramANa kI apekSA dekhe gaye jIva saba atIna kAla ke dvArA siddha hue jIbI se bhI anantaguNa haiM / / 166 / / vizeSArtha-saMsArI jIvoM kI vyucchitti kabhI nahIM hotii| usakA eka hetu isa gAthA meM kahA gayA hai| eka nigodazarIra meM dravyapramANa kI apekSA ananta jIva haiM / zaMkA-be kitane haiM ? samAdhAna --atIta kAla meM jo siddha hue haiM, unase anantaguNe eka nigoda zarIra meM hote haiN|' zaGkA ..vaha kaunasI yukti hai jisase eka nigoda zarIra meM ananta jIva upalabdha hote haiM ? samAdhAna-saba jIva rAzi kA ananta honA yahI yukti hai| pAyarahita jina saMkhyAoM kA vyaya hone para sattva kA viccheda hotA hai ve saMkhyAeM saMkhyAta aura asaMkhyAta saMjJAvAlI hotI haiN| prAya se rahie jina saMkhyAoM kA saMkhyAta aura asaMkhyAta rUpa se vyaya hone para bhI viccheda nahIM hotA hai, unakI ananta saMjJA hai aura saba jIvarAzi ananta hai, isalie vaha viccheda ko nahIM prApta hotI, anyathA usake ananta hone meM virodha AtA hai / zaDA-ardhapudgalaparivartana ke sAtha vyabhicAra AtA hai, kyoMki ardhavRdgala parivartana kAla ananta hote hue bhI usakA viccheda hotA hai ? samAdhAna- yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki ananta saMjJAbAle kevalajJAna kA hI viSaya hone se usakI (upacAra se) anantarUpa se prasiddhi hai| meya meM mAna kI saMjJA prasiddha hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki prasya se mApe gaye yavoM meM prastha saMjJA kI upalabdhi hotI hai| zaMkA-saba atIta kAla ke dvArA jo siddha hue haiM, unase eka nigodazarIra ke jIva anantaguraNe haiM, yaha ke se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-yukti se hI jAnA jAtA hai| yathA-prasaMgyAtaloka pramANa nigodazaroroM meM yadi saba jIvarAzi upalabdha hotI hai to eka nigoda zarIra meM kitane jIva prApta hoNge| isa prakAra phalarAzi se guNita icchArAzi meM pramANarAzi kA bhAga dene para eka nigodazarIra meM jIdoM kA pramANa saba jIvarAzi ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai| parantu siddha jIva yadi atItakAla ke pratyeka samaya meM yadi asaMkhyAta lokapramANa siddha hoveM to bhI atIta kAla se asaMkhyAta guraNe hI hoge| parantu aisA hai nahIM, kyoMki siddha jIva atIta kAla ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa hI upalabdha hote haiN| zaGkA-rAba jIvarAzi atIta kAla se ananta guNI hai yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna- Sor3azapadika alpa bahutva se jAnA jAtA hai / zaGkA-Sor3azapadika alpabahutva kisa prakAra hai ? 1. ghavala pu. 14 pR. 235 / 2. dhavala pu. 14 pR. 235-236 / Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAyA 164-196 kAyamArgagaNA/273 samAdhAna * . vartamAnakAla sabase stoka hai| abhavya jIvoM kA pramANa usase anantaguNA hai| jaghanya yuktAnanta yahA~ para guNAkAra rUpa se abhISTa hai| abhavya rAzi se siddhakAla anantaguNA hai| chahamahIne ke aSTama bhAga meM eka milA dene para jo samayasaMkhyA prApta ho usase bhakta atItakAla kA anantabAMbhAga yahA~ para muraNAkAra hai| siddhakAla se siddha saMkhyAtaguNa haiN| yahA~ para dasa prathaktva guNAkAra hai| siddha jIvoM se prasiddha kAla asaMkhyAtaguNA hai| yahA~ para saMkhyAta pAvalikAe~ guNAkAra hai| prasiddha kAla se atIta kAla vizeSa adhika hai| siddhakAla kA jitanA pramANa hai utanA vizeSa adhika hai / ' pratIta kAla se bhavya mithyASTi anantaguraNe haiM / bhavya mithyAdRSTi kA anantavAbhAga guragAkAra hai| bhavya mithyASTiyoM se bhavya jIva vizeSa adhika haiN| sAsAdana guNasthAna se ayogI kevalI prasthAna taka jIvoM kA jitanA pramANa hai utane vizeSa adhika haiN| bhavya jIvoM se sAmAnya bhilyASTa vizeSa adhika hai| amalA rAzi meM monAdiraha guragasthAnavI jIvoM ke pramANa ko kama kara dene para jo rAzi avaziSTa rahe, utane vizeSa adhika haiN| sAmAnya mithyAiSTiyoM se saMsArI jIva vizeSa adhika hai| sAsAdana yAdi teraha guNasthAnavI jIvoM kA jitanA pramANa hai utane bizeSa pradhika haiN| saMsArI jIvoM se sampUrNa jIva vizeSa adhika haiN| siddha jIvoM kA jitanA pramANa hai utane adhika haiN| sampUrNa jIvarAzi se pudgala rAzi anantagRgo hai| yahA~ para sampUrNa jIvarAmi se anantaguNA guNAkAra hai| pudgala se anAgata kAla anantaguraNA hai| yahA~ para sarva pudgala dravya se anantaguNA guNAkAra hai|' anAgata kAla se sampUrNa kAla vizeSa adhika hai| vartamAna aura atIta kAlamAtra vizeSa adhika hai| saMpUrNa kAla se alokAkAza anantaguNA hai| sampUrNa kAla se anantagaNA guNAkAra hai| alokAkAza se sampurNa prAkAza vizeSa adhika hai| lokAkANa ke pradeza pramANa vizeSa adhika hai| isa prakAra isa alpabahatva se yaha pratIta ho jAtA hai ki atItakAla se mithyAdRSTi jIva anantaguNe haiM / 5. isalie siddha huA ki siddhoM se eka nigoda zarIra ke jIva anantaguraNe haiN| prataeva sabhI atItakAla ke dvArA eka nigodazarIra ke jIva bhI siddha nahIM hote haiN| una nigodoM meM jo jIva sthita haiM be do prakAra ke haiM- caturgati aura nitynigod| jo deva, nArakI, tiryaMca aura manuSyoM meM utpanna hokara puna: nigoda meM praveza karake rahate haiM ve caturgati nigoda jIva haiN| pratIta kAla meM sapane ko prApta hue jIva yadi bahuta adhika hote haiM to atItakAla se asaMkhyAtaguNe hI hote haiN| antamuhUtakAla ke dvArA yadi pratara ke asaMkhyAtaveMbhAga pramAga jIva trasoM meM utpanna hote hai to tItakAla meM kitane prApta hoMge? isa prakAra phala rAzi se guNita isa chArAzi meM pramANarAzi kA bhAga dene para atItakAla se asaMkhyAtaguNI asa rAzi hotI hai| isase jAnA jAtA hai ki atItakAla meM usa bhAva ko nahIM prApta hue jIvoM kA astitva hai aura jIvoM ke siddha hone para bhI saMsArI jIvoM kA vincheda nahIM hotaa| __ atItakAla meM usa bhAva ko nahIM prApta hue jIvoM kA arthAt nityanigoda jIvoM kA astitva hai aura saMsArI jIvoM kA viccheda nahIM hotA, yaha eka gAthA dvArA kahA jAtA hai 1. ghavala pu. 3 pR. 30 / 2. sarva jIvarAzi kA uttarottara varga karane para anantaloka pramANa vargasthAna prAga jAkara saba pudgala dravya prApta hotA hai| dhavala pu. 13 pR. 262-263 / 3. saba padgaladravya kA uttarottara varga karane para anantaloka mAtra vagaMsthAna prAge jAkara sarva kAla prApta hotA hai 1 ghavala pR. 13 pR. 263 / 4. sana kAloM kA uttarottara varga karane para ananta lokamAtra vargasthAna Age jAkara saba prakAza zreNI prApta hotI hai| 5. banala pR. 3 pR. 30-31 / 6.dhavala pu. 14. 236 / Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 go. mA. jIvakAraha gAthA 165 ninvanigoda kA lakSaNa asthi aNaMtA jIvA jehi Na patto tasAraNa pariNAmo / bhAvakalaMka-supaurA gigodavAsaM raNa mucaMti // 16 // gAthArtha-jinhoMne basa bhAva ko nahIM prApta kiyA hai, aise anantajIva haiM, kyoMki ve bhAvakankapracura haiM imaliye nigodavArA ko nahIM tyAgate // 167 / / vizeSArtha-jinhoMne atItakAla meM kadAcita bhI basa pariNAma nahIM prApta kiyA hai aise anantajIva niyama se hai| anyathA saMmAra meM bhavya jIvoM kA prabhAva prApta hotA hai| unakA prabhAva hai nahIM, kyoMki unakA (bhavya jIvoM kA) abhAva hone para prabhavya jIvoM kA bhI abhAva prApta hotA hai| aura vaha bhI hai nahIM, kyoMki unakA (bhavya aura abhavya jIvoM kA) abhAva hone para saMsAro jIvoM kA bhI prabhAva prApta hotA hai (kyoMki saMsArI jIva bhavya va abhavya do hI prakAra ke haiM aura saMsArI jIvoM kA prabhAva bhI nahIM hai kyoMki saMsArI jIvoM kA abhAva hone para asaMsArI (mukta) jIvoM ke bhI prabhAva kA prasaMga pAtA hai| zaGkA-saMsArI jIvoM kA abhAva hone para asaMsArI (mukta) jIvoM kA prabhAva kaise sambhava hai ? samAdhAna - saMsArI jIvoM kA abhAva hone para prasaMsArI jIva bhI nahIM ho sakate, kyoMki saba sapratipakSa padArthoM kI upalabdhi anyathA nahIM bana sakatI / ' isalie siddha hotA hai ki atItakAla meM asabhAva ko nahIM prApta hae ananta jIva haiN| yahAM para upayukta gAthA isa prakAra hai sattA savvapayasthA savissarUvA aNaMtapajjAyA ! bhaMguSpAyadhubattA sampativarakhA havai ekkA // 18 // --mattA saba padArthoM meM sthita hai, vizvasvarUpa hai, anantaparyAyavAlI hai, vyaya-utpAda aura dhru vatva se yukta hai, sapratipakSa hai aura eka hai| ve trasapariNAma ko kyoM nahIM prApta hue haiN| isake samAdhAna meM sutragAthA ke uttarArdha meM kahA hai : 'bhAvakalaMkasupajarA' arthAta bhAvakalaGka (saMmaleza); usakI vahA~ atyanta pracuratA hai| ekendriya jAti meM utpatti kA hetu (bhAvakalaMka) yaha ukta kathana kA tAtparya hai| usakI pracuratA hone se yahA~ ke jIvoM ne nigodavAsa ko nahIM tyAgA hai arthAt nahIM chor3A hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / isa prakAra nitya nigoda jIvoM kA lakSaNa bhI kahA gayA hai| 1. dhavala pu. 14 pR. 233 para mUnagAthA 127 hai kintu 'sUpaurA' ke sthAna para 'bhapaurA' hai| mulAcAra paryAptyadhikAra gA. 162 pR. 202; dhavala pu. 1 pR. 271, pu. 4 pR. 4.77; prA.paM.saM. gA. 85 pR. 16 / 2. "jehi adIdakAle kadaci vi tasa pariNAmo gaNa patto te tArisA praNetA jIvAriNayamA asthi / " ghavala pU. 14 pR. 233 / 3. "savassa sappaDi vakravasma uvalaMbhaNNahANuvadattI do|" [dhavala pu. 14 pR. 234] / 4. dhavala pu. 14 pR. 234, paMcAstikAya gA. 81 5. dhavala pu. 14 pR. 233-234 / Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 166 kAraNa/275 zrama jIvoM kA svarUpa bihi tihi caduhi paMcaha sahiyA je iMdiehi lo / tasakAyA jIvA yA vIrobasera / / 168 / / ' te gAthArtha -- loka meM jo do indriyoM se tIna indriyoM se cAra indriyoM se aura pA~ca indriyoM se sahita jIva haiM zrI vIra bhagavAna ke upadeza anusAra unako trasakAya jAnanA cAhie / / 168 / / 2 vizeSArtha - yasa jIva sparzana va rasanA ina do indriyoM se sahita haiM, sparzana rasanA aura ghrANa ina tIna indriyoM se sahita haiM athavA sparzana, rasanA, ghrANa aura cakSu ina cAra indriyoM se sahita haiM tathA sparzana, rasanA, ghANa, cakSu aura zrotra ina pA~ca indriyoM se sahita jIva haiM / inameM se jo sparzana va rasanA ina do indriyoM se sahita haiM ve dvIndriya jIva haiM, jaise zaMkha, kaur3I, sIpa, joMka va laTayAdi / jo sparzana, rasanA va prAraNa ina tIna indriyoM se sahita haiM ve trIndriya jIva haiM jaise cIMTI, bicchU, paTAra, jU' va khaTamala Adi / jo sparzana, rasanA, ghANa va cakSu ina cAra indriyoM sahita haiM ve caturindriya jIva haiM jaise makkhI, pataMga, bhaurA, madhumakkhI, makar3I yAdi caturindriya jIva haiN| jo sparzana, rasanA, dhAraNA, cakSu aura zrotra ina pA~coM indriyoM se sahita haiM ve paMcendriya jIva haiM jaise pakSI, hAthI, ghor3A, sarpa, manuSya, deva, nArakI zrAdi / paMcendriya jIvoM kA janma aneka prakAra kA hotA hai / aNDaja arthAt aNDe se utpanna hone vAle jaise pakSI Adi / jarAyuja jinake Upara mAMsa zrAdi kA jAla lipaTA rahatA hai aise jera sahita janma lene vAle manuSya, gAya, bhaiMsa Adi / jo paMcendriya tiryatra garbha meM jarAyu Adi prAvaraNa se rahita hokara rahate haiM ve potAyika haiM / camar3e ke pAtra meM rakhe hue vRta Adi meM camar3e ke saMyoga se utpanna hone vAle rasAyika haiN| pasIne se utpanna hone vAle jIva saMsvedima kahe jAte haiM / sarva ora se pudgaloM ko grahaNa karake zarIra banAne vAle saMmUrcchana janmavAle haiN| pRthivI, kATha, patthara Adi ko bhedakara utpanna hone vAle jIva udbhedima hai jaise ratna yA patthara Adi ko cIrane se nikalanevAle meMDhaka deva aura nArakiyoM ke upapAdasthAnoM meM utpanna hone vAle deva aura nArakI jIva upapAdima hai / jinake jIvavipAkI trasa nAma karma kA udaya hai ve sajIva haiM / zaGkA - jo bhayabhIta hokara gati kareM, ve basa haiN| aisA kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna- yaha vyutpattyartha ThIka nahIM hai, kyoMki garbhastha graNDastha, mUcchita, suSupta Adi meM bAhya bhaya Adi ke nimitta milane para bhI halana calana nahIM hotA; prata: inameM satva kA prasaMga A jAegA | Agama meM bhI hIndriya se lekara prayogakevalI jIvoM ko basa kahA gayA hai| zaGkA - sajIva kyA sUkSma hote haiM athavA bAdara ? samAdhAna- trasa jIva bAdara hI hote haiM, sUkSma nahIM hote / 1. dhavala pu. 1 pR. 274 prA.paM.saM. pU. 18 . 86 / 2. "DhokhiyAdayastrAH ||14|| [ tattvArtha sUtra zra. 2 ] | 3. tattvAvRtti 2 / 14 / 4. rAjavArtika 2 / 12 / 1-2 / 5. "tasakAiyA nIi diya-ppahUDi jAva jogikevali i / / 44 / catra pu. 1 pR. 275 // Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 go. mA jIvakAga gAthA 125 zaGkA-yaha kaise jAnA jAtA hai ? ___samAdhAna * kyoMki trama jIva mUkSma hote haiM, isa prakAra kathana karanevAlA AgamapramANa nahIM pAyA jaataa| trasa jIvoM kA kSetra ubabAdamAragatina parica tazamunimAyAga satasA tasaraNAlibAhirahmi ya esthitti jihi ripaTTi // 19 // gAthArtha-- upapAdagata aura mAraNAntika samudghAtagata tramoM ke atirikta zeSa asa jIva sanAlI ke bAhara nahIM pAye jAte, aisA jinoM ke dvArA kahA gayA hai / / 166 / / vizeSArtha-upapAda eka prakAra kA hai aura vaha bhI utpanna hone ke prathama samaya meM hI hotA hai| vidhakSitabhava ke prathama samaya meM jo paryAya kI prApti hai vaha upapAda hai| prANatyAga maraNa hai, 'aMtaH' kA artha avasAna hai| jisakA abasAna kAla hai vaha 'maraNAMtakAla hai, arthAt vartamAna bhava kI sthiti kA carama antamuharta vaha maraNAntakAla hai| maraNAntakAla meM hone vAle samudrAta mAraNAMtika samudghAta haiM uttarabhava kI utpatti ke sthAna taka jIvapradeza phaila jAte haiM yaha mAraNAMtika / samudghAta kA lakSaNa hai / apane vartamAnazarIra ko nahIM chor3akara Rjugati dvArA athavA vigrahagati / dvArA prAge jisameM utpanna honA hai aise kSetra taka jAkara zarIra se tiguNe vistAra se athavA anya prakAra se antamuharta taka rahane kA nAma mAraNAntika samudghAta hai| mAraNAntika samudghAta nizcaya se jahAM Age utpanna honA hai aisI dizA ke abhimukha hotA hai| kintu anya samudAtoM ke isa prakAra eka dizA meM gamana kA niyama nahIM hai, kyoMki unakA dazoM dizAoM meM bhI gamana pAyA jAtA hai| (parantu / rA.bA. 1/20112 meM likhA hai ki AhAraka va mAraNAMtika samudghAta eka dizA meM hote haiN| zeSa / pA~ca samudghAta chahoM dizAoM meM hone haiN|) mAraNAMtika samudghAta kI lambAI utkRSTataH apane utpadyamAna kSetra ke anta taka hai, kintu itara samudghAtoM kA yaha niyama nahIM hai / 5 'ca' zabda se kevalI samudghAta ko bhI chor3akara aisA grahaNa karanA caahie| upapAda, mAraNAntika samudghAta aura kebalI samuddhAta ina tIna avasthAoM ke atirikta svasthAnasvasthAna, vihAravatsvasthAna, vedanA samudghAta; kaSAya samudghAta, vakriyika samudghAta, tejaskazarIra-samudghAta, pAhArakazarIra samudghAta ina sAta avasthAoM ko prApta sarva asa jIva vasa nAlI meM hI pAye jAte haiM, basa nAlI ke bAhya loka meM nahIM pAye jaate| eka rAjU viSkambha vAlI aura caudaha rAjU lambI loka ke madhya meM sthita asa nAlI hai| asa nAlI kI yaha anvartha saMjJA hai| kyoMki vaha nAlI ke samAna hai| kahA bhI hai loya bahumajhadese rukkhe sArava rajjupavarajuvA / coisarajjutta gA tasaNAlI hovi guragaNAmA // 143 // " 1. dhavala pu. 1 pR. 272 / 2. "uvavAdo eyaviho / so vi uppaNNa paDhamasamae ceva hodi / " [dhavala pu. 4 pR. 26] / 3. "vitrakSitabhavaprathamasamayaparyAyaprAptiH uppaadH|" zrImadamayacandra siddhAnta cakravartI kRta TIkA] 4. "maraNa prAgAtyAga: ............jIvapradezAmasarpaNalakSaNaH / " zriImadamayacandra siddhAntacakravatI kRta TIkA pR. 444] / 5. dhavala pu. 4 pR. 27 / 6. zrImadabhayacandra siddhAntacakravartI kRta TIkA / 7. trilokasAra / Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 200 kAyamAmaMgA/277 loka ke bahumadhya pradezoM meM asa nAlI usI prakAra vidyamAna hai jisa prakAra vRkSa ke madhya meM sArabhUta lakar3I vidyamAna rahatI hai| yaha asa nAlI eka rAjU lambI, eka rAjU caur3I aura caudaha rAjU U~cI hai jisakA kSetraphala (1x1414) 14 dhanarAja hai| loka 343 dhanarAjU hai| usameM mAtra 14 dhanarAjU pramANa vAlI manAlI hai, arthAt usa asanAlI meM asajIva pAye jAte haiN| zeSa (343-14) 326 dhanarAjU meM mAtra sthAvara jIva hI prApta hote haiM. trasa nahIM / upapAdamArazAntika samudghAta evaM kevalI samudrAta vAle sajIvoM ke prAtmapradezoM kA satva avazya 326 ghanarAjU meM pAyA jAtA hai| zaGkA-upapAda ke samaya trasa jIva asanAlI se bAhara kisa prakAra rahate haiM ? samAdhAna-koI vAyukAyika zramanAlI se bAhara vAtavalaya meM sthita hai| usane dvIndriya Adi asa paryAya kI Ayu kA candha kiyaa| vAyukAyika jIva Ayu ke antima samaya meM marA karake agale samaya meM trasa nAmakarma kA udaya A jAne se trasa ho gayA, kintu vasanAlI taka Ane meM eka samaya lgegaa| vahIM vigrahagati kA prathama samaya hai| isa prakAra asanAlI se bAhya ekendriya paryAya chor3akara basa meM utpanna hone vAle ke asa Ayu ke prathama samaya kI upapAda avasthA meM zrama jIva asanAlI se bAhara rahatA hai| zaGkA--mAraNAntika samudghAta meM trasajIva sanAlI ke bAhya bhAga meM kyoM jAtA hai ? samAdhAna--sanAlI meM sthita kisI asa jIva ne tanuvAtavalaya meM utpanna hone ke lie vAyusthAvara kAya kA bandha karake asa prAyu ke carama antarmuhUrta meM AgAmI bhava ke utpattisthAna tanuvAtaghalaya ko sparza karane ke lie mAraNAntika samudghAta kiyA / jisake kAraNa usa basa jIva ke Atmapradeza prasanAlI se tanuvAtavalaya taka phaila gye| isa prakAra trasajIva ke Atma-pradeza asanAlI se bAhara sthita ho jAte haiN| zaGkA-kevalI samudghAta kI kina avasthAoM meM prasanAlI se bAhara Atmapradeza rahate haiM ? samAdhAna-kapATa, pratara aura lokapUrNa tathA saMkucita hote hue punaH pratara va kapATa avasthAoM ke pAMca samayoM meM kevalI bhagavAna ke prAtmapradeza asanAlI se bAhara rahate haiN| kevalIsamudghAta kA svarUpa pUrva meM kahA jA cukA hai / vanaspatiyoM kI bhAMti anya jIvoM meM bhI pratiSTita-pratiSThita bheda puDhavIAdicajaNha kevliyaahaardevripryNgaa| apadiTTidA riNagovehi padididaMgA have sesA // 200 / / gAyArtha-pRthivI Adi cAra sthAvarakA yikoM kA zarIra, kevaliyoM kA zarIra, AhAraka zarIra, deva va nArakiyoM kA zarIra apratiSThita hai, zeSa jIvoM ke zarIra nigoda se pratiSThita hote hai / / 20 / / 1. trilokasAra pR. 154 / 2. siddhAntavakravartI zrImadabhayacandra kRta TIkA pR. 444 / Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278/go. sA. jIvanAgara gAthA 201-202 vizeSArtha-pRthivokAyika, apakrAyika, agnikAyika aura vAyukAyika ina cAra sthAvaroM ke zarIra, kevaliyoM ke zarIra, mAhAraka zarIra, devoM kA zarIra aura nArakiyoM kA zarIra ina Ara jIvoM ke zarIroM ke Athita bAdara nigoda jIva nahIM rahate, ataH ye pATha prakAra ke zarIra apratiSThita haiN| zeSa vanaspatikAyikoM ke zarIra, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura paMcendriya jIvoM ke zarIra va manuSyoM ke zarIra, ye saba zarIra mapratiSThita haiM, kyoMki inake Azraya se bAdaranigoda jIva rahate haiN| sthAvarakA yika aura sakAyika jIvoM kA grAkAra masuraMbukhidusaI kalAbadhayasAiho have deho / puDhavI Adi cauNhaM tarutasakAyA aNeyayihA / / 201 // gAthArtha masUra, jalabiMdu, suiyoM kA samUha aura dhvajA inake maga pRthivI Adi cAra sthAvaroM kA zarIra hotA hai| banaspatikAyika aura asakAya jIvoM kA zarIra aneka prakAra kA hotA haiM / / 20 / / vizeSArtha-pRthivIkAyika jIva ke zarIra kA AkAra (saMsthAna) masUra anna ke samAna vRttAkAra hai| apkAyika jIva ke zarIra kA saMsthAna (AkAra) kuzAgra para prosa vindu ke samAna vartulAkAra hai| teja (agni) kAyika jIva ke zarIra kA saMsthAna (yAkAra) suiyoM ke samAna avaM bahumukha rUpa hai| vAyukAyika jIva ke zarIra kA saMsthAna (AkAra) dhvajA (patAyA! ) ke samAna prAyatacaturastra hai| ina cAroM sthAvara jIvoM ke zarIra kI avagAhanA ghanAMgula ke asaMkhyAta bhAga pramANa hai jo dRSTigocara nahIM hai| jo indriyagocara hotA hai, vaha pRthivI Adi bahuta jIvoM ke zarIroM kA samUha hai / 'tarUNAM' banaspatikAyika arthAta pratyeka vanaspati va vAdara sAdhAraNa vanaspati-sUkSma sAdhAraNa banaspati inake zarIroM kA saMsthAna (AkAra) aura brasa arthAt dvIndriya-trIndriya-caturindriyapaMcendriya jIvoM ke zarIroM kA saMsthAna aneka prakAra kA hai, arthAt aniyata saMsthAna (AkAra) hai / ina .. zarIroM ko avagAhanA yathAsambhava dhanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, saMkhyAtaveM bhAga va saMdhyAta ghanAMgula / pramANa hai| saMptArI jIva kAya ke dvArA hI karma bhAra kA vahana karatA hai, isakA udAharaNa jaha bhAravaho pariso vahai bharaM gehiUNa kAvaliyaM / emeva vahada jIvo kammabharaM kAyakAvaliyaM / / 202 / / * gAthArtha -jisa prakAra bhAra ko DhonevAlA puruSa kAvar3a ko lekara bhAra ko DhotA hai, usI prakAra yaha jIva zarIrarUpI kAbar3a ko lekara karmarUpI bhAra ko hotA hai 11202 / / 1. siddhAntacakrAvartI zrImadabhayavandra kRta TokA pR. 446 / 2. "masuriyAsamma bidusUikalAvApaDAyasaMThAmA / kAmANaM saMThANaM haridattamA gasaMThAgA // 12/48 / / ''[ mUlAcAra paryAptyadhikAra pR. 206] / 3. mUlAcAra gAthA 12/48 kI TIkA tathA siddhAntacakravartI zrImadabhaya candra kRta TIkA anusAra / 4. dhabala pu. 1 pR. 136 para gA. 87 hai kintu 'gehiUNa' ke sthAna para 'meNhiUraNa' tathA 'kAvaliya' ke sthAna para 'kAyoli' pATha hai tathA prA.paM.saM. pR.16 para gA. 76 hai| Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 203-204 kAyamAgaMgA/276 vizeSArtha - jaise bhAra ko hone vAlA puruSa kAvar3a meM bhAra ko rakhakara vivakSita sthAna taka lejAtA hai. usI prakAra saMsArIjIva kAya rUpI kAvar3a arthAt audArika Adi nokarmazarIramayI kAvar3a meM jJAnAvaraNa Adi karmabhAra ko grahaNa karake nAnA yonisthAnoM meM DhotA hai| vahI puruSa kAvar3a bhAra se pUrNarUpeNa parimukta hokara usa bhAra se utpanna duHkha se rahita hokara kisI iSTa sthAna para sukhapUrvaka ThaharatA hai| usI prakAra koI nikaTa bhavya, kSayopazama labdhi, vizuddhilabdhi, dezanA labdhi, prAyogya labdhi, karaNa labdhi, ina pAMca labdhiyoM ko prApta hokara samyagdarzana-samyagjJAna aura samyakacAritra se sampanna hokara, vaha tattvajJAnI zarIrarUpI kAvar3a ke dvArA karmabhAra Dhone ko chor3akara, una karmodaya se honevAle nAnA prakAra ke duHkha dUra ho jAne se, lokAgra iSTa sthAna para sukhapUrvakA rahatA hai| bhavya janoM ke hitArtha prAcArya kA yaha abhiprAya hai / / kAyamArgaNA se rahita siddhoM kA mvarUpa jaha kaMcaraNamaggigayaM mucai kiTTaNa kAliyAe ya / taha kAyabaMdha mukkA akAiyA jhArapajogeNa / / 203 // gAthArya-jisa prakAra agni ko prApta hone para sonA kITa aura kAlimA ko chor3a detA hai usI prakAra dhyAna ko prApta hA jIva kAya-bandhana se mukta hokara akAya ho jAtA hai / / 203|| vizeSArtha-jisa prakAra saMsAra meM malina suvarNa ko prajvalita agni meM tapAne aura antaraMga meM rasAdi bhAvanA se saMskata karane para vaha bahiraMga kauTamala ko aura kAlimA antaraMga mala ko choDa detA hai. phalasvarUpa jAjvalyamAna solahavAnI kA zuddha svarNa prApta ho jAtA hai aura sarva manuSya usakI sarAhanA karate hai / usI prakAra tapa rUpa agni ke prayoga se dharmadhyAna va zakladhyAna kI bhAvanA ke dvArA vizeSa rUpa se dAdha nikaTa bhavya jIba audArika va tejasa zarIra ke bandhana se aura kArmaraNa pArIra ke saMpraleSa bandhana se mukta hokara azarIra akAyika siddha parameSThI ho jAte haiN| anantajJAnAdi svarUpa kI upalabdhi ko prApta karake lokAna meM virAjamAna ho jAte haiM / sarva loka ke jIvoM dvArA stuti, praNAma karane yogya, pUjita va sarAhanIya ho jAte haiM / jinake kAya arthAt zarIra hai ve saMsArI haiM aura isase viparIta jo kAyarahita haiM ve akAyika haiM tathA mukta haiN| zrI mAdhavacandra vidyaveva gyAraha gAthAoM dvArA kAyamArgaNA meM pRthivIkAya Adi jIvoM kI saMkhyA kA kathana karate haiM - pAuDDharAsivAraM loge aNNoNgasaMguraNe teU / bhUjalavAU ahiyA paDibhAgo'saMkhalogo du // 204 / / gAthArtha--sAr3he tIna bAra gitasaMvargita vidhi meM loka ko paraspara guNA karane se tejaskAyika jIvoM kI saMkhyA,prApta hotI hai / tejaskAyika jovoM se pRthivIkAyika jIva vizeSa adhika hai| unase 1. siddhAnta cakravatIM zrImadabhayacandra kRta TIkA anusAra / 2. zra.pu. 1 pR. 266 para gAthA 144 hai kiMtu 'jogegA' ke sthAna para 'joeNa' hai / tathA prA. paM. saM. pR. 18 gAthA 17 hai| Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 go. mA. jIva kANDa gAghA 204 jalakAyika jIva vizeSa prAdhika haiM, unase vAyukAyika jIva vizeSa adhika haiN| vizeSa adhika ke lie pratibhAga asaMkhyAta loka hai / / 204 / / vizeSArtha- 'sUtra aviruddha prAcAryaparamparA se Aye hue upadeza ke anusAra tejaskAyika jIvarAzi kI saMkhyA utpanna karane kI vidhi isa prakAra hai--eka dhana loka ko zalAkA rUpa se sthApita karake aura dUsare ghanaloka ko viralita karake usa viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati ghanaloka ko deya rUpa se dekara aura paraspara vargitasaMgita karake zalAkArAzi meM se eka kama kara denA caahie| taba eka anyonya guNakAra zalAkA prApta hotI hai / paraspara vargita saMgita karane se utpanna huI usa rAzi kI vargazalAkAe~ palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotI haiN| usa utpanna rAzi kI ardhacaMdrada zalAkAe~ asaMkhyAta loka pramANa hotI haiM aura vaha utpanna rAzi bhI asaMkhyAta lokapramANa hotI hai / puna: isa utpanna huI mahArAzi ko viralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati usI utpanna huI mahArAzi ko deya rUpa se dekara paraspara vAgata sagita karake zalAkA rAzi meM se dUsarI bAra eka kama karanA cAhie / taba anyonya muNakAra zalAkAe~ do hotI haiM aura vargazalAkAe~, ardhacchedazalAkAe~ tathA utpanna rAzi asaMkhyAta lokapramANa hotI hai / isI prakAra lokapramANa zalAkArAzi samApta hone taka isI krama se le jAnA caahie| taba anyonya guNakAra zalAkAoM kA pramANa loka hogA aura zeSa tIna rAziyA~ arthAt usa samaya utpanna huI mahArAzi aura usakI yargazalAkAeM tathA ardhacchedazalAkAe~ asaMkhyAta lokapramANa hoNgii| punaH isa prakAra utpanna huI mahArAzi ko viralita karake aura isI rAzi ko zalAkArUpa se sthApita karake viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati usI utpanna huI mahArAzi ke pramANa ko deya rUpa se dekara gitasaMgita karake zalAkA rAzi meM se eka kama kara denA cAhie / taba anyonya guNakAra zalAkAe~ eka adhika lokapramANa hotI haiM / zeSa tInoM rAziyA~ arthAt utpanna huI mahArAzi, vargazalAkAeM aura ardhacchedazalAkAe~ asaMkhyAta lokapramANa hotI haiN| punaH utpanna huI mahArAzi ko viralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati usI utpanna huI mahArAzi ko dekara gitasaMgita karake zalAkArAzi meM se dUsarI bAra eka ghaTA denA caahie| usa samaya anyonya guraNakAra alAkAeM do adhika lokapramANa hotI haiN| zeSa tInoM rAziyA~ lokapramANa hotI haiN| isa prakAra isI krama se do kama utkRSTa saMkhyAtamAtra lokapramANa anyonya guNakAra zalAkAoM ke do adhika la anyonya guNakAra zalAkAmoM meM praviSTa hone para cAroM rAziyA~ bhI asaMkhyAta lokapramANa isI prakAra dUsarI bAra sthApita zalAkArAzi samApta hone taka isI krama se le jAnA caahie| taba bho cAroM rAziyA~ asaMkhyAta lokapramANa hotI haiN| punaH anta meM utpanna huI mahArANi ko zalAkArUpa se sthApita karake aura dUsarI usI utpanna haI mahArAzi ke pramANa ko biralita karake aura utpanna huI usI mahArAzi ke pramANa ko biralita rAzi ke pratyeka eka ke prati deya rUpa se dekara paraspara vagita saMgita karake zalAkArAzi meM se eka kama kara denA caahie| taba bhI cAroM rAziyA~ asaMkhyAta lokapramANa hotI haiN| isI prakAra tIsarI bAra sthApita zalAkArAzi samApta hone taka isI krama se le jAnA caahie| taba bhI cAroM rAziyA~ asaMkhyAta loka pramANa haiN| punaH anta meM isa utpanna huI mahA rAzi ko tIna prati rAzirUpa karake unameM se eka rAzi ko zalAkArUpa se sthApita karake, dUsarI eka rAzi ko viralita karake aura usa viralita rAtri ke pratyeka eka ke prati eka rAzi ke 1. gha. pu. 3 pR. 334-336 ba vinokasAra pR. 78 / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 205 kAyamArgagA/281 pramANa ko deya rUpa se dekara paraspara vagitasaMvagita karake zalAkArAzi meM se eka kama kara denA caahie| isa prakAra punaH punaH karake taba taka le jAnA cAhie jaba taka ki atikrAnta zalAkAoM se arthAt pahalI dUsarI aura tIsarI bAra sthApita anyonya guNakAra zalAkAtroM se nyUna cauthI bAra sthApita anyonya guNakAra zalAkArAzi samApta hotI hai| taba tejaskAyika rAzi utpanna hotI hai| usa sejaskAyika rAzi kI anyonya guNakAra zalAkAe~ cauthobAra sthApita anyonya guraNakAra zalAkA rAzi pramANa haiN| __ 'tejaskAyika rAzi ko asaMkhyAta lokoM ke pramANa se bhAjita karane para jo labdha pAne use usI tejaskAyika rAzi ke pramANa meM prakSipta karane para pRthivIkAyika rAzi kA pramANa prApta hotA hai| isa pRthivIkAyika rAzi ko asaMkhyAta lokoM ke pramANa se bhAjita karane para jo labdha prAve use usI pRthivIkAyika rAzi meM milA dene para apkAyika rAzi kA pramANa hotA hai| isa apkAyika mA rAzi ko asaMkhyAta lokoM ke pramANa se bhAjita karane para jo labdha pAve use usI apkAyika rAzi meM milA dene para vAyukAyika rAzi kA pramANa hotA hai / apadidvivapatteyA asaMkhalogaSpamAraNyA hoti / tatto padihidA puraNa asaMkhalogeNa saMguriNavA // 205 / / gAyArtha --apratiSThita pratyeka banaspatikAyika jIva asaMkhyAta loka pramANa haiM aura unase sapratiSThita pratyeka vanaspatikAyika jIva asaMkhyAta lokaguNe haiM / / 205 / / vizeSArtha--eka sAgaropama meM se eka palyopama ko grahaNa karake aura usa palyopama ko zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita karake vahA~ jo eka bhAga labdha prApta ho use pRthak sthApita karake zeSa bahubhAga ko palya kama sAgara meM milA dene para bAdara tejaskAyika rAzi kI ardhaccheda zalAkAe~ hotI haiN| jo eka bhAga pRthak-pRthak sthApita kiyA thA, use phira bhI prAbalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se vaMdita karake vahA~ jo eka bhAga labdha prApta huA use ghaTAkara avazeSa bahubhAga ko bAdara tejaskAyika rAzi ke ardhacchedoM meM milA dene se bAdara vanaspati (apratiSThita) pratyekaprArIra joboM kI ardhacchedazalAkAe~ hotI haiN| isI prakAra vAdaranigodapratiSThita kI ardhacchedazalAkAe~ prApta ho jAtI haiN| arthAt zeSa eka bhAga ko punaH prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita kara, labdha prApta eka khaMDa ko pRthaka sthApita kara zeSa bahubhAga ko bAdara banaspati apratiSThita pratyeka jIvoM kI ardhacchedazalAkAnoM meM milA dene para nigoda-pratiSThita pratyeka banaspati kI ardhacchedazalAkAe~ hotI haiN| apanI-apanI ardhaccheda galAkAoM ko viralana karake aura usa biralita rAzi ke pratyeka eka ko do rUpa karake paraspara guNita karane para apanI-apanI rAzi utpanna hotI hai| bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka jIva rAzi ke ardhaccheda alpa haiM, ata: yaha rAzi alpa hai| aura nigoda pratiSThita rAzi ke ardhaccheda adhika haiM ataH nagoda pratiSThita rAzi adhika hai| adhika ardhacchedoM ko dhanaloka ke ardhacchedoM se bhAjita karane para jo labdha prAtre usako viralita karake aura usa 1. ghabala pu. 3 pR. 341 / 2. dhavala pu. 3 pR. 344 / 3. trilokamAra gA. 75 / Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 / go. sA. jIvakANDa gAthA 206208 viralita rAzi ke pratyeka prati eka ke prati ghanaloka ko deyarUpa se dekara paraspara guriNata ( asaMkhyAta loka pramANa ) karane se jo rAzi utpanna ho usase bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka kI jovarANi ko guNita karane para bAdaranigoda pratiSTita jIvarAzi kA pramANa prApta ho jAtA hai / " tasarAsipuDhavizrAdI - cakka patteya ho raNa- saMsArI / sAhArA jIvANaM parimAra hodi jirAdiTTha // 206 // gAthArtha - sarANi pRthivI Adi cAra sthAvarakAya jIva aura pratyeka vanaspati ina sabako saMsArI jIvarAzi meM se kama karane para sAdhAraNa jIvoM kA pramANa prApta hotA hai, aisA jinadeva ne kahA hai ||206 || vizeSArtha- pratarAMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita jagatpratara pramANa sarANi (gA. 211), asaMkhyAta loka pramANa pRthivIkAya, jalakAya, agnikAya, vAyukAya va pratyeka vanaspati (gA. 204 205 ) ina saba rAziyoM kI saMkhyA ko sarva saMsArI jIvarAzi ke prabhAra meM se ghaTAne para jo zeSa rahe vaha sAdhAraNa vanaspatikAyika jIvoM kI arthAt nigoda jIvoM kI saMkhyA hai| yaha saMkhyA anantAnanta hai jo siddha jIvoM ke pramANa se anantaguNI hai ( gA. 126) / sagasaga-prasaMkhabhAgo bAdarakAyAraNa hodi parimANaM / paDibhAgo puvvarigaddiTTho // 207 // sesA suhumapamANaM gAthArtha zramanI - zrapanI rAzi kA asaMkhyAtavA~ bhAga bAdarakAya jIvoM kA prabhAra hai aura zeSa bahubhAga pramANa sUkSmakAya jIva haiM / pratibhAga kA pramANa pUrva (gA. 204 ) meM kahA jAcakA hai ||207 // vizeSArtha - gAthA 204 meM 'paDibhAgo'saMkhalogo' ina zabdoM dvArA pratibhAga kA pramANa saMkhyAta loka kahA gayA hai| apanI-apanI rAzi ko asaMkhyAta loka se vibhAjita karane para jo labdha prApta ho utane bAdarakAya jIvoM kA pramANa hai aura zeSa bahubhAga sUkSmakAya jIvoM kA pramANa hai jo bAdara jIvoM ke pramANa se asaMkhyAtaguraNA hai / pRthivIkAya jIvarAzi meM asaMkhyAta loka kA bhAga dene para jo eka bhAga pramANa labdha prApta ho utane bAdara pRthivIkAya jIva haiM / pRthivIkAya rAzi meM se bAdara jIvoM kA pramANa ghaTA dene para zeSa bahubhAga sUkSma pRthivIkAya jIvoM kA pramANa hai / isI prakAra jalakAya Adi rAziyoM meM cAdara va sUkSma jIvoM kA pramANa prApta kara lenA cAhie / bAdara pRthivIkAyika jIva sloka haiM, unase asaMkhyAtaguNe sUkSma pRthivIkAyika jIva haiM / guNAkAra asaMkhyAta loka hai| sumesu saMkhabhAgaM saMkhA bhAgA apuNNanA idarA / jasti puNNadvAdo puSpaddhA saMkhaguriNabakamA // 208 || 1. bhabala pu. 3 pU. 346-347 2. dhavala pu.. 3 pR. 366 2 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAthA 206 kAyamArgA/283 gAthArya-sUkSmakAya jIvoM ke saMkhyAtavebhAga aparyApta jIva haiM aura saMkhyAta bahubhAga pramANa paryApta jIva haiM, kyoMki sUkSma labdhiaparyApta jIvoM kI Ayu se sUkSmaparyApta jIvoM kI Ayu saMkhyAtaguNo hai / / 20 / / vizeSArtha sUkSma aparyApta jIvoM kI saMkhyA se sUkSma paryAptajIvoM kI saMkhyA saMkhyAtaguNI hai, damoMki apanI rAzi ke saMsthA enAbhA napA aparyApta jIva haiM aura saMkhyAtaveM bahubhAga pramANa paryApta jIva haiN| ekabhAga se bahubhAga saMkhyAta guraNA hai| sUkSma pRthivIkAyika paryApta jIva sUkSmapRthivIkAyika aparyAptoM se saMkhyAtaguNe haiN| saMkhyAta samaya guNAkAra hai| isI prakAra apakAyika, tejakAyika aura vAyukAyika jIvoM ke viSaya meM jAnanA caahie|' sUkSma pRthivIkAyika sUkSmajalakAyika, sUkSmatejakAyika, sUkSmavAyukAyika, sUkSmavanaspatikAyika, sUkSma nigoda jIva aura unake hI paryApta tathA aparyApta jIvoM kA kAla sUkSma ekendriya, sUkSmaekendriya paryApta aura sUkSma ekendriya aparyApta ke kAla ke samAna hai / sUkSma ekendriya paryAptaka jIva kitane kAla taka hotA hai ? eka jIva kI apekSA jaghanya kAla antamuhUrta hai aura utkRSTa kAla antamuhUrta hai| sUkSmaekendriya labdhyaparyAptaka jIva kitane kAla taka hote haiM ? eka jIva kI apekSA jaghanya kAla kSudrabhava grahaNa pramANa hai| paryAptaka jIvoM kI jaghanya Ayu se labdhyaparyAptaka jIva kI jaghanya Ayu saMkhyAtaguNI hIna hotI hai| jaghanya kAla meM jaghanya jIvoM kA saMcaya aura dIrghakAla meM adhika jIvoM kA saMcaya hotA hai| jo anupAta kAla kA hai vahI anupAta saMcita jIvoM kI saMkhyA kA hai| jaise apramattasaMyata nAmaka sAtaveM gugAsthAna ke kAla se pramattasaMyata chaThe guNasthAna kA kAla duguNA hai ataH apramattasaMyata guNasthAnavI jIvoM kI saMkhyA se pramattasaMyata guNasthAnavartI jIvoM kI saMkhyA duguNI hai| sUkSma aparyAptakoM kI Ayu se sUkSma paryAptakoM kI prAyu saMkhyAtaguNI hai| isI anupAta se sUkSmaaparyAptajIvarAzi se sUkSmaparyAptajIvarAzi saMkhyAtaguNI hai / guNAkAra kA pramANa saMkhyAta samaya hai| pallAsakhejjavahidapadaraMgulabhAjide jagappadare / jalabhUriNapavAdarayA puSNA prAvaliprasaMkhabhajidakamA // 2063 gAthArtha -palya ke asaMkhyAtaveM bhAga se vibhakta pratarAMgula, usase bhAjita jagatpratara pramANa bAdara jalakAyika jIva haiN| isako pAvalI ke asaMkhyAta bhAga se vibhakta karane para pRthivIkAyika bAdara paryApta jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| punaH usako prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para nigoda se pratiSThita pratyeka vanaspati kAyika paryApta jIvoM kA pramANa prApta hotA hai, punaH usako pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM bhAga dene para apratiSThita pratyeka vanaspati paryApta jIvoM kA pramAraNa AtA hai / / 206 / / 1. "suhamaputabikAiyapajjattA sNkhejjgurgaa| ko guNagAro ? saMgvejjasa mayA / " [zravala pR. 3 pR. 367] / 2. "evaM cAu-teu-vAuNaM jANi UraNa pattanvaM / "dhavala pu. 3 pR. 366] / 3. dhavala pu. 4 pR. 405 sUtra 151 / 4. dhavala pu. 4 pR. 364-365 sUtra 122, 123, 124 / 5. dhabala pu. 4 pR. 396 mUtra 125-126 / 6. ghavala pu. 4 pR. 366 sUtra 126 ko TIkA / 7. dhavala pu. 3 pR. 601 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 / mo. sA. jIvakANDa vizeSArtha yahA~ 'aMgula' zabda kahA gayA hai, usase pramANAMgula kA grahaNa karanA caahie|" usa pramANAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kA jo varga arthAt pratarAMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga, jo palya ke zrasaMkhyAtaveM bhAga se pratarAMgula ko bhAga dene se prApta huA, tadrUpa pratibhAga arthAt bhAgAhAra yA avahArakAla hai / isa avahArakAla se bAdara jalakAyika paryApta jIvoM ke dvArA jagatpratara grapahRta hotA hai / - gAthA 210 malyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga sUcyaMgula ko bhAjita karake jo labdha prAve usako vargita karane para pratarAMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga prApta hotA hai| yaha bAdara apakAyika paryApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai / isa bAdara akAyika paryAptajIvoM ke avahArakAlako prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para bAdarapRthivIkAyika paryApta jIvoM kA avahAra kAla hotA hai / isa bAdara pRthivI kAyika paryApta jIvoM ke zravahArakAla ko AvalI ke asaMkhyAta bhAgase guNita karane para bAranigoda-pratiSThita paryApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai| isa bAdara - nigoda-pratiSThita paryApta jIvoM ke bahAra kAla ko AvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga se guriNata karane para bAdara apratiSThita pratyeka vanaspati paryApta jIvoM kA avahAra kAla hotA hai| yahA~ avahArakAla ke uttarottara adhika hone kA kAraNa yaha hai ki pUrva pUrvavartI apanI-apanI rAzi bahuta pAI jAtI hai| ina avahAra kAloM se jagatpratara ko bhAjita karane para apane-apane dravya kA pramANa prApta hotA hai / 3 jitanA - jitanA bhAgAhAra ( avahAra kAla arthAt bhAjaka ) bar3hatA jAtA hai, utanA utanA hI labdha ( bhAgyaphala) hIna hotA jAtA hai / isa karaNasUtra ke anusAra bAdara jalakAyaparyAptajIvoM kA avahArakAla rUpa hai, ataH vAdara jalakAya paryApta jIvoM kA pramANa adhika hai / bAdara pRthivIkAya paryApta jIvoM kA avahArakAla zAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga guraNA hai ataH bAdara pRthivIkAya paryApta rAzi zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita bAdara jalakAya paryApta jIvarAzi pramANa hai arthAt bAdara jalakAya paryApta jIvarAzi ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para jo pramANa prApta ho, utanI bAdara-pRthivokAya paryApta jIvarAzi hai| bAdara - pRthivIkAya paryApta jIvoM ke avahAra kAla sevAdara - pratiSThita pratyeka vanaspati paryApta jIvoM kA avahAra kAla AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNA hai ataH bAdara pRthivIkAya paryApta jIvarAzi ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita karane para eka khaMDa pramAraga bAdara pratiSThita pratyeka vanaspati paryApta jIvarAzi hai / isako bhI puna: zrAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga se apahRta karane para bAdara apratiSThita pratyeka vanaspati paryApta jIvoM kA pramANa prApta hotA hai, kyoMki isakA avahAra kAla pUrva avahAra kAla se grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNA hai / isa prakAra pUrva - pUrva avahArakAla se uttarottara avahAra kAla zrAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa asaMkhyAtaguNA asaMkhyAtaguNA hotA jAtA hai / pUrvapUrva bAdara-paryApta jIvarAzi kI apekSA uttarottara bAdara paryApta prAvalI ke asaMkhyAtava bhAga prabhAga zrasaMkhyAtaguNI hona hotI gaI hai / bidA lilogAraNama saMvaM saMkhaM ca teubAUNaM / pajjatAraNa pamANaM tehi vihIragA apajjatA // 210 // 1. "elya aMgulamidi utte pamANAMgulaM ghetadavaM / " [ dhavala pu. 3 pR. 346 ] / 2. dhavala pu. 3 pR. 346 / 3. dhavala pu. 3 pR. 350 / Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 211 kAyamArgaNA: 285 gAthArtha-dhanAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa yAdara agnikAyika paryApta jIva haiM aura loka ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa bAdara vAyukAyika paryApta jIba haiN| apanI-apanI saMpUrNa bAdara paryApta rAzi meM se bAdara paryAptoM kA pramANa ghaTAne para bAdara aparyAptakoM kA pramANa prApta hotA hai / / 210 // vizeSArtha -bAdara tejaskAyika paryApta jIva dravya pramANa kI apekSA asaMkhyAta haiM jo asaMkhyAta prAvaliyoM ke vargarUpa hai kintu pAvalI ke dhana ke bhItara haiM arthAt ghanAvalI se hIna hai| prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se pratarAvalI ko bhAjita karake jo labdha pAve, usase pratarAvalI ke uparima varga ko bhAjita karane para bAdara tejaskAyika paryApta rAzi hotI hai| yaha asaMkhyAta pratarAbalI pramANa hai| isakA spaSTIkaraNa :--pratarAvalI kA usI ke uparima varga meM bhAga dene para pratarAvalI kA pramANa pAtA hai| pranagavalI ke dvitIya bhAga kA prana rAvalI ke uparima varga meM bhAga dene para do pratarAbaniyA~ labdha pAtI haiN| pratarAvalI ke tRtIya bhAga kA pratarAbalI ke uparima varga meM bhAga dene para tIna pratarAvaliyAM labdha pAtI haiN| isI prakAra nIce jAkara pAvalI ke asaMkhyAta bhAga se pratarAvalI ko khaNDita karake jo labdha prAve (pratarAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga) usakA pratarAvalI ke uparima varga meM bhAga dene para prasaMsthAna pratAniyAM ladha mAtI hai| itanA dhAdara tejaskAyika paryApta jIvoM kA pramANa hai|' prAvaliyAe baggo prAyaliyAsaMkhabhAgaguriNado du| tahmA ghaNassa aMto bAdarapajjattateUNaM // 77 // -ca ki prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se prAvalI ke barga ko gugita kara dene para bAdara tejaskAyika paryApta rAzi kA pramANa hotA hai, isalie vaha pramANa ghanAvalI ke bhItara hai| bAdara vAyukAyika paryApta jIva kSetra kI apekSA asaMkhyAta jagatpratara pramANa haiM jo loka ke saMkhyAtaveM bhAga hai / saMkhyAta se ghanaloka ko bhAjita karane para bAdara vAyukAyika paryApta jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| jagaseDhIe vammo jagaseTIsaMkhabhAgaguNido du| tahamA ghaNalogaMto bAvarapajjattavAUNaM // 7 // ---jagacchreNI ke varga ko jagancheNI ke saMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para bAdara vAyukAyika paryApti rAzi pAtI hai| isalie ukta pramANa ghanaloka ke bhItara prAtA hai / sAhAraNabAdaresu asaMkhaM bhAgaM asaMkhagA bhaagaa| puNNANamapuNNANaM parimANaM hodi aNukamaso // 211 // gAthArtha - sAdhAraNa bAdara jIvoM meM asaMkhyAtaveM bhAga to paryApta jIva haiM aura asaMkhyAta bahubhAga aparyApta jIvoM kA pramANa hai / / 211 / / vizeSArtha-vAdaranigoda paryApta jIva sabase snoka haiN| bAdaranigoda aparyApta jIva asaMkhyAta 1. dhavala pu. 3 pR. 250 sUtra 61 va. 251 / 2. dhavala pU. 3 pR. 355 / 3. bavala pU. 3. 355 mutra 94 | 4. zravala pu. 3 pR. 356 / 5. dhavala pu. 3 pR. 356 / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286/go, sA. jIvakANDa pAthA 212 guraNe haiN| asaMkhyAta loka guNAkAra hai| jina anantAnanta jIvoM kA sAdhAraNa rUpa se eka hI zarIra hotA hai, unheM nigodajIva kahate haiN| isa prakAra sAdhAraNa aura nigoda paryAyavAcI zabda haiN| jitanI bhI bAdaranigodarAzi hai usameM asaMkhyAta loka kA bhAga dene para ekabhAga pramANa bAdara nigoda paryApta jIva haiM aura zeSa bahubhAga pramANa bAdara nigoda aparyApta jIva haiN| yaha upayukta alpabahutva se siddha ho jAtA hai| zA-bAdaroM meM paryApta jIvoM ke stoka hone kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna-bAdara puNya prakRti hai aura paryApti bhI puNya prakRti hai| ukta nigoviyA jIvoM meM jinake bAdara aura paryArita donoM puNyaprakRtiyoM kA udaya ho, aise jIva stoka hote haiN| yahA~ para saMcayakAla kI vidhakSA nahIM hai, kintu puNyaprakRti kI vivakSA hai| prAvaliprasaMkhasaMkhegavahidapadaraMgulega hidapadaraM / kamaso tasatappuNNA puNNUragatasA apuNNA hu / / 212 // gAthArtha--pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita pratarAMgula kA jagatpratara meM bhAga dene para trasa jIvoM kA pramANa prApta hotA hai aura pAvalI ke saMkhyAtaveM bhAga se bhAjita pratarAMgula kA jagatpratara meM bhAga dene para paryAptatrasa jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| sAmAnya trasa rAzi meM me paryApta trasoM kA pramArA ghaTA dene para zeSa aparyApta prasoM kA pramANa hai / / 212 / / vizeSArtha--sakAyika labdhyaparyAptaka jIvoM kA pramANa paMcendriya labdhyaparyAptakoM ke pramANa ke samAna hai| zaGkA-dvIndriya, zrIndriya, caturindriya aura paMcendriya labdhyaparyAptakoM ko ekatra karane para sakAyika labdhyaparyAptaka jIvoM kA pramANa hotA hai| tava phira usakAyika ladhyaparyAptakoM kI prarUpaNA paMcendriya labdhyaparyAptakoM ko prarUpaNA ke samAna kaise ho sakatI hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki ubhayatra arthAt paMcendriya ladhyaparyAtaka aura asakAyika nabdhya paryAptaka, ina donoM kA pramANa lAne ke lie pratarAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa bhAgAhAra ko dekhabAra isa prakAra kA upadeza diyA hai| artha kI apekSA jo una donoM kI prarUpaNA meM vizeSa hai, usakA gaNadhara bhI nivAraNa nahIM kara skte| ata: paMcendriyoM ke prAdhAra se trasa jIvoM ke pramANa kA kathana kiyA jAegA, kyoMki donoM meM bhAgahAra kI samAnatA pAI jAtI hai ; jaise kSetra kI apekSA paMcendriya aura paMcendriya paryApta jIvoM ke dvArA sucyaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke vargarUpa pratibhAga se aura sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ke vargarUpa pratibhAga se jagatpratara apahRta hotA hai| 1. dhavala pu. 3 pR. 3723 2. "jesimavaMtANaMtajIvANamekka ceva sarIraM bhavadi sAdhAraNasyeNa te riNagodajIvA bhAMti 1" dhavala pR. 3 pR. 357 / 3. dhavala pu. 3 pR. 362 sUtra 102 / 4. dhavala pu. 3 pR. 363 / 5. dhavala pu. 3 pR. 314 sUtra 2 / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 213-215 kAyagArgaNA/287 kSetra kI apekSA trasakAyikoM dvArA sUcyaMgala ke asaMkhyAtave bhAga ke varga mhapa pratibhAga se aura isakAyika paryAptakoM ke dvArA sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ke vargarUpa pratibhAga se jagatpratara apahuta hotA hai|' isa sUtra dvArA kathita artha ko spaSTa karane ke lie vikalendriya va paMcendriya jIvoM kA tathA unake paryApta va aparyApta jIvoM kA pramANa lAne ke lie abahAra kAloM kA (bhAgAhAroM kA) kathana kiyA jAtA hai| pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se sucyaMgula ko bhAjita karane para jo labdha Ave usako vargita karane para dvIndriya jIvoM kA avahAra kAla hotA hai| dvIndriyoM ke avahArakAla ko prAbalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha Abe use uso dvIndriyoM ke avahArakAla meM milA dene para dvIndriya aparyApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai| isI dvIndriya aparyAptakoM ke abahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha prAve use usI dvIndriya aparyApta avahArakAla meM milA dene para trIndriya jIvoM kA avahArakAla hotA hai / punaH isa zrIndriya jIvoM ke avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha Abe, use usI trIndriya jIvoM ke vahArakAla meM milA dene para prondriya aparyAptakoM kA avahArakAla hotA hai| isI prakAra caturindriya, caturindriya aparyApta; paMcendriya aura paMcendriya aparyApta jIvoM ke avahArakAla ko Rma se prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita karake uttarottara eka-eka bhAga se adhika karanA caahie| anantara paMcendriya aparyApta jIvoM ke avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se gaNita karane para pratarAMgula ke saMdhyAtaveM bhAga pramANa trIndriya paryApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai| ise AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha pAve use usI trIndriya paryAptakoM ke avahArakAla meM milA dene para dvIndriya paryApta jIvoM kA avahArakAla hotA hai / isa dvIndriya paryAptakoM ke abahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaba bhAga se bhAjita karane para jo labdha Ave use usI dvIndriya paryApta pravahAra kAla meM milA dene para paMcendriya paryApta jIvoM kA avahAra kAla hotA hai| isa pacendriya paryApta jIvoM ke pravahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara dene para jo labdha prAve use usI paMcendriya paryApta avahArakAla meM milA dene para caturindriya paryApta jIvoM kA pravahArakAla hotA hai| yahA~ sarvatra rAzi vizeSa se rAzi ko apatita karake jo labdha prAve usameM se eka kama karake bhAgahAra rUpa prAvalI kA asaMkhyAtaveM bhAga utpanna kara lenA caahie| ina avahAra kAloM meM se pRthak-pRthaka jagatpratara ko bhAjita karane para apane-apane dravya kA pramANa AtA hai| prAvaliprasaMkhabhAgegavahida-pallUpasAyarachidA / bAdaratepariNabhUjalavAdANaM carimasAyaraM puNNaM // 213 / / tevi viseseraNahiyA pallAsaMkhejjabhAgametteNa / tamhA te rAsImo asaMkhalogeNa guriNavakamA / / 214 // diNNacchedeNava hiMdaTTacchedehi payadaviralaNaM bhjiye| laddhamidaiTarAsIramaraNopahadIe hodi payadadhaNaM // 215 / / 1. dhavala pu. : pR. 361 sUtra 170 / 2. dhavala pu. 3 pR. 315-316 / 3. ghabala pu. 3, pR. 315-16 / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288/go. sA. jIvakANDa gAyA 213-215 gAthArtha-yAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita patya ko sAgara meM se ghaTAne para jo zeSa rahe utane bAdaratejaskAya jIva ke ardhaccheda haiN| apratiSThita pratyeka, pratiSThita pratyeka, vAdara pRthivIkAyika, bAdarajalakAyika jIvoM ke ardhacchedoM kA pramANa Rma se pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA dobAra, tIna bAra, cAra bAra, pAMca bAra, palya meM bhAga dekara sAgara meM ghaTAne se jo labdha zeSa rahatA hai, utanA-utanA hai| bAdaravAyukAyika jIvoM ke ardhacchedoM kA pramANa pUrNasAgara pramANa hai / / 213 // yaha pratyeka ardhaccheda rAzi apanI pUrva-pUrva rAzi se palya ke asaMkhyAtaveM bhAga uttarottara adhika hai / ata: uttarottara jIvoM kA pramANa apane se pUrva jIvoM ke pramANa se asaMkhyAta lokaguNA hai / / 214 / / deya rAzi ke ardhacchedoM se bhAjita iSTa rAzi ke ardhacchedoM kA prakRta biralana rAzi meM bhAga dene se jo labdha prApta ho utanI bAra iSTa rAzi ko rakhakara paraspara guNA karane se prakRta dhana prApta hotA hai / / 21 / / vizeSArtha-eka sAgaropama meM se eka patya ko grahaNa karake aura usa palya ko grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita karake jo ekabhAga labdha Ave usako pRthaka sthApita karake zeSa bahubhAga ko usI rAzi meM arthAt palya kama sAgara meM milA dene para bAdaratejakAyika rAzi kI ardhacchedazalAkAe~ hotI haiM / jo ekabhAga pRthak sthApita kiyA thA usako phira bhI prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita karo, bahubhAga ko bAdaratejakAyika ke ardhacchedoM meM milAne para bAdara apratiSThita pratyekavanaspati jIvoM ko ardhaccheda zalAkAe~ hotI haiN| zeSa ekabhAga ke punaH pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita kara bahubhAga ko grahaNa kara bAdara apratiSThita pratyeka vanaspati ke ardhacchedoM meM milAne se bAdaranigoda pratiSThita pratyeka vanaspati jIvagazi ke ardhacchedazalAkAe~ hotI haiN| punaH zepa ekabhAga ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita kara bahubhAga ko bAdaranigoda pratiSThita pratyeka banaspatikAyika jIvarAzi ke ardhacchedoM meM milAne se bAdara pRthivIkAyika jIvarAzi kI ardhacchedazalAkAeM hotI haiN| zeSa eka bhAga ko punaH prAbalI ke prasaMdhyAtaveMbhAga se khaMDita karake bhAga ko bAdara pathivIkAyika jIvarAzi ke ardhacchedoM meM milAne se bAdara jalakAyika jIva rAzi kI ardhaccheda zalAkAeM hotI haiN| jo ekabhAga zeSa rahA thA usako bAdara jalakAyika jIvarAzi ke ardhacchedoM meM milAne se sampUrNa eka sAgara ke ardhaccheda pramANa bAdara vAyukAyika jIvarANi kI ardhaccheda zalAkAeM hotI haiN| bAdara tejaskAyika rAzi kI ardhacchedazalAkAroM kA viralana karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ko do rUpa karake paraspara guNita karane para bAdara tejaskAyika jIvarAzi utpanna hotI hai / athavA ghanaloka ke ardhacchedoM se bAdara tejaskAyika rAzi ke ardhacchedoM ke bhAjita karane para jo labdha prAbe, use viralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati ghanaloka ko dekara paraspara guNita karane para bAdara tejaskAyika rAzi utpanna hotI hai| athavA bAdara tejaskAyika rAzi ke ardhacchedoM ko bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka zarIra jIvoM ke ardhacchedoM meM se ghaTAkara jo rAzi zeSa rahe use biralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ko do rUpa karake paraspara guNita karane se jo rAzi utpanna ho usase bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka zarIra jIvoM kI rAzi ke bhAjita karane para vAdara tejaskAyika rAzi utpanna hotI hai| athavA. bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka rAzi ke jitane adhika ardhaccheda hoM utanI bAra bAdara vanaspati apratiSThita 1. ghavana pu. 3 pR. 344 / Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 216 yogamArgaraNA/281 pratyeka zarIra rAzi ke ardhaccheda karane para bhI bAdara tejaskAyika rAzi utpanna hotI hai| athavA dhanaloka ke ardhacchedoM se adhika ardhacchedoM ke bhAjita karane para vahA~ jo labdha prAbe use viralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati dhanaloka ko deya rUpa se dekara paraspara guNita karane para jo rAzi prAve usase bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka zarIra jIvarAzi ke bhAjita karane para bAdara tejaskAyika rAzi pAtI hai| isI prakAra bAdara nigoda pratiSThita pratyeka vanaspati, bAdara pRthivIkAyika, bAdara prakAyika aura bAdara vAyukAyika jIvoM ke apane-apane ardhacchedoM se bAdara tejaskAyika rAzi utpanna kara lenI caahie| bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra jIvarAzi ke ardhacchedoM ko vilita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ko do rUpa karake paraspara guNita karane para bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra jIva rAzi utpanna hotI hai| athavA ghanaloka ke arghacchedoM se bAdara vanaspatikAyika apratiSThita pratyekazarIra rAzi ke ardhacchedoM ke bhAjita karane para jo labdha prApta ho, usako viralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka-eka ke prati ghanaloka ko deya rUpa se dekara paraspara guNita karane para bAdara vanaspatikAyika apratiSThita pratyekazarIra rAzi utpanna hotI hai| bAdara tejaskAyika rAzi se bAdara vanaspati apratiSThita pratyeka zarIra rAzi ke utpanna karane para adhika ardhaccheda pramANa bAdara tejaskAyika rAzi ke duguriNata-duguNita karane para bAdara vanaspatikAyika apratiSThita pratyeka zarIra jIva rAzi utpanna hotI hai| athavA-adhika ardhacchedoM ko vilita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka ko do rUpa karake paraspara guNA karane se jo rAzi utpanna ho, usase bAdara tejaskAyika rAzi ko guNita karane para bAdara vanaspatikAyika apratiSThita pratyeka zarIra jIvarAzi hotI hai| athavA adhika ardhacchedoM ko ghanaloka ke ardhacchedoM se bhAjita karake jo labdha pAve use viralita karake aura usa viralita rAzi ke pratyeka eka-eka ke prati ghanaloka ko deyarUpa se dekara paraspara guNita karane se jo rAzi utpanna ho unase bAdara tejaskAyika jIvarAzi ko guNita karane para bAdara vanaspati apratiSThita pratyekazarIra jIvarAzi utpanna hotI hai| bAdara nigoda pratiSThita pratyeka zarIra vanaspati, bAdara pRthibIkAyika, bAdara apkAyika aura bAdara vAyukAyika jIvarAzi ke pramANa se bAdara vanaspatikAyika, apratiSThita pratyekazarIra rAzi ke utpanna karane para jisa prakAra ina rAziyoM se tejaskAyika jIvarAzi utpanna kI maI, usI prakAra utpanna karanI caahie| bAdara nigoda pratiSThita pratyeka zarIra vanaspatikAyika, bAdara pRthivI kAyika, vAdara prakAyika aura bAdara vAyukAyika kI isI prakAra prarUparaNA karanI caahie| isa prakAra gommaTamAra jIvakANDa meM kAyamArgaNA nAmaka pAThavA adhikAra pUrNa hussaa| 9. yogamArgaNAdhikAra yoga kA sAmAnya lakSaNa puggalavivAidehodayepa marAvayaNakAyajuttassa / jIvassa jA hu sattI kammAgamakAraNaM jogI // 216 / / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260/go. sA. jIvakANDa gAthA 216 ___ gAthArtha-pudgala vipAkI zarIra nAmakarma ke udaya se mana, vacana, kAya se yukta jIva ko jo karmoM ke grahaNa meM kAraNabhUta zakti hai, vaha yoga hai / / 216 / / vizeSArtha-isa gAmA meM yoga bana tahaNa kA hai| mana Atma-pradezoM meM karmoM ko| grahaNa karane kI zakti kA nAma yoga hai| AtmA meM yaha zakti svAbhAvika nahIM hai, kintu pudgalavipAkI zarIra nAmakarma ke udaya se mana, vacana, kAya se yukta saMsArI jIva meM utpanna hotI hai| jinake / pudgalavipAkI zarIra nAmakarma kA udaya nahIM hai, aise caudahaveM guNasthAnavartI jinadeva ke yoga kA / abhAva ho jAtA hai aura ve ayogakebalI ho jAte haiM / jo saMyoga ko prApta ho vaha yoga hai / ' saMyoga ko prApta hone vAle vastra Adi ke sAtha vyabhicAra doSa nahIM pAtA, kyoMki ve Atmadharma nahIM haiN| yadyapi kaSAya prAtmadharma hai tathApi usake sAtha / bhI vyabhicAra doSa nahIM pAtA, kyoMki kapAya karmoM ke grahaNa karane meM kAraNa nahIM pdd'tii| vaha to| sthitibandha va anubhAgabandha meM kAraNa hai / * athavA pradezaparispanda rUpa prAtmA kI pravRtti ke nimitta se kamoM ko grahaNa karane meM kAraNabhUta vIrya kI utpatti yoga hai / athavA AtmapradezoM kA saMkocavikotra / yoga hai| maNasA vacasA kAraNa cAvi juttassa viriy-prinnaamo| jovassa ppariNayobho jogo tti jiNehi giTThio // // mana, vacana aura kAya ke nimitta se hone vAlI kriyA se yukta prAtmA ke jo boryavizeSa utpanna hotA hai, vaha yoga hai| athavA jIva ke praNiyoga (parispandarUpa kriyA) yoga hai| aisA jina kA ! upadeza hai| mana kI utpatti ke lie jo parispandarUpa prayatna hotA hai, vaha manoyoga hai| vacana kii| utpatti ke lie jo parispanda rUpa prayatna hotA hai, vaha vacanayoga hai| kAya kI kriyA ke lie jo ! parispanda rUpa prayatna hotA hai vaha kAyayoga hai| zaGkA-prayatna buddhipUrvaka hotA hai aura buddhi manoyogapUrvaka hotI hai| aisI paristhiti meM manoyoga zeSa yogoM kA avinAbhAvI hai, yaha bAta siddha ho jAnI cAhie? aneka prayatna eka sAtha hote haiM, yaha bAta siddha ho jAtI hai ? samAdhAna-aneka yoga eka sAtha nahIM ho sakate, kyoMki kArya aura kAraNa ina donoM kI eka / kAla meM utpatti nahIM ho sktii| mana, vacana aura kAya ke avalambana se jIvapradezoM meM parispanda honA yoga hai| jIvapradezoM kA jo saMkoca-vikoca va paribhramaNa hotA hai , vaha yoga kahalAtA hai| 1. "vujyata iti yogaH / " [dhavala pu. 1 pR. 136] / 2. "Thidi-aNumAgA kasAyado hoti / " [go. ka. gA, 257] / 3. "mathavAtmapravRtteH kadiAna nibandhanavIryotpAdo yoga: 1 ayavAtmapradezAnAM saGkocavikocayogaH / " [dhavala pu. 1 pR. 140] 'prAtmapravRttesaMkocavikoco yog.|" [dhavala pu. 7 pR. 6 / 4. dhavala pu. 1 pR. / 140 / 5. ghaghala pu. 1 pR. 276 / 6. "manovAkkAyAvaSTaMbhabalena jIvapradezaparispando yoga iti / " [dhavala pu. 7 pR 6] / 7. dhavala pu. 10 pR. 437 / Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAthA 216 yogamArgaNA/261 zaGkhA -jIva kI gamanarUpa kriyA bhI to yoga hai / samAdhAna-jIva ke gamana ko yoga nahIM kahA jA sakatA, kyoMki aghAtiyA kamoM ke kSaya se Urdhvagamana karane vAle prayogakevalI ke sayogatva kA prasaMga prA jaayegaa|' mana se utpanna hue parispanda-lakSaNa vIrya ke dvArA jo yoga hotA hai vaha manoyoga hai| vacana se utpanna hue prAtmapradeza-parispanda-lakSaNa bIrya ke dvArA jo yoga hotA hai vaha vacanayoga hai| kAya se utpanna hue Atma-pradeza-parispanda-lakSaNa vIrya ke dvArA jo yoga hotA hai, vaha kAyayoga hai| manovargaNA se niSpanna hue dravyamana ke avalambana se jo jIva kA saMkoca-vikoca hotA hai, vaha manoyoga hai, bhASAvanA sambandhI pudgalaskandhoM ke avalambana se jo jIvapradezoM kA saMkoca-vikoca hotA hai, vaha vacanayoga hai / jo caturvidha zarIroM ke avalamba se jIva-pradezoM kA saMkoca-vikoca hotA hai, vaha kAyayoga hai| zA-jo jIvapradeza asthita haiM, unake karmabandha bhale hI ho, kyoMki asthita (parispanda, cala) rUpa prAtmapradeza yogasahita haiN| kintu jo jIvapradeza sthita (acala, parispanda rahita) haiM, unake karmabandha kA honA sambhava nahIM hai, kyoMki ve yoga se rahita haiN| pratizakA-yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? pratizakhA kA uttara-jIbapradezoM kA parispanda na hone se hI jAnA jAtA hai ki ve yoga se rahita haiN| parispanda rahita jIvapradezoM meM yoga kI sambhAvanA nahIM hai, kyoMki vaisA hone para siddha jIvoM ke bhI sayoga hone kI mApatti pAtI hai|4 / zaGkA kA samAdhAna- mana, bacana aura kAya sambandhI kriyA kI utpatti meM jo jIva kA upayoga (prayoga) hotA hai, vaha yoga hai aura karmabandha kA kAraNa hai| parantu vaha prayatna thor3e se jIvapradezoM meM nahIM ho sakatA, kyoMki eka jIva meM pravRtta hue ukta yoga kI thor3e se azyavoM meM pravRtti mAnane meM virodha pAtA hai, athavA eka jIva meM usake khaNDa-khaNDa rUpa se pravRtti hone meM virodha prAtA hai / isalie sthita (acala, aparispandAtmaka) jIvapradezoM meM kArmabandha hotA hai| dUsare yoga se sampUrNa jIvapradezoM meM niyama se parispanda hotA hai. aisA nahIM hai. kyoMki yoga se aniyama se usake hotI hai| tathA ekAntataH niyama nahIM hai. aisI bhI bAta nahIM hai, kyoMki jIvapradezoM meM jo parispanda utpanna hotA hai, vaha yoga se hI utpanna hotA hai, aisA niyama pAyA jAtA hai / isa kAraNa sthita (acala) jIvapradezoM meM bhI yoga ke hone se karmabandha ko svIkAra karanA caahie| zA-yoga kaunasA bhAva hai ? samAdhAna-'yoga' yaha anAdi pAriNAmika bhAva hai| isakA kAraNa yaha hai ki yoga na to aupazamika bhAva hai, kyoMki mohanIya karma kA upazama nahIM hone para bhI yoga pAyA jAtA hai / na vaha ...... 1. "na jIvagamaNaM jogo, ajogissa praghAdikammakhaeNa vuThaM gacchaMtarasa ti sajagatApa maMgAdo / " [dhavala, pu. 10 pR. 437] / 2. dhavala pu. 1 pR. 308 / 3. dhavala pu. 7 pR. 76 4. dhavala pu. 12 pR. 366 / 5. pravala .12 pR. 367 / Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262/go, sA, jIyakANDa gAdhA 216 kSAyika bhAva hai, kyoMki AtmasvarUpa se rahita yoga kI karmoM meM papa me utpatti mAnane meM viroSa pAtA hai| yoga ghAtikarmodayajanina bhI nahIM hai, kyoMki ghAtikarmodaya ke naSTa hone para bhI mayogakevalI meM yoga kA sadbhAva pAyA jAtA hai| yoga aghAtikarmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki adhAtikarmodaya ke raha) para bhI prayogakevalI meM yoga nahIM pAyA jAtA / yoga zarIra nAmakarmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki pudgalavipAko prakRtiyoM ke jIva-parispandana kA kAraraMga hone meM virodha hai / zaGkA-kArmaNazarIra pudgala viSAko nahIM hai, kyoMki usase pudgaloM ke varNa, rasa, gandha, sparza aura saMsthAna prAdi kA Agamana Adi nahIM pAyA jAtA hai| isalie yoga ko kAmaraNa zarIra se utpanna hone vAlA mAna lenA cAhie ? samAdhAna -nahIM, kyoMki sarvakarmoM kA prAzraya hone se kArmaNazarIra bhI pudagalavipAkI hI hai| isakA kAraNa yaha hai ki yaha sarva karmoM kA prAzraya yA prAdhAra hai / zaGkA - kAma NazarIra ke udaya vinaSTa hone ke samaya meM hI yoga kA vinAza dekhA jAtA hai / isalie yoga kArmaNazarIrajanita hai, aisA mAnanA cAhie ? samAdhAna-nahIM, kyoMki yadi aisA mAnA jAya to aghAtikarmodaya ke vinAza hone ke anantara ho binaSTa honevAle pAriNAmika bhavyatva bhAva ke bhI praudayikApane kA prasaMga prApta hogaa| isa prakAra upayukta vivecana se yoga ke pAriNAmikapanA siddha huaa| athavA 'yoga' yaha pauyika bhAva hai, kyoMki zarIra nAmakarma ke udaya kA vinAza hone ke pazcAt hI yoga kA vinAza pAyA jAtA hai| aisA mAnane para bhavyatvabhAva ke sAtha vyabhicAra bhI nahIM pAtA hai, kyoMki sambandha ke virodhI bhavyatva bhAva kI karma se utpatti mAnane meM virodha AtA hai ? yoga kaunasA bhAva hai, SaTkhaNDAgama meM eka anya vikalpa kA kathana nimna prakAra hai"kSAyopazamika labdhi se jIva manoyogI, vacanayogI aura kAyayogI hotA hai / / zaGkA-jIvapradezoM ke saMkoca aura trikoca arthAt vistAra rUpa parispanda 'yoga' hai| yaha parispanda karmoM ke udaya se utpanna hotA hai, kyoMki karmodaya se rahita siddhoM ke vaha nahIM pAyA jaataa| prayogakevalI meM yoga ke abhAva se yaha kahanA ucita nahIM hai ki yoga praudayika nahIM hotA, kyoMki ayogakevalI ke yadi yoga nahIM hotA to zarIra nAmakarma kA udaya bhI to nahIM hotaa| zarIra nAmakarma ke udaya se utpanna hone vAlA yoga usa karmodaya ke binA nahIM ho sakatA, kyoMki vaisA mAnane se atiprasaMga doSa utpanna hogaa| isa prakAra jaba yoga praudayika hotA hai to yoga ko kSAyoSaza mika kyoM kahA jAtA hai ? samAdhAna --aisA nahIM, kyoMki jaba zarIra nAmakarma ke udaya se zarIra banane ke yogya bahata se pudgaloM kA saMcaya hotA hai aura bIryAnta rAya karma ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAva se ba unhIM spardhakoM ke matvopazama se tathA dezaghAtI spardhakoM ke udadha se utpanna hone ke kAraNa kSAyopaza mika 1. tha. pu. 5 pR. 225-226 / 2. dha. pu. 7 pR. 75 / Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 217-216 yogamArgaNA / 263 at bar3hatA hai taba usa vIrya ko pAkara cUki jIvapradezoM kA saMkoca - vikoca bar3hatA hai, isalie yoga kSAyopazamika hai / " zaGkA-yadi vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna hue bala kI vRddhi aura hAni se jIvapradezoM ke parispanda kI vRddhi aura hAni hotI hai, to jisake antarAya karma kSINa ho gayA hai aise siddha jIva meM yoga kI bahulatA kA prasaMga AtA hai ? samAdhAna- nahIM AtA, kyoMki kSAyopazamika bala se kSAyika bala bhinna dekhA jAtA hai / kSAyopazamika bala kI vRddhihAni se vRddhi-hAni ko prApta hone vAlA jIvapradezoM kA parispanda kSAyika bala se vRddhi hAni ko prApta nahIM hotA, kyoMki aisA mAnane se to atiprasaMga doSa AjAyegA / zaGkA - yadi yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna hotA hai, to sayogakevalI meM yoga prabhAva kA prasaMga zrAtA hai ? samAdhAna- nahIM AtA, kyoMki yoga meM kSAyopazamika bhAva to upacAra se mAnA gayA hai / asala meM yoga pradayika bhAva hI hai / audayika yoga kA sayogakevalI meM prabhAva mAnane meM virodha AtA hai| yoga mArgAdadhika hai, kyoMki vaha nAmakarma kI udIraNA va udaya se utpanna hotI hai / 3 yoga kI utpatti tatprAyogya aghAtiyA karma ke udaya se hotI hai, ataH yoga audayika bhAva hai| zaGkA - yoga ko kSAyopazamika bhI to kahA gayA hai ? samAdhAna - vIryAntarAya ke kSayopazama se yoga kI vRddhi dekhakara kSAyopazamika kahA gayA hai| vaha bhI ghaTita ho jAtA hai | 4 yogavizeSa kA lakSaNa maravarapANa pattI saccAsaccu bhayapraNubhayatyesu / 5 taNNAmaM hovi tadA tehi du jogA hu tajjogA ||217 / / sabbhAvo saccamaraNo jo jogo terA saccamaragajogo / tadivarIdo moso jANubhayaM saccamosaM ti // 218 // raMga saccamo jutto jo du maraNo so prasacca mosamaraNo / jo jogo teraNa have saccamoso du maraNajogo // 216 // * 1. dha. pu. 7 pR. 75 / 2. dhavala pu. 7 . 76 3. dhavala pu. 9 pR. 316 / 4. dhavala pu. 10 pR. 436 / 5. mudrita pustaka meM 'sambhASamaNe sacco' yaha pATha hai jo prazuddha pratIta hotA hai kintu dhavala pu. 1. 281 para 'sanbhAvasaccamaraNa' yaha pATha hai, isako hI yahA~ para par3A kiyA gayA hai| 6. dhavala pu 1 pR. 262 / prA.paM.saM 0 pu. 18 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 /go. sA. jIvakANDa gAthA 217-219 gAthArtha-satya, asatya, ubhaya aura anubhaya padArthoM meM jo mana vacana kI pravRtti hotI hai usa samaya meM mana aura vacana kA vahI nAma hotA hai aura usake sambandha se usa pravRtti (yoga) kA bhI vahI nAma hotA hai / / 217 / / sadbhAva so satya hai usa sambandhI mana satyamana hai / usa satyamana se honevAlA yoga satya manoyoga hai, isase viparItayoga mRSAmanoyoga hai, ubhaya rUpayogasatyamRSAmanoyoga hai / / 218 // jo mana, satya aura mRSA se yukta nahIM hotA vaha asatyamRSAmana hai, usase hone vAlA yoga asatyamRSAmanoyoga hai / / 21 / / vizeSArtha-manoyoga cAra prakAra kA kahA gayA hai| isa sambandha meM nimna sUtra hai-- -'bhaNajogo camviho, saccamaNajogo mosamaNajogo sacamosamarAjogo asandhamosamaraNajogo cedi / / 46 // " [SaT khaNDAgama saMta-parUvaNA dhavala pu. 1 pR. 280] manoyoga cAra prakArakA hai, satyamanoyoga, mRSAmanoyoga, satyamUSAmanoyoga, asatyamRSAmanoyoga / / 46 // satya, avitatha aura amogha, ye ekArthavAcI zabda haiN| satya sambandhita mana satyamana hai aura usake dvArA jo yoga hotA hai vaha satyamanoyoga hai / isase viparItayoga mRSAmanoyoga hai / jo yoga satya aura mRSA ina donoM ke saMyoga se utpanna hotA hai vaha satyamRSA manoyoga hai| satyamanoyoga aura mRSA manoyoga se vyatirikta yoga asatyamRSAmanoyoga hai| zaGkara-asatyamRSAmanoyoga arthAt anu bhayamanoyoga kaunasA hai ? samAdhAna--samanaska jIvoM meM vacanapravRtti mAnasazAnapUrvaka hotI hai, kyoMki mAnasajJAna ke binA unameM vacana-pravRtti nahIM pAI jaatii| isalie una cAroM meM se satyavacananimittaka mana ke nimittase hone vAle yoga ko satyamanoyoga kahate haiN| asatya bacana-nimittaka mana se hone vAle yoga ko asatya manoyoga kahate haiN| satya aura mRSA ina donoM rUpa bacananimittaka manase hone vAlA yoga ubhaya manoyoga hai| ina tInoM prakAra ke vacanoM se bhinna AmantraNa prAdi anubhaya vacana nimittaka mana se hone vAlA yoga anubhaya manoyoga hai| tathApi yaha kathana mukhyArtha nahIM hai, kyoMki isakI sampUrNa mana ke sAtha vyApti nahIM pAI jAtI hai| arthAt ukta kathana upacArita hai kyoMki bacana kI satyAdikatA se mana meM satya Adi kA upacAra kiyA gayA hai / zaGkA--yahA~ para nirdoSa artha kaunasA lenA cAhie / samAdhAna-mana kI yathArtha pravRtti satyamana hai / 2 jaisI vastu hai vaisI pravRtti karane vAlA satya mana hai| isase viparIta mana asatyamana hai| satya aura asatya ina donoM rUpa mana ubhaya mana hai| tathA jo saMzaya aura anadhya basAya rUpa jJAna kA kAraNa hai vaha anUbhaya mana hai| athavA mana meM satya, asatya Adi bacanoM ko utpanna karanelpa yogyatA hai, usakI apekSA se satyavacanAdi ke nimitta se hone ke kAraNa jise pUrva meM upacAra kahA gayA hai, vaha kathana mukhya bhI hai| mAmAnya manoyoga, satyamanoyoga tathA asatyamRSAmanoyoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayoga 1. dhavala pu. 1 pR. 281 / 2. yathAvastupravRkSa manaH satyApana: / [dhavala pu. 1 pR. 281] / Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 217-216 yogamArgaNA/265 kevalI paryanta hote haiN|' zaGkA-cAra manoyogoM ke atirikta (sAmAnya) manoyoga isa nAma kA pAMcAM manoyoga kahA~ se prAyA? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki bhedarUpa cAra prakAra ke manoyogoM meM rahane vAle sAmAnya yoga ke pAMcavIM saMkhyA bana jAtI hai| zaGkA-vaha sAmAnya kyA hai, jo cAra prakAra ke manoyoga meM pAyA jAtA hai| samAdhAna-yahA~ para sAmAnya se mana kI sadRzatA kA nahaNa karanA caahie| mana kI utpatti ke lie jo prayatna hotA hai, vaha manoyoga hai| zaGkA pUrvaprayoga se prayatna ke binA bhI mana kI pravRtti dekhI jAtI hai ? samAdhAna-yadi prayatna ke binA bhI mana kI pravRtti hotI hai to hone do, kyoMki aise mana se hone vAlA yoga manoyoga hai, yaha artha yahA~ para vivakSita nahIM hai| kintu mana ke nimitta se jo parispandarUpa prayatnavizeSa hotA hai, vaha yahA~ para yogarUpa se vivakSita hai| zaGkA--kevalIjina ke satyamanoyoga kA sadbhAva rahA Ave, kyoMki vahA~ para varatu ke yathArtha jJAna kA sadbhAva pAyA jAtA hai| parantu unake asatyamRSAmanoyoga kA sadbhAva sambhava nahIM hai, kyoMki vahA~ para saMzaya aura anadhyavasAyarUpa jJAna kA prabhAva hai ? samAdhAna--nahIM, kyoMki saMzaya aura anadhyabasAya ke kAraNa rUpa bacana kA kAraNa mana hone se usa meM bhI anUbhayarUpa dharma raha sakatA hai| ataH sayogI jina meM anubhaya manoyoga kA sadbhAva svIkAra kara lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| zaGkA-kevalI ke vacana saMzaya aura amadhyavasAya ko paidA karate haiM, isakA kyA tAtparya hai ? samAdhAna -kevalI ke jJAna ke viSayabhUta padArtha ananta hone se aura zrotA kA kSayopazama atizaya rahita hone se kevalI ke vacanoM ke nimitta se saMpraya aura anadhyavamAya ko utpatti ho sakatI hai| zaGkA-tIrthaDaroM ke vacana anakSara rUpa hone ke kAraNa svanirUpa haiM, isalie ve ekarUpa haiM, aura ekarUpa hone ke kAraNa ve satya aura anubhaya rUpa do prakAra ke nahIM ho sakane / samAdhAna---nahIM, kyoMki kevalI ke vacanoM meM 'syAt' ityAdi rUpa se anubhayavacana kA sadbhAva pAyA jAtA hai / isalie kevalI kI dhvani anakSarAtmaka hI hai, yaha bAta prasiddha hai| zaGkA-bevalI ke dravyamana kA sadbhAva rahA Ave parantu vahA~ para usakA kArya nahIM pAyA jaataa| 1. "magA jogo mumnamAjogo asaccamosamaNajogo maNi micchAiTi-ppaDi jAva sajogine bali ti / / 501 // " [dhavala pu. 1 pR. 982] / 2. dhavala. pu. 1 pR. 28 / Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 / go. sA. jIvakANDa nAthA 220-221 samAdhAna- dravyamana ke kAryarUpa upayogAtmaka kSAyopazamika Ana kA abhAva bhale hI rahA Ave, parantu dravyamana ke utpanna karane meM prayatna to pAyA ho jAtA hai, kyoMki dravyamana kI varmaNAoM ko lAne ke lie hone vAle prayatna meM koI pratibandhaka kAraNa nahIM pAyA jaataa| isalie yaha siddha huA ki usa mana ke nimitta se jo AtmA kA parispanda rUpa prayatna hotA hai, vaha manoyoga hai / " zaGkA - jaba kevalI ke (bhAva) mana nahIM hai, to usase satya aura anubhaya ina do prakAra ke vacanoM kI utpatti kaise ho sakatI hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki upacAra se mana ke dvArA una donoM prakAra ke vacanoM kI utpatti kA vidhAna kiyA gayA hai| satya manoyoga aura ubhayamanoyoga saMjJI mithyAdRSTi guNasthAna se lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha guNasthAna taka pAye jAte hai / " zaGkA - kSapaka aura upazamaka jIvoM ke satyamanoyoga aura anubhava manoyoga kA sadbhAva rahA Ave, parantu zeSa do arthAt grasatyamanoyoga aura ubhayamanoyoga kA sadbhAva nahIM ho sakatA hai, kyoMki ina donoM meM rahane vAlA zrapramAda vaha asatya aura ubhayamana ke kAraNabhUta pramAda kA virodhI hai| arthAt kSapaka aura upazamaka pramAdarahita hote haiM, isalie unake asatya manoyoga aura ubhayamanoyoga nahIM pAye jA sakate haiM ? samAdhAna- nahIM, kyoMki AvaraNakarma se yukta jIvoM ke viparyaya aura anadhyavasAya ke kAraNabhUta mana kA sadbhAva mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai / parantu isake sambandha se kSapaka yA upazamaka jIva pramatta nahIM mAne jA sakate, kyoMki pramAda moha kI paryAya hai / dasavihasacce vayaNe jo jogo so du saccavacijogo / tavirozro moso jANubhayaM saccamoso ti // 220 // * jo sova saccamoso so jAraNa prasacca mosavacijogo / zramaNANaM jA bhAsA sarapaNAtaraNI zrAdI // 22 // * gAthArtha dasa prakAra ke satyavacana meM jo yoga hotA hai, vaha satya vacana yoga hai| isase viparIta yoga mRSA vacanayoga hai| satya-mRSA vacanayoga ubhaya vacanayoga hai| jo vacana na to satyarUpa ho aura na mRSA hI ho vaha asatyamRSA vacanayoga hai| prasaMjJo jIvoM kI bhASA aura saMjJo jIvoM meM jo maMtra Adi bhASA hai vaha granubhaya bhASA hai / / 220-221 // 1. babala pu. 1 pR. 284 / 2. dhavala pu. 1 pR. 265 3. "momamaraNa jogosaccamo samaNajogI saei micchAiTTi - phuDi jAva khIzA kasAya- bIyarAya-dumatyA tti // 51 // " [tra. pu. 1 pR. 265 ] 4. zradala pu. 1 pR. 2066 prA. paM. saM. pR. 11 mA 61 va pR. 578 gA. 85 5. jala pu. 1 pR. 286 prA. paM. sa. pU. 19 gA. 92 va pR. 578 mA. 86 // Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 220-221 yogamArgA/267 vizeSArtha-"dhaciogo caudivaho saccacijogo mosavacijogo saccamosacijogo asaccamosavacijogo cedi" [dhavala pu. 1 pR. 286] / bacanayoga cAra prakAra kA hai:-satyavacanayoga, asatyavacanayoga, ubhayavacana yoga aura anubhaya vacanayoga / sAmAnya bacanayoga aura anubhaya vacanayoga dvIndriya jIva se lekara sayogakevalI terahave guNasthAna taka hotA hai| zA-anubhaya mana ke nimitta se jo vacana utpanna hotA hai vaha anubhaya vacana hai, yaha pUrva meM kathana kiyA gayA hai| aisI avasthA meM dvIndriyAdi asaMjJIjIvoM ke anubhaya vacanayoga kaise ho sakatA hai ? samAdhAna - yaha koI ekAnta nahIM hai ki sampUrNa bacana mana se hI utpanna hote haiM / yadi sampUrNa vacanoM kI utpatti mana se hI mAna lI jAve to mana rahita kevaliyoM ke vacanoM kA abhAva prApta hogaa| zaGkA-vikalendriya jIvoM ke mana ke binA jJAna kI utpatti nahIM ho sakatI aura jJAna ke binA vacanoM kI pravRtti nahIM ho sakatI ? ___ samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki mana se hI jJAna kI utpatti hai, yaha koI ekAnta nahIM hai| yadi mana se hI jJAna kI utpatti hotI hai yaha ekAnta mAna liyA jAtA hai, to zeSa indriyoM se jJAna kI utpatti nahIM ho sakegI, kyoMki sampUrNa jJAna kI utpatti mana se mAnate ho / athavA mana se samutpanatvarUpa dharma indriyoM meM raha bhI to nahIM sakatA, kyoMki dRSTa, zruta aura anubhUta ko viSaya karanevAle mAnasa jJAna kA dUsarI jagaha mAnane meM virodha pAtA hai / yadi mana ko cakSu Adi indriyoM kA sahakArI kAraNa mAnA jAya, to bhI nahIM banatA, kyoMki prayatna sahita AtmA ke sahakAra kI apekSA rakhane vAlI indriyoM se indriyajJAna kI utpatti pAI jAtI hai| zaGkA-samanasva jIvoM meM so jJAna kI utpatti manoyoga se hI hotI hai / samASAna-nahIM, kyoMki aisA mAnane para kevalajJAna se vyabhicAra AtA hai| zaMkA-to phira aisA mAnA jAya ki samanaska jIvoM ke jokSAyopazamika jJAna hotA hai vaha manoyoga se hotA hai| samAdhAna-yaha koI doSa nahIM, yaha to iSTa hI hai / zaMkA-manoyoga se vacana utpanna hote haiM, yaha jo pahale kahA gayA thA, vaha kaise ghaTita hogA? samAdhAna--yaha zaMkA koI doSajanaka nahIM hai, kyoMki 'manoyoga se vacana utpanna hotA hai' yahA~ para mAnasa jJAna kI 'mana' yaha saMjJA upacAra se rakhakara kathana kiyA hai| 1. "vacijogo pramaccamosavacijogo bII diyaH ppaDi jAvasajogikevali ti // 53 / / " [dhavala pu. 1 3.257] / 2. dhavala pu. 1 pR. 287 / Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268/mo. sA. jIvakANDa gAyA 222-224 zaGkA vikalendriyoM ke bacanoM meM anubhayapanA kaise prAsakatA hai ? samAdhAna-vikalendriyoM ke bacana anadhyavasAya rUpa jJAna ke kAraNa haiM, isalie unheM anubhayarUpa kahA hai|' zaGkA-vikalendriyoM ke vacanoM meM dhvaniviSayaka adhyavasAya arthAt nizcaya to pAyA jAtA hai, phira unheM anadhyavasAya kA kAraNa kyoM kahA jAtA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki yahA~ para anadhyavasAya se vaktA ke abhiprAya viSayaka adhyavasAya kA abhAva vivakSita hai| satya vacanayoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayogakevalI guNasthAna taka hotA hai / dasoM hI prakAra ke satyavacanoM ke upayukta teraha gRNasthAnoM meM pAye jAne meM koI virodha nahIM AtA hai, isalie unameM dasoM prakAra ke satyavacana hote haiM / mRSAvacanayoga aura satyamRSAbananayoga saMjJI mithyASTi se lekara kSINa kaSAya-bItarAgachapastha guNasthAna taka pAye jAte haiN|' zaGkA-jisakI kApAyeM kSINa ho gaI haiM aise jIva ke vacana asatya kaise ho sakate haiM ? samAdhAna--aisI zaMkA vyartha hai, kyoMki asatya bacana kA kAraNa ajJAna bArahaveM guNasthAna taka pAyA jAtA hai, isa apekSA se vahA~ para asatya vacana ke sadbhAva kA pratipAdana kiyA hai aura isIlie ubhaya saMyogaja satyamRSA vacana bhI bArahaveM guNasthAna taka hotA hai, isa kathana meM koI virodha nahIM aataa| ___ zaGkA-vacanagupti kA pUrI taraha se pAlana karane vAle kaSAyarahita jIvoM ke vacanayoga kaise sambhava hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki kaSAya rahita jIvoM meM antarjalpa ke pAye jAne meM virodha nahIM pAtA / " dRSTAntapUrvaka dasa prakAra ke satya vacana jagavadasammadiThavaragANAme rUve paTuccavavahAre / saMbhAvarage ya bhAve uvamAe dasavihaM saccaM // 222 // bhattaM vevI caMdappahapaDimA taha ya hovi jirnndtto| sedo digdho rajjhadi kurotti ya je have vayaNaM // 223 // sakko jaMbUdIvaM pallavi pAyavajjavayaNaM ca / pallovamaM ca kamaso jagapadasaccAdi diTThatA / / 224 // 1. dhavala pu. 1 pR. 287 / 2. "saccavacijogo saNimicchAidvi-ppaTi jAva sajogi kevali ti / / 54 // " [dhavala pu. 1 pR. 288] / 3, "mosavaci jogo saccamosa vacijogo saNiNa micchAiTTi-ppaTuDi jAba khINAkamAya-vIyarAya-chadumatthA ti / / 55 / / '' [dhavala pR. 1 pR. 286] / 4. dhavala pu. 1 pR. 286 / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 222-224 yogamArgagA / 266 gAthArtha - janapada satya, sammati satya, sthApanA satya, nAma satya, rUpasatya, pratItyasatya, vyavahAra satya, sambhAvanA satya bhAva satya, upamA satya / yaha dasa prakAra kA satya hai / jaise ( 1 ) bhakta, (2) devI ( 3 ) zrI candraprabhu pratimA, (4) jinadatta, (5) zveta ( 6 ) lambA, baDA, (7) bhAta pakatA hai, (6) indra jambUdvIpa ko ulaTA kara sakatA hai, (6) pAva vacana, (10) palyopama ; ye kramase janapada satya zrAdi ke dRSTAnta haiM ||222-224 / / vizeSArtha - ( 1 ) jisa dezameM jo zabda rUr3ha ho rahA hai yA pravRtti meM prArahA hai vaha janapadasatya hai, jaise zrodana ko mahArASTra meM bhAtu kahate haiM, prAMdhrapradeza meM vaMTaka yA mukUDu kahate haiM / karNATa dezameM 'kulu' kahate haiM / dravir3a deza meM 'cora' kahate haiN| isa prakAra zrodana bhinna-bhinna dezoM meM bhinna-bhinna nAmoM se kahA jAtA hai| jisa deza meM 'prodana' jisa nAma se kahA jAtA hai usa deza me vaha zabda janapada satya hai / ( 2 ) saMvRti arthAt kalpanA aura sammati arthAt bahuta manuSya usI prakAra mAnate haiM athavA sarvadeza meM samAna rUpa se rUr3ha nAma saMvRti satya hai, isI ko sammati satya bhI kahate haiM jaise paTarAnI ke atirikta anya mahilAoM ko devI kahanA / (3) eka vastu meM anya vastu kI sthApanA karake use mukhya vastu ke nAma se kahanA sthApanA satya hai jaise zrI candraprabha tIrthaMkara kI pratimA ko zrI candraprabha kahanA 1 ( 4 ) anya apekSA rahita mAtra vyavahAra ke lie kisI kA nAma rakhanA / jaise mAtra vyavahAra ke lie kisI vyakti kA nAma jinadatta rakha denA / yadyapi vaha jinake dvArA diyA huA nahIM hai tathApi mAtra vyavahAra ke lie jinadatta kahA jAtA hai| ( 5 ) yadyapi pudgala meM aneka guNa haiM tathApi rUpa kI mukhyatA se kahanA rUpa satya hai, jaise manuSya meM sparza-rasa-gaMdha va yAdi aneka guNa vidyamAna haiM tathApi gorA rUpa hone ke kAraNa gorA manuSya kahanA / isameM va guraNa kI mukhyatA hai anya guNa gauNa haiM / yaha rUpa satya hai / ( 6 ) anya vastu kI apekSA se vivakSita vastu ko hIna yA adhika kahanA vaha pratItya satya hai isako zrApekSika satya bhI kahA jAtA hai / jaise yaha dIrgha hai so hrasva kI apekSA dIrgha kahA gayA hai / yadyapi dIrgha kI apekSA vaha laghu bhI hai, parantu usakI vivakSA nahIM hai| ( 7 ) naigamAdi nayoM se kisI naya kI mukhyatA se vastu ko kahanA bahU vyavahAra satya hai / jaise naMgama naya kI mukhyatA se 'bhAta paka rahA hai|' yadyapi cAvaloM ke pakane ke pazcAt bhAta hogA / parantu bhAta paryAya rUpa pariNamana hone vAlA hai, bhrataH naigama naya kI apekSA usako bhAta kahane meM koI doSa nahIM hai / yaha vyavahAra satya hai / athavA saMgraha naya kI apekSA sarvapadArtha sat rUpa haiM kyoMki sat kahane se sarva padArthoM kA grahaNa ho jAtA hai yaha bhI vyavahAra satya hai / (8) zrasambhava kA parihAra karatA huA sambhAvanA kI apekSA vastu-dharma kA vidhAna karanA so sambhAvanA satya hai jaise indra meM jambUdvIpa ko ulaTane kI zakti hai / yadyapi indra ne jambudvIpa ko na kabhI ulaTA hai aura na ulaTegA tathApi indra kI zakti ke vidhAna kI apekSA yaha satya hai / yaha sambhAvanA satya hai / isameM kriyA kI apekSA nahIM rahatI, kyoMki kriyA zraneka bAhya kAraNoM ke milane para utpanna hotI hai / ( 6 ) atIndriya padArtha ke sambandha meM siddhAntavacana anusAra vidhi va niSedha kA saMkalpa rUpa pariNAma so bhAva hai / usa bhAva ko kahane vAle vacana bhAva satya haiN| jaise jo sUkha gayA hai yA agni meM pakAyA gayA hai yA yaMtra dvArA chinna-bhinna kiyA gayA hai athavA khaTAI vA namaka se mizrita vastu prAsuka hai; isakA sevana karane se pApa nahIM hotA aisA pApavarjanarUpa vacana bhAva satya hai / yadyapi usameM indriya gregocara sUkSma jIvoM kI sambhAvanA ho sakatI hai kintu pratIndriya jJAnI ne zrAgama meM prAsUka kahA hai ataH unako prAka kahanA bhAva satya hai / (10) jo kisI prasiddha padArtha kI samAnatA zranya padArtha meM kahanA vaha upamA satya hai / athavA dUsare prasiddha sadRza padArtha ko upamA kahate haiM / upamA ke Azraya se jo vacana bole Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300/go. sA. jIvakANDa gAthA 225-227 * jAte haiM ve upamA satya haiM; aMsa pahalopama: sya nAma gaDaDhe kA hai| jisane asaMkhyAtAsaMkhyAta roma ke agrabhAga usa gaDDhe meM Ate haiM, utane asaMkhyAtAsaMkhyAta samaya pramANa kAla ko palyopama kAla kahate haiN| anumayavacana ke bhedoM kA kathana AmaMtariga pAraNavaraNI yAcariNa yApuccharaNIya pnnnnvrnnii| paccakkhANI saMsayayayaNI icchANulomA ya // 22 // NavamI aNakkharagadA asaccamosA havaMti bhaasaao| sodArANaM jamhA vattAvattaM sasaMjarAyA // 226 / / gAthArtha-AmaMtraNI, AjJApanI, yAcanI, ApRcchanI, prajJApanI, pratyAkhyAnI, saMzayavacanI, icchAnulomnI, anAragatA ye mava prakAra kI anubhayAtmaka bhASA hai, kyoMki sunane vAle ko vyakta aura avyakta donoM hI aMzoM kA jJAna hotA hai / / 225-226 / / vizeSArtha-~"he devadatta yahA~ pAyo" isa prakAra ke bulAne vAle bacana prAmaMtraNI bhASA hai| 'yaha kArya karoM ityAdi prAjJArUpa vacana AjJApanI bhASA hai| yaha mujhako do' ityAdi yAcanArUpa vacana yAcanIbhASA hai / "yaha kyA hai" ityAdi prapanAramaka vacana ApRcchanI bhASA hai| "maiM kyA karU~" ityAdi sUcanAtmaka bacana prajJApanI bhASA hai| "maiM yaha tyAga karatA hU~" aise tyAga yA parihAra rUpa vacana pratyAkhyAnI bhASA hai / 'yaha bakapaMkti hai yA dhvajA paMkti hai' isa prakAra ke saMzayAtmaka vacana saMzayavacanI bhASA hai / 'mujhe bhI aisA hI honA cAhie' isa prakAra kI icchA vyakta karane vAle bacana icchAnulomnI bhASA hai / dvIndriya jIvoM se lekara asaMjJI paMcendriya taka ke jIvoM kI anakSarAtmaka bhASA hotI hai, jo apanI-apanI samasyA rUpa saMketa ko vyakta karane vAlI hai| yaha navamI anakSaragata bhASA hai / yaha nI prakAra kI bhASA anu bhaya vacana rUpa hai, kyoMki inake sunane se vyakta aura avyakta donoM hI aMzoM kA bodha hotA hai| sAmAnya aMza vyakta hone se ye bhASAe~ asatya bhI nahIM haiM aura vizeSa aMza vyakta na hone se ye satya bhI nahIM haiN| zA-anakSarI bhASA meM sAmAnya aMza bhI vyakta nahIM hai, phira usameM anubhayavacanapanA kaise saMbhava hai? samAdhAna--bolane vAle kA anakSara bhASA dvArA pukha-duHkhAdi ke alavana dvArA harSa Adi kA abhiprAya jAnA jAtA hai| ataH anakSarI bhASA meM bhI sAmAnya aMza vyakta hai| anakSarI bhASA vAle jIvoM ke saMketa rUpa vacana hote haiM, una vacanoM dvArA unake sukha-duHkha ke prakaraNa Adi kA avalambana karake usake mAdhyama se unake harSa zrAdi kA abhiprAya jAnA jAtA hai / cAroM prakAra ke manoyoga tathA vacanayoga kA mUla kAragara maNavayaragANaM mUlariNamittaM khalu puNNadehaudo du / mosubhayANaM mUlariNamittaM khalu hodi AvaraNaM // 227 // 1. siddhAnta cakravartI zrImadabhayacandra mUri TIkA anusAra / 2. siddhAntacakravartI zrImadabhayacandrakRta TIkA anusAra / Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 228-226 yogamArgagaNA/301 gAthArtha - (satya va anubhaya) manoyoga aura vacanayoga kA mUla kAraNa paryApti nAmakarma kA udaya aura zarIra nAmakarma kA udaya hai / mRSA va ubhaya manoyoga aura vacana yoga kA mUla kAraNa prAvaraNa kA tIna anubhAgodaya hai / / 227 / / vizeSArtha * gAthA ke pUrvArdha meM yadyapi sAmAnya mana va bacana yAMga kA kathana hai kintu sAmAnya mana va vacana se sattA ba anabhaya manoyoga aura vacanayoga kA grahaNa hotA hai kyoMki vizeSa ke binA sAmAnya 'svaraviSAraNa bat' hai|' mRSA aura ubhaya kA kathana gAthA ke uttarArdha meM kiyA gayA hai isaliye bhI pUrvArdha meM sAmAnya se satya va anabhaya kA grahaNa hotA hai| maSA va ubhaya manoyoga aura vacanayoga kA mukhya kAraNa AvaraNakarma ke anubhAga kA udaya hai anyathA kSINamoha bArahaveM gaNasthAna meM mRSA va ubhaya manoyoga aura bacanayoga kA kathana na kiyA jaataa| mAtra mohanIya karma hI mRSA va ubhaya manoyoga aura vacanayoga kA kAraNa nahIM hai, yadyapi kebalI bhagavAna ke yathArtha jJAna hone se satya bacanayoga to saMbhava' hai tathApi kevalI ke bacanoM ke nimitta se zrotA ko saMzaya aura anadhyavasAya kI utpatti ho sakatI hai kyoMki zrotA kSAyopazamika jJAna vAlA tathA atizaya rahita hai isalie kevalI ke anubhayavacana yoga bhI siddha ho jAtA hai|' ___sayogakevalI ke manoyoga kI sambhAvanA maNasahiyANaM vayaNaM diTTha tappuyAmidi sajogAe / utto maNodhayareriMgadiyaNANa hogammi // 228 / / aMgovaMgudayAdo davamaraNa? jiriMNadacaMdAhma / maragavAgaraNakhaMdhANaM AgamaraNAdo du bhaNajogo // 226 / / gAthArtha--manasahita jIvoM ke vacana prayoga manojJAna pUrvaka hI hotA hai ataH indriyajJAna rahita sayogakebalI meM upacAra se manoyoga kahA gayA hai| aGgopAGga nAmakarmodaya se dravya mana hotA hai, usa dravya mana ke liye kebalI bhagavAna ke manovargaNAoM kA Agamana hotA hai, isalie bhI manoyoga kahA gayA hai // 228-226 / / vizeSArtha- zaGkhA kevalI ke atIndriya jJAna hotA hai, isalie unake mana nahIM pAyA jAtA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki unake dravya mana kA sadbhAba pAyA jAtA hai / zaGkA-kevalI ke dravyamana kA sadbhAva rahA bhAve, parantu vahA~ para usakA kArya nahIM pAyA jAtA hai ? samAdhAna dravya mana ke kAryarUpa kSAyopazAmika jJAna kA abhAva bhale hI rahA grAve, parantu dravya mana ke utpanna karane meM prayatna to pAyA jAtA hai, kyoMki dravya mana kI bargaragAnoM ko lAne ke lie hone vAle prayatna meM koI pratibandhaka kAraNa nahIM pAyA jaataa| isalie yaha siddha huyA ki usa mana ke nimitta se jo Atma-parispanda rUpa prayatna hotA hai, vaha manoyoga hai| 1. "nivizepa hi sAmAnyaM bhavet kha ra viSANavata / " [aAlApapaddhati gA.6] / 2. dhavala pu. 1 pR. 283 / Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302/go. sA. jIvakApaDa gAthA 230-231 zaGkA-kevalI ke dravya mana ko utpanna karane meM prayatna vidyamAna rahate hue bhI vaha apane kArya ko kyoM nahIM karatA hai? samAdhAna-nahIM, kyoMki kevalI ke mAnasika jJAna ke sahakArI kAraNa rUpa kSayopazama kA abhAva hai, isalie unake manonimittaka jJAna nahIM hotA hai| zaGkara-jabaki kebalI ke yathArtha meM arthAt kSAyopazamika mana nahIM pAyA jAtA hai, to usase satya aura anubhaya ina do prakAra ke vacanoM kI utpatti kase ho sakatI hai ? samAdhAna --nahIM, kyoMki upacAra se mana ke dvArA una donoM prakAra ke vacanoM kI utpatti kA vidhAna kiyA gayA hai| saudArika kAyayoga aura audArika mizrayoga purumahadudArurAla eyaTTho saMvijANa tahmi bhavaM / aurAliyaM tamuccai paurAliyakAyajogo so // 230 // porAliya uttatthaM vijANa missaMta aparipuNNaM taM / jo teraNa saMpajogo porAliyamissogo so // 23 // gAthArtha-puru, mahAn udAra aura urAla ye zabda ekArthavAcaka haiN| udAra meM jo hotA hai vaha praudArika hai aura usake nimitta se hone vAlA yoga praudArika kAyayoga hai / / 230 / / he bhavya ! aisA jAno ki jisakA pahale svarUpa kahA hai. vahI zarIra jaba taka pUrNa nahIM hotA hai arthAt zarIraparyApti pUrNa nahIM hotI hai taba taka mizra hai aura usake dvArA hone bAle yoga ko zrIdArika mizra yoga kahate haiM / / 231 // vizeSArtha-audArika zarIra dvArA utpanna huI zakti se jIvapradezoM meM parispanda kA kAraNabhUta jo prayatna hotA hai vaha audArikakAyayoga hai| kArmaraNa aura audArika vargaNAoM ke dvArA utpanna hue vIrya se jIva ke pradezoM meM parispanda ke lie jo prayatna hotA hai vaha audArikamidhakAyayoga hai| udAra, pura aura mahAn ye eka hI artha ke vAcaka zabda haiN| usameM jo zarIra utpanna hotA hai vaha praudArika zarIra hai| zaGkA-praudArikagarIra mahAn hai, yaha vAta nahIM banatI hai, kyoMki vargaNA khaNDa meM kahA hai-- *praudArikazarIra dravya saMbandhI vargaNAoM ke pradeza sabase alpa haiM / usase asaMkhyAtaguNe vaikriyikazarIra 1. dhavala pu. 1 pR. 284 va 285 / 2. ye donoM gAthAe~ dhavala pu. 1 pR. 261 para gAthA 160 va 161 hai tathA prA.paM.saM. 520 para gAthA 63 va 14 hai kintu kucha akSaroM meM antara hai| 3. yavala pR. 1 pR. 281 va 26 / 4. "padesaappAbahue ti savayovAmo zrIrAliyasarIradavvayagaNApro padesa TTa dAe / / 785 / / ve uvi yasarIra dabvabammaraNAmo padesadAe prasasnejjaguNAgro // 786 / / prAhArasarIra datvavamahAzI padesavAe kasaMkhejjaguNAyo / 787 / / tejAsarIradavya vamgaragAyo padesaTThadAe prapaMtaguNAbho / / 788|| bhAsA-mamA-ka.mma yasaradAvavAgaNAmro padesaThThadAe prapaMtamuraNAmo ||786| dhavala pu. 14 pR. 560-562] / Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 230-231 yogamArgaraNa:/303 dravyasaMbandhI vargaNA ke pradeza haiM / usase asaMkhyAtaguNe mAhArakazarIra dravyasaMbandhI vargaNA ke pradeza haiM / usase anantaguNe tejasazarIra dravya saMbandhI vargaNA ke pradeza haiN| usase anantaguraNe bhASAdravyavagaMgA ke pradeza haiN| usase anantaguro manodravyavargaNA ke pradeza haiM aura usase anantaguNe kArmaNazarIra dravyavargaNA ke pradeza haiN|" samAdhAna-prakRta meM aisA nahIM hai, kyoMki avagAhanA kI apekSA audArikazarIra ko sthalatA bana jAtI hai| jaisAki vargaNA khaNDa meM kahA hai- 1kArmArA zarIra saMbandhI dravyavargaNA kI avagAhanA sabase sUkSma hai / manodravya vargaNA kI avagAhanA isase asaMkhyAtaguNI hai / bhASAdravyavargaNA kI avagAhanA isase asaMkhyAtaguragI hai| tejasa zarIra saMbandhI dravyavargaNA kI avagAhanA isase asaMkhyAtaguNI hai| prAhArazarIrasaMbandhI dravyavargaNA kI avagAhanA isase asaMkhyAtaguNI hai| vaikriyika zArIra saMbandhI dravyavargaNA kI avagAhanA isase asaMkhyAtaguNI hai / audArika zarIra saMbandhI dravyavargaNA . kI avagAhanA isase asaMkhyAtaguNI hai| athavA avagAhanA kI apekSA ugala hai| popa zIroM kI pragAhamA parA zarIra kI abagAhanA bahuta hai, isalie praudArikazarIra urAla hai| zaGkA--isakI avagAhanAke bahutva kA jJAna kaise hotA hai ? samAdhAna--kyoMki mahAmatsya kA praudArika zarIra pAMca sau yojana vistAra vAlA aura eka hajAra yojana aAyAma vAlA hotA hai| isase isakI avagAhanA kA bahutva jAnA jAtA hai| ___ zaGkA-sUkSmapRthivI, jala, agni, vAyu aura sAdhAraNa zarIroM ke sthUlapane kA abhAva hai| una sUkSmapRthivI Adi zarIroM meM audArika zarIra kaise sambhava hai ? samAdhAna nahIM; kyoMki sUkSmatara vaikriyika zarIra prAdi kI apekSA sUkSmazarIroM meM arthAta sUkSma pRthivIkAyika prAdi jIvoM ke sUkSmazarIroM meM sthUlapanA bana jAtA hai athavA paramAgama meM sUkSma pRthivIkAyika Adi jIvoM ke zarIra ko audArika kahA hai| zaGkhA---udAra zabda se urAla zabda kI niSpatti hone para praudArika zarIra kI mahattA kaise vanatI hai? samAdhAna--kyoMki praudArika zarIra nivRttigamana kA hetu hai aura aThAraha hajAra zIloM kI utpatti kA nimitta hai, isalie isakI mahattA bana jAtI hai| zarIraparyApti pUrNa hone ke pUrva antarmuhUrta kAla taka audArika mizrakAyayoga hotA hai, kyoMki usa samaya mAtra audArika vargaNAoM ke nimitta se prAtma-pradeza parispanda nahIM hotA, kintu 1. "progyAharAyappAbahue ni sabvatthodAmro kammaiyasarIradazvavaggaNAgro progAhagAe / / 760|| maraNadAnavaggaNAmo progANAe prasaMkhejja guNAso 61 // mAsAdayavaggaNApro progAharaNAe asaMvejjaguNAyo / / 7626 tejAsarIradabava ragaragAmI progAhaNAe asaMkhejjagugAyo ||763 // mAhArasarIradabvabaggarAyo yogAhaNAe asaMkhejjaguraNapo // 764 / / veviyagarIra davya varagaraNAmo ghogAhagAe asakhejjagurAyo / / 765 / / yorAliyasarIrapavvadAgaraNAyo progAhaNAe asaMkhejjaguhApro // 766||" badala gu. 14 pR. 562-564 / 2. dhavala pu. 14 pR. 322 / 3. siddhAntanavatI thImadamayacandra kRta ttiikaa| 4. dhavala pU. 14 pR. 323 / Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 / go. sA. jIvakANDa gAthA 232-233 karmazarIra ke saMbandha se yukta hokara hI zradArika vargaNAoM se yoga hotA hai| zradArika vargaNA aura kArmaNavargaNA ina donoM ke nimitta se yoga hotA hai, ata: yaha pradArika mizra kAyayoga hai / audArika kAyayoga aura zradArikamizrakAyayoga tiryaMcoM aura manuSyoM ke hotA hai / " zaGkA -- deva aura nArakiyoM ke auaudArikazarIra nAmakarma kA udaya kyoM nahIM hotA ? samAdhAna- nahIM hotA, kyoMki svabhAva se hI una ke zrIdArika zarIra nAmakarma kA udaya nahIM hotA | athavA devagati aura narakagati nAmakarma ke udaya ke sAtha audArika zarIra nAmakarma kA virodha hai, isalie unake audArika zarIra kA udaya nahIM pAyA jAtA / phira bhI tiyaMcoM aura manuSyoM ke pradArika aura audArika mizrakAyayoga hI hotA hai aisA niyama nahIM hai, kyoMki isa prakAra kA niyama karane para tiryaMcoM aura manuSyoM meM kAryaMNakAyayoga Adi ke prabhAva kI Apatti A jAegI / isalie pradArika aura audArikamizra kAyayoga manuSyoM ke aura ticoM ke hI hotA hai, aisA niyama jAnanA caahie| vaikriyika kAyayoga aura vaikriyika mizrakAyayoga vivihaguraNa iDDitaM vivikariyaM vA hu hodi vegudhvaM / tisse bhavaM ca NeyaM begubviyakAyajogo so // 232 // 3 veguvviyattatthaM vijAraNa missaM tu aparipuSNaM taM / jo teraNa saMpajogo guvviya missajogo so // 233 // * gAthArtha-vivadha guNa-RddhiyoM se yukta prathavA viziSTa kriyAvAlA zarIra vikriya athavA vimurva hai / usameM utpanna hone vAle yoga ko vaigurvika vaikriyika kAyayoga jAnanA caahie| he bhavya ! jaba taka ukta svarUpavAle vaiRiyika zarIra kI paryApta aparipUrNa rahatI hai taba taka vakriyika mizrakAya jAnanA caahie| aura usake dvArA hone vAlA saMprayoga vaikiyika mizra kAyayoga hai / / 232-233 / / vizeSArtha - vividha guNa - RddhiyoM se yukta hai isalie vaiRiyika hai / * riMgamA, mahimA, laghimA, prApti, prAkAmya, Izatva, vazitva aura kAmarUpitva ityAdi aneka prakAra kI RddhiyA~ haiN| ina Rddhi guNoM se yukta hai, aisA samajhakara vaizridhika hai, aisA kahA hai / vividha arthAt nAnA prakAra kI zubha-azubha rUpa aNimA mahimA Adi guNa, unakI Rddhi arthAt mahattA se saMyukta devanArakiyoM kA zarIra vaha vaigurva hai, vaigurvika yA vaikriyika hai| jisameM 1. "orAliyakAya jogo zrorAliya missa kAyajogo tiriSada maNurasAraNaM // 57 // " 3. ghadala pu. 1 pR. 261 gAthA 192 va prA. paM.sa. pU. 21 / 2. Sa. pu. 1 pR. 295-266 / hai kintu kucha zabda bheda hai gAthA 60 hai kintu zabda bheda naM. 233 para likhI gaI hai / 6. dhavala pu. 14 pR. 325 / [ ghabala pu. gAdhA 65 1 pR. 265 ] | pR. 578 gAyA 4. ghavala pu. 1 pR. 262 gAthA 163 va prA.paM.saM. pU. 21 gAthA 66 va pR. 578 yaha gAthA naM. 234 hai kintu dhamala va paMcasaMgraha kI gAthAoM ke anusAra yaha 5. "vivihaiGkiguNa juttamidi vejaviSayaM / / 238 / / zravala pu. 14. 325 ] / I Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 234 yogamAgaMgA/305 nAnAprakAra ke guga se vaha bigurva hai| jisakA prayojana vigurva hai vaha vaigurSika hai| athavA vividha nAnA prakAra kI kriyA va aneka aNimA Adi vikAra kA nAma vikriyA hai| jisakA prayojana vikriyA hai vaha vaikriyika hai| usa vaikriyika zarIra ke lie, usa zarIra rUpa pariNamane yogya vaiRiyika pAhAra vargaNAmoM ke grahaNa se utpanna huI zakti se jIvapradezoM meM parispanda kA kAraNabhUta jo prayatna hotA hai vaha vaikriyika kAyayoga hai| jaba taka vakriyika zarIraparyApti pUrNa nahIM hotI taba taka kArmaNa aura vaikriyika vargaNAoM ke dvArA utpanna hue vIrya se jIvapradezoM meM parispanda ke lie jo prayatna hotA hai vaha vaikriyika mizra kAyayoga hai| antamuharta pramANa aparyApta kAla meM mAtra vakriyika vargaNAoM ke nimitta se prAtmapradezoM meM parispanda nahIM hotA, kintu kArmaNazarIra ke sambandha se yukta hokara hI vaikriyika zArI sambandhI paratoM ke nimitta se yoga hotA hai, isalie yaha mizrayoga hai / vakriyika kAyayoga kI sambhAvanA kahA~-kahA~ bAdara-teUvAUpaMcidiyapuNNagA viguvaMti / porAliyaM sarIraM vigundharaNappaM haye jesi / / 234 // gAthArtha-bAdara tejakAyika-vAyukAyika aura paMcendriya paryApta jIva praudAripha zarIra dvArA vikriyA karate haiM inameM se jinake zarIra meM yaha yogyatA pAI jAtI hai ve vikriyA karate haiM / / 23415 vizeSArtha-deva aura nArakiyoM meM vakriyika kAyayoga aura vaikriyika mizra kAyayoga hotA hai / zaGkA-tiryaMcoM aura manuSyoM ke ina donoM yogoM kA udaya kyoM nahIM hotA? samAdhAna-nahIM, kyoMki tiryaMcagati aura manuSyagati karmodaya ke sAtha vaikriyika zarIra nAmakarma ke udaya kA virodha AtA hai arthAt tiryaMca aura manuSyagati meM vakriyika zarIra nAmakarma kA udaya nahIM hotA, yaha svabhAva hai| isalie tiryaMca aura manuSyoM ke vaikriyika kAyayoga aura baiMkriyikamizra kAyayoga nahIM hotaa| zaGkA-tiryaMca aura manuSya bhI vaikriyika zarIravAle sune jAte haiN| vaha kaise saMbhava hogA? samAdhAna-nahIM, kyoMki audArika zarIra do prakAra kA hai, vikriyAtmaka aura pratikriyAtmaka / jo vikriyAtmaka audArika zarIra hai vaha manuSyoM aura tiryaMcoM ke vaiphiyika rUpa se kahA gayA hai kintu usameM nAnA guNa aura RddhiyoM kA abhAva hone ke kAraNa usako vaikriyika zarIra meM grahaNa nahIM kiyA gyaa| cAra zarIra jinake hote haiM, ve cAra zarIravAle jIva haiN| zaGkhA --ve cAra zarIra kauna-kaunase haiM ? 1. zrImadabhavacandra siddhAntacakravartI kRta ttiikaa| 2. yadyapi yaha gAthA 233 naM. para hai kintu dhavala graMtha kI dRSTi se isako naM. 234 diyA hai| 3. "vebviyakAyajogo veubviya missakAya jogo devaNeraiyANaM / / 58 // " [ghavala pu. 1 pR. 296] / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306/go. sA, jIvanAgaDa gAthA 235-230 samAdhAna-graudArikagarIra-vaiRiyika zarIra-taijasazarIra aura kArmaNazarIra; athavA audArikazarIra-grAhArakazarIra-taijasa zarIra-kArmaraNa zarIra; inake sAtha vidyamAna cAra zarIra vAle jIva hote haiN|' __ yogamArgaraNA ke anuvAda se pAMcoM manoyogo, pA~coM vacanayogI aura audArika kAyayogI jIva tIna zarIra vAle aura cAra zarIra vAle hote haiM / zaGkA-uttara zarIra kI bikriyA karane vAle jIvoM ke audArika kAyayoga kaise sambhava hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki uttara zarIra bhI audArikakAya hai / zaGkhA-audArika zarIra nAmakarma ke udaya se utpanna hue vikriyA svarUpa zarIra kA audArikapanA nahIM rahatA? samAdhAna--yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA hone meM virodha prAtA hai|' parantu vivakSAvaza anyatra aisA bhI kahA hai ki yaha vibiyA rUpa zarIra bhI audArika hai, hesA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki bikriyA rUpa zarIra ko audArika hone kA niSadha hai / vaikriyikazarIra mAmakarma kA udIraNA kAla jaghanya se eka samaya mAtra hai, kyoMki tiryaMcoM yA manuSyoM meM eka samaya ke lie uttara zarIra ko vikriyA karake dvitIya samaya meM mRtyu ko prApta hue jIva ke eka samaya kAla pAyA jAtA hai|' agnikAyika, vAyukAyikA, bAdara agnikAyika, bAdaravAyukAyika, unake paryApta, sakAyika aura sakAyika paryApta jIvoM meM vikriyA karanevAle jIva hote haiM, isalie unameM vaizriyika zarIra sambhava hai| pAhAraka kAyayoga aura AhAraka mizrayoga pAhArassudayeNa ya pamattaviradassa hovi pAhAra / asaMjamaparihararATTa saMdehaviraNAsaNTuM ca // 235 / / riNayasese kevalivugavirahe ripakka mrnnphudikllaanne| parakhetta saMvite jijiraNadharavaMdaragaTTa ca // 236 / / uttamaaMgamhi have dhAbubihINaM suhaM asaMhaNaNaM / suhasaMThANaM dhavalaM hatthapamANaM pasatthudayaM / / 237 / / pravAghAdI aMtomuhRttakAlaTThidI jahappiNadare / pajjattIsaMpuNNe maraNaMpi kadAci sabhavAi // 238 / / 1. ghabala pu. 14 pR. 238 / 2. "jogANavAdeNa paMcamaraNa jogI paMcavaci jogI progaliya kAyajogI atdhi jIvA tisarIrA cadu sarIrA // 144 // " [dhavala pu. 14 pR. 242] / 3. dhavala pu. 14 pR. 242-243 / 4. dhavala pR. 14 pR. 4021 5. zravala pu. 15 pR. 64 / 6. dhavala pR. 14 pR. 242 / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaay| 296-240 yogamArgalA/307 pAharadi praNega muragI suhame atthe sayassa sadehe / gattA kevalipAsaM tamhA pAhArago jogo // 236 // ' pAhArayamuttatthaM vijANa missaM tu aparipuNNaM taM / jo tega saMpajogo prAhArayamissajogo so // 240 // ' gAthArtha-asaMyama ke parihAra tathA sandeha ko dUra karane ke lie pramattasaMyata muni ke AhAraka zarIranAmakarmodaya se pAhAraka zarIra hotA hai / / 235 // nija kSetra meM kevalI vika (kevalI va zratakevalI) kA abhAva hone para kintu dUsare kSetra meM sadbhAva hone para tapa Adi kalyANakoM ke darzana ke lie aura caitya va caityAlaya kI vandanA ke lie bhI pAhAraka zarIra utpanna hotA hai // 236 / / yaha AhAraka zarIra uttamAGga se utpanna hai, sapta dhAtuoM se rahita hai, zubha hai, saMhanana se rahita hai, zubha saMsthAna vAlA hai, dhavala hai, eka hasta pramANa avagAhanA bAlA hai, prazasta nAmakarmodaya kA kArya hai // 237 / / vyAghAta se rahita hai, isakI jaghanya va utkRSTa sthiti antarmuhUrta kAla pramANa hai| paryApti ke pUrNa hone para kadAcit maraNa bhI sambhava hai ||238||spne ko sandeha hone para muni isa zarIra ke dvArA kebanI ke pAsa jAkara sUkSma padArtha kA AharaNa (grahaNa) karatA hai, isalie isa zarIra ke dvArA hone vAlA yoga AhArakakAyayoga hai / / 236 / / ukta svarUpavAlA pAhAraka zarIra java taka aparyApta rahatA hai taba taka vaha AhArakamitha hai| usake dvArA honevAlA saMprayoga vaha pAhArakamizra kAyayoga hai / / 240 // vizeSArtha-3jisake dvArA AtmA sUkSma padArthoM ko grahaNa karatA hai arthAt AtmasAt karatA hai vaha AhAraka zarIra hai| usa pAhAraka zarIra se jo yoga hotA hai, vaha pAhArakakAyayoga hai| zaGkA-dArika skandhoM se sambandha rakhanevAle jIvapradezoM kA hastapramANa, zaMkha ke samAna dhavala barNavAle aura zubha arthAt samacaturasra saMsthAna se yukta anya zarIra ke sAtha kaise sambandha ho sakatA hai? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jIva ke pradeza anAdikAlIna bandhanoM se baddha hone ke kAraNa mUrta haiM, ataeva unakA mUrta AhAraka zarIra ke sAtha sambandha hone meM koI virodha nahIM AtA hai / aura isIlie unakA phira se praudArika zarIra ke sAtha saMghaTana honA bhI virodha ko prApta nahIM hotA hai| zaGkA-jIba kA zarIra ke sAtha sambandha karane vAlA Ayu karma hai 1 jIva tathA zarIra kA paraspara viyoga honA maraNa hai| isalie jisakI Ayu naSTa ho gaI hai aise jIva kI phira se usI zarIra meM utpatti nahIM ho sakatI, kyoMki aisA mAnane meM virodha prAtA hai ata: jIva kA praudArika zarIra ke sAtha punaH saMghaTana nahIM bana sktaa| arthAt eka bAra jIvapradezoM kA pAhAraka zarIra ke sAtha sambandha ho jAne ke pazcAt punaH una pradezoM kA pUrva audArika zarIra ke sAtha sambandha nahIM ho sakatA? 1.va 2. dhavala pu. 1 pR. 264; prA.paM.saM. pR. 21 gAthA 17-6% / 3. dhavala pu. 1 pR. 292 1 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308/go. sA. jIvakANI mAthA 235-240 samAdhAna nahIM, kyoMki pAgama meM jIva aura zarIra ke viyoga ko maraNa nahIM kahA gyaa| anyathA unake saMyoga ko utpatti mAnanA pdd'egaa| zaDDA-jIva aura zarIra kA saMyoga utpatti rahA pAve, isameM kyA hAni hai ? samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki pUrva bhava meM grahaNa kiye hue pAyukarma ke udaya hone para jinhoMne uttara bhava sambandhI Ayukarma kA bandha kara liyA hai aura bhujyamAna prAyu se sambandha chUTa jAne para bhI jinhoMne pUrva athavA uttara ina donoM zarIroM meM se kisI eka zarIra ko prApta nahIM kiyA hai aise jIvoM kI utpatti pAI jAtI hai| isalie jIva aura zarIra ke saMyoga ko utpatti nahIM kaha skte| zaGkA-utpatti isa prakAra kI raha Ave, phira bhI maraNa to jIva aura zarIra ke viyoga ko hI mAnanA par3egA? samAdhAna--yaha kahanA ThIka hai, to bhI jIva aura zarIra kA sampUrNa rUpa se viyoga hI maraNa kahA jA sakatA hai| unakA ekadeza se viyoga honA maraNa nahIM kahA jA sakalA, kyoMki jinake kaNTha paryanta jIvapradeza saMkucita ho gaye haiM aise jIvoM kA bhI maraNa nahIM pAyA jAtA hai| yadi ekadeza viyoga ko bhI maraNa mAnA jAve to jIvita zarIra se chinna hokara jisakA hAtha alaga ho gayA hai usake sAtha vyabhicAra doSa yA jaaegaa| isI prakAra pAhAraka zarIra ko dhAraNa karanA, isakA artha sampUrNa rUpa se audArika zarIra kA tyAga karanA nahIM hai, jisase AhAraka zarIra ko dhAraNa karane vAle kA maraNa mAnA jaave| yaha pAhAraka zarIra sUkSma hone ke kAraNa gamana karate samaya vaikriyika zarIra ke samAna na to parvatoM se TakarAtA hai, na zastroM se chidatA hai aura na agni se jalatA hai| prAhAraka aura kArmaNa kI vargaNAoM se utpanna hue vIrya ke dvArA jo yoga hotA hai vaha AhAraka mizra kAyayoga hai / ' ___ asaMyama-bahulatA, AjJA-kaniSThatA aura apane kSetra meM viraha, [kevalI, zrutakevalI kA abhAva] isa prakAra ina tIna kAraNoM se sAdhu pAhAraka zarIra ko prApta hote haiN| jala, sthala aura AkAza ke eka sAtha duSparihArya sUkSma jIvoM se prApUrita hone para asaMyama bahulatA hotI hai / usakA parihAra karane ke lie haMsa aura vastra ke samAna dhavala, apratihata, AhAra vargaNA ke skandhoM se nirmita aura eka hAtha pramANa utsedhavAle AhAraka zarIra ko prApta hote haiM isalie pAhAraka zarIra kA prApta karanA asaMyama-bahulatA nimittaka kahA jAtA hai / aAjhA, siddhAnta aura Agama ye ekArthavAcI zabda haiN| usakI kaniSThatA arthAt apane kSetra meM usakA thor3A honA prAjJAkaniSThatA hai| yaha dvitIya kAraNa hai| prAgama ko chor3akara dravya aura paryAyoM ke anya pramANoM ke viSaya na hone para tathA unameM sandeha hone para, apane sandeha ko dUra karane ke lie parakSetra meM sthita 'zruta kevalI aura kevalI ke pAdamula meM jAtA hU~, aisA vicAra kara AhAraka zarIra rUpa se pariNa mana karake giri, nadI, sAgara, meruparvata, kulAcala aura pAtAla meM kebalI aura zrata kevalI ke pAsa jAkara tathA vinaya se pUchakara sandeharahita hokara lauTa pAtA hai| parakSetra meM mahAmuniyoM ke kevalajJAna kI utpatti aura 1. dhavala pu. 1 pR. 565-563 / 2. dhavala pu. 1 pR. 563 / 3. dhavala Tu. 14 pR. 326 / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 235-240 yogamArgaNA/306 parinirvANagamana tathA tIrthaMkaroM ke pariniSkramaNa (dIkSA) kalyAevA, yaha tIsarA kAraNa hai| vikriyARddhi se rahita aura AhArakalabdhi se yukta sAdhu avadhijJAna se yA zrutajJAna se yA devoM ke Agamana ke vicAra se kevalajJAna kI utpatti jAnakara 'vandanAbhakti se jAtA hai aisA vicAra kara mAhAraka zarIra rUpa se pariNamana kara usa pradeza meM jAkara una kevaliyoM kI aura dasare jinoM va jinAlayoM kI bandanA karake bApisa pAtA hai| ina tInoM hI kAraNoM kA avalambana lekara grahaNa kiye jAne vAle AhAraka zarIra kI nAma nirukti yaha hai-'nipuraNa' arthAt aNhA aura madu yaha ukta kathana kA tAtparya hai| snigdha arthAta dhavala, sugandha, sRSTha aura sUndara yaha ukta kathana kA tAtparya hai| apratihata kA nAma sUkSma hai| yAhAra dravyoM meM se AhAraka zarIra ko utpanna karane ke lie nipuNatara aura snigdhatara skandhoM ko bAharaNa karatA hai arthAt grahaNa karatA hai, isalie AhAraka kahalAtA hai| zaGkara nipuNa aura snigdha sUkSmatara kaise ho sakate haiM ? samAdhAna-nahIM, kyoMki prathama avasthA ko dekhate hue tara aura tama pratyaya ke viSayabhUta padArthoM ke sUkSmatara hone meM koI virodha nahIM pAtA / athavA AhAraka dravya pramANa hai| unameM se nipuNoM meM atinipuNa, niSNAtoM meM atiniSNAta aura sUkSmoM meM atisUkSma ko prAharaNa karatA hai arthAt jAnatA hai, isalie AhAraka kahA gayA hai| zaGkhA- yadi AhAraka zarIra vargaNAe~ pA~coM varNavAlI hotI haiM to mAhAraka zarIra dhavala hotA hai, yaha kaMse kahA gayA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki visrasopacaya kI dhavalatA ko dekhakara yaha upadeza diyA hai| zaGkA-AhAraka zarIra vargaNAe~ pA~ca rasavAlI hotI haiM, ataH azubha rasa kI saMbhAvanA hone para AhAraka zarIra madhura hotA hai, yaha kaise bana sakatA hai? samAdhAna-- nahIM, kyoMki aprazasta rasa vAlI vargaNANoM kA avyakta rasa hone se vahA~ madhura rasa kA upadeza diyA gayA hai / AhArakazarIra vargaNAe~ bo gandhabAlI hotI haiM / yahA~ para bhI sugandhapanA pUrva ke samAna kahanA caahie| AhArakazarora vargaNAe~ pATha sparzavAlI hotI haiM / yahA~ para bhI AhAraka zarIra kA zubhasparza pUrva ke samAna kahanA caahie| athavA azubha rasa, azubha gandha aura azubha sparzavAlI vargaNAe~ AhAraka zarIra rUpa se pariNamana karatI huI zubha rasa, zubha gandha aura zubha sparza rUpa se parizamana karatI haiM, aisA yahAM para kahA gayA hai / yAhArakakAyayoga aura AhArakamizrakAyayoga Rddhi prApta chaThe gugAsthAnavartI pramattasaMyata ke 1. babala pu. 14 pu. 326-327 / 2. dhabala pu. 14 pR. 557-556 / 3. ghabala pu. 14 pR. 558 / Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 31go. sA, jIvakANDa gAthA 295-240 hI hotA hai / / 5 / / zaGkara-yahA~ para kyA prAhAraka Rddhi kI prApti se saMpatoM ko RddhiprApta kahA gayA hai, yA unako pahale baiMkriyika Rddhi prApta ho gaI hai isalie unako RddhiprApta kahA gayA hai| ina donoM pakSoM meM se prathama pakSa to grahaNa karane yogya nahIM hai, kyoMki itaretarAzraya doSa pAtA hai| isI ko spaSTa kiyA jAtA hai.... jaba taka pAhAraka Rddhi prApta nahIM hotI taba taka unako RddhiprApta mAnA nahIM jA sakatA, aura jaba taka ve RddhiprApta na hoM taba taka unake pAhAraka Rddhi utpanna nahIM ho sktii| dUsarA vikalpa bhI nahIM bana sakatA kyoMki eka Rddhi kA upayoga karate samaya unake dUsarI RddhiyoM kI utpatti kA abhAva hai| yadi dUsarI RddhiyoM kA sadbhAba mAnA jAtA hai to mAhAraka RddhibAloM ke manaHparyayajJAna kI utpatti bhI mAnanI cAhie. kyoMki dUsarI RddhiyoM ke samAna isake hone meM koI vizeSatA nahIM parantu yAhAraka Rddhi vAle ke manaHparyayajJAna mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki aisA mAnane para Agama se virodha AtA hai| samAdhAna-prathama pakSa meM jo itaretarAzraya doSa diyA hai, vaha to AtA nahIM hai, kyoMki pAhAraka Rddhi svataH kI apekSA karake utpanna nahIM hotI hai, kyoMki svata: se svataH kI utpattirUpa kriyA ke hone meM virodha pAtA hai| saMyama-atizaya kI apekSA AhAraka Rddhi kI utpatti hotI hai, isalie 'RddhiprApta saMyatAnAm' yaha vizeSaNa bhI bana jAtA hai| yahA~ para dUsarI RddhiyoM ke utpanna nahIM hone para bhI kAraNa meM kArya kA upacAra karake Rddhi ke kAraNabhUta saMyama ko hI Rddhi kahA gayA hai, isalie Rddhi ke kAraNarUpa saMyama ko prApta saMyatoM ko RddhiprAptasaMyata kahate haiM aura unake pAhAraka Rddhi hotI hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| athavA saMyamavizeSa se utpanna huI AhArakazarIra ke utpAdanarUpa zakti ko AhAraka Rddhi kahate haiM, isalie bhI itaretarAzraya doSa nahIM pAtA hai| dUsare vikalpa meM diyA gayA doSa bhI nahIM AtA hai, kyoMki eka Rddhi ke sAtha dUsarI RddhiyA~ nahIM hotI haiM, aisA mAnA nahIM gyaa| eka aAtmA meM yugapat aneka RddhiyA~ utpanna nahIM hotI, aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki gaNadharoM ke yugapat sAtoM RddhiyA~ hotI haiN| zaGkA-AhAraka Rddhi ke sAtha manaHparyayajJAna kA virodha bahA gayA hai ? samAdhAna-yadi pAhAraka Rddhi ke sAtha manaHparyayajJAna kA virodha hai to rahA Ave, kintu AhAraka Rddhi kA anya sampUrNa RddhiyoM ke sAtha virodha hai, aisA nahIM kahA gayA hai| AhArakamizrakAyayogI kA jaghanya kAla va utkRSTa kAla antamuhUrta hai / zaGkA yahA~ eka samaya jaghanyakAla kyoM nahIM hotA ? samAdhAna nahIM hotA, kyoMki yahA~ bharaNa aura yoga parAvRtti kA honA asambhava hai / 1. "AhArakAyajogo prAhAra mimsakAya joge saMjadAraNamiDDhipattANaM / / 56 / / {dhavala pu. 1 pR. 267] / 2. dhavala pu. 1 pR. 267-265 / 3. pravala pu. 1 pR. 298 / 4. "AhAramissakAyajogI kevaciraM kAlAdo hodi ? ||18|| jahaNNaraNa pratImuhRttaM / / 10 / / ukkasseNa aMtomuguttaM / / 11 / / (dhavala pR. 7 pR. 155) / 5. dhavala pu. 7. 155 / Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 235-240 yogamArgaNA, 311 __ aAhArakamiznakAyayogI kA jaghanyakAla se utkRSTa kAla saMkhyAtaguNA hai| pUrva meM jimane aneka bAra yAhAraka zarIra ko utpanna kiyA hai aisA koI eka pramattasaMyata jIva aAhAra kamithakAyayogI huA aura sabase laghu antarmuhUrta se paryAptakapane ko prApta huA / isa prakAra se jaghanyakAla prApta hotA hai| nahIM dekhA hai mArga ko jisane arthAt pUrva meM kabhI pAhAraka zarIra utpanna nahIM kiyA, aisA koI pramattasaMvata jIva AhArakamizrakAmayogI huA aura jaghanyakAla se saMkhyAtaguNe sabase bar3e kAla arthAta antarmuhUrta dvArA paryAptiyoM kI pUrNatA ko prApta huA / isa prakAra utkRSTakAla prApta hotA hai|' pAhArakAkAyayogI kA ekAjIva apekSA jaghanyakAla ekasamaya hai / manoyoga yA vacanayoga meM vidyamAna koI eka pramattasaMyata jIva AhAraka kAyayoga ko prApta huA aura dvitIya samaya meM marA athavA mUla zarIra meM praviSTa ho gayA / isa prakAra eka samaya kAla prApta hotA hai| AhArakakAyayogI jIva kA utkRSTa kAla antarmuhurta hai / / 212 / / manoyoga yA vacanayoga meM vidyamAma koI eka pramattasaMyata jIva prAhAraka kAya yoga ko prApta hRyaa| vahA~ para sarvotkRSTa attama harta kAla raha karake anya yoga ko prApta humA / 5 isa prakAra utkRSTakAla prApta hotA hai| jisa jIva ke prAhArakazarIra kA udaya hotA hai usake paccIsa, sattAIsa, aTThAIsa aura unatIsa ye cAra udayasthAna nAmakarma ke hote haiN| paccIsa prakRtika udayasthAna isa prakAra haiMmanuSyagati, taijasa zarIra, kArmaraNa zarIra, AhAraka zarIra, prAhAraka-maGgopAMga, varNacatuSka, upaghAta, agurulaghu, paJcendriya jAti, sthira, asthira, zubha, azubha, prAdeya, asa catuSka, samacaturasrasaMsthAna, subhaga, yazaskorti aura nirmANa / zarIra paryApti se paryApta hone para paraghAta aura prazastavihAyogati ina do prakRtiyoM ke milane para 27 prakRtika udayasthAna hotA hai| AnApAna paryApti ke pUrNa hone para ujchava vAsa prakRti milane se prAIsa prakRtika udayasthAna hotA hai| bhASA paryApti se paryApta hone para susvara prakRtika ke udaya hone se unatIsa prakRtika udayasthAna hotA hai| ina cAra udayasthAnoM se spaSTa ho jAtA hai ki AhAraka zarIra meM saMhanana nAmakarma kA udaya na hone se asthi (haDDI) Adi sAta dhAtu nahIM hotii| roma ke agrabhAga ke AThaveM bhAga pramANa siracchidra dazama dvAra se AhAraka putalA nikalatA hai / ataH uttAMga se utpanna hotA hai, aisA kahA hai| - : 1. ghabala pR. 4 pR. 433 / 2. "ega jIvaM paDunca jahaNyagogA egasamayo / / 211 / / '' (dhavala pu. 4 pR. 431) / 3. ghavala pu. 4 pR. 432 / 4. "ukkAsseNa maMtomuhattaM / / 212 / / (dhavala pu. 4 pR. 432) / 5. dhavala pu. 4 pR. 432 / 6. "grAhArasIrudayaM jassa ya hANAraNa tassa cattAri | paNuvIsa, sattabIsa, aTThAvIsaM ca ugutIsa / / 170 / / tattha imaM paNuSIsa maNusagaI teya, kamma prAhAraM / tasrA ya aMgovaMgaM vaSAca unakaM ca upaghAyaM / / 171 / / maguruyalahu cidiya-thirAthira suhAsuhaM ca prAdejja / tasacava samacavaraM suhayaM jasariMga miNa bhaya egodu / / 172 / / emeva sasabIsaM sIrapajjattayassa paraghAyaM / pavikhaniya pasasthagaI bhago vi etya ego du / / 173 / / emevaTThAvIsa mAraNApamjattayasma umsAsa / pakkhitte taha ceya ya bhaMgo viya entha egI du / / 174 / / emekApatIrAM bhAsA pajjattayassa sussarayaM / pavikhaviya eya bhaMgo savve maMgA du cattAri / / 175 / / [prA.paM.saM. pR. 371-373 maptatikA adhikAra] / 7. "ropAgASTama bhAgapramANazirodazama dvAracchinnAdAhAraka-putalaka nirgacchati / " [ tatvArthavRtti 2/46) / Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312/go. sA. joyakANDa gAthA 241 kAmaNa kAyayoga kammeva ya phammabhavaM kammaiyaM jo du teraNa saMjogo / kammaiyakAyajogo igivigatigasamayakAlesu // 241 // ' gAthArtha--karmoM kA samUha athabA kAmaNazarIra nAmakarma ke udaya se hone vAlI kAya kAmalAkAya hai| usake dvArA hone vAlA yoga kArmaNa kAyayoga hai| yaha yoga eka, do athavA tIna samaya kAla taka hotA hai ||241 / / vizeSArtha --vigrahagati ko prApta vAroM gatiyoM ke jIvoM ke tathA pratara va lokapUraNa samudghAta ko prApta kebalojina ke kArmaNakAyayoga hotA hai / / 60 / / ' vigraha deha ko kahate haiN| usake lie jo gati hotI hai, vaha vigrahagati hai / yaha jIva audArika Adi pArIranAmakarmodaya se apane-apane zarIra kI racanA karane meM samartha nAnA prakAra ke pudagaloM ko grahaNa karatA hai, ataeva saMsArI jIvoM ke dvArA zarIra kA grahaNa kiyA jAtA hai| isalie deha ko vigraha kahate haiN| aise vigraha arthAta zarIra ke lie jo gati hotI hai vaha vigrahagati hai| prathavA 'vi' kA artha viruddha aura 'graha' kA artha 'ghAta' hone se vigraha zabda kA artha vyAghAta bhI hotA hai, jisakA artha pudgaloM ke grahaNa karane kA nirodha hotA hai / isalie vigraha arthAt pudgaloM ke grahaNa karane ke nirodha ke sAtha jo gati hotI hai, vaha bigrahamati hai| usako bhale prakAra se prApta jIva vigrahagati samApanna hai| u arthAta vigrahagati ko prApta jIvoM ke kAmaraNakAyayoga hotA hai| jisase samparNa zarI usa bIja bhuta kArmaNazarIra ko kArmarAkAya kahate haiN| vacanavargaNA, manovargaNA aura kAyavargaNA ke nimitta se jo prAtmapradezoM kA parispanda hotA hai vaha yoga hai| kArmaga kAya se jo yoga utpanna hotA hai vaha kArmaNakAyayoga hai / vaha vigrahagati prarthAt bakragati meM vidyamAna jIvoM ke hotA hai| eka gati se dUsarI gati ko gamana karane vAle jIvoM ke cAra prakAra kI gatiyA~ hotI haiM, iSagati, pANimuktAgati, lAMgali kAgati aura gomUtrikAmati / unameM pahalI iSagati vigraharahita hotI hai| zeSa tIna gatiyA~ vigrahasahita hotI haiN| sarala arthAt dhanuSa se chUTe hue bANa ke samAna mor3Arahita gati ko iSagati kahate haiM / isa gati meM eka samaya lagatA hai| jaise hAtha se tirache DAle gaye jala kI eka moDAbAlI gati hotI hai, usI prakAra saMsArI jIvoM kI eka moDAvAlI gati pANimuktA gati hai| yaha gati do samayavAlI hotI hai / jaise hala meM do mor3e hote haiM, usI prakAra do mor3e vAlI gati lAMgalikA gati hai| yaha gati tIna samayavartI hotI hai| jaise-gAya kA calate samaya mUtra kA karanA aneka mor3e vAlA hotA hai usI prakAra tIna mor3evAlI gati gomUtrikA gati hai| yaha cAra samaya vAlI hotI hai| iSugati ko chor3akara zeSa tInoM vigrahagatiyoM meM kArmaNa kAyayoga hotA hai| saba karmoM kA prarohaNa arthAt prAdhAra utpAdaka aura sukha-duHkha kA bIja hai isalie kArmaNa zarIra hai / / 241 // 5 karma isameM ugate haiM isalie kArmaNazarIraprarohaNa hai| kuSmANDaphala ke vRtta ke samAna kAmazarIra saba karmoM kA AdhAra hai| saba karmoM kA utpAdaka bhI hai, kyoMki kArmaNazarIra rIra utpana --.-..-.. ... - - 1. dhavala pu. 1 pR. 265, prA. paM. saM. pa. 21 gA. 6 va pR. 578 gA. 63 / 2. "kammaiya kAyajogo vigmahagaisamAvaNNAgaNaM kevalIyaM vA samugghAda gANaM // 60 // [dhavala pu. 1 pR. 268] / 3. va. pu. 1 pR. 266300 / 4. dhavala pu. 1 pR. 300 / 5. sikha kammANaM pAhaNuppAdayaM sudukkhANaM vijamidi kammaiya / / 241 / / " [dhavala pu. 1. pR. 328] / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 242 yogamArgaNA/313 ke binA saba karmoM ko utpatti nahIM hotii| isIlie vaha sukhoM aura duHkhoM kA bhI cIja hai| kyoMki usake binA unakA sattva nahIM hotaa| isake dvArA nAmakarma ke avayavarUpa kArmaNa zarIra kI prarUpaNA kI hai| AgAmI saba karmoM kA prarohaka, utpAdaka aura trikAla biSayaka samasta sukha dukhoM kA bIja hai, isIlie pAThoM karmoM kA samudAya kAmaraNazarIra hai / ' dUsare zarIra ko zAma karane ke lie mohAlI gati meM karmayoga hotA hai| karmakRta prAtmapradeza parispandana rUpa karmayoga ke dvArA karmoM kA AdAna aura dezAntara-gamana donoM hote haiM / 2 yogapravRtti kA prakAra vegudhiyAhArayakiriyA ra samaM pamataviradamhi / jogovi ekkakAle ekkeva ya hodi riNayameraga // 242 // gAthArtha-pramattasaMyata chaThe gugAsthAna meM vaMtriyika zarIra aura grAhAraka zarIra kI kriyA yugapat nahIM hotI hai| sabhI jIvoM ke eka kAla meM eka hI yoga hotA hai / / 242 / / vizeSArtha...isa gAthA se yaha vyakta hotA hai ki vaikriyiSA Rddhi aura pAhArakaddhi yugapat pramattasaMyata muni ke sambhaba haiM, kintu vaiRiyika zarIra kI utpatti aura AhAraka zarIra kI utpatti yugapat sambhava nahIM hai| vizeSa isa prakAra hai -- "koI devaparyAya se manuSyagati prApta karake dIkSA grahaNa kara pramattasaMyata hokara AhAraka zarIra kI racanA karatA hai| usa bhUtapUrva deva ke saMyama kI apekSA pA~ca zarIra bhI sambhava haiN| jaise ghI kA ghdd'aa| pramattasaMyata ke AhAraka aura vaikriyika donoM zarIroM kA udaya hote hue bhI donoM zarIroM kI eka kAla meM pravRtti kA abhAva hone se eka ke tyAga dvArA audArika tejasa kArmaNa AhAraka ye cAra pArIra yugapat saMbhava haiN| astitva kI apekSA vaikriyika zarIra hone se pA~ca zarIra haiN| baRiyika zarIra labdhi pratyaya bhI hai, isa sUtra ko yahA~ para lagA lenA cAhie / '3 nasvArthasutrakAra kA mata isa se bhinna prakAra kA hai| vahA~ para eka jIva meM mAtra cAra zarIra taka kA hI astitva svIkAra kiyA gayA hai| isa sutra kI TIkA meM zrI akalaMkadeva ne pA~ca zarIra kA spaSTa rUpa se niSedha kiyA hai| kyoMki pAhAraka zarIra saMyata manuSya ke hotA hai usake vaiRiSika zarIra nahIM hotA / deva aura nArakiyoM ke vaizriyika zarIra hai, kintu unake AhAraka zarIra nahIM hotaa| yugapat AhAraka zarIra aura vaikriyika zarIra kA astitva saMbhava nahIM hai| isakA kAraNa yaha hai ki manuSya va tiryaMcoM ke vikriyAtmaka zarIra ko vaiRiyika na mAnakara, audArika 1. pravala pu. 14 pR. 328-326 / 2. tattvArthavRtti 2/25 / 3. kazcid devo manuSyagatimavApya dIkSAmupAdAya pramattasayataH sana yAhArakazarIra niyati / taraya devacarasya saMyatasya apekSayA paJcApi bhavanti ghataghaTavata / pramattasaMyanasya prAhAraka kriyikazarIrAzyAne'pi tyorekakAle pravRttyabhAvAta ekataratyAgena yugapadIdAritajasakArmaNAhArakAriNa natvAri, vaiRiyika vA astitvamAzritya paJcApi bhavanti / lavidha pratyayavakriyikApekSayA yojyam / " [tasvArtha rAjavArtika 2/43 TippaNa na. 3 pR. 150] / 4. "tadAdIni bhAjyAniyugapadekasminnA 2/43 / / " 5. "vai krivikAhArakayoyugapadasaMbhavAt pnycaabhaavaaH| yasya saMyatamyAhArakaM na tasya vakipikama, yasya devasya nArakampa vA vaikriyikaM na tasyAhArakamiti yugapatpazcAtAmasaMbhavaH |"[t. rA. bA.2/43/ Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314/go. sA. jIvakANDa gAcA 243 mAnakara cAra zarIra ke hI astitva kA kathana kiyA hai| yadi grAge ke do sUtroM ke AdhAra para usako baiMkriyika mAnA jAya to pAMca zarIra kA astitva siddha ho jAtA hai| zaGkA tInoM yogoM kI pravRtti yugapat hotI hai yA nahIM ? samAdhAna :- yugapat nahIM hotI, kyoMki eka prAtmA ke tInoM yogoM kI pravRtti yugapat mAnane para yoga-nirodha kA prasaMga praajaaegaa| zaGkA-kahIM para mana, vacana aura kAya kI pravRttiyo yugapat dekho jAto haiM ? samAdhAna-yadi dekhI jAtI haiM, to unakI yugapat vRtti hoyo| parantu usa ke mana-vacana mora kAya pani nirano prayAsa hote haiM. unakI yugapat vRtti siddha nahIM ho sakatI hai| kyoMki prAgama meM isa prakAra kA upadeza nahIM milatA hai| zaGkA- do yA tIna yoga eka sAtha kyoM nahIM hote ? samAdhAna nahIM hote, kyoMki unakI eka sAtha pravRtti kA niSedha kiyA gayA hai| zaGkA-- aneka yogoM kI eka sAtha vRtti pAI to jAtI hai ? samAdhAna nahIM pAI jAtI, kyoMki indriyoM ke viSaya se pare jo jIvapradezoM kA parispanda hotA hai, usakA indriyoM dvArA jJAna mAna lene meM virodha AtA hai| jIvoM ke calate samaya jIvapradezoM ke saMkoca-vikoca kA niyama nahIM hai. kyoMki siddha hone ke prathama samaya meM jaba jIva yahA~ se (madhyaloka se) loka ke agrabhAga ko jAtA hai taba usake jIvapradezoM meM saMkoca-vikoca nahIM pAyA jaataa| isa prakAra yaha siddha ho jAtA hai ki eka samaya meM eka hI yoga hotA hai| eka jIva meM eka se adhika arthAt do tIna yoga yugapat nahIM ho sakate / svAbhAvika Urdhvagamana svabhAva ke kAraNa zuddha jIva madhya loka se lokAgra sthita tanuvAtavalaya taka jAtA hai, kintu zarIra nAma karmodaya na hone se yoga arthAt Atmapradeza parispanda nahIM hotaa| yogarahita prayogI jesi raNa saMti jogA suhAsuhA puNNapAvasaMjaragayA / te hoMti ajogijiraNA agovamANatabalakaliyA // 243 // " 1. "zrIpapAdika vaikriyikam // 46 // labdhipratyayaM ca // 47 // " [tattvArthasUtra adhyAya ] / 2. dhavala pu. 1 pR. 276 / 3. dhavala pu. 5 pR. 77, dhavala 10/437 / 4. yalI gAthA prA. pa. saM. pR. 578 gA. 14 hai va pR. 22 gA. 100 hai kintu 'grajogi' ke sthAna para 'ajoha' aura 'bala' ke sthAna para guNa hai tathA dhavala pu. 1 pR. 280 para bhI hai kintu 'prajogi' ke sthAna para 'prajoI hai / Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ /315 gAyArtha- jina jIvoM meM puNya aura pApa ke utpAdakazubha aura azubha yoga nahIM hote haiM ve anupama aura ananta bala sahita prayogI jina haiM || 243 || vizeSArtha - zaGkA - azubha yoga kyA haiM ? samAdhAna -- hiMsA, corI aura maithuna yAdika azubha kAyayoga haiN| aura asabhya vacana yAdi yazubha vacana yoga haiN| mArane kA vicAra, manoyoga haiN| gAthA 243 asatya vacana, kaThAra vacana IrSA, DAha Adi azubha zaGkA - zubha yoga kyA haiM samAdhAna hiMsA, acaurya, brahmacarya Adi zubha kArya yoga haiN| zubha vacanayoga haiN| arhanta bhakti, tapa kI ruci zruta kA vinaya Adi vicAra zubha manoyoga haiM / satya, hita, mita bolanA zaGkA-yoga ke zubha aura azubha bheda kisa kAraNa se haiM ? samAdhAna- jo yoga zubha pariNAma ke nimitta se hotA hai, vaha zubha yoga haiM aura jo yoga azubha pariNAma ke nimitta se hotA hai vaha azubha yoga hai / zaGkA - jo zubha karma kA kAraNa hai vaha zubha yoga hai aura jo azubha karma kA kAraNa hai vaha azubha yoga hai| aisA kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna- nahIM, yadi isa prakAra inakA lakSaraNa kiyA jAegA to zubhayoga hI nahIM ho sakatA, kyoMki zubha yoga se bhI jJAnAvaraNAdi azubha karmoM kA prAtrava hotA hai| zubha azubha yoga kA jo lakSaNa kahA gayA hai, vahI sahI hai / zaGkA - yadi aisA hai arthAt zubha yoga se bhI prazubha karmoM kA prAtrava hotA hai to zubhayoga puNya kA utpAdaka hai, yaha kaise kahA gayA ? samAdhAna - zraghAtikarmoM meM jo puNya aura pApa haiM, unakI apekSA puNya-pApa hetutA kA nirdeza hai| athavA 'zubha puNya kA hI kAraNa hai' aisA avadhAraNa ( nizcaya ) nahIM kiyA, kintu 'zubha hI puNya kA kAraNa hai / ' yaha avadhAraNa kiyA gayA hai / zaGkA - puNya kise kahate haiM ? - samAdhAna jo AtmA ko pavitra karatA hai yA jisase zrAtmA pavitra hotI hai vaha puNya hai jaise sAtAvedanIya Adi / 1 zaGkA sAtAvedanIya yAdi puNya prakRtiyA~ to baMdha rUpa hone ke kAraNa lohe kI ber3I haiM ve AtmA ko kaise pavitra kara sakatI haiM ? 1. tattvAtha rAjavAnika va sarvArthasiddhi 6/3 | Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316/go, sA, jIvakANDa gAthA 244 samAdhAna- sAtAvedanIya, tIrthaMkara, ucagotra, manuSyAyu ityAdi bayAlIsa puNyaprakRtiyoM haiN| ye puNyaprakRtiyA~ tIrthakarAdika padoM arthAt arhanta pada ke sukha ko dene vAlI haiN| isaliye puNya kA lakSaNa jo AtmA ko pavitra karatA hai, yaha yathArtha hai| zarIra nAmAI ke diya se boravana pharmata no bagaraNAoM ko grahagA karane kI zakti prAtmA meM utpanna hotI hai| jinake zarIra nAmakarma ke udaya kA abhAva ho gayA unake usake kAryabhUta yoga kA bhI prabhAva ho jAtA hai, kyoMki kAraNa ke abhAva meM kAryotpatti asambhava hai| ata: codahaveM guNasthAnavartI ayogIkevalI aura guNasthAnAtIta siddha bhagavAna ke zarIra nAmakarma kA udaya na hone se yoga kA abhAva hai| sAtaveM guNasthAna se terahavaM guNasthAna taka zubha yoga hai| pahale guNasthAna se chaThe guNasthAna taka zubha aura azubha donoM yoga haiN| zaMkA - yoga kA abhAva hone se siddha bhagavAna ke bala ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai, kyoMki hamAre yoga ke prAzraya se ho bala dekhA jAtA hai ? samAdhAna--siddha bhagavAna kA bala hamAre jamA bala nahIM hai| siddha bhagavAna kA vana ananna hai| loka-aloka samasta jJeyoM ko yugapat jAnane meM unako kheda yA thakAvaTa nahIM hotii| isIlie gAthA meM anupamaanantabalakalitAH' zabda diyA hai| zarIra meM karma-nokarma kA vibhAga porAliyavegunviyamAhArayatejaraNAmakammudaye / cauraNokammasarIrA kammeya ya hodi kammaiyaM // 244 // gAthArtha- praudArika, vaikriyika, prAhAraka, nejasa nAmakarma ke udaya se hone vAle ye cAra zarIra nokarma haiN| karma hI kArmaNa zarIra haiM / / 244 / / vizeSArtha-karma ke udaya se hone vAle cAra zarIra (audArika, vaikriyika, AhAraka, tejasa) nokarma haiN| zaGkhA--audArika prAdi cAra zarIroM kI 'nokarma' saMjJA kyoM hai ? samAdhAna--'no' zabda kA prayoga niSedha ke lie bhI hotA hai aura ISat ke lie bhI hotA hai| jaise nokaSAya meM 'no' zabda kA prayoga ISat ke lie huA hai usI prakAra 'nokarma' meM no zabda kA prayoga ISat ke lie huA hai| ye praudArika Adi cAra zarIra kAma ke samAna yAtmA ke guNoM ko nahIM ghaatte| jaise kArmaNa zarIra prAtmA ke guNoM ko ghAtatA hai aura cAroM gatiyoM meM paribhramaNa karAtA hai usa prakAra se audArika Adi cAra zarIra na to AtmA ke guNoM ko dhAtate haiM aura na cAroM gatiyoM meM paribhramaNa kagate haiN| isalie cAra zarIroM kI nokrama saMjA hai| ye cAroM zarIra kArmaNa - . 1. "puNyaprakRtapastIrthapadAdimukhakhAnayaH / " (mUlAcAra pradIpa pAMcavA adhikAra kloka 158 pR. 200]; "puNaga phalA parahaMtA'' [pravacanasAra gAthA 23], "pahanta: malu sakalasamyakaparipakvapuravAlpapAdapapa.lA eva bhavanti / ' [AcArya amRtacandra kRta TIkA] / 2. go.jI gA, 216 / Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 245-240 yogamArgazA/317 zarIra ke sahakArI kAraNa haiM, isalie bhI inakI nokarma saMjJA hai| zaGkA--tejasa zarIra kise kahate haiM ? samAdhAna teja aura prabhA guNa se yukta hone ke kAraNa isakI naijasazarIra saMjJA hai / / 240 / / ' zarIra skandha ke padmarAgamaNi ke samAna varNa kA nAma teja hai tathA zarIra se nikalI huI razmikalA kA nAma prabhA hai| isameM jo hayA hai vaha tejasazarIra hai| kArmaNa zarIra nAmakarma ke udaya se kArmaraNazarIra hotA hai| jJAnAbaraNAdi pATha prakAra ke karmaskandhasamUha hI kArmaNa zarIra haiM / ina karmaskandhasamUha ke binA anya kI kArmaNazarIra saMjJA paramAgama meM nahIM kahI gaI hai| audArikAdika zarIroM ke samayapravaddha aura vargaNAoM kA pravagAhanA pramANA paramANuhi aNaMtahi vaggaNasaNNA hu hodi ekkA hu| tAhi arNatahi NiyamA samayapabaddho have ekko // 245 / / tANaM samayapabaddhA seDhi asaMkhejjabhAgagurigadakamA / gaMteNa ya tejabugA paraM paraM hodi suhamaM khu / / 246 // progAharaNAriNa tANaM samayapabaddhAraNa vaggaNAraNaM ca / aMgula-asaMkha-bhAgA uvaruvarimasaMkhaguNahINA // 247 / / tassamayabaddhabaggaraNayogAho sUibhaMgulAsaMkha- / bhAgahidavivaaMgulamuvari teraNa bhajidakamA // 24 // gAthArtha-anantAnanta paramANuoM kI vargaNA saMjJA hai arthAt anantAnanta paramANuoM kI eka vargaNA hotI hai| anantAnanta una vargaNAoM kA eka samayaprabaddha hotA hai / / 245 / / audArika, vaMRiyika aura grAhAraka ina tIna zarIroM ke samaya prabaddha uttarottara krama se asaMkhyAtaguNe haiM / guNAkAra zreNI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| tejasa aura kArmaNa ke samayaprabaddha anantaguraNe haiN| kintu ye pAMcoM ho zarIra uttarottara sUkSma haiM // 246 / / ina zarIroM ke samaya prabaddha aura vargaNAoM kI avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| Age-bhAge avagAhanA asaMkhyAtaguNI-asaMkhyAtaguNIhIna hotI gaI hai // 247 / / praudArika Adi zarIroM ke samayapravaddha va vargaNA kI avagAhanA sucyaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita dhanAMgula pramANA hai, kintu yaha avagAhanA uttarottara krama se mUcyaMgRla ke asaMkhyAta bhAga se bhakta hokara hIna hotI gaI hai // 24 // vizeSArtha samaguNa vAle paramANa arthAta vargoM kI eka paMkti karane se varga hotA hai| aisA karane para abhavyoM se anantaguNoM aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa varga (paramANu) prApta hote haiM / 1. leyapahA .juttamidita jadayaM / / 240 / / dhavala pu. 14 pR. 327 / 2. dhavala pu. 14 pR. 325-328 / 3. para para mujhamam // 37 / / pradezato'saMkhyeyaguNaM prAk ta jasAt / / 38 / / anantaguNe pare / / 36 / / [tasvArtha sUtra adhyAya 2] / 4. "rAegugNA pachutIkRtAH vargA vrggaa|" [rA.vA 2/5/4] / Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 go. sA. jIbakANDa gAthA 245.24% dravyAthika naya kA avalambana karane para ina saba kI 'vargaNA' saMjJA hai / vargoM ke samUha kA nAma vargaNA hai| vargaNA eka hotI hai, parantu varga ananta hote haiN| abhavyoM se anantaguNe arthAt siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa vargaNAnoM kA ekasamaya prabaddha hotA hai| itanA dravya pratisasaya bA~dhA jAtA hai, isalie isakI samayaprabaddha saMjJA hai|' siddharAzi ke pratantaveM bhAga ke ananta bheda haiN| isalie abhavya rANi se anantaguNA, aisA madhyama anantAnanta siddhoM ke anantaveM bhAga se grahaNa karanA caahie| praudArika, vaikriyika aura AhAraka zarIra ke yogya pudgala skandhoM kI AhA radratryavargaNA saMjJA hai| anantAnantapradezI paramANu pudgala dravya vargaNA ke Upara aura prathama agrahaNa dravya vargaNA ke nIce yaha AhAravargaNA sthita hai / pAhAravargaNA ke vargaNAgra (vargaNA samUha) ke asaMkhyAta khaNDa karane para vahA~ vahubhAga pramANa pAhAraka zarIra prAyogya bargaNAgra hotA hai| zeSa ke isaMkhyAta khaNDa karane para bahubhAga pramANa vaikriyika zarIra prAyogya vargaNAra hotA hai| tathA zeSa ekabhAga pramANa grohAni ra prAyogya vargaNAgna hotA hai| stoka vargaNAnoM meM stoka hI Ate haiM isalie audArika zarIra vargaNA stoka hai, aisA kitane hI prAcArya kathana karate haiN| kintu yaha artha ThIka nahIM hai, kyoMki tejasa zarIra vargaNA Adi meM isa artha kI pravRti nahIM dekhI jaatii| audArika zarIra dravya vargaNAeM pradezArthatA (pradezagaNanA) kI apekSA sabase stoka haiM // 785 / / yaha alpabahutva, yoga se AnevAle ekasamayaprabaddha kI vargaNAmoM kA kahA jA rahA hai, saba vargaNAoM kA nhiiN| eka yoga se pAnevAlI audArika zarIra dravyavargaNAeM pradezAgra aura vargaNA kI apekSA stoka haiN|5 vaikriyika zarIra dravya vargaNAe~ pradezArthatA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM ||786 // jisa yoga se audArika zarIra ke lie AhAra vargaNAnoM meM se audArika zarIra vargaNAe~ eka samaya meM prAgamana prAyogya hotI haiM, unhIM vargaNAnoM meM se usI samaya meM anya jIva ke usI yoga se vaikriyikazarIra ke lie pAgamanayogya vargaNAe~ asaMkhyAtamUNI hotI haiM, kyoMki aisA svabhAva hai| jagacchaNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNAkAra hai| prAhAraka zarIra dravya vargaNAe~ pradezArthatA kI apekSA asaMkhyAta muragI haiM // 787 / / usI samaya meM usI yoga se AhAra vargaNAtroM meM se AnevAlI AhAraka zarIradravya vargaNAeM asaMkhyAtaguNI hotI haiM, kyoMki aisA svabhAva hai| ja.zre. ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNAkAra hai| saMjasa zarIradravyavargaNAe~ pradezArthatA kI apekSA anantaguNI haiM // 788 / usI samaya meM usI yoga ke dvArA taijasa zarIra dravya vargaNAnoM meM se tejasa zarIra ke lie grAnevAlI vargaraNAe~ 1. "evaM kade prabhavasiddhiehiM praNataguNA siddhANamatabhAgamettA laddhA bhavaMti / edesi sanvesi vi davaDiyaNae avalaMbide vaggaNA idi mnnnnaa| baggANaM samUho vammaraNA, tesi va asamUho vagyo / baragaNA egA, vaggA aNaMtA / '' [dhavala pu. 12 pR. 13-64] / 2. "samaye prabadhyata iti samayaprabaddhaH / " [dhavala pu. 12 pR. 458] / 3. "porAliya-veubdhiya-prAhArasarIra pAyoggapoggalakkhaMdhANaM grAhAradabdha garA ti speaa| tANaMtapadesiyaparamANupoggaladamvavaggarAgAmupari pAhAradabvavaggagANAma / / 76) pAhAradaruvavANAsa mubari agaha imbavaggaNA raNAma ||80 // " [dhavala pu. 14 pR. 56] / 4. dhavala yu. 14 pR. 560-56 / / 5. dhavala pu. 14 pR. 560 / 6. dhavala pu. 14 pR. 561 / 7. dhavala pu. 14 pR. 561 / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA 245-240 yogamArgaga/31 pradezAgra kI apekSA anantaguNI hotI haiM, kyoMki aisA svabhAva hai| abhavyoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantabhAgaguragAkAra hai| bhASA vargaNAe~, manovargaNAe~ aura kArmaNa zarIra bargaNAeM pradezArthatA kI apekSA anantaguNI haiM / / 786 / / usI samaya meM usI yoga se bhASA vargaNAoM meM se bhASA rUpa paryAya se pariNamana karane vAlI vargaNAe~ pradezAgra kI apekSA anantaguNI hotI haiN| usI samaya meM usI yoga se manodravya vargaNAoM meM se dravyamAna ke lie AnevAlI vargaNAeM pradezAgra kI apekSA anantagRgI hotI haiN| usI samaya meM usI yoga se kArmaNa dravya vargaNAnoM meM se pAThoM ko ke lie godAlI vargaNAra kI melA anantaguNI hotI haiN| sarvatra guNAkAra abhavyoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantavaM bhAga pramANa hotA hai / ' avagAhanA alpabahutva-kArmaNazarIra dravya vargaNAe~ avagAhanA kI apekSA sabase stoka haiN| kyoMki eka dhanAGgala meM aGga la ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para eka kArmaNa vargaNA kI avagAhanA utpanna hotI hai| manodravya vargaNAeM avagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiN| aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa guNAkAra hai| bhASAvargaNAeM avagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI hai / / 762 / / aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa guNAkAra hai| taijasazarIra dravyavargaNAe~ avagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 793|| aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNAkAra hai| grAhAraka zarIra dravya vargaNAe~ avagAhanA kI apekSA asaMkhyAta guNI haiM / / 764 // aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAga guNAkAra hai baiMkriyika zarIra dravya vargaNAeM avagAhanA kI apekSA asaMkhyAta guNI haiM ||765|| aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNAkAra hai| audArika zarIra dravya bargaragAe~ avagAhanA kI apekSA asaMkhyAta guNI haiM // 766 / / aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga guNAkAra hai / isa saba kA abhiprAya yaha hai ki audArika zarIra sthUla hai isase vaiRiyika zarIra sUkSma hai| vakriyika zarIra se prAhAraka zarIra sUkSma hai| AhAraka zarIra se taijasa zarIra sUkSma hai / aura tejasa zarIra se kArmaraNa zarIra sUkSma hai| yaha kathana avagAhanA kI apekSA kiyA gayA hai, kintu pradeza kI apekSA audArika zarIra se asaMkhyAtaguNe pradeza vakriyika zarIra meM haiM aura vaizriyika zarIra se asaMkhyAta guNe pradeza AhAraka zarIra meM haiN| pAhAraka zarIra se anantaguNe pradeza tejasa zarIra meM hai aura tejasa zarIra se anantaguraNe pradeza kArmaNa zarIra meM hai| zA-yadi aisA hai to pUrva prArIra se uttara zarIra mahAparimANa vAlA prApta hotA hai| ___ samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki bandhavizeSa ke kAraNa parimANa meM bheda nahIM hotaa| __ jaise ruI kA Dhera aura lohe kA golA / ' ina pAMcoM zarIroM ke samayaprabaddha meM paramANuoM kI saMkhyA yadyapi uttarottara adhika-adhika / hotI gaI hai tathApi avagAhanA sUkSma-sUkSma hotI gaI hai| praudArika zarIra kA samayaprabaddha va vargaNA kI avagAhanA, ghanAMgula ko sUcyaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para prApta hotA hai usako punaH sUcyaMgala ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para vaikriyika zarIra ke samaya prabaddha va vargaNA kI avagAhanA hotI hai| usako punaH sUtyaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para AhAraka zarIra ke samayaprabaddha va vargaNA ko avagAhanA hotI hai punaH sUrayaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se khaMDita karane para 1. dhavala pu. 14 pR. 562 / 2. dhavala pu. 14 pR. 562-564 / 3. sarvArthasiddhi 2135-36 / Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320/go, sA, jIvakANDa taMjasa zarIra sambandhI samayaprabaddha va vagaNA kA avagAhanA kA pramANa prApta hotA hai / usako bhI sUcyaMgula ke asaMkhyAtace bhAga se bhAga dene para kArmaNa zarIra ke samayaprabaddha va vargazA kI avagAhanA prApta hotI hai| binasopacaya kA svarUpa jIvAdo gaMtaguNA paDiparamANumhi vissasoyacayA / jIveNa ya samavedA ekkevaka paDisamAraNA hu||246|| gAthArya- (karma aura nokarma ke) pratyeka paramANu para jIvarAzi se anantaguNe vinasopacaya haiM, ve jIva ke sAtha samaveta haiM / eka-eka ke prati samAna haiM / / 246 / / / vizeSArtha-zaGkA-visrasopacaya kisakI saMjJA hai ? samAdhAna--pA~ca zarIroM ke paramANapudgaloM ke madhya jo pudgala snigdha prAdi guNoM ke kAraNa una pA~ca zarIroM ke pudgaloM meM lage hue haiM, unakI binasopacaya saMjJA hai| una visrasopacayoM ke sambandha ke kAraNa pA~ca zarIroM ke paramANu rupa puda panagAna nimna Adi guNa haiM, unI bhI visrasopacya saMjJA hai, kyoMki yahA~ kArya meM kAraNa kA upacAra kiyA hai| eka-eka praudArika pradeza (paramANu ) meM saba jIvoM se anantaguNe vibhAga praticcheda hote haiM / zaGkA-avibhAgapraticcheda kise kahate haiM ? samAdhAna eka paramANu meM jo jaghanya vRddhi hotI hai, use avibhAgapraticcheda kahate haiM / isa pramANa se paramANuoM ke jaghanyaguNa athavA utkRSTa guNa kA cheda karane para saba jIvoM se anantaguraNe ananta avibhAgapraticcheda hote haiN| eka-eka paramANu meM jitane avibhAgapraticcheda hote haiM, eka-eka paramANu meM eka bandhanabaddha visrasopacaya paramANu bhI utane hI hote haiM, kyoMki kArya kAraNa ke anusAra dekhA jAtA hai| yahA~ para saba jIvoM se anantaguNatva kI apekSA samAnatA hai, saMkhyA kI apekSA nahIM, kyoMki jaghanya anubhAga ke kAraNa lage hue stoka visrasopacayoM se niSpanna jaghanya pratyeka zarIra vargaraNA kI pekSA jaghanya anubhAga se anantaguNe anubhAga ke kAraNa Aye hue binasopacayoM se niSpanna utkRSTa pratyeka zarIra bargaraNA ke anantaguNe hone kA prasaMga AtA hai| zaGkA-visrasopacayoM kI avibhAgapraticcheda saMjJA kaise hai ? samAdhAna-kArya meM kAraNa kA upacAra karane se abibhAga praticchedoM ke kAryarUpa binasopacayoM kI vaha saMjJA siddha hotI hai| pudgalaparamANu aura jIvapradeza paraspara meM anugata ho jAte haiN| athavA paramANu kI jIvapradeza saMjJA hone meM koI virodha nahIM paataa| ataH jIvena saha samavetAH' aisA kahA gayA hai / 1. dhavala pu. 14 pR. 430 / 2. "yavibhAgapaDicchedaparUvaraNadAya ekke kampi porAliyapadese kevaTiyA avibhAgapaDicchedA // 503 // ayaMtA avibhAgapaDicchedA samvajIvehi aNaMta guNA ||504||"[shvl pu. 14 pR. 431 / 3. dhavala pu. 14 pR. 431 / 4. dhavala pu. 14 pR. 432 / 5. "jIva-pomgalANamaNagAyANagayatte paramANamsa vi jIvapadasavadA sAvirohAdo vaa|" [ghavala pu. 14 pR. 436] / Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 246 yogamArgaNA/321 praudArika zarIra ke avibhAgapraticcheda sabase stoka haiN| unase kriyikazarIra ke avibhAgapraticcheda anantaguNe haiN| saba jIvoM se anantaguraNAguNAkAra hai| unase AhAraka zarIra ke avibhAgapraticcheda anantaguNe haiM / guNAkAra saba jIvoM se anantaguNA hai / unase taijasa zarIra ke avibhAga-praticcheda anantaguNe haiM / saba jIvoM se anantaguNA guNAkAra hai| unase kArmaNa zarIra ke avibhAga praticcheda anantaguraNe haiN| saba jIvoM se anantaguNAguNAkAra hai / ' dusare prakAra se bisrasopacaya kA kathana isa prakAra hai-jinhoMne audayika bhAva ko nahIM chor3A hai aura jo samasta lokAkAza ke pradezoM ko vyApta kara sthita haiM, aise jIvoM ke dvArA chor3e gaye pA~ca zarIroM kI visrasopacaya prarUpaNA kI jAtI hai| pA~ca zarIroM kA eka-eka paramANu jIva se mukta hokara bhI saba jIvoM se anantaguNe visrasopacayoM se upacita hotA hai| isalie ye dhra vaskandha sAntara nirantara vargaNAoM meM samAna dhana vAle hokara antarbhAva ko prApta hote haiN| ve saba loka meM se prAkara baddha hue haiN| zaGkA yaha kathana kisalie AyA hai ? samAdhAna-apane-apane kahe gaye hetu ke anusAra karma ke yogya sAdi anAdi aura saba jIvapradezoM ke sAtha ekakSetrAvagAhapane ko prApta huA pudgala ba~dhatA hai| isa vacana ke anusAra jisa pradeza para jo jIva sthita haiM, vahA~ sthita jo pudgala haiM, ve mithyAtva prAdi (mithyAtva, avirata, pramAda, kaSAya aura yoga) kAraNoM se jisa prakAra pA~ca rUpa se pariNamana karate haiM, usI prakAra yahA~ para sthita hue hI visrasopacaya bhI kyA bandha ko prApta hote haiM yA nahIM? isa bAta kA nirNaya karane ke lie yaha kathana AyA hai / de pAMcoM zarIroM ke skandha samasta loka meM se Aye hae visrasopacayoM ke dvArA baddha hote haiN| saba lokAkAza ke pradezoM para sthita hue pudgala samIraNa Adi ke vaza se yA gati rUpa pariNAma ke kAraNa prAkara unake sAtha sambandha ko prApta hote haiM / athavA pAMcoM zarIroM ke pudgala jIva se mukta hone ke samaya meM hI samasta AkAza ko vyApta kara rahane haiN|" graudArika zarIra ke jo eka guNayukta vargaNA ke dravya haiM, ve bahuta haiM aura ve ananta binasopacayoM se upacina haiM / / 536 // ananta visrasoecayoM se upacita eka gugAyukta vargaNA ke dravya zalAkAoM kI apekSA bahuta hai| zaGkA-- eka guNA se kyA grahaNa kiyA jAtA hai ? samAdhAna-jaghanya guNa grahaNa kiyA jAtA hai| vaha jaghanya guNa ananta avibhAgapraticchedoM se niSpanna hotA hai| zaGkA---yaha kima pramANa se jAnA jAtA hai ? 1. 3vala pu. 14 pR. 437-438 sUtra 515-516 / 2. ' te ca sabbalogAgadehi baddhA / / 522 // " [dhavala pu. 14 pR. 436 / 3. 6.pu. 14 pR. 439-440 / 4. dha.pu. 14 pR. 440 / 5. 'orAliyasarIrasma je ema guNajuttadamgapAe davA te bahuprA praNatehi vissAsubacaehi uvacidA ||536 / / [dha.pu. 14 pR. 450] / Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 / go. sA. jIvakASTa samAdhAna -- 'ananta vitrasopacayoM se upacita haiM', yaha sUtra anyathA bana nahIM sakatA hai| isa sUtra se jAnA jAtA hai ki vaha ananta pravibhAgapraticchedoM se niSpanna hotA hai / gAthA 249 zaMkA- eka pravibhAgapraticcheda ke rahate hue eka visrasopacaya na hokara ananta vitrasopacaya saMbhava haiM / samAdhAna- yaha ThIka nahIM hai; kyoMki aisI avasthA meM unakA sambandha binA kAraNa hotA hai, aisA prasaMga prApta ho jaaegaa| yadi kahA jAya ki usakA visrasopacayoM ke sAtha bandha bhI ho jAegA so yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki jaghanya guNa vAle ke sAtha bandha nahIM hotA' isa sUtra ke sAtha virodha AtA hai / jo do guNayukta vargaNA ke dravya haiM, ve vizeSa hona haiM aura ve ananta vitrasopacayoM se upacita haiM / / 540 / / * zaGkA - yadi ananta pravibhAgapraticchedoM se yukta jaghanyaguNa meM 'eka guNa' zabda pravRtta rahatA hai to do jaghanyaguNoM meM do guNa' zabda kI pravRtti honI cAhie, anyathA 'do' zabda kI pravRtti nahIM upalabdha hotI ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jaghanyaguNa ke Upara eka avibhAga praticcheda kI vRddhi hone para do guNa bhAva dekhA jAtA hai / zaGkA - eka hI pravibhAgapraticcheda kI dvitIya guraNa saMjJA kaise hai ? samAdhAna - kyoMki mAtra utane hI guNAntara kI vRddhi dravyAntara meM dekhI jAtI hai| guNa ke dvitIya avasthA vizeSa kI dvitIya guNa saMjJA hai aura tRtIya avasthA vizeSa kI tRtIya guNa saMjJA hai, isalie jaghanya guNa ke sAtha dviguNapanA aura triguNapanA yahA~ bana jAtA hai / anyathA dviguNaguNayukta vargaNA ke dravya aisA sUtra prApta hogA / parantu aisA hai nahIM, kyoMki isa prakAra kA sUtra upalabdha nahIM hotA / guNa yukta vargaNA ke dravya zalAkAoM kI dRSTi se pUrva kI zalAkAoM se bhAgahIna haiN| isa prakAra zaGkA - jisa prakAra pAriNAmika bhAva rUpa se sthita hue paramANu rUpa pudgaloM meM eka paramANu ke sambandha kA nimittabhUta vargaNA guNa sambhava hai, usa prakAra jIva se praveda rUpa ina pradArikazarIra pudgaloM meM kyoM sambhava nahIM hai ? samAdhAna-- nahIM, kyoMki mithyAtva Adi kAraNoM se bandha hote samaya hI jisameM saba jIvoM se anantaguNo bandhana guNavRddhi ko prApta hue haiM tathA jIvoM se pRthak hokara bhI jinhoMne pradayika mAtra kA tyAga nahIM kiyA hai, aise prahArika paramANuyoM meM ananta bandhana guraNa upalabdha hote haiN| isI prakAra 1. "na jaghanyaguNAnAm ||34||" [ tatvArtha sUtra . 5 ] / 2. "je vismAsu ehi uvacidA / / 540 // [ dhamala pu. 14 pR. 450 ] dugurAta vagAe davyA te visesahINA maNateha 3. dhavala pu. 14 pR. 450 - 451 / Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 25-251 yogmaargnn| 323 tIna, cAra, pA~ca, saMkhyAta, asaMkhyAta, ananta aura anantAnanta guNayukta vargaNA ke jo dravya haiM ve vizeSa hIna haiM aura ve ananta vinasopacayoM se upacita haiM // 541 / / isI prakAra cAra zarIroM kI apekSA jaannaa| karma hora nokarma ke utkRSTa saMcaya kA svarUpa tathA sthAna upakassaTidicarime sagasagaukkassasaMcayo hodi / paNadehANaM varajogAvisasAmaggisahiyAraNaM / / 250 // zrAvAsayA hu bhayapraddhAussaM jogasaMphileso ya / prokaTukkaTTaNyA chacceve guriNavakammaMse / / 251 // gAthArtha-utkRSTa yoga Adi apanI-apanI sAmagrI sahita pAMcoM hI zarIra vAloM ke utkRSTa sthiti ke anta samaya meM apanA-apanA utkRSTa saMcaya hotA hai| kamoM ke utkRSTa saMcaya se yukta jIva ke utkRSTa saMcaya karane ke lie ye chaha Avazyaka kAraNa hote haiM -bhavAddhA, AyuSya, yoga, saMvaleza, apakarSaNa, utkarSaNa / / 250-251 // vizeSArtha-praudArika zarIra ke utkRSTa pradezAgra kA svAmI tIna palya kI Ayu vAlA uttarakuru aura devakuru kA anyatara manuSya hotA hai / strIveda aura puruSaveda ke kAraNa tathA samyaktva aura mithyAtva Adi guNoM ke kAraNa dravya vizeSa nahIM hotA, isa bAta kA zAna karAne ke lie anyatara (koI bhI) pada kA nirdeza kiyA gayA hai / zaGkA-devakuru va uttarakuru manuSya ke atirikta anya ke utkRSTa svAmitva kA kisalie niSedha hai ? samAdhAna-kyoMki anyatra bahuta sAtA kA abhAva hai, kyoMki asAtA se zrIdArika zarIra ke bahuta pudgala kA apacaya hotA hai / zaGkA-uttarakuru aura devakuru ke saba manuSya tIna palya kI sthiti vAle hI hote haiM, isalie 'tIna palya kI sthiti bAle ke' yaha vizeSaNa yukta nahIM hai ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki uttarakuru ba devakuru ke manuSya tIna palya kI sthiti vAle hI hote haiM, aisA kahane kA phala vahA~ para zeSa nAyusthiti ke vikalpoM kA niSedha karanA hai| usI manuSya ne prathama samaya meM tadbhavastha hokara utkRSTa yoga se AhAra grahaNa kiyA / zarIra ke yogya pudgalapiNDa kA grahaNa karanA AhAra hai| tadbhavastha hone ke dvitIya yA tRtIya 1. 'evaM ti cadu-paMca-cha-satta-aTTha-patha-dasa-saMghajja-prasaMkheja agAta-zraNa taNataguga juttabaggAe davA te vimesaholA praNatehi vimsAsuvacaehi ucidA ! / 541 / / evaM caduraNaM samIrANa / / 543 / / [pathala pu. 14 pR. 452-53] / 2. "porAlivasarIrasma ukkarasayaM padesaggaM kasma / / 4 13 / / athAdarasma uttarakuma-devakuru-maNumarasatipali dIvamAchadiyassa // 418 / / ' [dhavala pu. 14 pR. 367-368] / 3. dhavala pu. 14 pR. 368-366 / 4. 'teNeva paDhamamamaya mAharaesa paramasamaya tambhavatyeNa ukkasseza jogeNa paahaariyo||416|| [pa. pu. 14 pR. 366 || Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 / go. sA. jIvakANDa gAyAH 250 251 samaya jo grAhAraka hotA hai usakA pratiSedha karane ke lie 'prathama samaya meM tadbhavastha hokara AhAra grahaNa kiyA' yaha vizeSaNa diyA hai / zaGkA - vigrahagati se utpanna hone meM kyA doSa hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki do samaya meM saMcita hue dravya ke prabhAva kA prasaMga AtA hai / utkRSTa vRddhi se vRddhi ko prApta huA ||420|| 1 prathama samaya ke yoga se dvitIya samaya kA yoga asaMkhyAtaguNA haiN| dUsare samaya ke yoga se tIsare samaya kA yoga asaMkhyAta guNA hai| isa prakAra ekAntAnuvRddhi yoga ke antima samaya taka lejAnA caahie| jaghanya vRddhi kA pratiSedha karane ke lie 'utkRSTa vRddhi se vRddhi ko prApta huA' yaha kahA hai / 3 sabase laghu muhUrta kAla dvArA saba paryAptiyoM se paryApta huA ||421 / 3 chahoM paryAptiyoM ke pUre hone ke kAla jaghanya bhI haiM aura utkRSTa bhI haiN| usameM prantarmuhUrta pramANa sarva jaghanya kAla dvArA sa paryAptiyoM se paryApta huA / zaMkA- laghu paryAptakAla kisalie grahaNa kiyA jAtA hai ? samAdhAna - kyoMki paryAptakAlIna pariNAmayoga se aparyAptakAlIna ekAntAnuvRddhiyoga prasaMkhyAtaguNe hIna hote haiN| ataH unake dvArA bahuta pudgaloM kA grahaNa nahIM hotaa| isalie aparyApta kAla laghu grahaNa kiyA gyaa| usake bolane ke kAla alpa haiM ||422 || * bhASA ke vyApAra se jo parizrama hotA hai, usase tathA bhASArUpa pudgaloM kA abhighAta hone se bahuta zradArika zarIra pudgaloM kI nirjarA hone kA prasaMga AtA hai, isalie bhASAkAla stoka cAhie / manoyoga ke kAla alpa haiM ||423 / / * cintA ke kAraNa jo parizrama hotA hai, usase galane vAle mugaloM kA niSedha karane ke lie "manoyoga ke kAla alpa haiM" yaha kahA hai / chavicheda hai ||424|| chavi zarIra ko kahate haiN| usake nakha Adi kA kriyAvizeSa ke dvArA khaMDana karanA cheda hai / ce cheda yahA~ para alpa arthAt stoka haiN| jinase zarIrapIr3A hotI hai, ve vahAM pa haiM / AyukAla ke madhya kadAcit vikriyA nahIM kI / / 421|| tIna patya kI Ayu kA pAlana karate hue kadAcit vikriyA nahIM kI, kyoMki zradArika zarIra kA tyAga kara vikriyA rUpa ko grahaNa karanevAle ke kevala audArika zarIra kI nirjarA hone kA prasaMga AtA hai| yaha vikriyA rUpa zarIra bhI zrIdArika hai, aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki vikriyA rUpa zarIra ke zradArika hone kA niSedha hai / " 1. 3. kasmiyAe baDDI baDado ||4201 dhavala pu. 14 pR. 4oo namune mala sambAhi pajjatIhi pajjatayadI // 421|| " praNAma bhAmAyAM // 422 / / / dhavala pu. 14 . 401 yKH 2. dhavala pU. 14 [ dhabala pu. 14 dhru. 400 ] | 5. appamo marA jogadAna 1423 // dhavala pU. 14 pR. 401] / 7. "aMtareNa kadAi vidhido [ dhavala pu. 14 pR. 401 ] / 6. "appA chaviccheda || 424) // 425 // [ dha.pu. 14 pR. 401] / 8. dha. pu. 14 pR. 402 / pR. 400 / 4. "tahama Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 250-251 yogamArgamA 325 jIvitavya kAla ke stoka zeSa rahane para yoga yavamadhya ke Upara antarmuhUrta kAla taka rhaa|' bahuta pudgaloM kA saMgraha karane ke lie vahA~ antamuharta kAla taka hI rahA, kyoMki adhika kAla taka vahA~ rahanA sambhava nahIM hai| tIna palya pramANa kAla ke bhItara jaba-jaba sambhava hai taba-taba yavamadhya ke Upara ke yoga sthAnoM meM hI pariNamana karatA hai| antima jIvaguNahAnisthAnAntara meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka rahA ||427 // kyoMki jo antima jIvaguNahAni hai vahA~ AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla kA Azraya lekara antima yoga se vahA~ ke yoga asaMkhyAtaguNe hote haiM kintu vahA~ para pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika kAla taka ThaharanA sambhava nahIM hai| yavamadhya ke Upara rahatA huA jaba-jaba sambhava hai taba-taba antima jIvaguNahAni-sthAnAntara meM hI rahatA hai / carama aura dvicarama samaya meM utkRSTa yoga ko prApta huA / / 428 / / 3 kyoMki yogavRddhi se pradezabandha kI vRddhi bahuta hotI hai, tathA utkRSTa yoga ke sAtha do samaya. tIna samaya aura cAra samaya ko chor3akara sarvatra bhavasthiti ke bhItara bahuta kAla taka pariNamana karane kI zakti kA prabhAva hai| isa bhava meM jaba sampada hai, TayA-tata kadamoga ko hI prApta huA hai| zaGkA-yahA~ para saMkleza kA kathana kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna:- kyoMki mara kara Rjugati ke prApta hone para kaSAya kI vRddhihAni se koI prayojana nhiiN| saMkleza ke sadbhAva meM avalambana karaNa ke karane se bahuta nokarmapudgaloM ke galane kA prasaMga prApta hotA hai, isalie saMkleza vAsa kA grahaNa nahIM kiyA gayA / antima samaya meM tadbhavastha hue usa jIva ke praudArikazarIra kA utkRSTa pradezAgra (pradeNasamuha) hotA hai / / 426 // upasaMhAra-kisI manuSya yA tithaMca ne dAna yA dAna ke anumodana se tIna palya kI riyatitrAle devakuru yA uttarakuru ke manuSya ko prAyu kA bandha kiyaa| isa prakAra isa krama se marakara Rju gati se devakuru yA uttarakuru meM manuSya utpanna huaa| punaH prathama samaya meM prAhAraka aura prathama samaya meM tadbhavastha hokara utkRSTa upapAdayoga se AhAra grahaNa kara, una grahaNa kiye gaye nokarmapradezoM ko tIna palya ke prathama samaya se lekara antima samaya taka gopucchAkAra se nikSipta kiyA phira dvitIya samaya se lekara utkRSTa ekAntAnuvRddhi yoga se vRddhi ko prApta hotA huA antarmuhUrta kAla taka asaMkhyAtaguNita zreNirUpa se nokarma pradezoM ko grahaNa kara tIna palpa prabhAga kAla meM nikSipta kiyaa| punaH atizIghra paryAptiyoM ko samApta karake aura pariNAmayoga ko prApta hokara uparyukta kahI gaI vidhi se pAkara jo antima samaya meM sthita hotA hai, vaha utkRSTa dravya kA svAmI hotA hai / vaikriyikazarIra ke utkRSTa pradezAgra kA svAmI bAIsa sAgara kI sthitivAlA AraNa aura 1. "thovAghasase jIvidavAe ti jogajavamasmarabarimato muhUttaddhamacchido / / 426 / / dhabala pu. 14 pR. 402 / 2. "carime jItraguNahAriNavANaM tare bhAvaliyAe prasaMgha jadibhAgamacchido // 427 / / " [dhavala pu. 14 pR. 403] / 3. "carima-ducarimasamae ukkassa jogaM gado // 428|| [dhavala pu. 14 pR. 403] / 4. "tassa carima samayatabhavatyassa tarasa porAliyasarIrarasa uvakarasayaM padesamgaM ||426||''[dh.puu. 14 pR. 404] / 5. dha.pu. 14 pR. 404-405 / Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326/go. sA. jIvakANDa gAthA 250.251 acyuta kalpavAsI anyatara deva hai / / 431-432 / / ' samyaktva aura mithyAtva grAdi ke nimita se dravya vizeSa nahIM hotaa| zaGkA-dIrgha AyuvAle sarvArthasiddhi ke devoM meM utkRSTa svAmI kyoM nahIM hotA? samAdhAna- nahIM, kyoMki nau greveyaka prAdi Upara ke devoM meM utkRSTa yoga ke parAvartana ke bAra pracuramAtrA meM nahIM upalabdha hote / Upara avagAhanA hrasva hai, isalie vahA~ para svAmitva nahIM kahA gayA, aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki yoga ke baNase AnevAle karma va nAkama pugaloM ko avagAhanA vizeSa ke kAraNa saMkhyAvizeSa utpanna nahIM hotii| zaGkA-nIce ke devoM meM utkRSTa svAmitva kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna nahIM, kyoMki vahA~ para lambI Ayu kA abhAva hai| zaDA-sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM ko Ayu lambI hotI hai aura utkRSTa yoga bhI hai, vahA~ utkRSTa svAmitva kyoM nahIM kahA ? samAdhAna--nahIM, kyoMki vahA~ saMklezoM kI bahulatA hai, isalie unameM bahuta nokarmoM kI nirjarA hotI hai| usI deva ne prathama samaya meM AhAraka aura prathama samaya meM tadbhavastha hokara utkRSTa yoga se pAhAra grahaNa kiyA / / 433 // utkRSTa vRddhi se vRddhi ko prApta huaa| antarmuhUrta pramANa sarva laghukAla ke dvArA saba paryAptiyoM se paryApta havA // 435|| usake bolane ke kAla alpa haiM / / 436 // manoyoga ke kAla alpa haiM / / 437 / / usake chaviccheda nahIM hote // 438 / / kyoMki vaiRiyika zarIra meM cheda ba bheda Adika nahIM pAye jAte / usane alpatara vikriyA kI ||436 / / kyoMki bahuta vikriyA karane se bahuta paramANu pudgaloM ke galana hone kA prasaMga prApta hotA hai| jIvitavya ke stoka meSa rahane para vaha yoga yavamadhya ke Upara antarmuhataM kAla taka rahA / / 440 // antima jIva guNahAnisthAnAntara meM prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga kAla taka rahA ||441 // carama aura dvicarama samaya meM utkRSTa yoga ko prApta huA / / 442 / / antima samaya meM tadbhavastha hue usa jIva ke vai kiyika zarIra ke utkRSTa pradezAgra hote haiM / / 443 // __ AhAraka zarIra ke utkRSTa pradezAgna kA svAmI uttara zarIra kI vikriyA karanevAlA anyatara pramattasaMyata jIva hai / / 445-446 / / avagAhanA prAdi kI apekSA dradhya bheda nahIM hai| pramAda ke hone para saMyata ke AhAraka zarIra kA udaya hotA hai| usI jIva ne prathama samaya meM gAhAraka aura prathama samaya meM tadbhavastha hokara utkRSTa yogadvArA prAhAra ko grahaNa kiyA / 1. beundhiyasarIrassa una massayaM padesaggaM kassa || 431 / / apaNadarasma mAraNa maccuda kappavAsiyadebassa vAvIsasAgaronamachidiprasma / / 432 / / " [pavala pu. 14 pR. 411] / 2. dhavala pu. 14 pR. 411 / 3. dhavala pu. 14 pR. 412-413 / 4. "ukkAsapaderaNa mAhArasarI rassa ukkassayaM padesamgaM kassa / aNNadarasma pamattasaMjadassa uttarasaraM viutriyamsa / / 446 / / " [dhavala pu. 14 pR. 414] / Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 250-251 yogamArgaNA/327 zaGkA-yAhAraka zarIra kA 'prathama samaya tadbhavastha' vizeSaraga kaise bana sakatA hai ? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki audArika zarIra ko chor3akara AhArava zarIrarUpa se pariNata hue jotra kA avAntaragamana hai, isalie 'prathamasamayatadbhavastha' vizeSaNa bana jAtA hai|' utkRSTa vRddhi se vRddhi ko prApta huA / / 448 // sabase laghu antamuharta kAla dvArA saba paryAptiyoM se paryApta huprA / / 446 / / usake bolane ke kAla alpa haiM / / 450 // manoyoga ke kAla alpa haiM / / 451 / / chaviccheda nahIM haiM // 452 / / nivRtta hone ke kAla ke thor3A zeSa raha jAne para yogayayamadhyasthAna ke Upara parimittakAla taka rahA / / 453 / / antima jIvaguNahAni sthAnAntara meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka rahA / / 454 / / carama aura dvicarama samaya meM utkRSTa yoga ko prApta humA / / 455 // nivRtta honevAlA vaha jIva antima samaya meM AhAraka zarIra ke utkRSTa pradezAgra kA svAmI hai / / 456 // audArika zarIra sambandhI kathana meM vizeSa rUpa se kathana ho cukA hai tathApi jo vizeSatA hai, usakA kathana isa prakAra hai--pramattasaMyata AhAraka zarIra ko utpanna karatA huA aparyApta kAla meM aparyAptayoga vAlA hotA hai anyathA utkRSTa vRddhi dvArA AhAraka mina kAla ke vRddhi nahIM bana sktii| dusare, niSeka-racanA karane para avasthita rUpa se hI niSeka racanA hotI hai, galitAvazeSa nidhekaracanA nahIM hotii| zaGkA -- yaha kisa kAraNa jAnA jAtA hai ? samAdhAna--kyoMki pAhArakazarIra kI nirjarA hone kA kAna antarmuhUrta pramANa kahA gayA yadi kahA jAya ki kAlabheda ke binA eka hI samaya meM nikSipta hue pradezoM kA eka samaya ke binA antarmuhUrta meM galanA sambhava hai so ThIka nahIM hai, kyoMki aisA hone meM virodha AtA hai| isI prakAra tithaMca aura manuSyoM meM vaiphiyikazarIra kI niSeka-racanA vAhanI cAhie, anyathA vahA~ para kSINa hone kA kAla antarmuhurta pramANa hone meM virodha pAtA hai / tajasa zarIra ke utkRSTa pradezAnakA svAmI anyatara pUrvakoTi ko prAyuvAlA jIva jo nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM ke Ayu karma kA bandha karatA hai / / 460 // jo pUrvakoTi aAyubAlA jIva sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM Ayukarma kA bandha karatA hai vaha taijasazarIra ke chayAsaTha sAgara pramANa sthiti ke prathamasamaya se lekara antima samaya taka gopucchAkArarUpa se niSeka racanA karatA hai| jo sAtavI pRthivI ke nArakiyoM kI Ayu kA bandha karatA huA sthita hai vahIM tejasa zarIranokarma kI utkRSTa sthiti kA bandha karatA hai, aisA nahIM grahaNa karanA cAhie, kintu jo pUrvakoTi kI AyuvAlA paryApta aura utkRSTa yogabAlA jIva mAge pUrvakoTi ke vibhAga zeSa rahane para sAtavIM pRthivI ke mArakiyoM kI Ayu kA bandha karane meM samartha hai, vaha tejasa zarIra nokarma kI utkRSTa sthiti kA bandha karatA hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| anyathA pUrva koTi kI pAyavAlA bAMdhatA hai, isa prakAra ke niyama karane kA koI phala nahIM rhtaa| 1. pa.pu. 14 pR. 336 / 2. ghavala pu. 14 pR. 415 / Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328/go. sA. jIvakANDa gAthA 250-251 zaGkA-pUrvakoTi kI prAyuvAle jIva ke hI taijasa zarIra kI utkRSTa sthiti kA bandha kyoM karAyA? samAdhAna--kyoMki vahA~ para utkRSTa yoga ke parAvartana ke bAra pracuratA se upalabdha hote haiN| zaGkA-yadi aisA hai to pUrvakoTi ko prAyuvAloM meM hI bhramaNa karAkara taMjasazarIra nokarma kA utkRSTa saMcaya kyoM nahIM prApta hotA? samAdhAna nahIM, kyoMki bahuta bAra marakara utpanna honevAle jIva ke aparyApta yogoM ke dvArA stoka dravya ke saMcaya kA prasaMga prApta hotA hai / nArakiyoM kI Ayu kA bandha hote samaya kucha kama do pUrvakoTi se hIna taiMtIsa sAgara kI Ayu kA bandha honA cAhie, anyathA nArakI ke antima samaya meM chayAsaTha sAgara kI parisamApti hone meM virodha prAtA hai| __ jo pUrvakoTi kI AyubAlA uparyukta vivakSita jIva sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM ke prAyukarma kA bandha karatA hai vaha krama se marA aura noce sAtavIM pRthivI meM utpanna huA / 461 // kadalIghAta ke binA jIvana dhAraNa kara marA / zaGkA-sAtavIM pRthibI meM hI kyoM utpanna karAyA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki vahA~ para saMkleza ke kAraNa bahuta dravya kA utkarSaNa upalabdha hotA hai / tathA anyatra isa prakAra kA saMkleza nahIM pAyA jaataa| zaMkA-pAyu ke pramANa kA kathana kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna-usa kI prAyu kucha kama hotI hai, isalie Ayu ke pramANa kA kathana nahIM jhiyaa| vahAM se nikalakara phira bhI pUrvakoTi kI pAbuvAloM meM utpanna huaA 11462 // zaGkA-punaH pUrvakoTi kI prAyubAloM meM kyoM utpanna huprA ? samAdhAna- kyoMki vahA~ para utkRSTa yoga ke parAvartana ke dhAra pracuratA se pAye jAte haiN| usI krama se prAyu kA pAlana karake marA aura punaH nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna huA / / 463 / / arthAt kadalIcAta aura apavartanAghAta ke binA jIvana dhAraNa kara mraa| dUsarI pUrvakoTi ke anta meM prathama taitIsa sAgara samApta karake taitIsa sAgara kI prAyubAle nArakiyoM meM utpanna huaa| nInoM aparyApta kAloM (do naraka ke aura eka tiryaca kA) ke prathama samaya meM AhAraka hue aura prathama samaya meM tadbhavastha hue usI jIva ne utkRSTa yoga se prAhAraka ko grahagA 1. gha. pR. 14 pR. 416-417 / 2. "kamagA kAlagadasamAraNo agho sattamAe puDhavie, unnyaNgo / / 461 / / [dhannala pu. 14 pR. 417] 3. "tado ucaThThidasamAso puraNarAve puratra koDAue sutraaNNo" // 462 / / [pra. pu. 14 pR. 410] / 4. 563 se 474 taka ke sUtra pR. 418-421 taka pa. bu. 14 meM haiM / Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 250-251 yogamArgagA/326 kiyA / / 464 / / paryApta kAla bar3hAne ke lie vigrahagati se utpanna hone kA niSedha kiyA gyaa| utkRSTa dine baji ko prApta ||465 / / sabase alpa antarmuharta kAla ke dvArA saba paryAptiyoM se paryApta ho / / 466 / vahA~ taitIsa sAgara AyUpramANa bhavasthiti kA pAlana karatA huprA bahuta-bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai| bahuta-bahuta bAra vipula saMkleza pariNAma vAlA hotA hai / / 467, 468, 466 / / bahuta pudgaloM kA saMgraha karane ke lie utkRSTa yogavAloM meM ghumaayaa| saMcita hue tejasa pudagaloM kA utkarSa karane ke lie sakleza kA kathana pAyA hai / praudArika zarIra, vaikriyika zarIra aura pAhArakazarIra ke pudgaloM kA utkarSa nahIM hotA, kyoMki una zarIroM ke kathana meM saMkleza kA kathana nahIM pAyA hai| isa prakAra paribhramaNa karake jIvitavya ke stoka zeSa rahane para yoga yavamadhya ke Upara antarmuhurta kAla taka ThaharA / / 470 / / antima jIvaguNahAni sthAnAntara meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla taka rahA // 471 / / dvicarama aura tricarama samaya meM utkRSTa saMkleza ko prApta huyA // 472 // carama aura dvi carama samaya meM utkRSTa yoga ko prApta huyA // 473 / / caramasamayavartI tadbhavastha baha jIva taijasa zarIra ke utkRSTa pradezAgra kA svAmI hai // 474 / / chayAsaTha sAgara sthiti ke prathama samaya meM jo tejasa zarIra pudgala skandha ba~dhA thA, svAmitva ke antima samaya meM vaha antima gopuccha mAtra zeSa rahatA hai jo karmasthiti ke dvitIya samaya meM bA~dhA vaha svAmitva ke antima samaya meM carama aura dvicarama gopuccha mAtra zeSa rahatA hai [isI prakAra calate hue karmasthiti ke antima samaya meM bA~dhA huA samayaprabaddha pUrNarUpeNa (pUrA kA pUrA) zeSa rahatA hai| ] isa prakAra antima samaya meM Der3ha guNahAni mAtra samayaprabaddha pramANa tejasa zarIra kA dravya hotA hai| kArmaNazarIra pradezAgra kA svAmI nimna jIva hai jo jIva bAdara pRthivIkAyika jIvoM meM kucha adhika do hajAra sAgaropama se kama kamasthiti pramANakAla taka rhaa| zaGkhA--apakAyika, vAyukAyika va vanaspatikAyika jIvoM meM kyoM nahIM utpanna karAyA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki unake paryApta va aparyApta yoga se pRthivIkAyika jIvoM kA paryApta va aparyApta yoga asaMkhyAtaguraNA hai|' zaGkara--bAdara pRthivIkAyikoM meM sampUrNa karmasthiti pramAraNa kAla taka kyoM nahIM ghumAyA ? ___samAdhAna nahIM, kyoMki ekendriyoM meM prasoM kA yoga aura Ayu asaMkhyAtaguNI hotI hai aura be saMkleza-bahula hote haiM, isalie pRthivIkAyikoM meM ghumAne ke pazcAt prasoM meM ghumAyA / yadi ekendriyoM meM hI rakhate to inakI apekSA trasoM meM jo asaMkhyAtaguNe dravya kA saMcaya hotA hai vaha nahIM prApta hotaa| yahI kAraNa hai ki sampUrNa karmasthiti pramANa kAla taka ekendriyoM meM nahIM ghumAyA hai / zakhA-sakAmikoM meM apanI sthiti pramANa kAla ke bhItara utkRSTa dravya kA saMcaya karake punaH bAdara pRthivIkAyikoM meM utpanna hokara vahA~ antarmuhurta raha kara phira vasasthitikAla taka soM meM bhramaNa karake ekendriyoM meM utpanna kraate| isa prakAra karmasthitipramANa kAla taka bayoM nahIM ghumAyA ? 1. pa.pu. 17 pR. 32 / 2. gha.pu. 10 pR. 33 / Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 / go. sA. jIva kANDa gAthA 250 - 251 samAdhAna -- nahIM, kyoMki trasa sthiti ko pUrNa karake jo jIva ekendriya meM utpanna hotA hai, usakA basoM meM saMcita hue dravya ko binA gAle nikalanA nahIM hotA / " vahA~ (bAdara pRthivIkAyikoM ) meM paribhramaNa karane ke bahuta aura paryAptabhava thor3e hote haiM // 8 // utpatti ke vAroM kA nAma bhava hai / zaGkA - paryAptoM meM hI bahuta bAra kyoM utpanna karAyA ? samAdhAna -- aparyAptakoM ke yogoM se paryAptakoM ke yoga asaMkhyAtaguNe pAe jAte haiM / zaGkA -- yogoM kI bahulatA kyoM abhISTa hai / samAdhAna - yoga se pradezoM kI adhikatA siddha hotI hai| paryAptakAla dIrgha aura aparyAptakAla thor3e hote haiM // 6 // arthAt paryAptakoM meM utpanna hotA huA dIrgha Ayu vAloM meM hI utpanna hotA hai aura aparyAptoM meM utpanna hotA huA alpa prayuvAloM meM hI utpanna hotA hai / * dIrgha zrAyuvAle paryAptoM meM utpanna hokara bhI sabase alpa kAla dvArA paryAptiyoM ko pUrNa karatA hai / * jaba-jaba zrAyu ko bA~dhatA hai taba-taba usake yogya jaghanya yoga se bA~dhatA hai| karma kA utkRSTa pradezasaMcaya karAne ke lie jaghanya yoga se hI Ayu kA bandha karAyA jAtA hai anyathA utkRSTa saMcaya nahIM ho sakatA / utkRSTayoga ke kAla meM Ayu kA baMdha hone para, jaghanyayoga se Ayu ko afne vAle ke karmo kA jo kSaya hotA hai, usase asaMkhyAtaguNe dravya kA kSaya dekhA jAtA hai / 7 uparima sthitiyoM ke niSeka kA utkRSTapada hotA hai aura zradhastana sthitiyoM ke niSekoM kA janyapada hotA hai || 11 | ekendriyoM meM yadyapi utkRSTa sthiti-bandha eka sAgara hai / tathApi eka sAgara kAla bItane para samayaprabaddha ke saba karmaskandha nahIM galate, kyoMki utkarSaNa dvArA unakA sthitisattva bar3hA liyA jAtA hai / zaGkA - yadi aisA hai to anantakAla taka utkarSaNa karAkara saMcaya ko kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA ? samAdhAna nahIM, kyoMki karmaskandhoM kI utane kAla taka utkarSaNa zakti kA prabhAva hai / 'vyakta avasthA ko prApta huI karma sthiti zakti rUpa karma sthiti kA anusaraNa karane vAlI hotI hai / " guNita karmAzika jIva vizeSa adhika prakSipta athavA badhyamAna aura utkarSamANa pradezAna ko nikSipta karatA huA aMtaraMga kAraNavaza prathama sthiti meM thor3e prakSipta karatA hai dvitIya sthiti meM karatA hai, tRtIya sthiti meM vizeSa adhika prakSipta karatA hai / isa prakAra utkRSTa sthiti ke prApta gha pu 10 pR. 37 // pR. 43 // 3. va. pu. 10 pR. 36 // 4. 1. dha. pu. 10 pu. 34 / 2. va. pu. 10 pR. 35 / 5. va. pu. 10 38 / 6. Sa pu. 10 pR. 38 / 7. dha. pu. 10 pR. 36 8. dha. pu. 1 6. "vattikammaTThadi aNusAriNI satti kammaTThaditti vayaNAdo / " [Sa. pu. 10 pR. 42.] / Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 250 251 yoga mAgaMrA/331 hone taka vizeSa adhika ke krama se prakSepa karatA hai / " isa viloma vinyAsa kA kAraNa guNitakarmAzikatva aura anuloma vinyAsa kA kAraNa kSapitakarmAzikatva hai, na ki saMkleza aura vizuddhi bahuta bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai || 12 || 3 bahuta - bahuta bAra bahuta saMkleza rUpa pariNAmavAlA hotA hai / / 11 / / dramya makarSaNa kane ke lie aura utkRSTa sthiti kA bandha karAne ke lie bahuta - bahuta bAra saMbaleza rUpa pariNAmoM ko prApta karAyA jAtA hai / " isa prakAra paribhramaNa karake nAdara trasa paryAptakoM meM utpanna huA, abhiprAya yaha hai ki sa sthiti se rahita karmasthiti pramAraNa kAla taka ekendriyoM meM paribhramaNa karake phira bAdara sa paryAptakoM meM utpanna huA / zaGkA - bAdara zabda kA prayoga kyoM kiyA gayA ? samAdhAna - sUkSmatA kA niSedha karane ke lie / zaGkA- - asa kahane se hI sUkSmatA kA pratiSedha ho jAtA hai, kyoMki sUkSma jIva nasoM meM nahIM pAye jAte ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki yahAM para sUkSmanAmakarma ke udaya se jo sUkSmatA utpanna hotI hai usake binA vigrahagati meM vartamAna asoM kI sUkSmatA svIkAra kI gaI hai| kyoMki unakA zarIra sanasAnanta vitropacayoM se upacita pradArikanokarma skandhoM se rahita haiM / " soM meM paribhramaNa karane vAle ukta jIva ke paryApta bhava bahuta hote haiM aura aparyApta bhava thor3e hote haiM ||15|| paryApta kAla dIrghaM hotA hai aura paryApta kAla thor3A hotA hai / / 16 / / jaba-jaba zrAyu ko bA~dhatA hai taba-taba usake yogya jaghanya yoga se bAMdhatA hai || 17 | | uparima sthitiyoM ke niSeka kA utkRSTa pada hotA hai aura nIce kI sthitiyoM ke niSeka kA jaghanyapada hotA hai ||18|| bahuta - bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai ||16|| bahuta - bahuta bAra bahuta saMkleza pariNAma vAlA hotA hai || 201 isa prakAra paribhramaraNa karake antima bhavagrahaNa meM nIce sAtavIM pRthivI ke nArakiyoM meM utpanna huA ||21|| utkRSTa saMtaleza se utkRSTa sthiti ko bA~dhane ke lie aura utkRSTa utkarSaNa karAne ke lie sAtaveM naraka meM utpanna huA / karma-sthiti ko bar3hAne kA nAma utkarSaNa hai / karmapradezoM kI sthitiyoM ke apavartana kA nAma apakarSaraNa hai / anya naraka pRthiviyoM meM tIvra saMkleza aura dIrghaM Ayu sthiti kA prabhAva hai / " prathama samaya meM AhAraka aura prathama samaya meM tadbhavastha hokara utkRSTa yoga ke dvArA karmamugaloM ko grahaNa kiyA ||22|| utkRSTa vRddhi se vRddhi ko prApta huA ||23|| antarmuhUrta dvArA atizIghra sabhI paryAptiyoM se paryApta huA ||24|| eka bhI paryApti ke apUrNa rahane para paryAptakoM meM 1. gha. pu. 10 pR. 43 // 5. gha. pU. 10 pR. 47-48 / 2. Sa. pu. 10 pR. 44 / 6. gha. pu. 10 pR. 50-51 3. dha. pu. 10 pR. 45 / 4. gha. pu. 10 pu. 46 / 7. dha. pu. 10 pR. 52-53 / Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332/no. sA. jIvakANDa gAthA 252 pariNAmayoga nahIM hotA kintu dhavala pu. 10 pR. 422, 427 va 431 para zarIra paryApti se paryApta hone ke prathama samaya se pariNAmayoga hotA hai aisA kahA gayA hai / ' aparyAptayoga se paryApta yoga asaMkhyAta guNA hotA hai isalie sarva laghu kAla meM paryApta huA aimA va hA gayA hai / bahA~ bhavasthiti tetIsa sAgaropama pramANa hai / / 25 / / Ayu kA upabhoga karatA hu~prA bahuta-bahuta bAra utkRSTa yogasthAnoM ko prApta hotA hai // 26 // bahuta-bahuta bAra bahuta saMkleza pariNAma vAlA hotA hai / / 27 / / isa prakAra paribhramaNa karake jIvana ke thor3A zeSa raha jAne para yoga yAmadhya ke Upara antarmuhUrta kAla taka sthita rahA // 28 // ' antima jIva guragahAni sthAna meM prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla taka rahA // 26 // dvicarama va tricarama samaya meM utkRSTa saMkleza ko prApta huA ||30|| carama aura dvicarama samaya meM utkRSTa yoga ko prApta huA / / 31 / / usa carama samaya meM tadbhavastha jIva ke kArmaraNa zarIra utkRSTa hotA hai / / 32 // pA~ca zArIroM ko utkRSTasthiti kA prabhAgA pallatiyaM uvahINaM tettIsAMtemuhatta uvahINaM / chAyaTThI kammadidi baMdhukkassahidI tAraNaM // 252 // gAthArtha-tIna palya, taitIsa sAgara, antamuharta, chayAsaTha sAgara aura karmasthitibaMdha pramANa ina pAMcoM zarIroM kI utkRSTa sthiti hai // 252 // vizeSArtha--praudArika zarIra kI utkRSTa sthiti tIna palya pramANa hai, kyoMki praudArika zarIra manuSya va tiyacoM ke hotA hai| manuSya aura tiryacoM kI utkRSTa prAyu tIna palya pramANa hotI hai|' ata: audArika zarIra kI utkRSTa sthiti tIna palya pramANa kahI hai| vaikriyika zarIra deva va nArakiyoM ke hotA hai| unakI utkRSTa Ayu taitIsa sAgara hai| ataH vaikriyika zarIra kI utkRSTa sthiti taitIsa sAgara kahI gaI hai| grAhAraka zarIra kA svAmI pramattasaMyata hai| pramattasaMyata guragasthAna kA kAla antamuhUrta hai / ataH prAhAraka zarIra kI sthiti antarmuhRtaM kahI gii| tejasazarIra aura kArmaNa zarIra ina donoM zarIroM kA saba jIvoM ke anAdikAla se sambandha ata: inakI sthiti vivakSita samayaprabaddha kI apekSA se kahI gaI hai| hai / 1. dha.pu. 10 pR. 54-55 "ekkAe vi pajjatIe asamattAe pajjattaesu parigAmajogo rupa ho di ti|" [3. pu. 1. pR. 55] "so jaharaNapariNAmajogo tasi kattha hodi ? sarIrapajjattIepajjatta madarasa paDhamama mae va hodi / " [gha.pu. 1. pR. 422,421,431] arthAt zarIra paryApti se paryApta hone ke prathama samaya meM pariNAma yoga hotA hai| yaha dUsarA mata hai 1 2. dha. pU. 1 pR. 55 / 3. dha. pu. 10 pR. 55-57 / 4. dha.pu. 10 pR. 68 / 5. dha pu. 10 pR. 10-106 / tathA pR. 224 sUtra 34 / 6. "nasthitI parAvare vipalyopabhAratam hata / / 3 / / tiryagyonijAnAM ca / / 36 / / ' (tattvArtha sUtra na. 3) / 7. "devanArakANAmupapAda: / / 2.34 / / praupapAdika vaikriyikam / / 2/46 / / " (tttvaacNsuutr)| 8. "mahAtama :prabhAyAM trayastrizatsAgaropamA sthiti ni / / 3/43 / vijayAdiSu trayastrizat sAgaropamANi utkRsTA sthitiH / / 4 / 32/3" (raajvaatik)| 6. 'zubha vizuddhamAyApAticAhAra ke pramattasaMyatasyaMba / / 46 / (tasvAyaMsUtra pra. 2) / 10.dhavala pustaka 4 / 11. 'anAdisaMbandhe ca / / 4 / / sarvaraya / / 4 / / (tastrArtha sUtra pra. 2) / Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 253 yogamArgaNA/333 jo pradezAgra tejasazarIra rUpa se prathama samaya meM bA~be jAte haiM unameM se kucha eka samaya taka rahate haiM, kucha do samaya taka rahate haiM. kucha tIna samaya taka rahate haiN| isa prakAra utkRSTa rUpase chayAsaTha sAgara kAla taka rahate haiM / / 247 // arthAta anAdi se saMsAra meM paribhramaNa karate hue jIva ke jahA~ kahIM bhI sthApita karake taijasagarIra ko pradezaracanA upalabdha hotI hai|' jo pradezAgra kArmaraNa zarIra rUpa se bA~dhe jAte haiM unameM se kucha eka samaya adhika pAvalI pramAgAvAla taka rahate haiM, kucha do samaya adhika pAvalopramANakAla taka rahate haiM aura kucha tIna samaya adhika mAvalI pramANakAla taka rahate haiN| isa prakAra utkRSTa rUpa se karmasthiti pramANakAla taka rahate haiM / / 248 / / yahAM para karmasthiti aisA kahane para sattara koDAkor3I sAgara kA grahaNa karanA cAhie, kyoMki pAThoM karmoM ke samudAya ko kArmaga zarIra rUpa se svIkAra kiyA gayA hai| prathama samaya jo pradezAgra bA~dhe jAte haiM unameM se kucha eka samaya adhika prAvalI kAla taka rahate haiM, kyoMki bandhAvalI ke bAda ke samaya meM dravya kA apakarSaNa karake udaya meM nikSipta karane para usa vikSita eka samaya adhika prAvalI rUpa udaya samaya udIyamAna karmapradeza kA avasthAna kAla eka samayAdhika pAvalI hotA hai tathA aise usa karmapradeza meM lAye gaye dravya kA do samaya adhika prAvalI ke antima samaya meM akarmapanA dekhA jAtA hai|' upasaMhAra-eka jIva kI apekSA, mizra kAla arthAt aparyApta kAla ko chor3akara pAMcoM zarIroM kA kAla isa prakAra hai-tiryaMca aura manuSyoM ke audArika zarIra kA kAla jaghanya se antarmuhUrta aura utkRSTa se antarmuhUrta kama tIna palyopama pramANa hai / yahA~ para antarmuhUrta pramANa mizrakAla kama kiyA gayA hai 1 mUla vaiphiyika zarIra kA kAla jaghanya se aparyApta kAla sambandhI antarmuhUrta kama dasa hajAra varSa aura utkRSTa se antarmuhUrta kama taitIsa sAgara hai| uttara vaikriyika zarIra kA kAla devoM ke jaghanya va utkRSTa antamuhUrta hai| zaGkhara-tIrthaMkaroM ke janmotsava tathA nandIzvara dvIpa meM jinacaMtyAlayoM kI pUjana meM antarmuhUrta se adhika kAla lagatA hai| vahA~ devoM kA uttara vaikriyika zarIra itane kAla taka kaise rahatA hai ? samAdhAna-punaHpuna: vikriyA karane se uttara kriyika zarIra kI santati kA biccheda nahIM hotaa| grAhAraka zarIra kA jaghanya va utkRSTa kAla antarmuhUrta hai| santati kI apekSA tejasa va kArmaNa zarIra abhavyoM ke anAdi-ananta haiN| kisI bhavya ke ananta kAla taka bhI sAnta nahIM hote| kisI bhavya ke anAdi sAnta hai| santAmanirapekSa tejasa zarIra kI sthiti chayAsaTha sAgara hai aura kArmarA zarIra kI sthiti karmasthiti pramANa arthAt sattara koTAkoTI sAgara pramANa hai / pAMcoM zarIroM ke guNahAni mAyAma kA pramANa aMtomuhuttametaM guNahANI hodi AdimatigAraNaM / pallA saMkhejjadimaM guNahANI tejakammANaM / / 253 / / 1. dhavanna pu. 14 pR. 335 / bAtika 2/1/8 / 2. dhavala pu. 14 pR. 235 / 3. dhadhala pu. 14 pR. 235-236 / 4, rAja Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334/go. sA, jIvakANDa gAthA 253 gAthArtha -Adi ke tIna zarIroM kA guNahAni-pAyAma antarmuhUrta pramANa hai| tejasa zarIra aura kArmaNa zarIra ina donoM kA guNahAni aAyAma palya ke asaMkhyAtaveM bhAga hai / / 253 / / vizeSArtha-prathama niSeka ke dravya ko niSeka bhAgAhAra (do guNahAni) se bhAga dene para caya kA pramANa prApta hotA hai| pratyeka nirSaka eka-eka caya hIna hotA jAtA hai| prathama niSeka ke dravya se ghaTate-ghaTate jaba taka prathama niSeka ke dravya kA prAdhA hotA hai taba taka eka guNahAni pAyAma hai| doguNA hIna arthAt prAdhA ho jAne para dvitIya guNahAni kA prArambha ho jAtA hai| kyoMki pratyeka guNahAni meM dravya do guNA hIna (ardha) hotA jAtA hai, ataH isakA nAma guNahAni sArthaka hai| eka guNahAni meM jitane niSeka hote haiM unakA nAma guNahAni mAyAma yA guragahAni adhvAna hotA hai / ' audArika zarIra, vakriyikA zarIra aura AhAraka zarIra ko eka guNahAni kI lambAI kA pramANa antamuhUrta hai aura tInoM guNAhAni sthAnAntara samAna haiN| parantu tejasa zarIra aura kAmaNa zarIra kI guNahAni kA pramANa palya ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai; 3 jo apanI-apanI utkRSTa sthiti ko apanI-apanI nAnAguNahAniyoM se bhAga dene para prApta hotA hai / audArika aura vaikriyika ina donoM zarIroM ke bhava ke prathama samaya meM jo pradezAma niSikta hote haiM, usase Upara antarmuhUrta kAla (eka muNahAni) jAkara vahA~ kI sthiti meM niSikta (siMcita) huaA pradezAgra duguNAhIna hotA hai| punaH dviguNahIna niSeka se Upara utanA hI avasthita adhvAna jAkara jo anya niSeka hai vaha usase duguNA hIna hai| isa prakAra utkRSTa rUpa se tIna palya aura taitosa sAgara hone taka duguNAhIna hotA jAtA hai| uttarottara vivakSita duguNe hIna niSeka se Upara avasthita antarmuhUrta adhvAna jAkara sthita niSeka duguNA hIna hotA hai| isa krama se tIna palya aura taitIsa sAgara ko antima sthiti ke prApta hone taka le jAnA caahie| ekapradezaguNahAnisthAnAntara antamuharta pramANa hai tathA nAnApradezaguNahAnisthAnAntara palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / / 274|| guNahAnisthAnAntara antarmuharta pramANa hai yaha bAta sUtra se hI jAnI jAtI hai, kyoMki vaha yukti kI viSayatA kA ullaMghana kara sthita hai| parantu nAnAguNahAnizalAkAoM kA pramANa sUtra aura yukti donoM se jAnA jAtA hai| antamuharta ko yadi eka guNahAni zalAkA prApta hotI hai to tInapalya tathA teMtIsa sAgaroM kI kitanI guNahAnizalAkAeM prApta hoMgo, isa prakAra phala rAzi se guNita icchArarAzi meM pramANa rAzi kA bhAga dene para nAnAguNahAnisthAnAntara palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa labdha prApta hotA hai| ekapradeza guNahAnisthAnAntara stoka hai, kyoMki vaha antamuhUrta pramANa hai| usase nAnAguNahAnisthAnAntara asaMkhyAta guNe haiM, guNAkAra palya kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai|| atra AhAraka zarIra ke pradeza vinyAsa viSayaka prarUpaNA kI jAtI hai--prathama samaya meM pAhAraka hue aura prathama samaya meM tadbhavastha hue jIva ke dvArA jo prathama samaya meM pradezAgra nikSipta 1. siddhAntacakravartI zrImadabhagacandra bRAta ttiikaa| 2. prabala gu. 14 pR. 340 638 / 3. dhavala pu, 14 pR. 340 va 342 / 4. dha. pR. 14 pR. 246-347 / 5. "egapadesamuNahANiThThANaMtaramaMtomuhusaM NAgApadeza gurAhAzivANaMtarANi palidovamamsa asakhejjadi bhAgo // 274||" ghivala 14 pR. 247] / 6.dha.pU. 14 pR. 348 / Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yogamAyA / 335 gAthA 254-255 hotA hai usase antarmuhUrta jAkara vaha duguNAhIna ho jAtA hai || 277 || zaGkA zradArika zarIra aura vaikriyika zarIra ke sAtha hI AhAraka zarIra kI prarUpaNA kyoM nahIM kI ? samAdhAna- kyoMki guNahAnizalAkAoM kI saMkhyA meM bheda hai / guNahAni avasthita hai jo zrantarmuhUrta pramANa hai aura nAnApradezaguNahAnisthAnAntara saMkhyAta samaya hai / antarmuhUrta kI eka guNahAnizalAkA prApta hotI hai to zrAhAraka zarIra ke sAtha rahane ke pramANa kAla ke bhItara ve kitanI prApta hoMgI, isa prakAra phalarAzi se guNita icchArAzi meM pramANarAzi kA bhAga dene para saMkhyAta nAnAguNahAnizalAkAe~ prApta hotI haiN| nAnApradezaguNahAnisthAnAntara stoka hai, kyoMki saMkhyAta haiM aura unase eka pradezaguNahAni sthAnAntara asaMkhyAta guNA hai / guNAkAra antarmuhUrta hai| taMjasa zarIravAle aura kArmaNa zarIravAle jIva ke dvArA taijasa zarIra aura kArmaNa zarIra rUpa se prathama samaya meM jo pradezAgra nikSipta hotA hai usase palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa sthAna jAkara vaha duguNA hIna hotA hai, patya ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa sthAna jAkara vaha duguNA hIna hotA hai / / 282 / / isa prakAra utkRSTa rUpa se chyAsaTha sAgara tathA karmasthiti zranta taka duguNAhIna - duguNAhIna hotA huA jAtA hai || 283 / / ekapradeza guNahAnisthAnAntara palya ke asaMkhyAta prathama vargamUla prabhAra hai aura nAnApradeza guNahAnisthAnAntara palya ke prathama vargamUla ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM || 284 / / nAnApradezaguNa hA nisthAnAntara stoka haiM ||265 // unase ekapradezaguNahAnisthAnAntara prasaMkhyAtaguNA hai / / 286 / / 3 zrIdArikAdi zarIroM ke bandha, udaya aura sattva avasthA meM dravya pramANa ekkaM samayabaddha baMdhadi ekkaM udedi carimammi / guhAgaraNa divaDhaM samayapabaddha have sataM / / 254 // / khabara ya dusarIrAgaM galidavasesA umettaThidibaMdho / guNahAraNI vivaDhaM saMcayamudayaM ca carimahi / / 255|| gAthArtha --- pratisamaya ekasamaya prabaddha kA bandha hotA hai aura eka hI samayaprabaddha kA udaya hotA hai| anta meM Der3ha guNahAni prasAraNa samayaprabaddha dravya kA satva rahatA hai| kintu praudArika aura vaikika zarIra meM yaha vizeSatA hai ki ina donoM zarIroM ke badhyamAna samayaprabaddhoM kI sthiti bhukta Ayu se avaziSTa prAyu kI sthiti pramANa hotI hai| zrAyu ke zranta samaya meM Der3ha guNahAni mAtra saMcaya tathA udaya hotA hai / / 254-255 / / pade 1. "AhArasari terava pahama samaya zrAhAraeNa padamasamayatavbhavatyeA grahArasarIranAe jaM patramasamae do to hattaM gaMgA dugu hoNaM // 277 // [ dhavala pu. 14 pR. 248 ] 2. ghavala pu. 14 . 246 3. gha. pu. 14 pR. 350-351 / Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 / go. sA. jIvakANDa gAthA 254-255. vizeSArtha - tIna palyoM ke prathama samaya meM jo baddha noka hai, use unhIM tIna patyoM ke prathama samaya se lekara antima samaya taka gopucchAkAra rUpa se nikSipta karatA hai| jo dUsare samaya meM baddha noka pradezA hai use dUsare samaya se lekara gopucchAkAra rUpa se nikSipta karatA huA taba taka jAtA hai jaba taka tona palyoM kA dvi carama samaya hai / punaH nokarmasthiti ke antima samaya meM vivakSita samayaprabaddha ke carama va dvicarama gopuccha ko nikSipta karatA hai, kyoMki Upara prAyusthiti kA prabhAva hai / tIsare samaya meM baddha jo nokarma pradezAgra hai usa tIsare samaya se lekara nikSipta karatA huA taba taka jAtA hai jaba taka dvicarama samaya prApta hotA hai / anantara antima samaya meM vivakSita samayaprabaddha ke carama, dvicarama aura tricarama gopucchoM ko nikSipla karatA hai| punaH isa prakAra jAkara tIna patyoM ke dvicarama samaya meM jo baddha nokarma pradezAgra hai, usake prathama gopuccha ko dvitrarama samaya meM nikSipta karake punaH koza meM vikSipta karatA hai| tIna palyoM ke antima samaya meM jo baddha nokarma hai usakA pUrA puMja banAkara use antima samaya meM hI nikSipta karatA hai|' isa prakAra tIna palya ke antima samaya meM jo pradezAgra saMcita hotA hai use jor3A jAya to antima samaya meM saMcita hue kuladravya kA prabhAraga Der3ha guNahAni guriNata samayaprabaddha pramANa hotA hai / isI prakAra vaiyika zarIra Adi zeSa cAroM ke viSaya meM jAnanA cAhie itanI vizeSatA hai ki AhArakazarIra, tejasazarIra aura kArmaNa zarIra meM avasthita rUpa se hI niSekaracanA hotI hai, galitazeSa niSeka racanA nahIM hotI / arthAt prahAraka zarIra ke pratyeka samayaprabaddha kI niSekaracanA antarmuhUrta ke jitane samaya haiM utane pramANa hogI, ( galitAvazeSa kAlamAtra pramANa hI nahIM), tejasa zarIra kI niSekaracanA, chyAsaTha sAgara ke jitane samaya haiM, utane pramANa hotI hai / sattara kor3Akor3I sAgara ke jitane samaya haiM unameM sAta hajAra varSa ke samaya ghaTAne para jo zeSa rahe tatpramAraNa kArmaraNa zarIra kI bandha ke samaya niSekaracanA hotI hai / pratisamaya ekasamayaprabaddha mAtra dravya ba~dhatA hai, kyoMki eka samaya meM baMdhane vAle karma va nokarma dravya kI samayapravaddha saMjJA hai / kisI samaya prabaddha kA prathama niSeka, kisI kA dvitIya niSeka, kisI-kisI kA tRtIya caturthAdi niSeka zrIra kisI kA carama niSeka, kisI kA dvicarama niSeka, kisI kA tricarama Adi niSeka, ina sabake yugapat eka samaya meM udaya meM Ane se saba milakara ekasamayaprabaddha dravya udaya meM AtA hai aisA kahA jAtA hai| kahA bhI hai samayapabaddhapamA hodi tiriccheNa caTTamAmi / paDisamayaM baMdhuda ekko samayabaddho sattaM samayapabaddha divasaguNahANi tADiyaM UNaM / tiko savadidambe milide have niyamA / / 643 | 1642 / / - vivakSita vartamAna samaya meM eka samaya praddha ba~dhatA hai aura eka samayabaddha mAtra dravya udaya meM AtA hai| aisA nirya rUpa racanA se jAnA jAtA hai / sattva dravya kucha kama Der3haguNahAni guNita samayabaddha pramANa hai / yaha trikoNa racanA yaMtra ke saba dravya ko jor3a dene se niyama se itanA hI prApta hotA hai / 642-643 / / 1. lapu 14 pR. 406 -407 / 2. dhavala pu. 14 pR. 415 3. gommaTasAra karmakANDa | Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 256-258 pogamArgagA/337 gommaTasAra karmakANDa kI TIkA meM trikoNayaMtra diyA huA hai| usa trikoNa yaMtra se yaha siddha ho jAtA hai ki 'De dagurabahAni pramANa samayaprabaddha hamezA sattA meM rahatA hai, kintu audArika pArIra, vaikriyika zarIra aura pAhAraka zarIra ina tInoM zarIroM kA Der3ha guramahAni samayaprabaddha apanIapanI sthiti ke antima samaya meM hotA hai| _ vizeSa ke lie isa sambandha meM gommaTasAra karmakANDa gA. 642 va 143 kI TIkA dekhanI caahie| porAliyavarasaMcaM devuttarakuruvajAvajIvassa / tiriyamaNussassa have carimaducarime tipallaThidigassa / / 256 / / vegusviyavarasaMca bAthIsa-samuddapAraNadugamhi / jahmA varajogassa ya bArA aNNattha raNahi bahugA // 257 // tejAsarIrajeTu sattamacarimamhi biviyavArassa / kammassa vi tastheva ya piraye bahuvArabhamidassa // 258 // gAthArtha-tIna palyopama kI sthitibAle devakuru athavA uttarakuru meM utpanna hue tithaMca yA manuSya ke carama va dvitra rama samaya meM audArika zarIra kA utkRSTa saMcaya hotA hai / / 256 // bAIsa sAgara kI yuvAle pAraNa-acyuta svarga ke devoM meM hI vaiRiyika zarIra kA utkRSTa saMcaya hotA hai, kyoMki utkRSTa yoga ke bAra Adi anyatra bahudhA nahIM hote // 257 / / saptama pRthivI meM dUsarI bAra utpanna hue nArakI ke taijasa zarIra kA utkRSTa saMcaya hotA hai| aneka bAra narakoM meM bhramaNa karake saptama pRthivI meM utpanna hue nArakI ke antima samaya meM kArmarA zarIra kA utkRSTa saMcaya hotA hai / / 258 // vizeSArtha--gAthA 256 meM tIna palya kI Ayu vAle devakuru va uttarakuru ke manuSya va tiryaMca donoM ko praudArika zarIra ke utkRSTa pradezAgra kA svAmI kahA hai, kintu dhavala pu. 14 pR. 368 sUtra 418 meM mAtra manuSya ko svAmI kahA hai, vaha sUtra isa prakAra hai "aNNadarassa uttarakurudevakurumaNuassa tipalidovamadviviyassa // 418 // " uparyukta gAthA meM carama va vicarama donoM samayoM meM svAmI batAyA gayA hai, kintu dhavala pu. 14 sUtra 426 meM mAtra carama samaya meM svAmI batalAyA gayA hai / vaha sUtra isa prakAra hai ... "tassa carimasamayatambhavatthassa tassa porAliyasarIrassa upakassayaM padesagmaM // 426 // " gAthA 257 meM vaikriyika zarIra ke utkRSTa pradezAgra ke svAmitva kA kathana to kiyA gayA hai, kintu samaya kA kathana nahIM hai / dhavala pu. 14 pR. 413 sUtra 443 meM usake svAmitva kA kAla caramasamaya batalAyA gayA hai / vaha sUtra isa prakAra hai--- "tassa carimasamaktambhavatyassa tassa beunsiyasarIrarasa ukkarasayaM padesamma // 4433 // " Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 / go. sA. jIvakANDa gAthA 256-260 ina gAthAoM meM AhAraka zarIra ke utkRSTa pradezAgra ke svAmI kA kathana nahIM hai, kintu dhavala 5. 165. 414-4956 taka AhAraka zarIra ke utkRSTa pradezAgra ke svAmI kA kathana hai / gAthA 250 251 kI TIkA meM ina pA~ca zarIroM ke utkRSTa dhavala pu. 14 va dhavala pu. 10 ke AdhAra para vistArapUrvaka ho cukA hai| para kathana nahIM kiyA gayA / gAthA 250 - 251 ke vizeSArthaM se dekhanA caahie| gyAraha gAthAoM dvArA zrI mAdhavacandra pradezAya ke svAmI kA kathana punarukta doSa ke kAraNa yahA~ karate haiM NA vidyadeva yogamArgaNA meM jIvoM kI saMkhyA kA kathana yogamAyA meM jIvoM kI saMkhyA bAdarapuNNA teU samarAsIe prasaMkhabhAgamidA / viSikariyasa tijuttA pallA saMkhejjayA pallA saMkhejjAya - bidaMgulagurigada se DhimettA vegubviyapaMcaSakhA bhogabhUmA puha bAU ||25|| hu / vigudhvaMti / / 260 / / gAthArtha - bAdara paryApta agnikAyika jIvarANi kA asaMkhyAtavA~ bhAga vikriyA zakti se yukta hai| bAdara paryApta vAyukAyika jIvoM meM patya ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa jIva vikriyAzakti se yukta haiM ||25|| palya ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita ghanAMgula se jagaccheNI ko guNA karane para paMcendriya vaiRiyika zakti vAle jIvoM kA pramANa jAtA hai / bhogabhUmiyA pRthaka vikriyA bhI karate 1125011 vizeSArtha grodha kI apekSA cAra zarIra vAle jIva asaMkhyAta haiM arthAt jagatpratara ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa yA zrasaMkhyAta ja.zre. pramANa hai / una jagaccha giyoM kI viSkambha sUcI palya ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra ghanAMgulapramAraNa hai / " isa saMkhyA meM tiryacoM kI pradhAnatA hai, kyoMki manuSya meM vikriyA zaktiyukta jIva saMkhyAta hote hue bhI bahuta alpa haiN| isIliye tiryaco meM vikriyA karane vAlI rAzi patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra ghanAMguloM se guriNata ja.zre. pramANa hai| paMcendriya, paMcendriya paryApta, trasa aura aparyApta jIvoM kA bhaGga paMcendriya tiryacoM ke samAna kahA gayA hai, isase bhI jJAta hotA hai ki paMcendriyatiryacoM kI mukhyatA hai / kyoMki agnikAyika va vAyukAyika ina donoM meM bhI milakara vikriyA karane vAlI rAzi patyopama ke prasaMkhyAtaveM bhAga hai / " kintu paMcendriyatiryaMca, 3 1. "dusaroga davvapamANe kevaDiyA ? asaMkhejjara, padarasta asate. mAgo, zrasaMkhejjAo DhImro, tAsi seTI vikmasUtrI palido asale. mAgametaghaNaM gulAgi / " [ dhavala pu. 14 pR. 249 ] / 2. "tirivase vincamArArAtrI patridodamasta asaMkhejjadimAgameta ghAMgulehi guNisevito / " [ dhavala gu. 3. 66-67 / / 3, "paMcadigra-paMcidiyamajjattA tasa-tasapajjattA pA~cadiya tiriksa maMgo / " [ ghabala pu. 14 pR. 251 / / 4. eDa diya bAdarai divapajjattA cadusarIrA davyamAkheNa vaDiyA ? zrasaMkhejjA, palido ase bhAvo / " [vala pu 14 pR 210 } / Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 261 yogamArgaNA/361 paMcendriyatiryaca paryApta aura paMcendriyatiryaMcayoninI jIvoM meM cAra garIra bAle jIva dravyapramANa kI apekSA asaMkhyAta haiM jo jagatpratara ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / ' athavA palyopama ke asaMkhyAta bhAga pramANa ghanAGgaloM se ja.zre. ko guNita karane para jo labdha prApta ho utane vahA~ cAra zarIra vAle arthAt vitriyA karane vAloM kA pramANa hai| bAdara agnikAyika paryAya jovarAzi dhanAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| usakA bhI asaMkhyAtavA~bhAga vikriyA zakti se yukta hai| palya ke asaMkhyAtaveM bhAga bAdara vAyukAyika paryApta jIva vakriyika zakti yukta haiM / vikriyA zakti se yukta bAdara vAyukAyika aura bAdara agnikAyika donoM milakara bhI palya ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa haiM / vikriyA zakti yukta manuSya va tiryaMca palya ke asaM. khyAta bhAga se guSTi janAMgala me jaze ko mugA karane para jo Ave tatpramANa hai / bhogabhUmiba manuSya va tiryaMca aura karmabhUmija manuSyoM meM cakravartI mUla zarIra se pRthak uttara zarIrarUpa vikriyA bhI karate haiN| devehi sAdireyA tijogiNo tehi hINa tasapuNNA / biyajogiNo tadUragA saMsArI ekkajogA hu||26|| gAthArtha-tIna yoga vAle jIva devoM se kucha adhika hote haiN| tIna yogavAle jIvoM ko prasa parita rAzi meM se ghaTAne para do yoga vAle jIvoM kA pramANa prApta hotA hai| saMsArI jIvoM meM se tIna yoga vAle aura do yoga bAle jIvoM ko kama karane para eka yoga vAlI jIvarAzi prApta hotI hai / / 261 / / vizeSArtha-jyotiSI devoM se sAdhika samasta devoM kA pramANa hai, kyoMki vAnavyantara Adi zeSa sampUrNa deva jyotiSI devoM ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| isa devarAzi meM nArako, saMjI paMcendriya paryApta niyaMca va paryApta manuSyoM kA pramANa milAne se tIna yoga vAle jIvoM kA pramANa prAjAtA hai / sucyaMgula kA prathama vargamUla gurigata dvitIya vargamula pramANa jagazreNiyA~ nArakiyoM kA pramANa hai| bAdAla ke ghanapramANa manuSya rAzi hai|6 saMkhyAta guNita 256 aMgUla ke varga se bhAjita jagatpratarapramANa saMjJI paMcendriya paryApta tiryaca haiN| ina tIna rAziyoM ko devarAzi meM milAne se sAdhika devarAzi hotI hai| zaGkA-ina tIna rAziyoM ke milAne se devarAzi duguNI-tiguNI Adi kyoM nahIM hotI ? samAdhAna nahIM, kyoMki zeSa tIna gati saMbandhI saMjJI paMcendriya jIvoM kI saMkhyA devagati ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa hai / 1. dhavala pu. 14 pR. 246 / 2. ghaDala pu. 14 pR. 303 / 3. zrImadabhapacandra mUrikRta TIkA / 4. "vAraparvatarAdi sesa sabvedevA joisiyadevArA saMkhejadi bhAgamettA havaMti / " [dhavala pu. 3 pR. 275] / 5. "tAsi saMkIta vikvaMbhasUcI aMgulabaggamUlaM vidiyavaggamUlaguriNadeNa / / 17 // " [dhavala pu. 3 pR. 131] / 6. "maNumapajjattA dhAyAlayaggassa gharagametA |"[cvl pu. 3 pR. 255] / 7. "samve deva saNiNaNo ceya / tesi saMkhedi bhAgamecA tigadi saNiNo hoti / " [dhavala pu. 3 pR. 482] / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40/go, sA. jIvakANDa gAthA 262-263 saMjI paMcendriya paryApta jIvoM ke hI mana, vacana aura kAya ye tIna yoga hote haiN| saMjJI jIvoM kI saMkhyA devoM se kucha adhika kahI gaI hai| basa paryApta rAzi meM tIndriya, trIndriya, caturindriya aura asaMjI paMcendriya jIva bhI gabhita hai| jinake vacana aura kAya ye do yoga hote haiN| ataH sa paryApta rAzi ke pramANa (pratarAMgula ke saMkhyAnaveM bhAga se bhAjita jagatpratara)3 meM se saMkSI paMcendriya paryApta jIvoM kA pramANa ghaTAne se zeSa dvIndriyAdi asaMjJI paMcendriya jIvoM taka kI saMkhyA zeSa raha jAtI hai jo vacana ba kAya yogI hote haiN| samasta saMsArI jIvarAzi meM se tIna yogabAle aura do yoga vAle jIvoM kI saMkhyA ghaTAne para zeSa mAtra eka kAyayogI jIvoM kI saMkhyA raha jAtI hai jo ananta hai|' isa prakAra isa gAthA dvArA viyogI dviyogI aura ekayogI jIvoM kI saMkhyA kA kathana kiyA gayA hai| tIna yogI aura do yogI jIva asaMkhyAta haiM aura eka yogI jIva ananta haiM / aMtomuhattamelA caumaragajogA kameNa saMkhaguNA / tajjogo sAmagaM cauvacijogA tado du saMkhaguragA / / 262 / / tajjogo sAmaNNaM kAno saMkhAhado tijogamidaM / sagaramAsAnimA magAzagaMguNe du sagarAsI // 263 // gAthArtha-pRthaka-pRthaka tathA sAmUhika rUpa se cAroM manoyogoM kA kAla antarmuhUrta hai, kintu krama se saMkhyAtaguNA-saMkhyAtaguNA hai| una cAroM kAloM ke jor3a rUpa sAmAnya manoyoga kAla se cAroM bacanayogoM kA kAla saMkhyAta guNA hai| cAroM vacanayogoM ke jor3a rUpa kAla arthAt sAmAnya vacanayoga ke kAla se kAyayoga kA kAla saMkhyAtaguNA hai| tInoM yogoM ke jor3a rUpa kAla se tIna yoga vAlI rAzi ko vibhakta karake apanI-apanI rAzi ke kAlase guNA karane para apanI-apanI rAzi kA pramANa prApta hotA hai / / 562-563 // vizeSArtha - kAla ke anusAra yoga meM jobasaMkhyA hotI hai, kyoMki yogakAla meM hI tat yoga sambandhI jIvoM kA saMcaya hotA hai| cAroM manoyoga aura sAmAnya manoyoga tathA cAroM vacanayoga ba sAmAnya bacanayoga kA kAla krama se saMkhyAta guNA hai jo isa prakAra hai-satyamanoyoga kA kAla sabase stoka hai| bhRSAmanoyoga kA kAla usase saMkhyAta guNA hai| usase ubhaya manoyoga kA kAla saMkhyAta guNA hai / usa se anubhava manoyoga kA kAla saMkhyAta guNA hai| isase sAmAnya manoyoga kA kAla vizeSa adhika hai| usase satyavacanayoga kA kAla saMkhyAta guNA hai| usase mRSA bacana yoga kA kAla saMnyAta guNA hai| usase ubhaya vacanayoga kA kAla saMkhyAta guNA hai| usase anubhaya vacanayoga kA kAla saMkhyAtaguNA hai| usase sAmAnya vacanayoga kA kAla vizeSa adhika hai| usase kAyayoga kA kAla saMkhyAta guNA hai / manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ke kAloM ke jor3a se tIna yogavAlI rAzi ko jo mAtrika 1. "maNipayANuvAdagaNa maga miklAiTThI dabapamANeNa kevaDiyA devehi sAdireyaM ||1:5|"c.pu. 3 pR. 482 || 2. "dIndrivAdayasvamAH // 14 / / " [tattvArtha mUtra na. 2] / 3. "padaggulassa saMghajjAda bhAgerA jagapare bhAge hide tamakAiyapAtA bhavati ti vuttaM bharvAda / " [ghavala pu. 3 pR. 362] / 4. "ede do vi rAsI pro anntaa|" {dhavala pu. 3 pR. 365] / 5. ghabala pu. 3 pR. 388 / Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 264-2:5 yogamArgagagA/341 devarAzi pramANa hai, khaNDita karane para jo labdha prApta ho usakI tIna pratirAziyAM karake punaH unheM apane-apane kAla se guNita kara dene para manoyogI, vacanayogI aura kAyayogiyoM kI rAziyA~ prApta hotI haiN| punaH cAroM manoyogoM ke kAloM ke jor3a se manoyogI jIvarAzi ko khaMDita karake jo labdha Ave usakI cAra pratirAziyoM karake apane-apane kAla se guNita karane para satyamanoyoga prAdi cAroM manoyogiyoM kI pRthak-pRthak saMkhyA prApta ho jAtI hai|' isI prakAra cAroM vacanayogoM ke kAloM ke jor3a se bacanayogI jIvarAzi ko jo ki Upara prApta huI hai use khaMDita karake jo labdha prApta ho usakI cAra prati rAziyA~ karake apane-apane yogakAla se guNita karane para satyavacanayogI prAdhi joka kA nAma prApta hotA hai| itano vizeSatA hai ki anubhaya bacanayogI jIvarAzi meM dvIndriya, zrIndriya, caturindriya aura asaMjJI paMcendriya vacana yogI jIvarAzi milAne se anubhaya vacanayogiyoM kI jIvasaMkhyA prApta ho jAtI hai|' kammorAliyamissayorAladdhAsu saMcidaNaMtA / kammorAliyamissaya porAliyajogiNo jIyA // 264 / / smyttysNkhaavlisNkhgunnaavlismaashidraasii| sagaguragagarigave thovo asaMkhasakhAhado kamaso // 26 // gAthArtha kArmaNakAyayoga kAla, praudArikamiznakAyayoga kAla aura audArikakAyayoga kAla meM ekatra hone vAle kArmaNakAyayogI, audArikamizrakAyayogI tathA audArikakAyayogI jIva anantAmanta haiM // 264 / / kArmaNa kAyayoga kA kAla tIna samaya, audArikamizrakAyayoga kA kAla saMkhyAta prAvalI aura usase bhI saMkhyAta guNita prAvaliyAM audArikakAyayoga kA kAla hai| ina tInoM kAloM ke jor3ase eka yogavAlI jIvarAzi meM bhAga dekara apane-apane kAlase guNA karane para apanI-apanI rAzi kA pramANa prApta hotA hai| kArmaNakAyayogI jIvarAzi sabase kama hai, usase asaMdhyAta guNI audArika-mitha-kApayogI jIvarAzi hai aura usase saMkhyAta guNI audArika kAyayogI jIvarAzi hai / / 265 / / vizeSArtha yahA~ para sAdhAraNa vanaspati arthAt nigodarAzi kI pradhAnatA hai kyoMki nigoda rAzi ke atirikta anya saba gatiyoM ke jIva asaMkhyAta haiN| usa nigodarAzi meM bhI sUkSma jIva mukhya haiN| kyoMki bAdara nigoda se sUkSma nigoda jIva asaMkhyAta guraNe haiN| una sUkSma nigoda jIvoM meM bhI aparyAptakoM se paryAptaka jIva saMkhyAtaguNe haiN| sUkSma paryAptaka nigoda jIvoM kI Ayu antarmuhUrta mAtra hai| kintu yaha Ayu antarmuhUrta pramANa hote hue bhI aparyApta kAla se saMkhyAta guNI hai| kArmaga kAyayoga kA utkRSTa kAla tIna samaya hai, kyoMki anAhAraka avasthA meM hI kArmaNa kAyayoga hotA hai aura anAhAraka avasthA kA utkRSTa kAla tIna samaya hai|6 aparyApta kAla saMkhyAta AvalI pramANa hai| aura eka mAvalI meM jaghanya yuktAsaMkhyApta samaya hote haiM 1% ataH 1. dhavana pU. 3 pR. 314 / 2. dhavala pu. 3 pR. 386-360 / 3. dhavala pu. 3 pR. 370 / 4. ghavala pu. 3 pR. 372-373 / 5. dhavala pu. 4 pR. 362 / 6. "eka dvI zrIna vA'nAhArakaH / / 30 / / { tattvArtha stra adhyAya 2] / 7. trilokamAra gAthA 37 / Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342/mo. sA. jIvakANDa gAthA 266-266 kArmaNa kAyayoga kAla se aparyAptakAla asaMkhyAtaguNA hai / aparyApta bAla se paryApta kAla saMkhyAtaguNA hai| ina tInoM kAloM kA yoga bhI antarmuhUrta hotA hai, kyoMki antarmuhUrta ke asaMkhyAta bheda haiN| tithaMdhoM aura manuSyoM ke aparyApta kAla se paryApta kAla saMkhyAta guNA hai kyoMki kArmabhumijoM kI mukhyatA hai| una kAloM ke jor3a se tiryaca rAzi ko khaMDita karake jo labdha Abe use aparyApta kAla se guNita karane para aparyApta rAzi kA pramANa prApta hotA hai| aparyApta kAla meM do yoga hote haiM / vigraha gati meM arthAt anAhAraka avasthA meM kArmaNa kAyayoga aura AhAraka avasthA meM audArika midhkaayyog| saMkhyAta prAvalI mAtra antarmuharta kAla meM yadi sarva aparyApta jIvarAzi kA saMcaya hotA hai to tIna samayoM meM kitanA saMcaya prApta hogA? isa prakAra icchArAzi se phalarAzi ko guNita karake jo labdha prAve use pramANa se bhAjita karane para antamuhUrta se bhAjita sarva jIvarAzi arthAta itane jIva kArmaNa kA sayogI hote haiN| isako asaMkhyAtta se guNA karane para audArika mizrakAyayogiyoM kA pramANa prApta ho jAtA hai| sovakamANuvakkamakAlo saMkhejjavAsaThidivANe / prAvaliprasaMkhabhAgo saMkhejjAvalipamA kamaso // 266 // tahiM sadhye suddhasalA sovakkamakAlado du saMkhaguNA / tatto saMkhaguNUragA apuNyakAlamhi sukhasalA // 267 / / taM suddhasalAgAhidariNayarAsimapuNNakAlalAhiM / suddhasalAgAhiM guNe betaravegumvamissA hu // 26 // tahiM sesadevaNAraya-missajude samvamissavegudhvaM / suraNiraya-kAyajogA begumviyakAyajogA hu // 26 // gAthArtha-saMkhyAta varSa kI sthiti vAle vAnavyantara devoM meM sopakramakAla aura anupakramakAla kramaza: pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga ba saMkhyAta prAvalI pramANa haiM // 266 / usa saMkhyAta varSa kI sthiti meM sarvazuddha zalAkA kA pramANa sopakramakAla se saMkhyAta guragA hai| aparyApta kAla sambandhI zuddha zalAkA kA pramANa sarvazuddhazalAkAoM se saMkhyAtaguNA hIna hai // 267 // vyantara devoM ke pramANa meM zuddha zalAkA vA bhAga dene se jo prApta ho usako aparyApta kAla samvandhI zuddha zalAkA se guNA karane para vaikriyika mizra kAyayogI vyanta ra devarAzi upalabdha hotI hai / / 268 // vaikriyika mizrakAyayogI vyantara devarAzi meM zeSa deva va nArakI vaikriyika mitrayogiyoM kA pramANa milA dene para sarva vaikriyika mizra kAyayogiyoM kI saMkhyA prApta ho jAtI hai| paryApta deva va nArakI kAyayogiyoM kA jo pramANa hai utane vaikriyika kAyayogI jIva haiM / / 266 / / vizeSArtha-utpatti kA nAma upakramaNa hai| jisa kAla meM nirantara utpatti hotI hai vaha sopakramakAla hai| yaha sopakramavAla utkRSTa rUpa se pAvalI ke prasaMgyAtaveM bhAga pramANa hai| usake 1. dhavala pu. 3 pR. 366 / 2. dhavala pR. 3 pR. 403 / Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 270 yogamArgaNA/343 pazcAt utpatti kA antara par3a jAtA hai| vaha antarakAla jaghanya se ekasamaya aura utkRSTa saMkhyAta zrAvalI pramANa hai| deboM meM saMkhyAta varSa kI Ayu vAle vyantara detra adhika utpanna hote haiM ataH unakI apekSA kathana kiyA gayA hai| saMsthAta varSa meM sopatra makAla zannAkAnoM meM (utpatti kAla ke bAroM meM) yadi sarva devarAzi ekatra hotI hai to apayapti kAla sambandhI upakrama zalAkAoM meM kitane jIvoM kA saMcaya hogA / isa prakAra trai rAzika gariNata karake icchArAzi se pramANarAzi ko bhAjita karake jo labdha prApta ho usakA devarAzi meM bhAga dene se vaikriyika mizrakAyayogo devoM kA pramANa prApta hotA hai, jo devarAzi ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra hai|' asaMkhyAta varSa kI Ayu bAloM meM anupakrama kAla bar3A hogA, ataH unameM vaikriyitra mithakAyayogiyoM kA pramANa alpa hogA isalie unakI vivakSA nahIM kI gii| dainiyika mizrakAyayogI devarAzi meM nAraka mithakAyayogiyoM kI saMkhyA milA dene se samasta vakriyika mizrakAyayogiyoM kA pramANa prApta ho jAtA hai| vaikriyika kAyayogI devoM ke saMkhyAta bhAga se kama hai / apanI-apanI rAzi ke saMkhyAtaveM bhAga se nyUna devoM kI jo rAzi hai utanA bakriyikakAyayogiyoM kA pramANa hai| deva aura nArakiyoM kI rAzi ko ekatra karake manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ke kAla ke jor3a se khaNDita karake jo labdha zrAve usakI tIna pratirAziyAM karake apane-apane kAla se guriNata karane para apanI-apanI rAziyoM kA pramANa hotA hai| cUki manoyogI jIvarAzi aura vacanayogI jIvarAzi devoM ke saMkhyAtaveM bhAga hai, isaliye vaikriyika kAyayogI rAzi kA pramANa kula rAzi se saMkhyAtaveM bhAga kama hotA hai / 3 zrAhArakakAyayogI tathA grAhArakamizvakAyayogiyoM kA pramANa zrAhArakAyajogA cauvaNNaM hoMti ekasamayahi / pAhAramissajogA sattAvIsA du ukkassaM // 27 // __ gAthAtha--- eka samaya meM AhAraka kAyayoga vAle jIva adhika se adhika caupana haiN| aura mAhAraka mizra kAyayogI sattAvIsa haiM // 230 / / vizeSArtha-grAhArakakAyayogI pramattasaMyata guNasthAna meM hI hote haiM, anyatra nahIM hote| uparyukta gAthA meM AhArakamizavAyayogI yadyapi sattAvIsa kahe gaye haiM, kyoMki yaha kathana prAcArya paramparA se prAye hue upadeza anusAra hai, kintu dhavala pu. 3 sUtra 120 meM sattAvIsa na kahakara saMkhyAta kahe haiN| arthAt AhAraka mithakAyayoga meM jinadeva ne jitanI saMkhyA dekhI ho, utane saMkhyAta jIva hote haiM, sattAvIsa nahIM ; kyoMki sUtra meM 'saMkhyAta' yaha nirdeza anyathA bana nahIM sakatA / tathA pAhAraka mizra yogiyoM se AhAraka kAyayogI jIva saMkhyAttaguNe haiM, isase bhI pratIta hotA hai ki AhAraka mizra kAyayogI jIva saMkhyAta haiM, sattAvIsa nhiiN| kadAcit kahA jAye ki do bhI to saMkhyAta haiM, parantu usakA yahA~ para grahaNa nahIM kiyA gayA, kyoMki ajaghanyAnutkRSTa saMkhyA kA hI grahaNa kiyA - --. .. 1. pravala pu. 3 pR. 400 / 2. "zviyakAyajogI davapamAragaraNa kevaDiyA ? devANaM saMkhejadibhAgaNaM ||64-65 // " [dhavala pu. 7 pR. 276] / 3. dhavala pu. 3 pR. 368-366 / 4. "mAhArakAya jogIsu pamattasaMjadA davapamAgaraNa kevaDiyA? cadunaNNaM / / 116 / / " [ghavala pu. 3 pR 4.1] / 5. "grAhAramimsakAya jogIsu pamattasaMjadAdacvapamANa keDiyA ? sNkhejjaa||120||" [zrayala pu. 3 pR. 402] / / Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344/go. sA. jIvakANDa gAthA 271.272 hai| athavA sarva aparyApta kAla se jaghanya paryApta kAla bhI saMkhyAta guNA hai, isase bhI yaha pratIta hotA hai ki AhAraka mizra kAyayogI sattAvIsa nahIM lene caahie|' isa prakAra mommaTasAra jIvakANDa meM yogamArgaraNA nAmakA nabA~ adhikAra pUrNa huprA / 10. vedamArgaNAdhikAra vedamArgaNA purisicchisaMDhavedoSayeNa purisicchisaMDho bhAve / raNAmodayerA davye pAeNa samA kahiM bisamA // 271 / / vedassudIraragAe pariNAmassa ya havejja saMmoho / saMmoheNa Na jANa di jIvo hi guraNaM va doSa vA // 272 / / gAthArtha-puruSaveda, strIveda aura napusakaveda karma ke udaya se bhAvapuruSavedI, bhAvastrIvedI aura bhAvanapuMsakavedI hotA hai| aGgopAGga nAmakarma ke udaya se dravyapuruSavedI, dravyastrIvedI aura dravyanapusaka vedI hotA hai| dravya aura bhAva ye donoM veda prAya: sama (sadRza hote haiM, parantu kahIM para viSama bhI ho jAte haiM / / 271 // veda nokaSAya ke udaya va udIraNA se pariNAmoM meM sammoha hotA hai| sammoha ke kAraNa jIva guraga va doSa ko nahIM jAnatA / / 272 / / vizeSArtha-veda do prakAra kA hai dravyaveda aura bhAvaveda / aGgopAGga nAmakarma ke udaya se zarIra meM yoni, liGga (mehana) Adi kI racanA hotI hai vaha dravyaveda hai| veda nokaSAya, mohanIya karmodaya va udIraNA se jIva meM puruSa va strI athavA donoM se ramaNa karane ke bhAva utpanna hote haiM aura jIva mohita hokara vivekahIna ho jAtA hai tathA guNa va doSa kA viveka jAtA rahatA hai| jaise-madirApAna karake jIva unmatta ho jAtA hai, karttavya-prakartavya, kArya-akArya ityAdi kA vicAra nahIM rhtaa| aisI dazA vedakarma ke tIvodaya meM ho jAtI hai| isa viSaya meM nimnalikhita gAthAeM upayogI haiM-- grevassudIraNAe bAlattaM puNa riNayakachuve bhuso| ityo-purisa-pauMsaya veyaMti tado havavi vedo // 101 / / timveva eva savve vijIvA viTThA hu damva-bhAyAdo / te ceva hu vivarIyA saMbhavaMti jahAkama samve // 102 // udayAdu NokasAyANa bhAvavedo ya hoi jaMtUNaM / jogI ya liMgamAI gAmodaya davvavedo du // 103 // itthI purisa rAuMsaya veyA khalu vazva-bhAvadohoti / / te ceva ya vivaroyA havaMti samve jahAkamaso // 104 // 1. dhavala pu. 3, 409 / 2. prAkRta paMcasamaha (jJAnapITha se prakAzcita) pR. 22 / Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAghA 973 vedamArgaNA/345 vedakarma kI udIraNA hone para jIba nAnAprakAra ke bAlabhAva (unmanabhAva) karatA hai| aura strIbhAva, puruSabhAva aura napusakabhAva kA bedana karatA hai| vedakarma ke udaya se hone vAlA bhAva hI bhAvaveda hai| dravya aura bhAva kI apekSA sarva hI jIva tInoM veda vAle dikhalAI dete haiN| ve sarva hI viparIta vedavAle (viSama veda vAle) yathAkrama saMbhava hai| nokaSAya ke udaya se jIva ke bhAvaveda hotA hai tathA yoni, liMga Adi dravyaveda, nAmakarma ke udaya se hotA hai| strIveda, puruSaveda aura napusakaveda ye tInoM hI veda nizcaya se dravya aura bhAva kI apekSA do prakAra ke hote haiM aura ve sarva yathAkrama viparIta viSama bhI pariNata ho jAte haiN| prAtmapravRti (mAtmA kI caitanya rUpa paryAya) meM maithunarUpa cittavikSepa ke utpanna hone ko veda kahate haiN| nAmakarma ke udaya se zarIra meM mucha, dAr3hI, liMga Adi kA honA dravyapuruSa hai| nAmakarmodaya se zarIra meM zemarahita mukha, stana, yoni prAdi kA honA dravyastrI hai| nAmakarma ke udaya se mUcha, dAr3hI, liMga Adi tathA stana, yoni Adi donoM prakAra ke cihnoM se rahita zarIra kA honA dravyanapusaka hotA hai| pracuratA se dravya aura bhAva veda sadRza hI hote haiM, kvacit karmabhUmija manuSya va tiryaMcoM meM visadRza (viSama) bhI ho jAte haiN| jaise dravya se puruSaveda kintu bhAva se strI yA npuskved| dravya se strIveda bhAva se puruSa yA napuMsakaveda / dravya se napusakaveda bhAva se strI yA puruSaveda / isa prakAra se visaramA vedoM kI bhI sambhAvanA hai| ina tInoM bedoM ke svAmitva kA kathana isa prakAra hai eiMdiya viliviya NAraya sammuschimA ya khalu samye / bede NapusagA te gAvavvA hoti NiyamAtu // 7 // beyA ya bhogabhUmA asaMkhavAsAugA maNuyatiriyA / te hoMti dosuvedesu raNasthi tesi taviyavedo // 8 // paMcendiyA dusesA saNNi prasaNNiya tiriya maNasA ya / te hoMti isthipurisA NapusagA cAvi vedehi // 16 // -pRthivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika aura vnsptikaayik| ekendriya jIva: dvIndriya-vIndriya-caturindriya vikaleMdriya jIva; nArakI aura sarva sammUrcchana jIva athavA saMjI sammurddhana tathA asaMjJI paMcendriya sammUrchana ye saba niyama se napuMsakavedI hote haiM arthAt dravya va bhAva se napuMsaka vedayAle hote haiN| deva, bhogabhUmiyA, asaMkhyAta varSa kI AyuvAle arthAt bhogabhUmi pratibhAga meM (bharata va airAvata kSetra ke bhogabhUmiyA kAla meM) utpanna hone vAle tathA sarvamleccha khaNDoM meM utpanna hone vAle manuSya va tiryacoM ke puruSa va strI ye do hI veda hote haiM, napusakaveda nahIM hotaa| inameM vedavaiSamya nahIM hotaa| zeSa saMjJo va asaMjJI paMcendriya manuSya-tiryaMcoM meM strI, puruSa aura napuMsaka tInoM veda hote haiM aura inameM vedaviSamatA bhI hotI hai| __ yathAkrama tInoM vaidoM ke lakSaNa puruguraNabhoge sede karodi loyammi puraguraNaM kammaM / puruuttamo ya jahA tahmA so variNo puriso // 273 / / * 1. dhavala pu. 1 pR. 141 "athavAtmapravRttamaithunasamAhItpAdo vedH|" 2. zrImadabhaya candra siddhAnta cakravartI kRta ttiikaa| 3. mUlAcAra paryApti adhikAra 12 pR. 340-341 / 4. mUlAcAra paryApti adhikAra 12 gAdhA 88 pR. 241 // 5. yaha gAthA dhavala pu. 1 pR. 341, tathA pu. 6 pR. 47 aura prA.paM.saM. gAthA 106 pR. 23 para bhI hai / Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA 273 vedamArgaNA/345 vedakarma kI udIraNA hone para jIva nAnAprakAra ke bAla bhAva (unmattabhAva) karatA hai| aura strIbhAva, puruSamAva aura napusakabhAva kA vedana karatA hai| vedakarma ke udaya se hone vAlA bhAva hI bhAvaveda hai| dravya aura bhAva kI apekSA sarva hI jIva tInoM veda vAle dikhalAI dete haiN| ve sarva hI viparIta vedavAle (viSama veda vAle) yathAkrama saMbhava hai| nokaSAya ke udaya se jIva ke bhAvaveda hotA hai tathA yoni, liMga Adi dravyaveda, nAmakarma ke udaya se hotA hai| strIveda, puruSaveda aura napusakaveda ye tInoM hI deda nizcaya se dravya aura bhAva kI apekSA do prakAra ke hote haiM aura ve sarva yathAkrama viparIta viSama bhI pariNata ho jAte haiM / ___ AtmapravRtti (AtmA kI caitanya rUpa paryAya) meM mathunarUpa cittavikSepa ke utpanna hone ko veda kahate haiN|' nAmakarma ke udaya se zarIra meM mUcha, dAr3hI, liMga Adi kA honA dravyapuruSa hai / nAmakarmAdaya se zarIra meM romarahita mukha, stana, yoni prAdi kA honA dravyastrI hai| nAmakarma ke udaya se mucha, dAr3hI, liga Adi tathA stana, yoni grAdi donoM prakAra ke cihnoM se rahita zarIra kA honA dravyanapu saka hotA hai| pracaratA se dravya aura bhAva veda sadRza hI hote haiM, kvacit karmabhUmija manuSya va tiryaMcA meM visaraza (viSama) bhI ho jAte haiN| jaise dravya se puruSaveda kintu bhAva se strI yA npuskved| dravya se strIveda bhAva se puruSa yA napusakaveda / dravya se napusakaveda bhAva se strI yA purussved| isa prakAra se bisadaza vedoM kI bhI sambhAvanA hai| ina tInoM vedoM ke svAmitva kA kathana isa prakAra hai eiMdiya vilidiya NAraya sammucchimA ya khalu samve / vede NapusagA te raNAdavA hoti riNayamAdu 187 // devA ya bhogabhUmA asaMkhadAsAugA mnnuytiriyaa| se hoMti bosuyevesu patthi sesi tadiyavedo // 8 // paMcendiyA du sesA saNi prasapiNya tiriya maNusA ya / te hoMti itthipurisA NapuMsagA cAvi hi / / ' --pRthivIkAyika, jalakAyitrA, agnikAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika / ekendriya jIva; hIndriya-zrIndriya-caturindriya vikaleMdriya jIva; nArakI aura sarva sammUrchana jIva athavA saMjI sammurchana tathA asaMjJI paMcendriya sammUrchana ye saba niyama se napusakavedI hote haiM arthAt dravya va bhAva se napuMsaka vedavAle hote haiN| deva, bhogabhUmiyA, asaMkhyAta varSa kI AyuvAle arthAt bhogabhUmi pratibhAga meM (bharata va airAvata kSetra ke bhogabhUmiyA kAla meM) utpanna hone vAle tathA sarvamleccha khaNDoM meM utpanna hone vAle manuSya va tiryacoM ke puSa va strI ye do hI veda hote haiM, napusakaveda nahIM hotaa| inameM bedavaiSamya nahIM hotaa| zeSa saMkSI va prasaMjJo paMcendriya manuSya-tiyacoM meM strI, puruSa aura napusakA tInoM veda hote haiM aura inameM vedaviSamatA bhI hotI hai| ___ yathAkrama tInoM vedoM ke lakSaNa puruguNabhoge seve karodi loyammi puruguNaM kammaM / puruuttamo ya jahmA tahmA so vaNio puriso / / 273 / / 1. dhavala pR. 1 pR. 141 "athavAtmapravRttamaithunasammohotpAdo vedaH / / 2. zrImadabhaya candra siddhAnta cakravartI kRta ttiikaa| 3. mUlAdhAra paryApti adhikAra 12 pR. 340-341 / 4. mUlAcAra.pApti adhikAra 12 gAthA 88 pR. 241 / 5. yaha gAthA ghabala pu. 1 pR. 341, tathA pu. 6 pR. 47 praura prA.paM.saM. gAthA 106 pR. 23 para bhI hai / Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346/go, mA. jIvakANDa gAthA 274-275 gAthArtha--jo uttama guNa aura uttama bhogoM meM svAmIpane kA anubhava karatA hai, jo loka meM uttama guNayukta kArya karatA hai aura jo uttama hai, vaha puruSa hai / / 273 / / vizeSArtha-jo utkRSTa guNoM meM aura utkRSTa bhogoM meM zayana karatA hai vaha puruSa hai| athavA jisa karma ke udaya se jIva sote hue puruSa ke samAna guNoM se anabagata hotA hai aura bhogoM ko prApta nahIM karatA vaha puruSa hai| jisake strI sambandhI abhilASA pAI jAtI hai, vaha puruSa hai| jo zreSTha karma karatA hai vaha puruSa hai|' zaGkA-jisake strIviSayaka abhilASA pAI jAtI hai, vaha uttama karma kaise kara sakatA hai ? samAdhAna-hI, kyoMki uttamaka ko kasI rUpa sAmadhya se yukta jIva ke strIviSayaka abhilASA pAI jAtI hai, ataH vaha uttama karma ko karatA hai, aisA kathana upacAra se kiyA hai / chAdayadi sayaM dose raNayado chAdavi paraM vi doseNa / chAdaNasIlA jahmA tahmA sA vaNiyA itthI // 274 // ' gAthArya jo apane ko doSoM se AcchAdita karatI hai aura dUsaroM ko bhI doSoM se AcchAdita karatI hai| AcchAdanazIla hone ke kAraNa vaha strI kahI gaI hai / / 274 / / vizeSArtha - jo doSoM se svayaM apane ko bhI aura dUsaroM ko bho AcchAdita karatI hai vaha strI hai| strIrUpa jo veda hai vaha strIdeda hai / athavA jo puruSa kI AkAMkSA karatI hai, vaha strI hai, isakA artha puruSa kI cAha karane vAlI hotI hai| jo apane ko strIrUpa anubhava karatA hai vaha strIveda hai| strIrUpa veda ko strIveda kahate haiM / jo komala vacana, kaTAkSa rUpa avalokana, anukUla pravartana Adi dvArA puruSa ko apane vaza meM karake pApakriyAnoM se dUSita karatI hai, vaha strI hai| yadyapi tIrthakara kI mAtA Adi kucha striyA~ aisI bhI haiM jinameM yaha lakSaNa ghaTita nahIM hotA tathApi pracuratA kI apekSA yaha lakSaNa kahA gayA hai| NevitthI raNeSa pumaM rAuMso uhaliGgavidiritto / iTThAvaggisamAraNagavedaraNagarupro kalusacitto // 27 // gAthArtha-jo na strI hai aura na puruSa hai, kintu strI aura puruSa sambandhI donoM prakAra ke liMgoM se rahita hai, aAvA kI agni ke samAna tIvra vedanA se yukta hai aura sarvadA strI va puruSa viSayaka maithuna kI abhilASA se utpanna huI bedanA se jisakA citta kaluSita hai, use napuMsaka kahate haiM / / 275 / / vizeSArtha-jo na strI hai aura na puruSa hai, baha napuMsaka hai| jisake strI aura puruSaviSayaka 1. dhavala pu. 1 pR. 341 / 2. ghapala pu. 1 pR. 241 / 3. yaha gAthA dhavala pu. 1 pR. 341 va pustaka 6 pR. 46 tathA prA.pa.saM. pR. 23 para bhI hai| 4. dhavala pu. 1.340 / 5. yaha gAthA dhavala pu. 1, 342 va pu. 6 pR. 47 tathA prA.paM.saM. gAthA 107 pR. 23 para bhI hai / Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 271 vedamArgaNA/347 donoM prakAra kI abhilASA pAI jAtI hai, use napusaka kahate haiM / ' athavA napusaka veda nokaSAya ke udaya se jo prAtmapariNAma hote haiM vaha napuMsakaveda hai| jisake dAr3hI, mUcha va liMga ityAdi puruSa ke cihna tathA stana, yoni ityAdi strI ke cihna ye donoM cita nahIM pAye jAte. vaha napusaka hai / vedarahita jIva tiraNakArisiTTapAgaggisarisapariNAmayaNammukkA / avagayatrevA jIvA sagasaMbhavarAMtavarasokkhA // 276 // gAthArtha-tRNa kI agni, kArISa-agni, iSTapAka agni (AvA kI agni) ke samAna tInoM vedoM ke pariNAmoM se rahita jIva apagatavedI hotA hai| aise jIva AtmAse utpanna hone vAle ananta aura sarvotkRSTa sukha ko bhogate haiM / / 276 / / / vizeSArtha-jinake tInoM prakAra ke vedoM se utpanna hone vAlA santApa (antaraMga dAha) dUra hogayA hai, va apagatabedo jova hai| praupazamika va kSAyika labdhi se joba apagatavedI hotA hai| vivakSita veda ke udaya sahita upazama zreNI car3ha kara mohanIyakarma kA antara karake, yathAyogya sthAnoM meM vivakSita veda ke udaya, udIraNA, apakarSaNa, utkarSaNa, paraprakRtisaMkrama, sthitikANDaka, aura anubhAga kANDaka ke binA jIva meM jo pudgala skandhoM kA avasthAna hotA hai, vaha upazama hai / usa samaya jo jIva kI beda ke abhAva rUpa labdhi hai, usIse jIva apagatavedI hotA hai| vivakSita veda ke udaya se kSapaka zreNI ko car3ha kara, antarakaraNa karake yathAyogya sthAna meM vivakSita veda sambandhI pudgala skandhoM ke sthiti va anubhAga sahita jIvapradezoM se ni:zeSataH dUra ho jAne ko kSaya kahate haiN| usa avasthA meM jo jIva kA pariNAma honA hai vaha kSAyika bhAva hai| usa kSAyika labdhi se jIva apagatavedI hotA hai / zaGkA--veda kA prabhAva aura prabhAva sambandhI labdhi ye donoM jaba eka hI kAla meM utpanna hote haiM, taba unameM prAdhAra-prAdheya bhAva yA kAryakAraNa bhAva kaise bana sakatA hai ? samAdhAna-bana sakatA hai, kyoMki samAna kAla meM utpanna hone vAle chAyA aura aMkura meM kArya-kAraNa bhAva dekhA jAtA hai tathA ghaTa kI utpatti ke kAla meM hI kuzUla kA prabhAva dekhA jAtA hai| zA-tInoM vedoM ke dravya karmoM ke kSaya se bhAvaveda kA abhAva bhale hI ho, kyoMki kAraNa ke prabhAva se kArya kA abhAva mAnanA nyAyasaMgata hai| kintu upazamadheNI meM trivedasambandhI pudgala dravyaskandhoM ke rahate hue bhAvaveda kA prabhAva ghaTita nahIM hotA, kyoMki kAraNa ke sadbhAva meM kArya kA prabhAva mAnane meM virodha prAtA hai ? samAdhAna-virodha nahIM AtA, kyoMki jinakI zakti dekhI jA cukI hai, aisI auSadhiyAM jaba kimI prAmaroga sahita arthAt ajIrNa ke rogI ko dI jAtI haiM, taba ajIrNa roga se una auSadhiyoM kI zakti pratihata ho jAtI hai aura ve apanA kArya karane meM asamartha pAI jAtI haiN| -. 1. dhavala pu. 1 pR. 341 / 2. yaha gAthA dhavala pu. 1 pR. 342 tathA prA paM. saM. gA, 108 pR. 23 para hai| 3. dhavala pu. 1 pR. 342 / 4. dhavala pu. 7 pR. 81-82 / .-.-- - Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 / go. sA. jIvakANDa yadyapi nivRttikaraNa ke avedabhAga ke prArambha se jIva zrapagatavedI ho jAtA hai tathApi yahA~ para usakI trivakSA nahIM hai, kintu kevalI kI vivakSA hai| kyoMki svAtmotpanna zrananta utkRSTa sukha kevalI ke hI sambhava hai / ' chadmastha avasthA meM jJAna darzana svabhAva kA ghAta hone se svAbhAvika ananta va utkRSTa sukha sambhava nahIM hai, kintu svabhAva kA ghAta rUpI duHkha vidyamAna hai / gAvA 277-278 vedamAtA meM jIvasaMkhyA joi sivA raNajoriMga ritirivakhapurusA ya sagiro jIvA / tase pammalessA gu gAthArtha - jyotiSa devoM se saMkhyAtaguNe hIna vyantara haiN| unase saMkhyAtagugo hIna yoninI tiryaMca haiN| unase saMkhyAtaguNe hIna puruSavedI tiryaca haiN| unase saMkhyAtaguNe hIna saMjJI paMcendriyatiryaMca haiN| unase saMkhyAtaguNe hIna saMjI paMcendriya tejolezyA vAle jIva haiN| unase saMkhyAtaguNe hIna saMzI paMcendriya padmalezmA vAle jIva haiM // 277 // kamerade / / 277 / / vizeSArtha - paMcendriya tiryaMca yoninI jIva bhavanavAsI deviyoM se saMkhyAtaguNa haiM / vAnavyantara deva paMcendriya tiryaca yoniniyoM se saMkhyAtaguNe haiN| vahIM para deviyA~ devoM se saMkhyAtaguNI haiM / jyotiSI deva bAnavyaMtara deviyoM se saMkhyAtaguNe haiM / tathA vahIM para deviyoM devoM se saMkhyAtaguNI haiN| yaha qhuddAbandha ke sUtra se jAnA jAtA hai| devoM ke saMkhyAta bahubhAga deviyA~ hotI haiM tathA tithaMca yoninI jIva deviyoM ke saMkhyAtaveM bhAga haiM / 3 igipurise basIsaM devI tajjogabhajidadevodhe / sagagulagAreNa guNe puruSA mahilA ya devesu || 278 // gAthArtha - eka deva ke battIsa deviyAM hotI haiN| unake yoga se devaghoSa rAzi ko bhAga dekara ne-apane guNAkAra se guNA karane para deva aura deviyoM kA pramANa prApta hotA hai / / 278 // vizeSArtha - yadi eka deva hai to usakI battIsa deviyA~ hotI haiM / isa prakAra eka aura battIsa ko jor3akara (1+ 32) taiMtIsa se devarAzi ko khaNDita karane para eka khaNDaM pramANa deva haiM isa eka khaNDa ko deva progha rAzi meM se kama karane para deviyoM kA pramANa prApta hotA hai / " devoM se deviyA~ battIsa guNI hotI haiM, aisA vyAkhyAna bhI dekhA jAtA hai / " devoM se deviyA~ battIsa guggI haiM, isa prakAra AcArya paramparA se Aye hue upadeza se jAnA 1. zrImaMdabhayacandra sUri siddhAntacakravartI kRta TIkA / 2. pravacanasAra gA. 60 zrI zramutacandrAcArya kRta TIkA "khedasyAyatanAni ghAtikarmANi / " tathA gA. 55 zrI jayasena zrAcArya kRta TIkA- "yAvatAMzena sUkSmArthaM na jAnAti tAvatAMzena citkhedakAraNaM bhavati / khedazca duHkham / " 2. va. pu. 3 pR. 493-414 / 4. "devarAsa tettImakhaMDAriNa kANegakhaMDamavadei devI pamANaM hodi / " [ Sa. pu. 7 pR. 281] / 5. devahito devI batAo ti vastrAsArakhAdosa / " [ dha.pu. 3 pR. 232] / Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vedamArgaNA / 346 jAtA hai| ina deviyoM se kucha adhika strIvedI jIva haiN| detriyoM meM tiryatra va manuSya sambandhI strIvedI rAzi ko jor3a dene para sarva strIvedI rAzi prApta hotI hai / gaay| 276 dehi sAdireyA purisA devIhiM sAhiyA itthI / tehi vihIraNa savedo rAsI saMDhAraNa parimANaM // 276 // gAthArtha - devoM se kucha adhika puruSavediyoM kA pramANa hai aura deviyoM se kucha adhika strIveda vAle haiM / saveda rAzi meM se puruSavedI aura strIvediyoM kA pramANa ghaTAne para zeSa napuMsakoM kA pramANa hai || 276 / / vizeSArtha - puruSavedI jIva devoM se kucha adhika hai| se devarAzi ke taiMtIsa khaNDa karake unameM eka khaNDa devoM meM puruSavediyoM kA pramANa hai / usameM tiryaca va manuSya sambandhI puruSaveda rAzi ko jor3a dene para sarva puruSavediyoM kA pramANa hotA hai| isI kAraNa puruSavediyoM kA pramANa devoM se kucha adhika kahA gayA hai| isI prakAra deviyoM se strIvediyoM kA sAdhika pramANa kahA gayA hai / kula sapheda rAtri hai| usa se gurudeva strIvedI kI asaMkhyAta rAzi kama karane para bhI napuMsaka veda rAzi anantAnanta zeSa rahatI hai / jo anantAnanta avasarpiNIutsarpiyoM se pahRta nahIM hotI hai vaha napuMsaka rAzi kSetra kI apekSA anantAloka pramANa hai / " nigoda rAzi napuMsaka vedI hI hai aura nigoda rAzi anantAnanta hai / zrataH napuMsaka vedI bhI anantAnanta kahe gaye haiM / athavA ekendriya se caturindriya taka jIva zuddha napuMsaka vedI hote haiN| zaGkA - cIMTiyoM ke graNr3e dekhe jAte haiM / samAdhAna -- graNDoM kI utpatti garbha meM hI hotI hai, aisA koI niyama nahIM hai / " zaGkA - ekendriya jIvoM ke dravyaveda nahIM pAyA jAtA hai phira ekendriya jIvoM ke napuMsaka veda kAstitva kaise batalAyA ? hai | samAdhAna -- ekendriyoM meM dravyaveda mata hozro, kyoMki veda ke kathana meM usakI pradhAnatA nahIM athavA dravyaveda kI ekendriyoM meM upalabdhi nahIM hotI hai, isalie usakA abhAva nahIM siddha hotA / kintu sampUrNa prameyoM meM vyApta hokara rahane vAle upalambhapramANa ( kevalajJAna ) se usakI siddhi ho jAtI hai / 1. "tehito devapro basI saguNA havaMti tti dhAiriya 2 va 3. "devIhimAdireyaM // 106 // tirikta maNussA 7 pR. 201 / / 4. "devehi sAdiyaM / / 105 / / " dhabala pu. 7 pR. 282 ] / dacapamANa kevaDiyA ? // 106 // praNaMtA // 10 // " 6 5. babala pu. 7 pR. 282 / [ dhavala pu 71.282 ] / sayavedA 7. "agatAgatAhi zrasari ussappiNIhi prabahirati // 106 // khette aNaMtAraNaMtA logA / " [ dhavala pu. 7 pR. 282-283 / / 8. "tirikhA muddhA bu sagavedA ei vimammahUDi jAba cauridiyA // 106 // [ pra.pu. 2. 345] | 6. ghavala pu. 1 pR. 246 // paraMparAgayuvadesAdo savvade / " [Sa. pu. 3.414] itthi vedarAsi pakkhise savvitthiviMdarAsI hodi / " [dha.pu. Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350/go. sA. jIvakANDa gAthA 280-281 zaGkA-jo strIbhAva aura puruSabhAva se sarvathA anabhijJa haiM aise ekendriyoM ke strI aura puruSaviSayaka abhilASA kaise bana sakatI hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki jo puruSa strIveda se sarvathA ajJAta hai aura bhUgRha ke bhItara vRddhi ko prApta huA hai aise yuvA puruSa ke sAtha ukta kathana kA vyabhicAra prAtA hai|' tInoM vedoM kI pravRtti kramase hI hotI hai yugapat nahIM, kyoMki veda paryAya hai| jaise vivakSita kaSAya kevala antamuharta rahatI hai, vaise sabhI veda kevala eka antarmuhUrta paryanta nahIM rahate, kyoMki janma se lekara maraNa taka kisI eka veda kA udaya pAyA jAtA hai / apagatavedI jIva dravyapramANa se ananta haiN| gabbhaNapuithisaNI sammuccharaNaNipuNNagA idarA / kurujA asaNiNagabbhajaNapuisthIvANajoisiyA // 20 // thovA tisu saMkhagaraNA tatto prAvaliprasaMkhabhAgagaraNA / pallAsakhejjaguNA tatto samvattha saMkhaguNA // 28 // gAthArya-garbhaja saMjJI napusaka 1, saMjI garbhaja puruSa 2, garbhaja saMjI strIvedo 3, sammucchana saMjJI paryApta 4, sammUrchana saMjJI aparyApta 5, bhogabhUmiyA 6, asaMjJI garbhaja napusaka vedI 7, asaMhI garbhaja puruSavedI 8, garbhaja prasaMjJA strIvedI 6, vAnavyantara deva 10, jyotiSI deva 11 / ye gyAraha sthAna krama se haiN| pahalA sthAna sabase stoka hai| usake Age ke tIna sthAna zrama se saMkhyAtaguNeM haiN| phira eka sthAna prAbalI ke asaMkhyAtaveM bhAga guragA hai| phira eka sthAna pAlya ke asaMkhyAtavaM bhAga guNA hai| isase Age ke sarva sthAna saMkhyAtaguNe-saMkhyAtaguNe haiM / / 280-281 / / vizeSArtha-uparyukta kathana vedamArgaNA meM alpavahuttva batalAne ke lie kiyA gayA hai| yaha kathana paMcendriya tiryaMca kI apekSA kiyA gayA hai| 1. saMjI napusaka vedI garbhaja sabameM stoka haiM // 134 // 2. usase saMjJI puruSavedI garbhaja saMkhyAtamuraNe haiM / / 135 / / kyoMki palyopama ke asaMkhyAtave bhAga mAtra pratarAMguloM kA jagatpratara meM bhAga dene para saMjI napusakavedI garbhajoM kA pramANa hotA hai ataeva ve stoka haiN| dUsare saMjJI garbhaja jIvoM meM napusakavediyoM kI prAyaH sambhAvanA nahIM hai| 3. usase saMjJI strIvedI garbhaja saMkhyAtaguNe haiM / / 136 // kyoMki saMjJI garbhajoM meM puruSavediyoM se strIvedI bahuta pAye jAte haiN| 4. saMjJo napusakavedI sammUcchima paryApta saMkhyAtaguNe haiM / / 137 / / kyoMki saMjI garbhajoM se saMjJI sammUcchima jIva saMkhyAtaguraNe haiN| sammUcchima strIvedI va puruSavedI nahIM hote| 5. saMjhI napusakavedI sammUcchima aparyApta asaMkhyAtaguNe haiM / / 138 / / AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga guNAkAra hai, jo parama guru ke upadeza se jAnA jAtA hai| 6. saMjI strIvedI va puruSavedI garbhaja asaMkhyAtavarghAyuSka donoM hI tulya asaMkhyAta guraNe haiM // 136 // 1. dhavala pu. 1 pR. 344 / 2. ghanala pu. 1 pR. 346 / 3. dhavala pu. 7 pR. 283 / 4. dhavala pu. 7 pR. 555 "pacidiyatirikSa jogiA esu payadi / " Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA 252 zaGkA donoM vedoM kI samAnatA kaise hai ? samAdhAna - prasaMkhyAtavarSAyuSkoM arthAt bhogabhUmiyoM meM strI-puruSa yugaloM kI hI utpatti hotI hai / napuMsaka vedI, sammUcchima va asaMjJI svapna meM bhI vahAM sambhava nahIM hai, kyoMki ve pratyantAbhAva se nirAkRta haiM / yahA~ guNAkAra palyopama kA asaMkhyAta bhAga hai| yaha prAcArya paramparAgata upadeza se jAnA jAtA hai| isase sanya pratikrAnta rAziyoM ke lie jagattara kA bhAgAhAra patyopama ke asaM khyAtaveM bhAga mAtra pratarAMgula pramANa hotA hai / kintu yahA~ saMkhyAta pratarAMgula bhAgAhAra hai / kaSAyamArgaNA/351 13. bhogabhUmiyoM se prasaMjJI napuMsaka vedI garbhaja saMkhyAtaguNe haiM / / 140 // kyoMki noindriyAvaraNa karma kA kSayopazama paMcendriyoM meM bahutoM ke nahIM hotA / 8. asaMjJI puruSavedI garbhaja saMkhyAtaguNe haiM / / 141 // C. inase saMjJI strIvedI garbhaja saMkhyAtaguNe haiM // 142 // bhogabhUmiyoM se lekara asaMjI strIvedI garbhaja rAzi taka jagatpratara kA bhAgAhAra saMkhyAta pratarAMgula hai / " 2 10. paMcendriya yoninI tiryaMcoM se (yAnI asaMjJI strIvedI garbhajoM se ) bAnavyaMtara deva saMkhyAtaguNe haiM ||40|| guNakAra saMkhyAta samaya hai / 11. vAnavyantara devoM se jyotiSI deva saMkhyAtaguraNe hai / / 42 / / saMkhyAta samaya gura hai| makhAnu, vedamArgaNA ( dhavala 7 pR. 555 se 558 ) ke anusAra nau sthAna to Upara ke anusAra hI haiN| para dasavA~ tathA gyArahavA~ sthAna isa prakAra hai- ( 10 ) zrasaMjJI strIvedI garbhajoM se prasaMjJI napuMsaka sammUrcchana paryApta saMkhyAtaguNe haiN| (11) asaMjJI napu0 sammUrcchana paryAptoM se prasaMjJI napu0 sammUrcchana aparyApta jIva asaMkhyAtaguNe haiM / guNakAra AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / .... ATM isa prakAra gommaTasAra jInakANDa meM vedamArgaNA nAma kA dasava adhikAra pUrNa huA / 11. kaSAyamArgaNAdhikAra kaSAya kA niruktisiddha lakSaNa ( kRS dhAtu kI apekSA ) suhadukkha subahasassaM kammavakhettaM kasedi jIvassa / saMsAradUrameraM te kasA zrotti NaM beMti // 262 // 3 gAyArtha - sukha-duHkha zrAdi aneka dhAnya ko utpanna karane vAle tathA jisakI saMsArarUpa maryAdA atyanta dUra hai aise karmakSetra ko jo karSaNa (phala utpanna karane yogya) karatI hai, vaha kaSAya hai / / 282 // vizeSArtha - zaGkA- 'kaSantIti kaSAyA:' arthAt jo kase ve kaSAya haiM isa prakAra kI vyutpatti kyoM nahIM kI ? 1. dhavala pu. 7 pR. 555 se 558 taka, sUtra 134- 142 / 2. dhavala pu. 7 pR. 565 sUtra 40 va 42 / 3. prA.paM.saM. 23gA. 108 va pU. 579 mA 100 dhavala pu. 1 pR. 142 gA. 60 / Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352/go. sA. jIvakANDa gAthA 283 samAdhAna- jo kase, unheM kaSAya kahate haiM / kaSAya zabda kI isa prakAra kI vyutpatti karane para karane vAle kisI bhI padArtha ko kaSAya mAnA jaaygaa| ataH kaSAyoM kA svarUpa samajhane meM saMzaya utpanna ho sakatA hai, imalie 'jo kase vaha kaSAya hai' isa prakAra kI vyutpatti nahIM kI gaI / ' kaSAya kA niruktisiddha lakSaNa (kaS dhAtu kI apekSA) sammatta-desa-sayala-carita-jahakkhAdacaraNapariNAme / ghAdaMti yA kaSAyA causola asaMkhalogamidA // 283 / / gAthArtha-samyagdarzana, dezanAritra, sakalacAritra aura yathAkhyAtacAritra pariNAmoM ko jo ghAtatI hai, vaha kaSAya cAra prakAra kI, solaha prakAra kI athavA asaMnyAta lokapramANa bheda vAlI hai // 283 / / vizeSArtha-kaSAya mohanIyakarma rUpa hai| mohanIyakarma AtmA ke zraddhAguNa va cAritraguNa ko mohita karatA hai arthAt viparIta karatA hai| AtmA ke ukta guNoM ko ghAtane kI apekSA vaha cAra prakAra kI hai| kAma ke sammArikAra ho pAte hAtAnubandhI kadhAya hai| kiMcit tyAga rUpa ekadezacAritra ko jo ghAte vaha apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| jo sakalacAritra (mahAyatarUpa cAritra) kA ghAta kare vaha pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| jo yathAkhyAta cAritra kA ghAsa kare vaha saMjvalana kaSAya hai| cAra guNoM ko ghAtane kI apekSA kaSAya ke upayukta cAra bheda ho jAte haiN| padamo saNa ghAI viviyo saha ghAI asapirAsi / taino saMjamaghAI cauttho jahakhAya ghAIyA // 11 // -prathama anantAnubandhI kaSAya samyagdarzana kA ghAta karatI hai, dvitIya apratyAkhyAnAbaraNa kaSAya dezAvirati (dezacAritra, dezasaMyama) kI ghAtaka hai / nRtIya pratyAkhyAnAvaraNa vASAya sakala saMyama (mahAnatta, sakalanAritra) kA bAta karatI hai aura caturtha saMjvalana kaSAya yathAkhyAtacAritra ko ghAtaka hai| samyaktvaM hanantyanastAnubandhinaste kaSAyakAH / apratyAkhyAnarUpAzca dezavatavighAtinaH // 25 // pratyAkhyAnasvabhAvAH syuH saMyamasya vinAzakAH / cAritre tu yathAkhyAte kuyu : saMjvalanAH kSatim // 26 // -samyaktva ko ghAta karanevAlI kaSAyeM ve anantAnuvandhI vASAya haiN| dezavata (dezacAritra) ko ghAtakarane vAlI apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| saMyama (mahAvratarUpa sakalacAritra) kA vinAza karanA pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya kA svabhAva hai| saMjvalana kaSAya yathAsyAta cAritra kA ghAta karatI hai| 1. dhavala pu. 1 pR. 141 / 2. prA.pa.saM.pR. 25 / 3. upAsakAdhyayana, kalpa 46, pR. 331-332 / Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : gAthA 283 paDhamAviyA kasAyA sammataM desasayalacAritaM / jahalAeM ghAvaMti ya guNaNAmA hoMti sesAvi / / 45 / / mArga/ 353 - prathama Adi arthAt anantAnubandhI, pratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana ye cAroM kaSAya, krama se samyaktva ko, dezacAritra ko sakalacAritra ko aura yathAsyAta cAritra ko ghAtatI haiN| isalie ina kaSAyoM ke nAma bhI ghAtane guNa ke anusAra haiM ( sArthaka haiM ) / zaGkA - pranantAnubandhI kaSAya samyagdarzana kI ghAtaka kaise ho sakatI hai ? vaha to cAritramohanIya karma kI prakRti hai ataH cAritraguraNa kI ghAtaka ho sakatI hai| samyagdarzana kI ghAtaka to mithyAtvaprakRti hai / samAdhAna- viparIta grabhiniveza midhyAtva hai aura vaha viparItAbhiniveza mithyAtvaprakRti aura anantAnubandhI kaSAya prakRti ina donoM ke nimitta se utpanna hotA hai / sAsAdana guNasthAna vAle ke kA udaya to pAyA hI jAtA hai| isalie vahA~ para bhI donoM ajJAna ( mithyAjJAna ) sambhava hai / ' zaGkA - sAsAdana kise kahate haiM ? samAdhAna - samyaktva kI virAdhanA prasAdana hai| jo isa prAsAdanA se yukta hai, use sAsAdana kahate haiM / anantAnubandhI kaSAya ke udaya se jisakA samyagdarzana naSTa ho gayA hai, kintu jo mithyAtva karma ke udaya se utpanna hue mithyAtvarUpa pariNAmoM ko nahIM prApta huA hai phira bhI midhyAtva karma ke abhimukha hai, use sAsAdana kahate haiM / zaGkA - sAsAdana na samyaktva rUpa hai, na mithyAtva rUpa hai aura na mizrarUpa hai isalie sAsAdana guraNasthAna sambhava nahIM hai ? samAdhAna aisA nahIM haiM, kyoMki sAsAdana guNasthAna meM viparIta abhiniveza arthAt viparIta abhiprAya rahatA hai, isalie vaha asadddaSTi mAnA gayA hai| zaGkA - yadi aisA hai to ise midhyAdRSTi kahanA caahie| ise sAsAdana saMjJA denA ucita nahIM hai / samAdhAna- nahIM, kyoMki samyagdarzana aura cAritra kA pratibandha karane vAlI anantAnubandhI kAya ke udaya se utpanna huA viparIta abhiniveza dUsare guNasthAna meM pAyA jAtA hai, isalie dvitIyaguNasthAnavartI mithyAhRSTi hai| kintu mithyAtva karma ke udaya se utpanna huA viparItAbhiniveza nahIM pAyA jAtA, isalie use mithyAdRSTi nahIM kahate haiN| kevala sAsAdana samyagdRSTi kahate haiM / zaGkA - isa kathana ke anusAra jaba vaha sAsAdana guNasthAnavartI prasaSTi hI hai to phira use mithyAdRSTi saMjJA kyoM nahIM do gaI ? 1. "midhyAtvaM nAma vipriitaabhiniveshH| sa ca mithyAtvAdanantAnubandhinazcotpadyate / " [ghavala pu. 1 pR. 361] / 2. ghabala pu. 1 pR. 163-164 / Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254/go, sA, jIvakANDa gAthA 283 samAdhAna aisA nahIM hai, kyoMki sAsAdana guNasthAna ko svatantra phahane se anantAnubandhI prakRtiyoM kI dvisvabhAbatA kA kathana siddha ho jAtA hai| zaGkA-anantAnubandhI samyaktva aura cAritra ina donoM kA pratibandhaka hone se use ubhayarUpa saMjJA denA nyAyasaMgata hai ? samAdhAna--yaha prAropa ThIka nahIM hai, kyoMki yaha to hameM iSTa hI hai phira bhI paramAgama meM mukhya naya kI apekSA isa taraha kA upadeza nahIM diyA hai / ' zA- anantAnubandhI kaSAyoM kI zakti do prakAra kI hai, isa viSaya meM kyA yukti hai ? samAdhAna --anantAnubandhI kaSAya ke udaya se sAsAdana bhAva kI utpatti anyathA ho nahIM sakatI, isa anyathAnupapatti se anantAnubandhI ke darzanamohanIyatA siddha hotI hai| cAritra meM anantAnubandhI kA vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki cAritra kI ghAtaka apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoM ke ananta udaya rUpa pravAha ke kAraNabhUta anantAnuvandhI kaSAya ke niSphalatva kA virodha hai / / pratyAkhyAna aura saMyama ekArthavAle nAma haiN| apratyAkhyAna arthAt ISat (alpa) pratyAkhyAna (tyaag)| alpatyAga ko athavA saMyamAsaMyama ko yA dezacAritra ko apratyAkhyAna kahate haiM / usakA yAvaraNa karane vAlI kaSAya apratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai / ' pratyAkhyAna arthAt saMyama kA jo AvaraNa karatI hai, vaha pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya hai| jo samyak prakAra jalatA hai vaha saMjvalana kaSAya hai / zaGkA-saMjvalana kaSAya meM samyakpanA kyA hai ? samAdhAna-cAritra ke sAtha jalanA hI isakA samyakpanA hai| cAritra kA vinAza nahIM karate hue yaha kaSAya udaya ko prApta hotI hai, yaha artha kahA gayA hai / zaGkA---cAritra kA vinAza nahIM karane vAle saMjvalana kaSAya ke cAritrAvaraNatA kaise bana sakatI hai? samAdhAna nahIM, kyoMki saMjvalanakaSAya saMyama meM mala ko utpanna karake yathAkhyAta cAritra kI pratibandhaka hotI hai| isalie saMjvalana kaSAya ke cAritrAvaraNatA mAnane meM koI virodha nahIM hai|' anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ke bheda se kaSAya cAra prakAra kI hai| ina cAroM meM se pratyeka ke krodha, mAna, mAyA, lobha bheda karane se kaSAya 16 prakAra kI hai| jaise anantAnubandhI krodha-mAna-mAyA-lobha, apratyAkhyAnAvaraNa kodha-mAna-mAyA-lobha pratyAkhyAnAvaraNa krodha-mAna-mAyA-lobha, saMjvalana krodha, saMjvalana mAna, saMjvalana mAyA, saMjvalana lobha / pratyAsyAnAvaraNa aura apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM ke samAna cAroM saMjvalana 1. ghavala pu. 1. pR. 165 1 2. atrala pu. 6 pR. 42.43 / 3. dhavana pu. 6 pR. 43.44 / 4. dhavala pu. 6 pR. 44 / 5. ghavala pu. 6 pR. 44 1 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 283 kaSAyamArgaNA/355 kaSAyoM ke bandha aura udaya ke yugapat abhAva ke prati pratyAsatti nahIM hai, isa bAta ko batalAne ke lie krodha Adi pratyeka pada ke sAtha saMjvalana zabda lagAyA gayA hai| zaGkA--asaMkhyAta lokapramANa kisa prakAra haiM ? samAdhAna-udayasthAnoM kI vizeSatA kI apekSA asaMkhyAta lokapramANa bheda haiM, kyoMki tIva, tIvratara, manda, mandatara ityAdi aneka bhedoM ke udaya meM Ane kI apekSA cAritramohanIya karmaprakRtiyoM ke asaMkhyAta lokapramANa bheda ho jAte haiN| zaGkA--krodha kise kahate haiM ? samAdhAna-krodha, kopa, roSa Adi krodha rUpa pariNAma haiN| kahA bhI hai koho ya kova roso ya akkhama saMjalaNa kalaha baDhI ya / jhaMjhA bosa vivAvo basa koheyar3hiyA hoti // 1 // - krodha, kopa, roSa, akSamA, saMjvalana, kalaha, vRddhi, jhaMjhA, dveSa aura vivAda ye dasa krodha ke paryAyavAcI zabda jAnane caahie| krodha, kopa aura roSa ye gAbda subodha haiM kyoMki ye Rdha, kup bhIra ruSa dhAtu se bane haiN| kSamA rUpa pariNAma kA na honA akSamA hai| isakA dUsarA nAma amarSa hai / jo bhale prakAra jalatA hai, vaha saMjvalana hai, kyoMki aura kAle ghAlA hone se krodha agni hai| kalaha kA artha pratIta (jJAta) hai| krodha se pApa, ayaza, kalaha aura baira Adi vRddhi ko prApta hote haiM isalie krodha kA nAma vRddhi hai, kyoMki sabhI anarthoM kI jar3a krodha hai / tIvatara saMvaleza pariNAma kA nAma jhaMjhA hai| usakA hetu hone se krodha-kaSAya kA nAma bhI jhaMjhA hai / dveSa kA artha aprIti hai, Antarika kaluSatA isakA tAtparya hai / biruddhavAda kA nAma vivAda hai| spardhA aura saMgharSa isake nAmAntara haiN| isa prakAra ye dasa krodha ke paryAyavAcI zabda haiN|' zaGkA-mAna kise kahate haiM ? samAdhAna-mANa mada vappa thaMbho upakAsa pagAsa tadha samuSakasto / prattukkariso paribhava assiva dasalakSaNo mAro // 2 // --mAna, mada, darpa, stambha, utkarSa, prakarSa, samutkarSa, AtmotkarSa, paribhava aura usikta, ina dasa lakSaNa vAlA mAna hai| jAti Adi ke dvArA apane ko adhika (bar3A) mAnanA mAna hai| unhIM jAti grAdi ke dvArA pAviSTa hue jIva kA madirApAna kiye hue jIva ke samAna unmatta honA mava hai| mada se bar3e hue ahaMkAra kA darpa honA varSa hai| sannipAta avasthA meM jisa prakAra manuSya skhalita 1. dhavala pu. 6 pR. 45 / 2. "punaHsarve'pyudayasthAnavizeSApekSayA prasaMkhyAtalokapramitA bhavanti / kutaH? tatkAraNacAritramohanIyottarottaraprakRtivikalpAnAmasaMkhyAla lokamAtratvAta / " [ karmaprakRti grantha gAthA 61 TIkA , 32 (jJAnapITha)] / 3. jayadhavala pu. 12 vaMjaraNe pariNayogaddAra' pR. 186 gA. 1 / 4. jayadhavala pR. 12 pR. 166-287, "krodha: kopo roSa: saMjvalanamAkSamA tathA kalahaH / jhaMjhA-dveSa-vivAdo vRddhiriti krodhaparyAyAH // 1||" 5. jayadhavala pu. 12 'bajaraNe ariNayogaddAra' pR. 187 gA. 2 / Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3.56/mo. sA. jIvakANDa gAthA 283 rUpa se yadvAtadvA bolatA hai, usI prakAra madavaza utpanna hue darpa se skhalita yadvAtadvA bolate hue stabdha ho jAnA stambha hai| usI prakAra utkarSa, prakarSa aura samutkarSa ye tInoM bhI mAna ke paryAyavAcI nAma ghaTita ho jAte haiM, kyoMki ye tIna bhI abhimAna ke dyotaka haiM / ' apane utkarSa kA nAma prAtmoskarSa hai| maiM hI jAti AdirUpa se utkRSTa hU~, mujhase anya koI dUsarA utkRSTa nahIM hai, isa prakAra ke adhyavasAya kA nAma prAtmotkarSa hai| dUsare ko paribhavana arthAt nIcA dikhAnA paribhava hai, dUsare kA apamAna karanA paribhava hai / apane utkarSa aura dUsare ke paribhava ke dvArA uddhata hotA huA utciti arthAt gavita honA urisakta hai| isa prakAra mAna ke ye dasa paryAyavAcI nAma haiM / mAyA ya sAdijogo giyI vi ya vaMcaNA praNujjugadA / gahaNaM maNapaNamagaraNa kakka kuhaka gRhaNacchaNNo // 3 // ' --mAyA, sAtiyoga, nikRti, vaJcanA, anujutA, grahaNa, manojJamArgaNA, kakka, kuhaka, gRhana aura channa mAyA kaSAya ke ye gyAraha paryAyavAcI nAma haiN| kapaTaprayoga kA nAma mAyA hai / kuTila vyavahAra kA nAma sAtiyoga hai| Thagane ke abhiprAya kA nAma nikRti hai| vipralanmana kA nAma vazvanA hai| yoga kI kuTilatA kA nAma anujutA hai| dUsare ke manojJa artha ko prApta kara usakA apalApa karane kA nAma grahaNa hai arthAt bhItarI vaJcanA ke abhiprAya kA nibhRtAkAra rUpa se gUDha maMtra krnaa| mithyA vinaya Adi upacAroM dvArA dUsare se manojJa artha ke svIkAra karane ke abhiprAya kA nAma manojamArgaNa hai| dambha kA nAma kalka hai| bhUTe mantra, tantra aura upadezAdi dvArA.loka kA upajIyana karanA kuhaka hai| bhItarI durAzaya kA bAhya meM saMvaraNa karanA (chipAnA) nigRhana hai| chadmaprayoga karanA channa hai / pratisandhAna aura vizrambhadhAta prAdi 'channa' hai| kAmo rAgariNavANo chaMdo ya sudo ya pejja doso ya / hANurAga pAsA icchA mucchA ya giddhI ya // 4 // sAsava patyaNa lAlasa aviravi taNhA ya vija jimbhA y| lobhassa NAmadhejjA vIsaM emaTThiyA bhaNiyA // 5 // --kAma, rAga, nidAna, chanda, sUta, preya, doSa, sneha, anurAga, pAzA, icchA, mULa, gRddhi, sAzatA, prArthanA, lAlasA, avirati, tRSNA, vidyA aura jihvA ye 20 lobha ke ekArthaka nAma kahe gaye haiN| iSTastrI aura iSTapati yA putra prAdi parigraha kI abhilASA kA nAma kAma hai| manojJa viSaya ke abhiSvaMga kA nAma rAga hai| janmAntara ke sambandha se saMkalpa karane kA nAma nidAna hai arthAta janmAntara meM bhI isa prakAra kI bhogasampannatA kaise hogI, isa prakAra anAgata viSaya kI prArthanA meM abhisandhAna kA honA nidAna hai| mana ke anukUla viSaya ke bAra-bAra bhogane meM mana ke praNidhAna kA nAma chanda hai| nAnA prakAra ke viSayoM ke abhilASarUpa kaluSita jala ke dvArA 'sUyate prati pari-.. -- 1. ja.pa. pu. 12 pR. 187-188 / 2. "mtambha-mada mAna-darpa-samutkarSa-prakarSApaca / AtmotkarSa-paribhavA utisaktazceti mAnaparyAyAH / [ja.dha.pu 12 pR. 288] / 3. jayadhavala pu. 12 'vajaNe aNiyogaddAra' pa. 188 mA. 3 / 4. ja.ba.pu. 12 pR188-186 "mAyAya sAtiyogo nikRtiroM bacanA tayAna jutaa| grahaNaM manojJamAgaraNa-kahaka-haka gUhanacchannam / " (jamavala pu. 12 pR. 286) / 5. jayaghabala pu. 12 'bajaraNe aNiyogaddAra' pR. 186 gA, 4-5 / Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 253 kAyamArgaNA/357 siMcita karanA sUta nAma kA lobha hai| 'sva' kA jo bhAva vaha svatA kahalAtA hai| arthAt mamakAra jisameM hai vaha svata nAma kA lobha hai|' priya ke samAna vaha preya hai| preya nAmaka doSa preya-voSa hai| zaGkhA-isake preya rUpa hone para doSapanA kaise bana sakatA hai, kyoMki donoM ke eka hone kA niSedha hai ? samAdhAna-nahIM, AlAdana mAtra hetutva kI apekSA parigraha kI abhilASA ke preyarUpa hone para bhI saMsAra ke bar3hAne kA kAraNa hone se doparA bana jAtA hai: -- iSTa vastu meM anurAga sahita mana kA praNidhAna honA sneha hai| isI prakAra anurAga kA bhI vyAkhyAna karanA caahie| avidyamAna artha kI AkAMkSA karanA prAzA nAmaka lobha hai| athavA jo pAzyati arthAta prAtmA ko kRza karatA hai vaha prAdhA nAma kA lobha hai| bAhya aura pAbhyantara parigraha kI abhilASA kA nAma icchA hai| parigraha saMmvandhI atitIvra abhiSvaMga kA nAma mucrchA hai| upAtta aura anupAta parigrahoM meM atyadhika tRSNA kA nAma gaddhi hai| prAzA ke sAtha jo rahatA hai vaha mAsa hai aura zAsa kA bhAva zAsatA hai| athavA jo zAzvata ho vaha zAzvata hai| yaha bhI lobha kA eka nAma hai| parigraha ke grahaNa karane ke pahale aura bAda meM sadA-sadA bane rahane ke kAraNa lobha zAzvata kahalAtA hai| praSTarUpa se arthana arthAta cAhanA prArthanA hai, arthAta praSTarUpa se dhana kI cAha karanA prArthanA hai| lAlasA aura guddhi ye ekArthavAcI zabda haiN| viramaNaM viratiH' jisameM virati nahIM usakA nAma avirati hai| asaMyama kA hetu hone se pravirati lAbhapariNAma svarUpa hai, kyoMki hiMsA sambandhI aviramaraNa arthAt avirati ke sabhI bheda lobha kaSAya nimittaka hote haiN| viSaya sambandhI pipAsA kA nAma tRSNA hai / vidyA zabda se lobha liyA gayA hai, kyoMki isakI utpatti vedana ke prAdhIna hai, isalie lobha bhI vidyArUpa se upacarita kiyA gayA hai| lobha lobha se bar3hatA hai| isa prakAra vidyA ke samAna hone se lobha kA nAma vidyA hai| jisa prakAra vidyA kI prArAdhanA kaSTasAya hai usI prakAra lobha kA pAlambanabhUta bhogopabhoga kATasAdhya hone se prakRta meM lobha ko vidyA kahA hai| asantoSa rUpa sAdharmya kA Azraya kara jihvA lobha kA paryAyavAcI nAma hai| krodha doSa hai, kyoMki krodha ke karane se zarIra meM santApa hotA hai, pArIra kAMpane lagatA hai, kAnti bigar3a jAtI hai, A~khoM ke sAmane aMdhiyArI chA jAtI hai, kAna bahare ho jAte haiM, mukha se zabda nahIM nikalatA, smRti lupta ho jAtI hai, aadi| gusse meM Akara manuSya apane pitA aura mAtA Adi prANiyoM ko mAra DAlatA hai| gussA sakala anarthoM kA kAraNa hai| ___ mAna doSa hai, kyoMki vaha krodha ke anantara utpanna hotA hai aura krodha ke viSaya meM kahe gaye samasta doSoM kA kAraNa hai| mAyA pejja (rAga) hai, kyoMki usakA pAlambana priya vastu hai| apane lie priya vastu kI prApti Adi ke lie hI mAyA kI jAtI hai| vaha apanI niSpatti ke anantarakAla meM mana meM santoSa utpanna karatI hai arthAt mAyAcAra ke saphala ho jAne para manuSya ko prasannatA hotI hai| lobha pejja hai, kyoMki prasannatA kA kAraNa hai| 1. japanya bala pu. 12 pR. 186-160 / 2. ja.dha. pu. 12 pR.160-162 / "kAmo rAganidAne para sutA preyadopanAmAnaH / snehAnurAga mAmA, mUjananAgRddhisaMjJAzca / / 4 // sAzatA prArthanA tRSNA. nAlasA viratistathA / vidyA jinchA ca lobhasya paryAyAH vizatiH smRtAH // 5 // " (jayadhabala pR. 162) / 3. jayaghavala pu. 1 pR. 365.366 / Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358/go. sA. jIvakANDa gAthA 284 zaGkA-krodha, mAna, mAyA aura lobha ye cAroM doSa haiM, kyoMki ve svayaM pAtravarUpa haiM yA prAsrava ke kAraNa haiM ? samAdhAna -- yaha kahanA ThIka hai, kintu yahA~ para kaunasI kapAya Ananda kI kAraNa hai aura kaunasI pAnanda kI kAraNa nahIM hai, itane mAtra kI vivakSA hai, isalie yaha koI doSa nahIM hai| athavA prema meM doSapanA pAyA hI jAtA hai / ataH mAyA aura lobha preya (pejja) haiN|' vyavahAranaya kI apekSA trodha doSa hai, mAna doSa hai, mAyA doSa hai aura lobha pejja hai| zA-krodha aura mAna doSa haiM yaha kahanA yukta hai, parantu mAyA ko doSa kahanA ThIka nahIM, kyoMki mAyA meM doSa kA vyavahAra nahIM dekhA jAtA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki mAyA meM bhI avizvAsa kA kAraNapanA aura lokaninditapanA dekhA jAtA hai| jo vastu lokanindita hotI hai vaha priya nahIM ho sakatI, kyoMki nindA se hamezA duHkha utpanna hotA hai| lobha pejja hai, kyoMki lobha ke dvArA bacAye hue dUdhya se jIvana sukhapUrvaka vyatIta hotA hai / zabdanaya kI apekSA krodha doSa hai, mAna doSa hai, mAyA doSa hai, lobha doSa hai kintu lobha kathaMcita pejja hai| koSAtprotivinAzaM mAnAdvinayopadhAtamApnoti / zAThayAtpratyayahAni sarvaguNavinAzako lobhaH // 146 // ' --krodha se prIti kA nAza hotA hai, mAna se vinaya kA ghAta hotA hai, zaThatA se vizvAsaghAta hotA hai| lobha se samastagurA pAte jAte haiM / krodha, mAna aura mAyA se jIva ko saMtoSa aura paramAnanda kI prApti nahIM hotii| lobha kathaMcit pejja hai, kyoMki ratnazraya ke sAdhana viSayaka lobha se svarga aura mokSa kI prApti dekhI jAtI hai, tathA zeSa padArtha viSayaka lobha pejja nahIM hai, kyoMki usase pApa kI utpatti dekhI jAtI hai| zA-dharma bhI pejja nahIM hai ? samAdhAna- yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki sukha aura duHkha ke kAraNabhUta dharma aura adharma ko pejja aura doSarUpa nahIM mAnane para dharma aura adharma ke bhI prabhAva kA prasaGga prApta hotA hai|' zakti kI apekSA krodhAdi cAra kaSAyoM ke bheda sila puDhavimevadhUlIjala rAisamArago habe koho / pArayatiriyaraNarAmaragaIsu uppAyaro kamaso // 284 / / 1. jayaghavata pu. 1 pR. 366 / 2. jayadhavala pu. 1 pR. 367-368 / 3. jayadhavala gu. 1 pR. 366 / 4, jayadhavala pR. 1 pR. 366-670 / Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAcA 264-287 kAyamArgaragA/356 sela TikaTTavette NiyabheegaNuharaMto mANo / NArayatiriyaNa rAmaragaIsu uppAyano kamaso // 28 // veNudhamUlorambhayasiMge gomuttae ya khorappe / sarisImAyA NArayatiriyaragarAmaragaIsu khivi jiyaM / / 286 / / kimirAyacakkataNumalahariharAeraNa sarisano loho / gArayatirikkhamANusadevesuppAyano kamaso // 287 / / ' gAthArtha-krodha cAra prakAra kA hai-patthara kI rekhA ke samAna, pRthivI kI rekhA ke samAna, lirekhA sahaza aura jalarekhA sadaza / ye cAroM prakAra ke krodha krama se naraka, tiryaca, manuSya tathA devagati meM utpanna karane vAle haiM / / 284 // mAna bhI cAra prakAra kA hai-pASANa sadRza, asthi sadRza, kASTha sadRza, baiMta sdRsh| ye bhI kramase nAraka, tiryaca, manuSya tathA devagati meM utpAdaka haiM / / 285 // mAyA bhI cAra prakAra kI hai-bA~sa kI jar3a sadRza, mer3he ke sIMga ke sadaza, gomUtra sadRza aura khurapA sadRza / yaha mAyA bhI krama se naraka, tiryaMca, manuSya aura devagati meM utpatti kI kAraNa hai / / 286 // lobha bhI cAra prakAra kA hai-imiga mahaNa, jamAla hamA, pIrala jaga baura haldI ke raMga ke samAna / yaha bhI krama se naraka, tiryaMca manuSya aura devagati meM utpatti kA kAraNa hai / / 287 / / vizeSArtha- zrI bhagavAna guragadhara bhaTTAraka viracita kaSAyapAhuDa ke catusthAna nAmaka pAThaveM adhikAra meM gAthA 2, 3 va 4 ke dvArA isa viSaya kA kathana kiyA gayA hai| ve gAthAeM isa prakAra haiM gaga-puDhavi-dhAlu godayarAIsariso caugyiho koho / selaghaNa-aTThi-dAruma-ladAsamANo hadi mAraNo // 2 // vasajiNhagasarisI meMha bisANasarisI ya gomuttI / avalehaNI samAraNA mAyA ci caunvihA bhariNavA // 3 // kimirAgarattasamago akkhamalasamo ye paMsulekhasamo / hAliddavatthasamago lobhovi caviho bhariNavo // 4 // krodha cAra prakAra kA hai-nagarAjisadRza, pRthivIrAji sadRza, bAlukArAji sadRza aura udakarAji sadRza | mAna bhI cAra prakAra kA hai- zailapana samAna, asthi samAna, dAru samAna aura latA samAna / mAyA bhI cAra prakAra kI hai--bA~sa kI jar3a ke sadRza, meDhe ke sIMga ke sadRza, gomUtra ke sadRza aura avalekhanI ke sadRza / lobha bhI cAra prakAra kA hai-kRmirAga ke sadRza, akSamala ke sadRza, pAMzulepa ke sadRza aura hAridra vastra ke sadRza / / 2.4 / / ina cAra gAthAoM meM krodha Adi cAroM kaSAyoM ke udAharaNa sahita pratyeka ke cAra bhedoM kA nAma-nirdeza kiyA gayA hai| unameM se 'NagarAisariso' yaha zabda parvata zilAbheda sadRza krodha kA 1. dhavala pu. 1 pR. 350 gA. 174.177, prA.paM.sa.pU. 24 gA. 111-114; varmaprakRti grantha (jJAnapITha) pR. 121 ba 122 gA. 57-60 / 2. jayazravala pu. 12 pR. 152 va 155 / Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 / go. mA. jIvakANDa gAthA 284-287 dyotaka hai| sarvakAla meM avinAzarUpa sAdharmya ko dekhakara yaha udAharaNa kahA gayA hai| jaise parvata zilAbheda kisI bhI dUsare kAraNa se utpanna hokara punaH kabhI dUsare upAya dvArA sandhAna kI prApta nahIM hotA, tadavastha hI banA rahatA hai| isI prakAra jo krodha pariNAma kisI bhI jIva ke, kisI bhI puruSa vizeSa meM utpanna hokara kisI bhI dUsare upAya se upazama ko prApta nahIM hotA hai, pratikAra rahita hokara usa bhava meM bhI usI prakAra banA rahatA hai aura janmAntara meM bhI usase utpanna huA saMskAra banA rahatA hai / isa prakAra kA tIvratara krodha pariNAma zilArekhA sadRza kahA jAtA hai / isI prakAra pRthivI rekhA sadRza krodha hai, kintu yaha krodha pUrva ke prodha se manda anubhAgavAlA hai, kyoMki cirakAla taka avasthita hone para bhI isakA punaH dUsare upAya se sandhAna ho jAtA hai| yathA grISmakAla meM pRthivI kA bheda humA arthAt pRthivI ke rasa kA kSaya hone se vaha bhedarUpa se pariNata ho gii| puna: barSAkAla meM jala ke pravAha se vaha darAra bhara kara usI samaya saMghAna ko prApta ho gii| isI prakAra jo krodha pariNAma cirakAla taka abasthita rahakara bhI punaH dUsare kAraNa se tathA guru ke upadeza Adi se upazama bhAva ko prApta hotA hai, vaha isa prakAra kA tIvra pariNAmabheda pRthivIrekhA sadRza hai| yahA~ donoM sthaloM para 'rAi' zabda avayava ke vicchinna hone rUpa bhedaparyAya kA vAcaka hai| dhuli rAji sadRza' aisA kahane para nadI ke pulina grAdi meM bAlukA rAzi ke madhya utpanna huI rekhA ke samAna krodha aisA grahaNa karanA caahie| baha alpatara kAla taka rahatA hai, ise dekhakara kahA hai| yathA nadI ke pulina prAdi meM bAlukA rAzi ke madhya puruSa ke prayoga se yA anya kisI kAraNa se utpanna huI rekhA jaise havA ke abhighAta prAdi dUsare kAraNa dvArA zIghra hI puna: samAna ho jAtI hai arthAt restrA miTa jAtI hai| isI prakAra krodha pariNAma bhI manda rUpa se utpanna hokara guru ke upadezarUpI pavana se prerita hotA huA ati zIghra upazama ko prApta ho jAtA hai / isI prakAra udakarAji ke sadRza bhI krodha jAna lenA caahie| kintu isase bhI mandatara anubhAga vAlA aura stokatara kAla taka rahane vAlA hotA hai| kyoMki pAnI ke bhItara utpanna huI rekhA kA binA dUsare upAya ke usa samaya hI vinAza dekhA jAtA hai| yahA~ ubhayatra anta ke do krodhoM meM 'rAi' zabda rekhA kA paryAyavAcI hai|' isI prakAra mAna ke bhI cAroM sthAnoM ko jAnanA caahie| itanI vizeSatA hai 'sela' se zilA samajhanA caahie| atistabdha bhAva kI apekSA yaha udAharaNa kahA gayA hai| isI prakAra asthi, dAru aura latA ke samAna mAna va.SAya kA artha kara lenA caahie|' __ mAyA sambandhI cAra sthAnoM ke udAharaNa ke nirdeza dvArA kathana kiyA gayA hai| bA~sa kI Ter3hImer3hI jar3a kI gA~Tha ke sadRza pahalI mAyA hotI hai| isake Tepana ke niSpratikArapane kA Azraya kara yaha udAharaNa diyA gayA hai| jaise bAMsa kI jar3a kI gA~Tha naSTa hokara tathA zIrNa hokara bhI sarala nahIM kI jA sakatI, isI prakAra atitIvra vakra bhAva se pariNata mAyA pariNAma bhI nirUpakrama hotA hai| mAyA kI dUsarI avasthA mer3he ke sIMga ke sadRza hai| yaha pUrvamAyA se manda anubhAgavAlI hai, kyoMki ativalita vakratArUpa se pariNata hue bhI mele ke sIMga ko agnitApa Adi dUsare upAyoM dvArA sarala 1. jayaghavana pu. 12 pR. 153-154 / 2. jamadhavala pR. 12 pR. 154 / Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 288-287 kapAyamAgaMgA/361 karanA zakya hai / tathA gomUtra sadRza aura avalekhanI yA khurapA ke sadRza mAyA ke krama se vaRbhAva kI hAni ke tAratamya ke sambandha se kathana karanA caahie| yahA~ para abalekhanI pada se dAMtoM ko sApha karane vAlA lakar3I kA Tukar3A (dAtuna yA jIbhI) lenA caahie|' lobha kA prathama sthAna kRmirAga lobhasthAna hai| kRmirAga kITa vizeSa hotA hai| vaha niyama se jisa varNa ke AhAra ko grahaNa karatA hai, usI varNa ke aticikkA Dore ko apane mala tyAgane ke dvAra se nikAlatA hai| usa sUtra dvArA julAhe atikImatI aneka varNavAle nAnA vastra banAte haiM usa varNa ke raMga ko yadyapi hajAra kalazoM kI satata dhArA dvArA prakSAlita kiyA jAtA hai, nAnA prakAra ke kSArayukta jaloM dvArA dhoyA jAtA hai to bhI usa raMga ko thor3A bhI dUra karanA zakya nahIM hai, kyoMki vaha pratinikAcitasvarUpa hai, agni se jalAye jAne para bhI bhasmapane ko prApta hote hue usa kRmirAga se anurakta hue vastra ke usa varNa kA raMga kabhI chuTane yogya na hone se vaisA hI banA rahatA hai / isI prakAra jIva ke hRdaya meM sthita atitIva lobha pariNAma jise kRza nahIM kiyA jA sakatA, vaha RbhirAga ke raMga ke sadRza kahA jAtA hai|' anyaddhi (dUsarA) lobha nikRSTa vIryavAlA aura tIvra avasthA pariNata hotA hai / vaha akSamala sadRza hotA hai| ratha ke cakke ko yA gAr3I ke tumba ko dhAraNa karane vAlI lakar3o prakSa kahalAtI hai aura usakA mala akSamala hai / arthAt akSAMjana ke sneha se gIlA huaA maSImala / ati cikkaNa hone se usa akSamala ko sukhapUrvaka dUra karanA zakya nahIM hai, usI prakAra yaha lobha pariNAma bhI nighatta svarUpa hone se jIva ke hRdaya meM abagAr3ha hotA hai| isalie use dUra karanA zakya nahIM hai|' tIsarA lobhasthAna dhUli lepa ke sadRza hai| jisa prakAra para meM lagA huA dhUli kA lepa pAnI ke dvArA ghone Adi upAyoM dvArA sukhapUrvaka dUra kara diyA jAtA hai, vaha cirakAla taka nahIM ThaharatA, usI ke samAna uttarottara bhanda svabhAva vAlA yaha lobha kA bheda bhI cirakAla taka nahIM ThaharatA / pichale lobha se anantaguNAhIna sAmarthyavAlA hotA huA thor3e hI kAla meM jarA se prayatna dvArA dUra ho jAtA hai / jo lobha kI cauthI mandatara avasthA vizeSa hai, vaha haridravastra ke samAna kahI gayI hai| haldI se raMgA vastra hAridra kahalAtA hai / jaise haldI ke drava se raMge gaye vastra kA varNa raMga cirakAla taka nahIM ThaharatA, vAyu aura Atapa Adi ke nimitta se hI ur3a jAtA hai| isI prakAra yaha lobha kA bheda mandatama anubhAga se pariNata hone ke kAraNa cirakAla taka AtmA meM nahIM tthhrtaa| kSaNa mAtra meM hI dUra ho jAtA hai| isa prakAra prakarSa aura aprakarSa vAle tIvra aura manda avasthA ke bheda se vibhakta hone ke kAraNa lobha bhI cAra prakAra kA kahA gayA hai| alpabaddhatva isa prakAra hai--latA ke samAna jaghanya vargaNA ke avibhAgapraticchedoM se dAru ke samAna jaghanyavargaNA ke avibhAgapraticcheda anantaguNe haiM / latA ke samAna dUsarI vargaNA ke avibhAgapraticchedoM se dArU ke samAna dUsarI vargaNA ke avibhAgapraticcheda anantaguNe haiN| isa prakAra latA ke samAna utkRSTavargaNA ke avibhAgapraticchadoM se dAru ke samAna utkRSTavargaNA ke avibhAga 3. jayazvala pu. 12 pR. 156 / 1. jayadhavala pu. 12 pR. 155 / 2. jayadhavala pu. 12 pR. 156 / 4. jayazravala pU. 12 pR. 156-157 / 5. jayadhavala pu. 12 pR. 157 / Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362/go. sA. jIvakANDa gAthA 204-287 praticcheda anantagaNe haiM / isa sthAna ke prApta hone taka lejAnA caahie| isa prakAra uttarottara anubhAga vyavasthA ke anusAra yaha krama nizcita hotA hai ki latA ke samAna samasta anubhAgaavibhAgapraticchedoM se dAru ke samAna samasta anubhAga ke avibhAgapraticcheda anantagugge haiN| isI prakAra dAru ke samAna anubhAga se aritha ke samAna anubhAga anantaguNe haiN| usase bhI zaila ke samAna anubhAga anantagRNe haiN|' ___ kaSAyoM kI cAlIsa kor3AkolI sAgaropama sthitibandha karane vAle jIva ke antima sthiti meM ekasthAnIya, sthAnIya, sthAnIya aura catu:sthAnIya vizeSatA ko liye hue dezaghAtI aura sarvadhAtI saba prakAra ke paramANu pAye jAte haiN| tathA prAbAdhA ke bAda kI samanantara jaghanya sthiti meM bhI ve avizeSa rUpa se sambhava haiM 1 ekasthAnIya anubhAga utkRSTasthiti meM bhI prApta hotA hai aura catuH sthAnIya anubhAga jaghanya sthiti meM bhI prApta hotA hai, kyoMki sabhI sthitivizeSoM meM apane-apane cAroM sthAna binA vizeSatA ke pAye ja.te haiN|' sanvAvaraNIyaM puNa upakarasaM hoI dAru asamAne / hevA desAvaraNaM savAvaraNaM ca uvarillaM // 76 / / --dAru ke samAna mAna meM prArambha ke ekabhAga anubhAga ko chor3akara zeSa saba anantabahubhAga tathA utkRSTa anubhAga sarvAvaraNIya haiM (sarvaghAtI haiM) / usase pUrva kA latA samAna anubhAga aura dAra kA prathama anantaveM bhAga anubhAga dezAvaraNa hai| dAru samAna anubhAga se Age kA asthi va zaila rUpa anubhAga sarvAvaraNa (sarvaghAtI) hai / yaha krama mAyA, lobha va krodha sambandhI cAroM sthAnoM meM miravazeSa rUpa se niyama se jAnanA caahie| asejI jIva dvisthAnIya anubhAga kA vedana karatA huA niyama se dvisthAnIya anubhAga ko bAMdhatA hai, kyoMki unameM prakArAntara sambhava nahIM hai / saMjJI paMvendriya jIva (zreNI meM) ekasthAnIya anubhAga kA vedana karatA huA niyama se ekasthAnIya anubhAga ko hI bA~dhatA hai zeSa anubhAgoM ko nahIM bA~dhatA / dvisthAnIya anubhAga kA vedana karatA huA dvisthAnIya, tristhAnIya aura catu:sthAnIya anubhAga ko bA~dhatA hai / tristhAnIya anubhAga kA vedana karatA hunyA visthAnIya aura catu:sthAnIya anubhAga ko bA~dhatA hai / tathA catuHsthAnIya anubhAga kA vedana karatA huA niyama se catu:sthAnIya anubhAga ko bAMdhatA hai / vaha zeSa sthAnoM kA prabandhaka hai / / RodhakaSAya ke cAroM sthAnoM naga, pRthvI Adi kA udAharaNapUrvaka jo arthasAdhana kiyA gayA hai baha kala viSayaka sAdharmya kA prAzraya lekara kiyA gayA hai| zeSa kaSAyoM ke bAraha sthAnoM kA bhAba kI mukhyatA se udAharaNapUrvaka arthasAdhana kiyA gayA hai| mAna kA bhAva stabdhatA hai| mAyA kA bhAva anarjugala vakratA hai / lobha kA bhAva asantoSajanita saMbalezapanA hai| jo jItra (zreNI meM) antarmuhUrta taka hone vAle bhAba ko dhAraNa kara krodha kA vedana karatA hai, vaha udakarAji ke samAna hI krodha kA bedana karatA hai, kyoMki udakarAji ke samAna usakA 1. jayaghavala pu. 12 pR. 162-163 / 2. jayaghavala pu. 12 pu. 158 / 3. jayadhavala pu. 12 pR. 164 // 4 jayadhavala pu. 12 pR. 165 5. jayadhavala pu. 12 pR. 171 / 6. jayadhavala pu. 12 pR. 179-180 / Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 28 kapAyamAnaNA/363 cirakAla taka abasthAna ke binA usI samaya vilaya dekhA jAtA hai| yaha saMyama kA ghAta nahIM karatA, kyoMki vaha manda anubhAga svarUpa hotA hai, kintu saMyama kI ativizuddhatA (atyanta zuddhi) kA pratibandhaka hai, kyoMki usakA pramAdAdi rUpa mala ke utpanna karane meM vyApAra hotA hai|' jo jItra anta mahata kAla kA ullaMbana kara ardhamAsa ke bhItara taka zrodha kA vedana karatA hai vaha niyama se bAlukArekhA ke samAna krodha kA anubhava karatA hai, kyoMki bAlukArekhA ke samAna krodha pariNAma kA antamuharta ko ullaMghana kara ardhamAsa ke bhItara taka avasthAna dekhA jAtA hai| kaSAya ke udaya se utpanna hue zalya rUpa se parigata kaluSa pariNAma ke utane kAla taka avasthAma ko dekha kara aisA kahA gayA hai| anyathA krodhopayoga ke avasthAna kAla ke antamuhUrta pramANa kathana karanevAle sUtra ke sAtha virova AtA hai| yaha krodha pariNAma kA bheda anubhava meM prAtA huA saMyama kA ghAta karake jova ko saMyamAsaMghama meM sthApita karatA hai / jo jIva niyama se ardhamAsa bitAkara chaha mAha ke bhItara taka krodha kA bedana karatA hai, kyoMki usase utpanna hazrA saMskAra pRthivIbheda ke samAna chaha mAha ke bhItara taka avasthita dekhA jAtA hai| vaha pRthivI rekhA ke samAna tRtIya krodha hai| yahA~ para bhI kaSAyapariNAma zalya rUpa se mAtra chaha mAsa taka avasthita rahatA hai| anyathA sUtra ke sAtha virodha AtA hai / yaha krodha pariNAma anubhava meM prAtA huA jIva meM saMyamAsaMyama kA ghAta kara jIva ko samyaktva meM sthApita karatA hai| kisI ke prati utpanna huA krodha zyatya hokara hRdaya meM sthita hunA, puna: saMsthAta, prasaMkhyAta aura ananta parvoM ke dvArA usI jAva ko dekhakara prakRSTa Rdha ko prApta hotA hai, kyoMki usase utpanna hue saMskAra kA nikAcita rUpa se utane kAla taka avasthita rahane meM virodha kA abhAva hai| ukta prakAra kA krodhapariNAma parvatarekhA ke samAna hai| kyoMki parvata zilAbheda ke samAna usakA ananta kAla ke dvArA punaH sandhAna (jor3a) upalabdha nahIM hotaa| bedana meM prAtA huyA yaha krodha pariNAma samyaktva samyagdarzana) kA ghAta kara mithyAtva bhAva meM sthApita karatA hai| sabasetIvra anubhAga bAlA yaha cauthA krodhabheda hai| yadyapi udakarAji, dhUlirAji, pRthivIrAji aura parvatarAji ke upayukta lakSaNoM kA tathA saMjvalana, pratyAkhyAnAvaraNa, apratyAkhyAnAvaraNa aura anantAnuvandhI krodha ke lakSaNoM kA paraspara sArazya hai, tathApi udakarAji Adi krodha aura saMjvalana Adi krodha meM antara hai| asaMjJI ke pASANarAjiba prathivIrAji kA bandha va udaya nahIM hai tathApi anantAnabandhI va apratyAkhyAna bandha va udaya pAyA jAtA hai| apratyAkhyAnAbaraNa ke udaya ke abhAva meM apratyAkhyAnAvaraNa kA bandha nahIM hotA kintu pRthivI rAji (visthAnika) ke udayAbhAva meM pRthivIrAji (tristhAnika) kA vandha honA hai| narakAdi gatiyoM meM utpatti ke prathama samaya meM bahulatA kI apekSA krodhAdika ke udaya kA niyama gArayatirikkhagarasuragaIsu uppaNNapaDhamakAlanhi / koho mAyA mAraNo lohabAno ariNayamo vApi // 28 // 1. javadhavala pu. 12 pR. 10 / 4. jayadhavala pu, 12 pa. 122 / 2. jasadhavala pu. 12 pR. 181 / 3. jayadhavala pu. 1 pR. 181-12 / Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364) go. sA. jIvakANDa gAthArtha---naraka, tiryaMca, manuSya va devagati meM utpanna hone ke prathama kAla mAyA, mAna va lobha kA udaya hotA hai| athavA aisA niyama nahIM bhI hai || 268 // gAthA 286 zrama se krodha, vizeSArtha - narakoM meM utpanna hone vAle jIvoM ke sarvaprathama krodha kaSAya kA udaya pAyA jAtA hai / manuSyoM meM utpanna hue jIva ke prathama samaya meM mAnakaSAya ke udaya ke niyama kA upadeza dekhA jAtA hai| tiryacoM meM utpanna hone ke prathama samaya meM mAyA kaSAya ke udaya kA niyama dekhA jAtA hai / devoM meM utpanna hone vAle jIvoM ke sarvaprathama lobha kaSAya kA udaya hotA hai| aisA prAcAryaparamparAgata upadeza hai / ' naraka, manuSya, tica aura devagatiyoM meM utpanna hue jIvoM ke prathama samaya meM yathAkrama se krodha, mAna, mAyA aura lobha kA udaya dekhA jAtA hai / zaMkA- devoM meM utpanna hone ke prathama samaya meM lobha ko chor3a kara zeSa kaSAyoM kA udaya nahIM pAyA jAtA hai? samAdhAna -- yaha kahanA taba ThIka hotA jaba yahA~ bhI vaisA abhiprAya vivakSita hotA / kintu prakRta meM cUNisUtrakAra kA abhiprAya hai ki devoM meM utpanna hone ke prathama samaya meM isa prakAra kA niyama nahIM pAyA jAtA / sAmAnya se saba kaSAyoM kA udaya vahIM virodha ko nahIM prApta hotA / devoM meM utpanna hone ke prathama samaya meM saba kaSAyoM kA udaya sambhava hai / zaGkA - krodhAdi kaSAyoM meM upayukta hue jIvoM kA maraNa kI apekSA jaghanyakAla eka samayamAtra hai aisA jIvasthAna yAdi granthoM meM kahA hai, vaha yahA~ para kyoM svIkAra nahIM kiyA gayA ? samAdhAna nahIM, kyoMki cUrNisUtra ke abhiprAya anusAra usa prakAra kAla ko svIkAra karanA sambhava nahIM hai / " zrI bhUtabalI zrAcArya ke kathanAnusAra devagati yAdi meM utpanna hone ke prathama kAla meM lobha Adi kaSAyoM ke udaya hone kA niyama dekhA jAtA hai, kintu zrI yativRSabhAcArya kRta cUriNasUtroM ke anusAra ukta prakAra kA niyama nahIM pAyA jAtA hai| jaisA ki ghavala va jayadhavala ke uparyukta kathanoM se spaSTa hai / isa gAthA kA nirmANa zrI bhUtabalI ke kathanAnusAra huA hai, kintu gAthA meM 'aziyamo vA' ina zabdoM dvArA zrI yativRSabhAcArya ke mata kI bhI sUcanA dI gaI hai / isa prakAra bhinna-bhinna do mahAn zrAcAryoM ke do bhinna bhinna mata haiM / ina donoM meM se kauna ThIka hai, yaha nahIM kahA jA sakatA, kyoMki vartamAna meM zrutakevalI kA prabhAva hai / kaSAyarahita jIva zrapyaparo bhayabAdharabaMdhAsaMjamariNa mila - kohAdI / jaisi gatthi kasAyA amalA akasAharaNo jIvA ||26||* 1. zravala pu. 1 pR. 445 / 4. jayabavala 2. travala pu. 7. 161 / 2. jayaghavala pU. 7 pR. 225 Su. 13 s. 15 / 5. yaha gAyA ghavala pu. 1 pR. 351, tathA prA. paM. saMgraha pu. 25 gA. 116 para bhI hai / Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 260 264 kaSAya mArgeNA / 365 gAthArtha-stra aura para ko tathA donoM ko bAdhA dene, bandhana karane tathA zrasaMyama kI nimittabhUta krodha Adi kaSAya jinake nahIM hai tathA jo bAhya aura abhyantara mala se rahita haiM, ve jIva akapAyI haiM ||26|| vizeSArtha - krodhAdi kaSAya nija ko karmabandha ko kAraNa hai tathA para meM kaSAya utpanna karane kI kAraNa hone se para ko bhI bandha kI kAraraNa hai / athavA nija meM kona Adi kaSAya utpanna hone se tathApara meM kAyotpatti ko kAraNa hone se nija aura para donoM ko bandha karane vAlI hai| isI prakAra kapAya karane vAlA svayaM dukhI hotA hai, dUsaroM ko duHkha utpanna karatA hai athavA nija aura para donoM ko bAdhA utpanna karane vAlI kaSAya hai / kaSAya ke Aveza meM indriyasaMyama aura prAraNI-saMyama donoM saMyama naSTa ho jAte haiN| jina jIvoM meM ye krodha Adi kapAyeM nahIM haiM ve kapAya jIva haiM / ye jIva dravyakarma, bhAvakarma aura nokarma ina tInoM karma-maloM se rahita haiM, yaha siddhoM kI apekSA kathana hai / athavA jo bhAvakarmamala se rahita haiM ve amala haiM, yaha kathana gyArahaveM prAdi guNasthAnoM kI apekSA hai / ' zaGkA - kauna-kauna guggusthAnavartI jIva kaSAyI hote haiM ? samAdhAna- upazAntakaSAyavItarAga chadmastha, kSINakaSAyavItarAga stha sayogakevalI aura prayogakevalI ina cAra guNasthAnoM meM kaSAyarahita jIva hote haiM / zaGkA--upazAntakaSAya guNasthAna ko kaSAyarahita kaise kahA ? kyoMki ananta paramANurUpa dravyakaSAya kA sadbhAva hone se vaha kaSAya rahita nahIM ho sakatA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki kaSAya ke udaya ke abhAva kI apekSA usameM kaSAyoM se rahitapanA bana jAtA hai / zakti, yA va Ayubandha kI apekSA kapAya ke bheda arthAt sthAna kohAdikasAyANaM caucaudasathIsa hoMti padasaMkhA / sattIle sAmrAjagabaMdhA baMdhagadabhedehi // 260 // silasela veNumUSika mirAyAdI kameNa cattAri / kohAdikasAyANaM sati paDi hoMti khiyameNa // / 261 || frog feared frohAdI chakkameNa bhUmimhi / arrat sukkottiya dhUlimmi jalammi sukkeSakA / / 262 // selaga kinhe suzAM khirayaM ca ya bhUgaegabiTThAle / riyaM igibitinAU tiTThANe cAri se sapade ||23|| dhUligachakkaTThAro caurAUtigadugaM ca uvarillaM / pazcaduThANe devaM devaM suSNaM ca tidvANe // 264 // 1. zrImadabhacandrasUri siddhAntacakravartI kUla TIkA / 2. zravala pu. 1 pU. 352 / Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366/go. mA. jIvakANDa gAthA 260-265 suNNaM dugaigiThANe jalamhi suNNaM asaMkhabhajidakamA ! caucodasabIsapadA asaMkhalogA hu patteyaM // 265 // gAthArtha --- krodhAdi cAra kaSAyoM ke zakti kI apekSA cAra, lezyAoM kI apekSA caudaha, Adhubandha kI apekSA bosa sthAna hote haiM / / 260] / zilAbheda, paulastambha, bA~sa kI jar3a, kRmirAga ye cAra kramase krodha Adi kaSAyoM kI zakti kI apekSA bheda haiM // 261 // zilA samAna zaktibheda meM kRSNA lezyA, pRthivI samAna kaSAya bheda meM kRSNa Adi Rgase chahoM lezyAeM, dhUli samAna kaSAyabheda meM chahoM lezyAyoM se lekara zukla lezyA paryanta chaha sthAna, jalarekhA samAna kaSAyasthAna meM zukla lezyA kA eka sthAna hotA hai // 262 // paulagata kRSNa leNyA meM zUnya tathA narakAyu bandha, pRthivI samAna kaSAyabheda ke do sthAnoM meM eka narakAyu kA hI bandha hotA hai| usake pazcAt tIna sthAnoM meM kramase eka prAyu, do prAyu aura tIna Ayu kA bandha hotA hai| zeSa cAra, pA~ca va chaha lezyA bAle sthAnoM meM cAroM Ayu kA bandha hotA hai / / 263 / / dhUlibheda gata chahoM lezyAvAle sthAnoM meM krama se cAra aAyu, tIna yAyu aura do mAthu kA bandha, usake Age pA~ca lezyAvAle aura cAra leNyA vAle sthAna meM eka deva zAyu kA bandha, tIna lezyA vAle sthAna meM devAyu kA bandha va zUnya hai // 264 / / do lezyA vAle aura eka lezyA bAle sthAna meM zunya / jalabhedagata eka leNyA sthAna meM zUnya / isa prakAra cAra, caudaha aura bIsa sthAna kahe gaye haiN| pratyeka ke asaMkhyAta lokapramANa bheda hote haiM // 26 // vizeSArtha -- sarvaprathama kapAyoM ke zakti kI apekSA cAra bheda karane caahie| jaise krodha ke zilAbheda, pRthivIbheda, dhUli (bAlukA) bheda, jalabheda; mAna ke zailastambha, asthistambha, kASTha stambha aura beMta stambha ; mAyA ke bAsamUla kI vaRtA, mer3he ke sIMga kI vakratA, gomUtra vaRtA, khurapA vakratA, lobha ke cAra bheda kRmigaga, cakramala, zarIra mala, haridra rNg| ina ca ra sthAnoM ke lezyA kI apekSA bheda karane caahie| zilAbheda meM eka kRSNa hI lezyA hai, isalie uttarasthAna eka hai| pRthivIbheda meM chahoM lezyA haiM ataH chaha sthAna isa prakAra haiM-1. kRSNa lezyA, 2. kRSNa va nIla lezyA kA mizcita sthAna, 3. kRSNa, nIla va kApota leNyA kA midhita sthAna, 4. kRSNa, nIla, kApota va pIta lezyA vA mithita sthAna, 5, kRSNa, nIla, kApota, pIta va padma lezyA kA mizrita sthAna, 6. kRSNa, nIla, kApota, pIta, paba aura zukla lezyA kA mithita sthAna. ye chaha uttarasthAna lezyA kI apekSA pRthivI zakti sthAna ke haiN| isI prakAra dhUlibheda ke chahoM lezyA, pacalezyA, cAralezyA, tIna zubha lezyA, do zubha lezyA aura eka zukla leNyA kI apekSA, maha sthAna jAnane caahie| jalabheda meM zukla lezyA eka hI sthAna hai| lezyA kI apekSA kula sthAna-zilAbheda kA 1, pRthivIbheda ke chaha, libheda ke baha, alabheda kA 1 (1-6+6+1) isa prakAra 14 hote haiN| prAthUbandha kI apekSA zilAbheda meM do uttarotara sthAna eka prabandha dUsarA narakAyu kA isa prakAra do sthAna, pRthivI bheda meM kUla 8 sthAna----1. kRSNalelyA naravAyu, 2. kRSNA nIla lezyA narakAyu, 3. kRSNa nIla kApota mizcita lezyA meM 1 narakAyu, 2. narakAyu ticAyu, 3. narakAyutiryaMcAyu aura manuSpAyu ye tIna, 4, kRSNa Adi cAra mizrita lezyA meM cArayAyu kA eka sthAna, 5. RNa prAdi pA~ca mizrita lezyA meM cAroM Ayu kA eka bandhasthAna, 6. chahoM mizrita lezyA meM cAroM Ayu kA eka banprasthAna isa prakAra pRthivIbheda ke chaha lezyA sthAnoM meM Ayubandha ke 8 sthAna Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 260-265 kAyamAgaMgA/ 367 hote haiM / dhunibheda meM prAyubandha ke 6 sthAna isa prakAra haiM-1, chahoM mizrita lezyA sthAna meM 1 cAroM Ayu kA bandha sthAna, 2. naraka nimA tIna Ayu kA bandha sthAna, 3. manuSya va devAyu kA bandha sthAna ye tIna prAyubandha sthAna; 2. kRSNa binA pAMca lezyAoM ke mizrita sthAna meM vAyu kA eka bandha sthAna 3. kRSNa nIla binA cAra lezyAoM ke mizrita sthAna meM devAyu kA eka bandhasthAna; 4. pItAdi tIna zubha lezyA mizrita sthAna meM eka devAyu kA bandha sthAna dUsarA prabandha sthAna isa prakAra do sthAna; 5. padma va zukla mizrita leNyA meM eka prabandha sthAna, 6. zukla lezyA meM eka prabandha sthAna isa prakAra dhUlibheda ke chaha lezyA-chaha lezyA sthAnoM meM prAyu bandha ke (3-1-1+2+1+1) 6 sthAna hote haiN| jalabheda ke eka lezyAsthAna meM prAyubandha kA ekasthAna hotA hai| cAra zaktibhedoM ke 14 lezyAsthAnoM meM (2+ 8 ++1) 20 Ayubandha sthAna hote haiN| yaha viSaya mAge dI gaI tAlikA para dRSTi DAlane mAtra se spaSTa ho jAtA hai / ina gAthAoM se tathA dhavala pu. 16 pR. 466 se 467 ke kathanoM se aisA pratIta hotA hai ki chahoM lezyAoM meM kucha aMza aise haiM jo chahoM leNyAoM meM sAdhAraNa haiM, anyathA pRthivI va dhUli bheda meM chaha leNyA kA eka sthAna sambhava nahIM ho sakatA tathA vaha sthAna bhI cAroM prAyubandha ke yogya ho| tIna mandatA kI apekSA jaghanya va utkRSTa saMkrama aura prati graha ke alpabahutva isa prakAra hainIlalezyA kA jaghanya lezyAsthAna stoka hai| nIlalezyA ke jisa sthAna meM kRSNalezyA se pratigraharaNa hotA hai, vaha nIlaleNyA kA jaghanya pratigraha sthAna usase anantaguNA hai / kRSNa kA jaghanya saMkramarathAna aura jaghanya yA donoM hI zuruSa va pAsa haiN| nIlA 4 jaghanya saMkramasthAna anantaguNA hai| kRSNa kA javanya pratigrahasthAna anantaguNA hai| nIla kA utkRSTa pratigrahasthAna ananta guNA hai / kRSNa kA utkRSTa saMkramasthAna anantaguNA hai| nIla kA utkRSTa saMkramasthAna aura utkRSTa nIlasthAna donoM hI tulya va anantaguNe haiM / kRSNa kA utkRSTa pratigraha sthAna anantaguNA hai| utkRSTa kRSNaleNyAsthAna anantaguNA hai / isa alpacahatva se yaha spaSTa ho jAtA hai ki kRSNa lezyA aura nIlalejhyA ke kucha madhyama aMza paraspara samAna haiN| isI prakAra nIla lezyA aura kApotalezyA ke saMkramaNasthAna va pratigrahasthAnoM ke alpabahutva kathana se yaha siddha ho jAtA hai ki nIla aura kApotaleNyA ke kucha madhyama aMza eka haiN| isI prakAra kApota va tejolezyA, tejolezyA va papalezyA, pAlezyA va zukla lezyA ke saMkramaNa va pratigrahasthAnoM ke alpabahatva ke kathana se yaha siddha ho jAtA hai ki Upara va nIce kI lezyAoM ke kucha madhyama aMza paraspara sadRza haiN| ataH nimnalikhita alpabahutva kahA gayA hai kApota kA jaghanyasthAna sabase manda anubhAga se saMyukta hai, nIlalezyA kA jaghanyasthAna usase anantaguNA hai / kRSNalezyA kA jaghanya sthAna usase anantaguNA hai, tejalezyA kA jaghanya sthAna anantaguNA hai, padmalezyA kA jaghanyasthAna ananta guNA hai, zukla lezyA kA jaghanya sthAna anantaguNA hai, kApota kA utkRSTa sthAna anantaguNA hai, nIla kA utkRSTa sthAna anantaguNA hai, kRSNa kA utkRSTa sthAna anantaguraNA hai, teja kA utkRSTa sthAna ananta guraNA hai, padma kA utkRSTa sthAna anantaguNA hai, zukla kA utkRSTa sthAna anantaguraNA hai / 1. prabala pu. 16 pR. 498 / 2. dhavala pu. 16 pR. 489 / Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaSAya ke zaktisthAma, sezyAsthAna aura prAyubandhApandha sthAna sambandhI tAlikA gAthA 260-265] zAkti sthAna lezyAsthAna 14 AyubandhAbandha sthAna 20 0 prabandha zilAbheda samAna 1 kRSNalezyA 1 narakAyu 1 kRSNa 2 kRSNa, nola 3 kRSNAdi tIna lezyA pRthvIbheda samAna 4 kRSNAdi cAra lezyA 5 kRSNAdi pAMca lezyA 6 kRSNAdi chaha lezyA 1 narakAyu 1 narakAyu 1 narakAyu 2 narakatiryaMcAyu 3 narakatiryaMcamanuSyAyu 4 sarva prAyu 4 sarva prAyu 4 sarva prAyu 4 mI Ayu 3 manuSyadeva tiryaMcAyu 2 manuSyadevAyu 1 devAyu 1 devAyu 1 devAyu 6 kRSNAdi chaha lezyA dhulirekhA samAna 5 kRSNa binA pAMca lezyA 4 kRSNa, nIla binA cAra lezyA 3 pItAdi tIna lezyA 0 prabandha 2 padma aura zukla do lezyA 0 abandha 1 zukla lezyA 0 prabandha jalarekhA samAna 1. zukla lezyA 0 prabandha Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 269-297 kaSAyamArgaNA/366 zaGkA--zukla lezyA meM sthita jIva padma, teja, kApota aura nIla leNyAnoM ko lAMghakara kaise eka sAtha kRSNalezyA meM pariNata ho sakatA hai ? samAdhAna-madhyama zukla lezyA vAlA deva-prAthu ke kSINa hone para jaghanya zuklaleNyA prAdi se pariNamana na kara zubha tIna zezyAloM meM milatA hai|' yadyapi ina prazAraNoM meM yaha spaSTa rUpa se nahIM kahA gayA hai tathApi ina prakaraNoM se yaha niSkarSa nikalatA hai ki drahoM leNyAoM ke kucha madhyama aMga paraspara samAna haiN| isa viSaya kA kisI bhI prAcArya ne ullekha nahIM kiyA hai ataH yaha viSaya grAhya nahIM hai kintu vicAraNIya hai / vicArArtha hI isa viSaya ko yahA~ para likhA gayA hai / kaSAyamArgaNA meM jIvoM kI saMkhyA puha puha kasAyakAlo riNaraye aMtomuhattaparimArayo / lohAdI saMkhaguNo devesu ya kohapahuvIdo // 26 // samvasamAsegavahivasagasagarAsI pugovi saMguriNade / sagasagaguraNagArehi ya sagasagarAsIraNaparimANaM // 26 // ' mAthArtha-nArakiyoM meM pRthak-pRthak kaSAya kA kAla yadyapi antarmuhUrta hai tathApi lobhAdi kaSAyoM kA kAla pUrva pUrva kI apekSA uttarottara saMkhyAta guNA hai| isI prakAra devoM meM krodhAdi kaSAyoM kA kAla pUrva-pUrva kI apekSA uttarottara saMkhyAta guNA hai| samasta kaSAyoM ke udayakAla ke joha kA--apanI-apanI gati sambandhI jIvarAzi meM bhAga dene se jo labdha prApta ho usako apanIpAnI gati sambandhI vivakSita kaSAya ke udaya kAla se guNA karane para tattat kaSAya sambandhI jIvarAzi kA pramANa prApta hotA hai / / 296.267 // vizeSArya- krodha kaSAya kA kAla, mAna kaSAya kA kAla, mAyA kaSAya kA kAla aura lobha bhASAya kA kAla jaghanya bhI aura utkRSTa bhI antamuharta hai| naraka gati meM lobha kA kAla sabase stoka hai, usase mAyA kA kAla saMkhyAta muNA hai, usase mAna kA kAla saMkhyAta guNA hai usase krodha kA kAla saMkhyAtaguNA hai, isI prakAra devagati meM bhI jAnanA cAhie, itanI vizeSatA hai ki lobha kA kAla saMkhyAtaguNA hai, isa sthAna ke prApta hone taka viloma kramase jAnanA caahie| isa kA spaSTIkaraNa isa prakAra hai naraka gati meM zodha mAna punaH krotra mAna yaha avasthita paripATI hai| isa paripATI se - -.. 1. dhavala pu. 8 pR. 322 / 2. gAthA 469-526 kI TIkA bhI dekheN| 3. go. jI. (kalakattA saMskaraNa) zAstrAkAra pR. 632 aura 634 para vRttiyoM meM likhA hai ki ve gAthAe~ mAghavacandra vidyadeva kI hai| 4. koSaddhA mANadghA mAyAddhaH loiyA jahANiyAmro vi unakassiyAno vi tomuhataM / ja.dha. pu. 12 pR. 15] / 5. ja.dha. pu. 12 pR. 16 / Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370/ go. mA. jIvakANDa gAthA 266-297 hajAroM bAra parivartana karake tadanantara eka bAra mAyA rUpa parivartana hotA hai, kyoMki nArakI jIva atyanta doSabahula hote haiM, isalie unameM krodha aura mAna kI pracuratA pAI jAtI hai| isa prakAra punaH punaH parivartana hone para mAyArUpa parivartana bhI saMkhyAta hajAra bAra ho jAte haiM taba visaraza paripATI ke anusAra eka bAra lobha sambandhI parivartanabAra hotA hai / mAyA sambandhI pratyeka parivartanabAra jAMdha aura mAna ke saMkhyAta hajAra parivartanabAroM kA avinAbhAvI hai| isa prakAra mAyA sambandhI saMkhyAta hajAra parivartana bAroM ke hone ke pazcAt eka bAra lobha rUpa se pariNAmatA hai| zaGkA - aisA kisa kAraNa se hotA hai ? samAdhAna-atyanta pApabahula narakagati meM preyasvarUpa lobha pariNAma atyanta durlabha hai| isa prakAra yaha krama apanoM vivakSita sthiti ke antima samaya taka calatA rahatA hai| isakI saMdRSTi isa prakAra hai-naraka gati meM saMkhyAta varSa kI Ayu vAle bhava meM yA asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle bhava meM krodha-mAna 1100 punaH krodha-mAna 220 0 isa prakAra ke saMkhyAta hajAra parivartanabAroM ke ho jAne para antima bAra meM krodha hokara mAna kA ullaMghana kara eka bAra mAyA rUpa parivartana hotA hai / usako saMdRSTi yaha hai -3 2 1 0 / phira bhI isI pUrvokta vidhi se hI krodha mAna isa prakAra saMkhyAta hajAra parivartana vAroM ke ho jAne para punaH antima bAra meM krodha hokara mAna kA ullaMbana kara mAyArUpa eka bAra parivartana karatA hai| isakI saMraSTi 3 2 1 0 / phira bhI isI pUrvokta vidhi se saMkhyAta hajAra mAyA sambandhI parivartanabAroM ke bhI samApta ho jAne para usake anantara jo paripATI hotI hai usameM krodha hokara mAna va mAyA kA ullaMghana kara eka vAra lobha rUpa meM pariNamatA hai| usakI saMdRSTi 3 2 0 1 hai| phira bhI isI vidhi se 33 : mAyA parivartana bAroM ke saMkhyAta hajAra bAra parivartita hone para punaH krodha hokara tathA mAna aura mAyA kA ullaMghana kara eka bAra lobha rUpa se parigamatA hai| usakI saMdRSTi 3 2 0 1 hai| phira bhI isI krama se 3 : mAyA ke parivartana bAroM ke saMkhyAta hajAra bAra ho jAne para eka bAra lobha pariNamatA hai| usakI saMdRSTi 3 2 0 1 hai| isa prakAra pahale prApta huI Ayu ke antima samaya taka jAnanA caahie| yahA~ krodha, mAna, mAyA aura lobha ke parivartana bAroM kA purA yoga-krodha 27, mAna 18, mAyA 6, lobha 3 / / ina parivartana vAroM kA alpabahutva nimna prakAra hai - isa prarUpaNA ke anusAra eka grahaNa meM narava gati meM saMkhyAta varSavAle bhava meM yA asaMkhyAta varSa vAle bhava meM lobha ke parivartanabAra sabase sloka haiN| kyoMki narakagati meM lobha ke parivartana bAra atyanta virala pAye jAte haiN| usase mAyA kaSAya ke parivartana yAra saMkhyAtagugoM haiM, kyoMki lobha ke ekA-eka parivartana bAra meM mAyA ke parivartana bAra saMkhyAta hajAra hote haiN| unase mAna kaSAya ke parivartanabAra saMkhyAtaguNa haiM kyoMki mAyA ke eka-eka parivartanabAra meM mAna ke parivartanabAra saMkhyAta hajAra hote haiN| unase krodha ke parivartanabAra vizeSa adhika haiM vizeSa kA pramANa apanA saMkhyAtavA~ bhAga hai| mAna ke parivartanabAroM se lobha aura mAyA ke parivartanamAtra vizeSa adhika haiN| 1. "girama gaie koho mAraNo kohI mAno ti vAra-sahassAriNa pariyattidUgNa sai mAyA parivasadi !"[ja.va. pu. 12. pR. 64] / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 35] / 3. ja.dha. pu. 12 pR. 36 / Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 226 kAyamArgagA/371 arthAta mAnakaSAya ke parivartana bAroM meM lobha aura mAyA ke parivartana nAroM ke milA dene se krodha ke parivartanavAra pAjAte haiN|' aMka saMdaSTi anusAra lobha ke parivartanabAra 3. mAyA ke parivartanabAra saMkhyAta muNe arthAt 6, mAna ke parivartana bAra saMkhyAta guNe arthAt 18 / isa 15 meM 3 va 6 milA dene para (18 +3+6) 27 krodha ke parivartanabAra prApta hote haiN| devagati meM lobha-mAyA punaH lobha-mAyA isa prakAra saMkhyAta hajAra bAra jAkara tadanantara eka mAna rUpa pariNamana hotA hai| kyoMki preyasvarUpa lobha ora mAyA kI vahA~ bahalatA se utpatti dekhI jAtI hai isalie lobha aura mAyA ke dvArA saMkhyAta hajAra bAroM ko prApta hokara sake bAda lobharUpa se pariNamana kara mAyA ke yogya sthAna meM mAyA kA ullaMghana kara eka vAra mAna rUpa se parivartita hotA hai| isa prakAra isa krama se punaH punaH karane para mAna ke parivartitabAra bhI saMkhyAta hajAra ho jAte haiN| tadanantara anya prakAra kA parivartana hotA hai| mAna ke saMkhyAta hajAra parivartana bAroM ke hone para eka bAra krovarUpa parivartana hotA hai| pratyeka mAnakaSAya kA parivartanabAra lobha aura mAyA ke saMkhyAta hajAra parivartana bAroM kA adhinAbhAvI hai, isa krama se mAnakaSAya ke saMkhyAta hajAra parivartana bAroM ke ho jAne para eka bAra krodharUpa se parivartita hotA hai| kyoMki devagati meM aprazastatara krodha pariNAma kI prAyaH utpatti nahIM hai| isa prakAra prApta huI Ayu ke antima samaya taka yaha parivartanakrama hotA rahatA hai| aMka saMdRSTi meM lobhakaSAya ke parivartanabAra 27, mAyA ke 18, mAna ke 6 aura krodha ke 33 devagati meM krodhakaSAya ke parivartanabAra saba thor3e haiN| unase mAnakaSAya ke parivartanabAra saMkhyAtaguNe haiN| unase mAyAkaSAya ke parivartanabAra saMkhyAtaguro haiM / unase lobhakaSAya ke parivartanabAra vizeSa adhika haiN| vizeSa kA pramANa apanA saMkhyAtAbhAga hai jo zrodha aura mAna ke parivartanabAra haiM, utanA hai| devagati ke kaSAya sambandhI kAla kA yoga karake usase devoM kI ogha jIvarAzi ko khaNDita karake jo labdha prAve usakI cAra prati rAziyA~ karake unheM paripATI krama se unheM krodhAdika ke kAloM se guriNata karane para apanI-apanI rAziyAM hotI haiN| isI prakAra nArakiyoM meM jAnanA caahie| manuSya tathA tiryacoM meM kaSAya sahita jIvoM kA pramANa raNaratiriya lohamAyAkoho mAraNo vidiyAdivya / prAvaliprasaMkhabhajjA samakAlaM yA samAsejja // 18 // gAthArtha-jisa prakAra dvIndriya Adi jIvoM kI saMkhyA prApta kI hai usI krama se manuSya va tirthacoM ke lobha, mAyA, krodha na mAna vAle jIvoM kA pramANa pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga krama se prApta kara lenA caahie| athavA nija-nija kAla kA prAzraya karake ukta kaSAya vAle jIvoM kA pramANa nikAlanA cAhie / / 268 / / vizeSArtha-mogha se mAna kA kAla sabase stoka hai| usase krodha kA kAla vizeSa adhika hai / usase mAyA kA kAla vizeSa adhika hai| usase lobha kA kAla vizeSa adhika hai| pravAhamAna 1. jayaghavala' pR. 12 pR. 38.40 / 2. jayadhavala pu. 12 pR. 37 / 3. jayazvala pu. 12 pR. 38 / 4. jayadhavala pu. 12 pR. 40-41 / 5. dhavala pu. 3 pR. 427 / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372/go. sA. jIvakANDa gAthA 266 ( zrInAga hastI ) upadeza anusAra kAloM kA paraspara vizeSa antarmuhUrta hai / grantarmuhUrta aneka prakAra kA hai- saMkhyAta mAvalIpramAraNa, lAvalI ke saMkhyAtaveMbhAga pramANa tathA grAvalI ke prasaMkhyAtaveMbhAga pramANa / yahA~ para AvalI ke asaMkhyAtarvebhAga pramANa paraspara kapAyoM ke kAloM kA vizeSa hai, kyoMki pUrvAcAryo kA sampradAya usI prakAra pAyA jAtA hai| isa prakAra prodha se tiryaMcagati aura manuSya gati kI pradhAnatA se alpabahutva kahA gayA hai, kyoMki manuSya va tiryaMcoM ke atirikta anya gatiyoM meM mAna kA kAla sabase stoka nahIM hotA / " ogha se lobha, mAyA, krodha, mAna isa paripATI se asaMkhyAta parivartanabAroM ke ho jAne para eka bAra lobhakaSAya kA parivartanabAra adhika hotA hai| isa prakAra lobha sambandhI asaMkhyAta parivartanabAroM ke atirikta ho jAne para sambandhI nAroM se vAyA parivartanabAra pratirikta hotA hai / isa prakAra mAyA sambandhI prasaMkhyAta parivartanabAroM ke atirikta ho jAne ke bAda mAna sambandhI parivartanabAroM se krodha sambandhI parivartanabAra atirikta arthAt adhika hote haiM / yaha prarUpaNA odha se kI gaI hai / usameM bhI tiyaMcagati aura manuSyagati meM zrI prarUpaNA se pradeza prarUpaNA meM koI bheda nahIM hai ataH yaha kahA gayA hai ki isI prakAra tiyaMcagati aura manuSyagati meM jAnanA caahie|" mAthA kA kAla ko cAroM kaSAya vAle manuSya va tiryaMcoM kI saMkhyA paraspara samAna nahIM hai, kyoMki cAroM kaSAyoM kA kAla samAna nahIM hai| tiryaMca aura manuSyoM meM mAna kA kAla sabase stoka hai| krodha kA kAla mAna ke kAla se vizeSa adhika hai| AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se vizeSa adhika hai| ke kAla se vizeSa adhika hai| AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se vizeSa adhika hai / lobha kI kAla mAyA ke kAla se vizeSa adhika hai| AvalI kA asaMkhyAtavAM bhAga vizeSa adhika hai| isa prakAra kAloM ke visara rahane para jinakA nirgama aura praveza samAna hai aura santAna kI apekSA gaMgAnadI ke pravAha ke samAna jo gravasthita haiM, aisI vahAM sthita una rAziyoM kI sadRzatA nahIM bana sktii| cAroM kaSAyoM ke kAloM kA yoga karake usakA cAroM kaSAya vAlI apanI-apanI rAzi meM bhAga dene para jo labdha prApta ho, usakI cAra pratirAziyA~ karake mAnAdi kaSAyoM ke kAloM se paripATI krama se guNita karane para apanI-apanI rAziyA~ hotI haiM / 3 isa prakAra gommaTaNAra jIvakANDa meM kaSAyamArgaraNA nAma kA gyArahavA~ adhikAra pUrNa huA / 12. jJAnamArgaNAdhikAra jJAna kA niruktisiddha sAmAnya lakSaNa jAgai tikAlavisae bavvaguNe pajjae ya bahubhede | paccavakhaM ca parovasvaM zraNeNa gANeti NaM beMti / / 266|| gAthArtha - jisake dvArA nikAlaviSayaka dravya aura bahubheda sahita unake guNa tathA unakI 1. ja. gha. pu. 12 pra. 17-18 / 2. kaSAyapAhutta pR. 566-570 sUtra 107 110 13. dhavala pu. 3 pR. 425 / 4. yaha gAnA dhavala pu. 1 meM gAthA naM. 61 pR. 144 para hai tathA prA.paM.saM. pU. 25 mA. 117 va pra. 571. 106 / Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAghA 296 jJAnamArgaraNA/373 aneka prakAra kI paryAya pratyakSa va parokSa rUpa se jAnI jAtI haiM, vaha jJana kahA gayA hai // 266!! vizeSArtha-bhUtArtha (sat rUpa artha) ko prakAza karane vAlA jJAna hai / ' zaGkA--mithyAdRSTi kA jJAna bhUtArtha kA prakAzaka kaise ho sakatA hai ? samAdhAna--aisA nahIM hai, kyoMki samyagdRSTi aura mithyAdRSTi ke jJAta meM samAnatA pAI jAtI hai / zaGkA-yadi donoM ke jJAna meM samAnatA pAI jAtI hai. to mithyAdaSTi jIva ajJAnI kaise ho sakate haiM?"-yadi donoM ke kA __samAdhAna-mithyAtva sahita jJAna ko hI jJAna kA kArya nahIM karane se ajJAna kahA hai| jaise putrocita kArya ko nahIM karane vAle putra ko hI aputra kahA jAtA hai / zaGkA-jJAna kA kArya kyA hai ? samAdhAna-tattvArtha meM ruci, nizcaya, zraddhA aura cAritra kA dhAraNa karanA jJAna kA. kArya hai| yaha kArya mithyA dRSTi jIva meM nahIM pAyA jAtA isalie usake jJAna ko ajJAna kahA hai| icchA prakaTa karanA ruci hai| svarUpa kA nirNaya karanA nigama hai| nirNaya se galApamAna na honA AtA hai| athavA phala do prakAra kA hotA hai ---sAkSAt phala aura pAramparya phala / vastu sambandhI prajJAna kI nivRtti honA yaha jJAna kA sAkSAt phala hai| hAna, upAdAna aura upekSA ye pAramparya phala haiN| hAna arthAta jAnane ke pazcAt aniSTa yA ahitakara vastu ke parityAga karane ko hAna kahate haiM / upAdAnajAnane ke pazcAt iSTa yA hitakara vastu kA grahaNa karanA upAvAna hai| bItarAga dazA meM padArtha ko jAnane ke pazcAt usameM heya-upAdeya kI buddhi utpanna nahIM hotI, kintu upekSA yA udAsInatA rUpa mAdhyastha bhAva paidA hotA hai yaha upekSA hai| jo jAnatA hai, vaha jJAna hai arthAt sAkAra upayoga jJAna hai athavA jisake dvArA yaha AtmA jAnatA hai, jAnatA thA athavA jAnegA, aise jJAnAvaraNa karma ke ekadeza kSaya se athavA sampUrNa jJAnAvaraNa ke kSaya se utpanna hue AtmA ke pariNAma ko jJAna kahate haiM ' karma-kartR bhAva kA nAma AkAra hai, usa prakAra ke sAtha jo upayoga rahatA hai, usakA nAma sAkAra hai / pramANa se pRthaka bhuta karma ko AkAra kahate haiM / arthAt pramANa meM apane se bhinna bahirbhUta jo viSaya jo pratibhAsamAna hotA hai, use prAkAra kahate haiN| dravya anAdi ananta hai / dravyadRSTi se ma to dravya kA nAza hotA hai aura na kisI navIna dravya - "-.in 1. "bhUtArtha prakAzakaM jJAnam" dhibana pu. 1 pR. 142] va mUlAcAra pR. 277] / 2. dhavala pu. 1 pR. 142 / 3. dhavala pu. 1 pR. 353 va vavala pR. 5 pR 224 / 4. bhAvapAhuGga gA.82 ttokaa| 5. zrI paM. hIrAlAlajI siddhAnta zAstrI kRta 'anuvAdaprameyaratnamAlA' pR. 300-301 / 6. dhavala pu. 1 pR. 353 / 7. "kamma-katAra. nAvo aAgAro teraNa AgAreNa saha vaTTamAraNo ubajogo sAgAse ttiA' [dhavala pu. 13 pR. 207] / 8. "pamANado, puSabhUdaM kammamAyA / " [jayadhavala pu. 1 pR. 331] / Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374/go. sA. jotrakANDa gAthA 266 kA utpAda hotA hai isalie gAthA meM dravya ko traikAlavartI kahA hai| aise bahuta prakAra ke dravya, unake guNa aura unakI paryAyeM jisake dvArA jAnI jAtI hai vaha jJAna hai| jIva aura ajIba do prakAra ke dravya haiN| pudgala, dharmadravya, adharmadravya, AkAza dravya, kAla dravya ke bheda se ajIva dravya pA~ca prakAra kA hai| jJAna, darzana, sukha aura vIrya Adi jIvadravya ke guNa haiN| sparza rasa gandha varNa Adi yudgala dravya ke guNa haiN| saMsArI mukta athavA sa sthAvara Adi jIvadravya kI paryAya haiN| maNa aura skandha Adi pudgala dravya kI paryAyeM haiM vaha jJAna pratyakSa aura parokSa rUpa se do prakAra kA hai| --pratyakSa-jo akSa kahiye aAtmA ke Azrita ho vaha mukhya pratyakSa jJAna hai / ' 'kSa' arthAt prAtmA, usase "para" (anya)jo indriyA~ unake dvArA abhivarddhana ko prApta hone vAlA jJAna parokSa hai| jo jJAna ananta zuddha hai, caitanya sAmAnya ke sAtha jisakA anAdi sambandha hai, jo eka akSa kahiye AtmA se pratiniyata hai-jisako indriya prAdi va prakAza Adi kI sahAyatA kI zrAvazyakatA nahIM hai, jo ananta zaktizAlI hone ke kAraNa ananta hai, aisA vaha pratyakSa jJAna samasta jeyoM ko jAnatA hai, koI bhI jJeya usa jJAna se bAhara nahIM rahA / isa prakAra pratyakSa jJAna ke pAMca vizeSaNa diye gaye haiN| arthAt ki TigoSaNoM .prakSA ko ragalAyA gayA hai / jaM paravo viSNANaM taM tu parokkhaM tti bhaNivamatthesu / javi kevaleNa raNAvaM hadi hi jIveNa paJcavaM // 5 // -jeya padArtha sambandhI jo jJAna para ke nimitta yA sahAyatA se hotA hai, vaha jJAna parokSa hai aura jo jJAna kevala (binA indriyAdi kI sahAyatA ke) AtmA ke dvArA jAnatA hai baha pratyakSa jAna hai / athavA vizada jJAna ko pratyakSa kahate haiN| dUsare jJAna ke vyavadhAna se rahita aura vizeSatA se hone vAle pratibhAsa ko vezadya kahate haiN| avizadasvarUpa vAlA jo jJAna hai vaha parokSa hai| asahAya jJAna ko kevalajJAna kahate haiN| athavA kevalajJAna AtmA aura artha se atirikta kisI indriyAdika sahAyaka kI apekSA se rahita hai, isalie bhI vaha kevala arthAt asahAya hai|" karmoM ke kSayopazama Adi, sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu, zrotra indriyoM ko va mana kI tathA prakAza Adi kI sahAyatA kI apekSA ke binA hI kevalajJAna jJeyoM ko jAnatA hai isaliye vaha asahAya hai kintu jayoM kI apekSA rahatI hai kyoMki kevala jJAna jJeya pramANa hai (pravacanasAra gA. 23) aura z2ayoM ke binA jJAna utpanna ho nahIM sktaa| isalie artha (jayoM) kI sahAyatA kI apekSA rahatI hai / 1. "prakSamAtmAnaM pratyAzrita pratyakSamiti mukhya pratyakSam" [prameyaratnamAlA pR. 43] 2. "akSa prAtmA tasmAt parAvRttaM parokSam / athavA pararindriyAdibhikSyate siMcyate'bhivaIta iti parokSam / " [prameyaratnamAlA pR.43] / 3. pravacanasAra mAthA 54 zrI amRta candrAvAryakRta ttiikaa| .pravacanasAra / 5. vizadaM pratyakSama ||1|| pratotyanta rAbyavaghAnena vizeSavattayA vA pratibhAsana baizam / / 2/4 pa. mu.|| parokSAmitarat / / 3/1 / / priikssaamukh)| 6. "kevalamasahAya" [jayadhavala pu. 1 pR. 21] | "prAtmArthavyatirikta sahAyanirapekSatvAdvA kevala masahAyam / " jayabavala 1423]" / 8. "sANaM aiyaSpamAsA muThThi / / " [pravacanasAra gAthA 21] / 6. "NeyeNa viNA kahaM gaannN|" (svAmikArtikeyAnRprekSA gAthA 247] / Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 300-301 jJAnamArgaNA/375 ___jJAna ke bheda, mithyAjJAna kA kAraNa aura usakA svAmI paMceva hoMti vAraNA madisudamohImaNaM ca kevalayaM / khayauyasamiyA cauro kevalaNANaM have khaiyaM // 30 // aNNAgatiyaM hodi husaNNANatiyaM kha miccha arnnudye| gayari vibhaMga gANaM cidiyasaNipuNNeva / / 301 // ' ___gAthArtha - jJAna pA~ca prakAra kA hai| matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna; manaHparyayajJAna tathA kevalajJAna / inameM se Adi ke cAra jJAna kSAyopazamika haiM aura kevalajJAna kSAyika hai / / 300 / Adi ke tInoM samIcIna jJAna, mithyAtva va anantAnubandhI kA udaya hone para ajJAna ho jAte haiN| kintu itanI vizeSatA hai ki vibhaMga jJAna saMjJo-paMcendriya paryApta ke hI hotA hai / / 301 // vizeSArtha-jJAna ATha prakAra kA hai| matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyayajJAna, kevalajJAna, mati jJAna, zrutakujAna aura vibhaMgajJAna / inameM se Adi ke pA~ca jJAna samyagjJAna haiM aura anta ke tIna jJAna mithyAjJAna haiN| NANaM avirappaM mavisudipoho agANaNANAriNa / maNapajjayakevalamavi paccarakhaparokkha meyaM ca // 5 // zaGkhA ---ajJAna kahane para kyA jJAna kA abhAva grahaNa kiyA gayA hai ? jJAna ke abhAva meM jIva ke abhAva kA prasaMga pAtA hai, kyoMki jJAna jIva kA lakSaNa hai| yadi ajJAna kahane para jJAna kA abhAva na mAnA jAya to phira pratiSedha ke phalAbhAva kA prasaMga pAtA hai ? samAdhAna-prathama pakSa meM kahe gaye doSa kI prastuta kathana meM saMbhAvanA nahIM hai, kyoMki yahA~ para prasajya pratiSedha arthAt abhAva mAtra se prayojana nahIM hai| dUsare pakSa meM kahA gayA doSa bhI nahIM pAtA, kyoMki yahAM jo ajJAna zabda se jJAna kA pratiSedha kiyA gayA hai, irAkI AtmA ko chor3a asya samIpavartI pradeza meM sthita samasta dravyoM meM sva-para viveka ke prabhAvarUpa saphalatA pAyI jAtI hai| grathota sva-para viveka se rahita jo padArthajJAna hotA hai use hI yahA~ ajJAna kahA hai / zaGkA-to yahA~ samyagdRSTi ke jJAna kA bhI pratiSedha kyoM na kiyA jAya, kyoMki vidhi aura pratiSedha bhAva se mithyASTi jJAna aura samyagdRSTi jJAna meM koI vizeSatA nahIM hai ? samAdhAna--yahA~ anya padArthoM meM paratvabuddhi ke atirikta bhAva arthAt padArtha sAmAnya kA apekSA pratiSedha nahIM kiyA gayA jisase samyagdRSTi jJAna kA bhI pratiSadha ho jAya / kintu jJAtavastu meM biparIta zraddhA utpanna karane vAle mithyAtva va manantAnubandhI ke udaya ke bala me jahAM para jIva meM apane jAne hue padArtha meM zraddhAna nahIM utpanna hotA, vahA~ jo jJAna hotA hai, vaha ajJAna hai, kyoMki usa meM jJAna kA phala nahIM pAyA jaataa| 1. "matizrutAvadhimanaHparya ke balAni jJAnam / " [tasvArthasUtra 1/6] / 2. "matizratAvazyo viparyayaena / ' [ta.mU. 1/31] / 3. bRhad dravyasaMgraha gA. 5 / 4. ghavAna pu. 7 pR. 84-85 / Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 / go. sA. jIva kANDa gAthA 300-301 zaGkA-ghaTa, paTa, stambha Adi padArthoM meM mithyAdRSTiyoM ke bhI yathArthajJAna va zraddhAna pAyA jAtA hai ? samAdhAna- nahIM pAyA jAtA, kyoMki unake usa jJAna meM bhI anadhyavasAya zrarthAt pranizcaya dekhA jAtA hai| yaha bAta prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki 'yaha aisA hI hai' aise nizcaya kA vahA~ abhAva hotA hai / athavA yathArtha dizA ke sambandha meM vimUr3ha jIva varNa, gandha, rasa aura sparza ina cAra indriyaviSayoM ke jJAnAnusAra zraddhAna karatA huA bhI ajJAnI kahalAtA hai, kyoMki usake yathArtha jJAna kI dizA meM zraddhAna kA prabhAva hai| isI prakAra staMbhAdi padArthoM meM yathAjJAna zraddhA rakhatA huA bhI jIva jina bhagavAna ke vacanAnusAra zraddhAna ke prabhAva meM ajJAnI kahalAtA hai / ' kSAyopazamika labdhi se jIva matyajJAnI zrAdi hotA hai ||45 | | 3 arthAt matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura tIna prajJAna kSAyopazamika bhAva haiM / zaGkA-mati prajJAnI ke kSAyopazamika labdhi kaise mAnI jA sakatI hai ? samAdhAna kyoMki, usa jIva ke matyajJAnAvaraNakarma ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya se matyajJAnitva pAyA jAtA hai| - zakA - yadi dezaghAtI spardhakoM ke udaya se ajJAnitva hotA hai to prajJAmitva ko audayika bhAva mAnane kA prasaMga AtA hai ? samAdhAna- - nahIM prAtA, kyoMki vahA~ sarvaghAtI spardhakoM ke udaya kA prabhAva hai / zaGkA - to phira ajJAnitva meM kSAyopazamikatva kyA hai ? samAdhAna- AvaraNa ke hote hue bhI AvaraNIya jJAna kA ekadeza jahA~ para udaya meM pAyA jAtA hai, usI bhAva ko kSAyopayAmika nAma diyA gayA hai| isase ajJAna ko kSAyopazamika bhAva mAnane meM koI virodha nahIM mAtA / athavA jJAna ke vinAza kA nAma kSaya hai / usa kSaya kA upazama huA ekadezakSaya hai| isa prakAra ekadezIyakSaya kI kSayopazama saMjJA mAnI jA sakatI hai| aisA kSayopazama hone para jo jJAna yA ajJAna utpanna hotA hai, vahI kSAyopazamika labdhi hai / isI prakAra tAjJAna, vibhaMgajJAna, matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura mana:paryayajJAna ko bhI kSAyopazamika bhAva kahanA caahie| vizeSatA kevala yaha hai ki ina saba jJAnoM meM apane-apane zrAvaraNoM ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya se kSAyopazamika labdhi hotI hai / zaGkA - ina sAtoM jJAnoM ke sAta hI AvaraNa kyoM nahIM hote ? samAdhAna- nahIM hote, kyoMki pA~ca jJAnoM ke atirikta anya koI jJAna pAye nahIM jaate| kintu isase matyajJAna, zrutAjJAna aura vibhaMgajJAna kA prabhAva nahIM ho jAtA, kyoMki unakA yathAkrama se matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna meM antarbhAva hotA hai / 1. ghavala pu. 7 pR. 86 / 2. grovasa miyA elabIe / " [bacala pu. 7 pR. 56] / 3. dhavala pu. 7 pR. 87 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - mAthA 301 jJAnamArgagA/377 zaGkA-- pahale indriya mArgaNA aura yoga mArgaNA meM sarvaghAtI spardhakoM ke udaya kSaya se, unhIM spardhakoM ke satvopazama se tathA dezaghAtI spardhakoM ke udaya se kSAyopazamika bhAva kI prarUpaNA kI gaI hai| kintu yahA~ para sarvaghAtI spardhakoM ke udayakSaya aura unake sattvopazama ina donoM kA pratiSedha karake kevala dezaghAtI spardhakoM ke udaya se kSAyopazAmika bhAva kahA gayA hai| isa prakAra svavacana virodha kyoM nahIM hotA? ' samAdhAna --- nahIM hotA, kyoMki yadi sarvadhAtI spardhakoM ke udayakSaya se saMyukta dezaghAtI spardhakoM ke udaya se hI kSAyopazamika bhAva mAnanA iSTa ho to sparzanendriya, kAyayoga aura matijJAna va zrutajJAna inake kSAyopazamika bhAva prApta nahIM hogA; cUki sparzanendriyAvaraNa, vIryAntarAya, matijJAna tathA zratajJAna inake prAvaraNoM ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya kA saba kAla meM prabhAva hai / arthAt ukta prAbaraNoM ke sarvaghAtI spardhakoM kA udaya kabhI hotA hI nahIM hai| isameM koI svavacanavirodha bhI nahIM hai, kyoMki indriyamArgaNA aura yogamArgaraNA meM anya prAcAryoM ke vyAkhyAna krama kA jJAna karAne ke lie vahA~ vaisA prarUpaNa kiyA gayA hai| jo jisase niyamata: utpanna hotA hai vaha usakA kArya hotA hai aura vaha dUsarA usako utpanna karane vAlA kAraNa hotA hai| kintu dezaghAtI spardhakoM ke udaya ke samAna sarvadhAtI spardhakoM ke udayakSaya niyama se apane-apane jJAna ke utpAdaka nahIM hote, kyoMki kSINakaSAya ke antima samaya meM avadhi aura manaHparyaya jJAnAvaraNoM ke sarvaghAtI spardhakoM ke kSaya se avadhijJAna aura manaHparyayajJAna utpanna hote hue nahIM pAye jAte / ' zatA-jIva kevalajJAnI kaise hotA hai ? kevalajJAna kSAyika bhI nahIM hai, kyoMki kSaya to prabhAva ko kahate haiM aura prabhAva ko kAraNa mAnane meM virodha prAtA hai| samAdhAna - kSAyika labdhi se jIva kevalajJAnI hotA hai| kevalajJAnAvaraNa kA kSaya tuccha arthAt abhAvarUpa mAtra hai, isalie vaha koI kArya karane meM samartha nahIM ho sakatA, aisA nahIM samajhanA cAhie, kyoMki kevalajJAnAvaraNa ke bandha, satva aura udaya ke abhAva sahita tathA anantavIrya, vairAgya samyaktva va darzana Adi guNoM se yukta jIvadravya ko tuccha mAnane meM virodha AtA hai| kisI bhAva ko abhAbarUpa mAnanA virodhI bAta nahIM hai, kyoMki bhAva aura prabhAva sva bhAva se hI eka dUsare ko sarvAtma pa se AliMgana karake sthita pAye jAte haiN| jo vAta pAI jAtI hai usameM virodha nahIM rahatA, kyoMki virodha kA viSaya anupalabdhi hai aura isalie jahA~ jisa bAta kI upalabdhi hotI hai, usameM phira virodha kA astitva mAnane meM hI virodha AtA hai / 5 zaGkA -anantAnubandhI ke udaya se bhI mithyAjJAna hotA hai, aisA kyoM kahA gayA hai ? mAtra mithyAtva bAhanA paryApta thA, kyoMki mithyAtva ke udaya se hI viparIta abhiniveza hotA hai| samAdhAna - sAmAdana guNasthAna meM mithyAtva kA udaya na hote hue bhI mithyAjJAna (prajJAna) hotA hai| isa bAta ko vatalAne ke lie anantAnubandhI kA udaya bhI ajJAna meM kAraNa hai| viparIta abhiniveza ko mithyAtva kahate haiM aura vaha mithyAtva aura anantAnuvandhI ina donoM ke nimitta se 1. dhavala pu. 7 86-7 / 2. dhavala pu. 7 pR. 88 / 3. 'kevalaragANINAma kathaM bhavadi // 46 / / Na khaiyaM pi, khano raNAma prabhAvo tamsa kaarnnttvihaado|" [dhavala pu.7 pR.88 480] / 4. "khaDyAe lagIe / / 47||" va TIkA [dhavala pu. 7 pR. 60-61] / Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 375/go, sA. jIvakANDa gAthA 302 utpanna hotA hai| sAsAdana guNasthAna meM anantAnubalI kA jaga so pAyA ho pAtA hai, isalie yahA~ para donoM prajJAna hote haiM / zADUA- ekendriyoM meM zrotraindriya kA abhAva hone se zabda kA jJAna nahIM ho sakatA isalie zrutaprajJAna bhI nahIM ho sakatA? samAghAna--yaha koI ekAnta nahIM hai ki zabda ke nimitta se hone vAle padArthajJAna ko hI zrutajJAna kahate haiN| rUpa Adi liMga se jo liMgI kA jJAna hotA hai vaha bhI zrutajJAna hai; jaise vanaspatikAyika kI hita meM pravRtti aura ahita se nivRtti dekhI jAtI hai / mizrajJAna kA kAraNa aura manaHparyayajJAna kA svAmI missukye sammissaM aNNAratiyeNa gAragatiyameva / saMjamavisesasahie maNapajjavaraNAraNamuddiDha // 302 // gAthArya-sambagmithyAtva mizraprakRti ke udaya se tIna ajJAna aura tIna jJAna kA paraspara mizraNa hone vAle tIna mizrajJAna hote haiN| jinake viziSTa saMyama hotA hai, unhIM ke manaHparyaya jJAna hotA hai / / 302 // vizeSArtha darzanamohanIya karma kI mizra (samyagmithyAtva) prakRti ke udaya se samyagmithyAdRSTi tIsarA guNasthAna hotA hai| usa samyagmithyASTi guNasthAna meM prAdi ke tInoM jJAna (mati, zruta, avadhi) tInoM prajJAna (matyajJAna, zrutAjJAna, vibhaMga jJAna) se mizrita hote haiN| matijJAna se matyajJAna mithita hotA hai, zrutajJAna zrutAjJAna se mizrita hotA hai, avadhijJAna vibhaMgajJAna se mizrita hotA hai| prarthAt tInoM hI jJAna ajJAna se mizrita hote haiM / 3 zaGkA-yathArtha zraddhAna se anubiddha avagama ko jJAna kahate haiM aura ayathArtha zraddhA se anuviddha avagama ajJAna hai| aisI dazA meM bhinna-bhinna jovoM ke AdhAra se rahane vAle jJAna-ajJAna kA mizraNa nahIM bana sakatA? samAdhAna - yaha kahanA satya hai, kyoMki yaha iSTa hai, kintu yahA~ samyagmithyASTi guNasthAna meM yaha arthagrahaNa nahIM karanA cAhie, kyoMki samyagmithyAtva prakRti mithyAtva to ho nahIM sakatI, kyoMki usase anantagurage hona zaktivAle samyagmithyAtva meM viparIta abhiniveza ko utpanna karane kI zakti nahIM pAI jAtI hai aura na vaha samyavatva prakRti rUpa hI hai, kyoMki samyaktva prakRti se anantaguNI adhika zakti vAle samyagmithyAtva kA yathArtha zraddhA ke sAtha sAhacarya sambandha kA virodha hai| isalie jAtyantara hone se sampagmithyAtva jAtyantararUpa pariNAmoM kA hI utpAdaka hai| ataH samyagmithyAtva ke udaya se utpanna hue pariNAmoM se yukta jJAna 'samyagjJAna' saMjJA ko prApta nahIM ho sakatA hai, kyoMki usa jJAna meM yathArtha zraddhA kA anvaya nahIM pAyA jAtA hai| usako ajJAna bhI nahIM kaha sakate, kyoMki vaha ayathArtha zraddhA ke sAtha samparka nahIM rakhatA hai| isalie vaha jJAna 1. ghavala pu. 1 sUtra 116 kI ttokaa| 2. dhavala pu. 1 sUtra 116 kI TIkA / 3. "mammAmicchAiTThi-hANe tiNNi viNApANi aNNANaNa missANi / miNibohiyA madiprapANeNa missayaM, suvaNArA sUda-praNAgogA misayaM sohimagANaM vibhaMgaNANe missayaM / tiNi vi gArapAriga praNANee missAraNa vA idi // 11 // [zravala pu. 1 pR. 363] / Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 303-304 jJAnamArgA/376 samyagmithyAtva pariNAma kI taraha jAtyantara rUpa avasthA ko prApta hai| ataH eka hote hue bhI mizra kahA jAtA hai / ' yathAvasthita pratibhAsita padArtha ke nimitta se utpanna bodha jJAna hai| nyUnatA yadi doSoM se yukta yathAvasthita pratibhAsita hue padArtha ke nimitta se utpanna bodha ajJAna hai / jAtyantara rUpa kAraNa se utpanna jJAnajAtyantara jJAna hai| isI kA nAma mizrajJAna hai| manaH paryayajJAna pramattasaMgata se lekara kSINakaSAyavItarAga chadmasya guNasthAna taka hotA hai / " kyoMki mana:paryayajJAna ke svAmI saMyamI hote haiM / zaGkA - dezacAritra Adi nIce ke guNasthAnavartI jIvoM ke mana:paryayajJAna kyoM nahIM hotA hai? samAdhAna- nahIM hotA, kyoMki saMyamAsaMyama aura asaMyama ke sAtha mana:paryayajJAna kI utpatti mAnane meM virodha yAtA hai / zaGkA - yadi saMyama mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hai to samasta saMyamiyoM ke mana:paryayajJAna kyoM nahIM hotA hai ? samAdhAna- yadi mAtra saMyama hI mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hotA to aisA bhI hotA / kintu mana:paryayajJAna kI utpatti meM anya bhI kAraNa haiM, isalie una dUsare hetuoMoM ke na rahane se samasta saMyatoM ke mana:paryayajJAna utpanna nahIM hotaa| isalie gAthA meM 'saMjamavisesasahie' diyA hai| zaGkA - ve dUsare vizeSa kAraNa kaunase haiM ? samAdhAna- vizeSa jAti ke dravya, viziSTa kSetra va viziSTa kAla Adi anya kAraNa haiM, jinake binA sabhI saMyamiyoM ke mana:paryayajJAna utpanna nahIM hotA / * svayaM granthakAra mana:paryayajJAna ke bheda zrAdi kA vizeSa kathana gAthA 435 se 459 taka kareMge | tInoM bhajJAnoM ke lakSaNa visa- jaMta-kUDa-paMjara-baMdhAdisu viNuvadesa- karo jA khalu pavattadda madI- aNNAraNaM ti khaM beMti // 303 // * bhAraharAmAyAviva esA / prAbhIyamAsurava tucchA prasAharaNIyA suyazraNNAAMti NaM beMti / / 304 // * 1. dhavala pU. 1 sUtra 116 TIkA pR. 363-364 / 2. dhavala pu. 1 sUtra 116 kI TIkA pR. 364 // 3. "maraNapajjavazANI pamattamaMjana -pahUDi jAna khIlakasAya- bIdarAga chadumatyA ti / / 121|| " [ dhavala pu. 1 pR. 366 ] 4. dhavala pu 1 sUtra 121 kI TIkA pU. 366-367 / 5. babala pu. 1 pR. 358 mA. 176; prA. paM. saMgraha pu. 25 gA. 118 va pR. 576 gA. 107 / 6. dhavala pu. 1 pR. 358 gA. 180 prA. paM saM. pU. 26 gA. 116 va pR. 576 mA 105 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 go. sA. jIvakANDa gAthA 305-206 vivarIyamohiNANaM khanovasamiyaM ca kammabIjaM ca / vebhaMgotti paupacai samataraNAragIraNa samapamhi // 305 // ' gAthArtha paropadeza ke binA jo viSa, yaMtra, kUTa, paMjara tathA bandha Adi ke viSaya meM buddhi pravRtta hotI hai, usako jJAnIjana matyajJAna kahate haiM / / 303 // "pAbhIyamAsurakkhA" caurazAstra hiMsAzAstra athavA "pAbhImAsurakkhayaM" kAlAsura kRta veda hiMsA zAstra, mahAbhArata, rAmAyaNa Adi ke tuccha aura paramArtha zUnya hone se, sAdhana karane ke ayogya upadezoM ko RSigaNa zrutAjJAna kahate haiM / / 304 // jo kSAyopazamika avadhijJAna mithyAtva sahita hone se viparIta svarUpa hai aura navIna karma kA bIja hai, vaha sampUrNajJAniyoM ke dvArA Agama meM kuavadhi yA vibhaMga jJAna kahA gayA hai // 30 // vizeSArtha--jisake khAne se yA sUdhane Adi se maraNa ho jAya vaha viSa hai, jisameM pazu, pakSI, machalI prAdi sthalacara, nabhacara, jalacara jIva pakar3e jAyeM vaha jAla hai| jisameM pazu-pakSI Adi banda rakhe jAveM vaha pijarA hai / rassI (jevarI) Adi jisase jIva bA~dhe jAveM vaha bandha hai| isa prakAra jIvoM ke mArane va bA~dhane Adi ke kAraNarUpa yaMtra Adi kI racanA, jo paropadeza ke binA kI jAtI hai, vaha matyajJAna hai / yadi paropadezapUrvaka ina kAryoM ko kare to zrutAjJAna hai| isa prakAra paropadeza binA hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla, parigraha prAdi pApa ke kAraNabhUta padArthoM meM kI UhApoha karanA, racanA karanA ityAdi kujJAna hai| dUsaroM ko bhaya upajAne vAle aise hiMsA, corI Adi kA kathana karane vAle zAstra, hanumAna Adi ko vAnara kahane vAle aura rAvaNa prAdiko rAkSasa kahane vAle zAstra. eka zIlavatI bhAryA ko paMcabhartArI kahane vAle zAstra paramArthazanya zAstra haiN| aise zAstroM ko zruta-ajJAna kahA gayA hai| viziSTa jJAna arthAt avadhijJAna kA bhaMga (viparIta) rUpa pariNamana vibhaMgajJAna hai| vastu kA ayathArtha yA viruddha pratyakSa jJAna honA vibhaMgajJAna hai| avadhijJAnAvaraNa karma kekSa yopazama se jo jJAna viparIta-abhiniveza sahita hotA hai vaha vibhaMgajJAna hai| mithyAtva ke kAraNa vastu kA anyathA jJAna hotA hai| yaha vibhaMgajJAna ayathArtha hone se karmabandha kA hI kAraNa hai. saMvara-nirjarA kA kAraNa nahIM hai| nau gAthAghoM dvArA matijJAna kA kathana ahimuha-NiyamiyabohaNamAbhiriNabohiyariNadiiMdiyajam / avagaha-IhAvAyAdhAraNagA hoti patteyaM // 30 // gAthArtha - indriya aura anindriya (mana) ko sahAyatA se abhimukha aura niyamita padArtha kA jJAna Abhinibodhika jJAna hai| pratyeka ke avagraha, IhA, avAya, dhAraNA ai cAra bheda haiM / / 306 / / vizeSArtha-- matijJAna kA dUsarA nAma 'grAbhinibodhika' bhI hai| pAbhi-ni+bodhaka hai| 'grAbhi' arthAta abhimukha ; 'ni' arthAt niyamita padArtha kA pA~ca indriyoM aura mana ke dvArA jo bodha= pam / 1. dhavala pU.1 pR. 356 gA.181: prA. paM. saM pR. 26 gA. 120 ba pR. 576 gA, 101 / 2. yaha gAthA dhavala pu. 1 pR. 356 mA. 182 aura prA.paM. saMgraha pR.26 gA. 122 hai kintu uttarAdhaM "bahu-proggahAiNA lagnu kaya-chattIsati-maya bheyaM / '' ima prakAra hai| Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 306 jJAnamAgaMgA/381 jJAna hotA hai vaha Abhinibodhika hai| indriya ke dvArA grahaNa karane yogya kSetra meM padArtha kA avasthita honA abhimukha kahalAtA hai| sparzana indriya sparza meM niyamita hai; rasa, gaMdha, varNa va zabda meM niyamita nahIM hai| arthAt sparzanaindriya kA viSaya sparzaniyata hai| isI prakAra rasanA indriya kA viSaya rasaniyata hai / prANa indriya kA viSaya gandha niyata hai| cakSuindriya kA viSaya varNa va prAkAra Adi niyata hai| zrotra indriya kA viSaya zabda niyata hai / ' pratyeka indriya apane-yogya kSetra meM sthita (abhimukha) apane niyata viSaya ko hI jAnatI hai| ___ abhimukha aura niyamita artha ke avabodha ko abhinibodha kahate haiN| sthUla, vartamAna aura anantarita arthAt vyavadhAna rahita artha abhimukha hai| athavA indriya aura noindriya ke dvArA grahaNa karane yogya artha kA nAma abhimukha hai| cakSarindriya meM rUpa niyamita hai, zrotrendriya meM zabda, ghrANendriya meM gandha, jihvandriya meM rasa, sparzanendriya meM sparza aura noindriya (mana) meM dRSTa, dhruta aura anubhUta padArtha niyamita haiM / athavA, anyatra unakI pravRtti na hone se usakA niyama hai / artha, indriya, Aloka aura upayoga ke dvArA hI rUpajJAna kI utpatti hotI hai| artha, indriya aura upayoga ke dvArA hI rasa, gandha, zabda aura sparzajJAna kI utpatti hotI hai| dRSTa, zrata aura ganubhUta artha tathA mana ke dvArA noindriya jJAna kI utpatti hotI hai| yaha yahA~ niyama hai| isa prakAra ke abhimUkha aura niyamita padArthoM meM jo bodha hotA hai vaha Abhinibodha hai / prAbhinibodha hI grAbhinibodhika jJAna kahalAtA hai| niyama ke anusAra abhimukha athoM kA jo jJAna hotA hai vaha pAbhinivodhika jJAna hai| yaha jJAna parokSa hai| akSa kA artha AtmA hai / akSa se jo itara vaha para hai| AtmA se itara kAraNoM ke dvArA jo jJAna utpanna hotA hai vaha parokSajJAna hai| upAtta aura anupAtta itara kAraNoM kI pradhAnatA se jo jJAna hotA hai vaha parokSa hai| yahA~ 'upAtta' gAbda se indriyA~ va mana tathA 'anupAtta' zabda se prakAza va upade zAdika kA grahaNa kiyA gayA hai| inakI pradhAnatA se hone vAlA jAna parokSa hai| jisa prakAra gamanazakti se yukta hote hue bhI svayaM gamana karane meM asamartha vyakti kA lAThI Adi pAlambana ko pradhAnatA se gamana hotA hai, usI prakAra matijJAnAvaraNa aura zrutajJAnAvaraNa kA kSayopazama hone para ja svabhAvI; parantu svayaM padArtha ko grahaNa karane meM asamartha hue AtmA ke pUrvokta pratyayoM kI pradhAnatA se utpanna hone vAlA jJAna parAdhIna hone se parokSa hai| mati (prAbhinibodhika) jJAna cAra prakAra kA hai-avagraha. IhA, avAya aura dhAraNA !' avagraha Adi cAroM hI jJAnoM kI sarvatra kama se utpatti nahIM hotI hai, kyoMki usa prakAra kI vyavasthA nahIM pAI jAtI hai| isalie kahIM to kevala avagraha jJAna hI hotA hai, kahIM avagraha aura IhA ye do yA avagraha aura dhAraNA ye do hote haiM : kahIM para avagraha, IhA aura avAya ye tIna bhI hote haiM, aura kahIM para annagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ye cAroM hI hote haiN|' avagraha Adi kA svarUpa svayaM - - ...1. "mbaka-mbakendriyeSu niyamitaM |"(dhvl pu. 6 pR. 160 / 2. dhavala pR. 6 pR. 15 / 3. dhavala pu. 13 pR. 206 / 4. pravala pu.6 pR. 15 / 5. dhavala pu. 13 pR. 201-210 / 6. dhavala pu. 6 pR. 16 / 7. dhavala pu. 13 pR. 210 / 8. 'prakSa prAtmA / ' [dhavala pu. 6 pR. 143] / 6. dhavala pu. 6 pR. 143 / 10. babala pU. 6 pR. 18 / "tado kahi pi pogga ho ceya / kahi pi yogga ho ghAragA ya do caceya / kahi pi yogagahA IhA ya" TipaNa naM. 2 / / Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382/go. sA. jIvakANDa mAthA 307-300 granyakAra prAge kaheMge, isalie yahA~ para inakA svarUpa nahIM likhA gayA hai / avagraha ba IhA kA lakSaNa tathA pravagraha ke bheda visapAraNaM visaIraNaM saMjoyANaMtaraM have riNayamA / avagaharaNANaM gahive visesakaMkhA have IhA // 307 / / beMjaNapratyAyaggahabhedA hu havaMti pattapattasthe / kamaso te vAvaridA paDhama e hi cakkhumaNasANaM // 30 // ' gAthArtha-viSaya aura viSayI ke saMyoga ke anantara niyama se avagraha jJAna hotA hai| grahaNa kiye gaye padArtha kI vizeSa jijJAsA IhA jJAna hai // 307 // prApta artha aura aprApta artha ke kAraNa krama se vyaMjanAvagraha aura avigraha ke bheda se avagraha do prakAra kA ho jAtA hai| utpatti krama kI apekSA pahale vyaMjanAvagraha tazA pIche arthAvagraha isa Rma se hote haiN| cakSu aura mana se vyaMjanAvagraha nahIM hotA // 308 / / vizeSArtha-viSaya aura viSayI ke sambandha hone ke anantara jo prathama grahaNa hotA hai vaha avagraha jJAna hotA hai / avagraha se grahaNa kiye gaye padArtha ke vizeSa ko jAnane ke lie abhilASArUpa jo jJAna hotA hai vaha IhA hai| viSaya aura viSayI ke sambandha ke anantara jo Adya grahaNa hotA hai vaha avagraha hai| 'puruSa' isa prakAra avagraha dvArA gRhIta artha meM bhASA, Ayu aura rUpAdi vizeSoM se hone vAlI pAkAMkSA kA nAma IhA hai| viSaya aura viSayI kA sampAta hone ke anantara jo prathama grahaNa hotA hai, vaha avagraha hai| rasa prAdika artha viSaya hai, chahoM indriyA~ viSayI haiN| jJAnotpatti kI pUrvAvasthA hI viSaya va viSayI kA sampAta hai, jo darzana hai / yaha darzana jJAnotpatti ke kAraNa-bhUta pariNAma-vizeSa kI santati kI utpatti se upalakSita hokara antamuhUrta kAla sthAyI hotA hai| isake bAda jo vastu kA prathama grahaNa hotA hai vaha avagraha hai| yathA - cakSu ke dvArA 'yaha ghaTa hai, yaha paTa hai aisA jJAna honA avagraha hai| jahA~ ghaTAdi ke binA rUpa, dizA aura AkAra Adi viziSTa bastubhAtra jJAna ke dvArA anadhyabasAyarUpa se jAnI jAtI hai yahA~ bhI avagraha hI hai, kyoMki anavagahIta artha meM IhAdi jJAnoM kI utpatti nahIM ho sktii| isI taraha zeSa indriyoM kA bhI avagraha vahanA caahie| viSaya aura viSayI ke yogya deza meM prApta hone ke anantara AdyagrahaNa avagraha hai| bAharI padArtha viSaya hai aura ndrayAM viSayI haiN| ina donoM kI jJAna utpanna karane ke yogya avasthA kA nAma saMpAta hai| viSaya aura viSayI ke saMpAta ke anantara ratpanna hone vAlA jJAna avagraha kahalAtA hai| vaha avagraha bhI do prakAra kA hai.- arthAvagraha aura vyNjnaavgrh| unameM aprApta artha kA grahaNa arthAvagraha hai, jaise cakSarindriya ke dvArA rUpa ko grahaNa krnaa| prApta artha kA grahaNa vyaMjanAvagraha hai, jaise sparzanendriya ke dvArA sparza ko grahaNa karanA / -- ....-.- .- -.. 1. mudrita granthoM meM gAthA 308 kA naM. gAthA 305 hai aura gAthA 307 kA naM. gAthA 308 | kintu yahA~ para jisa gAthA meM pravagraha jJAna kA lakSagA kahA gayA hai vaha prathama likhI gaI hai, usake pazcAt avagraha jJAna ke bheda bAlI gAthA limdI gaI hai| 2. dhavala 1 11. 354 / 3. dhavala pu. 6. 144 / 4. dhavala pu. 13 pR. 216-217 / 5. dhavala pu. 6 pR. 16 pR. 17 / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 307-308 zAnamArgagagA/383 spaSTa grahaNa kA nAma arthAvagraha hai, yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para aspaSTa grahaNa ke vyaMjanAvagraha hone kA prasaMga AtA hai| zaGkA - aisA ho jAyo ? samAdhAna nahIM, kyoMki cakSu se bhI aspaSTa grahaNa dekhA jAtA hai, isalie use vyaMjanAvagraha hone kA prasaMga pAtA hai| para aisA nahIM hai, kyoMki cakSu aura mana se vyaMjanAvagraha nahIM hotA;' sUtra meM usakA niSedha kiyA hai| AzugrahaNa kA nAma arthAvayaha hai, yaha kalA bhI ThIka nahIM hai, papoMki aisA mAnane para dhIredhore graharaNa hone ko vyaMjanAvagraha kA prasaMga pAtA hai| para aisA hai nahIM, kyoMki aisA mAnane para dhIredhIre grahaNa karane vAlA cAkSuSa avagraha bhI vyaMjanAvagraha ho jaaegaa| tathA kSipra aura akSipra ye vizeSaNa yadi donoM avagrahoM ko nahIM diye jAte haiM to matijJAna ke tIna sau chattIsa bheda nahIM bana sakate haiN| zaDA-mana aura cakSu ke sivAya zeSa cAra indriyoM ke dvArA aprApta artha kA grahaNa karanA nahIM upalabdha hotA hai ? 2 kahA bhI hai-- puThaM suNei saddha apuTTa veya passade ruvaM / gaMdhaM rasaM ca phAsaM balu puThaM ca jANAdi / / 54 // -- -zrotra se spRSTa zabda ko sunatA hai, parantu cakSu se rUpa ko aspRSTa hI dekhatA hai| zeSa indriyoM se gandha, rasa aura sparza ko baddha va spRSTa hI jAnatA hai| isa sUtra se indriyoM ke prApta padArtha kA hI grahaNa karanA siddha hotA hai ? samAdhAna- isa gAthA kA artha isa prakAra hai--cakSa rUpa ko aspRSTa hI grahaNa karatI hai, 'ca' zabda se mana bhI aspRSTa hI vastu ko grahaNa karatA hai| zeSa indriyA~ gandha, rasa aura sparNa ko baddha arthAt apanI-apanI indriyoM meM niyamita va spRSTa grahaNa karatI haiM, 'ca' zabda se aspRSTa bhI grahaNa karatI haiN| 'spRSTa' zabda ko sunatA hai yahA~ bhI 'baddha' aura 'ca' zabda jor3anA cAhie, kyoMki aisA na karane para dUSita vyAkhyAna kI aApatti pAtI hai| kyoMki dhava vRkSa aprApta nidhi ko grahaNa karatA huyA dekhA jAtA hai aura tu bar3I kI latA Adi aprApta bAr3I va vRkSa Adi ko grahaNa karatI huI dekhI jAtI hai| isase zeSa cAra indriyA~ bhI aprApta artha ko grahaNa kara sakatI haiM, yaha siddha hotA hai / padArtha ke pUrI taraha se aniHsRtapane ko aura anuktapane ko aprApta nahIM kahA gayA hai jisase unake avagrahAdi kA kAraNa indriyoM kA aprApyakArIpanA hove / zaGkhA---to phira aprApyakArIpane se kyA prayojana hai ? yadi pUrI taraha se aniHmRtatva aura 1. "na cakSurganandriyAbhyAm / " [tattvArtha sUva 1/16] / 2. gha. pu. 13 pR. 220 / 3. gha. pu. 6 . 156 sa. sa. 1/16, rA. vA. 1/16-3 : vi. bhA. 336 (ni, 5) Adi / 4. dhavala pu. 6. pR. 160 / 5. dhavala pU. 13 pR. 230, dhavala pu. 11 bhUtra 115 kI ttiikaa| 6. dhavala pu. 1 pR. 356 / Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384/go. sA. jIvakANDa gAthA 307-308 anuktatva ko prApta nahIM kahA jAtA to cakSu aura mana se aniHsRta aura anukta ke avagrahAdi kaise ho sakeMge? yadi cakSu aura manase bhI pUrvokta aniHsRta aura anukta ke avagrahAdi mAne jAveMge to unheM bhI prApyakAritva kA prasaMga pAjAegA? samAdhAna-nahIM, kyoMki indriyoM ke grahaNa karane ke yogya deza meM padArthoM kI avasthiti ko hI prApti karane haiN| peSTI gavasthA meM sA. gandha aura sparza kA unako grahaNa karanevAlI indriyoM ke sAtha apane-apane yogya deza meM avasthita rahanA spaSTa hI hai| prAbda kA bhI dhotra indriya ke sAtha apane yogya deza meM avasthita rahanA spaSTa hai| usI prakAra rUpa kA cakSa ke sAtha abhimukha rUpa se apane deza meM avasthita rahanA spaSTa hai kyoMki rUpa ko grahaNa karane vAle cakSu ke sAtha rUpa kA prApyakArIpanA nahIM vanatA hai| isa prakAra aniHsRta aura anukta padArthoM ke avagrahAdika siddha ho jAte haiN|' zaGkA-avagraha nirNaya rUpa hai athavA anirNaya rUpa hai ? prathama pakSa meM arthAt nirNaya rUpa svIkAra karane para usakA avAya meM antarbhAva hotA hai, parantu aisA ho nahIM sakatA, kyoMki vaisA hone para usake pIche saMzaya kI utpatti ke prabhAva kA prasaMga AegA tathA nirNaya ke viparyaya va anadhyavasAya hone kA virodha bhI hai| anirNaya svarUpa mAnane para avagraha pramANa nahIM ho sakatA, kyoMki basA hone para usakA saMzaya, viparyaya va anadhyavasAya meM antarbhAva hogA? samAdhAna nahIM, kyoMki vizadAvagraha aura avizadAvagraha ke bheda se avagraha do prakAra kA hai| unameM vizada avagraha nirNaya rUpa hotA huaA aniyama se IhA, avAya saura dhAraNA jJAna kI utpatti kA kAraga hai| yaha nirNaya rUpa hokara bhI avAya saMjJAvAlA nahIM ho sakatA, kyoMki IhA pratyaya ke pazcAt hone vAle nirNaya kI avAya saMjJA hai| nameM bhASA Ayu va rUpAdi vizeSoM ko grahaNa na karake vyavahAra ke kAragabhUta puruSamAtra ke matvAdi bizeSoM ko grahaNa karane vAlA tathA aniyama se jo IhA Adi kI utpatti meM kAraNa hai vaha avizadAvagraha hai| yaha avizadAvagraha darzana meM antarbhUta nahIM hai, kyoMki vaha viSama aura viSayI ke sambandha kAla meM hone vAlA hai| zaGkA-avizadAvagraha apramANa hai, kyoMki vaha anadhyavasAya svarUpa hai ? samAdhAna--osA nahIM hai, kyoMki vaha kucha vizeSoM ke adhyavasAya se sahita hai| ukta jJAna viparyaya ravarUpa hone se bhI pramANa nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usameM biparItatA nahIM pAI jaatii| yadi kahA jAya ki vaha ca ki viparyaya jJAna kA utpAdaka hai ataH apramANa hai, so yaha bhI ThIka nahIM hai, kyoMki usase viparyaya jJAna ke utpanna hone kA koI niyama nahIM hai| saMzaya kA hetu hone se bhI vaha apramANa nahIM hai, kyoMki kAraNaguNAnusAra kArya ke hone kA niyama nahIM pAyA jAtA, tathA apramANabhUta saMgaya se pramANabhUta nirNaya pratyaya kI uttatti hone se ukta hetu vyabhicArI bhI hai| saMgaya rUpa hone se bhI vaha apramANa nahIM hai, kyoMki sthANu aura puruSa Adi rUpa do viSayoM meM pravartamAna va calasvabhAva saMzaya kI acala va eka padArtha ko viSaya karane vAle avizadAvagraha ke sAtha ekatA kA virodha hai| isa kAraNa grahaNa kiye gaye vastvaMza ke prati avizadAdagraha ko pramANa svIkAra karanA cAhie, kyoMki vaha vyavahAra ke yogya hai| -- --- - 1. dhavala pu. 1 pR. 357 / 2. pabala pu. 6.144-146 / Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 307-308 jJAnamAgaNA/185 IhA jJAna --avagraha se grahaNa kiye gaye padArtha ke vizeSa ko jAnane ke lie abhilApArUpa jo jJAna hotA hai vaha IhA jJAna hai / ' avagraha se grahaNa kiye gaye artha ko vizeSa jAnane kI AkAMkSA IhA hai| arthAt avagraha ke dvArA jo padArtha grahaNa kiyA gayA hai, usakI vizeSa jijJAsA IhA hai| jaise kisI puruSa ko dekhakara kyA yaha bhavya hai ? athavA kyA yaha abhavya hai? isa prakAra kI vizeSa parIkSA karane ko IhA jJAna kahate haiN| IhA jJAna sandeha rUpa nahIM hai, kyoMki IhAtmaka vicAra rUpa buddhi se sandeha kA vinAza pAyA jAtA hai| sandeha se uparitana tathA avAya jJAna se adhastana aisI antarAla meM pravRtta honevAlI vicAra-buddhi kA nAma IhA hai / zaGkA-vizeSa rUpa se tarka karanA zrutajJAna hai / isa zAstravacana ke anusAra IhA vitarkarUpa hone se zrutajJAna hai ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM, kyoMki pravagraha se pratigRhIta artha kA Alambana karane vAlA vitarka IhA hai aura bhinna artha kA Alambana karanevAlA vitarka zrutajJAna hai| zaGkA-avagraha se puruSa ko grahaNa karake, kyA yaha dakSiNa kA rahanevAlA hai yA uttara kA, ityAdi vizeSa jJAna ke binA saMzaya ko prApta hue vyakti ke uttarakAla meM vizeSa jijJAsA ke prati jo prayatna hotA hai usakA nAma IhA hai / isa kAraNa avagraha gRhIta viSaya ko grahaNa karane tathA saMzayAtmaka hone se IhA pratyaya pramANa nahIM hai ? samAdhAna-gRhIta-grahaNa apramAraNatA kA kAraNa nahIM hai, kyoMki usakA kAraNa saMzaya, viparyaya va anadhyavasAya hai| dUsare, IhApratyaya sarvathA gRhItagrAhI bhI nahIM hai, kyoMki avagraha se gRhIta vastu ke usa aMza ke nirNaya kI utpatti meM nimittabhUta liMga ko, jo avagraha se nahIM grahaNa kiyA gayA hai, grahaNa karane vAlA IhA jJAna gRhItagrAhI nahIM ho sktaa| ekAntataH agrahIta ko hI pramANa grahaNa karate ho so bhI nahIM hai, kyoMki aisA hone para agRhIta hone ke kAraNa kharaviSANa ke samAna asat hone se vastu sat] ke grahaNa kA virodha hogaa| IhA pratyaya saMzaya bhI nahIM hai, kyoMki nirNaya kI utpatti meM nimitta bhUta liMga ke grahaNa dvArA saMzaya ko dUra karanevAle vimarzapratyaya ke saMzaya rUpa hone meM virodha hai| saMzaya ke aAdhArabhUta jIva meM samaveta hone se yaha IhA pratyaya apramANa nahIM ho sktaa| kyoMki saMzaya ke virodhI aura svarUpataH saMzaya se bhinna ukta pratyaya ke apramANa hone kA virodha hai| anadhyavasAyarUpa hone se bhI IhA apramANa nahIM ho sakatI, kyoMki kucha vizeSoM kA adhyavasAya karate hue saMzaya ko dUra karane vAle ukta pratyaya ke anadhyavasAya rUpa hone kA virodha hai| ataeva parIkSA pratyaya (IhA pratyaya) pramANa hai, yaha siddha hotA hai| kahA bhI hai-- pravAyAvayayotpattissaMzayAvayavacchiyA / samyaganirNayaparyatA parIkSeheti kathyate // 47 // --saMzaya ke avayavoM ko naSTa karake avAya ke avayavoM ko utpanna karanevAlI jo bhale prakAra nirNayaparyanta parIkSA hotI hai, vaha IhA pratyaya hai / / 47 / / 1. ghabala pu. 1 pR. 354 / 2. "vitarkaH zrutam / " [ta.sU. 6/33] / 3. dhavala pu. 6 pR. 17 / 4. caMcala Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386/go. sA. jIvakANDa gAyA 307-30 zaGkhA- IhAdika pratyaya matijJAna nahIM ho sakate, kyoMki ve zrutajJAna ke samAna indriyoM se utpanna nahIM hote| samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki indriyoM se utpanna hue avagraha jJAna se utpanna hone vAle IhAdikoM ko upacAra se indriyajanya svIkAra kiyA gayA hai| zaGkA - vaha aupacArika indriyajanyatA zrutajJAna meM bhI mAna lenI cAhie? samAdhAna nahIM, kyoMki jisa prakAra IhAdika kI avagraha se gRhIta padArtha ke viSaya meM pravRtti hotI hai, usa prakAra cUki zrutajJAna kI nahIM hotI, ata: vyadhikaraNa hone se zrutajJAna ke pratyAsatti kA abhAva hai| isa kAraNa zrutajJAna meM upacAra se indriyajanyatva nahIM banatA / isalie zruta ke matisaMjJA bhI sambhava nahIM hai|' ___avagraha ke dvArA grahaNa kiye gaye padArtha meM usake vizeSa ko jAnane kI icchA honA IhA hai| yaha prAnadhyavasAyasvarUpa avagraha se utpanna hue saMzaya ke pIche hotI hai, kyoMki zukla rUpa kyA balAkA hai yA patAkA hai, isa prakAra saMzaya ko prApta hue jIva ke IhA ko utpatti hotI hai| avizada avagraha se pIche hone vAlI hI IhA hai, aisA koI ekAnta niyama nahIM hai| kyoMki vizada avagraha ke dvArA 'yaha puruSa' isa prakAra grahaNa kiye gaye padArtha meM bhI 'kyA yaha dAkSiNAtya hai yA udIcya hai', isa prakAra ke saMzaya ko prApta hue manuSya ke bhI IhAjJAna kI utpatti upalabdha hotI hai| zaGkA-saMzaya pratyaya kA antarbhAva kisa jJAna meM hotA hai ? samAdhAna-IhA meM, kyoMki vaha IhA kA kAraNa hai| zaGkA--yaha bhI kyoM ? samAdhAna--kyoMki kAraNa meM kArya kA upacAra hone se / vastutaH vaha saMzaya pratyaya avagraha zaGkA IhA kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna-saMzaya ke bAda aura avAya ke pahale bIca kI avasthA meM vidyamAna tathA hetu ke avalambana se utpanna hue vimarzarUpa pratyaya ko IhA kahate haiM / IhA anumAnajJAna nahIM hai kyoMki anumAnajJAna anavagRhIta artha ko viSaya karatA hai aura avagRhIta artha ko viSaya karane bAle IhAjJAna tathA anavagRhIta artha ko viSaya karane vAle anumAna ko eka mAnanA ThIka nahIM hai, kyoMki bhinna adhikaraNa bAle hone se inheM eka mAnane meM virodha prAtA hai| inake eka na hone kA yaha bhI eka kAraNa haiM ki IhAjJAna apane viSaya se abhinnarUpaliMga se utpanna hotA hai aura anumAnajJAna apane viSaya se bhinna rUpa liMga se utpanna hotA hai, isalie inheM eka mAnane meM virodha pAtA hai| saMzayajJAna ke samAna vastu kA paricchedaka nahIM hone se IhAjJAna 1. ghavala pu. 6 pR. 146-148 / Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArgalA / 387 apramANa hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki IhAjJAna vastu ko grahaNa karake pravRtta hotA hai aura dAkSiNAtya va udIcya viSayaka liMga kA usameM jJAna rahatA hai isalie usameM apramANatA sambhava na hone ke kAraNa use apranAga mAnane meM virodha zrAtA hai / pravizada avagraha ke bAda hone vAlI IhA zrapramANa hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki vaha vastuvizeSa kI paricchitti kA kAraNa hai aura vaha vastu ke ekadeza ko jAna cukI hai tathA vaha saMzaya aura viparyayajJAna se bhinna hai / ataH use zrapramANa mAnane meM virodha AtA hai / vaha anadhyavasAyarUpa hone se apramANa hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki saMzaya kA chedana karanA usakA svabhAva hai, zuklAdi viziSTa vastu ko sAmAnyarUpa se vaha jAna letI hai tathA tribhuvanagata vastuoM meM se zuklatA ko grahaNa kara eka vastu meM pratiSThita karane kI vaha icchuka hai; isalie use apramANa mAnane meM virodha prAtA hai / gAthA 306 avagraha jJAna ke dvArA grahaNa kiye gaye padArtha meM vijJAna, Ayu, pramANa, deza aura bhASA AdirUpa vizeSa se jAnane kI icchA so IhA jJAna hai / gravagraha jJAna ke pazcAt aura pravAya jJAna ke pUrva jo vicArAtmaka jJAna hotA hai, jisakA svabhAva avagraha jJAna meM utpanna hue sandeha ko dUra karanA hai, vaha hAjJAna hai / " pravAya va dhAraNA jJAna IhaNakaraNeNa jadA surigAna hodi so pravAdho du 1 kAlAMtarevi giriNadavatyusamararaNassa kAraNaM turiyaM // 306 // gAthArtha - IhA jJAna ke dvArA jaba bhale prakAra nirNaya hojAtA hai, padArtha ke viSaya meM vaha sunizcaya avAya jJAna hai| nirNIta vastu ke kAlAntara meM smaraNa kA kAraNa cauthA dhAraNA jJAna hai / vizeSArtha - IhA ke dvArA jAne gaye padArtha kA nizcayarUpa jJAna atrAya matijJAna hai / kAlAntara meM bhI vismaraNa na hone rUpa saMskAra ko utpanna karane vAlA jJAna dhAraNA matijJAna hai ||306 // hA ke anantara hArUpa vicAra ke phalasvarUpa jo jJAna utpanna hotA hai vaha zravAya jJAna hai, arthAt IhA jJAna meM vizeSa jAnane kI prAkAMkSArUpa jo vicAra hotA hai, usa vicAra ke nirNayarUpa jJAna ko vAya kahate haiN| svagata liMga kA ThIka taraha se jJAna ho jAne ke kAraNa saMzayajJAna ke nirAkaraNa dvArA utpanna huA nirNayAtmaka jJAna savAya hai| yathA-Upara ur3anA va paMkhoM ko hilAnA bulAnA Adi cihnoM ke dvArA yaha jAnalenA ki yaha balAkApaMkti hI hai, patAkA nahIM hai, yA vacanoM ke sunane se aisA jAna lenA ki yaha puruSa dAkSiNAtya hI haiM, udIcya nahIM hai; yaha zravAya jJAna hai / " zaGkha?-avagrah aura avAya ina donoM jJAnoM ke nirNayatva ke sambandha meM koI bheda na hone se ekatA kyoM nahIM hai ? samAdhAna - - nirNayatva ke sambandha meM koI bheda na hone se ekatA bhale hI rahI Ave, kintu 2. ghadala pu. 1 sUtra 115 kI TIkA 1. jayadhavala pu. 1 pR. 336 // 4. ghavala pu. 13 pR. 218 / 3. jayabhavatva pu. 1 pU. 563 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388/go. mA. jIvakAra gAthA 36 viSaya aura vipayI ke sannipAta ke anantara utpanna hone vAlA prathama jJAna vizeSa avagraha hai aura IhA ke anantara kAla meM utpanna hone vAle sandeha ke prabhAvarUpa avAyajJAna hotA hai, isalie avagraha aura avAya ina donoM jJAnoM meM ekatA nahIM hai| zaGkA-liMga se utpanna hone ke kAraNa avAya zrutajJAna hai ? samAdhAna-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki avagraha ke dvArA grahaNa kiye gaye padArtha se pRthagbhUta artha kAma lambana hAralezAlI, misa liMganita buddhi ko zrutajJAnapanA mAnA gayA hai| kintu avAya jJAna avagraha gRhIta padArtha ko hI viSaya karatA hai aura IhAjJAna ke pazcAt utpanna hotA hai, isalie vaha zrutajJAna nahIM ho sakatA hai|' zaGkA-pravAyajJAna matijJAna nahIM ho sakatA, kyoMki vaha IhA se nirNIta liMga ke pAlambana ghala se utpanna hotA hai| jaise anumAna ? samAdhAna-aisA nahIM hai, kyoMki avagraha se gRhIta padArtha ko viSaya karane vAle tathA IhA pratyaya se viSayokRta liMga se utpanna hue nirNayarUpa aura avagraha se gRhIta padArtha ko viSaya karane vAle avAya pratyaya ke matijJAna na hone kA virodha hai aura anumAna avagraha se gRhIta padArtha ko viSaya karane vAlA nahIM hai, kyoMki vaha avagraha se niNIta liMga ke bala se anya vastu yAnI anyapadArtha meM utpanna hotA hai| jisase niti padArtha kA vismaraNa nahIM hotA, vaha dhAraNA hai / avAyajJAna se nirNaya kiye gae padArtha kA kAnAntara meM vismaragA na honA dhAraNA hai| jisa jJAna se kAlAntara arthAt aAgAmI kAna meM bhI avismaraNa ke kAraNabhUta saMskAra jIva meM utpanna hote haiM usa jJAna kA nAma dhAraNA hai| avAya ke dvArA jAne hue padArtha ke kAlAntara meM vismaraNa nahIM hone kA kAraNabhUta jJAna dhAraNA hai / yathA-'vahI yaha balAkA hai jise prAtaHkAla hamane dekhA thA, aisA jJAna honA dhAraNA hai| zaGkA--phalajJAna hone se IhAdika (IhA, avAya, dhAraNA) jJAna apramANa haiM ? samAdhAna aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para avagraha jJAna ke bhI darzana kA phala hone se apramANatA kA prasaMga pAtA hai| dUsare sabhI jJAna kArya rUpa hI upalabdha hote haiM, isalie bhI IhAdika jJAna apramANa haiM ? zaGkA gRhItagrAhI hone se IhAdika jJAna (hA, abAya, dhAraNa) apramANa haiM ? samAdhAna--aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki sarvAtmanA agRhIta artha ko grahaNa karane vAlA koI bhI jJAna upalabdha nahIM hotA hai| dUsare, gRhIta artha ko grahaNa karanA yaha apramANatA kA kAraNa bhI nahIM hai, kyoMki saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya rUpa se jAghamAna jJAnoM meM hI apramANatA dekhI jAtI hai| : 1. dhavala pu. 6 pR. 18 / 2. ghavala pu. 6 pR. 148 / 3. dhavala pu. 6 pR. 144 / 5. dhavala pu. 13 pR. 218-216 / 4. dhavala pR. 6 pR. 18 / Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 310-311 jJAnamArgamgA/381 avagrahAdika cAroM kI sarvatra krama se utpatti kA niyama bhI nahIM hai, kyoMki avagraha ke pazcAta niyama se saMzaya kI utpatti nahIM dekhI jaatii| saMzaya ke binA vizeSa kI AkAMkSA nahIM hotI jisase ki pravagraha ke pazcAt niyama se IhA utpanna ho aura na IhA se niyamataH nirNaya utpanna hotA hai, kyoMki kahIM para nirNaya ko utpanna na karane vAlA IhA pratyaya hI dekhA jAtA hai| ayAya se dhAraNAjJAna bhI niyama se nahIM utpanna hotA, kyoMki usameM bhI vyabhicAra pAyA jAtA hai| isa kAraNa avagraha se lekara dhAraNA taka cAroM jJAna matijJAna haiN|' arthAt cAroM jJAnoM kI utpatti sadA amazaH ho hI, isa niyama ke prabhAva ko kAraNa bAroM kI mitA siddha hotI hai| yadi cAroM eka bhatijJAnarUpa hote to sadA cAroM ko niyamataH va kramaza: honA pdd'taa| kyoMki ye cAroM hI jJAna indriyoM se utpanna hote haiM aura dUsare, indriyoM se utpanna hue jJAna ke dvArA viSaya kiye gaye padArtha ko hI ye jJAna viSaya karate haiM, isalie ye cAroM jJAna (avarAha, IhA, avAya dhAraNA) matijJAna kahalAte haiM / aba IhAdika ke jaghanya kAloM kA alpabahutva kahA jAtA hai darzanopayoga ke kAla se cAindriyajanita avagraha kA kAla vizeSa adhika hai| isase zrotra indriya avagrahajJAna kA kAla vizeSa adhika hai| isase ghrANaindriya pravagrahajJAna kAla vizeSaadhika hai| isase jihvAindriyajanya avagrahajJAna-kAla vizeSa adhika hai| isase manoyoga kA jaghanyakAla vizeSa adhika hai| isase bacanayoga kA jaghanya kAla vizeSa adhika hai| isase kAyayoga kA jaghanya kAla vizeSa adhika hai| isase sparzana indriyajanita avagrahajJAna kA jaghanya kAla vizeSAdhika hai| sarvatra vizeSa kA pramANa saMkhyAta, pAyaliyA~ lenA caahie| zaMkA-mana se utpanna hone vAle avagraha jAna kA alpavahutva kyoM nahIM kahA ? samAdhAna-mana se utpanna hone vAle avagrahajAna ke kAla kA manoyoga ke kAla meM antarbhAva ho jAtA hai isalie usakA pRthak kathana nahIM kiyA gayA / avAyajJAnopayoga kA jaghanya kAla sparzana indriya se utpanna hue avagrahajJAna ke kAla se vizeSa adhika hai| yaha avAyajJAna kA kAla sabhI indriyoM meM samAna hai| IhA kA jaghanya kAla aprAya ke ukta kAla se vizeSaadhika hai| zeSa saba sugama hai| matijJAna ke eka, cAra prAdi karake tInasau-chattIsa paryanta bhedoM kA kathana ekkacaukkaM caubIsadAvIsaM ca tipaDi kiccaa| igichaJcArasagurigade madiragANe hoti ThAraNAriNa // 310 / / (314) bahu bahuvihaM ca khippANissivaNuttaM dhuvaMca idaraM ca / tatthekkeSake jAde chattIsaM tisayamevaM tu // 311 // (310) 1. dhavala pu. 6 pR. 148 / 2. ja.dha.pu. 1 pR. 337 / 3. ja.dha.pu. 1 pR. 334-336 / Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360/go. sA. jIvakANDa gAMdhA 310.311 gAthArtha---eka, cAra, caubIsa aura aTThAIsa inakI tIna-tIna paMktiyA~ krnii| ina tInoM paMktiyoM ke prakoM ko eka, chaha va bAraha se guraNA karane para matijJAna ke bhedoM kI saMkhyA prApta hotI hai| bahu, bahuvidha, kSita, animRta, anukta aura dhra va aura inake pratipakSI, inameM se pratyeka matijJAna kA viSaya hone se matijJAna ke tIna sau chattIsa bheda ho jAte haiM / / 310 / 311 // (314,310' vizeSArtha sAmAnya kI apekSA matijJAna eka prakAra kA hai| vyaMjanAvagraha kI apekSA cAra prakAra kA hai--1. zrotrendriya vyaMjanAvagraha, 2. ghrANendriya byaMjanAvagraha, 3. jihvandriya vyaMjanAvagraha, 4. sparzanendriya vyaMjanAvagraha 2 vyaMjanAvagraha cakSu aura mana se nahIM hotaa| cAra indriyoM kI apekSA cAra bheda kahe gae haiN| vyaMjanAvagraha ke pazcAt IhA-abAya-dhAraNAjJAna nahIM hotA, mAtra vyaMjamAvagraha hotA hai, ata: vyaMjana-IhA Adi kA kathana nahIM kiyA gayA hai| artha arthAta-padArtha ke pA~coM indriyoM aura mana ina chahoM se avagraha-IhA-avAya-dhAraNA hote haiM ataH artha kI apekSA chaha avagraha, chaha IhA, chaha avAya aura chaha dhAraNA isa prakAra 24 bheda hote haiN| ina caubIsa meM cAra vyaMjanAvagraha milA dene se (24+4) 28 bheda ho jAte haiN| bahu, bahuvidha, kSipra, aniHsRta, anukta aura dhruba tathA inake pratipakSabhUta padArthoM kA Abhinibodhika jJAna hotA hai| arthAt vaha, alpa, bahuvidha, ekavidha, kSipra, akSipra, niHsata, anisRta, ukta, anukta, dhra va, adhra va ina bAraha prakAra ke padArthoM ke Azraya se matijJAna hotA hai / ina bAraha se aTThAIsa ko guNA karane se (28 x 12) 336 bheda matijJAna ke hote haiN| viziSTa spaSTIkaraNa isa prakAra hai-matijJAna cauvIsa prakAra kA hotA hai| isakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai, cakSuindriya se utpanna hone vAlA matijJAna cAra prakAra kA hai, avagraha, IhA, prabAya aura dhaarnnaa| isI prakAra zeSa nAra indriyoM se aura mana se utpanna hone vAlA jJAna avagraha, IhA, abAya aura dhAraNA ke bheda se cAra-cAra prakAra kA hotA hai| isa prakAra ye saba milakara caubIsa bhada ho jAte haiN| athavA matijJAna aTThAIsa prakAra kA hotA hai| usakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai--avagraha do prakAra kA hotA hai arthAvagraha aura vyNjnaavgrh| unameM cakSu aura mana se arthAvagraha hI hotA hai, kyoMki ina donoM se prApta artha kA grahaNa nahIM pAyA jAtA hai| zeSa cAroM hI indriyoM ke arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha ye donoM pAye jAte haiN| caubIsa prakAra ke arthamatijJAna meM cAra prakAra kA vyaMjanAvagraha milAne se (24 + 4) 28 prakAra kA ho jAtA hai| bahu, bahuvidha, kSipra, aniHsRta, anukta aura dhrava tathA inake viparIta alpa, ekavidha, akSipra, niHsata, ukta aura adhra va; ina vAraha prakAra ke padArthoM ko matijJAna viSaya karatA hai| ata: inheM pUrvokta 28 prakAra ke matijJAna meM pRthak-pRthaka pratyeka meM milA dene para [arthAt guNA karane para] matijJAna (28412) tInasau chattIsa prakAra kA ho jAtA hai| 1. mudita pustakoM meM gAthA 310 kI krama saMkhyA 314 hai aura mAdhA se 312 kI krama saM. 310 hai kintu gAthA 314 ke binA gAyA 31 - kA artha spaSTa nahIM ho sakatA ata: gAthA kI krama saM. meM parivartana kiyA gayA hai / 2. zra.pU. 13 pR. 221 sUtra 266 3. "vyaMjanasyAvagrahA / / 18 / / na cakSuranidiyAbhyAM / / 16 // tattvArtha satra pr.1]| 4. gha.pu. 13 sUtra 28, 30, 32, 34 pR. 227, 230-31, 232, 233 / 5. "bahu-bahuvidha-kSiprAniHsRtAnuktadhruvAgAM metarANAm / 16 / [tattvArtha sUtra a. 1] / 6. gha.pu. 1 pR. 354 / 7. ja.dha.pu. 1 pR. 14 / Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 310-311 jJAnamArgaNA/361 kA:-- vakSa se bahuta kAmabAha karatA hai, cakSa se eka kA avagraha karatA hai, ityAdi / isa prakAra cArindriya avagraha bAraha prakAra hai| IhA, avAya aura dhAraNA inameM se pratyeka cakSu ke nimitta se bAraha prakAra hai| isa prakAra cakSu indriya ke nimitta se matijJAna ke ar3atAlIsa bheda hote haiN| mana ke nimitta se bhI itane hI bheda hote haiM, kyoMki ina donoM ke vyaMjanAvagraha nahIM hotA / zeSa cAra indriyoM meM se pratyeka ke nimitta se sATha bhaMga hote haiM, kyoMki unameM vyaMjanAvagraha ke bAraha bheda bhI hote haiM |ye saba ekatra hokara (48 + 48 + 60+60+60.6.) tIna sau chattIsa hote haiN|' athavA isa prakAra se bhI spaSTIkaraNa kiyA jA sakatA hai- avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ke bheda se pAbhinivodhika jJAna cAra prakAra kA hai| eka indriya ke yadi avagraha Adi cAra jJAna prApta hote haiM to chaha indriyoM ke kitane jJAna prApta hoMge? isa prakAra rAzika prakriyA dvArA phalarAzi se guNita icchArAzi ko pramANa rAzi se bhAjita karane para caubIsa prAbhinibodhika jJAna upalabdha hote haiN| ina caubIsa bhedoM meM jihvA, sparzana, ghrANa aura zrotra indriya sambandhI cAra vyaMjanAvagrahoM ke milAne para Abhinibodhika jJAna ke aTThAIsa bheda hote haiM / bahu, bahuvidha, kSipra, aniHsRta, anukta aura dhrava tathA inake pratipakSabhUta padArthoM kA Abhinibodhika jJAna hotA hai| cakSu ke dvArA bahuta kA avagrahajJAna hotA hai, cakSu ke dvArA eka kA avagrahajJAna hotA hai ityAdi cakSu-avagrahajJAna ke bAraha bheda ho jAte haiN| isI prakAra cakSu, IhA, avAya aura dhAraNA ke bhI bAraha-bAraha bheda ho jAte haiN| pahale utpanna kiye gaye 4, 24, 28 bhedoM ko do sthAnoM meM rakhakara chaha aura bAraha se guNA karake aura punarukta bhaMgoM ko kama karake krama se sthApita karane para ina bhedoM kA pramANa hotA hai 4412= 48 24-12-288, 28412-336 / inameM pravagraha Adi kI apekSA 48 bheda, indriya va mana ke arthAvagraha prAdi kI apekSA 288 bheda tathA vyaMjanAvagraha ke 48 bheda milAne para (258+ 48) kula 336 bheda ho jAte haiN| bAta yaha hai ki mUla meM avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ye 4 bheda haiM / inheM 5 indriya aura eka mana (6)se guriMgata kara dene para 24 bheda hote haiN| isameM vyaMjanAvagraha ke 4 bheda milA dene para 28 bheda ho jAte haiN| ye aTThAIsa uttarabheda haiM, ata: inameM avagraha Adi 4 mUla bheda milA dene para 32 bheda ho jAte haiN| [dhavala 13/234] ye bheda to indriya aura avagrahAdi kI alagaalaga vivakSA se hue| aba jo bahu, bahuvidha, kSipra, aniHsRta, anukta va dhruva : aise 6 prakAra ke padArtha batAye haiM tathA inake pratipakSabhUta 6 itara padArthoM ko milAkara [yAnI eka, ekavidha Adi ko milAkara] 12 prakAra ke padArtha batAye haiN| unase alaga-alaga ukta |4, 28, 28 va 32] vikalpoM ko yadi murigata kiyA jAtA hai to matijJAna ke nimna vikalpa utpanna hote haiM: .. prathama sthAna 4-6- 24 2446= 144 dvitIya sthAna 4-12-48 24412=288 3246=162 324.12=304 .1.bha.pu. 6 pR. 155-156 va dha.pu. 6 pR. 16-211 2. va.pu. 13 pR. 233-240 / Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362/go, sA. jIvakANDa gAthA 312-314 isa prakAra kula 8 vikalpa bane / inake sAtha mUla vikalpa .. 4, 24, 28, 32 bhI milA dene para kula 12 vikalpa (bheda) ho jAte haiM / yathA:--4, 24, 28, 32, 24,144, 168, 162, 48, 288, 336, 384 parantu inameM 24 nAmaka saMkhyA do bAra aaii| ataH eka hI prakAra kI saMkhyA do bAra pAjAne se ise punarukta. mAnakara eka caubIsa ko alaga kara, eka bAra hI caubIsa likhane para aise bheda-samUha banate haiM 4 24 28 32 144 168 192 48, 285, 336, 384; inheM saMkhyA kama se jamAne para aisA rUpa banatA hai 4, 24, 28, 32, 48, 144, 168, 162, 288, 336,384; smaraNIya hai ki 24, 24 jo do bAra pAe the ve yadyapi bhinna-bhinna prakAra se bane the| yathA pahalI 24 bheda rUpa saMkhyA:U6 indriya 44 avagrahAdi bheda-24" rUpa haiN| dasarI 24 bheda rUpa saMkhyA:-'avagrahAdi 446/baha, bahuvidha, kSiprAdi padArtha - 24 rUpa hai| phira bhI ye usa 24 rUpa bheda ke do bhaMga hue haiN| mUla sthAna to 24 rUpa eka hI huA; ataH eka bAra hI caubIsa likhA gayA hai / [dha.13/241] aba isa prakAra sAdhita 11 vikalpoM meM se Upara mUla meM 4, 24, 28, 48, 288, 336 ina' chaha ko hI kholA hai| zeSa vikalpa TippaNa meM khola diye hI haiN| ke svarUpa kA kathana bahupattijAvigahaNe bahubahuvimiyaramiyaragahara, mhi / sagaraNAmAdo siddhA khippAdI sevarA ya tahA / / 312 // vatthussa padesAdo vatthuggaharaNaM tu vatthudesaM vA / sakalaM vA avalaMbiya arigastidaM aNNavatthugaI // 313 // pukkharagahaNe kAle hathissa ya badaragagavayagaharaNe vaa| vatthaMtara-caMdassa ya gheNussa ya bohaNaM ca have // 314 // gAthArtha-eka jAti ke bahuta vyakti 'baha' hai| isase viparIta arthAt bahU jAti ke bahuta vyaktiH 'bahuvidha' haiN| inake pratipakSI tathA kSiprAdi ra unake pratipakSiyoM kA unake nAma se hI artha siddha hai // 312 / / vastu ke ekadeza ko dekhakara samasta vastu kA jJAna honA athavA vastu ke ekAdeza yA pUrNa vastu kA grahaNa hone para usake avalambana se anya vastu kA jJAna honA yaha saba aniHsRta hai / / 313 / / jala meM Dabe hae hastI kI sUDa ko dekhakara uso samaya hastI kA jJAna honA dekhakara usI samaya usase bhinna kintu usake sadRza candramA kA jJAna honA athavA gavaya ko dekhakara gau | jJAna hAnA, yaha saba praniHmRta jJAna hai / / 314 // vizeSArtha-'bahu' zabda ko saMkhyAvAcI aura vaipulyavAcI grahaNa kiyA hai, kyoMki donoM prakAra kA artha karane meM koI vizeSatA nahIM hai| bahuzabda saMkhyAvAcI hai aura vaipulyavAcI bhI hai / una donoM kA hI yahA~ grahaNa hai, kyoMki ina donoM hI arthoM meM samAnarUpa se usakA prayoga hotA hai| saMkhyA meM Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 312-314 jJAnamArgagA/393 yathA--eka, do, vahuta / vaipulya meM yathA--bahuta bhAta, bahuta dAla / ' zaGkA-bahu avagraha Adi jJAnoM kA prabhAva hai, kyoMki jJAna eka-eka padArtha ke prati alagaalaga hotA hai| samAdhAna nahIM, kyoMki aisA mAnane para sarvadA eka padArtha ke jJAna kI utpatti kA prasaMga AtA hai| zaGkA-aisA rahA prAve ? samAdhAna-nahIM, kyoMki aisA mAnane para nagara, bana aura chAvanI meM bhI eka padArtha ke jJAna kI utpatti kA prasaMga pAjAegA / zaGkA - nagara, vana aura skandhAvAra meM cUki eka nagara, eka vana aura eka chAvanI isa prakAra ekavacana kA prayoga anyathA bana nahIM sakatA, isase vidita hotA hai ki ye bahuta nahIM haiM ? / samAdhAna-nahIM, kyoMki bahutva ke binA una tIna pratyayoM kI utpatti meM virodha pAtA hai| dUsare ekavacana kA nirdeza ekatva kA sAdhaka hai. aisI bhI koI bAta nahIM hai| kyoMki vana meM avasthita dhavAdikoM meM ekatva nahIM dekhA jaataa| sAdRzya ekatva kA kAraNa hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki vahA~ usakA virodha hai / dUsare jisake mata meM vijJAna eka artha ko hI grahaNa karatA hai, usake mata meM pUrva vijJAna kI nivRtti hone para uttara vijJAna kI utpatti hotI hai yA pUrvavijJAna kI nivRtti hue binA hI uttaravijJAna kI utpatti hotI hai ? pUrva vijJAna kI nivRtti hue binA to uttaravijJAna kI utpatti ho nahIM sakatI, kyoMki "vijJAna ekamana hone se eka artha ko jAnatA hai," isa vacana ke sAtha virodha prAtA hai aura aisA hone para "yaha isase bhinna hai" isa prakAra ke vyavahAra kA lopa hotA hai| tIsare, jisake mata meM eka vijJAna aneka padArthoM ko viSaya nahIM karatA hai, usake mata meM madhyamA aura pradezanI aMguliyoM kA eka sAtha grahaNa nahIM hone ke kAraga tadviSayaka dIrgha aura hrasva kA ApekSika vyavahAra nahIM banegA / cauthe, pratyeka vijJAna ko eka-eka artha ke prati niyata mAnane para sthANu aura puruSa meM 'vaha isa prakAra ubhayasaMsparzI jJAna na ho sakane ke kAraNa tannimittaka saMzayajJAna kA prabhAva hotA hai| pAMcaveM, pUrNakalaza ko citrita karane vAle aura citrakarma meM niSNAta caitra ke kriyA va kalazaviSayaka vijJAna nahIM ho sakane ke kAraNa usakI niSpatti nahIM ho sakatI hai| kAraNa ki eka sAtha do, tIna jJAnoM ke prabhAva meM unakI utpatti sambhava nahIM hai, kyoMki aisA mAnane meM virodha pAtA hai| chaThe, eka sAtha bahata kA jJAna nahIM ho sakane ke kAraNa yogyapradeza meM sthita aMgalipaMcaka kA jJAna nahIM ho sakatA / jAne gaye artha meM bheda hone se vijJAna meM bhI bheda hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki nAnA svabhAva vAlA eka hI trikoTi pariNata vijJAna upalabdha hotA hai| zaktibheda vastubheda kA kAraNa hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki alaga-alaga arthakriyAkArI na hone se unheM vastubhUta nahIM mAnA jA sktaa|' isa prakAra bahuta vastuoM kA eka sAtha grahaNa karanA bahu-avagraha hai| yaha bahu-avagraha 3. dhavala 1. gha.pu. 13 pR. 235; va dha.pu.6 pR. 344 / 2. gha.pu. 13 pR. 235-236 ba ca.pu. 6 pR. 346 / pu. 13 pR. 236 va dhavala pu. pR. 146, 150, 151 / Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364/go. mA. jIvakANDa gAthA 312-314 aprasiddha bhI nahIM hai, kyoMki yogya deza meM sthita pAMcoM aMguliyoM kA eka sAtha upalambha pAyA jAtA hai / / eka artha ko viSaya karanevAlA vijJAna ekapratyaya hai| zaGkA-UrdhvabhAga, adhobhAga aura madhyabhAga prAdi rUpa avayavoM meM rahanevAlI anekatA se anugata ekatA pAI jAtI hai, ataeva vaha ekapratyaya nahIM hai ? samAdhAna -nahIM, kyoMki yahA~ isa prakAra kI hI jAtyantarabhUta ekatA kA prahaNa kiyA hai|' eka zabda ke vyavahAra kA kAraNabhUta pratyaya ekapratyaya hai / ' zA-anekadharmAtmaka vastuoM ke pAe jAne se eka avagraha nahIM hotA hai| yadi hotA hai to ekadharmAtmaka vastu kI siddhi prApta hotI hai, kyoMki ekadharmAtmaka vastu kA grahaNa karane vAlA pramANa pAyA jAtA hai ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki eka vastu kA grahaNa karanevAlA jJAna eka-avagraha kAhalAtA hai| tathA vidhi aura pratiSedha dharmoM ke vastupanA nahIM hai, jisase unameM aneka avayaha ho sake ? kintu vidhi aura pratiSedha dharmoM ke samudAyAtmaka eka vastu hotI hai usa prakAra kI vastu ke upalambha ko eka avagraha kahate haiN| aneka vastu viSayaka jJAna ko aneka avasaha kahate haiN| kintu pratibhAsa to sarva hI aneka dharmoM kA viSaya karanevAlA hotA hai, kyoMki vidhi aura pratiSedha ina donoM meM kisI eka hI dharma kA anupalambha hai, arthAt ina donoM meM se eka ko chor3akara dUsarA nahIM pAyA jAtA, donoM hI pradhAna-apradhAna rUpase sAtha-sAtha pAye jAte haiN| vidha kA grahaNa bheda prakaTa karane ke lie hai, ata: bahuvidha kA artha bahuta prakAra hai| jAti meM rahanevAlI bahusaMkhyA ko arthAt aneka jAtiyoM ko viSaya karane vAlA pratyaya bahuvidha kahalAtA hai| gAya, manuSya, ghor3A aura hAthI prAdi jAtiyoM meM rahane vAlA akrama pratyaya cakSurjanya bahuvidha pratyaya hai| tata, bitata, ghana aura suSira Adi zabdajAtiyoM ko viSaya karane vAlA akrama pratyaya zrotraja bahuvidha pratyaya hai| kapUra, aguru, turuSka (sugandhita dravya vizeSa) aura candana Adi sugandhita dravyoM meM rahane vAlA yogapadya pratyaya | = jJAna] ghrANaja bahuvidha pratyaya hai| tikta, kaSAya, prAmla, madhura aura lavaraga rasoM meM eka sAtha rahane vAlA pratyaya rasanaja bahuvidha pratyaya hai| snigdha, mRdu, kaThina, uSma, guru, laghu aura zIta Adi spoM meM eka sAtha rahane vAlA sparzaja bahuvidha pratyaya hai| yaha pratyaya prasiddha nahIM hai, kyoMki yaha pAyA jAtA hai aura jisakI prApti hai usakA apahnava nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki aisA karane meM avyavasthA kI mApatti ke sAtha jAtiviSayaka bahapratyaya ke nimitta se hone vAle bahavacana ke bhI vyavahAra ke prabhAva kI Apatti paaegii| eka jAti ko viSaya karane ke kAraNa isa bahuvidha pratyaya ke pratipakSabhUta pratyaya [ = jJAna] ko ekavidha kahate haiN| 1. dhavala pR. 6 pR. 16 / 2. dhavala pu. 13 pR. 236 / 3. thavala pu. 6 pR. 151 / 4, pavala pu. 6 pR. 16 / 5. dhavala pu. 6 pR. 151-152 va dhavala pu. 13 pR. 237 / Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 312.314 jJAnamArgaNA/365 zaGkA-eka aura ekavidha meM kyA bheda hai ? samAdhAna-eka vyakti rUpa padArtha kA grahaNa karanA eka pravagraha hai aura eka jAti meM sthita eka padArtha kA athavA bahuta padArthoM kA grahaNa karanA ekavidha pravagraha hai|' athavA ekavidha kA antarbhAva ekapratyaya meM nahIM hotA , kyoMki vaha eka nigala etA meM sambaddha rahane vAlA hai aura yaha ekavidha aneka vyaktiyoM meM sambaddha ekajAti meM rahane vAlA hai| jAti aura vyakti eka nahIM hone se unako viSaya karane vAle pratyaya bhI eka nahIM ho sakate / ' zIna artha ko grahaNa karane vAlA pratyaya kSiprapratyaya hai / kSipra vRtti arthAt zIghravastu ko grahaNa karane vAlA kSiprapratyaya hai / prAzugrahaNa kSipra-avagraha hai / 6 dhIre (zanaiH) grahaNa karanA akSipraavagraha hai| jisa prakAra nUtana sakore ko prApta huA jala use dhIre-dhIre gIlA karatA hai, usI prakAra padArtha ko dhIre-dhIre jAnane vAlA pratyaya akSipra-pratyaya hai / vastu ke ekadeza kA avalambana karake pUrNarUpa se vastu ko grahaNa karanevAlA tathA vastu ke ekadeza athavA samasta bastu kA avalambana karake vahA~ avidyamAna anya vastu ko viSaya karane vAlA bhI praniHsRta pratyaya hai| yaha pratyaya prasiddha nahIM hai, kyoMki ghaTa ke agbhiAga kA avalambana karake kahIM ghaTa pratyaya kI utpatti pAyI jAtI hai, kahIM para arvAgbhAga ke eka deza kA avalambana karake ukta pratyaya ko utpatti pAyI jAtI hai, kahIM para gAya ke samAna gavaya hotA hai| isa prakAra athavA anyaprakAra se eka vastu kA avalambana karake vahA~ samIpa meM na rahane vAlI anya vastu ko viSaya karanevAle pratyaya kI utpatti pAyI jAtI hai| kahIM para arvAgbhAga ke grahaNa kAla meM hI parabhAga kA grahaNa pAyA jAtA hai aura yaha prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki anyathA vastuviSayaka pratyaya kI utpatti bana nahIM sktii| tathA ambhiAva mAtra vastu ho nahIM sakatI kyoMki utane mAtra se arthakriyAkAritva nahIM pAyA jaataa| zaGkA-agbhiAga ke pAlambana se anAlambita parabhAgAdikoM kA honevAlA jJAna anumAna jJAna kyoM nahIM hogA? samAdhAna nahIM, kyoMki anumAna jJAna liMga se bhinna artha ko viSaya karatA hai| agbhiAga ke jJAna ke samAna kAla meM hone vAlA parabhAga kA jJAna to anumAna jJAna ho nahIM sakatA, kyoMki vaha avagraha svarUpa jJAna hai / bhinna kAla meM hone vAlA bhI ukta jJAna anumAna jJAna nahIM ho sakatA, kyoMki IhA ke bAda meM utpanna hone se usakA avAya jJAna meM antarbhAva hotA hai| kahIM para eka varSa ke sunane ke samaya meM hI Age kahe jAne vAle varNaviSayaka jJAna kI utpatti upalabdha hotI hai, kahIM para do, tIna Adi sparzavAlI atizaya abhyasta vastu meM eka sparza kA grahaNa hote samaya hI dUsare sparza se yukta usa vastu kA grahaNa hotA hai| tathA kahIM para eka rasa ke grahaNasamaya meM hI usa pradeza meM asannihita dUsare rasa se yukta vastu kA grahaNa hotA hai| isalie bhI aniHsRta pratyaya asinda nahIM hai| dUsare prAcArya 'aniHsRta' ke sthAna meM 'niHsRta' pATha par3hate haiM, parantu vaha 1. dhavala pu, 6 pR. 50 | 2. dhavala pu. pR. 152 / 3. dhavala pu. 13 pR. 237 / 4. ghavala pu. 13 pR. 237 / 5. bavala' pu.6 pR. 152 / 6. dhavala pu.6 pR. 20 / 7. dhavala pu. 13 pR. 237 baghavala pu. 6 pR. 152 va dhavala pR.6 pR.20| 8. gha.pu. 6 pR. 152-153 / Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 / go. sA. jIvakANDa gAthA 312-314 ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA mAnane para eka mAtra upamA pratyaya hI vahA~ upalabdha hotA hai| isakA pratipakSabhUta niHsRta pratyaya hai, kyoMki kahIM para kisI kAla meM vastu ke ekadeza ke jJAna kI hI utpatti dekhI jAtI hai / " abhimukha artha kA grahaNa karanA niHsRta avagraha hai aura anabhimukha artha kA grahaNa karanA aniHsRta - zravagraha hai| athavA upamAna- upameya bhAva ke dvArA grahaNa karanA niHsRta pravagraha hai, jaise kamaladalanayanA arthAt isa strI ke nayana kamalapatra ke samAna haiN| upamAna- upameya bhAva ke binA grahaNa karanA graniHsRta avagraha hai / niyamita guNa - viziSTa artha kA grahaNa karanA ukta pravagraha hai| jaise cakSurindriya ke dvArA dhavala padArtha kA grahaNa karanA aura ghrANendriya ke dvArA sugandhita dravya kA grahaNa karanA ityAdi / aniyamita guNa - viziSTa dravya kA grahaNa karanA zranukta zravagraha hai| jaise cakSurindriya ke dvArA gur3a Adi ke rasa kA grahaNa karanA aura ghrANendriya ke dvArA dahI zrAdi ke rasa kA grahaNa karanA / kRtizranuyogadvAra meM bhI kahA hai ki pratiniyata guNaviziSTa vastu ke grahaNa ke samaya hI jo guraNa usa indriya kA viSaya nahIM hai aise guNa se yukta una vastu kA grahaNa honA zranukta pratyaya hai / yaha pratyaya siddha bhI nahIM hai, kyoMki cakSu ke dvArA lavaNa, zarkarA aura khAMDa ke grahaNa ke samaya hI kadAcit usake rasa kA jJAna ho jAtA hai, dahI kI gaMdha ke grahaNakAla meM hI usake rasa kA jJAna ho jAtA hai, pradIpa ke svarUpa kA grahaNa hote samaya hI kadAcit upake kAna ho jAtA hai aura saMskArasampanna kisI ke zabdazravaNa ke samaya hI usa vastu ke rasAdi kA jJAna bhI dekhA jAnA hai| isakA pratipakSabhUta ukta pratyaya hai / 4 zaGkA - mana se mukta kA viSaya kyA hai ? samAdhAna- aSTa, azruta aura anubhUta padArtha | ina padArthoM meM mana kI pravRtti prasiddha bhI nahIM hai kyoMki aisA nahIM mAnane para upadeza ke binA dvAdazAMga zruta kA jJAna nahIM bana sakatA hai| zaGkA - niHsRta aura ukta meM kyA bheda hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki uktapratyaya niHsRta aura aniHsRta ubhaya rUpa hotA hai, isalie use niHsRta se abhinna mAnane meM virodha AtA hai|* pUrvokta anukta avagraha graniHsRta avagraha ke antargata nahIM hai, kyoMki eka vastu ke grahaNa kAla meM hI usase pRthagbhUta vastu kA uparima bhAga ke grahaNakAla meM hI parabhAga kA aura aMguli ke grahaNakAla meM hI devadatta kA grahaNa karanA zraniHsRta zravagraha hai / " nityatva viziSTa stambha yAdi kA jJAna sthira arthAt dha uva pratyaya hai| sthira jJAna ekAnta rUpa hai, aisA nizcaya karanA yukta nahIM hai, kyoMki vidhiniSedha ke dvArA yahA~ para bhI anekAnta kI viSayatA dekhI jAtI hai| bijalI aura dIpaka kI lau zrAdi meM utpAda - vinAzayukta bastu kA jJAna avapratyaya hai / utpAda, vyaya aura dhauvya yukta vastu kA jJAna bhI ana vapratyaya hai, kyoMki paha 1. zra. pu. 13 pR. 235 / dha. pU. 16 pra. 153-154 | 2. a.pu. 6 pR. 20 // 5. savala pu. 6 pR. 231, 3. dha. pu 6 pR. 201 4. va. pu. 6 pR. 238-231, ghavala pu. 13 154 155 / 6. babala pu. 6 pR. 20 // Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 312-314 jnyaanmaarggaa| 317 jJAna dhra ba jJAna se bhinna hai / ' yaha vahI hai, vaha maiM hI hU~' isa prakAra kA pratyaya dhruva kahalAtA hai| isakA pratipakSabhUta pratyaya prabhra va hai / / avagraha, IhA, avAya, dhAraNA ina cAroM ke aura prAbhinibodhika ke paryAyavAcI nAma1. avagraha avadAna, sAna, avalambanA aura medhA ye avagraha ke paryAyavAcI nAma haiN| jisake dvArA ghaTAdi padArtha 'avagRhyate' arthAt jAne jAte haiM vaha avagraha hai| jisake dvArA 'avadIyate khaNDyate' arthAt anya padArthoM se alaga karake vivakSita artha jAnA jAtA hai vaha avagraha kA anya nAma pravacana hai| jo anadhyavasAyako 'syati, chinatti, hanti, vinAzayati' arthAt chedatA hai naSTa karatA hai, vaha avagraha kA tIsarA nAma 'sAna' hai| jo apanI utpatti ke lie indriyAdika kA avalambana letA vaha avagraha kA pAe ma yasamadhanA hai| jisake dvArA payArtha 'medhyapti' arthAt jAnA jAtA hai baha avagraha kA pA~cavA~ nAma medhA hai| IhA, UhA, apohA, mArgaNA, gaveSaNA aura mImAMsA ye IhA ke paryAya nAma haiM / / 38 / / jisa buddhi ke dvArA utpanna hue saMzaya kA nAza karane ke lie 'Ihate' arthAt ceSTA karate haiM vaha 'IhA hai| jisake dvArA prabagraha se grahaNa kiye gaye artha ke nahIM jAne gaye vizeSa kI 'Uhyate' arthAt tarkaNA karate haiM vaha 'kahA hai| jisake dvArA saMzaya ke kAraNabhUta vikalpa kA 'apohyate' arthAt nirAkaraNa kiyA jAtA hai vaha 'prapohA' hai| avagraha se grahaNa kiye gaye artha ke vizeSa kI jisake dvArA gaveSaNA kI jAtI hai vaha gaveSaNA' hai| apagraha se grahaNa kiyA gayA artha jisake dvArA vizeSa rUpa se mImAMsita kiyA jAtA hai (vicArA jAtA hai) vaha 'mImAMsA' hai|4 avAya, vyavasAya, buddhi, vijJapti, prAmuNDA aura pratyAmuNDA, ye avAya ke paryAya nAma haiM // 36 // jisake dvArA mImAMsita artha 'aveyate' arthAt nizcita kiyA jAtA hai vaha 'pravAya' hai| jisake dvArA anveSita artha thyavasIyate' arthAt nizcita kiyA jAtA hai vaha 'vyavasAya hai| jisake dvArA Uhita artha 'buddhayale arthAt jAnA jAtA hai vaha buddhi' hai| jisake dvArA tarkasaMgata artha vizeSa rUpa se jAnA jAtA hai vaha "vijJapti' hai| jisake dvArA vikrita artha prAmuDyate' arthAt saMkocita kiyA jAtA hai vaha 'prAmuDA' hai| jisake dvArA mImAMsita artha alaga-2 'prAmuNDyate' arthAt saMkocita kiyA jAtA hai vaha pratyAmuNDA hai| dharaNI, dhAraNA, sthApanA, koSThA aura pratiSThA ye ekArtha nAma haiM / / 40 / / dharaNI ke samAna buddhi kA nAma gharaNI hai| jisa prakAra gharaNI (pRthivI) giri, nadI, sAgara, vRkSa, bhAr3I aura patthara prAdi ko dhAraNa karatI hai usI prakAra jo buddhi niti artha ko dhAraNa karatI hai vaha 'dharaNI' hai| jisake dvArA niIta artha dhAraNa kiyA jAtA hai vaha 'dhAraNA' hai| jisake dvArA nirNIta rUpase artha sthApita kiyA jAtA hai vaha 'sthApanA' hai| koSTha ke samAna buddhi kA nAma 'koSThara' hai| koSThA kusthalI ko kahate haiN| usake samAna jo nirNIta artha ko dhAraNa karatI 1. dhavala pu. 13 pR. 236 2. dhavala pu. pR. 154 / 3. dhavala pu. 13 pR. 242 / 4. dhavala pU. 13 pR. 242 / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368/go. sA. jIvakANDa gAthA 315 hai vaha buddhi 'koSThA' kahI jAtI hai| jisameM vinAza ke binA padArtha pratiSThita rahate haiM vaha buddhi 'pratiSThA' hai / saMjJA, smRti, mati aura cintA ye ekArthabAcI nAma haiM / / 41 / / jisake dvArA samIcIna rUpase jAnA jAtA hai, vaha 'saMjJA' hai| smaraNa karanA smRti hai| manana karanA mati hai| cintana karanA cintA hai / yadyapi ye zabda alaga-alaga dhAtu se bane haiM to bhI rUr3hi se paryAyavAcI haiN| ekendriya jIva ke labdhyakSara jJAna se lekara chaha vRddhiyoM ke sAtha sthita asaMkhyAta lokapramANa matijJAna ke vikalpa hote haiM, una saba jJAnoM kA inhIM bhedoM meM antarbhAva ho jAtA hai / // iti matijJAnam // zrutajJAna kA sAmAnya lakSaNa pratthAdo atyaMtaramuvalaMbhataM bharapaMti sudaragANaM / prAbhiriNabohiyapugvaM piyameriNaha sadda pamuhaM // 315 / / * gAthArtha-matijJAna se jAne hue padArtha ke avalambana se tatsambandhI dusare padArtha kA jJAna zrutajJAna hai| yaha jJAna niyama se matijJAnapUrvaka hotA hai| yahA~ zabdajanya zrutatrAna mukhya hai / / 315 / / vizeSArtha--zabda aura dhUmAdika liMga ke dvArA jo eka padArtha se tatsambandhI dUsare padArtha kA jJAna hotA hai vaha zrutajJAna haiN| unameM zabda ke nimitta se utpanna hone vAlA zrutajJAna mukhya hai| baha do prakAra kA hai aMga aura aMgabAhya / aMgazruta bAraha prakAra kA hai aura aMgabAhya caudaha prakAra kA hai|' 'zrutajJAna' matijJAnapUrvaka hotA hai, kyoMki matijJAna ke binA zrutajJAna kI utpatti nahIM pAI jAtI hai| 'zruta' zabda kuzala zabda ke samAna jahatsvArthavRtti hai| jaise kRza (tIkSNa nokavAlI ghAsa) kATane rUpa kriyA kA Azraya karake siddha kiyA gayA kuzala zabda saba jagaha 'paryavadAta' (vimala yA manojJa) artha meM AtA hai, usI prakAra 'zruta' zabda bhI dhavaNa kriyA ko lekara siddha hotA huA bhI rUr3hi baza kisI jJAna vizeSa meM rahatA hai, na ki kevala zravaNa se utpanna jJAna meM hI ! vaha bhI zrutajhAna matipUrvaka arthAt matijJAna ke nimitta se hone vAlA hai, kyoMki 'kArya ko jo pAlana karatA hai athavA pUrNa karatA hai vaha pUrva hai' isa prakAra pUrva zabda siddha huA hai / zaGkA--bhatipUrvatva kI samAnatA hone se zrutajJAna meM koI bheda nahIM hotA? samAdhAna-- aisA nahIM hai, kyoMki matipUrvatva ke samAna hone para bhI pratyeka puruSa meM zrutajJAnA1. dhavala pu. 13 pR. 243 / 2. ghayala pu. 13 pR. 244 / 3. sarvArthasiddhi / / 13 / 4. dhavala pu. 13 pR. 244 / 5. yaha gAthA dhanala pu. 1 meM pR. 356 para gAthA 153 hai, tathA prA. paM. saM. ya. 1 gAthA 122 pR. 26 para bhI hai| 6. dhavala pu. 1 sUtra 115 kI TIkA pR. 357 / "zrutaM matipUrva dvayneka-dvAdazabhedam // 1520: / " [ta. ma.] / 7. jaya dhavala pu. 1 pR. 24 / Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 3 16 jJAnamArgA/366 varaNa ke kSayopazama bahudhA bhinna hote haiM, ataH unake bheda se aura bAhya nimittoM ke bhI bheda se zruta ko honAdhikatA kA sambandha hotA hai / zaGkA - jaba AdyazrutaviSayatA ko prApta hue pravinAbhAvI varNa-pada-vAkya Adi bhedoM ko dhAraNa karane vAle zabdaparigata pudgalaskandha se aura cakSu Adi ke viSaya se saMketayukta puruSa ghaTa se jaladhAraNAdi kAryarUpa anya sambandhI ko athavA agni bhAdi se bhasma Adi ko jAnatA hai taba zruta se zruta kA lAbha hotA hai, zrataH zruta kA matipUrvatva lakSaNa zravyApti doSayukta hai ? samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki vyavadhAna ke hone para bhI pUrva zabda kI pravRtti hotI hai| jaise mathurA se pUrva meM pATaliputra hai / isalie matipUrva-grahaNa meM sakSAt matipUrvaka aura paramparA matipUrvaka bhI grahaNa kiyA jAtA hai / " zrutajJAna ke nimitta se jo jJAna utpanna hotA hai vaha bhI zrutajJAna hI hai| phira bhI 'bhatijJAnapUrvaka zrutajJAna hotA hai' isa sUtra ke sAtha virodha nahIM prAtA, kyoMki ukta sUtra zrutajJAna kI prArambhika pravRtti kI apekSA kahA gayA hai| pUrva nimitta aura kAraNa ye ekArthavAcI haiM / zrutajJAna ke bheda logArAma saMkhamidA praNavakharappe havaMti chaTTAraNA / anagarpamA rukaraNa bhakkharagaM / / 316 // gAthA - padasthAnapatita vRddhi kI apekSA anakSarAtmaka zrutajJAna ke asaMkhyAta lokapramANa bheda hote haiM / akSarAtmaka zrutajJAna kA pramANa dvirUpa vargadhArA meM chaThe vargasthAna ekaTThI meM se eka vAma hai / / 316 / / vizeSArtha - sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka ke jo jaghanya jJAna hotA hai usakA nAma labdhyakSara hai / zaGkA - isakI akSara saMjJA kisa kAraNa se hai ? samAdhAna-nAza ke binA eka svarUpa se avasthita rahane se kevalajJAna prakSara haiN| kyoM usameM vRddhi hAni nahIM hotI / dravyAdhika naya kI apekSA sUkSma nigodalabdhyaparyAptaka jJAna bhI vahI hai, isalie isa jJAna ko akSara kahate haiM / zaGkA - isakA pramAraga kyA hai ? samAdhAna- isakA pramANa kevalajJAna kA anantavA~ bhAga hai / yaha jJAna nirAvaraNa haiM, kyoMki akSara kA ananta bhAga nitya udghATita rahatA hai athavA 1. dhavala pu. 6 pR. 160 161 / 2. dhavala pu. 13 pu. 210 / 3. sarvArthasiddhi 1/201 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400/go, sA, jIvakANDa gAthA 316 isake prAvRtta hone para jIva ke prabhAva kA prasaMga prAtA hai| isa labdhyakSara jJAna meM saba jIvarAzi kA bhAga dene para saba jIvarAzi se anantaguraNe jJAnavibhAgapraticcheda pAte haiN| zA-labdhyakSara jJAna saba jIvarAzi se anantaguNA hai, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-vaha parikarma se jAnA jAtA hai / yathA-"saba jIvarAzi kA uttarottara varga karane para ananta lokapramANa vargasthAna Age jAkara saba pudgala drazya prApta hotA hai| punaH saba pudgala dravya kA uttarottara varga karane para ananta lokamAtra bargasthAna Age jAkara saba kAla prApta hotA hai| puna: saba kAloM kA uttarottara varga karane para ananta lokamAtra vargasthAna Age jAkara saba AkAzazreNI prApta hotI hai| punaH saba AkAzazreNI kA uttarottara varga karane para anantaloka mAtra vargasthAna Age jAkara dharmAstikAya aura adharmAstikAya kA agurulaghu guNa prApta hotA hai / puna: usake bhI uttarottara varga karane para anantalokamAtra vargasthAna Age jAkara eka jIva kA agurulaghuguraNa prApta hotA hai| puna: isake bhI uttarottara varga karane para ananta lokamAtra vargasthAna Age jAkara sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka kAkSarasAvayAsa hotA hai| aisA parivAra meM kahA hai| isa labdhyakSara jJAna meM saba jIvarAzi kA bhAga dene para jJAnAvibhAgapraticchedoM kI apekSA saba jIvarAzi se anantararaNA labdha hotA hai| isa prakSepa ko pratirAzibhUta labadhyakSara jJAna meM milAne para paryAyajJAna kA pramANa utpanna hotA hai| punaH paryAyajJAna meM saba jIvarAzi kA bhAga dene para jo labdha pAve use usI paryAyajJAna meM milAdene para paryAyasamAsajJAna utpanna hotA hai| puna: isake Age anantabhAga vRddhi, asaMkhyAtabhAga vRddhi, saMkhyAtabhAga vRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtamuNavRddhi aura anantaguNavRddhi krama se asaMkhyAta lokamAtra paryAya.. samAsajJAna sthAnoM ke dvicarama sthAna ke prApta hone taka paryAya sabhAsajJAna sthAna nirantara prApta hote rahate haiN| punaH eka prakSepa kI vRddhi hone para antima paryAya samAsa sthAna hotA hai| isa prakAra paryAyasamAsajAna sthAna asaMkhyAta lokamAtra chaha sthAna patita prApta hote haiN| punaH antima-paryAyasamAsajJAna meM saba jIvarAzi kA bhAga dene para jo labdha pAve, usako antima-paryAyasamAsajJAna meM milAne para akSarajJAna utpana hotA hai| yaha akSarajJAna sUkSma nigoda lavadhyaparyAptaka ke anantAnanta labdhyakSaroM ke barAbara hotA hai| isa akSarajJAna se pUrva ke saba jJAna anakSarAtmaka zrutajJAna haiM, jo asaMkhyAta lokapramANa SaTsthAna patita haiN| akSara ke tIna bheda haiM--labdhyakSara, nivRttyakSara aura saMsthAna akssr| sUkSma-nigodalabdhyaparyAptaka se lekara zrutakebalo taka jIva ke jitane kSayopazama hote haiM una saba kI labdhyakSara saMjJA hai| jIvoM ke mukha se nikale hue zabda kI nityakSara saMjJA hai| usa nityakSara ke vyakta aura avyakta aise do bheda haiN| vyakta nirvRttyakSara saMjJI paMcendriya paryAptakoM ke hotA hai| adhyakta nityakSara dvIndriya se lekara saMjJI paMcendriya paryAptaka taka hotA hai| saMsthAnAkSara kA dUsarA nAma sthApanA-akSara hai| zaGkhA --- sthApanA kyA hai ? 1, dhavala pu 13 pR. 262-264 / 2. dhavala pu. 13 pR. 264 // Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAnamAgaMNA / 401 samAdhAna - 'yaha vaha akSara hai' isa prakAra prabheda rUpa se buddhi meM jo sthApanA hotI hai, yA jo likhA jAtA hai, vaha sthApanA akSara hai / zaGkA - ina tIna akSaroM meM se prakRta meM kaunase akSara se prayojana hai ? samAdhAna - labdhyakSara se prayojana hai, zeSa akSaroM se nahIM hai; kyoMki ve jar3a svarUpa haiM / jaghanya labdhyakSara sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka ke hotA hai aura utkRSTa caudaha pUrva dhArI ke hotA hai / jaghanya nirRtyakSara hIndriya paryAptaka zrAdikoM ke hotA hai aura utkRSTa 14 pUrvadhArI ke hotA hai isI prakAra saMsthAnAkSara kA bhI kathana karanA caahie| eka akSara ke dvArA jo zrutajJAna utpanna hotA hai vaha javanya akSara zrutajJAna hai / isa akSarajJAna ke Upara dUsare akSara kI vRddhi hone para akSarasamAsa nAmakA zrutajJAna hotA hai / akSaroM ko milAkara eka pada nAma kA zrutajJAna hotA hai / " isa prakAra eka-eka akSara kI vRddhi hote hue saMkhyAta gAthA 317 jitane akSara haiM utane hI akSarAtmaka zrutajJAna ke bheda haiN| kyoMki eka-eka akSara se eka-eka zrutajJAna kI utpatti hotI hai| akSaroM kA pramANa isa prakAra hai vargAkSara paccIsa, antastha cAra aura USmAkSara cAra isa prakAra taiMtIsa vyaMjana hote haiM / a, , u, R, lR, e, ai, o, au, isa prakAra ye nau svara alaga-alaga hrasva, dIrgha aura pluta ke bheda se sattAIsa hote haiM / zaGkA - e, ai, zro, zrI inake hasva bheda nahIM hote ? samAdhAna--- nahIM, kyoMki prAkRta meM unameM inakA sadbhAva mAnane meM koI virodha nahIM AtA / prayogavAha maM, aH aura ye cAra hI hote haiN| hote haiM / " isa prakAra saba akSara cauMsaTha (64) ekamAtro bhaveddhasvo dvimAtro dIrgha ucyate / trimAtrastu luto jJeyo vyaMjanaM tvaddhaM mAtrakam // 12 // 3 eka mAtrA vAlA hrasva hai, do mAtrA vAlA dIrgha tIna mAtrA vAlA pluta jAnanA cAhie aura vyaMjana artha mAtrA vAlA hotA hai / ina cauMsaTha akSaroM se akSarAtmaka zrutajJAna ke cauMsaTha vikalpa hote haiN| ina prakSaroM kI saMkhyA kI rAzi pramANa 2' kA viralana kara paraspara guNA karane para ekaTThI arthAt 16446744073706551616 prApta hotA hai / isa saMkhyA meM se eka kama karane para pUrNa zruta ke samasta akSaroM kA pramANa prApta hotA hai| itane hI akSarAtmaka zrutajJAna ke vikalpa haiM aura itanA hI utkRSTa zrutajJAna kA pramANa hai / bIsa prakAra ke zrutajJAna kA kathana pajjAyakkhara pada saMghArda dugavArapAI ca ya pAhuDayaM paDivattiyAriNajogaM ca / vatyu pudhvaM ca // 317 // 1. dhavala pu. 13 pR. 264-265 / 2. ghavala pu. 13 pR. 247 / 13 pR. 246 / 3. dhavala pu. 13 pR. 248 / 4. ghavala pu. Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4.02/go. sA. jIvakANDa gAthA 318 tesi ca samAsehi ya vIsavihaM vA hu hodi sudaragANaM / prAvaraNassa vi bhedA tattiyamettA havaMti ti // 31 // gApArtha-paryAya, akSara, pada, saMghAta, pratipattika, anuyoga, prAbhRta prAbhRta, prAbhRta vastu aura pUrva ye dasa aura dasa inake samAsa jaise paryAyasamAsa Adi, isa prakAra zrutajJAna ke bIsa bheda haiN| zrutajJAnAvaraNa ke bhI itane hI bheda hote haiM / / 317-318 / / vizeSArtha--paryAya, paryAyasamAsa, akSara, akSarasamAsa, pada, padasamAsa, saMghAta, saMghAtasamAsa, pratipatti, pratipattisamAsa, anuyogadvAra, anuyogadvArasamAsa, prAbhRtaprAbhRta, prAbhRtaprAbhRtasamAsa, prAbhRta, prAbhRtasamAsa, vastu, vastusamAsa, pUrva aura pUrvasamAsa, ye zrutajAna ke bIsa bheda jAnane caahie| "samAsa" prAbda kA pratyeka ke sAtha sambandha kara lenA cAhie, anyathA zrutajJAna ke bIsa bheda nahIM bana skte| akSara (avinAzI) saMjJaka kevalajJAna ke ananta bhAga pramANa lakayakSara jJAna meM saba jIvoM kA bhAga dene para saba jIvarAzi se anantaguraNe jJAnAvibhAgapraticcheda labdha ko labdhyakSarajJAna meM milAne para paryAyajJAna utpanna hotA hai / zaGkA---paryAya kisakA nAma hai ? samAdhAna -- jJAnAvibhAgapraticchedoM ke prakSepa (milAne) kA nAma paryAya hai| paryAyajJAna meM saba jIbarAzi kA (ananta kA) bhAga dene para jo labdha prAve, usako usI paryAyajJAna meM milA dene para paryAyasa mAsajJAna utpanna hotA hai| (paryAyajJAna meM anantabhAga vRddhi ke hone para) paryAyasamAsajJAna utpanna hotA hai| punaH isake Upara SaTsthAnapatita vRddhiyoM ke dvArA asaMkhyAta lokamAtra paryAyasamAsajJAna utpanna hote haiN| isa prakAra paryAyasamAsajJAna asaMkhyAta lokapramANa prApta hote haiM, parantu paryAyajJAna eka prakAra kA hI hotA hai| prakSepoM kA samAsa jina jJAnasthAnoM meM hotA hai, una jJAnasthAnoM kI paryAya-samAsa saMjJA hai, parantu jahA~ eka hI prakSepa hotA hai, usa jJAna kI paryAya saMjJA hai| paryAyasamAsa jJAnoM ko akSarajJAna ke pUrNa hone taka le jAnA caahie| akSarajJAna ke Age uttarottara eka-eka akSara kI vRddhi se jAne vAle jJAnoM ko akSarasamAsa saMjJA hai| yahA~ akSarajJAna se Age chaha ddhiyA~ nahIM haiM, kintu duguNe-tiguraNe ityAdi Rma se akSaravaddhi hI hotI hai, aisA kitane hI AcArya kahate haiM, parantu kitane hI prAcArya akSara-jJAna se lekara Age saba jagaha kSayopazama jJAna ke chaha prakAra kI vRddhi hotI hai, aisA kahate haiN| kintu unakA yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki samasta zrutajJAna ke saMkhyAtaveM bhAgarUpa akSarajJAna se Upara chaha prakAra kI vRddhiyA~ saMbhava nahIM haiN| 1. dhavala pu.13 pR. 260 para gAthA na. 1 isa prakAra hai-"pajjaya-masvara-pada-saMghAdaya pddibtti-jogdaaraaii| pAhue pAhuDa-vatthU gulbasamAsA ya bokhamvA // 1 // " 2. ghabala pu. 13 pR. 262 / 3. pa.pu. 13 pR. 263-264 / 4. dha.pu. 12 pR. 4.76-480 va pu. 6 pR. 22-23 / Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 316-322 jJAnamArgaNA/403 zaGkA--akSarazrutajJAna ke Upara chaha prakAra kI vRddhi dvArA zrutajJAna kI vRddhi kyoM nahIM hotI? samAdhAna nahIM, kyoMki akSarajAna sakala zrutajJAna ke saMkhyAtaveM bhAga pramAmA hotA hai| ataH usake utpanna hone para saMkhyAta bhAga vRddhi aura saMkhyAta guNa vRddhi hI hotI hai / chaha prakAra kI vRddhiyA~ nahIM hotI, kyoMki eka akSara rUpa jJAna ke dvArA jise bala kI prApti huI hai, usake chaha prakAra kI vRddhi ke mAnane meM virodha pAtA hai| isake grAge svayaM granthakAra paryAya, pAvaramArA kApisAnI kA sAyA pAsthAna natisaddhiyoM kA gAthAnoM dvArA kathana kareMge; isalie yahA~ para unakA kathana nahIM kiyA gayA hai| paryAyajJAna kA svarUpa sahamaNigodaapajjattayassa jAdassa paDhamasamayamhi / havavi hu savajahaNaM rigaccugghAI NirAvaraNam // 31 // suhamaNi, govaapajjattagesu sagasaMbhavesa bhamikaraNa / carimApuNNativakkANAdimavakkaTTiyeya have // 320 // suhamaNigovaapajjattayassa jAdassa paDhamasamayamhi / phAsidiya-madipuvvaM sudaragANaM lakhimakkharayaM // 321 // gadari visesaM jANe suhamajahaNaM tu pajjayaM pAraNaM / pajjAyAvaraNaM puraNa tadaraNaMtaraNANabhedamhi // 322 // gAthArtha- sukSma nigodiyA labdhyaparyApta apane 611 bhavoM meM bhramaga karake antima 612veM laNyaparyApta bhava meM tIna mor3e lekara utpanna hone vAle sUkSma nigodiyA jIva ke utpanna (utpAda) ke prazrama samaya meM arthAt prathama mor3e meM sarva jaghanya nitya-udghATita nirAvararaNa sparzana-indriyajanya-matijJAnapUrvaka labdhyakSara zratajJAna hotA hai| sUkSma nigodiyA labdhyapapti ke isa jaghanyajJAna se paryAyajJAna meM itanI vizeSatA hai ki paryAyajJAnAvaraNa ke kAraNa vaha paryAyajJAna aura usake Age ke jJAnabheda sAvaraNa haiM arthAt labdhyakSa ra jJAna kI taraha nitya-udghATita nahIM haiM / / 316-322 / / vizeSArtha-paryAya zrutajJAna ke sambandha meM dhavalagrantha meM do mata pAye jAte haiN| vargaNA khaNDa meM isa prakAra kathana kiyA gayA hai--"nAza ke binA eka svarUpa se abasthita rahane se kevalajJAna "akSara" saMjaka hai| kyoMki usameM vRddhi aura hAni nahIM hotii| dravyArthika naya kI apekSA sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka kA jJAna bhI vahI hai, isalie yaha jJAna bhI akSara hai| yaha jJAna nirAvaraNa hai, kyoMki akSara kA (kevala jJAna kA) anantavA~ bhAga nitya udghATita rahatA hai athavA isake prAvRta hone para jIva ke prabhAva kA prasaMga pAtA hai| isa labdhyakSara jJAna meM saba jIbarAzi kA bhAra dene para saba 1. pa.pu. 13 pR. 267-268 / 2. mudrita pustakoM meM isa gAthA kI krama saMdhyA 316 hai kintu prakaraNa kI apekSA yaha gAthA 322 honI cAhie / isa kAraNa krama meM parivartana kiyA gayA hai / Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404/go. sA. jIvakANDa gAthA 316-322 jovarAzi se anantaguNe jJAnAvibhAgapraticheda prApta hote haiN| isa prakSepa ko labdhyakSara jJAna meM milA dene para paryAyajJAna kA pramANa utpanna hotA hai (labdhyakSara jJAna meM anantaveM bhAga vRddhi hone para paryAyajJAna utpanna hotA hai)| isa paryAyajJAna meM saba jIvarAzi kA bhAga dene para, labdha ko paryAyajJAna meM milA dene para (anantaveM bhAgavRddhi) paryAyasamAsajJAna hotA hai / puna: isake prAge ananta bhAgavRddhi, asaMkhyAta bhAgavRddhi, saMkhyAta bhAgavRddhi, saMkhyAta guNavRddhi, asaMkhyAta guNavRddhi aura ananta guNavRddhi ke krama se asaMkhyAtalokamAtra paryAyasamAsajJAna nirantara prApta hote haiM, yahA~ para mAtra labdhyakSarajJAna ko nitya udghATita nirAvaraNa kahA gayA hai, paryAyajJAna ko nirAvaraNa nitya udghATita nahIM kahA gayA hai / paryAya kisakA nAma hai ? jJAnAvibhAgapraticchedoM kA nAma paryAya hai| unakA samAsa jina jJAnarathAnoM meM hotA hai, una jJAnasthAnoM kI paryAyasamAsa saMjJA hai, parantu jahA~ eka hI prakSepa hotA hai, usa jJAna kI paryAyasaMjJA hai| dUsarA mata isa prakAra hai-kSaraNa arthAt vinAza kA abhAva hone meM kevalajJAna akSara hai| usakA anantavA~ bhAga paryAya nAma kA matijJAna hai| vaha paryAya nAma kA matijJAna va kevalajJAna nirAvaraNa aura avinAzI haiN| isa sUkSma-nigoda labdhi-akSara se jo zrutajJAna utpanna hotA hai vaha kArya meM kAraNa ke upacAra se paryAya kahalAtA hai| isa paryAya zrutajJAnase jo anantaveM bhAga adhika zrutajJAna hotA hai vaha paryAyasamAsajJAna kahalAtA hai| anantabhAga vRddhi, asaMhayAtabhAgavRddhi, saMkhyAta bhAga vRddhi, saMkhyAta guNavRddhi, asaMkhyAta guNavRddhi aura ananta guNa vRddhi ina chahoM vRddhiyoM ke samudAyAtmaka yaha paisthAna vRddhi hotI hai / / isa dUsare mata meM sarvajaghanya matijJAna ko paryAya saMjJA hai| vaha matijJAna sarvajaghanya labdhyakSara zrutajJAna ko kAraNa hai, ataH kArya meM kAraga kA upacAra karake usa zrutajJAna (labdhyakSara zrutajJAna) ko bhI paryAyajJAna kahA gayA hai| arthAt paryAya nAmaka matijJAna ke samAna paryAya zrutajJAna bhI nirAbaraNa nitya udghATita hai| kintu pUrvamata meM labdhyakSara zrutajJAna ke Upara anantabhAga vRddhi hone para paryAya jJAna kI utpatti hai| vahA~ para labdhyakSara zrutajJAna nirAvaraNa nitya-udghATita kahA gayA hai, paryAyajJAna meM eka prakSepa kI vRddhi ho jAne se usako nitya-udghATita nirAbaraNa nahIM kahA gayA hai| ina donoM matoM ko dRSTi meM rakhate hue sambhavata: upayukta gAthAoM kI racanA huI hai| ina donoM matoM meM se kaunasA mata ThIka hai. yaha kahIM nahIM kahA jA sakatA, kyoMki vartamAna meM zrutakevalI kA abhAva hai| ata: donoM matoM kA saMkalana kara diyA gayA hai| labdhyaparyAptaka sUkSmanigoda jIva meM nitya udghATita tathA AvaraNarahita jJAna kahA gayA hai, yaha bhI sUkSma nigoda meM jJAnAvaraNa karma ke sarva jaghanya kSayopazama kI apekSA se grAvaraNa rahita hai, kintu sarvathA prAvaraNarahita nahIM hai| yadi usa jaghanyajJAna kA bhI prAvaraNa ho jAe to jIva kA hI prabhAva ho jaaegaa| vAstava meM to japarivartI kSAyopazamika jJAna kI apekSA aura kevalajJAna kI apekSA vaha jJAna bhI prAvaraNasahita hai; kyoMki saMsArI jIvoM ke kSAyikajJAna kA abhAva hai, isalie 1. dha.pu. 13 pR. 262-264 / 2. gha.pu. 13 pR. 264 / 21-22 / 3. dhavala pu. 13 pR. 264 / 4, dhavala pu. 6 pR. Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 323-331 jAnamArgagA/105 nigodiyA kA jJAna kSAyopazamika hI hai| yadi yAtmA ke ekapradeza meM bhI kevalajJAna ke aMza rUpa nirAbaraNa jJAna hove to usa ekasa deza se bhI lokAloka pratyakSa ho jAve, kintu vaha nigodiyA phA nityaudghATita jJAna sabase jaghanyajJAna hone se sabase thor3A jAnatA hai, yaha tAtparya hai / ' SaTsyAnavRddhi kA svarUpa avaruvarismi aNaMtamasaMkhaM saMkhaM ca bhAgavaDDhIe / saMkhamasaMkhamaNataM guNavaDDhI hoMti hu kameNa // 323 // jIvANaM ca ya rAso asaMkhalogA baraM khu saMkhejja / bhAgaguNamhi ya kamaso avadvidA hoti chaTThAraNA / / 324 // untrakaM caurakaM paNachassattaka aTTha-aMka ca / chancaDDhINaM sara kamaso saMviTTikaraNa? // 325 // aMgulaprasaMkhabhAge pubbagavaDDhIgade du paravaDDhI / eka vAraM hodi hu puNo puraNo carima uDDhittI // 326 / / AdimachaTThAraNamhi ya paMca ya vaDDhI havaMti sesesu / chanvaDDhIyo hoti hu sarisA savattha padasaMkhA // 327 // chaThThANANaM prAdI aTThaka hodi carimamuyyaka / jamhA jahaNaNAra aTThaka hodi jiraga diTTha // 328 / / ekkaM khalu aTThakaM sattaka kaMDayaM lado heTThA / ruvAhiyakaMDaeNa ya guriSadakamA jAvamuvvakaM // 326 / / samvasamAso riNayamA rUvAhiyakaMDayassa baggassa / bibassa ya saMvaggo hoditti jiNehi riNaddiTTa // 330 // ukkassasaMkhametaM tatticautthekadAlachappaNNaM / sattadasamaM ca bhAga gaMtUraNaya laddhiakkharaM duguNaM // 33 // gAthArtha - jaghanya ke Upara krama se anantabhAga vRddhi, asaMkhyAtabhAga vRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi aura anantaguNavRddhi hotI hai / / 323 / / samasta jovarAzi, asaMkhyAta lokapramANa rAzi, utkRSTa saMkhyAta rAzi ye tIna rAzi, pUrvokta anantabhAgavRddhi prAdi chaha - - - 1. vRhada davyasaMgraha gAthA 3 kI saMskRta TIkA-- "yacca labdhyaparyAptasUkSmanigodajIne ninyovaghATa nirAbaraNajJAnaM zrayale tadapi sukSmanigomavaMjaghanyakSayopazamApekSayA nirAbaragaM, na ca sarvathA |................kintu ditAdityavimbavata niviDalocanapaTalabada vA stoka prakAzayatItyarthaH / " vRhadatavyasaMgraha, zrI gaNeza varNI di. jaina graMthamAlA, pR.66-67| Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406/go. sA. jIvakANDa gAthA 323-331 sthAnoM meM bhAmAhAra athavA guNAkAra kI klama se avasthita rAzi haiM // 324 / / saMdRSTi ke lie krama se chaha vRddhiyoM kI ye saMjJA hai urvata, caturaGka, paMcAkU, SaDaGka, saptAGka, aSTAGka // 325 / / aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa pUrva vaddhi honepara eka bAra uttaravaddhi hotI hai| pUnaH punaH yaha krama caramavaddhi paryanta hotA hai // 326 // Adi SaTsthAna meM pAMca diyA hotI hai| zeSa sarva SaTsthAnoM meM chaha vRddhiyA~ hotI haiN| padoM kI saMkhyA sarvatra saraza hai / / 327 / / SaTsthAnoM meM pAdisthAna aSTAGka aura antima sthAna urvaGka hotA hai| kyoMki jaghanya jJAna bhI aSTAGga hai aisA jinendra ne kahA hai / / 328|| eka SaTsthAna meM eka hI aSTAGka aura saptAGka kANDaka pramANa hote haiN| usake nIce urvaka taka eka adhika kANDaka pramANa se krama se guNita karate jAnA cAhie // 32 // sarva vRddhiyoM kA jor3a eka adhika kANDaka ke barga ko aura dhana ko paraspara guNA karane se prApta hotA hai, aisA jinendra ne kahA hai / / 330 // utkRSTa saMkhyAtamAtra asaMkhyAtabhAga vRddhisthAnoM ke ho jAne para athavA utkRSTa saMkhyAta ke tIna cauthAI sthAnoM ke hojAne para athavA ikatAlIsa baTA chappana se gRNita utkRSTa saMkhyAta, itane sthAnoM ke ho jAne para athavA utkRSTa saMsthAta ke sAta baTA dasa sthAnoM ke ho jAne hara labdhyakSara jJAna duguNA ho jAtA hai / / 331 // vizeSArtha-anantabhAga buddhi, asaMkhyAta bhAgavRddhi, saMkhyAta bhAgavaddhi, saMkhyAta guNavRddhi, asaMkhyAta guNavRddhi aura ananta guragavRddhi; ina chahoM vRddhiyoM ke samudAyAtmaka yaha eka SaDvRddhisthAna hotA hai / / anantabhAga vRddhisthAna kANDaka pramANa jAkara eka bAra asaMkhyAta bhAgavRddhi hotI hai| phira bhI kANDakapramAraga anantabhAgavRddhi ke sthAna jAkara dvitIya bAra asaMkhyAta bhAgavRddhi hotI hai| isa krama se kANDaka pramANa asaMkhyAta bhAga vRddhiyoM ke ho jAne para punaH kANDaka pramANa anantabhAga jAkara saMkhyAta bhAga vRddhi hotI hai| pazcAt pUrvoddiSTa samasta adhastana adhvAna jAkara dvitIya vAra saMkhyAtabhAga vRddhi hotI hai| puna: utanA mAtra adhvAna jAkara tRtIya bAra saMkhyAta bhAga vRddhi hotI hai| isa prakAra kANDaka pramANa saMkhyAta bhAga vRddhiyoM ke ho jAne para, saMkhyAta bhAga vRddhi kI utpatti ke yogya eka anya adhyAna jAkara eka bAra saMkhyAtaguNa vRddhi hotI hai| pazcAta punaH (pUrvoddiSTa) samasta adhastama adhvAna jAkara dvitIya bAra saMkhyAtaguNa vRddhi hotI hai| isa vidhi se kANDaka pramANa saMkhyAtaguNavRddhiyoM ke ho jAne para, punaH saMkhyAtaguNavRddhi viSayaka eka anya adhvAna jAkara asaMkhyAta guNavRddhi hotI hai| phira adhastana samasta adhvAna jAkara dvitIya bAra asaMkhyAta guNavRddhi hotI hai| isa prakAra kANDaka pramANa asaMkhyAta guNavRddhiyoM ke ho jAne para, puna: asaMkhyAta gurAvRddhiviSayaka eka anya adhvAna jAkara eka bAra anantaguNavRddhi hotI hai| yaha eka SaTsthAna hai| aise asaMkhyAta lokamAtra SaTsthAna hote haiM / 2 kANDaka prarUpaNA meM ananta bhAgavRddhikANDaka, asaMkhyAtabhAgavuddhikANDaka, saMkhyAtabhAgavRddhikANDaka, saMkhyAtaguNavRddhikANDaka, asaMkhyAtaguragabRddhikANDaka, anantaguNavRddhikANDaka hote haiM // 202 / / SaTsthAna prarUpaNA meM anantabhAgavRddhi kisa vRddhi ke dvArA vRddhiMgata huI hai ? anantabhAgavRddhi saba jIvoM se vRddhigata huI hai| itanI mAtra vRddhi hai // 204 / / " yahA~ para saba jIvarAzi kI saMkhyA se prayojana hai| saba jIvarAzi kA jaghanya sthAna meM bhAga dene para jo labdha ho vaha vRddhi kA pramANa hai| jaghanyasthAna ko pratirAzi karake usameM vRddhiprApta prakSepa ko milAne se ananta bhAgavRddhi kA prathamasthAna 1. pa.pu. 6 pR. 22 / 2. gha.su. 12 pR. 120-121 / 3. gha.pu. 12 pR. 128 / 4. dha.pu. 12 pR. 135 / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 323-331 jJAnamArgApA/107 ka utpanna hotA hai|' asaMkhyAtabhAgavRddhi prasaMkhyAtalokabhAgavRddhi dvArA hotI hai| itanI mAtra vRddhi hotI hai // 206 // "asaMkhyAtaloka" aisA kahane para jina bhagavAna ke dvArA (dhutakevalI ke dvArA) jinakA svarUpa jAnA gayA aise asaMkhyAta lokoM kA grahaNa karanA cAhie, kyoMki isa sambandha meM viziSTa upadeza kA abhAva hai| anantabhAgavRddhikANDaka ke antima anantabhAgavRddhisthAna meM prasaMkhyAtaloka kA bhAya dene para jo labdha ho usako usI meM milA dene para asaMkhyAta bhAgavRddhi kA prathama sthAna utpanna hotA hai| yaha sthAnAntara adhastana sthAnAntara se anantaguNA hotA hai / guNAkAra asaMkhyAtaloka se apavartita eka adhika saba jIvarAzi hai|' isakA spaSTIkaraNa mAnA ki usa vivakSita sthAna ke pravibhAgapraticcheda "ka" haiM, jisake ki vAda vAlA sthAna antima anantabhAgavRddhisthAna hai; aura ThIka tatpazcAt asaMkhyAtabhAgavRddhisthAna prAtA hai / to vivakSita sthAna ke avibhAga praticcheda == 'ka' ata: isake Upara hone vAlI anantabhAgavRddhi - ---- jIvarAzi ataH "ka" avibhAga praticchedoM meM ukta anantabhAgavRddhi ko milAne para-- (jIvarAzi xka) + ka jIvarAzi jIvarAzi yahI antima anantabhAgavRddhi sthAna hai| aba isake ThIka bAda asaMkhyAtabhAga vRddhisthAna hai| vaha itanA hogA := antima anantabhAgavRddhisthAna + antima anantabhAgavRddhi sthAna kA asaMkhyAtAbhAga (jIvarAzi - ka) + ka (jIvarAzi x ka) + ka jIvarAzi jIvarAzi x asaMkhyAtaloka ka (jIvarAzi + 1 ka (jIvarANi+1) jIvarANi + jIbarAzi - asaM. loka ka(jIvarAzi 1) noTa --isa asaMkhyAtabhAgavaddhisthAna meM mAtra vRddhi = --- __ jIvarAzi x asaM.loka aba adhastana sthAna meM vRddhi thI = ----- ...... {A) jIvarAzi - -- --- - - - - -- - + - itanI hai| 1. dha.pu. 12 pR. 135 / 2. gha.pu. 12 pR. 151 / 3. dhavala pu. 12 pR. 151 / Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408/go. sA. jIvakANDa gAthA 323-31 ... (B) - - X - ---- ka (jIvarAzi+1) yahAM asaMkhyAta bhAgavRddhi hai = - ___ jIvarAzi x asaM. loka aba adhastana sthAna kI vRddhi (A) se asaMkhyAtabhAgavRddhi (B); kitanI guNI hai ? ise mAta karane ke lie mArgakhyAta gAji (B) kAlanta smAraka vRddhi arthAt anantabhAgavRddhi (A) kA bhAga denA par3egA? ___ ka (jIvarAzi+1) ka bhAga dene para - jIvarAzi x asaM. loka jIvarAzi ka (jIvarAzi :- 1) jIvarAzi jIvarAzi x asaM.loka ka Upara ke ka aura jIvarAzi ko nIce ke ka aura jIvarAzi se apavartita karane para yAnI kATane para, yAnI sadRza dhana kA apanayana karane para : (jIvarAzi 1) asaMkhyAta loka = asaMkhyAta loka se bhakta eka adhika jIvarAzi / isa prakAra yaha siddha huA ki guNakAra asaMkhyAta loka se apavartita eka adhika saba jIvarAzi pramANa hai| __ saMkhyAtabhAgavRddhi eka kama jaghanya asaMkhyAtabhAgavRddhi dvArA vRddhi ko prApta hotI hai // 20 // 'eka kama jaghanya asaMkhyAta' se utkRSTa saMkhyAta kA grahaNa hotA hai / isa utkRSTa saMkhyAta kA eka adhika kANDaka se guNita kANDaka pramAraNa vRddhiyoM meM se antima anantabhAga vRddhi sthAna meM bhAga dene para jo labdha ho usako usI sthAna meM pratirAzi karake milAne para saMkhyAtabhAgavRddhi kA prathama sthAna hotA hai| isameM se eka avibhAgapraticcheda kama hone para sthAnAntara hotA hai| yaha adhastana anantabhAgavRddhi sthAnAntaroM se anantagaraNA hai| asaMkhyAtabhAgavRddhi sthAnAntaroM se asaMkhyAtaguNA hai| uparibha anantaguNavRddhi ke adhastana anantabhAgavRddhi sthAnAntaroM se anantaguNA hai / asaMkhyAtaguNavRddhi ke adhastana asaMkhyAta bhAgavRddhi sthAnAntaroM se asaMkhyAtaguNA hai / anantaguNavRddhi ke adhastanavartI saMkhyAta bhAgavRddhi sthAnAntaroM se saMkhyAtaveM bhAga se hona, saMkhyAtaguNA hIna athavA asaMkhyAtaguNAhIna hai / ' saMkhyAta guNavRddhi eka kama jaghanya asaMkhyAta guNavRddhi se vRddhiMgata hotI hai| kANDaka pramANa saMkhyAtabhAga vRddhiyAM jAkara phira prAge saMkhyAta bhAga vRddhi ke viSaya meM sthita anantabhAgavRddhi sthAna ko utkRSTa saMkhyAta se guNita karane para saMkhyAtaguNavRddhi hotI hai| aghastana sthAna meM isa 1. dha.pu. 12 pR. 154 / 2. gha.pu. 12 pR. 154 5 155 / 3. pa.pu. 12 pR. 155 / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 326-331 jJAnabhArA/406 vRddhi ko milAne para saMkhyAtaguNavRddhi kA prathama sthAna hotA hai| yaha sthAna gradhastana urva sthAnAntaroM kI vRddhi se pranantaguNa vRddhi vAlA hotA hai, caturaMka sthAnAntaroM kI vRddhi se asaMkhyAtaguNa vRddhi vAlA, paMcAMka sthAnAntaroM kI vRddhi se prasaMkhyAtaguNavRddhi vAlA hotA hai / " uparima bhraSTA ke adhastana urvaka sthAnAntaroM se anantaguraNA, prathama SaT sthAna meM uparima prathama saptAMka se stana caturaMka sthAnAntaroM se asaMkhyAta guNA tathA dvitIya asaMkhyAtaguNa vRddhi se adhastana saMkhyAtabhAga vRddhi sthAnAntaroM se saMkhyAtaguNA, saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNA hIna athavA prasaMkhyAtaguNA hona hai / asaMkhyAta guNavRddhi prasaMkhyAta loka guNAkAra se vRddhigata hai / / 212 // kANDakapramANa chaha aMkoM ke ho jAne para yathAvidhi vRddhi ko prApta upari SaDaMka ke viSaya (sthAna) meM sthita antima uka ko asaMkhyAta lokoM se guNita karane para asaMkhyAta guNavRddhi utpanna hotI hai| urvaka ko pratirANi karake usameM use (arthAt vRddhi ko ) milAne para asaMkhyAtaguraNa vRddhisthAna hotA hai| asaMkhyAta guNavRddhi meM se eka vibhAga praticcheda kama kara dene para sthAnAntara" hotA hai / yaha pradhastana zranantabhAgavRddhi sthAnAntaroM se anantaguNA asaMkhyAta bhAga vRddhi, saMkhyAta bhAga vRddhi aura saMkhyAtaguNa vRddhi sthAnAntaroM se asaMkhyAtaguraNA, uparima guNavRddhi sthAna ke nIce sthita ananta bhAgavRddhi sthAnAntaroM se ananta guNA, asaMkhyAta bhAga vRddhi sthAnAntaroM se asaMkhyAta guNA, saMkhyAta bhAgavRddhi sthAnAntaroM se saMkhyAta gugA saMkhyAtabhAga hIna, saMkhyAtaguNa hIna athavA prasaMkhyAtaguNa hIna tathA saMkhyAta guNavRddhi va zrasaMkhyAta guNavRddhi sthAnAntaroM se zrasaMkhyAtaguNAhIna hai / Age jAnakara lejAnA caahie| * anantaguNavRddhi saba jIvoM ke guraNAkAra se vRddhiMgata hai || 214 // 1 zradhastana uvaka ko saca jIvarAzi se guNA karane para ananta guNavRddhi hotI hai| usI ko pratirAzi karake anantaguNavRddhi ke milAne para anantaguNavRddhi sthAna hotA hai / yahA~ para bhI sthAnAntaroM se tulanA karanI caahie| isa prakAra asaMkhyAta loka mAtra padsthAnoM meM sthita vRddhiyoM kI prarUpaNA karanI cAhie / yahA~ anantabhAga vRddhi kI urvaka saMjJA hai, asaMkhyAtabhAga vRddhi kI caturaMka, saMkhyAtabhAgavRddhi kI paMcAMka, saMkhyAtaguNavRddhi ko SaDaMka, prasaMkhyAta guNavRddhi kI saptAMka aura anantaguNavRddhi kI aSTaka saMjJA jAnanI cAhie / " u aura 3 kA aMka ( 3 ) sadRza hai isalie anantabhAgavRddhi kI saMjJA tryaMka na rakha kara urvaka rakhadI gaI, prayojana tIna ke aMka se hI hai| kyoMki tIna, cAra, pA~ca, chaha, sAta, ATha ye chaha sthAna ho jAte haiN| zeSa sthAnoM kI caturaMka grAdi saMjJA yathAkrama saMkhyA dI gaI hai| zaGkA aSTAMka kise kahate haiM ? samAdhAna - adhastana urvaka ko saba jIvarAzi se guNita karane para jo prApta ho utane mAtra se jo stana uka se adhika sthAna hai, vaha aSTAMka hai / zaGkA - jaghanya sthAna praSTAMka hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna- 'jaghanya sthAna se anantabhAgavRddhisthAnoM kA koDaka jAkara prasaMkhyAta bhAga vRddhi kA 1. ghavala pu. 12 pR. 155-156 / 2. vala pU. 12 pR. 156 / 156-157 / 5. dhavala pu. 12 pR. 157-156 / 6. dhavala pu. 3. dha. pu. 12 pR. 12 pR. 170 / 156 / 4. dhavala pu. 12 pR. 7. dhavala pu. 12 pR. 131 / Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 / go. sA. jIvakANDa gAthA 323-331 sthAna hotA hai|' yaha jo prarUpaNA kI gaI hai usase jAnA jAtA hai ki jaghanya sthAna urvaka nahIM hai| kyoMki urvaka hone para samasta kANDaka pramANa gamana ghaTita nahIM hotA / vaha caturaMka bhI sambhava nahIM hai, kyoMki kANDa prasAraNa asaMkhyAta bhAgavRddhiyAM jAkara prathama saMkhyAta vRddhi hotI hai| aisA vahIM kahA gayA hai ! vaha paMcAMka bhI nahIM ho sakatA, kyoMki saMkhyAta bhAgavRddhi kANDaka jAkara saMkhyAtaguNavRddhi hotI hai, aisA kahA gayA hai| vaha SaSThAMka bhI sambhava nahIM hai, kyoMki kANDaka mAtra saMkhyAta guNavRddhi jAkara prasaMkhyAta guNavRddhi hotI hai, aisA vacana hai| vaha saptAMka bhI nahIM ho sakatA, kyoMki kANDaka pramANa asaMkhyAta guNavRddhi jAkara ananta guNavRddhi hotI hai aisA sUtra vacana hai / ataeva parizeSa svarUpa se vaha jaghanya sthAna RSyAMka hI hai / " kyoMki jaghanya sthAna graSTAMka hai ataH prathama SaTsthAna meM anantaguNavRddhi sambhava nahIM hai / zeSa sthAnoM meM prathama sthAna ananta guNavRddhi kA hotA hai ataH zeSa SaT sthAnoM meM chahoM vRddhiyA~ sambhava haiM kintu prathama paT sthAna meM pA~ca vRddhiyA~ hotI haiM / zaGkA-kANDaka kA pramANa kitanA hai ? samAdhAna -- kANDaka kA pramANa aMgula kA prasaMkhyAtavA~ bhAga hai| usakA (aMgula kA ) bhAgahAra kyA hai, viziSTa upadeza kA abhAva hone se usakA parijJAna nahIM hai / anantabhAgavRddhikANDaka pramANa jAkara asaMkhyAta bhAga vRddhi kA sthAna hotA hai / / 215 3 | 3 anantabhAgavRddhiyoM ke kANDaka kA varga aura eka kANDaka jAkara saMkhyAta bhAgavRddhi kA sthAna hotA hai // 220 // * eka asaMkhyAta bhAga vRddhi ke nIce yadi kANDaka pramANa ananta bhAga vRddhiyA~ hotI haiM to eka adhika kANDaka pramANa asaMkhyAta bhAga vRddhiyoM ke nIce ve (anantabhAga buddhiyA~) kitanI hoMgI, isa prakAra pramANa se phalaguNita icchA ko apavartita karane para [ ( kANDaka ) x ( kANDaka + 1 ) ] kANDaka sahita kANDaka ke varga pramANa anantabhAga vRddhiyA~ hotI haiM / aMka saMdRSTi meM kANDaka - 4 4x (4+1)- [(4x 4 ) + 4] itanI anantabhAga bRddhiyA~ binA saMkhyAta bhAgavRddhi utpanna nahIM ho sakatIM / zaGkA - saMkhyAta bhAga vRddhi ke nIce kANDakapramANa ho asaMkhyAta bhAga vRddhiyA~ hotI haiN| praba rAzika karane para eka adhika kANDaka anantabhAga vRddhisthAnoM kA utpanna karAnA kaise yogya hai ? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki saMkhyAtabhAga vRddhi ke nIce prasaMkhyAta bhAgavRddhiyA~ kANDaka pramANa hI hotI haiM, kintu anya eka prasaMkhyAtabhAga vRddhi ke viSaya (sthAna) ko prApta hokara saMsthAta bhAga vRddhi ke yogya gradhvAna meM asaMkhyAta bhAga vRddhi na hokara saMkhyAta bhAga vRddhi utpanna hotI hai| isalie ukta kathana doSa ko prApta nahIM hotA / asaMkhyAta bhAga vRddhiyoM kA kANDaka varga va eka kANDaka jAkara (16+4) saMkhyAta guNavRddhi kA sthAna hotA hai / / 221|| eka saMkhyAtabhAga vRddhi ke nIce yadi kANDakapramANa asaMkhyAta bhAga 1. ghavala pu. 12 pR. 130-131 / 2. dhavala pu. 12 pR. 163 / 3. dhavala pu. 12 pR. 163 / 4. ghavala pu. 12 pR. 126 / 5. ghabala pu. 12 pR. 166-167 / 6. dhavala pu. 12 pR. 167 / Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 323-331 zAnabhAga/411 vRddhiyA~ pAyI jAtI haiM to eka adhika kANDaka pramANa saMkhyAtabhAga vRddhiyoM ke nIce ve kitanI pAyI jaaveNgii| isa prakAra pramANa se phalaguriNata icchA ko aparivartita karane para kANDakAsahita kANDakavargapramANa asaMkhyAta bhAga vRddhiyA~ hotI haiM / ' saMkhyAta bhAga ddhiyoM kA kANDaka varga aura eka kANDaka jAkara (16+4) asaMkhyAta guNavRddhi kA sthAna hotA hai // 222 / / eka saMkhyAta guraga vRddhi ke nIce saMkhyAta bhAga vRddhiyA~ hotI haiM to eka adhika kANDaka pramANa saMkhyAta guNavRddhiyoM ke nIce ve kitanI hoMgI; isa prakAra pramANa se phalaguriNata inchA ko apartita karane para kANDaka sahita kANDakavargapramAraga saMkhyAta bhAga vRddhiyAM hotI saMkhyAtaguNa vRddhiyoM kA kANDaka-varga aura eka kANDaka jAkara (16+4) anantaguNavRddhi kA sthAna hotA hai / / 223 / / eka asaMkhyAtaguNa vRddhi ke nIce yadi kANDaka pramANa saMkhyAtaguNavRddhiyA~ hotI hai to eka adhika kANDaka pramANa asaMkhyAta guNavRddhiyoM ke nIce ve kitanI hoMgI, isa prakAra pramANa se phalaguNita icchA ko apavartita karane para aSTAMka ke nIce kANDaka sahita kANDakA varga pramANa saMkhyAtaguNavRddhi sthAna hote haiN|' isa prakAra eka SaT-sthAna-patita ke bhItara ananta bhAga vRddhiyA~ pAMca kANDakoM kI anyonyAbhyasta rAzi (444444444 arthAt 44421024) va cAra kANDaka varga ke varga, tathA chaha kApaDakaghana, va cAra kANDakavarga aura eka kANDaka pramANa haiN| aMka saMdRSTi 1024 + (256 + 256 : 256+256) + (64 + 64 + 64+64 + 64 + 64) + (16+16+ 16+16+4 itanI bAra anantabhAga vRddhi hotI hai| asaMkhyAtabhAgavRddhiyo eka kANDakAvarga saMvarga va tIna kANDakaghana tathA tIna kANDaka varga aura eka kANDaka pramANa hotI hai 256 + (64+64+64) + (16 +16+ 16) +4 / saMkhyAta bhAga vRddhiyAM kANDaka dhana va do kANDaka varga aura eka kANDaka pramANa hotI haiN| 64+ (16 +16) + 4 / saMkhyAta guNavaddhiyo kANDakavarga va kANDakapramANa hai-16+4| asaMkhyAta guNavaddhiyA~ kANDaka pramANa -4 / aSTAMka eka hai jo jaghanya sthAna hai| isa sambandha meM nimnalikhita sutra bhI hai-"anantaguNavRddhi ke nIce anantabhAga vRddhiyA~-pAMca bAra guriNata kANDaka, cAra kANDakavargAvarga, chaha kANDakaghana, cAra kANDakavarga aura kANDaka pramANa hotI hai / (444444444-1024) + (4 kANDakavargAvarga= 44256) + (4346) + (4244) + 4 athavA 1024 + 256 + 256 + 256 + 256 64 + 64 + 64 + 64 / 64 |- 64+16 + 16+16+16+ 4 // 22 // anantaguNavRddhi ke nIce asaMkhyAta bhAga vRddhiyA~ eka kANDakavargAvarga, tIna kANDakaghana, tIna kANDakavarga aura eka kANDaka hotI hai / / 228 / / [(4445) + (4343) + (4243)+ 4] athavA [256+64+64 + 64 -- 16 + 16 + 16 + 4] " anantabhAga vRddhisthAna ke nIce saMkhyAta bhAga vRddhiyoM kA pramANa eka kANDaka ghana, do kANDaka varga aura eka kANDaka hotA hai [43(4242)+4] 226 / / athavA [64 + 16 + 16 + 4] 1. dhavala pu. 12 pR. 167 / 2. pakSala pu. 12 pR. 167-168 / 3. ghabala pu. 12 pR. 16 / 4. dhavala pu. 12 pR. 162-133 / 5. dhavala pu. 12 pR. 201 / 6. dhavala pu. 12 pR. 201 / 7. pa.pu. 12 pR. 166 / Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412/ go. sA. jokkANDa gAthA 323-331 saMkhyAtaguNavRddhiyoM kA kANDakavarga aura kANDaka (16+4) jAkara anantaguNavRddhi kA sthAna hotA hai // 223 // yahA~ sarvatra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kApaika ko aGkasaMdRSTi cAra (4) kA aGka hai| asaMkhyAta guNavRddhi kANDaka pramANa jAkara ananta guNavRddhi kA sthAna utpanna hotA hai / / 116 // zaGkA--- saMkhyAta bhAgavRddhi krama se bar3hate hue jaghanya sthAna kitanA adhvAna jAkara duguNA ho jAtA hai ? samAdhAna - ajJAnI janoM ko buddhi utpanna karAne ke lie tIna prakAra se duguNavRddhi kI prarUpaNA kI gaI hai| vaha sthUla, sUkSma aura madhyama ke bheda se tIna prakAra hai| sthala prarUpaNA isa prakAra hai-jaghanya sthAna ke prAge utkRSTa saMkhyAta pramAga saMkhyAta bhAga vaddhi sthAnoM ke baM duguNa vRddhi hotI hai, kyoMki utkRSTa saMkhyAta pramANa saMkhyAta prakSepoM se eka jaghanya sthAna ke utpanna hone se vRddhijanita jaghanya sthAna ke sAtha aogha jaghanya sthAna usase duguNA ho jAtA hai| zaGkA yaha prarUpaNA sthUna kaise hai ? samAdhAna-kyoMki isameM pizula AdikoM ko chor3akara prakSepoM se hI utpanna jaghanya sthAna se duguNatva kI prarUpaNA kI gaI hai / madhyama prarUpaNA isa prakAra hai-aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra saMkhyAta bhAga vRddhisthAnoM meM utkRSTa saMkhyAta mAtra saMkhyAta bhAga vRddhisthAnoM ke prathama sthAna se lekara racanA karanI caahie| unameM utkRSTa saMkhyAta kA tIna caturtha bhAga mAtra (1) adhvAna Age jAkara duguNa vRddhi hotI hai| utkRSTa saMkhyA ke lie saMdRSTi meM solaha (16) aGka grahaNa kiye jAte haiN| utkRSTa saMkhyAta kA jaghanya sthAna meM bhAga dene para saMkhyAtabhAgavRddhi hotI hai| usako jaghanya sthAna meM milAne para prathama saMkhyAtabhAgavRddhi sthAna hotA hai| do prakSepoM aura eka pizula ko jaghanya stha milAne para dvitIya saMkhyAtabhAga vRddhi sthAna utpanna hotA hai| tIna prakSepoM, tIna pizuloM aura eka pizulApizula ko jaghanyasthAna meM milAne para tRtIya saMkhyAtabhAga vRddhisthAna hotA hai| cAra prakSepoM, chaha pizuloM, cAra pizulApizuloM aura eka pizulApizulapizula ko jaghanya sthAna meM milAne para caturtha saMkhyAta bhAga vaddhi sthAna hotA hai| isa prakAra se prAge bhI jAnakara lejAnA caahie| vizeSa itanA hai ki prakSepa ekase lekara eka adhika kramase bar3hate haiN| pizula eka kama bIte hue adhvAna ke saMkalana svarUpa se bar3hate haiN| pizulApizula do kama gaye hue adhvAna ke dvitIya bAra saMkalana ke svarUpa se bar3hate haiN| pizulApi zulapizula tIna kama gaye hue adhvAna ke tRtIya bAra saMkalana svarUpa se jAte haiN| isa prakAra se Age bhI kahanA caahie| unakI yaha saMdRSTi hai 1. zravala pu. 12 pR. 168 / 2. dhavala pu. 12 pR. 165 / 3. dhavala pu. 12 pR. 174-174 / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgadarzaka :- AcArya zrI suvihiAsAgara jI mahArAja gAthA 323-331 jAnamArgA/413 saMdRSTi meM yahA~ prakSepa bAraha (12), pizula bAsaTha (66) aura pizulApizula do sau bIsa (220) mAtra haiN| isaprakAra sthApita karake duguNI vRddhi ko prarUpaNA karate haiM / zaGkA - uttRSTa saMkhyAta ke tIna caturtha bhAga 000000000000 (1641-12) mAtra prakSepa haiN| inako pRthaka sthA0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 pita karake phira yahAM utkRSTa saMnyAta ke catartha bhAga 0000000000 mAtra sakala prakSepa yadi hote haiM to dugunI vRddhi kA 00000000 sthAna hotA hai parantu itanA hai nhiiN| ataeva yahA~ duguNI vRddhi nahIM utpanna hotI hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki pizuloM kI apekSA utkRSTa saMkhyAta ke caturtha bhAga mAtra prakSepa pAye jAte haiM / yathA- utkRSTa saMkhyAta ke tIna caturthabhAga mAtra Age jAkara sthita saMkhyAttabhAgavRddhisthAna meM utkRSTa saMkhyAta ke eka kama tIna caturtha bhAga ke saMkalana pramANa pizula haiN| eka ko Adi lekara eka adhika krama se sthita unakA samIkaraNa karane meM prathama sthAna ke eka pizula ko grahaNa kara antima pizuloM meM milAne para utkRSTa saMkhyAta ke tIna caturtha bhAga mAtra piMzula hote haiN| dvitIya sthAna meM sthita do pizuloM ko grahaNa vAra do kama dvicarama pizuloM meM milAne para yahA~ bhI utkRSTa saMkhyAta ke tIna caturtha bhAga mAtra pizula hote haiN| tRtIya sthAna meM sthita 000000000000 vIna piguloM ko grahaNa kara tIna vicarama pizuloM meM 11000000000000 milAne para utkRSTa saMnyAta ke tIna caturtha bhAga 2000 0 0 0 0 0 0 0 0 mAtra pizula hote haiN| isa prakAra sabakA samIkaraNa karane para utkRSTa saMkhyAta ke tIna caturtha bhAga - 00 0 000 0 0 0 0 0 0 prAyata aura eka kama tIna caturtha bhAga ke arghabhAga pramANa vistRta kSetra hokara sthita hotA hai / vaha yaha hai / 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 phira isameM se utkRSTa saMkhyAta ke caturtha bhAga viSkambha aura usake tIna caturtha bhAga AyAma ke pramANa se chIlakara pRthaka sthApita karanA caahie| w // // // w w w w w w w w? 40 0 0 0 0 0 0 0 000 0 .m. . zeSa kSetra utkRSTa saMkhyAta ke tI lAyata aura utkRSTa saMkhyAta ke hI ardhagraMka se kama AThaveM bhAga vistRta kSetra hokara sthita hotA hai| phira isake tIna khaNDa karake unameM tRtIya khaNDa meM se utkRSTa saMkhyAna ke pATaveM bhAga mAtra pizuloM ko grahaNa kara dvitIya khaNDa kI hIna paMkti meM milAne para prathama aura dvitIya khaNDa utkRSTa saMkhyAta ke caturthabhAga AyAma aura usake AThaveM bhAga viSkambha se sthita hote haiN| phira unameM se Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 / go. sA. jIvakANDa - dvitIya khaNDa ko graharaNa kara prathama khaNDa ke Upara sthApita karane para utkRSTa saMkhyAta ke caturtha bhAga viSkambha aura prAyAmayukta samacatusra kSetra hotA hai| isako utkRSTa saMkhyAta ke caturtha bhAga viSkambha aura usake tIna caturtha bhAga prAyAma vAle pUrva ke kSetra meM milA dene para utkRSTa saMkhyAta pramANa AyAma aura usake caturtha bhAga mAtra viSkambha yukta kSetra hokara sthita rahatA hai / usakA pramAraNa yaha hai 00 0 0000000000000000 ? 20 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 400 00 gAthA 323-331 0000 16 0000ooooooo yahA~ ki utkRSTa saMkhyAta pramANa pizuloM ko grahaNa kara eka saMkhyAtabhAgavRddhiprakSepa hotA hai, zrataeva samasta prakSepa utkRSTa saMkhyAta ke caturtha bhAga pramANa hote haiN| ina (4 ) prakSepoM ko pahale utkRSTa saMkhyAta ke tIna caturtha bhAga pramANa (12) prakSepoM meM milAne para utkRSTa saMkhyAta (16) pramANa saMkhyAtabhAgavRddhiprakSepa hote haiN| ye saba milakara eka jaghanya sthAna hotA hai| ise eka jaghanya sthAna meM milAne para dugunI vRddhi hotI hai| zeSa pizula aura pizulA pizula usI prakAra se sthita rahate haiM / yaha bhI sthUla artha hai / aba isakI apekSA sUkSma artha kI prarUpaNA karate haiM - utkRSTa saMkhyAta ke chappana khaNDa karake unameM se ikatAlIsa khaNDa prathama saMkhyAtabhAgavRddhisthAna se Age jAkara athavA utkRSTa saMkhyAta pramANa saMkhyAtabhAgavRddhisthAnoM ke zrantima sthAna se pandraha khaNDa nIce utara kara vahAM ke sthAna meM duguNI vRddhi kA sthAna utpanna hotA hai / yathA - ikatAlIsa mAtra khaNDa Upara car3ha kara sthita vahA~ ke sthAna meM ( 41 ) khaNDa pramANa hI sakala prakSepa pAye jAte haiM / aba yahA~ pandraha khaNDa pramANa sakala prakSepoM ke hone para eka jaghanya sthAna utpanna hotA hai / unakI utpatti kA vidhAna batalAte haiM - vahA~ ke sthAna sambandhI pizuloM kA pramANa ikatAlIsa khaNDoM ke saMkalana mAtra hai ( 41 ) / zaGkA - vaha eka aMka se kama hai, aisA kyoM nahIM kahate ? samAdhAna- nahIM, kyoMki stoka svarUpa hone se yahA~ usakI pradhAnatA nahIM hai / phira unakA samIkaraNa karane para ikatAlIsa khaNDa pramANa AyAma aura ikatAlIsa ke dvitIya bhAga pramANa triSkambha se yukta hokara kSetra sthita hotA hai - 2034 / isa prakAra se sthita kSetra ke bhItara pandraha khaNDa vistRta aura ikatAlIsa khaNDa prAyata kSetra ko grahaNa karane ke lie pahale AyAma ke pramANa se pandraha khaNDa mAtra pizuloM ke barAbara viSkambha ko chor3a kara eka khaNDa ke dvitIya bhAga se adhika pA~ca khaNDa pramANa vistRta aura ikatAlIsa khaNDa pramANa prAyata kSetra ko khaNDita karake alaga karake pRthak sthApita karanA cAhie 341 / phira isameM se eka khaNDa ke artha bhAga mAtra viSkambha aura ikatAlIsa khaNDa mAtra AyAma se kSetra ko grahaNa kara pRthak sthApita karanA cAhie / phira isameM se eka khaNDa ke prabhAga mAtra viSkambha aura eka khaNDa mAtra AyAma se kATa kara pRthak sthApita karanA cAhie 3 isa grahaNa kiye gaye kSetra se zeSa kSetra itanA hotA hai / 34 / isa kSetra ke Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 332 jAnamArgazA/415 pAyAma kI grora se pATha khaNDa karake viSkambha ke Upara jor3a dene para cAra khaNDa viSkambha aura pA~ca khaNDa pAyAma yukta kSetra hotA hai 4 5 / isako pA~ca khaNDa biSkambha aura ikatAlIsa khaNDa AyAma yukta kSetra ke mira ke Upara sthApita karane para pA~ca khaNDa viSkambha aura paitAlIsa khaNDa aAyAma yukta kSetra hotA hai 545 / isake tIna khaNDa karake eka khaNDa ke viSkambha ke Upara meSa do khaNDoM ke viSkambha ko jor3a dene para viSkambha aura AyAma se pandraha khaNDa mAtra samacatuSkoNa kSetra hotA hai 15 15 / isako grahaNa kara pandraha khaNDa viSkambha aura ikatAlIsa khaNDa AyAma yukta kSetra ke sira para sthApita karane para pandraha khaNDa viSkambha aura chappana khaNDa pAyAma yukta kSetra hotA hai 155 / AyAma ke chappana khaNDoM meM utkRSTa saMkhyAta mAtra pizula hone haiN| utkRSTa saMkhyAta mAtra pizuloM se bhI eka savAla prakSepa hotA hai kyoMki eka sakala prakSepa ko utkRSTa saMkhyAta' se khaNDita karane para eka vizAla pAyA jAtA hai| isalie isameM pandraha khaNDa mAtra sakala prakSepa pAye jAte haiN| ina sakala prakSepoM ko ikatAlIsa khaNDa mAtra sakala prakSepoM meM milAne para chappana khaNDa mAtra sakala prakSepa hote haiM / ve saba milakara eka jaghanyasthAna hotA hai, kyoMki Thappana khaNDa mAtra sakala prakSepoM dvArA utkRSTa saMkhyAta mAtra sakala prakSepa utpanna hote haiN| zaGkA--utkRSTa saMkhyAna mAtra prakSepoM se jaghanya sthAna hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-usakA kAraNa yaha hai ki jaghanya sthAna meM utkRSTa saMkhyAta kA bhAga dene para usameM se jo eka bhAga prApta hotA hai, usako sakala prakSepa svIkAra kiyA gayA hai| isa jaghanya sthAna ko bhUla ke jaghanya sthAna meM milAne para duguNI vRddhi hotI hai| phira eka khaNDa ke ardhabhAga viSkambha aura eka khaNDa' pAyAma rUpa pUrva meM apanIta karake sthApita kSetra kI ora se chappana khaNDa karake eka khaNDa ke Upara zeSa khaNDoM ke sthApita karane para eka khaNDa ko eka mau bAraha se khaNDita karane para usameM se eka khaNDa mAtra sakanna prakSepa hote haiN| ye sakala prakSepa aura zeSa pizulApizula adhika hote haiN| yaha prarUpaNA bhI sthUla hI hai| akSarAtmaka zrutajJAna kA kathana karane kI pratijJA evaM asaMkhalogA aNakkharappe hayaMti chAharaNA / te pajjAyasamAsA akkharagaM uri vocchAmi // 332 // gAthArtha-isa prakAra asaMkhyAta lokapramANa ghaTasthAna anakSarAtmaka zrunajJAna paryAyasamAsa hai| inakA kathana karake aba akSarAtmaka zrutajJAna kA kathana karatA hU~ // 332 / / vizeSArtha--akSara ke tIna bheda -ladhyakSara, nirvatayakSara, saMsthAna akssr| sUkSma nigoda landhyaparyApnaka se lekara zrutakevalI taka jIvoM ke jitane kSayopazama hote haiM una sabakI labdhyakSara saMjJA hai| jIvoM ke mukha se nikale hue prAbda ko nirvRttyakSara saMjJA hai| usa nityakSara ne vyakta aura avyakta ye do bheda haiN| unameM se vyakta nityakSara saMjI paMcendriya paryAptakoM ke hotA hai| adhyakta nityakSara dondriya se lekara saMjI paMcendriya paryApta taka jIvoM ke hotA hai| saMsthAnAkSara Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416/ go. sA. jIva kANDa gAthA 133-334 kA dUsarA nAma sthApanA akSara hai, aisA grahaNa karanA cAhie / 'yaha yaha akSara hai' isa prakAra abheda rUpa se buddhi meM jo sthApanA hotI hai yA jo likhA jAtA hai vaha sthApanA akSara hai / " akSara zrutajJAna carimucvaMkera va hidapratthakva ra gurigadacarimamucvakaM / pratyavakharaM tu gANaM hoditti jiNehi piTThi // 333 // gAthArtha - antima urvaka se arthAkSara ko bhAjita karane para jo labdha prApta ho usase antima uko guNita karane para arthAkSara jJAna hotA hai, aisA jina (zrutakevalI ) dvArA kahA gayA hai / / 333 / / vizeSArtha - prasaMkhyAta lokapramANa SaD vRddhiyA~ Upara jAkara paryAyasamAsa zrutajJAna kA urvaka rUpa antima vikalpa hotA hai / usa antima vikalpa ko arthAt udaka ko ananta rUpoM se guNita karane para akSara nAmaka zrutajJAna hotA hai / zaGkara - ukta prakAra ke isa zrutajJAna kI 'akSara' aisI saMjJA kyoM huI ? samAdhAna- nahIM, kyoMki dravya zruta pratibaddha eka akSara se utpanna zrutajJAna kI upacAra se 'akSara' aisI saMjJA huI / antima paryAyasamAsajJAna sthAna meM saba jIvarAzi kA bhAga dene para jo labdha prApta ho usako usI (antima paryAya samAsa jJAna) meM milAne para akSarazrutajJAna utpanna hotA hai / " isa prakAra akSarajJAna ke sambandha meM dhavala grantha meM do mata pAye jAte haiM / eka mata ke anusAra antima paryAyasamAsajJAna meM anantaguNa vRddhi hone para akSarajJAna utpanna hotA hai| dUsare matAnusAra antima paryAya samAsa jJAna meM anantabhAga vRddhi hone para akSarajJAna utpanna hotA hai| zrutakevalI ke prabhAva meM yaha nahIM kahA jA sakatA ki ina donoM meM se kaunasA ThIka hai / isalie donoM matoM kA saMkalana karadiyA gayA hai / ina donoM matoM ko dRSTi meM rakhate hue gA. 333 meM anantaguNa vRddhi va anantabhAga vRddhi na kahakara yaha kahA gayA hai ki antima paryAyasamAsajJAna se akSarajJAna ko bhAjita karake jo labdha prApta ho usase antima paryAyasamAsa ko guNita karane para akSarajJAna utpanna ho jAtA hai| isa kathana kA uparyukta donoM matoM meM se kisI bhI mata se vizeSa nahIM hotA / zrutanibaddha viSaya kA pramANa paNa vaNijjA bhAvA zraNaMtabhAgo du zraraNa bhilappANaM / patharigajjANaM puraNa anaMtabhAgoM suvariNabaddho // 334 // / * 1. ghavala pu. 13 pR. 264-265 / 2. dhavala pu. 6 pR. 22 3. dhavala pu. 135. 264 8 jayadhavala pu. 1 pR. 42, dhavala pu. 6 pR. 57 va pu. 12 pU. 171 para bhI haiM / 4. yaha gAthA Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 335 jJAnamArgaNA/417 gAthArtha-anabhilApya padArthoM (jo padArtha zabdoM dvArA nahIM kahe jA sakate haiM) ke anantaveM bhAga pramANa prajJApanIya (pratipAdana karane yogya) padArtha hai| prajJApanIya padArthoM ke anantavabhAga pramANa zruta-nibaddha padArtha haiM / / 334 / / vizeSArtha- dA gAthA meM kAlamA namAra anAtabhAga padArtha anabhilApya haiM, jinakA jJAna binA upadeza ke hotA hai / zrutajJAna upadezapUrvaka hI hotA hai, aisA ekAnta niyama nahIM hai| zaGkhA --zrutajJAna va kevalajJAna donoM sadRza haiN| aisA kahA jAtA hai, vaha ThIka nahIM hai kyoMki isa gAthA meM kahA gayA hai ki zrutajJAna kA viSaya samasta padArtha nahIM hai, kintu prajJApanIya padArthoM kA anantavA~ bhAga hai| samAdhAna-samasta padArthoM kA anantavA bhAga dravya zrutajJAna kA viSaya bhale hI ho, kintu bhAvazrutajJAna kA viSaya samasta padArtha haiN| kyoMki aisA mAnane ke binA tIrthaMkaroM ke vacanAtizaya ke prabhAva kA prasaMga hogA / zaGkA-pUrNazruta kaise utpanna ho sakatA hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki anuktAvagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ke dvArA vaha utpanna ho sakatA hai| isa gAthA meM dravyazruta kA pramANa batalAyA gayA hai| bhAvazruta kI apekSA isa gAthA kI racanA nahIM huI hai / bhAvazruta kI apekSA zrutajJAna aura kevalajJAna sadRza haiM / akSarasamAsajJAna tathA padajJAna kA svarUpa eyakkharAdu uri egegeraNakkhareNa baDhato / saMkhejje khalu uDDhe padaNAma hodi sudaragANaM // 335 / / gAthArtha -eka akSarajJAna ke Upara eka-eka akSara kI vRddhi hote-hote jaba saMkhyAta akSaroM kI vRddhi ho jAya taba pada nAmaka zrutajJAna hotA hai / / 335 / / vizeSArtha--akSara zrutajJAna ke Upara eka-eka akSara kI hI vRddhi hotI hai, anya vRddhiyoM nahIM hotI haiM, isa prakAra prAcArya paramparAgata upadeza pAyA jAtA hai| kitane hI prAcArya aisA kahate haiM ki akSara zrutajJAna bhI chaha prakAra kI vRddhi se bar3hatA hai, kintu unakA yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki samasta zrutajJAna ke saMkhyAtaveM bhAgarUpa akSa rajJAna se Upara chaha prakAra kI vRddhiyoM kA honA sambhava nahIM hai| akSarazutajJAna se Upara aura padazrutajJAna se adhastana zrutajJAna ke saMkhyAta vikalpoM kI 'akSara 1. "sudakevale ca gANaM doNAivi sarisAgi hoti" go. jI. gA. 366] / 2. badala pu. 6 pR. 57 / 3. dhavala pu. 12 pR. 171 / 4. ghabala pu. 6 pR. 22-23 / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 / go. sA. jIvakANDa samAsa' yaha saMjJA hai / antima akSarasamAsa zrutajJAna ke Upara eka akSarajJAna ke bar3hane para padanAmaka zrutajJAna hotA hai / " arthapada, pramANapada aura madhyamapada isa prakAra pada tIna prakAra kA hai| unameM se jitane akSaroM ke dvArA artha kA jJAna hotA hai| vaha arthapada hai vaha arthapada anavasthita hai, kyoMki aniyata akSaroM ke dvArA artha kA jJAna ho jAtA hai aura yaha bAta prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki 'a' kA artha viSNu hai, 'i' kA artha kAma hai aura 'ka' kA artha brahmA hai, isa prakAra ityAdi sthaloM para eka-eka akSara se hI artha kI upalabdhi hotI hai / ATha akSara se niSpanna huA pramANapada hai / yaha avasthita hai, kyoMki isa kI ATha saMkhyA niyata hai / gAthA 336 prathaMpada---jaise "sapheda gau ko rassI se bA~dho" yA "agni lAo" yA "chAtra ko vidyA par3hAo" thavA "vAlaka ko dUdha pilAo" ityAdi / pramANapada - zloka ke cAra pAda hote haiN| pratyeka pAda meM ATha-ATha prakSara hote haiM / pratyeka pAda kI 'pramANapada' saMjJA hai, kyoMki pramANapada kI prATha saMkhyA niyata hai / yahA~ para na to arthapada se prayojana hai aura na pramANapada se prayojana hai, kintu madhyamapada se prayojana hai| tithihaM paTTi pamANapadamatyamajjhimapadaM va makrimapadu buttA puThabaMgANaM padavibhAgA // 16 // 3 tivihaM tu pavaM bhaNidaM zratthapada - pamANa- majjhimapadaM ti / mipadeNa bhaNidA puNyaMgANaM padavibhAgA // 66 // * pada, pramANapada aura madhyama pada, isa taraha pada tIna prakAra kA kahA gayA hai| inameM madhyama pada ke dvArA pUrva aMgoM ke padavibhAga hote haiM / madhyama patra ke akSaroM kA pramANA solasasamacatIsA koDI tiyasIdilakkhayaM ceva / sattasahassAhasayA aTThAsIdo ya padavaNA / / 336 // gAthArtha - solahasI cautIsa koTi tirAsI lAkha sAta hajAra bhATa sau aThAsI ( 16348308) eka madhyamapada meM akSara hote haiM ||336 / / vizeSArtha - solaha sau cauMtIsa karor3a terAsI lAkha, zrahattara sau aThAsI ( 16348307888 ) grakSaroM ko lekara dravyazrula kA eka pada hotA hai / ina akSaroM se utpanna huA bhAvazruta bhI upacAra se 'pada' kahA jAtA hai| 1. dhacala . 6 . 23 / 2. cavala pu. 13 pR. 265-266 / 3. babala pu. 13 pR. 266 4. dhavala pu. 6 pR. 196, jayadhavala pu. 1 pR. 62 / 5. ghavala pu. 6 pu. 23 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 337 jJAnamArgaNA/416 SoDazazasaM catustrizatakoTInAM tryazItimeva lakSANi / zatasaMkhyASTAsaptatimaSTAzIti ca pavavarNAn // 6 // ' solasasadayotIsa koDI sesIvi ceva lakkhAI sasasahassaTThasadA aTThAsIdA ya padavaNNA // 18 // solahasayacautIsaM phoDIyo tiyaprasIdilavasvaM c| sattasahassaTThasavaM prachAsIdI ya padavaNNA // 37 // ' solaha sau cautIsa karor3a tirAsI bAma gAra gAra sAla nau sadalI itane varNa (akSara) eka madhyama pada ke hote haiN| itane akSaroM ko grahaNakara eka madhyama pada hotA hai| yaha madhyama pada bhI saMyogI akSaroM kI saMkhyA kI apekSA avasthita hai, kyoMki usameM ukta pramANa se akSaroM kI apekSA vRddhi aura hAni nahIM hotii| ina padoM meM saMyogI akSara hI samAna haiM, saMyogI akSaroM ke avaya va akSara nahIM, kyoMki unakI saMkhyA kA koI niyama nahIM hai / isa madhyamapada ke dvArA pUrva aura aMgoM ke padoM kI saMkhyA kA prarUpaNa kiyA jAtA hai / saMghAta zrutajJAna eyapavAdo uri egegeNakkhareNa bddddhto| saMkhejjasahassapade uDDhe saMghAvaraNAma suvaM // 337 // gAthArtha-isa eka madhyama pada ke Upara bhI eka-eka akSara kI vRddhi hote-hote saMkhyAta hajAra padoM kI vRddhi ho jAne para saMghAta nAmaka zrutajJAna hotA hai / / 337 // vizeSArtha-isa padanAmaka zrutajJAna ke Upara eka akSara-pramita zrutajJAna ke bar3hane para padasamAsa nAmaka zrutajJAna hotA hai| isa prakAra eka-eka akSara aAdi ke krama se padasamAsa nAmakA zruta bar3hatA huyA taba taka jAtA hai jaba taka ki saMghAta nAmakA zrutajJAna prApta hotA hai| zaGkA-pada ke Upara anya eka pada ke bar3hane para padasamAsa zrutajJAna hotA hai, aisA na kahakara pada ke Upara eka akSara bar3hane para padasamAsa zrutajJAna utpanna hotA hai, aisA kyoM kahA gayA hai jabaki akSarapada nahIM ho sakatA ? samAdhAna yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki pada ke avayavabhuta akSara ko bhI pada saMjJA hone meM koI virodha nahIM paataa| avayava meM avayavI kA vyavahAra aprasiddha hai, yaha bAta bhI nahIM hai; kyoMki 'vastra jala gayA, gA~va jala gayA' ityAdi udAharaNoM meM vastra yA gAMva ke eka avayava meM hI avayavI kA vyavahAra pAyA jAtA hai / zaGkA- akSara zrutajJAna ke Upara chaha prakAra kI vRddhi dvArA zrutajJAna kI SaTmthAna patita vRddhi kyoM nahIM hotI? 1. ghabala pu. 6 pR. 165 / 2. pa. pu. 13 pR. 266 / 3. jayadhavala pu. 1 pR. 62 / 4. pa. pu. 13 pR.166 / 5. gha. 'pR. 13 pR. 267 / 6. jayadhavala pu. 1.12 / 5. gha. pu 6 pR. 23 / 7. pa. pu. 13 pR. 267 / Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420/go. sA. jIvakANDa gAthA 338-336 samAdhAna - nahIM hotI, kyoMki akSarajJAna sakalathavajJAna ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai| usake utpanna hone para saMkhyAta bhAga vRddhi aura saMkhyAta guNavRddhi hI hotI hai| chaha prakAra kI vRddhiyA~ nahIM hotI, kyoMki eka akSararUpa jJAna ke dvArA jise bala kI prApti huI hai usake chaha prakAra kI vRddhi ke mAnane meM virodha AtA hai|' saMkhyAta padoM ke dvArA saMghAta nAmaka zrutajJAna utpanna hotA hai| cAroM gatiyoM ke dvArA mArgaNA hotI hai| unameM jitane padoM ke dvArA narakagati kI eka pRthibI nirUpita kI jAtI hai utane padoM kI aura unase utpanna hue zrutajJAna kI 'saMghAta' aisI saMjJA hotI hai| isI prakAra sarva gatiyoM kA aura sarva mArgaNAoM kA prAzraya karake kahanA caahie| pratipatti ke jitane adhikAra hote haiM unameM se eka-eka adhikAra kI saMghAta saMjJA hai / 3 pratipatti zrutajJAna ekkadaragaviriNarUvayasaMghAdasudAdu upari puvvaM vA / vaNe saMkhejje saMghAde uDDhamhi paDivattI / / 338 // thArthaparaka zikA nirUpaNa karane vAle saMghAta zrutajJAna ke Upara pUrva ke samAna eka-eka akSara kI krama se vRddhi hote-hote jaba saMkhyAta hajAra saMghAta kI vRddhi ho jAya, taba eka pratipattinAmaka zrutajJAna hotA hai / / 338 / / vizeSArtha-saMghAta zrutajJAna ke Upara eka akSara-amita zrutajJAna ke bar3hane para saMghAtasamAsa nAmaka zrutajJAna hotA hai| isa prakAra saMghAta-samAsa nAmaka zrutajJAna taba taka bar3hatA huA jAtA hai jaba taka ki eka akSara zrutajJAna se kama pratipatti nAmaka zrutajJAna prApta hotA hai| yahA~ para bhI saMghAta ke pratIta hone para baha bhI saMdhAta hai, aisA samajhakara saMghAta-samAsa vana jAtA hai| jitane padoM ke dvArA eka gati, indriya, kAya aura yogAdi mArgaNA prarUpita kI jAtI hai, utane padoM kI pratipatti yaha saMjJA hai / 6 anuyogadvAra ke jitane adhikAra hote haiM unameM se eka-eka adhikAra kI pratipatti saMjJA hai| saMkhyAta saMghAta zrutajJAnoM kA prAzraya kara eka pratipatti zrutajJAna hotA haiN|' anuyoga dhrutazAna caugaisarUvarUvayaparivattIdo du ubari puvyaM vA / vaNNe saMkhejje paDiyattIuDhamhi pariNayogaM // 336 / / gAthArtha-cAroM gatiyoM ke svarUpa kA nirUpaNa karane vAle pratipatti jJAna ke Upara pUrva ke. sadRza eka-eka akSara kI kama se vRddhi hote-hote jaba saMkhyAta pratipatti kI vRddhi ho jAtI hai taba eka anuyoga zrutajJAna hotA hai / / 336 / / . 1. dhavala pu. 13 pR. 265 / 2. dhavala pu. 6 pR. 23 / 3. dhavala pu. 13. 216 / 4. dhavala pu. 6 pR. 23-24 / 5. dhavala pU. 13 pR. 266 / 6. dhavala pu. 6 pR. 24 / 7. ebala pu. 13 pR. 269 / Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 340-341 jJAnamArgaNA/421 vizeSArtha- pratipatti nAmaka zrutajJAna ke Upara eka akSara pramANa zrutajJAna ke bar3hane para pratipatti-samAsa nAmaka dhatajJAna utpanna hotA hai| isa prakAra pratipatti samAsa zratajJAna hI baDhatA huA taba taka calA jAtA hai, jaba taka eka akSara se kama anuyogadvAra nAmaka zrutajJAna prApta hotA hai / ' punaH isameM eka akSara kI vRddhi hone para anuyogadvAra zrutajJAna hotA hai / zaMkA-anuyogadvAra yaha kisakI saMjJA hai ? samAdhAna-prAbhUta ke jitane adhikAra hote haiM, unameM se eka-eka adhikAra ko prAbhRtaprAbhRta saMjJA hai aura prAbhUtaprAbhuta jitane adhikAra hote haiM, unameM se eka-eka adhikAra kI anuyogadvAra saMjJA hai| caudaha mArgaNAnoM se pratibaddha jitane padoM ke dvArA jo artha jAnA jAtA hai, utane padoM kI aura unase utpanna hue zrutajJAna kI 'anuyoga' yaha saMjJA hai / prAbhutaprAmRta zrutajJAna coisamagaragasaMjuda-pariNayogAduvari vaDhide vaNNe / caurAdInariNayoge dugavAraM pAhuDaM hodi // 340 // ahiyAro pAhuyaM eyaTTho pAhuDassa ahiyAro / pAhuupAhuDaNAmaM hoditti jiNehiM giddiTTha // 341 // gAthArtha-caudaha mArgaNAoM kA kathana karane vAle anuyoga se upara pUrvokta kramaanusAra eka-eka akSara kI vRddhi hote-hote jaba caturAdi anuyogoM kI vRddhi ho jAya taba prAbhRtaprAbhUta zrutajJAna hotA hai / / 240 / / prAbhUta aura adhikAra ye donoM eka artha ke bAcaka haiN| ata eva prAbhUta ke adhikAra kI prAbhRtaprAbhRta saMjJA hai, aisA jina (zrutakevalI) ne kahA hai / / 241 / / vizeSArtha-anuyoga zrutajJAna ke Upara eka akSara pramANa zrutajJAna ke bar3hane para anuyoga samAsa zrutajJAna hotA hai| isa prakAra anuyoga samAsa nAmaka zrutajJAna eka-eka akSara kI uttara baddhi se banatA hA taba taka jAtA hai jaba taka ki eka akSara se kama prAbhataprAbhata nAmaka zratajJAna prApta hotA hai| usake Upara eka akSara pramANa tajJAna ke bar3hane para prAbhataprAbhata nAmaka thatajJAna utpanna hotA hai, saMkhyAta anuyogadvAra rUpa zruta jJAnoM ke dvArA eka prAbhUtaprAbhuta nAmaka thutajJAna utpanna hotA hai| zaGkA prAbhRtaprAbhRna yaha kyA hai ? samAdhAna-saMkhyAta anuyoga dvAroM ko grahaNa kara eka prAbhRtaprAbhRta zrutajJAna hotA hai / vastu nAmaka zrutajJAna ke eka adhikAra ko prAbhUta aura adhikAra ke adhikAra ko prAbhRtaprAbhUta kahate haiN| 1. ghavala pu. 6 pR. 24 / 2. dhavala pu. 13 pR. 266-270 / 3. babala pu. 6 pR. 24 / 4. ghavala pu. 6 pR. 24 / 5. ghavala pu. 13 pR. 270 / Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422/go. sA. jIvakANDa gAthA 342-343 prAmata kA svarUpa dugavArapArAzara uri rahANe kamerA sara nIle / dugavArapAhuDe saMuDDhe khalu hodi pAhuuyaM // 342 // gAthArtha--prAbhUtaprAbhRta jJAna ke Upara krama se eka-eka vRddhi hote-hote jaba caubIsa prAbhUtaprAbhUta kI vRddhi hojAya taba eka prAbhRta zrutajJAna hotA hai // 342 / / vizeSArtha-eka vastu meM 20 prAbhUta hote haiM aura eka prAbhRta meM 24 prAbhRtaprAbhRta hote haiM / arthAt eka vastu meM bIsa adhikAra hote haiM aura pratyeka adhikAra meM caubIsa-caubIsa avAntara adhikAra hote haiN| prAbhUtaprAbhUta zrutajJAna ke Upara eka akSara pramANa zrutajJAna ke bar3hane para prAbhUtaprAbhUta samAsa zru tajJAna utpanna hotA hai| usake Upara eka akSara Adi kI vRddhi ke krama se prAbhUtaprAbhUta samAsa taba taka bar3hatA huaA jAtA hai jaba taka eka akSara kama prAbhRta nAmaka zrutajJAna prApta hotA hai| usake Upara eka akSara pramANa zru tajJAna ke bar3hane para prAbhRta nAmaka a tajJAna utpanna hotA hai|' saMkhyAta (24) prAbhRtaprAbhRtoM ko grahaNa kara eka prAbhRtazrutajJAna hotA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| vastu zrutajJAna vIsaM-vIsaM pAhupahiyAre ekkvtthuahiyaaro| eSakeSakavaraNauDDhI kameNa samvattha gAyayA // 343 // gAthArtha -bIsa-bIsa prAbhRtaadhikAroM kA eka bastu adhikAra hotA hai| sarvatra krama se ekaeka akSara kI vRddhi hotI hai / / 343 / / vizeSArtha-prAbhRta zra tajJAna ke Upara eka akSara ke bar3hane para prAbhRta samAsa nAmaka zutajJAna utpanna hotA hai| isa prakAra eka-eka akSara kI vRddhi ke kramase prAbhRta samAsa nAmaka tha tajJAna tava taka bar3hatA huaA jAtA hai jaba taka ki eka akSara se kama bIsavA~ prAmRta prApta hotA hai| isa para eka akSara kI vRddhi hone para bIsauM prAbhUta ho jAtA hai arthAt vastunAmaka zutajJAna utpanna hotA hai| ekkekkAmhi ya vatyU vIsaM vIsaM ca pAhuDA bhaNivA / visama-samA hi ya vatthU savdhe puNa pAhuDehi samA // 86 // --ekA-eka vastu meM bIsa-bIsa prAbhUta kahe gaye haiN| pUrvo meM vastu sama va viSama hai kintu ve saba vastue~ prAmRta ko apekSA sama haiN| 1. ghavala pu. 6 pR. 24-25 / 2. dhavala pu. 13 pR. 270 / 3. dhavala pu. 6 pR. 25 / 4. dhavala pu.. Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 344-345 jAnamAgaMgA/423 caudaha pUrSoM meM se pratyeka meM kitanI yantu haiM, isakA kathana dasa codasaDa aTTArasayaM bAraM ca bAra solaM ca / bIsaM tIsaM paNNArasaM ca dasa cadusu vatthUNaM // 344 // gAthArtha-- caudaha pUrta meM se pratyeka meM krama se dasa, caudaha, pATha, aThAraha, bAraha, bAraha, solaha, bIsa, tIsa, pandraha, dasa, dasa, dasa, dasa vastu nAmaka adhikAra haiM / / 344 / / vizeSArtha---caudaha pUrvo ke adhikAroM (vastuoM) ke pramANa ko batalAne vAlI gAthAyeM isa prakAra haiM vasa cauddasa aTThArasa vArasa ya bosu puTavesu / solasa bosaM tIsaM dasamammi ya paNNarasa patthU // 14 // edesi puSvANaM evadiyo yatthusaMgaho bhnnido| sesANaM punvANaM vasa basa bara) pariNavayAmi // 85' -dasa, caudaha, pATha, aThAraha, do pUrSoM meM bAraha, solaha, bIsa, tIsa aura dasaveM meM pandraha, isa prakAra krama se prAdi ke ina dasa pUrvo kI itanI mAtra vastuoM kA saMgraha kahA gayA hai| zeSa cAra pUrvI kI dasa-dasa bastu haiM / inako maiM namaskAra karatA hUM / / 84-85 / / yathAvAma se inake aMkoM kI racanA | 10 14 | 8 | 18 ! 12 | 12 | 16 [20 | 30 : 15 | 10 | 10 : 10 / 10 / 2 pratipUrva ca vastuni jhAsavyAni yathAkramam // 72 / / daza caturdazASTau cASTAdazavAdazadvayoH / / daza SaDviMzatistriMzat tattat paMcadazeSa tu / / 73 // yazaivottarapUrvANAM caturNA bariNatAni ve // 74 / / pUrvAdha -pratyeka pUrva meM yathAkrama vastuoM kA pramANa jAnanA cAhie-dasa, caudaha, ATha, aThAraha, do sthAnoM arthAt do pUrvo meM bAraha, solaha, vIsa, tIsa, pandraha, yaha dasa pUrvo kA pramANa hai isake pazcAt cAra pUrbo meM dasa-dasa jAnanA caahie| caudaha pUrvo ke nAma upAyapuzvagAriNaya-viriyapabAdasthiraNatthiyapavAde / raNAraNAsaccapavAve pAdAkammappavAve ya // 345 / / 1. gha.pu. 6 pR. 227 / 2. gha.pu. 6 pR. 227 / 3. harivaMzapurANa sana 10 / Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424/go. sA. jIvakANDa gAthA 346 paccakkhANe vijjANuvAdakallANapAraNavAde y| kiriyAvisAlapubve kamasotha tiloyabiMdusAre ya // 346 / / gAthArya-utpAdapUrva, AgrAyaNIyapUrva, vIryapravAdapUrva, astinAstipravAdapUrva, jJAnapravAdapUrva, satyapravAdapUrva, prAtmapravAdapUrva, karmapracArapUrva, pramAna vArapUrga, jInudAna, kalyANavAdapUrva, prANavAdapUrva, kriyAvizAlapUrva, trilokabindusArapUrva kramazaH pUrvajJAna ke caudaha bheda haiM / / 345-346 / / vizeSArtha-bArahavA~ iSTibAda aGga pA~ca prakAra kA hai--parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata aura cuulikaa| unameM se pUrvagata caudaha prakAra kA hai| yathA-utpAdapUrva, AgrAyaNIya, vIryAnapravAda, astinAstipravAda, jJAnapravAda, satyapravAda, prAtmapravAda, karmapravAda, pratyAkhyAnapravAda, vidyAnupravAda, kalyANapravAda, prANAbAya, kriyAvizAla aura lokbindusaar| ina caudaha puryoM meM kramase dasa, caudaha, pATha, aThAraha, bAraha bAraha, solaha, bIsa, tIsa, pandraha, dasa, dasa, dasa aura dasa, itanI vastueM arthAt mahA-adhikAra hote haiN| pratyeka vastu meM bIsa-bIsa prAbhRta arthAt avAntara adhikAra hote haiN| eka-eka prAbhRta meM caubIsa-caubIsa prAbhRtaprAbhUta hote haiN|' vastujJAna ke Upara eka-eka akSara kI vRddhi ke krama se pada, saMghAta, pratipatti, anuyoga, prAmRtaprAbhRta Adi kI vRddhi hote-hote jaba dasa vastu kI vRddhi hojAya taba prathama utpAdapUrva kA jJAna ho jAtA hai| isake Age zrama se eka-eka akSara Adi kI vRddhi hote-hote caudaha vastu kI vRddhi hone meM eka akSara kama raha jAya vahA~ taka utpAdapUrva samAsa jJAna hotA hai| usameM eka akSara kI vRddhi hojAne para prAgrAyaNIyapUrva kA jJAna pUrNa hojAtA hai| isake prAge eka akSara a tajJAna kI vRddhi ho jAne para AgrAyaNIya samAsajJAna hotA hai| isake Age kramase eka eka akSara kI vRddhi hote-hote eka akSara se nyUna pATha vastu jJAna ho taba taka prAgrAyaNIya samAsajJAna hotA hai| isa para eka akSarajJAna kI vRddhi hojAne para tIsare vIryAnupravAda pUrva kA jJAna pUrNa ho jAtA hai / isake Age eka akSara zrutajJAna kI vRddhi hojAne para bIryAnupravAda samAsajJAna hotA hai| eka akSara kama 18 vastu jJAna taka vIryAnupravAda samAsajJAna hotA hai| isameM eka akSara kI vRddhi ho jAne para astinAstipravAdapUrva kA jJAna hotA hai / isa para eka akSara kI vRddhi ho jAne para astinAsti pravAda samAsajJAna hotA hai| kramase eka-eka akSara kI vaddhi hote hae eka akSara kama 12 vastajJAna taka astinAstipravAda samAsajJAna hotA hai| isameM eka akSara kI vRddhi ho jAne para jJAnapravAdapUrva kA jJAna ho jAtA hai| isake Age bhI eka akSara kI vRddhi ho jAne para jJAnapravAda samAsajJAna hotA hai| kramazaH eka-eka akSara kI vRddhi hote hue eka akSara kama bAraha vastu kA jJAna hone taka jJAnapravAda samAsajJAna hotA hai| punaH usameM eka akSara kI vRddhi ho jAne para satyaprabAda pUrva kA jJAna ho jAtA hai| isake Age isI krama me satyapravAdasamAsa, AtmapravAda, prAtmapravAdasamAsa, karmapravAda, karmapravAdasamAsa, pratyAkhyAnapravAda, pratyAkhyAnapravAda samAsa, vidyAnuvAda, vidyAnuvAda samAsa, kalyANavAda, kalyANavAdasamAsa, prANavAda, prANabAdasamAsa, priyAvizAla, kriyAvizAla samAsa aura lokabindusAra kA kathana karanA caahie| ... - - 1. jayaghavala pR. 1 pR. 26-27 / 2. zrImadAcArya prabhayanandi sivAntacakravatI kRta TIkA ke AdhAra se / Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 347-346 sAnamArgaragA1425 caudaha pUrvo meM samasta vastuoM aura prAbhUtoM kI saMkhyA paragarapaudisayA vattha pAhuDayA tiyshssrnnvysyaa| enesu coisesu vi pugvesu havaMti milidAsi // 347 // gAthArtha-ina caudaha pUrvo kI sarva vastu milakara eka sau pacAnave [195] hotI haiM aura prAbhRtoM kA pramANa tIna hajAra nau sau [3600 ] hotA hai / / 347 / / vizeSArtha-ina caudaha pUrva meM vastuoM kI saMkhyA krama se 10, 14, 8, 18, 12, 12, 16, 20, 30, 15, 10, 10, 10, 10 hotI hai| ina saba vastuoM kA jor3a 195 hotA hai / ekkekkamhi ya vatthU vIsaM bosa va pAhuDA bharigavA / visama-samA hi ya vatthu samve puraNa pAhuDe hi samA // 86 // -eka-eka vastu meM bIsa-bIsa prAbhRta kahe gaye haiN| pUrvo meM vastue~ sama va vipama haiM, kintu prAbhRta sama haiM / pUrvo ke pRthak-pRthak prAbhRtoM kA yoga yaha hai-200, 280, 160, 360, 240, 240, 320, 400, 600, 300, 200, 200, 200, 200 / saba vastuoM kA yoga eka sau pacAnave (165) hotA hai / saba prAbhRtoM kA yoga (195420) tIna hajAra nau sau mAtra hotA hai / ' pUrvakathita bIsa prakAra ke zrutajJAna kA puna:kathana pratyakSaraM ca padasaMghAta paDivattiyAriNajoga ca / dugavArapAhuDaM ca ya pAhukhya vatthu puSvaM ca // 348 // kamavaNNuttaravaDhiya tAraNa samAsA ya akkharagavANi / pArAviyappe vIsaM gathe bArasa ya coddasayaM // 346 / / gAthArya-akSarazruta (dravyazruta) ke arthaprakSara, pada, saMghAta, pratipattika, anuyoga, prAbhRtaprAbhRta, prAbhRta, vastu aura pUrva tathA ina para kramaza: eka-eka akSara kI vRddhi hone para unake artha-akSara samAsa Adi ye aThAraha bheda hote haiN| inameM paryAya aura paryAya samAsa milane se zrutajJAna ke bIsa bheda ho jAte haiM / aMtharacanA kI apekSA se aGgapraviSTa bAraha prakAra kA aura aGgabAhya sAmAyika Adi caudaha prakAra kA hai| vizeSArtha-akSara, akSarasamAsa Adi aThAraha prakAra ke zruta kA kathana gA. 333-347 taka tathA paryAya va paryAyasamAsa thulajJAna kA kathana gA. 31 se 332 taka tathA bIsa prakAra zruta ke bheda gAthA 317-218 meM kahe jA cuke haiN| ataH punarukti ke doSa ke kAraNa ina bIsa prakAra ke zruta kA kathana yahA~ nahIM kiyA gayA hai| Age gAthA 356 se 365 taka dvAdazAGga kA tathA gA. 366367 meM akayAhya ke 14 bhedoM kA kathana kiyA jaaegaa| ataH yahA~ para bAraha evaM caudaha bhedoM ke 1. dha.pu. 6 pR. 226 / Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426/go. sA. jIvakANDa gAthA 350-151 nAma mAtra diye jAte haiN| prAcArAGga, sUtrakRtAGga, sthAnAGga, samavAyAGga, vyAkhyA-prajJapti, dharmakathAGga, upAsakAdhyayanAGga, antaHkRddazAGga, anuttaropapAdikadazAGga, praznavyAkaraNa, vipAkasUtra, iSTivAdADa,ye bAraha bheda aGga-praviSTa ke haiM / sAmAyika, catavizastava, vandanA, pratikramaNa, vainAyaka, kRtikarma, dazavakAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpAkalpa, mahAkalpa, puNDarIka, mahApuNDarIka, niSiddhikA; ye aGgabAhya zruta ke caudaha bheda haiN|' ina bAraha aGgoM aura caudaha prakIrNakoM kA kathana Age gAthA 356-368 meM kiyA jaaegaa| dvAdazAGga ke samasta padoM kI saMkhyA bAruttarasayakoDI tesIvI tahaya hoMti lakkhANaM / aTThAvaNNasahassA paMceva pavANi aMgANaM // 350 // gApArya-dvAdazAGga ke samasta pada eka sau bAraha karor3a bayAsI lAkha aTThAvana hajAra pA~ca (1128358005) hote haiM / / 350 / / vizeSArya--.solaha sau cauMtIsa karoDa tirAsI lAkha sAta hajAra AThasau praThAgI akSaroM kA eka madhyama pada hotA hai| isa madhyama pada ke dvArA aGgoM aura pUrvo kA padavibhAga kahA gayA hai| uparyukta bAraha aMgoM meM aise madhyama padoM kI saMkhyA batalAI gaI hai| vArasasadakoDIno tesIvi harSati taha ya lkkhaaii| aTThAvaNasahassaM paMcava padANi suvaNANe // 20 // aTThAvaNaNasahassA doNi ya chappaNNamettakoDonI / tesIvisavasahassaM padasaMkhA paMca suvaraNANe // [jayadhavala pu. 1 pR. 63 navIna saMskaraNa pR. 84] -zra tajJAna eka sau bAraha karor3a (chappana karor3a ke dugune) tirAsI lAkha aThThAvana hajAra pAMca pada hote haiN| zutajJAna ke kula akSara eka kama ekahI pramANa haiM (184467,4407370,6551615) / isa saMkhyA ko madhyama pada ke akSaroM (16348307888) se bhAga dene para eka sau bAraha karor3a tirAsI lAkha, aTThAvana hajAra, pA~ca pada saMkhyA prApta hotI hai aura 80108175 akSara zeSa rahate haiN| ina zeSa akSaroM se cIdaha prakIrNaka rUpa aGga bAhya kI racanA hotI hai| ise gAthA dvArA kahate haiM aGgabAhya akSaroM kI saMkhyA praDakoDieyalakkhA aTThasahassA ya eyasavigaM ca / paNattari vaNNApro paiNNyAgaM pamANaM tu // 351 // 2, go. jI. gA.336 va dhavala pU.13 1.go. jI. gA.3578367-368 | dhavana pu.1.11va66 pR. 266 / Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 352-354 jJAnamArgaNA/427 gAyArtha--pATha karor3a eka lAkha ATha hajAra eka sau pacahattara prakIrNaka ke akSaroM kA pramANa hai / / 351 // vizeSArtha-samasta saMyogI akSaroM kA pramANa 1844674407370 6551615 isa akSarasaMkhyA ko padaakSarasaMkhyA 16348307888 se bhAga dene para 18446744073706551615-1634830788=1128358005 bhAjyaphala aura 80108175 akSara zeSa rahate haiM / jo eka pada kI akSara saMkhyA se nyuna hai| ina akSaroM ke dvArA aGgabAhya caudaha prakIrNakoM kI racanA hotI hai| inakA kathana Age gAthA 367-368 meM kiyA jaaegaa| samasta prakSaroM kA pramANa prApta karane kI vidhi tettIsa veMjaragAiM sattAvIsA sarA tahA bharigayA / cattAri ya jogavahA causaTThI mUlavaNNApro // 352 // ' causaddhipataM hitaliya burA na vAraNa aMguNaM kincA / ruUraNaM ca kae puraNa suvaraNAraNassakkharA hoMti // 353 // ekaThu ca ca ya chassattayaM ca ca ya sunnnnstttiysttaa| suNNaM Nava paNa paMca ya ekkaM chakkekkago ya paNagaM ca // 354 // ___gAthArya-tatIsa vyaMjana, sattAIsa svara tathA cAra yogavAha ye saba (33+27+ 4) 64 mUla varNa (mUla akSara) kahe gaye haiM / / 352 / / ina cauMsaTha akSaroM kA viralana kara aura pratyeka ke Upara do ko dekara paraspara guNA karake eka ghaTAne para zrutajJAna ke akSaroM kA pramANa hotA hai / / 353 / / ve akSara eka pATha cAra cAra chaha sAta cAra cAra zUnya sAta tIna sAta zUnya nava pA~ca pA~ca eka chaha eka pAtra haiM / / 354 / / vizeSArtha-vargAkSara paccIsa, antastha cAra aura umAkSara cAra isa prakAra teMtIsa (33) dhyaMjana hote haiN| a, i, u, R, lu, e, ai, o, au ye nau svara hote haiN| inameM se pratyeka hasva, dIrgha aura pluta ke bheda se svara sattAIsa (27) hote haiM / ayogavAha aM aH ka aura paye cAra hI ayogavAha hote haiN| isa prakAra saba akSara (27+33 + 4) 64 hote haiM / ekamAtro bhavedaprastho vimAtro vIrgha ucyte| trimAtrastu pluto jJeyo vyaMjanaM svarddha mAtrakam // 12 // eka mAtrA vAlA varNa hrasva, do mAtrA vAlA dIrgha, tIna mAtrA vAlA pluta jAnanA caahie| aura vyaM jana ardha mAtrA vAlA hotA hai / / 12 / ina cauMsaTha akSaroM ke saMyogAkSara lAne kA vidhAna saMjogAvaraNaTu khaumaTTi pAyae dube rAsi / aNNoSaNasamabhAso rUyUraNaM Nihise gariNadaM // 46 // ' 1. ghapala pu. 13 pR. 248 / 2-3. dhavala pu. 13 pR 248 / Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428,go. sA. jIvakANDa gAthA 352-354 usake lie gaNita gAthA-saMyogAvaraNoM ko lAne ke liye causaTha saMkhyA pramANa do rAzi (do kA aGka) sthApita kre| pazcAt unakA paraspara guNA karake jo labdha aAve usameM se eka kama karane para kula saMyoga akSara hote haiM / / 46 / / akSaroM kI cauMsaTha saMkhyA kA viralana kreN| yahA~ cauMsaTha akSaroM kI sthApanA isa prakAra haia A A 3, i I I 3, u U U 3, R RR3, la la la'. 3, e e 2 e 3, ai ai 2 ai 3, yo o 2 pro 3, prau au 2 au 3, ka kha ga gha Ga ca cha ja jha Ja Ta Tha Da Dha Na, ta tha da dha na pa pha ba bha ma, ya ra la va za Sa sa ha ka pa aM aH| zaGkhA-- ina akSaroM meM ke kha, ga 5 , ina pAMca dhAraNAoM kA kyoM nahIM grahaNa kiyA ? samAdhAna nahIM, kyoMki svararahita kavarga kA anusaraNa karane vAle saMyoga meM utpanna huI dhAraNAoM kA saMyogAkSaroM meM antarbhAva ho jAtA hai|' ina akSaroM kI saMkhyA rAzi(64)pramANa '2' aGka kA biralana kara-jaise 22222222 2222222222222222222222222222222222222 2 222222222222222222 paraspara guNA karane se 18446744073706551616 yaha rAzi prApta hotI hai| isa saMkhyA meM se eka kama karane para saMyogI akSaroM kA pramANa prApta hotA hai| cauMsaTha akSaroM kI saMkhyA kA viralana kara aura usako dviguNita kara vargita-saMvargita karane para ekasaMyogI aura dvisaMyogI Adi zrutajJAna ke vikalpa kase utpanna hote haiM aura usa utpanna huI rAzi meM se eka kama kisalie kiyA jAtA hai, aisA pUchane para kahate haiM-prathama akSara kA eka hI bhaMga hotA hai, kyoMki usakA zeSa akSaroM ke sAtha saMyoga nahIM hai| aAge dUsare akSara kI vivakSA karane para do bhaMga hote haiM, kyoMki svasthAna kI apekSA ekabhaMga, pahale va dUsare akSara se dUsarA bhaMga; isa prakAra do hI bhaMga hote haiN| zaGkA-saMyoga kyA hai ? kyA do akSaroM ko ekatA saMyoga hai ? kyA unakA eka sAtha uccAraNa karanA saMyoga hai ? kyA unakI ekArthatA (ekArthabodhakAtA) kA nAma saMyoga hai ? samAdhAna-do akSaroM kI ekatA to saMyoga ho nahIM sakatI, kyoMki ekatva bhAva mAnane para dvitva kA nAza ho jAne ke kAraNa unakA saMyoga hone meM virodha pAtA hai| sahoccAraNa kA nAma bhI saMyoga nahIM hai, kyoMki causaTha prakSaroM kA eka sAtha uccAraNa karanA banatA nahIM hai| isalie ekArthatA kA nAma saMyoga hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| zazA-eka artha meM vidyamAna bahuta pra.kSaroM kI eka akSara saMjJA kaise ho sakatI hai ? samAdhAna ---yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki artha ke dvArA una sabhI kA ekatva pAyA jAtA hai| 1. ghavala pu. 13 pR. 246 / 2. cavala pu. 13 pR. 246 / 3. dhavala pu. 13 pR. 250 / Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 352-354 jJAnamArgaNA / 426 vartamAna kAla meM bahuta prakSaroM kA ekaakSarapanA nahIM upalabdha hotA hai, aisA nizcaya karanA bhI yukta nahIM hai, kyoMki vartamAna kAla meM bhI 'tvakmya' ityAdika bahuta akSaroM ke eka artha meM vidyamAna hote hue ekAkSaratA upalabdha hotI hai| svaroM se antarita na hokara eka artha meM vidyamAna vyaMjanoM ke hI ekaakSarapanA nahIM hai, kintu svaroM ke dvArA antara ko prApta hue bahuta vyaMjanoM ke bhI ekAkSarapanA aviruddha hai, kyoMki atyanta bhinna akSaroM kI eka artha meM vRtti hone kI apekSA unameM koI bheda nahIM hai / ' prathama aura dvitIya akSaroM ke bhaMgoM ko eka sAtha lAne ke liye prathama aura dvitIya grakSaroM kI saMkhyA kA viralana kara aura usako dUnA kara paraspara guraNA karane se cAra hote haiM (,, ) = 4 | phira isameM se eka aMka ke ghaTA dene para [ ( 4-1 ) tIna; ] prathama aura dvitIya akSaroM ke eka saMyoga aura dvisaMyoga rUpa se tIna akSara hote haiM aura zrutajJAna ke vikalpa bhI utane hI hote haiN| kyoMki kAraNa kA bheda kAryabheda kA avinAbhAvI hotA hai / isI kAraNa se viralana kara aura viralita rAzi pramANa do aMkoM ko sthApita kara paraspara guNA karake eka kama kiyA jAtA hai / tIsare akSara ke vivakSita hone para ekasaMyoga se ekaakSara hotA hai 1 / prathama aura tRtIya akSaroM ke dvisaMyoga se dUsarA bhaMga hotA hai 2 / dvitIya aura tRtIya akSaroM ke dvisaMyoga se tIsarA bhaMga hotA hai 3 / prathama dvitIya aura tRtIya akSaroM ke trisaMyoga se cauthA bhaMga hotA hai 4 / isa prakAra tRtIya akSara ke eka do aura tIna saMyogoM se cAra bhaMga labdha hote haiM 4 / ava prathama aura dvitIya akSaroM ke bhaMgoM ke sAtha tRtIya akSara ke bhaMga lAnA iSTa hai / isalie tIna akSaroM kA viralana kara aura tatpramANa do sthApita kara paraspara guNA karane para ATha bhaMga utpanna hote haiM (, 8) inameM se eka karane para prathama, dvitIya aura tRtIya akSaroM ke saba milakara (81) sAta bhaMga hote haiM / jitane akSara hote haiM, utane hI zrutajJAna ke vikalpa hote haiM, kyoMki sarvatra kAraNa kA anusaraNa karane vAle kArya hote haiM / isIlie anyonya gurita rAzi meM se eka kama kiyA jAtA hai / " 1 y -- aba inake ucAraNa kA krama kahate haiM-- prakAra ke eksaMyoga se eka akSara upalabdha hotA hai 1 / AkAra ke bhI eka saMyoga se eka prakSara vikalpa upalabdha hotA hai 1 / AkAra ke bhI eka saMyoga se eka akSaravikalpa upalabdha hotA hai ? | isa prakAra eka saMyogI akSara tIna hote haiM 3 / punaH akAra aura lAkAra ke dvisaMyoga se cauthA kSaravikalpa hotA hai 4 / punaH prakAra aura AkAra ke dvisaMyoga se pA~ca akSaravikalpa hotA hai 5 / punaH AkAra aura AkAra ke dvisaMyoga se chaThA akSara vikalpa hotA hai 6 / punaH prakAra, AkAra aura AkAra ke trisaMyoga se sAtavA~ akSaravikalpa hotA hai 7 / jitane akSara hote haiM utane hI zrutajJAna ke vikalpa hote haiM, kyoMki sarvatra kAraNa kA anukaraNa karane vAle kArya upalabdha hote haiM / isalie anyonya guNita rAzi meM se eka kama karate haiM / " ava caturtha akSara ke vivakSita hone para ekasaMyoga se ekabhaMga hotA hai 1 / prathama aura caturtha ke saMyoga me dusarA akSara dvisaMyogI hotA hai 2 / dvitIya aura caturtha akSaroM ke dvisaMyoga se tIsarA grakSara hotA hai 3 | tRtIya aura caturtha akSaroM ke dvisaMyoga se cauthA akSara hotA hai 4 / prathama dvitIya aura caturtha akSaroM ke trisaMyoga se pA~cavA~ akSara hotA hai 5 / prathama tRtIya aura caturtha akSaroM ke 1. babala pu. 13 pR. 250 / 2. dhavala pu. 13 pR. 251-252 / 3. dhavala pu. 12. 252 / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 430/go, sA. jIvakANDa mAthA 352-354 trisaMyoga se chaThA akSara hotA hai 6 / punaH dvitIya tRtIya aura caturtha akSaroM ke visaMyoga se sAtavA~ akSara hotA hai / punaH prathama dvitIya, tRtIya aura caturtha akSaroM ke catuHsaMyoga se pAThavA~ akSara hotA hai / isa prakAra cauthe akSara ke pATha bhaMga hote haiM / aba pUrvokta bhaMgoM ke sAtha caturtha akSara ke bhaMgoM ke lAne para cAra aGkoM kA viralana aura viralitarAzi ke pratyeka eka ko dviguNita kara paraspara guNita karane para ( 1,2,1)solaha (16) bhaMga hote haiN| eka kama karane para cAra akSaroM ke ekasaMyoga, dvisaMyoga, trisaMyoga aura caturthasaMyoga rUpa akSaroM ke bhaMga (16-1) pandraha (15) hote haiN|' yahA~ inake uscAraNa kA krama kahate haiM / yathAprakAra kA ekasaMyoga se eka akSara hotA hai 1 / AkAra kA bhI ekasaMyoga se dUsarA akSara hotA hai| prAkAra3 kA bhI ekasaMyoga se tIsarA akSara hotA hai 3 / ikAra kA ekasaMyoga se cauthA akSara hotA hai 4 / punaH akAra aura prAkAra ke dvisaMyoga se pAMca akSara hotA hai 5 / punaH prakAra aura prA3kAra ke dvisaMyoga se chaThA akSara hotA hai / punaH prakAra aura ikAra ke dvisaMyoga se sAtavA~ akSara hotA hai 7 / punaH AkAra aura AkAra ke hisaMyoga se prAThavA~ akSara hotA hai / punaH zrAkAra aura hakAra ke dvisaMyoga se nauvoM akSara utpanna hotA hai| punaH prA3kAra aura ikAra ke dvisaMyoga se dasavA~ akSara hotA hai| puna: prakAra, prAkAra aura pA3kAra ke trisaMyoga se gyArahavAM akSara hotA hai 11 / punaH prakAra, AkAra aura ikAra ke trisaMyoga se bArahavA~ akSara hotA hai 12 / punaH prakAra, prA3kAra aura ikAra ke trisaMyoga se terahavA~ akSara hotA hai 13 / punaH prAkAra, AkAra aura ikAra ke trisaMyoga se caudahavA~ akSara hotA hai 14 / punaH prakAra, prAkAra, AkAra aura ikAra ke cAra saMyoga se pandrahavAM akSara hotA hai 15 ! isa prakAra nAra pakSoM se eka, do, tIna aura cAra saMyoga se pandraha akSara utpanna hote haiN| yahA~ pandraha hI zrutajJAna ke vikalpa hote haiM aura tadAvaraNa ke vikalpa bhI utane hI hote haiN| yata: isa vidhi se akSara utpanna hote haiM ataH anyonyAbhyasta rAzi sarvatra eka aMka se kama karanI caahie| isa vidhi se zeSa akSaroM kA kathana samajhanA caahie| isa vidhi se cauMsaTha akSaroM ke 18446744073706551615 itane mAtra saMyoga akSara utpanna hote haiM tathA unase itane hI zrutajJAna utpanna hote haiM / athavA ekottarapadavRddho rUpAyarbhAjitazca pvddhH| gacchaH saMpAtaphalaM samAhataH sannipAtaphalam // ' --eka se lekara eka-eka bar3hAte hue pada pramANa saMkhyA sthApita kro| punaH usameM anta meM sthApita eka se lekara pada pramANa bar3hI huI saMkhyA kA bhAga do| isa kriyA ke karane se sampAta phala gacchapramANa prApta hotA hai| usa sampAtaphala arthAt ekasaMyogI bhaMga ko presaTha baTe do (63) Adi se guNA kara dene para sannipAtaphala (=dvisaMyogI, trisaMyogI Adi bhaMga) prApta hotA hai / isa karaNagAthA ke dvArA saba saMyogAkSaroM ke aura zrutajJAna ke vikalpa utpanna hote haiN| yathA - -- - - - - - - - - - - - - - - 64 63 62 61 6. 56 58 57 56 55 54 53 52 51 50 46 1. gha. pu. 13 pR. 252-253 / 2. dha. pu. 13 pR. 254 / pu. 12.162, jayaghavala pu.2 pR. 300 / 3. dha, pu. 13 gA. 14 va pu. 5 pR. 163 va Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 352-354 jAnamArgaNA/431 17 18 31 32 46 45 036 35 34 33 26 35 26 27 26 16 4. 1 42 43 4 45 46 47 48 // 1 42 32 31 30 26 28 27 26 25 24 23 22 21 20 18 18 17 46 5. 51 52 53 54 55 56 57 58 51 60 61 62 63 64 16 15 14 13 12 11 10 1 8 5 6 5 4 3 2 1 inako sthApita kara antima cauMsaTha meM eka kA bhAga dene para (64) cauMsaTha sampAtaphala (yAnI ekasaMyogI bhaMga) labdha hotA hai|' zaGkA-sampAtaphala kise kahate haiM ? samAdhAna-ekasaMyoga bhaMga kA nAma sampAta hai aura usake phala ko sampAtaphala kahate haiN| punaH zresaTha baTe do (6) se sampAtaphala ko guriNata karane se cauMsaTha akSaroM ke dvisaMyoga bhaMga (23464)2016 hote haiN| yathA-prakAra ke vivakSita hone para jaba taka zeSa presaTha (63)akSaroM para krama se akSa kA saMcAra hotA hai taba taka saTha bhaMga prApta hote haiM 63 / punaH prAkAra ke vivakSita hone para prA3kAra Adi bAsaTha (62) akSaroM para krama se jaba taka akSa kA saMcAra hotA hai taba taka bAsaTha (62)bhaMga prApta hote haiM 62 / punaH prA3kAra ke vivakSita hone para ikAra Adi ikasaTha akSaroM para krama se akSa kA saMcAra hone para ikasaTha (61) dvisaMyogI bhaMga prApta hote haiM 61 / punaH ikAra ke vivakSita hone para IkAra Adi sATha akSaroM para krama se jaba taka akSa kA saMcAra hotA hai taba taka ikAra ke dvisaMyoga se sATha bhaMga (60) prApta hote haiM 60 / punaH IkAra Adi unasaTha akSaroM ke dvisaMyogI bhaMga kramase utpanna karAne cAhie 56 / isa prakAra utpanna hue dvisaMyogI bhaMgoM ko eka sAtha milAne para do hajAra solaha mAtra bhaMga utpanna hote haiM / athavA saMkalaNarAsimicche borAsi thAvayAhi rUvahiyaM / tatto egadaraddha egadaraguNaM have mariNavaM // 15 // -~-yadi saMkalanarAzi kA lAnA abhISTa ho to ekarAzi vaha jisakI ki saMkalana rAzi abhISTa hai tathA dUsarI rAzi usase eka aMka adhika, isa prakAra do rAziyoM ko sthApita kreN| pazcAt unameM se kisI eka rAzi ke ardhabhAga ko dUsarI rAzi se guNita karane para gaNita arthAt vivakSita rAzi ke saMkalana kA pramANa hotA hai / / 15 / / isa gAthA ke dvArA eka ko grAdi lekara uttarottara eka-eka adhika tiresaTha gaccha kI saMkalanA ke le pAne para cauMsaTha akSaroM ke dvisaMyoga bhaMga do hajAra molaha hote haiM (6x64 = --------... ....... 1. dhavala pu.13 pR. 254.255 / 3. zravala pR. 13 pR. 255-256 / 4. dhavala pu.16 pR. 256 / 2. kAraNa dekho go ka.gAthA 769 kI TIkA, pU. 061 sampAdaka-ratanacanda mukhtAra / Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432/go. sA. jIvakANDa gAthA 352-254 2016) aba cauMsaTha akSaroM ke trisaMyoga bhaMgoM kA kathana karane para pUrva meM utpanna hue 2016 dvisaMyogI bhUgoM ko bAsaTha baTA tIna (32) se guriMgata karane para trisaMyogI bhaMga (2016x62) 41664 hote haiN| va tajJAna ke ekasaMyogI, dvisaMyogI, trisaMyogI Adi cauMsaTha saMghogI taka ke kula bhaMgoM kA yoga 1 kama ekaTTIpramANa hotA hai jisakA vivaraNa isa prakAra hai --- zrutamAna ke 64 prakSaroM ke eka saMyogI, dvisaMyogI Adi bhaMga - zakasaMyogI maMga :-=64 visaMyogI bhaMga 64.63.62 trisaMyogI maMga catuHsaMyogI maMga paMcasaMyogI maMga ----=7624512 64.63.62.61.60.56 ---=74674368 pasaMyogo maMga saptasaMyogI bhama 64,63,62.61.60.56.55 ----621216192 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7 aSTasaMyomI bhaMga 64.63.62.61-60.56.58,57 -=4426165368 64.63.62.66.67.56.58.57.56 --- =27540184512 navasaMyogI maMga basasaMyogI maMtra - 64.6.3.62.61.60.56.58.57.56.51 -- - - - - -- 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. E...... 151473214816 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 352-354 gyAraha saMyogI bhaMga bAraha saMyogo sa maMga teraha saMyogI bhaMga caudaha saMyogI bhaMga sagAI saMyogI pa solaha saMyogI maMga sattaraha saMyogI maMga aThAraha saMyogI bhaMga usI saMyogI maMga bIsa saMyogI maMca ikkIsa saMyogI bhaMga bAIsa saMyogI maMga shsh// 64.63.62.91.60.53.50.57.56.55.54 1.2.1.4.5.6. 7. 8. 6.10.11 = 64.63.62.61.60.56.58.57.56.55. 54.53 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.10.11.12 64.63.62.56.5.5.54.53.52 1. 2. 3..... 10.11.12.13 64.63.62.... 45.54.53.52.51 11.12.13.14 64.63.62.... 54.53.52.51.50 1.2.3 . 12.11.14.15 64.63.62. 51.52.51.50.46 13. 14.15.16 64.63.62.... 52.51.40.49.48 1.2.3 14.15.16.17 1.2.3 1.2.3 BEPL 64.63.62....51.50.49.45.40 1.2.3 15.11.17.10 64.63.62....50.49.48.47.46 www. 1. 2. 3 16.17.18.19 64.63.62... 49.48, 47.46.45 1.2.3 17.10.19.20 64.63.62.... 48.47.46.45.44 1.2.3 18.19.20.21 64.61.62.... 46.45,44,43 1. 2. 3.11.20.21.22 jJAnamArgagAva / 431 743565781824 2284214703056 - 13136850012224 4755666650816 = 159516666662720 =450526637071580 1379370175203520 = 3601680781016050 =716578125622720 = 16616725782651120 41107616277135680 =034744443237120 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gosAsIbhArata gAthA 352-354 .. teIsa saMyogI maMga 64.63.52 ....45.44,43.42 --- ---146721427591699680 1. 2..3 ...20.21.22.23 roboma saMyogI bhaMga 64.63.62 ....4.43.42.41 = ---- --- =250646105466666120 1. 2. 3 .. 21.22.23.24 paccIsa saMyogI bhaMga - 14.63.62 .. 43.42.41.40 - ---401038568751465762 1. 2.3 ..22.23.24.25 chabbIsa saMyogI maMga -6.1257823127198688 ---- ----.-..--...-- 1. 2. 3....23.24.25.26 sattAIsa saMyogI bhaMga = ------ -------- =84663667871316672 1.2.3 .... 24.25.26.27 .. ...54.63.62....40.36.38,37 pradAIsa saMyogI maMga = ------------ =1118770262685231888 1.2.3....25.26.25.28 64.63.62....36.38.37.36 unatIsa saMyogI bhaMga - --- ----93818264740217712 1. 2. 3 .. 26.27.28.22 = tIsa saMyogI bhaMga . .. 64.63.12....38.27.36.35 . ---------------- =1620258010130347424 1.2.3.... 27.28.26.3. ikatIsa saMyoga bhaMga = ---------=1777010076065342336 1.2.3 ....28.26.30.31 64.63.62....36.35.34.33 ghasIsa saMyogI maMga - -- ---- =1-32624140442560534 1. 2. 3.... 26.30.31.32 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 352-354 saMtasa saMyogI maMga to saMyogI bhaMga paiMtIsa sayogI maMga sattI yogI baMda saMtIsa saMyogI bhaMga praDatIsa saMyogI maMga = unapAlIta saMyogI maMga= lIna maMga 64.63.62.37.25.35.34 = ikatAlIsa saMyogI bhaMga bayAlosa saMyogI maMga = 1.2.3.28.29.30.31 64.63.62 38.30.06.35 1. 2. 3.. 27.28.26.30 64.63.62... 36.28.37.36 1. 2. 3 26.27.28.26 64.62.62....40.36.30.37 1. 2. 3 25.11.20 64.63.62.... 41.40.36.36 24.25.26.27 1.2.3 -- =1388818264740267762 64.63.62. 42.41.40.36 1. 2. 3....23.24.24.26 64.63.62.43.42.41.40 1. 2. 322.23.24.25 64.63.62... 44.43.42.41 1.2. 3 21.22.23.24 ... 64.63.62....46, 45,44,43 jJAnamArgagA / 435 1777010076065542336 64.63.62 .... 45.44,45.49 1. 2. 3 20.21.22.23 1. 2. 316.20.21.22 = 1620206010230347424 1118770212185236888 = 846636678475316672 -601557853127160608 401038568051465712 ==250646105466666120 - 146021427561666680 = 80347448443237620 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436/go. sA. jIvakANDa gAthA 352-354. 64.63.62....48.47.46.45.44 taitAlIsa saMyogI bhaMga = - -----41107666877635680 1.2.3 .... 18.16.20.21 64.63.12...46,48.47.46.45 cavAlIsa saMyogI bhaMga =---------------19616725782151120 1.2.3 .... 17.15.11.20 64.63.62....57.46.48,47,46 paMtAlIsa saMyogI bhaMga - ----- --.-- =719878125622727 1.2.3 .... 16.17.1 8.16 64.63.62....51.50.46.48.47 chiyAlIsa saMyogI bhaMga = -- -- =3601688761018080 1.2.3 .... 15.16.17.18 saMtAlIsa saMyogI maMga - 64.63.62....52.51.50.46.48 ----- -1376370175283520 1.2.3 .... 14.15.16.17 64.63.62 ..53.52.51.57 ar3atAlIsa saMyogI bhaMga = -- --...-488526637079580 1.2.3 .... 13.14.15.16 64.63.62....54.53.52.5.1.50 unapacAsa saMyogI maMga = -- ---156518666862720 1.2.3 .... 12.13.14.15 pacAsa saMyogI maMga 64.63.62....55.54.53.52.51 . ---- -----=47855666658816 1.2.3 .... 11.12.13.14 ikAvana saMyogI bhaMga = 64.63.62.... 56.55.54.53.52 ----13136.58812224 1. 2. 3 .... 10.11.12.13 64.63.62.61.67.56.58.57.56.55. 54. 53 - - -- =3284214703056 bAvana saMyogI bhaMga tirepana saMyogI maMga - 64.63.62.61.67.56.58.57.56.55.54 ------ --- =743565781824 1. 2. 3, 4. 5. 6. 7. 8. 1. 10. 11 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 352-354 jJAnamArgamA/437 64.63.62.61.60.56.58.57.56.55 = -------------- caupana saMyogI maMga =151473214816 64.62.62.61.60.59.58.57.56 ---- ------027540584512 pacapana saMyogI maMga - 64.63.62.61.60.56.58.57 =------ ---442616536 chappana saMyogI bhaMga manA saMyogIbhaMga - 64.23.52.61.50.21.15 -------------621216192 1, 2. 3. 4, 5, 6-5 adAbana saMyogI bhaMga = 64.63.62.61.60.56 - -------74174368 64.62.62.61.60 ---=7624512 unasaTha saMyogI aMga = sATha saMyogI maMga ikasaTha saMyogI bhaMga -- -- -=41664 bAsaTa saMyogI maMga - ---- =2016 1.2 presa saMyogI bhaMga =-=64 caumaTha saMyogI maMga = 1 - kulayoga 1846744073706551615= eka kama ekaTThI Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438/go. sA. jIyakANDa gAthA 352-354 garachakadI mUlajuvA uttaragacchAdiehi sNgunnidaa| chahi bhajive jaM laddhaM saMkalagAe haye kalaNA // 16 // ' -gaccha kA varga karake usameM mUla ko jor3a deM, punaH prAdi-uttara sahita gaccha se guNita karake usameM chaha kA bhAga dene para jo labdha prApta ho vaha saMkalanA kI kalanA hotI hai / / 16 / / isa gAthA dvArA pUrvokta trisaMyogI bhaMga lAne caahie| yahA~ gaccha bAsaTha hai| usakA varga itanA hotA hai--62462-3844 / punaH isameM mUla vAsaTha ko milA dene para itanA hotA hai-- 3844+62 =3606 / punaH ise prAdi-uttara sahita gaccha se guNita karane para itanA hotA hai39064 (1+1+ 62) = 246684 / punaH isameM chaha kA bhAga dene para pUrvalabdha trisaMyogI bhaMga itane hote haiM-246684:6-41664 / isakA kAraNa yaha hai ki cauMsaTha akSaroM ko krama se sthApita kara pUnaH prakAra ke vivakSita hone para prathama aura dvitIya akSa ko dhruva karake tosarA akSa A3kAra Adi bAsaTha akSaroM para jaba taka saMvAra karatA hai taba taka bAsaTha visaMyogI bhaMga prApta hote haiM 62 / punaH prathama akSa ko prakAra para hI sthApita kara zeSa do prakSoM ko prA3kAra aura ikAra para sthApita kara punaH inameM se prArambha ke do pakSoM ko dhra va karake tRtIya akSa ke kama se saMcAra karane para ikasaTha trisaMyogI bhaMga prApta hote haiM 6.1 ! punaH prakAra akSa ko dhaba karake zeSa do pakSoM ko ikAra aura IkAra para sthApita kara tRtIya prakSa ke krama se saMcAra karane para sATha trisaMyogI bhaMga prApta hote haiM 60 / isa prakAra prakAra akSa ko dhra va karake zeSa do akSa krama se saMcAra karate hue jaba taka saba akSaroM ke anta ko prApta hote hai taba taka prakAra ke bAsaTha saMkhyA ke saMkalana mAtra (1.463 -- 1653) = trisaMyogI bhaMga utpanna hote haiN| punaH AkAra ke vivakSita hone para zeSa do akSa krama se saMcAra karate hue jaba taka saba akSaroM ke anta ko prApta hote haiM taba taka ikasaTha saMkhyA ke saMkalana mAtra (3.462 = 1861) AkAra ke trisaMyogI bhaMga utpanna hote haiM / punaH prA3kAra ke vivakSita hone para sATha ke saMkalanamAtra (--x.3 = 1953) mA3kAra ke trisayogI bhaMga utpanna hote haiM / pUnaH ikAra ke vivakSita hone para unasaTha ke saMkalana mAtra (5.460 = 1770) ikAra ke trisaMyogI bhaMga utpanna hote haiN| isI prakAra IkAra prAdi akSaroM meM pratyeka pratyeka ke yathAkrama se aTThAvana, sattAvana, chappana Adi saMkhyAoM ke saMkalanamAtra bhaMga utpanna hote haiM / isa prakAra utpanna huI saba saMkalanAoM ko milAne para causaTha akSaroM ke saba trisaMyogI bhaMga utpanna hote haiM / unakA pramANa yaha hai--41664 / 1. dhavala pR. 13 pR. 256 / Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 352-354 jAnamAgaNa/43 aba cauMsaTha akSaroM ke cAra saMyogI bhaMgoM kA pramANa utpanna karAne para ikasaTha baTe cAra se 41664 ina trisaMyogI bhaMgoM ke guNita karane para causaTha akSaroM ke saba cAra saMyogI bhaMga utpanna hote haiM / unakA pramANa yaha hai---635376 / isI prakAra pA~ca saMyogI aura chaha saMyogI Adi bhaMga utpanna karA kara saba bhaMgoM ko ekatra karane para pahale utpanna karAye gaye eka kama ekaTThImAtra saMyogAkSara aura unake nimitta se utpanna hue utane mAtra hI atajJAna utpanna hote haiN| zaGkA--eka artha meM vidyamAna do Adi akSaroM kA saMyoga bhale hI hove, parantu eka akSara kA saMyoga nahIM bana sakatA ; kyoMki saMyoga dvistha hotA hai ataH use eka meM mAnane meM virodha pAtA hai ? ___ samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki eka artha meM vidyamAna do prakAroM kA eka akSara rUpa se pariNamana dekhA jAtA hai| 'yA zrIH sA gauH' yaha asaMyogI eka akSara kA udAharaNa nahIM hai, kyoMki, yaha saMyukta aneka akSaroM se niSpanna huA hai| tathA yaha eka saMyogAkSara kA bhI udAharaNa nahIM hai, kyoMki bhinna jAti ke akSaroM ke saMyoga ko eka akSarasaMyoga mAnane meM virodha AtA hai| tathA 'vIraM devaM nityaM vande, vRpabhaM varadaM satataM praName, vIrajina vItabhayaM lokaguruM naumi sadA, kanakanibhaM zazivadanaM ajitajinaM zaraNamiye' ityAdi ke sAtha vyabhicAra bhI dikhAnA cAhie / phira ekasaMyogI bhaMga kaise prApta hotA hai, aisA pUchane para uttara dete haiM ki akSaroM ke saMyoga kI vivakSA na karake jaba akSara hI kevala pRthak-pRthak vivakSita hote haiM taba zrutajJAna ke akSaroM kA pramANa cauMsaTha hotA hai, kyoMki inase pRthagbhUta akSaroM ke saMyoga rUpa akSara nahIM pAye jAte / zra tajJAna bhI cauMsaTha pramANa hI hotA hai, yoMki saMyukta aura prasaMyukta rUpa se sthita va tajJAna ke kAraNabhUta akSara cauMsaTha hI dekhe jAte haiM / zaGkA - akSaroM ke samudAya se utpanna hone vAlA zru tajJAna eka akSara se kaise utpanna hotA samAdhAna-kAraNa ki pratyeka akSara meM zrutajJAna ke utpAdana kI zakti kA abhAva hone para unake samudAya se bhI usake utpanna hone kA virodha hai / bAhya eka-eka artha ko viSaya karane vAle vijJAna kI utpatti meM samartha akSaroM ke samudAya ko saMyogAkSara kahate haiN| yathA---'yA zrIH sA gIH' ityAdi / ye saMyogAkSara, inase utpanna hue tha tajJAna eka kama ekaTThI pramANa hote haiN| Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440/go. sA. jIvakANDa gAthA 355-356 eka kama ekaTThIpramANa akSaroM kA saGgapraviSTa aura maGgavAhya meM vimAjana majjhimapadavakharavAhidavaNNA te aMgapujyagapadANi / sesakkharasaMkhA pro paiNNayANaM pamANaM tu // 355 / / gAthArtha-madhyamapada ke akSaroM se samasta akSaroM ko vibhAjita karane para jo labdha prApta ho utane padapramANa akSara to aMga va pUrva sambandhita haiN| zeSa aMgabAhya ke akSaroM kI saMkhyA hai / / 355 / / vizeSArtha- akSarasaMyoga kI apekSA dravya zruta kA pramANa eka lAkha caurAsI hajAra cAra sau sar3asaTha koDAkor3I cavAlIsa lAkha tihattara sau sattara karor3a paMcAnavelAkha ikyAvana hajAra chaha sau pandraha (18446744073706551615) hotA hai| kyoMki cauMsaTha akSaroM ke eka do saMyogAdi rUpa bhaMgoM se itane saMyogAkSaroM kI utpatti hotI hai| pada kI apekSA aMgazruta (dvAdazAMga) kA pramANa eka sau bAraha karor3a terAsI lAla aTThAvana hajAra pAMca (1128358005) pada pramANa hai| zA-- itane padoM kA pramANa kase prApta hotA hai ? samAdhAna--solaha sau cauMtIsa karor3a terAsI lAkha aThattara sau aThAsI (16348307888) saMyoga akSaroM kA eka madhyamapada hotA hai| eka madhyamapada ke saMyogAkSaroM kA pUrvokta saba akSaroM meM bhAga dene para pUrvokta aMgapadoM kI utpatti hotI hai / phoTozataM vAvaza va koTayo lakSANyazItisnyadhikAni caiva / paMcAzadaSTau ca sahalasaMkhyA etacchataM paMcapadaM namAmi // 6 // --eka sau bAraha karor3a terAsI lAkha aTThAvana hajAra pA~ca (1128358005) pada saMkhyA zrutajJAna kI hai| zeSa 80108175 akSara rahate haiN| inameM 32 akSaroM kA bhAga dene para 250338033 pramANa pada caudaha prakIrNakarUpa aMgabAhya kA pramANa hai| arthAt aMgabAhya ke akSaroM kA pramANa 80108175 tathA pramANapadoM kA pramANa 250338033 hai 15 arthapadoM se gaNanA karane para aMgazruta kA pramANa saMkhyAta hotA hai| bAraha aMgoM ke nAma aura unake padoM kI saMkhyA pAyAre suddayaDe ThANe samavAyaraNAmage aMge / tatto vikkhApaNNasIe ragAhassa dhammakahA / / 356 / / 1. go.jI.gA. 350 / 2. go.jI.gA. 336 / 3, pa.pu. 1 pR. 165 / 4. go.jI.gA. 351 / 5. pa.pu. 6 pR. 196 va ja.dha.pu. 1 pR. 63 / 6. gha.pu. 1 pR. 166 / Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamAraNA/441 tobAsayaprajhayaNe aMtaya. NuttarovavAdadase / pAhANaM vAyaraNe vivAyasutte ya padasaMkhA // 357 // aTThArasa chattIsaM bAdAlaM aDakaDI aDavi chappaNNaM / sattari aTThAvIsaM caudAlaM solasasahassA // 35 // igidugapaMceyAraM tibIsadutiraNau dilavala turiyAdI / culasIvilakkhameyA koDI ya vivAgasUttamhi // 356 / / vAparaNanaranonAnaM eyAraMge judI hu bAdamhi / kanajatajamatAnanama janakanajayasIma bAhire vaNNA // 360 // gAthArtha - aAcArAGga, sUtrakRtAGga, sthAnAGga, samavAyAGga, vyAkhyAprajJapti, dharmakathAGga, umAsakAdhyayamAGa, anta:zAGga, anuttaraupapAdikradazAGga, praznavyAkaraNa aura vipAkasatra, ina gyAraha aGgoM ke padoM kI saMkhyA kama se aThAraha hajAra, chattIsa hajAra, bayAlIsa hajAra, eka lAkha cauMsaTha hajAra, do lAkha aTThAIsa hajAra, pA~ca lAkha chappana hajAra, gyAraha lAkha sattara hajAra. teIsa lAkha aTThAIsa hajAra, bAnabe lAkha cavAlIsa hajAra, tirAnave lAkha solaha hajAra pada haiN| vipAkasUtra meM eka karor3a caurAsI lAkha pada haiN| ina padoM kA jor3a cAra karor3a pandraha lAkha do hajAra hotA hai (41502000) / bArahaveM dRSTibAda aMga meM sampUrNa pada 1 araba 8 karor3a 68 lAkha 56 hajAra 5 hote haiN| aGgabAhya sambandhI akSaroM kA pramANa pAThakaror3a, eka lAkha, ATha hajAra eka sau pacahattara hotA hai / / 356-360 / / vizeSArtha--aMgapraviSTa ke arthAdhikAra bAraha prakAra ke haiN| ve ye haiM AcAra, sUtrakRta, sthAna, samavAya, vyAkhyAprApti, nAtha vA jJAtR dharmakathA, upAsakAdhyayana, aMtakRddazA, anuttaraupapAdikadazA, praznavyAkaraNa, vipAkasUtra aura dRSTivAda / prAcArAMga--- aThAraha hajAra padoM ke dvArA yaha batalAyA gayA hai ki kisa prakAra calanA cAhie? kisa prakAra khar3e rahanA cAhie, kisa prakAra baiThanA cAhie? kisa prakAra zayana karanA cAhie? kisa prakAra bhojana karanA cAhie? kisa prakAra saMbhASaNa karanA cAhie? jisase ki pApa kA bandha na ho ? kadhaM care kadhaM ciTTa kadhamAse kadhaM sae / kathaM bhujejja bhAseksa kathaM pAvaMNa bajjhavi / / 70 // javaM care javaM ciTu jadamAse javaM sae / javaM bhujeja bhAsejja evaM pArSaNa bajjhadi // 71 / / ' --yatnapUrvaka calanA cAhie, yatnapUrvaka ThaharanA cAhie, yatnapUrvaka vaiThanA cAhie, yatnapUrvaka sonA cAhie, yatnapUrvaka bhojana karanA cAhie aura yatnapUrvaka bhASaNa karanA cAhie, isa prakAra pApabandha nahIM hotaa| 1. pra.pu. 1 pR. 16; pu. 6 pR. 167 va ja.ba.pu. 1 pR. 122 / Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442/go. sA. jIvakANDa gAcA 356-360 isa prAcArAGga meM caryAvidhi, pATha zuddhiyoM, pA~ca samitiyoM aura tIna guptiyoM ke bhedoM kI prarUpaNA kI jAtI hai| ityAdi rUpa se yaha muniyoM ke prAcaraNa kA varNana karatA hai| sUtrakRtAGga-chattIsa hajAra (26000) pada pramANa sUtrakRtAGga meM jJAnavinaya, prajJApanA, kalpyAkalpya, chedopasthApanA aura vyavahAradharma kriyAnoM kI digantara zuddhi se prarUpaNA kI jAtI hai|' tathA yaha svasamaya aura parasamaya kA bhI nirUpaNa karatA hai / yaha aMga strI sambandhI pariNAma, klIvatA, asphuTatva, kAma kA Aveza, vilAsa, prAsphAlana-sukha aura puruSa kI icchA karanA Adi strI ke lakSaNoM kA prarUpaNa karatA hai / ___ sthAnAMga-yaha aMga bayAlIsa hajAra padoM ke dvArA jIva aura pudagala yAdi ke eka ko prAdi lekara ekAttara krama se sthAnoM kA varNana karatA hai / yathA ekko ceva mahAgA so duviyappo tilakkharaNo bhnnido| cadu saMkamaNAjutto paMcagaguNappahAraNo ya // 64 // chakkapakkamajutto uvajutto sattabhaMgi smbhaavo| pravAsavo NavaTTho jIvo dasaTTANino bhariNI // 65 // --yaha jIva mahAtmA avinazvara caitanya guNa se athavA sarvajIva sAdhAraNa upayogarUpa lakSaNa se yukta hone ke kAraNa eka hai| vaha jJAna aura darzana, saMsArI aura mukta, athavA bhavya aura prabhavya rUpa do bhedoM se do prakAra kA hai| jJAnacetanA, karmacetanA aura karmaphalacetanA kI apekSA, utpAdavyaya dhrauvya kI apekSA, athavA dravyaguNaparyAya kI apekSA tIna prakAra kA hai| narakAdi cAra gatiyoM meM paribhramaNa karane ke kAraNa cAra saMkramaNoM se yukta hai| aupazamika Adi pAMca bhAvoM se yukta hone ke kAraNa pAMca bheda rUpa hai| maraNa samaya meM pUrva, pazcima, dakSiNa, uttara, Urdhva va adhaH ina chaha dizAoM meM gamana karane rUpa chaha apakramoM se sahita hone ke kAraNa chaha prakAra hai| sAta bhaMgoM se usakA sadbhAba siddha hai, ataH baha sAta prakAra hai| jJAnAvaraNAdi ATha karmoM ke prAsraba se yukta hone, athavA ATha karmoM yA samyaktvAdi pATha guNoM kA mAzraya hone se ATha prakAra kA hai| nau padArtha rUpa pariNamana karane kI kSA nau prakAra hai| pRthivI, jala, teja, vAyu, pratyeka va sAdhAraNa vanaspati, dvIndriya, trIndriya, caturindriya va paMcendriya rUpa dasa sthAnoM meM prApta hone se dasa prakAra kA hai / samavAyAMga meM eka lAkha cauMsaTha hajAra (164000) padoM dvArA sarva padArthoM kI samAnatA kA vicAra kiyA jAtA hai| vaha samavAya dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke bheda se cAra prakAra kA hai| unameM se prathama dravya samavAya kA kathana isa prakAra hai--dharmAstikAya, adharmAstikAya, lokAkAza aura eka jIva ke pradeza paraspara samAna haiN|' zaGkA . pradezoM ko dravyapanA kaise sambhava hai ? 1. dhavala pu. 6 pR. 167 / 2. jayadhavala pu. 1 pR. 122 / 3. dhavala pu. 1 pR. 66, pu. 6. pR. 168-166 / 4. dhavala pu. 1 pR. 16 / 5. jayaghavala pu. 1 pR. 122 / 6. dhavala pu. 1 pR. 100, pu.1 .198, jayadhanala pu. 1 pR. 123 / 7. dhavala pu. 6 pR. 168-1.6 / . dhavala pu. 1 pR. 166 / 1. ayadhavala pu. 1 pR. 124 // Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 356-36. jJAnamArgaNA/43 samAdhAna--nahIM, kyoMki paryAyAthikanaya kA avalambana karane para pradezoM ke bhI dravyatva kI siddhi ho jAtI hai| pradezakalpanA paryAyAthikanaya kI mukhyatA se hotI hai, isalie paryAyAthikanaya kA avalambana karake pradeza meM dravya kI siddhi huI hai|' jambUdvIpa, sarvArtha siddhi, apratiSThAna naraka aura nandIzvara dvIpastha eka vApI, inake samAna rUpa se eka lAkha yojana vistAra kI apekSA kSetra samavAya hone se kSetra-samavAya hai / athavA prathama naraka kA pahalA indraka sImantaka bila, manuSyakSetra, saudharmakalpa kA pahalA indraka RtuvimAna aura siddhaloka ye cAroM kSetra kI apekSA saNa haiM, yaha kSetra samavAya hai| samaya, prAvalI, kSaNa, laba, muhUrta, divasa, pakSa, mAsa, Rtu, ayana, yuga, pUrva, parva, pAya, sAgara, abasapiNI, aura utsapiNI ye paraspara samAna hai| arthAt eka samaya dusare samaya ke samAna hai. eka prAvalI dUsarI pAvalI ke samAna hai| isI taraha prAge bhI samajhanA caahie| yaha kAla samavAya hai| kevalaz2Ana kebaladarzana ke barAbara hai yaha bhAva samavAya hai|' vyAkhyAprajJapti-yaha do lAkha aTThAIsa hajAra padoM dvArA kyA jIva hai, kyA jIva nahIM hai, jIva kahA~ utpanna hotA hai aura kahA~ se AtA hai, ityAdika sATha hajAra praznoM ke uttaroM kA tathA chayAnave hajAra chinnacchedoM se jJApanIya zubha aura azubha kA varNana karatA hai / nAtha dharma kathA athavA jAta dharma kathA pAMca lAkha chappana hajAra padoM dvArA sUtra pauruSI arthAt siddhAntokta vidhi se svAdhyAya ke prasthApana meM bhagavAna tIrthakara kI tAlu va aoSTa puTa ke halana-calana ke binA pravartamAna samasta bhASAoM svarUpa divya dhvani dvArA dI gaI dharmadezanA kI vidhi kA, saMzayayukta gaNAdharadeva ke saMzaya ko naSTa karane kI vidhi kA tathA bahuta prakAra kathA va upakathAnoM ke svarUpa kA kathana karatA hai| zaGkA-divyadhvani kaisI hotI hai ? samAdhAna-vaha sarvabhASAmayI hai, akSara-anakSarAtmaka hai, jisameM anantapadArtha samAviSTa haiM (ananta padArthoM kA varNana hai), jisakA zArIra bIjapadoM se ghar3A gayA hai, jo prAta: madhyAhna aura sAyaMkAla ina tIna saMdhyAoM meM chaha-chaha ghar3I taka nirantara khiratI rahatI hai aura ukta samaya ko chor3akara itara samaya meM gaNadharadeva saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAya ko prApta hone unake pravRtti karane (unake saMzayAdi ko dUra karane) kA jisakA svabhAva hai, saMkara aura vyatikara doSoM se rahita hone ke kAraNa jisakA svarUpa vizada hai aura unnIsa (adhyayanoM ke dvArA) dharmakathAnoM kA pratipAdana karanA jisakA svabhAva hai| isa prakAra svabhAvavAlI divyadhvani samajhanI caahie| upAsakAdhyayana gyAraha lAkha sattara hajAra padoM ke dvArA gyAraha prakAra ke zrAvaka dharma kA nirUpaNa karatA hai| yahA~ upayogI mAthA isa prakAra hai dasaNa-yaba-sAmAiya-posaha-saccitta rAdibhatte ya / bamhAraMbha - parigagaha-aNumaNamuddiTTa desaviradI ya // 7 // " 1. jayadhavala pu 1 pR. 124 / 2. cavala pu.6 pR. 166 / pR. 200 va jayadhavala pu. 1 pR. 125 / 5. dhavala pu. 7. dhavala pu. 1 pR. 102 va dhavala pu. 6 pR. 201 / 3. 'jayaSavala pu.1pR. 124-125 / 4. pavala pU. pR. 200 / 6. jayavabala pu. 1 pR. 126 / Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444/go. sA. jIvakANDa gAthA 356-360 darzanika, atika, sAmAyikI, proSadhopavAsI, sacittavirata, rAtribhuktivirata, brahmacArI, prArambhavista, parigrahavirata, anumativirata aura uddiSTavirata ina gyAraha prakAra ke zrAvakoM ke lakSaNa, ata dhAraNa karane kI vidhi aura unake AcaraNa kA vargAna karatA hai| antakRzAMga tebIsa lAkha aTThAIsa hajAra padoM ke dvArA eka-eka tIrthaMkara ke tIrtha meM nAnA. prakAra ke dAruNa upasagoM ko sahana kara prAtihArya (atizaya vizeSoM) ko prApta kara nirvANa ko prApta hue dasa-dasa antakRtakevaliyoM kA varNana karatA hai| tasvArthabhASya meM bhI kahA hai -"jinhoMne saMsAra kA anta kiyA ve antakRtakevalI haiM 1 zrI varddhamAna tIrthakara ke tIrtha meM nami, mataMga, somila, rAmaputra, sudarzana, yamalIka, balIka, kiSkibila, pAlamba, aSTaputra ye dasa antakRta kevalI hue haiN| isI prakAra zrI RSabhadeva Adi tebIsa tIrthaMkaroM ke tIrtha meM anya dasa-dasa anagAra dAruNa upasagoM ko jIta kara sampUrNa karmoM ke kSaya se antakRta kevalI hue| isa aMga meM una dasa-dasa kA varNana kiyA jAtA hai ata eva vaha antakRddazAMga kahalAtA hai / " anuttaraupapAdikavazAMga nAmaka aMga meM jAgo lAkha tIna hajAra panoM hAra' eka-eka tIrtha meM nAnA prakAra ke dAruNa upasargoM ko sahakara aura pratihArya prApta karake pA~ca anuttara vimAnoM meM gaye hue dasa-dasa anuttaraupapAdikoM kA varNana karatA hai| tattvArthabhAdhya meM bhI kahA hai-upapAda janma hI jinakA prayojana hai unheM propapAdika kahate haiN| vijaya, vaijayanta, jayanta aparAjita aura sarvArtha siddhi ye pA~ca anuttara vimAna haiN| jo anuttaroM meM upapAda janma se paidA hote haiM, ve anuttaropapAdika haiN| RSidAsa, dhanya, sunakSatra, kArtikeya, prAnanda, nandana, zAli bhadra, abhaya, bAriSeraga aura cilAtaputra ye dasa anuttaraupapAdika zrI vardhamAna tIrthaMkara ke tIrtha meM hue haiN| isI taraha zrI RSabhanAtha Adi tevIsa tIrthaMkaroM ke tIrtha meM anya dasa-dasa mahA sAdhu dAruNa upasargoM ko jItakara vijayAdika pA~ca anuttaroM meM utpanna hue| isa prakAra anuttaroM meM utpanna hone vAle dasa sAdhunoM kA varNana jisameM kiyA jAya vaha anuttaropapAdika dazAMga nAma kA aMga hai| praznavyAkaraNa nAmakA aMga terAnave lAkha solaha hajAra padoM ke dvArA AkSepaNI, vikSepaNI, saMvedanI aura nivedanI ina cAra kathAnoM kA (tathA bhUta, bhaviSyat aura vartamAna kAla sambandhI dhanadhAnya, lAbha-alAbha, jIvita-maraNa, jaya aura parAjaya sambandhI praznoM ke pUchane para unake upAya kA) varNana karatA hai| jo nAnA prakAra kI ekAnta dRSTiyoM kA aura dUsare samayoM kA nirAkaraNapUrvaka zuddhi karake chaha dravya aura nau prakAra ke padArthoM kA prarUparaga karatI hai, use zrAkSepasI kathA kahate haiN| jisameM pahale parasamaya ke dvArA svasamaya meM doSa batalAye jAte haiM, anantara parasamaya kI AdhArabhUta aneka ekAntadRSTiyoM kA zodhana karake svasamaya kI sthApanA kI jAtI hai aura chaha dravya nau padArthoM kA prarUpaNa kiyA jAtA hai, use vikSepaNo kathA kahate haiN| puNya ke phala kA kathana karane vAlI kathA ko saMvedanI kathA kahate haiN| zaGkA puNya ke phala kaunase haiM ? 1. ghavala pu. 1 pR. 102, pu. 1 pR. 201, jayadhavala pu. 1 pR. 126-130 / 2. zravala pu. 1. 102-173 va ghavala pu. 6 pR. 201 / 3. pavana pu. 1 pR. 123.104, pu. 6 pR. 202, jayavavasa pu. 1 pR. 13 / Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gApA 356-360 jJAnamArgaNA/445 samAdhAna-tIrthaGkara, gaNadhara, RSi, cakravartI, baladeva, vAsudeva, deva aura vidyAdharoM kI RddhiyA~ puNya ke phala haiN| pApa ke phala kA varNana karane vAlI kathA ko nirvedanI kathA kahate haiN| zaGkA--pApa ke phala kaunase haiM ? samAdhAna-naraka, tiryaMca aura kumAnuSa kI yoniyoM meM janma, jarA, maraNa, vyAdhi, vedanA aura dAridraya Adi kI prApti pApa ke phala haiN| athavA, saMsAra, zarIra aura bhogoM meM vairAgya ko utpanna karane vAlI kathA ko nivedanI kathA kahate haiM bAhA bhI hai AkSepaNI tatvavidhAnabhUtAM vikSepaNI tattvadigantazuddhim / zaMvenigI dharmajAgA nidi vAra mAna virAgAm // ' -tattvoM kA nirUpaNa karane vAlI AkSepaNI kathA hai| tatva se dizAntara ko prApta huI dRSTiyoM kA zodhana karane vAlo arthAt paramata kI ekAntadRSTiyoM kA zodhana karake svasamaya kI sthApanA karane vAlI vikSepaNI kathA hai| vistAra se dharma ke phala kA varNana karane vAlI saMveginI kathA hai aura vairAgya utpanna karane bAlI nirvedinI kathA hai| ina kathAnoM kA pratipAdana karate samaya jo jinavacana ko nahIM jAnatA hai arthAt jisakA jinavacana meM praveza nahIM hai, aise puruSa ko vikSepaNI kathA kA upadeza nahIM karanA cAhie kyoMki jisane svasamaya ke rahasya ko nahIM jAnA hai aura parasamaya kI pratipAdana karane vAlI kathAnoM ke sunane se vyAkulita citta hokara vaha mithyAtva ko svIkAra na kara leve, isalie svasamaya ke rahasya ko nahIM jAnane vAle puruSa ko vikSepaNI kathA kA upadeza na dekara zeSa tIna kathAoM kA upadeza denA caahie| ukta tIna kathAnoM dvArA jisane svasamaya ko bhalIbhAMti samajhaliyA hai, jo puNya aura pApa ke svarUpa ko jAnatA hai, jisa taraha majjA arthAta har3iyoM ke madhya meM rahane vAlA rasa haDDI se saMsakta hokara hI zarIra meM rahatA hai, usI taraha jo jinazAsana meM anurakta hai, jinavacana meM jisako kisI prakAra kI vicikitsA nahIM rahI hai, jo bhoga aura rati se virakta hai aura jo tapa, zIla paura niyama se yukta hai, aise puruSa ko hI pazcAt vikSepaNI kathA kA upadeza denA caahie| prarUpaNa karake uttama rUpa se jJAna karAne vAle ke lie, yaha akathA bhI taba kathArUpa ho jAtI hai| isalie yogya puruSa ko prApta karake hI sAdhu kI kathA kA upadeza denA caahie| yaha praznavyAkaraNa nAma kA aMga prazna ke anusAra sta, naSTa, muSTi, cintA, lAbha, alAbha, sukha, duHkha, jIvita, maraNa, jaya, parAjaya, nAma, dravya, Ayu aura saMkhyA kA bhI prarUpaNa karatA hai / vipAkasUtra nAma kA aMga eka karor3a caurAsI lAkha padoM ke dvArA puNya aura pAparUpa karmoM ke phala kA varNana karatA hai| gyAraha aMgoM ke kula padoM kA jor3a cAra karor3a pandraha lAkha do hajAra pada hai / 1. pa. pu. 1 pR. 106 gA. 65 / Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446/go. sA. jIvakANDa gAthA 361.366 bAraha. aMga dRSTivAda ke bheda aura unake padoM kA pramANa caMdaravijaMbudIkyadIvasamuddayaviyAhapaNNattI pariyamma paMcavihaM suttaM par3hamAriNajogamado // 361 // puthvaM jalathalamAyA prAgAsayarUvagamimA paMca / bhedA 4 cUliyAra tesu pamANaM iNa kamasI // 362 // galanama managaMgorama maragata jagAtanonanaM jajalakkhA / mananana dhamamananonananAmaM ranadhajadharAnanajalAcI // 363 // pAjakanAsenAnanamevAriga padANi hoti parikamme / kAnavadhivAcanAnanameso puraNa cUliyAjogo // 364 // paNNadAla paNatIsa tIsa paNNAsa paNa terasa / ragaudo dudAla pubbe paNavaNNA terasasayAI // 36 // chassaya paNNAsAI causayapaNNAsa chasayapaNudhIsA / bihi lagakhehi du guriNayA paMcama rUUraNa chajjudA cha? / / 366 // gAthArtha-bArahaveM dRSTivAda aMga ke pAMca bheda haiM-parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata aura clikaa| parikarma ke pA~ca bheda haiM--candraprajapti, sUryaprajJapti, jambUdvIpaprajJapti, dvIpa-samudra-prajJapti, vyaakhyaaprjnypti| cUlikA ke pAMca bheda haiM-jalagatA, sthalagatA, mAyAgatA, AkAzagatA, rUpagatA / inake padoM kA pramANa krama se candraprajJapti meM chattIsa lAkha pA~ca hajAra, sUryaprajJapti meM pAMca lAkha tIna hajAra, jambUdvIpaprajJapti meM tIna lAkha paccIsa hajAra, dvIpa-samudra-prajJapti meM bAvana lAkha chattIsa hajAra, vyAkhyAprajJapti meM caurAsI lAkha chattIsa hajAra pada haiN| satra meM aThAsI lAkha pada haiN| prathamAnayoga meM pA~ca hajAra pada haiN| caudaha pUrva meM pacAnave karor3a pacAsa lAkha pada haiN| pAMcoM cUlikAmoM meM se pratyeka meM do karor3a nau lAkha navAsI hajAra do sau pada haiN| pA~coM parikarma ke padoM kA jor3a eka karor3a ikyAsI lAkha pA~ca hajAra hai| pAMcoM cUlikA ke padoM kA jor3a dasa karor3a unacAsa lAkha chayAlIsa hajAra hai / 50, 48, 35, 30, 50, 50, 1300,60, 42, 55, 1300, 650, 450 tathA 625; ina caudaha saMkhyAoM meM se pratyeka ko do-do lAkha se guriNata kreN| vizeSa yaha hai ki prApta 14 guNanaphaloM meM se paMcama guNanaphala meM eka kama karanA cAhie tathA chaThe guNanaphala meM 6 jor3ane caahie| isa prakAra aba prApta abhinava caudaha hI saMkhyAeM caudahapUrvo meM se pratyeka pUrva ke padoM kI saMkhyArUpa hai| [sAra yaha hai ki caudaha pUrta meM krama se eka karor3a, chayAnave lAgya, sattara lAkha, sATha lAkha, eka kama eka karor3a, eka karor3a chaha, chabbIsa karor3a, eka karor3a assI lAkha, caurAsI lAkha, eka karor3a dasa lAkha, chabbIsa karor3a, teraha karor3a, nau karor3a aura caudahaveM pUrva meM bAraha karor3a pacAsa lAkha pada hai] // 361-366 / / vizeSArtha- 'dRSTivAda aMga' yaha goNya nAma hai, kyoMki isameM aneka dRSTiyoM kA varNana hai| yaha akSara, pada, saMghAta, pratipatti, anuyoga Adi kI apekSA saMdhyAta rUpa hai aura artha kI apekSA Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 361-366 jJAnamArgaNA/447 ananta rUpa hai|' kyoMki isa dRSTivAda ke prameya ananta haiM / isameM tadubhayavaktavyatA (svasamaya aura para samaya donoM baktavyatA) hai| isa dRSTivAda aMga ke pA~ca adhikAra haiM-parikarma, sUtra, prathamAnuyoga, pUrvagata aura cuulikaa| unameM se parikarma ke pAMca bheda haiM--candraprajJapti, sUryaprajJapti, jambUdvIpaprajJapti, dvIpasAgaraprajJapti aura vyAkhyAprajJapti / cannaprApti nAmakA parikarma chattIsa lAkha pA~ca hajAra padoM ke dvArA candramA kI Ayu, parivAra, Rddhi. gati aura bimba kI U~cAI Adi kA varNana karatA hai| sUryaprajJapti nAmakA parikarma pA~ca lAkha tIna hajAra padoM ke dvArA sUrya kI Ayu, bhoga, upabhoga, parivAra, Rddhi, gati, bimba kI UMcAI, dina kI hAnivRddhi, kiraNoM kA pramANa aura prakAza Adi kA varNana karatA hai| jambUdvIpaprajJapti nAmakA parikama tIna lAkha paccIsa hajAra padoM ke dvArA jambUdvIpastha bhogabhUmi aura karmabhUmi hae nAnA prakAra ke manaSya tathA dUsare tiryaMca grAdi kA aura parvata, drahanadI, bedikA, varSa, AbAma, akRtrima jinAlaya Adi kA varNana karatA hai| dvIpasAgaraprajJapti nAmakA parikarma bAvana lAkha chattIsa hajAra padoM ke dvArA uddhArapalya se dvIpa aura samudroM ke pramANa kA tathA dvIpasAgara ke antarbhUta nAnA prakAra ke dusare padArthoM kA varNana karatA hai| vyAkhyAprajApti nAmakA parikarma caurAsI lAmkha chattIsa hajAra padoM ke dvArA rUpI ajIvadravya prarthAt pudagala, arUSI ajIbadravya arthAt dharma, adharma, AkAza aura kAla, bhavyasiddha aura abhavyasiddha jIva ina sabakA varNana karatA hai| dRSTivAda aMga kA sUtra nAma kA arthAdhikAra aThAsI lAkha padoM ke dvArA jIva prabandhaka hI hai, alepaka hI hai, akartA hI hai, abhoktA bhI hai, nirguNa hI hai, aNupramANa hI hai, jIva nAstisvarUpa hI hai, jIva astisvarUpa hI hai, pRthivI Adika pA~ca bhUtoM ke samudAyarUpa se jIva utpanna hotA hai, cetanA rahita hai, jJAna ke binA bhI sacetana hai, nitya hI hai, anitya hI hai, ityAdi rUpa se kriyAvAdI, atriyAvAdI, ajJAnavAdI aura vinayabAdiyoM ke tIna sau vesaTha matoM kA pUrvapakSarUpa se varNana karatA hai| yaha rAzikavAda, niyativAda, vijJAnavAda, zabdavAda, pradhAnavAda, dradhyavAda aura puruSavAda kA bhI varNana karatA hai / kahA bhI hai aTThAsI-pahiyAresu 'ghauNhamahiyAraNamatthariNaddeso / paDhamo prabaMdhayANaM vidiyo terAsiyANa boddhanvo // 36 // taviyo ya riNayai-pakkhe habai cauttho sasamammi / ..-isa sutra nAmaka adhikAra ke aThAsI adhikAroM meM se cAra adhikAroM kA arthanirdeza milatA hai| unameM pahalA adhikAra prabandhakoM kA dUsaga trairAzikavAdiyoM kA, tIsarA niyativAda kA samajhanA cAhie tathA cauthA adhikAra svasamaya kA prarUpaka hai / dRSTivAda aMga kA prathamAnuyoga arthAdhikAra pA~ca hajAra padoM ke dvArA purANoM kA varNana karatA hai| kahA bhI hai - 1. pa.pu. 1 pR. 106 / 2. "asthAdo praNata, pameyAraNaMtiyAdo" [dhavana pU. 6 pR. 212] / 3. pavala pu. 1 pR. 101 4. dhavala pu.1.112 / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448/go. sA. jIvakANDa gAyA 361-366 bArasavihaM purANaM jagadiddha aiNavarehi sandehi / taM savyaM vaNNedi hu jiragavaMse rAyavaMse y||77|| paDhamo arahatANaM vidiyo puNa cakavaTTi-vaMso du| vijjaharANaM tadiyo cautthayo vAsudevANaM // 7 // hAtA-caso tat prajamo mAho va gaNamamaNANaM / sattamapro kuruvaMso praSTumamo taha ra haribaMso // 7 // evamo ya ikkhuyANaM samo viya kAsiyANa boddhyyo| vAINekkArasamo bArasamo gAha-vaMso du // 0 // ' -jinendradeva ne jagat meM bAraha prakAra ke purANoM kA upadeza diyA hai| ve samasta purANa iMza aura rAjavaMzoM kA varNana karate haiN| pahalA arihanta arthAta tIrthakaroM kA, dUsarA cakratiyoM kA. tIsarA vidyAdharoM kA. cauthA nArAyaNa-pratinArAyaNoM kA, pA~cavA~ caraNoM kA, , chaThA prajJAdhamaraNoM kA vaMza hai| sAtavA~ kuravaza, pAThavA~ harivaMga, navA~ ikSvAkuvaMza, dasoM kAzyapavaMza, myArahavA~ vAdiyoM kA baMza pora bArahavAM nAthavaMga hai|77- dRSTivAda aMga kA pUrvagata nAmakA arthAdhikAra paMcAnave karor3a pacAsa lAkha aura pAMca padoM dvArA utpAda, vyaya aura prauvya Adi kA varNana karatA hai| jalagatA, sthalagatA, mAyAgatA, rUpagatA aura AkAzagatA ke bheda se cUlikA pA~ca prakAra kI hai| unameM se jalagatA cUlikA do karor3a nau lAkha navAsI hajAra do sau padoM dvArA jala meM gamana aura jalastambhana bhana ke kAraNAbhata mantra, tantra aura tapazcaryArUpa atizaya Adi kA bana karatI hai| sthalagatA cUlikA utane hI 20186200 padoM dvArA pRthivI ke bhItara gamana karane ke kAraNabhUta mantra, tantra aura tapazcaraNarUpa Azcarya Adi kA tathA vAstuvidyA aura bhUmi-sambandhI dUsare zubhaazubha kAraNoM kA varNana karatI hai| mAyAgatA cUlikA utane hI 20656200 padoM dvArA (mAyArUpa) indrajAla Adi ke kAraNabhUta mantra, tantra aura tapazcaraNa kA varNana karatI hai / rUpagatA alikA utane hI 20686200 padoM dvArA siMha, ghor3A aura hariNAdi ke svarUpa ke kArarUpa se pariNamana karane ke kAraNabhUta maMtra, taMtra aura tapazcaraNa kA tathA citrakarma, kASThakarma, lepyakarma aura lenakarma Adi ke lakSaNa kA varNana karatI hai / AkAzagatA dhUlikA utane hI 20181200 padoM dvArA AkAza meM gamana karane ke kAraNabhUta mantra, tantra aura tapazcaraNa kA varNana karatI hai / ina pAMcoM hI cUlikAoM ke padoM kA jor3a dasa karor3a unacAsa lAkha chayAlIsa hajAra pada hai| jo pUrvo ko prApta ho athavA jisane pUrvo ke svarUpa ko prApta kara liyA ho use pUrvagata kahate haiN| isa taraha 'pUrvagata' yaha gINyanAma hai| vaha akSara, pada, saMghAta, pratipatti aura anuyogadvAra kI apekSA saMkhyAta aura artha kI apekSA anantapramANa hai| tInoM vaktabyatAoM meM se yahA~ svasamayavaktavyatA samajhanI cAhie / arthAdhikAra ke caudaha bheda haiM / ve ye haiM-utpAdapUrva, agrAyaNIyapUrva, vIryAnupravAdapUrva, astinAstiprabAdapUrva, jJAnapravAdapUrva satyapravAdapUrva, prAtmapravAdapUrva, karmapravAdapUrva, 1. dha. pu. 1 pR. 112 / Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArgaNA / 446 pratyAkhyAnapUrva vidyAnupravAdapUrva, kalyANavAdapUrvaM prAraNAvAyapUrva, kriyAvizAlapUrva aura lokabindusAra pUrva gAthA 361-366 unameM se, utpAdapUrva dasavastugata do sau prAbhUtoM ke eka karor3a padoM dvArA jIva, kAla aura pudgala dravya ke utpAda, vyaya aura dhrauvya kA varNana karatA hai / [ gragra arthAt dvAdazAMgoM meM pradhAnabhUta vastu ke yayana arthAt jJAna ko pragrAyaNa kahate haiM aura usakA kathana karanA jisakA prayojana ho use prANIpUrva kahate haiM / ] yaha pUrva caudaha vastugata do sau assI prAbhRtoM ke chyAnave lAkha padoM dvArA aMgoM ke agra arthAt parimANa kA kathana karatA hai / vIryAnupravAdapUrva prATha vastugata eka sau sATha prAbhRtoM ke sattara lAkha padoM dvArA AtmavIrya, paravIrya, ubhayavIrya, kSetradIrya, bhAvavIrya aura lapavIryaM kA varNana karatA hai / grastinAstipravAdapUrva aThAraha vastugata tIna sau sATha prAbhRtoM ke sATha lAkha padoM hArA jIva aura sabhI ke nAsti kA varNana karatA hai| jaise jIva, svadravya, svakSetra, svakAla aura svabhAva kI apekSA kathaMcit astirUpa hai / paradravya, parakSetra, parakAla aura parabhAva kI apekSA kathaMcit nAstirUpa hai| jisa samaya vaha svadravyacatuSTaya aura paradravyacatuSTaya dvArA akrama se yugapat vivakSita hotA hai, usa samaya syAdavaktavya rUpa hai| svadravyAdirUpa prathamadharma aura paradravyAdi rUpa dvitIyadharma meM jisa samaya kramase vivakSita hotA hai, usa samaya kathaMcit asti nAsti rUpa hai / syAdastirUpa prathama dharma aura syAdavaktavya rUpa tRtIya dharma se jisa samaya vivakSita hotA hai, usa samaya kathaMcit asti vaktavyarUpa hai / syAnnAstirUpa dvitIya dharma aura syAdavaktavyarUpa tRtIya dharma se jisa samaya krama se vivakSita hotA hai usa samaya kathaMcit nAsti vaktavyarUpa hai / syAdastirUpa prathama dharma, syAnAstirUpa dvitIya dharma aura syAdavaktavyarUpa tRtIya dharma se jisa samaya krama se vivakSita hotA hai, usa samaya kathaMcit grasti nAsti pravaktavyarUpa jIva hai| isI taraha ajIvAdika kA bhI kathana karanA cAhie / jJAnapravAdapUrva bAraha vastugata do sau cAlIsa prAbhRtoM ke eka kama eka karor3a padoM dvArA pA~ca jJAna tIna prajJAnoM kA varNana karatA hai tathA dravyAthikanaya aura paryAyAthikanaya kI apekSA anAdiananta, anAdi sAnta, sAdi ananta aura sAdi sAnta rUpa jJAnAdi tathA isI taraha jJAna aura jJAna ke svarUpa kA varNana karatA hai / satyapravAdapUrva bAraha vastugata do sau cAlIsa prAbhRtoM ke eka karor3a chaha padoM dvArA vacanagupti, vAvasaMskAra ke kAraNa, vacanaprayoga, bAraha prakAra kI bhASA, aneka prakAra ke vaktA, aneka prakAra ke asatyavacana aura dasa prakAra ke satyavacana ina sabakA varNana karatA hai / asatya nahIM bolane ko athavA vacanasaMyama arthAt mauna ke dhAraNa karane ko vacanagupti kahate haiN| mastaka, kaNTha, hRdaya, jihvAmUla, dAMta, nAsikA, tAlu aura auTa ye ATha vacanasaMskAra ke kAraNa haiN| zubha aura zubha lakSaNarUpa bacana prayoga kA svarUpa sarala hai / abhyAkhyAnavacana, kalahavacana, pazUnyavacana, avaddhapralApavacana, rativacana, arativacana, upadhivacana, nikRtivacana, prativacana, moSavacana, samyagdarzanavacana aura mithyAdarzana vacana ke bheda se bhASA bAraha prakAra kI hai| yaha isakA kartA hai isa taraha aniSTakathana karane ko zrabhyAkhyAnabhASA kahate haiM / paraspara virodha bar3hAne vAle vacanoM ko kalavacana kahate haiM / pIche se doSa prakaTa karane ko paizUnyavacana kahate haiN| dharma, artha, kAma aura mokSa ke sambandha se rahita vacanoM ko pralApavacana kahate haiM / indriyoM ke zabdAdi viSayoM meM rAga utpanna karane vAle vacanoM ko rativacana kahate haiN| inameM arati utpanna karane vAle vacanoM ko prarativacana kahate haiN| jisa vacana ko sunakara parigraha ke arjana aura rakSaNa karane meM Asakti utpanna hotI hai, use upadhivacana kahate haiN| jisa vacana ko avadhAraNa karake jIva vANijya meM Thagane rUpa pravRtti Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450/go. sA. jIvakANDa gAthA 361-366 karane meM samartha hotA hai use nikRtivacana kahate haiN| jisa vacana ko sunakara tapa aura jJAna se adhika guNavAle puruSoM meM bhI jIva namrIbhUta nahIM hotA hai use apraNativacana kahate haiN| jisa vacana ko sunakara cauryakarma meM pravRtti hotI hai use moSavacana kahate haiN| samIcInamArga kA upadeza denevAle vacana ko samyagdarzanavacana kahate haiN| mithyAmArga kA upadeza dene vAle vacana ko mithyAvarzana vacana kahate haiN| jinameM vaktRparyAya prakaTa ho gaI hai aise dvIndriya se Adi lekara sabhI jIva vaktA haiN| dravya, kSetra, kAla aura bhAma kI apekSA prasava aneka prakAra hai| mUla padArtha ke nahIM rahane para bhI sacetana aura acetana dravya ke vyavahAra ke lie jo saMjJA kI jAtI hai use nAmasatya kahate haiN| jaise-aizvaryAdi guNoM ke na hone para bhI kisI kA nAma 'indra' aisA rakhanA nAmasatya hai| padArtha ke nahIM hone para bhI rUpa kI mukhyatA se jo vacana kahe jAte haiM, use rUpasatya kahate haiN| jaise --citralikhita puruSa prAdi meM caitanya aura upayogAdika rUpa artha ke nahIM rahane para bhI 'puruSa' ityAdi kahanA rUpasatya hai| mUla padArtha ke nahIM rahane para bhI kArya ke lie jo dyatasambandhI akSa (pAsA) Adi meM sthApanA kI jAtI hai, use sthApanAsatya kahate haiN| sAdi aura anAdi bhAvoM kI apekSA jo vacana bolA jAtA hai use pratItyasatya kahate haiN| loka meM jo vacana saMvRti arthAt kalpanA ke Azrita bole jAte haiM, unheM saMvRtisatya kahate haiN| jaise pRthivI dhAdi aneka kAraNoM ke kahane para bhI jo paMka arthAt kIcar3a meM utpanna hotA hai use paMkaja kahate haiN| dhUpa ke sugandhita cUrNa ke anulepana aura pragharSaNa ke samaya athavA pama, makara, haMsa, sarvatobhadra aura krauMca AdirUpa vyUharacanA ke samaya sacetana athavA acetana dravyoM ke vibhAgAnusAra vidhipUrvaka racanAvizeSa ke prakAzaka jo vacana haiM unheM saMyojanAsatya kahate haiN| Arya aura anArya ke bheda se battIsa dezoM meM dharma, artha, kAma aura mokSa ke prApta karAnevAle vacana ko janapadasatya kahate haiN| grAma, nagara, rAjA, gaNa pAkhaNDa, jAti aura kula Adi dharmoM ke upadeza karane vAle jo bacana haiM unheM dezasatya kahate haiN| chadmasthoM kA jJAna yadyapi dravya kI yathArthatA kA nizcaya nahIM kara sakatA hai to bhI apane guNa arthAt dharma ke pAlana karane ke lie yaha prAsuka hai, yaha aprAsuka hai ityAdi rUpa se jo saMyata aura zrAvaka ke vacana haiM, unheM bhAvasasya kahate haiN| prAgabhagamya pratiniyata chaha prakAra kI dravya aura unakI paryAyoM ko yathArthatA ko prakaTa karane vAle jo vacana haiM unheM samayasatya kahate haiN| prAtmaprayAdapUrva solaha vastugata tIna sau bIsa prAbhUtoM ke chabbIsa karor3a padoM dvArA jIva vettA hai. viSNu hai, bhoktA hai, buddha hai ityAdi rUpa se AtmA kA varNana karatA hai| kahA bhI hai-- jIbo kattA ya battA ya pANI bhosAya pogglo| vedo viNhU sayaMmU ya sarIrI taha mAgavo // 1 // sattA aMtU ya mANI ya mAI jogI ya sNkddo| asaMkaDo ya khettaNDa aMtarappA taheva ya // 2 // ' .--jIva kartA hai, vaktA hai, prANI hai, bhoktA hai, pudgala hai, veda hai, viSNu hai, svayambhU hai, garIrI hai, mAnava hai, saktA hai, jantu hai, bhAnI hai, mAyAvI hai, yogasahita hai. saMkuTa hai, asaMkuTa hai, kSetrajJa hai aura antarAtmA hai / / 81-82 / / 1. gha.. 1 pR. 118-116 / Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamA gaMgA/ 451 jItA hai, jIvita rahegA aura pahale jIvita thA, isalie jIva hai| zubha aura azubha kArya karatA hai isalie karttA hai| satya-asatya aura yogya-ayogya vacana bolatA hai, isalie vaktA hai / isake prANa pAye jAte haiM isalie prANI hai / deva, manuSya, tiryaca aura nArakI ke bheda se cAra prakAra ke saMsAra meM puNya aura pApa kA bhoga karatA hai, isalie bhoktA hai| chaha prakAra ke saMsthAna aura nAnA prakAra ke zarIroM dvArA pUrNa karatA hai aura galAtA hai, isalie pudgala hai| sukha aura duHkha kA bedana karatA hai, isalie veda hai / athavA jAnatA hai, isalie veda hai| prApta hue zarIra ko vyApta karatA hai isalie viSNu hai / svataH hI utpanna huA hai. isalie svayambhU hai / saMsAra avasthA meM isake zarIra pAyA jAtA hai, isalie zarIrI hai| manu jJAna ko kahate haiM, usameM yaha utpanna huA hai, isalie mAnava hai / svajana sambandhI mitravarga meM Asakta rahatA hai, isalie sakatA hai| cAra gati rUpa saMsAra meM utpanna hotA hai aura dUsaroM ko utpanna karatA hai, isalie jantu hai / isake mAnakaSAya pAI jAtI hai, isalie mAnI hai / isake mAyA kaSAya pAI jAtI hai, isalie mAyI hai| isake tIna yoga hote haiM, isalie yogI hai| atisUkSma deha milane se saMkucita hotA hai isalie saMkuTa hai| sampUrNa lokAkAza ko vyApta karatA hai, isalie asaMkuTa hai / kSetra arthAt apane svarUpa ko jAnatA hai, isalie kSetrajJa hai / ATha karmoM ke bhItara rahatA hai isalie antarAtmA hai / gAthA 267 karmapravAvapUrva bIsa vastugata cAra sau prAbhRtoM ke eka karor3a assI lAkha padoM dvArA zrAu prakAra ke karmoM kA varNana karatA hai| pratyAkhyAnapUrva tIsa vastugata chaha sau prAbhRtoM ke caurAsI lAkha padoM hArA ivya bhAva Adi kI apekSA parimitakAlarUpa aura aparimitakAlarUpa pratyAkhyAna, upavAsavidhi, pA~ca samiti aura tIna guptiyoM kA varNana karatA hai / vidyAnuvAdapUrva pandrah vastugata tIna sau prAbhRtoM ke eka karor3a dasa lAkha padoM dvArA aMguSThaprasenA Adi sAta sau alpa vidyAoM kA, rohiNI Adi pAMca sI mahAvidyAoM kA aura antarikSa, bhIma, aMga, svara, svapna, lakSaNa, vyaMjana, cihna ina ATha mahAnimittoM kA varNana karatA hai| kalyANavAdapUrva dasa vastugata do sau prAbhRtoM ke chabbIsa karor3a padoM dvArA sUrya, candramA, nakSatra aura tArAgaNoM ke cArakSetra, upapAdasthAna, gati, vakragati tathA unake phaloM kA, pakSI ke zabdoM kA aura arihanta arthAt tIrthaMkara, baladeva, vAsudeva aura cakravartI Adi ke garbhAvatAra nAdi mahAkalyANakoM kA varNana karatA hai| prAkhAvAyapUrNa dasa vastugata do sau prAbhRtoM ke teraha karor3a padoM dvArA zarIracikitsA Adi aSTAMga Ayurveda, bhUtikarma zrarthAt zarIra Adi kI rakSA ke lie kiye gae bhasmalepana, sUtrabandhanAdi karma, jAMguliprakrama (viSavidyA) aura prANAyAma ke bhedaprabhedoM kA vistAra se varNana karatA hai / kriyAvizAlapUrva dasavastugata do sau prAbhRtoM ke nau karor3a padoM dvArA lekhanakalA Adi bahattara kalAoM kA strIsambandhI cauMsaTha guggoM kA, zilpakalA kA, kAvyasambandhI guradoSavidhi kA aura chandanirmANa kalA kA varNana karatA hai / lokabindusArapUrva dasavastugata do sau prAbhRtoM ke bAraha karor3a pacAsa lAkha padoM dvArA ATha prakAra ke vyavahAroM kA, cAra prakAra ke bIjoM kA, mokSa ko le jAne vAlI kriyA kA aura mokSasukha kA varNana karatA hai ina caudaha pUrvo meM sampUrNa vastunoM kA jor3a eka sau paccAnave hai aura sampUrNa prAbhUtoM kA jor3a tIna hajAra nau sau hai / zraGgabAhya zruta ke bheda sAmAiyacavIsatthayaM tado baMdaragA pakkima | veNaiyaM kidiyammaM dasaveyAlaM ca uttarAyaNaM / / 367 / / Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452/go. sA. jIvakANDa gAthA 367-268 kappayavahArakappAkappiyamahakappiyaM ca puMDariyaM / mahapuDarIyariNasihiyamidi coddasamaMgabAhirayaM / / 368 / / gAthArtha -aGgabAhya zruta ke caudaha bheda haiM--sAmAyika, caturvizastava, bandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpAkalpya, mahAkalpa, puMDarIka, mahApu'DarIka, nipiddhikA / / 367-368 / / vizeSArtha-aMgabA hya arthAt anaMgadyuta 14 prakAra kA hai-sAmAyika, caturvizatistaba, vandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazabaikAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpAkalpya, mahAkalpya, puNDarIka, mahApuNDarIka aura niSiddhikA / ' dravya sAmAyika, kSetra sAmAyika, kAla sAmAyika aura bhAva sAmAyika ke bheda se sAmAyika cAra prakAra kI hai| gAme ThavaNA dave khette kAle va taheva bhAve y| ___sAmAimhi eso sikkhedo chavihare po // 17 // [mUlAcAra 7] athavA nAmasAmAyika, sthApanAsAmAyika, dravyasAmAyika, kSetrasAmAyika, kAlasAmAyika aura bhAvasAmAyika ina chaha bhedoM dvArA samatA bhAva ke vidhAna kA varNana karanA sAmAyika hai|' sacitta aura acitta dravyoM meM rAga aura dveSa kA nirodha karanA dravya sAmAyika hai| grAma, nagara, kheTa, kavaMTa, maMDava, paTTana, droNamukha aura janapada Adi meM rAgadveSa kA nirodha karanA athavA apane nivAsasthAna meM sAmparAya (kaSAya) kA nirodha karanA kSetrasAmAyika hai| basanta Adi chaha RtuviSayaka kaSAya kA nirodha karanA kAlasAmAyika hai| jisane samasta kaSAyoM kA nirodha kara diyA hai, tathA mithyAtva kA vamana kara diyA hai aura jo nayoM meM nipuNa hai, aise puruSa ko bAdhArahita aura askhalita jo chaha dravyaviSayaka jJAna hotA hai vaha bhAva sAmAyika hai| athavA tInoM hI saMdhyAoM meM yA pakSa aura mAsa ke sandhi dinoM meM, yA apane icchitta samaya meM bAhya aura antaraGga samasta padArthoM meM kaSAya kA nirodha karanA sAmAyika hai| sAmAyika nAmaka prakIrNaka isa prakAra kAla kA Azraya karake aura bharatAdi kSetra, saMhanana tathA guNasthAnoM kA Azraya karake parimita aura sAmAyika kI prahapaNA karatA hai| manaSyoM-tiryacoM Adi ke zabha-prazabha nAmoM meM rAgadveSa kA nirodha karanA nAma sAmAyika hai| sundara sthApanA yA asandara sthApanA meM rAgadveSa kA nirodha karanA sthApanA sAmAyika hai| jaise kucha mUrtiyA~ susthita hotI haiM, supramANa tathA sarva avayavoM se sampUrNa hotI haiM, tadAkArarUpa tathA mana ko pAlAda karane vAlI hotI hai to kucha mUrtiyA~ duHsthita pramANarahita, sarva avayavoM se paripUrNatA rahita, atadAkAra bhI hotI haiM [mUrtinirmAtA ke yahA~ donoM hI prakAra kI jinamUniyA~ dekhI jA sakatI haiM ] inameM rAgadveSa kA abhAva honA sthApanA sAmAyika hai| caturvizalistava arthAdhikAra usa-usa kAla sambandhI caubIsa tIrthaMkaroM kI vandanA karane kI 1. dhavala pu. 6 8. 17-188 / 2. jayadhavala pU.1 pR. 65 / 3. dhavala pu.1 pR.66| 4. jayadhavala pu.1 pra. 81-88 evaM navIna saMskaraNa pR. 66-60 / 5. mUlAcAra 7/17 saMskRta TIkA evaM jJAnapITha prakAzana kA mUlAcAra mAga 1 pR. 363 se 365 / Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 367-368 jJAnamA 453 vidhi, unake nAma, saMsthAna, utse, pAMca mahAkalyANaka, cauMtIsa atizayoM ke svarUpa aura tIrthakaroM kI vandanA kI saphalatA kA varNana karatA hai / ' zaGkA chaha kAya ke jIvoM kI virAdhanA ke kAraNabhUta zrAvakadharma kA upadeza karane vAle hone se caubIsoM hI tIrthaMkara sAvadya sadoSa haiN| dAna, pUjA, zIla aura upavAsa ye cAra dhAvakoM ke dharma haiM, yaha cAroM prakAra kA zrAvaka dharma chahakAya ke jIvoM kI virAdhanA kA kAraNa hai, kyoMki bhojana banAnA, dUsaroM se banavAnA, agni kA jalAnA, agni kA khuvanA aura khubavAnA Adi vyApAroM se hone vAlI jIvavirAdhanA ke binA dAna nahIM ho sktaa| usI prakAra vRkSa kA kATanA aura kaTavAnA, IMTa kA giranA aura giravAnA tathA unako pakAnA aura pakavAnA Adi chaha kAya ke jIvoM kI virAdhanA ke kAraNabhUta vyApAra ke binA jinabhavana kA nirmANa karanA athavA karavAnA nahIM bana sakatA / tathA abhiSeka karanA avalepa karanA, saMmArjana karanA, candana lagAnA, phUla car3hAnA aura dhUpa kA jalAnA Adi jIvavadha ke avinAbhAvI vyApAroM ke dina pUjA kara nahIM sakatA / apanI strI ko pIr3A diye binA zIla kA paripAlana nahIM ho sakatA hai| isalie zIla kI rakSA bhI sAvadha hai / apane peTa meM sthita prANiyoM ko pIr3A diye binA upavAsa bana nahIM sakatA / isalie upavAsa bhI sAvadha hai / athavA 'sthAvara jIvoM ko chor3akara kevala trasa jIvoM ko mata mAroM zrAvakoM ko isa prakAra kA upadeza dene se jinadeva niravadya nahIM ho sakate / athavA anazana, avamodarya, vRtti parisaMkhyAna, rasaparityAga, viviktazayyAsana, vRkSa ke mUla meM, sUrya ke Atapa meM aura khule hue sthAnoM meM nivAsa karanA, utkuTAsana, patyaMkAsana, ardhapatyakAsana, khaDgAsana, gavAsana, vIrAsana, vinaya, vaiyAvRtya aura dhyAna yAdi klezoM meM jIvoM ko DAlakara unheM Thagane ke kAraNa bhI jina niravadya nahIM haiM isalie ve vandanIya nahIM haiM / samAdhAna - yadyapi tIrthaMkara pUrvokta prakAra kA upadeza dete haiM to bhI unake karmabandha nahIM hotA, kyoMki jinadeva ke terahaveM guNasthAna meM karmabandha ke kAraNabhUta midhyAtva asaMyama aura kaSAya kA zrabhAva ho jAne se vedanIyakarma ko chor3akara zeSa samasta karmoM kA bandha nahIM hotA / vedanIya karma meM bhI sthitibandha va granubhAgabandha nahIM hotA, kyoMki unake kaSAya kA abhAva hai| yoga ke kAraNa prakRtibandha va pradezabandha ke astitva kA bhI kathana nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki sthitibandha ke binA udaya rUpa se Ane vAle niSekoM meM upacAra se andha ke vyavahAra kA kathana kiyA gayA hai| sAtha hI zrasaMkhyAta guNI zreNIrUpa se ve pratisamaya pUrvasaMcita karmoM kI nirjarA karate haiM, isalie unake karmoM kA saMcaya nahIM bana sakatA | tIrthaMkaroM ke mana vacana kAya kI pravRttiyA~ icchApUrvaka nahIM hotIM jisase unake navIna karmoM kA bandha hove / jisa prakAra sUrya va kalpavRkSa kI pravRttiyA~ svAbhAvika hotI haiM usI prakAra unake mana-vacana-kAya kI pravRttiyA~ svAbhAvika samajhanA cAhie / titthayarassa bihArI loprasuho neva tattha puSNaphalo / ca vANapUjAraMbhayaraM taM raMga vayaNaM 1. dhavala pu. 1 pR. 66 / 2. jayadhavala pu. 1 pR. 100-101 / 4. jayadhavasa pu. 1 pR. 105 / navIna saMskaraNa pR. 66 / levei // 54 // 3. jayabala pu. 1 pR. 101-102 / Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454/go. sA. zrIvakANDa gAthA 367-368 tIrthakara kA vihAra saMsAra ke lie sukhakara hai parantu usase tIrthakara ko puNyarUpa phala prApta nahIM hotaa| tathA dAna pUjA Adi prArambha ke karanevAle vacana, unheM karmabandha se lipta nahIM karate haiN| saMjada-dhammakahA vi ya uvAsayANaM svaarsNtoso| tasavahaviraI sikkhAmAvaraghAdo ti sAmumado // 55 // ' -saMyatAsaMyatoM kI dharmakathA se svadArasantoSa aura prasavadhavirati kA upadeza diyA gayA hai usase sthAvaraghAta kI anumati nahIM dI gaI hai| saMyama ke upadeza dvArA nivRtti hI iSTa hai, usase phalita hone vAlI pravRtti iSTa nahIM hai| pAvAgamadArAI praNAirUvaTTiyAI jIvammi / tattha suhAsavadAraM ugghAIte kau sadoso // 17 // -jIvoM meM pApAsava ke dvAra anAdikAla se sthita haiM, unake rahate hue jo jIva zubhAstraba ke hA kA udghATana karatA hai mAmUTaH karmoM ko karatA hai) vaha sadoSa kase ho sakatA hai ? // 27 // isalie caubIsoM tIrthakara niravadya haiM aura isIlie ve vibudhajanoM dvArA vandanIya haiM / yadi koI aisI AzaMkA kare ki tIrthakara muradundubhi, dhvajA, camara, siMhAsana, dhavala aura nirmala chatra, bherI, zaMkha tathA kAhala (nagArA) Adi parigraha rUpI gudar3I ke madhya vidyamAna rahate haiM aura ve tribhuvana ko avalambana dene vAle haiM arthAt tIna loka ke sahAre haiM, isalie ve nirabadya nahIM haiM; so usakI aisI AzaMkA bhI ThIka nahIM hai kyoMki cAra ghAtI karmoM ke prabhAva se prApta huI no kevalalabdhiyoM se ve zobhita haiN| isa kAraNa unakA pApa ke sAtha sambandha nahIM bana sakatA hai / ityAdirUpa se caturvizati tIrthakara viSayaka durnayoM kA nirAkaraNa karake nAma, sthApanA, dravya tathA bhAva ke bheda se bhinna 24 tIrthaMkaroM ke stavana ke vidhAna kA aura usake phala kA kathana catuvizatistava karatA "caubIsoM tIrthaMkaroM ke guNoM ke anusaraNa dvArA unake 1008 nAmoM kA grahaNa karanA arthAt pATha karanA nAmastava hai| jo sadbhAva aura asadbhAvarUpa sthApanA meM sthApita hai aura jo buddhi ke dvArA tIrthakaroM se ekarava arthAta abheda ko prApta hai ataeva tIrthaMkara ke samasta ananta guNoM ko dhAraNa karatI haiM, aisI kRtrima tathA prakRtrima jinapratimAnoM ke svarUpa kA anusaraNa karanA athavA unakA kIrtana karanA sthApanA-stava hai / "jinabhavana kA stavana jinasthApanAstava arthAt murti meM sthApita jinabhagavAna ke stavana meM antarbhUta hai, ataH usakA yahA~ pRthak prarUpaNa nahIM kiyA hai| jo viSa, zastra, agni, pitta, vAta aura kapha se utpanna honevAlI azeSa vedanAoM se rahita haiM, jinhoMne apane prabhAmaMDala ke teja se dazoM dizAoM 1. ja.dha.pu. 1 pR. 105 / 2. ja.pa.pu. 1 pR. 106 / 3. ja.pa.pu. 1 pR. 108 / 4. jayadhavala pu. 1 pR. 108/84 / Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 360-368 jAnamAmaMgA/455 meM bAraha yojana taka andhakAra ko dUra kara diyA hai, jo svastika, aMkuza prAdi cauMsaTha lakSaNacihnoM se vyApta haiM, jinakA zubha saMsthAna arthAt samacaturasra saMsthAna aura zubha saMhanana arthAt vajravaSabhanArAca saMhanana hai, surabhi gaMdha se jinhoMne vibhavana ko grAmodita kara diyA hai, jo raktanayana, kaTAkSarUpa bANoM kA chor3anA, sveda, raja Adi vikAra Adi se rahita haiM, jinake nakha aura roma yogya meM sthita haiM. jo kSIrasAgara ke taTa ke taraMgayakta jala ke samAna zubhra tathA savarNadaMDa se yukta cauMsaTha cAmaroM se suzobhita haiM tathA jinakA varNa (raMga) zubha hai aise caubIsoM tIrthaMkaroM ke zarIroM ke svarUpa kA anusaraNa karate hue unakA kIrtana karanA dravyastava hai| una caubIsa jinoM ke ananta jJAna, ananta darzana, ananta vIrya, ananta sukha, kSAyika samyaktva, anyAbAdha aura virAgatA Adi guNoM ke anusaraNa karane kI prarUpaNA karanA bhAvastava hai|" --eka tIrthaMkara ko namaskAra karanA vandanA hai|' zaGkA--eka jina aura eka jinAlaya kI vandanA karmoM kA kSaya nahIM kara sakatI hai kyoMki isase zeSa jina aura jinAlayoM kI prAsAdanA hotI hai, isalie vaha prAsAdanA dvArA utpanna hue azubha karmoM ke bandhana kA kAraNa hai| tathA eka jina yA jinAlaya kI vandanA karane vAle ko mokSa yA jainatva nahIM prApta ho sakatA hai, kyoMki vaha pakSapAta se dUSita hai / isalie usake jJAna aura cAritra meM kAraNa samyagdarzana nahIM ho sakatA hai| ataeva eka jina yA jinAlaya ko namaskAra karanA nahIM bana sakatA hai? samAdhAna-eka jina yA jinAlaya kI bandanA karane se pakSapAta to hotA hI nahIM hai, kyoMki bandanA karane vAle ke 'maiM eka jina yA jinAlaya kI hI vandanA karUMgA, anya kI nahIM aisI pratijJArUpa niyama nahIM pAyA jAtA hai| tathA isase vandanA karane vAle ne zeSa jina aura jinAlayoM kI niyama se bandanA nahIM kI aisA bhI nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki anantajJAna, ananta darzana, ananta vIrya aura ananta sukha Adi ke dvArA ananta jina ekatva ko prApta haiM, arthAt ananta jJAnAdi guraNa sabhI meM samAnarUpa se pAye jAte haiM, isalie unameM ina guNoM kI apekSA koI bheda nahIM hai, ataeva eka jina yA jinAlaya kI vandanA karane se sabhI jina yA jinAlayoM kI vandanA ho jAtI hai| yadyapi aisA hai to bhI caviMzatistava meM vandanA kA antarbhAva nahIM hotA hai, kyoMki dravyAthikanaya aura paryAyAthikanaya ke ekatva arthAt abheda mAnane meM virodha prAtA hai| tathA sabhI pakSapAta azubha karmabandha ke hetu haiM aisA niyama bhI nahIM hai, kyoMki jinakA moha kSINa ho gayA hai aise jina bhagavAna viSayaka pakSapAta meM azubha karmoM ke bandha kI hetutA nahIM pAI jAtI hai arthAt jina bhagavAna kA pakSa svIkAra karane se prazubha karmoM kA bandha nahIM hotA hai| yadi koI aisA aAgraha kare ki eka jina kI vandanA kA jitanA phala hai, zeSa jinoM kI vandanA kA bhI utanA hI phala hone se zeSa jinoM kI vandanA karanA saphala nahIM hai| ata: zeSa jinoM kI bandanA meM adhika phala nahIM pAyA jAne ke kAraNa eka jina kI hI vandanA karanI caahie| athavA ananta jinoM meM chapastha ke upayoga kI eka sAtha vizeSarUpa pravRtti nahIM ho sakatI hai, isalie bhI eka jina ko bandanA karanI cAhie, so isa prakAra kA yaha ekAnta Agraha bhI nahIM karanA caahie| kyoMki isa prakAra sarvathA ekAnta kA nizcaya karanA durnaya hai| isa taraha yahA~ jo prakAra batAyA hai usI prakAra se vivAda kA nirAkaraNa karake bandanAstava eka jina kI vandanA kI 1. jayaghavala . 1 pR. 110/85 / 2. jayaba vala pu. 1 pR. 111/86-87 / Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456/go. sA. jIvakANDa gAthA 367-368 nidoSatA kA jJAna karAkara vandanA ke bheda aura unake phaloM kA prarUpagA karatA hai / devasika, rAtrika, pAkSika, cAturmAsika, sAMvatsarika, aipithika aura prauttamasthAnika ; isaprakAra pratikramaNa sAta prakAra kA hai| sarvAticArika aura nividhAhAratyAgika nAma ke pratikramaNa uttama sthAna pratikramaNa meM antarbhUta hote haiN| 28 mUlaguNoM ke aticAra viSayaka samasta pratikramaNa Ipitha pratikramaNa meM antarbhUta hote haiM, kyoMki Ipitha pratikramaNa avagata aticAroM ko viSaya karatA hai| isa kAraNa pratikramaNa hI hote haiN| zaGkA-pratyAkhyAna tathA pratitrAmaNa meM kyA bheda hai? samAdhAna--dravya, kSetra, kAla tathA bhAva ke nimitta se apane zarIra meM lage hue doSoM kA tyAga karanA pratyAkhyAna hai| pratyAkhyAna se apratyAkhyAna ko prApta hokara punaH pratyAkhyAna ko prApta honA, pratikramaNa hai| [abhiprAya yaha hai ki mokSa ke icchuka bratI dvArA ratnatraya ke virodhI nAmAdika kA mana, vacana aura kAya se buddhipUrvaka tyAga karanA pratyAkhyAna hai| tyAga karane [pratyAkhyAna karane] ke anantara grahaNa kie hue batoM meM lage hue doSoM kA gahIM aura nindA pUrvaka parimArjana karanA pratikramaNa hai| yahI ina donoM meM bheda hai|] zaGkA-yadi pratikramaNa kA ukta lakSaNa hai to autamasthAnika nAmaka pratikramaNa nahIM ho sakatA hai, kyoMki usameM pratikramaNa kA lakSaNa nahIM pAyA jAtA hai| samAdhAna -- nahIM, kyoMki jo svayaM pratikramaNa na hokara pratikramaNa ke samAna hotA hai vaha bhI pratikramaNa kahalAtA hai| isa prakAra ke upacAra se uttamasthAnika meM bhI pratikramaNapanA svIkAra / kiyA hai| zaGkhA-auttamasthAnika (uttamasthAnika) meM pratikramaNapane ke upacAra kA kyA nimitta hai ? samAdhAna-isameM pratyAkhyAna sAmAnya hI pratikramaNapane ke upacAra kA nimitta hai ? zaGkA uttama sthAna ke nimitta se kie gae pratyAkhyAna meM pratikramaNa kA upacAra kisa prayojana se hotA hai ? samAdhAna--maiMne pAMca mahAvratoM kA grahaNa karate samaya hI zarIra aura kaSAya ke sAtha AhAra kA tyAga kara diyA thA, anyathA zuddhanaya ke viSayabhUta 5 mahAyatoM kA grahaNa nahIM bana sakatA hai| aisA hote dRe bhI maiMne zaktihIna hone ke kAraNa 5 mahAvratoM kA bhaMga karake itane kAla taka usa pAhAra kA sevana kiyaa| isa prakAra apanI gahIM karake uttama sthAna ke kAla meM pratikramaNa kI pravRtti pAI jAtI hai| isakA jJAna karAne ke lie prottamasthAnika pratyAkhyAna meM pratikramaNa kA upacAra kiyA gayA hai / dasa prakAra pratikramaNa prakIrNaka ina pratikramaNoM ke lakSaNa aura bhedoM kA varNana karatA hai / 1-2. jayaghabala pustaka 15.113 prakaraNa 88-86 | Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArgaNA/457 vinayaprakIrNakavinaya pA~ca prakAra kA hai - jJAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya, tapazniya aura aupacArika vinaya / jo puruSa guNoM meM adhika haiM unameM namravRtti kA rakhanA vinaya hai / " bharata, airAvata va videha meM sAdhane yogya dravya kSetra-kAla aura bhAva kA Azraya kara jJAnavinaya, darzanavinaya, vArivinaya, tapavinaya, upacAra vinaya ina pA~coM vinayoM ke lakSaraNa, bheda aura phala kA kathana vinayaprakIrNaka meM hai / gAthA 367-368 kRtikarmaprakIrNaka-jinadeva, siddha, prAcArya aura upAdhyAya kI vandanA karate samaya jo kriyA kI jAtI hai, vaha kRtikarma hai / usa kRtikarma ke AtmAdhIna hokara kiye gaye tIna bAra pradakSiNA, tIna avanati, cAra namaskAra aura bAraha prAvarta Adi rUpa lakSaNa, bheda tathA phala kA varNana kRtikarma prakIrNaka karatA hai| yahA~ upayukta gAthA hai duzroNadaM jahAjAvaM vArasAvattameva vA / usI tisuddha ca kiviyammaM paujae || 64 // * hai kAya -- yathAjAta ke sadama krodha Adi vikAroM se rahita hokara do avanati, bAraha prAvarta, cAra zironati aura tIna zuddhiyoM se saMyukta kRtikarma kA prayoga karanA cAhie ||64 || donoM hAtha jor3akara sira se bhUmi sparza rUpa namaskAra karane kA nAma zravanati hai / yaha avanati eka to paMcanamaskAra kI Adi meM kI jAtI hai aura dUsarI catuvizati kI Adi meM kI ke saMyamana rUpa zubha yogoM ke bartane kA nAma zrAvarta hai| paMcanamaskAra maMtroccAraNa ke Adi va anta meM tIna-tIna Avarta tathA catuvizatistava ke Adi va anta meM tIna-tIna isa prakAra bAraha prAvarta kiye jAte haiM / athavA cAroM dizAoM meM ghUmate samaya pratyeka dizA meM eka-eka praNAma kiyA jAtA hai, isa prakAra tIna bAra ghUmane para ve bAraha hote haiN| donoM hAtha jor3akara sira ke namAne kA nAma zironati hai| yaha kriyA paMcanamaskAra aura caturviMzatistava ke Adi va anta meM eka-eka bAra karane se cAra vAra kI jAtI hai / yaha kRtikarma janmajAta bAlaka ke samAna nirvikAra hokara mana bacana kAya kI pUrva kiyA jAtA hai| 1 dazakAlika prakIrNaka - viziSTa kAla vikAla hai / usameM jo vizeSatA hotI hai vaha vaikAlika hai| ve vaikAlika dasa haiM / una dasa vaikAlikoM kA dazavekAlika nAma kA adhikAra (prakIrNaka) hai| yah dravya, kSetra, kAla aura bhAva kA Azraya kara AcAraviSayaka vidhi va bhikSATana vidhi kI prarUpaNA karatA hai / 7 uttarAdhyayana prakIrNaka - jisameM aneka prakAra ke uttara par3hane ko milate haiM, vaha uttarAdhyayana prakIrNaka 15 cAra prakAra ke upasargoM (devakRta, manuSyakRta, tiryaMcakRta, acetanakRta) aura bAIsa parISahoM (kSudhA, tRSA, zIta, uSNa, daMzamazaka, nagnatA, zrarati, strI, caryA, niSadyA, zayyA, zrAkroza, vadha, yAcanA, alAbha, roga, tRNasparza, mala, satkAra puraskAra, prajJA, ajJAna aura zradarzana ye bAIsa parISaha 3. jayadhavala 1. " guNAviSu nIti vinayaH / " [ jayaghavala pu. 1. 117] / 2. dhavala pu. 1. 189 / pu. 1 pR. 118 / 4. dhavala pu. 6 pR. 156 / 5. mUlAcAra 7/104 ko TIkA / 6. dhavala pu. 1 pR. 67 7. dhavala pu. 6. paM. 1608 8. dhavana pu. 1 pR. hai / Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458/go, sA. jIvakANDa pAthA 367-36 haiM) ke sahana karane ke vidhAna kA aura unake sahana karane ke phala kA tathA isa prazna ke anusAra yaha uttara hotA hai; isakA varNana karatA hai|" kalyavyavahAra prakIrNaka-kalpya nAma yogya kA hai aura vyavahAra nAma prAcAra kA hai| yogya prAcAra kA nAma kalpyavyavahAra hai / sAdhuoM ko pIchI, kamaNDalu, kavalI (jJAnopakaraNa vizeSa) aura pustakAdi jo jisa kAla meM yogya ho usakI prarUpaNA karatA hai tathA ayogya-sevana aura yogyasevana na karane ke prAyazcitta kI prarUpaNA karatA hai| kalpyAkalpya prakIrNaka-dravya-kSetra-kAla aura bhAva kI apekSA muniyoM ke lie yaha yogya hai aura yaha ayogya hai, isa taraha ina sabakA kathana karatA hai / 4 sAdhunoM ke jo yogya hai aura jo yogya nahIM hai una donoM kI hI, dravya-kSetra aura kAla kA prAzraya kara, prarUpaNA karatA hai| sAdhuoM ke aura asAdhuoM ke jo vyavahAra karane yogya hai aura jo vyavahAra karane yogya nahIM hai ina sabakA dravya, kSetra, kAla aura bhAva kA Azraya kara kalpyAkalpya prakIrNaka kathana karatA hai| mahAkalpya prakIrNaka-dIkSA-grahaNa, zikSA, AtmasaMskAra, sallekhanA aura uttamasthAnarUpa ArAdhanA ko prApta hue sAdhuoM ke jo karane yogya hai, usakA dravya, kSetra, kAla aura bhAva kA prAzraya lekara prarUpaNa karatA hai| kAla aura saMhanana kA Azrayakara sAdhanoM ke yogya dravya aura kSetra Adi kA varNana karatA hai| utkRSTa saMhananAdi viziSTa dravya, kSetra, kAla aura bhAva kA Azraya lekara pravRtti karane vAle jinakalpI sAdhunoM ke yogya trikAla yoga Adi anuSThAna kA aura sthavirakalpI sAdhuoM kI dIkSA, zikSA, gaNapoSaNa, prAtmasaMskAra, sallekhanA Adi kA vizeSa barNana hai| bharata airAvata aura videha tathA vahA~ rahane vAle tiryatra va manuSyoM ke, devoM ke evaM anya dravyoM ke bhI svarUpa kA chaha kAloM kA Azraya kara nirUpaNa karatA hai| puNDarIka prakIrNaka-bhavanavAsI, vAnavyanta ra, jyotiSyA, kalpavAsI aura bamAnika sambandhI indra aura sAmAnika Adi meM utpatti ke kAraNa bhUta dAna, pUjA, zIla, tapa, upavAsa, samyaktva, saMyama aura akAmanirjarA kA tathA unake upapAda sthAna aura bhavanoM kA varNana karatA hai| athavA cha se vizeSita deva, asura aura nArakiyoM meM tiryaMca va manuSyoM kI utpatti kI prarUpaNA karatA hai| isa kAla meM tiryaMca aura manuSya ina kalpoM va ina pRthiviyoM meM utpanna hote haiM, isakI yaha prarUpaNA karatA hai| yaha abhiprAya hai| mahApuNDarIka prakIrNaka-kAla kA Azraya kara devendra, cakravartI, baladeva va vAsudevoM meM utpatti kA varNana karatA hai|" athavA samasta indra aura pratIndroM meM utpatti ke kAraNarUpa tapovizeSa Adi mAcaraNa kA varNana karatA hai / athavA devoM kI deviyoM meM utpatti ke kAraNabhUta tapa, upavAsa Adi kA prarUpaNa yaha prakIrNaka karatA hai / / 1. jayaghavala pu. 1 pR. 120-121 / 2. dhavala pu. 1 pR. 681 3. dhavala pR. 6 pR. 120 / 4. dhavala pu. 1 68 / dhavala pu 6 pR. 160 5. jayadhavala pu. 1 pR. 121 / 6. jagapravala pu. 1 pR. 121 / 7. dhavala pu. 1 pR. 18 . dhavala pu. 6 pu. 161 / 6. jayaghavala pu.1 pR. 121 va dhavala pu. 1 pR.68 / 10. dhavala pu.1.161| 11. dhavana' pu. 6 pR 161 / 12. dhavala pU.1 pR.6 / 13. ja.dha. 1/121, navIna saMskaraNa pR. 111 / Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 367-368 jJAnamArgaNA/456 niSiddhikA prakIrNaka..-pramAdajanya doSoM ke nirAkaraNa karane ko niSiddhi vAhate haiM aura isa niSiddhi arthAt bahuta prakAra ke prAyazcitta ke pratipAdana karane vAle prakIrNaka ko niSiddhikA kahate haiN|' athavA kAla kA Azraya kara prAyazcitta vidhi aura anya AcaraNa vidhi kI prarUpaNA karatA hai| zrutajJAna ke ikatAlIsa paryAyavAcI zabda-- prAvacana, pravacanIya, pravacanArtha, gatiyoM meM mArgaNatA, AtmA, paramparAla bdhi, anuttara, pravacana, prabacanI, pravacanAddhA, pravacanasaMnikarSa, nayavidhi, nayAntaravidhi, bhaMgavidhi, bhaMgavidhivizeSa, tatva, bhUta, bhavya, bhaviSyat, avitatha, avihata, veda, nyAyya, zuddha, samyagdRSTi, hetuvAda, nayavAda, pravaravAda, mArgavAda, zrutavAda, paravAda, laukikavAda, lokottarIyavAda, agnanya, mArga, yathAnumArga, pUrva, yathAnupUrva aura pUrvAtipUrva ; ye zrutajJAna ke paryAya nAma haiM // 50 // 'bac' dhAtu se vacana zabda banA hai| 'ucyate bhaNyate kathyate iti vacanam' isa vyutpatti ke anusAra jo kahA jAtA hai vaha bacana hai| bacana pada se zabdoM kA samudAya liyA jAtA hai| prakRSTa vacana ko pravacana kahate haiN| zaGkA-prakRSTatA kaise hai ? samAdhAna-pUrvAparavirodhAdi doSa se rahita hone ke kAraNa, niravadya artha kA kathana karane ke kAraNa aura bisaMvAda rahita hone ke kAraNa prakRSTatA hai / pravacana arthAt prakRSTa zabdakalApa meM hone vAlA jJAna yA dravyazruta prAvacana kahalAtA hai| zaGkA--jabaki dravyazruta vacanAtmaka hai taba usakI thacana se hI utpatti kaise ho sakatI hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai kyoMki zrutasaMjJA ko prApta huI vacanaracanA cUki vacanoM se kathaMcita bhinna hai, ataeva unase usakI utpatti mAnane meM koI virodha nahIM pAtA / athavA 'pravacanameva prAbacanam' aisI vyutpatti kA prAzraya karane se ukta doSa nahIM paataa| praandhapUrvaka jo vacanIya arthAt vyAkhyeya yA pratipAdanIya hotA hai, vaha pravacanIya kahalAtA hai| zaGkA- isakA sarvakAla kisalie vyAkhyAna karate haiM ? samAdhAna--kyoMki vaha vyAkhyAtA aura zrotA ke asaMkhyAtaguNI zreNI rUpa se honevAlI karmanirjarA kA kAraNa hai / kahA bhI hai - sajjhAyaM kuvaMto paMcidiyasaMvuDo tigutto ya / hodi ya eyAgamaNo viraNaeNa samAhido bhikkhU // 21 // 1. dhavala pu. 1 pR. 6 / 2. dhavala pu. 6 pR. 191 / 3. dhavala pu. 13 pR. 280 / Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460/go. sA. jIvakANDa gAthA 367-368 jaha jaha sudamogAhidi adisayarasapasaramasudapucvaM tu / taha taha palhAvimavi Nava NavasaMvegasaddhAe // 22 // jaM aNNANI kammaM khayei bhavasayasahassakoDIhi / taM gANI tihi gutto khaveda aMtomuhatteNa // 23 // -svAdhyAya ko karane vAlA bhikSu pA~coM indriyoM ke vyApAra se rahita aura tIna guptiyoM se sahita hokara ekAgramana hotA huA vinaya se saMyukta hotA hai / / 21 / jisameM atizaya rasa kA prasAra hai aura jo abhutapUrva hai aise zra ta kA baha jaise-jaise avagAhana karatA hai vaise hI vaise atizaya navIna dharmazraddhA se saMyukta hotA huA parama Ananda kA anubhava karatA hai / / 22 // ajJAnI jIva jisa karma kA lAkhoM karor3oM bhavoM ke dvArA kSaya karatA hai usakA jJAnI jIva tIna guptiyoM se gupta hokara antamuharta meM kSaya kara detA hai / / 23 / / dvAdazAMga rUpa vargoM kA samudAya vacana hai, jo 'ayaMta gamyate paricchadhate arthAt jAnA jAtA hai, vaha artha hai| yahA~ artha pada se nau padArtha liye gaye hai| vacana aura artha ye donoM mila kara bacanArtha kahalAte haiN| jisa pAgama meM vacana aura artha ye donoM prakRSTa arthAt nirdoSa haiM, usa pAgama kI pravacanArtha saMjJA hai| zaGgA-pratyakSa va anumAna se anumata aura paraspara virodha se rahita saptabhaMgI rUpa vacana sunayasvarUpa hone se nirdoSa hai| ataeva jaba vacana ko nirdoSatA se hI artha kI nirdoSatA jAnI jAtI hai taba phira artha ke grahaNa kA koI prayojana nahIM rahatA ? samAdhAna yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki zabdAnusArI janoM kA anugraha karane ke lie 'artha' pada kA kathana kiyA hai| athavA, prakRSTa vacanoM ke dvArA jo 'ayaMte gamyate paricchidradyate' arthAt jAnA jAtA hai vaha pravacanArtha arthAta dvAdazAMga bhAvanata hai| jo viziSTa racanA se prAracita haiM, bahuta arthavAle haiM, viziSTa upAdAna kAraNoM se sahita haiM aura jinako hRdayaMgama karane meM viziSTa prAcAryoM kI sahAyatA lagatI hai, aise sakala saMyogI akSaroM se dvAdazAMga utpanna kiyA jAnA hai; yaha ukta kathana kA tAtparya yata: gatizabda dezAmarthaka hai, ata: gati zabda kA grahaNa karane se caudahoM mAgaMNAsthAnoM kA nahA hotA hai| gatiyoM meM arthAt mArgaraNAsthAnoM meM caudaha guNasthAnoM se upalakSita jIva jisake dvArA khoje jAte haiM, vaha galiyoM meM mArgaNatA nAmaka zrati hai| dvAdazAMga kA nAma prAtmA hai kyoMki vaha AtmA kA pariNAma hai| aura pariNAma pariNAmI se bhinna hotA nahIM hai, kyoMki miTTI dravya se pRthagbhUta ghaTAdi paryAya pAI nahIM jaatii| __zaGkA dravyazcata aura bhAvazca ta ye donoM hI AgamasAmAnya kI apekSA samAna haiN| ataeca jisa prakAra bhAvasvarUpa dvAdazAMga ko 'aAtmA' mAnA hai, usI prakAra dravyatha ta ke bhI prAtmasvatA kA prasaMga prApta hotA hai| Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 367.368 jJAnamArgarapA/461 samAdhAna nahIM, kyoMki vaha dravyazra ta prAtmA kA dharma nahIM hai| use jo pAgama saMjJA prApta hai, vaha upacAra se prApta hai| vAstava meM, vaha Agama nahIM hai| muktiparyanta iSTa vastu ko prApta karAne vAlI aNimA Adi vikriyAyeM labdhi kahI jAtI haiN| ina labdhiyoM kI paramparA jisa prAgama se prApta hotI hai yA jisameM unakI prApti kA kahA jAtA hai vaha paramparAlagdhi arthAt prAgama hai| uttara prativacana kA dUsarA nAma hai| jisa zru ta kA uttara nahIM hai baha zru ta anuttara kahalAtA hai| athavA uttara zabda kA artha adhika hai, isase adhika cUMki anya koI bhI siddhAnta nahIM pAyA jAtA, isIlie isa tha ta kA nAma anuttara hai| ___ yaha prakarSa se arthAta kutIyoM ke dvArA nahIM sparza kiye jAne svarUpa se jIvAdi padArthoM kA nirUpaNa karatA hai, isalie varNa-paMtayAtmaka dvAdazAMga ko pravacana kahate haiN| prathavA kAraNabhUta isa jJAna ke dvArA pramANa prAdi ke avirodha rUpa se jIvAdi artha kahe jAte haiM, isalie dvAdazAMga bhAvatha ta ko pravacana kahate haiN| zaGkhA-jJAna ko karaNapanA kaise prApta hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki jJAna ke binA artha meM avisaMvAdI vacana kI pravRtti nahIM ho sktii| isa hetu kA supta aura matta ke vacanoM ke sAtha vyabhicAra hogA, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, unake avisaMvAdI hone kA koI niyama nahIM hai| jisameM prakRSTa bacana hote haiM vaha pravacanI hai, isa vyutpatti ke anusAra bhAvAgama kA nAma pravacanI hai| athavA jo kahA jAtA hai vaha pravacana hai, isa vyutpatti ke anusAra pravacana prartha ko kahate haiN| vaha isameM hai isalie vopAdAna kAraNaka dvAdazAMga grantha kA nAma pravacanI hai / addhA kAla ko kahate haiM, prakRSTa arthAt zobhana vacanoM kA kAla jisa dhati meM hotA hai vaha pravacanAkhA arthAt dha tajJAna hai| zaGkA-zra tajJAnarUpa se pariNata huI avasthA meM zobhana vacanoM kI hI pravRtti kisalie hotI hai ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki azobhana vacanoM ke hetubhUta rAgAditrika [rAga, dveSa, moha] kA vahA~ abhAva hai| 'jo kahe jAte haiN| isa vyutpatti ke anusAra bacana zabda kA artha jIvAdi padArtha hai| prakarSa rUpa se jisameM vacana sannikuSTa hote haiM, vaha pravacana sannikarSa rUpa se prasiddha dvAdazAMga thutajJAna hai| zaGkA-sannikarSa kyA hai ? samAdhAna-eka vastu meM eka dharma ke vivakSita hone para usameM zeSa dharmoM ke satyAsatva kA vicAra tathA usameM rahane vAle ukta dharmoM meM se kisI eka dharma ke utkarSa ko prApta hone para zeSa dharmoM ke utkarSAnRtkarSa kA vicAra karanA sannikarSa kahalAtA hai / Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 go. sA. jIvakANa gAthA 367-268 athavA, prakarSa rUpa se vacana arthAt jIvAdi padArtha anekAntAtmaka rUpa se jisake dvArA saMnyasta arthAta prarUpita kiye jAte haiM, vaha pravacamasaMnyAsa arthAt ukta dvAdazAMga zrutajJAna hI hai| naya naMgama Adika haiN| ve sat va asata AdisvarUpa se jisameM 'vidhIyante' arthAta kahe jAte haiM vaha nayavidhi pAgama hai| athavA naMgamAdi nayoM ke dvArA jIvAdi padArthoM kA jisameM vidhAna kiyA jAtA hai vaha nayavidhi-yAgama hai| nayAntara arthAt nayoM ke naMgamAdika sAta sau bheda biSayasAMkarya ke nirAkaraNa dvArA jisameM vihita arthAta nirUpita kiye jAte haiM vaha nayAntaravidhi arthAt zrutazAna hai| ahiMsA, satya, asteya, zIla, guNa, naya, vacana aura dravyAdika ke bheda bhaMga kahalAte haiN| unakA jisake dvArA vidhAna viyA jAtA hai vaha bhaMgavidhi arthAt zrutajJAna hai| athavA, bhaMga kA artha sthiti aura utpatti kA avinAbhAbI bastuvinAza hai| vaha jisake dvArA vihita arthAt nirUpita kiyA jAtA hai vaha bhaMgavidhi arthAt zruta hai| vidhi kA artha vidhAna hai| bhaMgoM kI vidhi arthAt bheda vizepyate' arthAt pRthaka rUpa se jisake dvArA nirUpita kiyA jAtA hai vaha bhaMgavidhivizeSa arthAt zrutajJAna hai / dravya, guraga aura paryAya ke vidhiniSedha viSayaka prazna kA nAma pRcchA hai| usake krama aura akrama kA tathA prAyazcitta kA jisameM vidhAna kiyA jAtA hai, vaha pRcchAvidhi arthAt zruta hai| athavA pUchA gayA artha pRcchA hai, baha jisameM vihita kI jAtI hai arthAt kahI jAtI hai, vaha pRcchAvidhi zruta hai| vidhAna karanA vidhi hai| pRcchA kI vidhi pRcchAvidhi hai| vaha jisake dvArA vizeSita kI jAtI hai vaha pRcchAvidhivizeSa hai| arihanta, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu isa prakAra se pUche jAne yogya hai tathA praznoM ke bheda itane hI haiM; ye saba caki siddhAnta meM nirUpita kiye jAte haiM ata: usakI pRcchAvidhi vizeSa yaha saMjJA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| 'tat' isa sarvanAma se vidhi kI vivakSA hai, tat kA bhAva tatva hai| zaGkA-zruta kI vidhi saMjJA kaise hai ? samAdhAna - cuki vaha saba nayoM ke viSaya ke astitva kA vidhAyaka hai, isalie zruta kI vidhi saMjA ucita hI hai| tattva zrutajJAna hai| aAgama atIta kAla meM thA, isalie usakI bhUta saMjJA hai| vartamAna kAla meM hai isalie usakI bhavya saMjJA hai| vaha bhaviSya kAla meM rahegA isalie usakI bhaviSyat saMjJA hai| Agama atIta, anAgata aura vartamAna kAla meM hai, yaha ukta bathana kA tAtparya hai| isa prakAra vaha mAgama nitya hai| zaGkA aisA hone para pAgama ko apauruSeyatA kA prasaMga pAtA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki bAcya-vAcakabhAva se tathA varNa. pada ba paMktiyoM ke dvArA pravAha rUpa se cale pAne ke kAraNa Agama ko apauruSeya svIkAra triyA hai / isa kathana se hari, hara aura hiraNyagarbha Adi ke dvArA race gaye bacana pAgama haiM; isakA nirAkaraNa jAna lenA cAhie / vitazra aura asatya ye samAnArthaka zabda haiM / jisa zrutajJAna meM vitathapanA nahIM pAyA jAtA vaha astitha arthAt tathya hai| mithyASTiyoM ke vacanoM dvArA jo na vartamAna meM hatA Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 367-368 jJAnamArgA /463 jAtA hai, na bhaviSya meM hatA jA sakegA aura na bhUtakAla meM hatA gayA hai vaha avihata-zrutaz2Ana hai / pramoSa padArthoM ko jo vedatA hai, vedegA aura beda cukA hai, vaha veda arthAt siddhAnta hai| isase sUtrakaNThoM arthAt brAhmaNoM kI mithyArUpa grantha kathA veda hai, isakA nirAkaraNa kiyA gayA hai| nyAya se yukta hai isalie zrutajJAna nyAyya kahalAtA hai / athavA jJeya kA anusaraNa karane vAlA hone se yA nyAya rUpa hone se siddhAnta ko nyAyya kahate haiM / vacana aura arthagata doSoM se rahita hone ke kAraNa siddhAnta kA nAma zuddha hai| isake dvArA jovAdi padArtha samyak prakAra se dekhe jAte haiM arthAta jAne jAte haiM, isalie isakA nAma samyagdRSTizruti hai| isake dvArA jIvAdika padArtha samyak prakAra se dekhe jAte haiM arthAt zraddhAna kiye jAte haiM, isalie isakA nAma samyagdaSTi hai| athavA samyagdRSTi ke sAtha zruti kA avinAbhAva hone se usakA nAma samyagdRSTi hai| jo liga anyathAnupapattirUpa eka lakSaNa se upalakSita hokara sAdhya kA abinAbhAvI hotA hai, use hetu kahA jAtA hai| vaha hetu do prakAra kA hai-sAdhanahetu aura dUSaNahetu / inameM svapakSa kI siddhi ke lie prayukta huA hetu sAdhanahetu aura pratipakSa kA khaNDana karane ke lie prayukta huA dUSaNa hetu hai| athavA jo artha aura AtmA kA 'hinoti' arthAt jJAna karAtA hai usa pramANapaMcaka ko hetu kahA jAtA hai| ukta hetu jisake dvArA 'ucyate' arthAt kahA jAtA hai, vaha zrutajJAna hetuvAda kahalAtA hai| aihika aura pAralaukika phala ko prApta kA upAya naya hai| usakA bAda prathAt kathana isa siddhAnta ke dvArA kiyA jAtA hai, isalie yaha nayavAda kahalAtA hai| svarga aura apavarga kA mArga hone se ratnatraya kA nAma prabara hai| usakA vAda arthAt kathana isake dvArA kiyA jAtA hai, isalie isa Agama kA nAma pravaravAda hai| jisake dvArA mArgaNa kiyA jAtA hai, vaha mArga arthAt patha kahalAtA hai| baha pAMca prakAra kA hai-narakagatimArga, tiryaggatimArga, manuSyagatimArga, devagatimArga aura mokSagatimArga / unameM se eka-eka mArga kRmi va kITa Adi ke bheda se aneka prakAra kA hai| ye mArga aura mArgAbhAsa jisake dvArA kahe jAte haiM vaha siddhAnta mArgavAda kahalAtA hai / dhuta do prakAra kA hai-aMgapraviSTa aura aMgabAhya / isakA kathana jisa vacanakalApa ke dvArA kiyA jAtA hai, baha dravyazruta zrutavAda kahalAtA hai / maskarI, kaNabhakSa, akSapAda, kapila, zauddhodani, cArvAka aura jaimini mAdi tathA unake darzana jisake dvArA 'parodyante' arthAt dUSita kiye jAte haiM vaha rAddhAnta (siddhAnta) paravAda kahalAtA hai| laukika zabda kA artha loka hI hai / zaMkA -loka kise kahate haiM ? samAdhAna--jisameM jIvAdi padArtha dene jAte haiM arthAt upalabdha hote haiM, use loka kahate haiM / vaha loka tIna prakAra kA hai avaloka, madhyama loka aura adholok| jisake dvArA isa loka kA kathana kiyA jAtA hai, vaha siddhAnta laukikavAda kahalAtA hai| lokottara pada kA artha aloka hai, jisake dvArA usakA kathana kiyA jAtA hai vaha zruta lokottaravAda kahA jAtA hai| cAritra se zruta pradhAna hai, isalie usakI agrapa saMjJA hai| zaGkA-cAritra se zruta kI pradhAnatA kisa kAraNa hai ? samAdhAna- kyoMki zrutajJAna ke binA cAritra kI utpatti nahIM hotI, isalie cAritra kI apekSA zruta kI pradhAnatA hai| athavA, agraca zabda kA artha mokSa hai| usake sAhacarya se zruta bhI Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464/go. sA. jIvakANDa gAthA 366 agraya kahalAtA hai| mArga, patha aura zruta ye ekArthaka nAma haiN| kisakA mArga? mokSa kaa| aisA mAnane para "samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ye tInoM milakara mokSa ke mArga haiN|" isa kathana ke sAtha virodha hogA, yaha bhI sambhava nahIM hai kyoMki samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ke avinAbhAvI dvAdazAMga ko mokSamAgaMrUpa se svIkAra kiyA hai| yathAvasthita jIvAdi padArtha jisake dvArA anumRgyante' arthAt anveSita kiye jAte haiM vaha zrutajJAna yathAnumArga kahalAtA hai| loka ke samAna anAdi hone se zruta pUrva kahalAtA hai| yathAnupUrvI aura yathAnuparipATI ye ekArthavAcI zabda haiN| isameM hone vAlA zrutajJAna yA dravyazruta pathAnupUrva kahalAtA hai| saba puruSa vyaktiyoM meM sthita zrutajJAna aura dravyazruta yathAnuparipATI se sarvakAla avasthita hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| bahuta pUrva vastunoM meM yaha zrutajJAna atIva pUrva hai, isalie zrutajJAna pUrvAtipUrva kahalAtA hai / zaGkA-ise atipUrvatA kisa kAraNa se prApta hai ? samAdhAna--kyoMki pramANa ke binA zera bastu-pUrvo kA jJAna nahIM ho sakatA, isalie ise atipUrva kahA hai| zrutajJAna kA mAhAtmya sudakevalaM ca gANaM voNivi sarisArita hoti bohaado| mudassAraNaM tu parokkhaM paccakkhaM kevalaM gA // 366 // gAyArtha bodha arthAt jJAna kI apekSA zra tajJAna tathA kevalajJAna donoM hI sadRza haiN| zratajJAna parokSa hai aura kevalajJAna pratyakSa hai / / 366 / / vizeSArtha-'akSa' arthAt AtmA se para (bhinna ) indriya va prakAza prAdi ke dvArA jo jJAna utpanna ho baha parokSa hai| indriya, mana va prakAza Adi kI sahAyatA ke binA prAtmA ke dvArA jo jJAna padArthoM ke viSaya meM utpanna hotA hai vaha pratyakSa hai| isakA vizada kathana pUrva meM kiyA jA cukA hai| syAdvAdakevalajJAne sarvatattvaprakAzane / bhedaH sAkSArasAkSAca jhavastvanyatamaM bhavet / / 105 // ' -sampurNa tattvoM ke prakAzaka syAdvAda aura kevalajJAna meM pratyakSa aura parokSa kA bheda hai| jo vastu donoM jJAnoM meM se kisI bhI jJAna kA viSaya nahIM hotI hai, vaha pravastu hai| yahA~ para syAvAda zrutajJAna kA paryAyavAcI hai| zru tajJAna aura kevalajJAna donoM sampUrNa proM ko jAnate haiN| unameM antara yahI hai ki zra tajJAna parokSa rUpa se athoM ko jAnatA hai aura kevalajJAna pratyakSa rUpa se jAnatA hai / jo sampUrNa zrata kA jJAtA ho jAtA hai, vaha tha takevalI hai / atakevalI tha tajJAna ke dvArA sampUrNa padArthoM ko jAnatA hai| thutakevalI meM aura keMbalI meM jJAna kI apekSA koI bheda nahIM hai, 1. aSTasahalI phloka 105 pR. 288 (nArAyaNa sAgara presa, bmbii)| Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 370 jJAnamAgaMgA/465 bheda kevala pratyakSa aura parokSa rUpa se jAnane kA hai| gAthA meM pahale zrata zabda kA prayoga kiyA hai aura bAda meM kevalajJAna zabda hai| isase pratIta hotA hai ki donoM meM se koI eka hI pUjya nahIM hai| isakA kAraNa yaha hai ki donoM paraspara hetuba haiN| kevalajJAna se zruta kI utpatti hotI hai aura zruta se kevalajJAna kI, bIja vRkSa ke samAna / zaGkA-zva tajJAna sarvatattvoM kA prakAzaka kaise ho sakatA hai, kyoMki sarva paryAyoM ko nahIM jAnatA hai| samAdhAna -tha tajJAna dravya kI apekSA sarvatattvaprakAzaka kahA gayA hai, paryAya kI apekSA nhiiN| prAdi saptatattvoM kA prakAzana kevalajJAna ke samAna zratajJAna bhI karatA hai| kevalI dasaroM ke liye jIvAdi tattvoM kA pratipAdana karatA hai usI prakAra Agama bhI karatA hai| unameM itanI vizeSatA hai ki kevalI arthoM ko pratyakSa jAnatA hai aura zra tajJAna parokSa rUpa se jAnatA hai| kevalI kAlika dravya kI eka samaya meM hone vAlI ananta paryAyoM ko jAnatA hai aura zra tajJAnI unameM se kucha paryAyoM ko jAnatA hai| kevalI bhI divyadhvani ke dvArA sarva payAyoM kA prAMtapAdana nahIM kara sakate, kyoMki sarva paryAyeM vacanoM ke agocara haiN| isI prakAra Agama meM bhI kucha paryAyoM kA kathana hai| jo ina donoM jJAnoM kA viSaya nahIM ho, vaha avastu hai| ||iti zrutajJAnam // avadhijJAna ava hoyadi ti prohI sImAraNANetti vaNiyaM samaye / bhava-guraNapaccayavihiyaM jamohiNANetti NaM beMti // 370 // ' gAthArtha-viSaya kI apekSA sImita jJAna ko avadhijJAna kahate haiN| isIlie pAgama meM ise sImAjJAna kahA hai| yaha bhavapratyaya aura gugapratyaya ke dvArA utpanna hotA hai, aisA jJAnIjana kahate haiM / / 370 // vizeSArtha-"avAgdhAnAt avadhiH' jo adhogata pudgala ko adhikatA se grahaNa kare vaha avadhi hai 13 athavA avadhi, maryAdA aura sImA ye zabda ekArthavAcI haiN| abadhi se sahacarita jJAna bhI avadhi kahalAtA hai| zaMkA--abadhijJAna kA isa prakAra lakSaraNa karane para maryAdArUpa matijJAna Adi alakSyoM meM yaha lakSaNa calA jAtA hai, isalie prativyApti doSa prApta hotA hai ? samAdhAna- aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki rUr3hi kI mukhyatA se kisI eka hI jJAna meM avadhi zabda kI pravRtti hotI hai / mati va na tajJAna parokSa haiM para avadhijJAna pratyakSa hai, isalie bhI bheda hai| 1. 'mati atayonibandhI dravyeSvasarvaparyAyeSu |''[t. sU. pra. 1 sUtra 26] / 2. prA. paM. saM. pR. 26 gA, 123, dha, pu. 1 pR. 356 gA, 184 / 3. va.pu. 1 pR. 13 / 4. jayadhavala pu. 1 pR. 16;tha, pu. 6 pR. 25 / Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466/go. sA. jIvakANDa gAthA 370 zA-avadhijJAna meM avadhi zabda kA prayoga kisa lie kiyA gayA hai ? samAdhAna--isase noce ke sabhI jJAna sAvadhi haiM aura Upara kA kevalajJAna niravadhi hai| isakA jJAna karAne ke liye avadhijJAna meM avadhi zabda kA prayoga kiyA gayA hai| zA-isa kathana kA manaHpayaMyajJAna se vyabhicAra doSa pAtA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki manaHparyayajJAna bhI avadhijJAna se alpa viSaya vAlA hai, isalie viSaya kI apekSA use abadhijJAna se nIce svIkAra kiyA hai| phira bhI saMyama ke sAtha rahane ke kAraNa mana:paryayajJAna meM jo vizeSatA AtI hai, usa vizeSatA ko dikhalAne ke lie manaHparyayajJAna ko avadhijJAna se nIce na rakhakara Upara rakhA hai isalie koI doSa nahIM hai|' zaGkA-maryAdA artha meM rUDha avadhi zabda jJAna ke artha meM kaise rahatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki jisa prakAra asi se sahavarita puruSa ke lie upacAra se asi kahane meM koI virodha nahIM hai, usI prakAra avadhi se sahacarita jJAna ko prabaMdhi kahane meM koI virodha nahIM hai / mati-zru tajJAna parokSa haiM isalie avadhi zabda se unakA praharaNa nahIM ho sakatA, kyoMki avadhijJAna pratyakSa hai| zaGkA-matijJAna bhI to pratyakSa dekhatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki matijJAna se vastu kA pratyakSa upalambha nahIM hotA hai| matijJAna se bastu kA ekadeza pratyakSa jAnA jAtA hai / ekadeza sampUrNa bastu nahIM ho sakatA / jo bhI vastu hai vaha bhI matijJAna ke dvArA pratyakSarUpa se nahIM jAnI jAtI, kyoMki vaha pratyakSa aura apratyakSa rUpa parokSa matiJAna kA viSaya hai / ataH yaha siddha huA ki matijhAna pratyakSa nahIM hai| zaGkhA-yadi aisA hai to avadhijJAna bhI pratyakSa-parokSAtmakatA ko prApta hotA hai, kyoMki bastu trikAlagocara ananta paryAyoM se upacita hai, kintu avadhi jJAna ke pratyakSa dvArA usa prakAra kI vastu ke jAnane kI zakti kA abhAva hai ? samAghAna-nahIM, kyoMki avadhijJAna meM pratyakSa rUpa se vartamAna samasta paryAyoM se viziSTa vastu kA jJAna pAyA jAtA hai tathA bhUta aura bhAvI asaMkhyAta paryAyoM se viziSTa vastu kA jJAna dekhA jAtA hai| zaGkhA-aimA mAnane para bhI avadhijJAna se pUrNa vastu kA jJAna nahIM hotA, isalie abadhijJAna ke pratyakSa parokSAtmakatA prApta hotI hai / samAdhAna---nahIM, kyoMki vyavahAra ke yogya evaM dravyAthika aura paryAyAthika ina donoM nayoM ke samUha hara vastU meM avadhijJAna ke pratyakSatA pAI jAtI hai| 1. jayadhavala pu. 1 pR. 17 va pa. . 6 pR. 13 / 2. dhavala pu. pR. 12-13 / 3. gha. pu. 6 pR. 26 / Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArgA/467 ke zaGkA - avadhijJAna ananta vyaMjana paryAyoM ko nahIM grahaNa karatA hai, isalie vaha vastu ekadeza ko jAnane vAlA hai / gAthA 379 samAdhAna nahIM, kyoMki vyavahAranaya ke yogya vyaMjanaparyAyoM kI apekSA yahA~ para vastutva mAnA gayA hai / zaMkA - matijJAna meM bhI yahI krama kyoM na mAnA jAya ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki matijJAna ke vartamAna azeSa paryAya viziSTa vastu ke jAnane kA prabhAva hai, tathA matijJAna ke pratyakSa rUpa se arthagrahaNa karane ke niyama kA prabhAva hai| vaha avijJAna do prakAra kA hai- bhavapratyaya avadhijJAna aura guNapratyaya avadhijJAna bhava utpatti aura prAdurbhAva ye paryAyavAcI nAma haiN| jisa avadhijJAna kA pratyaya ( kAraNa ) bhava hai, vaha bhavapratyaya avadhijJAna hai / zaGkA - yadi bhava mAtra hI avadhijJAna kA kAraNa hai to deva va nArakiyoM kI utpatti ke prathama samaya meM hI avadhijJAna kyoM nahIM utpanna ho jAtA ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki chaha paryAptiyoM se paryApta bhava ko hI yahA~ avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa mAnA gayA hai / samyaktva se adhiSThita aNuvrata aura mahAvrata guNa jisa avadhijJAna ke kAraNa haiM, vaha guNapratyaya avadhijJAna hai / zaGkA- yadi samyaktva, zraNuvrata aura mahAvrata ke nimitta se avadhijJAna utpanna hotA hai to saba asaMyata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyatoM ke avadhijJAna kyoM nahIM pAyA jAtA ? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki samyaktva, saMyamAsaMyama aura saMyama rUpa pariNAma asaMkhyAta lokapramANa haiM / unameM se avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama ke nimittabhUta pariNAma atizaya stoka haiM aura ve sabake sambhava nahIM haiM, kyoMki unake pratipakSabhUta pariNAma bahuta haiN| isalie unakI upalabdhi kvacit hI hotI hai / " donoM prakAra ke avadhijJAna ke svAmI bhaigo suragirayANaM titthevi sadhvaaMguttho / guNapaccaigo gara tiriyANaM saMkhAdicibhayo / 371|| gAthArtha --: - bhavapratyaya avadhijJAna deva aura nArakiyoM ke hotA hai tathA tIrthaMkaroM ke bhI hotA 2. "taM ca yohizANaM duvihaM bhaba pacacayaM deva gugapaccaiyaM caiva / / 53 / / " ghavala pu. 1. vala pu. 6 pR. 27-28 / 13 pR. 260 / 3. dhavala pu. 13 pR. 260 / 4. dha. pu. 13 pR. 211-262 / Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468/go. sA. jIvakANDa gAthA 371 hai aura yaha sampUrNa aGga se utpanna hotA hai / guNapratyaya abadhijJAna manuSya va tiryacoM ke hotA hai aura saMkhAdi triloM se hotA hai / / 371 / / vizeSArtha - jo bhavapratyaya avadhijJAna hai, vaha deva aura nArakiyoM ke hotA hai / / zaGkA-jo avadhijJAna bhavapratyaya hotA hai vaha deva aura nArakiyoM ke hI hotA hai, yaha kisalie kahA gayA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki devoM aura nArakoM ke bhavoM ko chor3akara anya bhava usake kAraNa nahIM haiN| 'ghavala' graMtha meM tathA 'tattvArthasUtra meM bhavapratyaya avadhijJAna mAtra deva aura nAraviyoM ke kahA gayA hai, kintu gAthA meM tIrthaMkaroM ke bhI bhavapratyaya kahA gayA hai| yadyapi tIrthaMkara koI bhava nahIM hai tathApi tIrthaMkara naraka yA svarga se Akara hI utpanna hote haiN| naraka va svarga meM bhavapratyaya avavijJAna hotA hai aura vaha bhavapratyaya-avadhijJAna unake sAtha AtA hai, isa apekSA se paMcakalyANakatIrthakAroM ke avadhijJAna ko bhava-pratyaya avadhijJAna kahA gayA hai| mithyASTiyoM ke avadhijJAna nahIM hotA, aisA kahA purata nahIM hai ki hicarita avadhijJAna kI hI vibhaMgajJAna saMjJA hai| zaGkA-deva aura nArakI samyagdaSTiyoM meM utpanna huA avadhijJAna bhavapratyaya nahIM hai, kyoMki unameM samyaktva ke binA eka mAtra bhava ke nimitta se hI avadhijJAna kI utpatti upalabdha nahIM hotI hai| samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki samyaktva ke binA bhI paryApta mithyAdRSTiyoM ke avadhijJAna kI utpatti hotI hai, isalie vahA~ utpanna hone vAlA avadhijJAna bhavapratyaya hI hai / zaGkA--deva aura nArakiyoM kA avadhijJAna bhava pratyaya hotA hai, aisA sAmAnya nirdeza hone para samyagdRSTiyoM aura mithyASTiyoM kA avadhijJAna paryAptabhava ke nimitta se hI hotA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-trayoMki aparyApta deva aura nArakiyoM ke vibhaMga jJAna kA pratiSedha anyathA bana nahIM sktaa| isIse jAnA jAtA hai ki unake AvadhijJAna paryApta bhava ke nimita se hI hotA hai| zaGkA-vibhaMgajJAna ke samAna aparyAptakAla meM avadhijJAna kA bhI niSedha kyoM nahIM karate ? samAdhAna nahIM, kyoMki utpatti kI apekSA usakA bhI vahA~ vibhaMgajJAna ke samAna hI niSedha dekhA jAnA hai| samyagdRSTiyoM ke utpanna hone ke prathama samaya meM hI avadhijJAna hotA hai, aisA nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para vibhaMgajJAna ke bhI usI prakAra kI utpatti kA prasaMga AtA hai| samyavatva se itanI vizeSatA ho jAtI hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para bhavapratyayapanA naSTa 1. "jaMta bhava-iyaM taM deva-rayANaM 1154Aya. pa.13 pR. 19]"mayapratyayo'yadhidevanArakANAma // 2 // " [ta. sU. 1] / 2. dha. pR 13 pR. 262 / 3. dha. pu. 13 pR. 260 / 4, dha, pu. 13 pR. 260-261 / Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 371 jJAnamArgaNA 466 hokara usake guNapratyayapane kA prasaMga prAtA hai| para isakA yaha bhI artha nahIM hai ki devoM aura nArakiyoM ke aparyApta avasthA meM avadhijJAna kA atyanta prabhAva hai, kyoMki tiryaMcoM aura manuSyoM meM samyavatva guNa ke nimitta se utpanna huyA avadhijJAna deva aura nArakiyoM ke aparyApta avasthA meM bhI pAyA jAtA hai| vibhaMga meM bhI yaha amma lAgU ho jAegA, yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki avadhijJAna ke kAraNabhUta anukampAdi kA abhAva hone se [devoM meM] aparyApta avasthA meM usakA avasthAna nahIM rhtaa| jo guraNapratyaya avadhijJAna hai, vaha tiryacoM aura manuSyoM ke hotA hai / 2 kyoMki tiyaMca aura manuSya bhavoM ko chor3akara anyatra aNuvata aura mahAvrata nahIM pAye jAte / zaGkA-deva aura nAraka sambandhI asaMyata samyagdRSTi jIvoM meM avadhijJAna kA sadbhAva bhale hI rahA Ave, kyoMki unake avadhijJAna bhayanimittaka hote haiN| usI prakAra dezavirati Adi Upara ke guNasthAnoM meM bhI avadhijJAna rahA aAve, kyoMki avadhijJAna kI utpatti ke kAraNabhUta guNoM kA vahA~ para sadbhAva pAyA jAtA hai| parantu asaMyata samyagdRSTimanuSya va tiryaMcoM meM usakA sadbhAva nahIM pAyA jAtA, kyoMki avadhijJAna kI utpatti ke kAraNabhUta bhava aura guNa asaMyata samyagdRSTi tiryaca va manuSyoM meM nahIM pAye jAte? samAdhAna nahIM, kyoMki abadhijJAna kI utpatti ke kAraNarUpa samyagdarzana kA asaMyata samyagdRSTi tirmaya aura manuSyoM meM mAyAva nAma mAtrA hai| zaGkA-cUMki sampUrNa samyagdRSTiyoM meM avadhijJAna kI anutpatti anyathA bana nahIM sakatI isase jJAta hotA hai ki samyagdarzana avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa nahIM hai / pratizata-yadi aisA hai to sampUrNa saMyatoM meM pravadhijJAna kI anutpatti anyathA vana nahIM sakatI, isalie saMyama bhI avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa nahIM hai, aisA kyoM na mAna liyA jAye ? pratizaGkA kA uttara-viziSTa saMyama hI avavijJAna kI utpatti kA kAraNa hai, isalie samasta saMyatoM ke avadhijJAna nahIM hotaa|' zaGkA kA samAdhAna / yadi aisA hai to yahA~ para bhI yahI mAna lenA cAhie ki asaMyata samyagdRSTi tiryaMca aura manuSyoM meM bhI viziSTa samyaktva hI avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa hai, isalie sabhI samyagdRSTi tibaMca aura manuSyoM meM avadhijJAna nahIM hotA hai, kintu kucha ke hI hotA hai, aisA mAna lene meM kyA virodha pAtA hai ? arthAt kucha bhI virodha nahIM paataa| zA- praupathamika, kSAthika aura kSAyopazamika; ina tInoM hI prakAra ke vizeSa samyagdarzanoM meM avadhijJAna kI utpatti meM vyabhicAra dekhA jAtA hai| isalie samyagdarzana vizeSa avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa hai, yaha nahIM kahA jA sayAtA hai| 1. babala pu. 13 pR. 161 / 2. "jaM taM muraNapancaiyaM ta tirikAtra gaNussANaM // 55 / / " [dhavala pu. 13 pR. 262) / 3. dhavala pu.1 pR. 365 / Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470/go. sA. jIvakANDa gAthA 371 pratizaGkA-yadi aisA hai to saMyama meM bhI sAmAvika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAMparAma aura yathAkhyAta ina pA~ca prakAra ke vizeSa saMyamoM ke sAtha aura deza birati ke sAtha bhI avadhijJAna kI utpatti kA vyabhicAra dekhA jAtA hai, isalie avadhijJAna kI utpatti saMyama vizeSa ke nimitta se hotI hai, yaha bhI to nahIM kahA jA sakatA, kyoMki samyagdarzana aura saMyama ina donoM ko avadhijJAna kI utpatti meM nimitta mAnane para AkSepa aura parihAra samAna haiM / pratizaGkA kA uttara-prasaMkhyAta lokapramANa saMyamarUpa pariNAmoM meM kitane hI vizeSa jAti ke pariNAma avadhijJAna kI utpatti ke kAraNa hote haiM, isalie pUrvokta doSa nahIM pAtA hai| zaGkA kA samAdhAna- yadi aisA hai to asaMkhyAta lokapramANa samyagdarzana rUpa pariNAmoM meM dUsare sahakArI kAragoM kI apekSA se yukta hote hue kitane hI vizeSa jAti ke samyaktva rUpa pariNAma (hI) avadhijJAna kI utpatti meM kAraNa ho jAte haiM, yaha bAta nizcita ho jAtI hai|' jisa avadhijJAna kA karaNa | cihna jina cihnoM se avadhijJAna utpanna hotA hai| jIva-zarIra kA ekadeza hotA hai vaha ekakSetra avadhijJAna hai| jo avadhijJAna pratiniyata kSetra ke binA zarIra ke saba avayavoM se hotA hai vaha anekakSetra avadhijJAna hai| tIrthakara, devoM aura nArakiyoM ke anekakSetra avadhijJAna hI hotA hai| kyoMki ve zarIra ke saba avayavoM dvArA apane viSayabhUta artha ko grahaNa karate haiM / kahA bhI hai poraiya-deta-tiyojimajassAzAtiraM de / jAeMti samvado khalu sesA deseNa jANaMti // 24 // nArakI, deva aura tIrthakara apane avadhikSetra ke bhItara sarvAMga se jAnate haiM aura zeSa jIva zarIra ke ekadeza se jAnate haiM / zeSa jIva zarIra ke ekadeza se hI jAnate haiN| ma nahIM karanA cAhie, kyoMki paramAvadhijJAnI aura sarvAvadhijJAnI gaNadharAdika apane zarIra ke saba avayavoM se apane viSayabhUta artha ko grahaNa karate haiN| isalie zeSa jIva zarIra ke ekadeza se aura sarvAga se jAnate haiM, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| zaGkhA-avadhijJAna anekakSetra hI hotA hai, kyoMki saba jIvapradezoM ke yugapat kSayopazama ko prApta hone para zarIra ke ekadeza se hI bAhya artha kA jJAna nahIM bana sakatA? samAdhAna nahIM, kyoMki anya dezoM meM karaNa-svarUpatA nahIM hai, ataeva karaNasvarUpa se pariNata hue zarIra ke ekadezA se jJAna mAnane meM koI virodha nahIM paataa| sakaraNa kSayopazama usake binA jAnatA hai, yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki isa mAnyatA kA virodha hai| jIvapradezoM ke ekadeza meM hI avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama hone para ekakSetra avadhijJAna bana jAtA hai, aisA nizcaya karanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki udaya ko prApta huI gopucchA saba jIvapradezoM ko viSaya karatI hai, isalie umakA deNasthAyinI hokara jIva ke ekadeza meM hI kSayopazama mAnane meM virodha AtA hai| isase arthAt utpatti karaNoM (cihnoM) ke parAdhIna hone se avadhijJAna kI pratyakSatA vinaSTa ho jAtI hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki vaha anekakSetra meM usake (karaNoM ke) parAdhIna na hone para usameM pratyakSa kA 1. pa.pu. 1 pR. 365-3661 2. dha.pu. 13 pR. 265 / 3. pa.pu. 13 pR. 265-266 / Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 372 jJAnamArgaNA/471 lakSaNa pAyA jAtA hai / ekakSetra avadhijJAna kI apekSA zarIrapradeza aneka saMsthAna saMsthita hote haiM / / 57 // jisa prakAra zarIro kA aura indriyoM kA pratiniyata prAkAra hotA hai, usa prakAra avadhijJAna ke kararaNa arthAt utpatti cihna rUpa zarIrapradezoM kA nahIM hotA, kintu avadhijJAnAvaraNa karma ke kSayopazama ko prApta hue jIvapradezoM ke karaNarUpa zarIrapradeza aneka saMsthAnoM se saMsthita hote haiN| arthAt aneka AkAra ke hote haiN| gA. 201 meM pRthivIkAya Adi ke zarIroM ke prAkAra aura gA. 171 meM indriyoM ke pratiniyata prAkAroM kA kathana ho cukA hai| avavijJAna ke karaNarUpa arthAt utpatti-sthAna svarUpa zarIrapradezoM kA prAkAra zrIvatsa, kalaza, zekha, sAthiyA aura nandAvarta Adi hote haiM / / 58||' yahA~ Adi zabda se anya bhI zubha saMsthAnoM kA grahaNa karanA caahie| eka jIva ke eka hI sthAna meM avadhijJAna kA karaNa hotA hai, aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki kisI bhI jIva ke eka, do, tIna, cAra, pAMca aura chaha Adi kSetrarUpa zaMkhAdi zubha saMsthAna sambhaba haiN| ye saMsthAna tiryaMcoM aura manuSyoM ke nAbhi ke uparima bhAga meM hote haiM, nIce ke bhAga meM nahIM hote, kyoMki zubha saMsthAnoM kA adhobhAga ke sAtha virodha hai| tathA tina aura manuSya vibhaMgAniyoM ke nAbhi se nIce giragiTa Adi azubha saMsthAna hote haiM, aisA guru kA upadeza hai, isa viSaya meM koI sUtravacana nahIM hai| vibhaMgajJAniyoM ke kAlAntara meM samyaktva prAdi ko utpatti ke phalasvarUpa avadhijJAna ke utpanna hone para giragiTa Adi azubha prAkAra miTakara nAbhi ke Upara zastra Adi zubha prAkAra ho jAte haiM, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| kitane hI prAcArya avadhijJAna aura vibhaMgajJAna kA kSetra saMsthAna-bheda tathA nAbhi ke nIce. Upara kA niyama nahIM hai, aisA kahate haiM, kyoMki avadhijJAnasAmAnya kI apekSA donoM meM koI bheda nahIM hai| samyaktva aura mithyAtva kI saMgati se kiye gaye nAma-bheda ke hone para bhI abadhijJAna kI apekSA unameM koI bheda nahIM ho sakatA, kyoMki aisA mAnane para atiprasaMga doSa pAtA hai| isI artha ko yahA~ pradhAna karanA caahie| avadhijJAna ke bheda guNapaccaigo chaddhA, aNugAvaTThidapabaDDamAriNadarA / desohI paramohI samvohitti ya tighA ohI // 372 // gAthArtha-guNapratyaya avadhijJAna chaha prakAra kA hai, anugAmI, avasthita, vardhamAna ye tIna aura tIna inake itara arthAt ulaTe dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhi ke bheda se avadhijJAna tIna prakAra kA hai / / 372 / / vizeSArtha-- vaha avadhijJAna aneka prakAra kA hotA hai - dezAvadhi, paramAvadhi, savidhi, 1. vivakSita prakaraNa meM rAjavAtikakAra ne aisA kahA hai ki karaNoM ke prAdhIna pravadhijJAnopayoga hone para bhI pravadhijJAna parAzrIna yA parokSa nahIM kahA jA sakatA ! yataH indriyoM meM hI "para" zabda dekhA jAtA hai| arthAta indriyoM ko hI para kahA gayA hai| karaNoM (cihnoM) ko nahIM / rA.vA. 1/22/4/3 / 2. "khesado tAva pravebasaMDAraNa saMuidA // 57." [dha.pu. 13 pR. 266] 1 3. "siribancha-kalapa-saMja-sosthiya-gAMdAvatAdIriNa saMThAgANi raNAdambAriNa bhavati // 58 / / " [.pu. 13 pR. 265] : 4. dha.pu. 13 pR. 267-68 / Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472/go. sA. jIvakANDa gANA 372 hIyamAna, vardhamAna, avasthita, anavasthita, anugAmI, ananugAmI, sapratipAtI, apratipAtI, ekakSetra aura anekakSetra / / 56 / / inameM se ekakSetra aura anekakSetra kA kathana gA. 371 kI TIkA meM kiyA jAcakA hai ata: ina do kA kathana yahA~ para nahIM kiyA jaaegaa| dezAvadhi, paramAvadhi aura mavidhi kA kathana Age kiyA jaaegaa| yadyapi gAthA meM guNapratyaya avadhijJAna chaha prakAra kA hai. aisA nirdeza kiyA gayA hai tathApi guNapratyaya zabda se yahA~ para sAmAnya avadhijJAna grahaNa karanA caahie| zaGkA-guNapratyaya avadhijJAna aneka prakAra kA hotA hai, aisA kyoM na grahaNa kiyA jAve ? samAdhAna nahIM, kyoMki bhavapratyaya abadhijJAna meM bhI avasthita, anavasthita, anugAmI aura ananugAmI bheda upalabdha hote haiM / kRSNapakSa ke candramaNDala ke samAna jo abadhijJAna utpanna hokara vRddhi aura avasthAna binA niHzeSa vinaSTa hone taka ghaTatA hI jAtA hai vaha hoyamAna avadhijJAna hai| isakA dezAvadhi meM antarbhAva hotA hai, paramAvadhi aura sarvAvadhi meM nahIM, kyoMki paramAvadhi aura sarvAvadhi meM hAni nahIM hotii| jo avadhijJAna utpanna hokara zukla pakSa ke candra maNDala ke samAna, pratisamaya avasthAna ke binA jaba taka apane utkRSTa vikalpa ko prApta hokara agale samaya meM kevalajJAna ko utpanna kara vinaSTa nahIM ho jAtA taba taka bar3hatA hI rahatA hai vaha vardhamAna avadhizAna hai| isakA dezAvadhi, paramAvadhi aura sarvAvadhi meM antarbhAva hotA hai, kyoMki vaha tInoM hI jJAnoM kA sahArA lekara pravasthita hai| jo avadhijJAna utpanna hokara kadAcit bar3hatA hai, kadAcit ghaTatA hai aura kadAcit abasthita rahatA hai vaha anavasthita avadhijJAna hai| jo avadhijJAna utpanna hokara vRddhi va hAni ke binA dinakaramaNDala ke samAna kevalajhAna ke utpanna hone taka avasthita rahatA hai vaha avasthita zrayadhijJAna hai| jo avadhijJAna utpanna hokara jIva ke sAtha jAtA hai vaha anugAmI avadhijJAna hai| vaha tIna prakAra kA hai -kSetrAnugAmI, bhavAnugAmI aura kSetra-bhavAnugAmI / unameM se jo avadhijJAna ekakSetra meM utpanna hokara svataH yA paraprayoga se jIva ke svakSetra yA parakSetra meM vihAra karane para vinaSTa nahIM hotA hai vaha kSetrAnugAmI avadhijJAna hai| jo avadhijJAna utpanna hokara usa jIva ke sAtha anya bhava meM jAtA hai vaha bhavAnugAmI avadhijJAna hai / jo bharata, airAvata aura videha Adi kSetroM meM tathA deva, nAraka, manuSya aura tiyeca bhavoM meM bhI sAtha jAtA hai vaha kSetra-bhavAnugAmI avadhijJAna hai / jo ananugAmI avadhijJAna hai kSetrAnanugAmI, bhavAnanugAmI aura kssetrbhvaannugaamii| jo kSetrAntara meM sAtha nahIM jAtA hai, para bhavAntara meM sAtha jAtA hai vaha kSetrAnanUgAmI avadhijJAna hai| jo bhavAntara meM sAtha nahIM jAtA hai, para kSetrAntara meM sAtha jAtA hai vaha bhavAnanugAmI avadhijJAna hai| jo kSetrAntara aura bhavAntara donoM meM sAtha nahIM jAtA, kintu eka hI kSetra aura bhava ke sAtha sambandha rakhatA hai vaha kSetra-bhavAmanugAmI avadhijJAna hai / jo avadhijJAna utpanna hokara nirmUla vinAza ko prApta hotA hai vaha sapratipAtI avadhijJAna hai| isakA pUrvokta avadhijJAnameM praveza nahIM hotA hai, kyoMki hIyamAna, vardhamAna, anavasthita, avasthita, anugAmI aura ananugAmI ina chahoM hI 1. "taM ca grAgeyavihaM desohI paramohI samvohI hAyamANayaM vaDDamANayaM avaTTidaM aNugAmI pragaNugAmI sappaDidAdI appaDiyAdI eyarakhettamaroyakkheta / / 56 / / " [ghavala pu. 13 pR. 262] 1 . dhavala pu 13 pR. 263-264 / 3. bijanI kI camaka kI taraha binApAzIla avadhi pratipAtI hai| rA.vA. 1/22/4/pR. 82 / Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 373 zAnamArgalA/73 avadhijJAna se bhinna svarUpa hone ke kAraNa unameM se kisI eka meM usakA praveza mAnane meM virodha prAtA hai| jo avadhijJAna utpanna hokara bovalajJAna utpanna hone para vinaSTa hotA hai, anyathA vinaSTa nahIM hotA, vaha apratipAsI avadhijJAna hai| yaha bhI una vizeSa svarUpa pahale ke avadhijJAnoM meM antarbhUta nahIM hotaa| kyoMki yaha sAmAnya svarUpa hai|' yadyapi prakRta gAthA meM tathA tattvArthasUtra meM pratipAtI aura apratipAtI ye do bheda nahIM kahe gaye haiM tathApi chaha bhedoM se bhinna ye do bheda bhI kahane yogya haiN| isIlie dhavala grantha meM inakA bhI kathana pAyA jAtA hai| ataH yahA~ bhI prarUparaNIya jAna kara unakA svarUpAkhyAna kiyA hai| inakA kathana SaT khaNDAgama ke mUla sUtra 56 meM hai / bhavapaccaigo prohI desohI hodi prmsvyohii| mugapaccAigo NiyamA desohI vi ya guraNe hodi / / 373 / / gAthArtha-bhavapratyaya atradhijJAna dezAvadhi hI hotA hai| paramAvadhi aura sarvAvadhi niyama se guNa pratyaya hI hote haiN| dezAvadhi bhI guNapratyaya hotA hai / / 373 // vizeSArtha paramAvadhi jJAna meM parama zabda kA artha jyeSTha hai| parama aisA jo avadhi vaha paramAvadhi hai| ___ zaGkA-isa paramAvadhi jJAna ke jyeSThapanA kaise hai ? samAdhAna--cUki yaha paramAvadhi jJAna dezAvadhi kI apekSA mahAviSayavAlA hai, manaH paryayajJAna ke samAna saMyata manuSyoM meM hI utpanna hotA hai, apane utpanna honevAle bhava meM hI kevalajJAna kI utpatti kA kAraNa hai aura apratipAtI hai, isalie jyeSTha hai / paramAvadhi jJAna ke utpanna hone para baha jIva na kabhI mithyAtva ko prApta hotA hai aura na kabhI asaMyama ko prApta hotA hai| isalie usakA maraNa sambhava na hone se devoM meM utpAda nahIM hotaa| sarvAvadhi jJAna-vizva aura kRtsma ye 'sarva' zabda ke samAnArthaka zabda haiM / sarva hai maryAdA jisa jAna ko vaha sarvAvadhi hai| yahA~ sarva zabda samasta dravya kA bAcaka nahIM hai, kyoMki jisake pare anya dravya na ho usake avadhipanA nahIM banatA, kintu sarva zabda sabake ekadezarUpa rUpI dravya meM vartamAna grahaNa karanA caahie| isalie sarvarUpagata hai avadhi jisakI ; isa prakAra sambandha karanA caahie| athavA jo pAcana aura visarpaNAdi ko prApta ho vaha pudgala dravya sarva hai| vahI jisakI maryAdA hai vaha sarvAvadhi hai|' yaha sarvAvadhijJAna bhI caramazarIrI saMyata ke hotA hai| athavA 'sarva' kA artha kevala jJAna hai, usakA viSaya jo-jo artha hotA hai vaha bhI upacAra se sarva kahalAtA hai| sarva avadhi arthAta maryAdA jisa jJAna kI hotI hai ( kevalajJAna se jJAta artha hai maryAdA jisakI) vaha savidhijJAna hai| yaha bhI nirgranthoM ke hI hotA hai / 1. dhavala pu. 13 pR. 264-265 / 2. dhavala pu. pR. 41 / 3. ghatalla pu. 13 pR. 323 / 4. dhavala pu. 6 pR. 47 / 5. dhavala pU. 13 pR. 323 / Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474/go. sA. jIvakANDa gAthA 3:14-375 dezAvadhi- 'deza' kA artha samyaktva hai, kyoMki vaha saMyama kA avayava hai| vaha jisa jJAna kI avadhi (maryAdA) hai vaha dezAvadhi jJAna hai| usake hone para jIva mithyArava ko bhI prApta hotA hai aura asaMyama ko bhI prApta hotA hai, kyoMki aisA hone meM koI virodha nahIM hai|' paramAvadhi jJAna aura sarvAvadhi jJAna caramazarIrI saMyatoM ke hI hotA hai ; deva va nArakiyoM ke saMyama sambhava nahIM hai ataH deva ba nArakiyoM ke paramAvadhi va savidhi jJAna nahIM hotaa| parizeSa nyAya se unake dezAvadhijJAna hI hotA hai| isIlie deva ba nArakiyoM ke bhavapratyaya avadhijJAna ko dezAvadhi kahA gayA hai| sarvAvadhi va paramAvadhi jJAna saMyatoM ke hI hotA hai, ata: ve guNa pratyaya hI hote haiN| manuSya va tiryaMcoM ke jo dezAvadhi jJAna hotA hai vaha guNapratyaya hI hai kyoMki manuSya aura tiryacoM ke bhavapratyaya avadhijJAna nahIM hotA, vaha deva va nArakiyoM ke hotA hai / desohissa ya pravaraM paratiriye hodi saMjadamhi varaM / paramohI samvohI caramasarIrassa viradassa // 374 / / gAthArtha- jaghanya dezAvadhi jJAna manuSya va tiyacoM ke hotA hai| utkRSTa dezAvadhijJAna saMyata ke hI hotA hai| paramAvadhi aura sarvAvadhi jJAna caramazarIrI virata (saMyata) ke hotA hai / / 374 / / vizeSArtha - "ukkassaM mANusesu ya mANusa-tericchae jahaNNohI / '3 utkRSTa avadhijJAna tiryaMca, deva aura nArakiyoM ke nahIM hotA, kyoMki unake saMyama nahIM ho sakatA, mAtra manuSyoM ke hotA hai, unameM bhI saMyamI manuSya ke hotA hai anya ke nhiiN| arthAt utkRSTa avadhijJAna mahA RSiyoM ke hI hotA hai| jaghanya avadhijJAna deva va nArakiyoM ke nahIM hotA, kintu samyagdRSTi manuSya va tiyacoM ke hI hotA hai| Age gAthA 378 meM jaghanya avadhijJAna kA kSetra sUkSma nigodiyA labdhyaparyAptaka kI jaghanya avagAhanA pramANa aura kAla prAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga (gAthA 383 meM) kahA jaaegaa| kintu naraka meM jaghanya kSetra eka kosa (gAthA 424) aura devoM meM jaghanya paccIsa yojana (gAthA 426) vAhA jAvegA; isase jAnA jAtA hai ki jaghanya avadhijJAna deba va nArakiyoM ke nahIM hotaa| paramAvadhi aura savidhi kA kathana 373 ke vizeSArtha meM kiyA jA cukA hai| paDivAvI desohI appaDivAdI havaMti sesA pro| micchataM aviramaNaM ga ya paDivajjati carimaduge // 375 / / gAyArtha-dezAvadhi pratipAtI hai aura zeSa do apratipAtI haiN| antima do avadhijJAna mithyAtva va asaMyama ko prApta nahIM hote / / 375 / / vizeSArtha--dezAvadhijJAna ke hone para jIva girakara mithyAtva ko bhI prApta hotA hai aura asaMyama ko bhI prApta hotA hai| isase siddha hotA hai ki dezAvadhi pratipAtI hai / paramAvadhijJAna 1. dhavala pu. 13 pR. 323 / 2, dhavala pu. 13 pR, 262 sUtra 54 va 55 / 3. dhavala pu. 13 pR. 327 gAthA 17 kA puurvaardh| 4. dhavala pU. 13 pR. 327 / 5. "tattha micchata pi gacchejja asaMjamaM pigacchejja, prvirohaado| "[dhavala pu. 13 pR. 323] Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 376 jJAnamArgaNA/475 apane utpanna hone ke bhava meM hI kevalajJAna kI utpatti kA kAraNa hai aura apratipAtI hai| paramAvadhijJAna kI utpatti saMyatoM ke hI hotI hai| paramAvadhijJAna ke utpanna hone para yaha jIva na kabhI mithyAtva ko prApta hotA hai aura na kabhI asaMgrama ko prApta hotA hai / zaGkA-paramAvadhi jJAnI ke marakara devoM meM utpanna hone para asaMyama kI prApti kaise nahIM hotI? ___samAdhAna-nahIM, kyoMki paramAvadhijJAniyoM kA pratipAta nahIM hone se devoM meM unakA utpAda sambhava nahIM hai| sarva kA artha kevalajJAna hai / sarba avadhi arthAt sarva hai maryAdA jimma jJAna kI, vaha sarvAvadhi hIyamAna avadhijJAna kA paramAvadhi aura savidhi meM antarbhAva nahIM hotA, kyoMki paramAvadhi aura sarvAvadhi meM hAni nahIM hotii| jo avadhijJAna utpanna hokara zukla pakSa ke candramaNDala ke samAna, jaba taka apane utkRSTa vikalpa ko prApta hokara kevalajJAna ko utpanna kara vinaSTa nahIM ho jAtA, taba taka pratisamaya bar3hatA hI rahatA hai vaha vardhamAna avadhijJAna hai usakA paramAvadhi sarvAvadhi meM antarbhAva hotA hai| isase siddha hai ki paramAvadhi ba sarbAvadhi apratipAtI haiM aura mithyAtva va asaMyama ko prApta nahIM hote| paramAvadhijJAna aura sarvAvadhijJAna apratipAtI, avinazvara haiM, kevalajJAna ke utpanna hone taka rahate haiM / dravyAdi catuSTaya kI apekSA avadhijJAna kA viSaya davyaM khettaM kAlaM bhAvaM paDi rUvi jArarAve mohii| pravarAdukkassotti ya viyapparahido du sakhohI // 376 // gAthArtha-jaghanya bheda se lekara utkRSTa bheda taka sarva hI avadhijJAna dravya kSetra kAla bhAva se rUpI dravya ko jAnate haiN| sarvAvadhi jJAna meM jaghanya utkRSTa kA vikalpa nahIM hai / / 376 / / mahAskandha se lekara paramANu paryanta samasta pudgala dravyoM ko asaMkhyAta lokapramANa kSetra, kAla aura bhAvoM ko tathA karma ke sambandha pudgala bhAva (mUrtIpane) ko prApta hue jIvoM ko jo pratyakSa rUpa se jAnatA hai, vaha avadhijJAna' hai|6 arUpI (amUrta) dravya kA pratiSedha karane ke lie rUpagata vizeSaNa diyA hai| zaGkA- yadi isa (avadhijJAna) ke dvArA kevala rUpI dravya hI grahaNa kiyA jAtA hai to phira 1, "saguppaNabhave neva kevasaNANuSpattikArapattAdo, aparivAdittAdo vaa| "[dhavala pu. 9 pR. 41] / 2. paramohiNAse so jIdo micchataM rA kayAvi macchadi, asaMjama pi go gacchadi ti bhariSada hodi / " [dhabala pu. 13 pR. 323] / 3. "saba kevlgaaeN| samvamohI majjAmA jassa pAssa ta savohiraNAraNaM / " [dhavala pu. 13 pR. 323] 4. dhavala pu. 13 pR. 263 / 5. pa. pu. 13 pR. 3281 6. ja.dha.pu. 1 pR. 43 / Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476/go. sA. jIvakANDa gAthA 377-383 isase atIta, anAgata aura vartamAna paryAyoM kA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki ve rUpI nahIM haiN| rUpopane kA prabhAva bhI unameM dradhyatva ke abhAva se hai ? samAdhAna . . yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki una pudgala paryAyoM ke kathaMcit rUpI dravyatva siddha hai / "rUpiSvavadheH"2 sUtra dvArA bhI avadhijJAna kA viSaya rUpI padArtha kahA gayA hai| aura "rUpiNaH pudgalAH" / / 5 / / * sUtra dvArA pudgala dravya ko rUpI kahA gayA hai| jIba anAdikAla se karmabandha se ba~dhA huA hone ke kAraNa mUrta (rUpI) pane ko prApta hai| isalie saMsArI jIva bhI avadhijJAna kA viSaya ho jAtA hai / sarvAvadhi ekavikalparUpa hai| usameM jaghanya, utkRSTa aura tadvyatirikta vikalpa nahIM hai / avadhijJAna ke viSayabhUta jaghanya pramANa pokammurAlasaMcaM majjhimajogajjiyaM savissacayaM / loyavibhattaM jArarAdi avarohI dadhyado riNayamA // 377 / / suhamariNagodaprapajjattayasta jAdassa tadiyasamamhi / avarogAharaNamAraNaM jahaNyaM prohikhettaM tu // 378 / / avarohikhettadohaM vitthArussehA raNa jANAmo / aNNaM puNa samakaraNe avarogAharaNapamANaM tu // 37 // avarogAharaNamANaM ussehaMgula-asaMkhabhAgassa / sUissa ya ghaNapadaraM hodi hu takkhetasamakaraNe // 30 // avaraM tu prohikhettaM ussehaM aMgulaM have jamhA / suhamogAhaNamAraNaM uri pamANaM tu aMgulayaM // 381 // avarohikhettamajhe avarohI avaravandhamavagamadi / tahavassavagAho ussehAsaMkhaghaNapadarA // 32 // prAvaliprasaMkhabhAgaM tIdavissaM ca kAlayo prvrN| prohI jANAdi bhAve kAlapasaMkhajjabhAgaM tu // 383 // gAthArtha --madhyama yoga ke dvArA ajita, binasopacaya sahita nokarma audArika vagaMgaNAoM meM loka kA bhAga dene se prApta dravya ko niyama se jaghanya avadhijJAna jAnatA hai / / 377 / / sUkSma labdhyaparyAptaka nigodiyA kI, utpanna hone se tIsare samaya meM jo jaghanya pravagAhanA hotI hai, jitanA usakA 1. pa.pu. 6 pR. 44 / 2. tattvAryasUtra a. 1 sUtra 27 / 3. tatvArthasUtra a. 5 / 4, "araNAdi vNdhrnnvddhtaado|" [ja.dha.pu. 15. 285 / 5. ta. rA. vA. 6. "eltha jahaNatakassa tavyatirittaviyappA rAtyi, samvohIe eyviyppttaado|" [dha.pu. 6 pR. 48] / Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 377-383 jJAnamArgaNA/477 pramAraNa hai utanA jaghanya avavijJAna kA kSetra hai // 378 / / jaghanya avadhijJAna ke kSetra kI U~cAI, lambAI aura caur3AI ke bhinna-bhinna pramANa kA isa samaya jJAna nahIM hai kintu samIkaraNa karane para jitanA jaghanya avagAhanA kA pramANa hotA hai utanA ho jaghanya avadhi kA kSetra hai 11376 / / jaghanya avadhijJAna ke kSetra kA samIkaraNa karane para utsedhAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa arthAt sUcvaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga utsedha, viSvambha pAyAmarUpa ghanapratara pramANa jaghanya avadhijJAna kA kSetra hotA hai / / 380 // jaghanya avadhikSetra kA pramANa (mApa) utsedhAMgula se hai kyoMki sUkSma avagAhanA se Upara kI avagAhanAyeM pramANAMgula se haiM // 381|| jaghanya avadhijJAna ke jaghanya avadhikSetra meM jitane jaghanya dravya samA jAte haiM, una dravyoM kI avagAhanA utsedhAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke dhanapatarapramANa hai / / 382 / / jaghanya avadhijJAna prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa atIta va anAgata kAla ko jAnatA hai / bhAva kI apekSA kAla ke asaMkhyAtaveM bhAga ko jAnatA hai / / 383 / / vizeSArtha-dezAvadhi tIna prakAra hai-jaghanya, utkRSTa, ajaghanyAnatkRSTa / jaghanya avadhi viSaya kI pramANaprarUpaNA ke binA jaghanya dezAvadhi ko pramANaprarUpaNA kA koI upAya hai nahIM, ataH jaghanya viSaya kI prarUpaNA ke dvArA jaghanya avadhi ke pramANa kI prarUpaNA kI jAtI hai| dravya, kSetra, kAla, bhAva ke bheda se viSaya cAra prakAra hai| jaghanya dravya kA pramANa-karma se rahita ba apane visrasoracaya sahita audArika zarIra nokarma dravya meM ghanaloka kA bhAga dene para ekabhAgapramANa jaghanya avadhi dravya hotA hai / zaGkA-visrasopacayasahita audArikazarIra jaghanya, utkRSTa aura tadvyatirikta ke bheda se tIna prakAra hai; unameM se kisako ghanaloka se bhAjita kiyA jAtA hai ? samAdhAna-na to jaghanya dravya ko aura na utkRSTa dravya ko ghanaloka se bhAjita kiyA jAtA hai, kintu jina bhagavAna se dekhA gayA hai svarUpa jisakA aisA tadvyatirikta dravya ghanaloka se bhAjita kiyA jAtA hai| kAraNa ki kSapita va guNita vizeSaNa se viziSTa dravya ke nirdeza kA abhAva hai| saMkhyA meM hI yaha niyama hai aisA pratyavasthAna (samAdhAna) karanA bhI ucita nahIM hai, kyoMki yahA~ bhI saMkhyA kA adhikAra hai| zaGkA-jaghanya avadhijJAna kyA isI dravya ko jAnatA hai athavA anya ko bhI? yadi ise hI jAnatA hai to apane avadhikSetra ke bhItara sthita jaghanyadravya skandha se eka paramANa adhika, do paramANa adhika ityAdi Rma se sthita skandhoM ke grahaNa kA prabhAva ho jaaegaa| kintu aisA hai nahIM, kyoMki apane kSetra ke bhItara sthita ananta bhedoM se bhinna skandhoM ke grahaNa na hone kA virodha hai aura yadi | apane avadhikSetra ke bhItara sthita jaghanya dravya se paramANu adhika skandhoM ko bhI vaha jAnatA hai to yahI jaghanya avadhi-dravya na hogA, kyoMki anya bhI jaghanya avadhidravya dekhe jAte haiM ? samAdhAna- jaghanya avadhi dravya eka prakAra hai aisA nahIM kahA gayA hai, kintu vaha ananta vikalpa rUpa hai / una ananta vikalpa rUpa jaghanya avadhijJAna viSayaka skandhoM meM se yaha gAthokta skandha atijaghanya kahA gayA hai| isa skandha se eka. do tIna grAdi paramANuoM se nyUna skandha jaghanya 1. dha.pu. 6 pR. 14-15 / Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 / go. sA. jIvakANDa gAthA 377-383 dezAvadhi ke viSaya nahIM haiM, kyoMki ve jaghanya ke viSayabhUta dravyaskandha ke bAhara avasthita haiM / zaGkA - jaghanyavadhi ke viSayabhUta utkRSTa skandha kA pramANa kyA hai ? samAdhAna - jaghanya pravadhikSetra ke bhItara jo pudgala skandha samAtA hai vaha usakA utkRSTa dravya hai| usase eka, do tIna Adi ananta paramANu taka apane utkRSTa dravya se sambaddha hote hue bhI jaghanya jJAna ke dvArA jAnane yogya nahIM hai| kyoMki ye jaghanya avadhijJAna ke udyota se vAhyakSetra meM sthita haiM / jaghanyadezAvadhi kA jaghanya kSetra - utsedha banAMgula meM palyopama ke prasaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para ekabhAga pramANa dezAvadhi kA jaghanya kSetra hotA hai / " zaGkA - yaha kahA~ se jAnA jAtA hai ? samAdhAna - zrogAhaNA NiyamA du suhama-gioda-jovasta / addehI taddehI jahaNiyA khettado prohI // 4 // - se eka vida jI kI jitanI jaghanya zravagAhanA hotI hai, utane kSetra kI apekSA jaghanya avadhi hai / arthAt eka utsedha ghanAMgula ko sthApita kara usameM patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para jo eka khaNDapramANa labdha prAtA hai utanI tIsare samaya meM zrAhAra ko grahaNa karane vAle aura tIsare samaya meM tadbhavastha hue sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA hotI hai / jitanI yaha zravagAhanA hotI hai, utane hI kSetra kI apekSA jaghanya avadhijJAna hotA hai / " zaGkA - sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka jIva kI pravagAhanA kI eka prakAzapaMkti kI bhI avagAhanA saMjJA hai, isalie kSetra kI apekSA jaghanya avadhijJAna tatpramANa kyoM nahIM grahaNa karate ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jaghanya vizeSaNa se yukta avagAhanA kA nirdeza kiyA hai| eka prakAzapaMkti jaghanya avagAhanA hotI hai, yaha kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki samudAya rUpa artha meM vAkya kI parisamApti iSTa hai| isalie sUkSma nigoda labdhyaparyAptika jIva kI zravagAhanA meM sthita saba zrAkAzapradezoM kA grahaNa kiyA hai| zaGkA - yahAM para zravayavarUpa artha meM vAkya kI parisamApti grahaNa nahIM kI gaI hai, yaha kisa pramANa se jAnate ho ? samAdhAna - prAcArya paramparA se Ae hue aviruddha upadeza se jAnate haiM / ataH jitanI jaghanya gravagAhanA hotI hai. kSetra kI apekSA utanA jaghanya avadhijJAna hai / yaha siddha hotA hai| 1. va. pu. 6 pR. 15-16 / 2. gha. pu. 6 pR. 16dha. pu. 13 pR. 301 mahAbaMdha pu. 1 pR. 21 / 3. dha. pu. 13 pR. 301-302 // Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 3.77-383 jJAnamArgaraNA/479 zaGkA-isa jaghanya avadhijJAna ke kSetra ko eka AkAzapradezagaMktirUpa se sthApita karake usake bhItara sthita jaghanya dravya ko jAnatA hai, aisA yahA~ chapA nahIM grahaNa karate? samAdhAna nahIM, kyoMki aisA grahaNa karane para jaghanya avagAhanA se asaMkhyAtaguNe jaghanyaavadhijJAna ke kSetra kA prasaMga prApta hotA hai| jo jaghanya avadhijJAna se avaruddha kSetra hai, vaha jaghanya avadhijJAna kA kSetra kahalAtA hai| kintu yahA~ para vaha jaghanya avagAhanA se asaMkhyAtaguNA dikhAI detA hai| yathA-jitanA jaghanya avagAhanA ke kSetra kA prAyAma hai tatpramANa javanya dravya ke viSkambha aura utsedha rUpa se sthita avadhijJAna ke kSetra kA kSetraphala lAne para jaghanya avagAhanA ko jaghanya dravya ke viSkambha aura utsedha se guNita karane para jaghanya avagAhanA se asaMkhyAta guNA kSetra upalabdha hotA hai| parantu yaha kSetra isI prakAra hotA hai, yaha kahanA bhI yogya nahIM hai| kyoMki "jitanI jaghanya avagAhanA hai utanA hI jaghanya avadhijJAna kA kSetra hai|" aisA pratipAdana karane vAle sUtra ke sAtha ukta kathana kA virodha hotA hai| aura isa taraha se sthApita jaghanyakSetra ke antimamAkAzapradeza meM jaghanya dravya samA jAtA hai, aisA kahanA ThIka nahIM hai; kyoMki eka jIva se sambandha rakhane vAle, binasopacayasahita noka maM ke piNDarUpa aura ghanaloka kA bhAga dene para prApta hue eka khaNDamAtra jaanya dravya kI eka bargaragA kI bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa avagAhanA upalabdha hotI hai| avadhijJAnI eka AkAzapradezamucI rUpa se jAnatA hai, yaha kahanA bhI yukta nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para baha jaghanya matijJAna se bhI jaghanya prApta hotA hai aura jaghanya dravya ke jAnane kA anya upAya bhI nahIM rhtaa| isalie jaghanya avadhijJAna ke dvArA avaruddha hue saba kSetra ko uThAkara ghanapratara ke prAkArarUpa se sthApita karane para sUkSma nigoda labdhyaparyAptaka jIva kI jaghanya avagAhanA pramAga hotA hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| jaghanya avadhijJAna se sambandha rakhane vAle kSetra kA kyA viSkambha hai, kyA utsedha hai aura kyA AyAma hai; aisA pUchane para kahate haiM ki isa sambandha meM koI upadeza upalabdha nahIM hotaa| kintu ghanapratarAkArarUpa se sthApita avadhijJAna sambandhI kSetra kA pramANa utsedhadhanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai, yaha upadeza avazya hI upalabdha hotA hai| isa palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA banAMgula meM bhAga denepara ghanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga sUcyaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra utsedha, viSkambha va pAyAma rUpa kSetra pAtA hai| yaha jaghanya avadhikSetra arthAt jaghanya avadhijJAna se viSaya kiyA gayA sampUrNa kSetra hai aura ghanaprata rAkAra se hI saba avadhikSetra avasthita hai, aisA niyama nahIM hai| kintu sUkSma nigoda jIva ke avagAhanAkSetra ke samAna aniyata AkAravAle avadhikSetroM kA samIkaraNa kara ghanapratarAkAra se karake pramANaprarUpaNA kI jAtI hai, aisA karane ke binA usakA koI upAya nahIM hai| sUkSma nigoda jIva ko javanya avagAhanA mAtra yaha saba hI jaghanya avadhijJAna kA kSetra abadhijJAnI jIva aura usake dvArA grahaNa kiye jAnevAle dravya kA antara hai, aimA kitane hI prAcArya kahate haiN| parantu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, aisA svIkAra karane se sUkSma nigoda jIva kI jaghanya avagAhanA se aghanya avadhijJAna ke kSetra ke asaMkhyAtaguNe hone kA prasaMga paaegaa| zaGkA-asaMkhyAtaguNA kase hogA? samAdhAna --kyoM ki, jaghanya avadhijJAna ke viSayabhUta kSetra ke vistAra aura utsetra se pAyAma ko guNA karane para usase asaMkhyAtaguNatva siddha hotA hai aura asaMkhyAtaguNatva sambhava hai nahIM, kyoMki, Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480/go. sA. jIvakANDa mAthA 377-383 'jitanI sUkSma nigoda jIva kI jaghanya avagAhanA hai utanA hI jaghanya avadhi kA kSetra hai aisA kahanevAle gAthAsUtra ke sAtha virodha hogaa| cUki avadhijJAnI eka zreNI meM hI jAnatA hai, ataeva sUtravirodha nahIM hogA, aisA kitane hI prAcArya kahate haiN| parantu yaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki, aisA mAnanepara cakSu-indriyajanya jJAna kI apekSA bhI usamAnyatA kA prasaMga aagaa| kAraNa ki cakSu indriyajanya jJAna se saMkhyAta sUcyaMgula vistAra, utsedha aura pAyAma rUpa kSetra ke bhItara sthita bastu kA grahaNa dekhA jAtA hai| tathA vaisA mAnane para isa jaghanya avadhijJAna ke kSetra kA AyAma asaMkhyAta yojana pramANa prApta hogaa| zaGkA--yadi ukta avadhikSetra kA AyAma asaMkhyAtaguNA prApta hotA hai to hone dIjie, kyoMki, vaha iSTa hI hai ? samAdhAna-aisA nahIM kahA jA sakatA, kyoMki isake kAla se asaMkhyAtaguraNe ardha mAsa kAla se anumita asaMkhyAtaguNe bharata rUpa avadhikSetra meM bhI asaMkhyAta yojana pramANa AyAma nahIM pAyA jaataa| dUsare, utkRSTa dezAbadhijJAnI saMyata apane utkRSTa dravya ko Adi karake eka paramANu Adi adhika Rma se sthita ghanaloka ke bhItara rahanevAle saba pudgalaskandhoM ko kyA yugapat jAnatA hai yA nahIM jAnatA ? yadi nahIM jAnatA hai to usakA avadhikSetra loka nahIM ho sakatA, kyoMki, vaha eka prAkAzazreNI meM sthita pudgalaskandhoM ko grahaNa karatA hai aura yaha eka AkAzapaMkti ghanaloka pramANa ho nahIM sakatI, kyoMki, ghanaloka ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa usameM ghanalokapramANatva kA virodha hai| isake atirikta vaha kulAcala, meruparvata, bhavanabimAna, pATha pRthiviyoM, deva, vidyAdhara, giragiTa aura sarImapAdikoM ko bhI nahIM jAna sakegA, kyoMki, inakA eka prAkAza meM pravasthAna nahIM hai| aura vaha unake avayava ko bhI nahIM jAnegA, kyoMki, avayavI ke ajJAta honepara 'yaha isakA avayava hai' isa prakAra jAnane kI zakti nahIM ho sktii| yadi vaha yugapat saba ghanaloka ko jAnatA hai to hamArA pakSa siddha hai, kyoMki vaha pratipakSa se rahita hai| sUkSma nigoda jIva kI avagAhanA ko dhanapratarAkAra se sthApita karane para eka AkAza vistAra rUpa aneka zreNIko hI jAnatA hai, aisA kitane hI prAcArya kahate haiN| parantu yaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA honepara 'jitanI sUkSma nigoda jIva kI jaghanya avagAhanA hai utanA hI jaghanya avadhi kA kSetra hai', aisA kahane vAle gAthAsUtra ke sAtha virodha hogA aura chadmasthoM ke aneka zreNiyoM kA grahaNa viruddha nahIM hai, kyoMki, cakSa-indriyajanya jJAna se aneka zreNiyoM meM sthita pudgalaskAndhoM kA grahaNa pAyA jAtA hai| avadhijJAna ke jaghanyakSetra kA pramANa sUkSma labdhyaparyApta nigodiyA jIva kI jaghanya avagAhanA ke sadRza hai ataH usakA kSetra utsedhAMgula se kahA gyaa| usase prAge kSetra kA kathana pramANa dhanAMgula se hai, kyoMki deva, nArakI, tiryaMca aura manuSyoM ke utsedha ke kathana ke sivA anyatra pramANAMgula kI apekSA kathana hotA hai|' jaghanya kAla--aMgula ke asaMkhyAta khaNDoM meM se eka khaNDa mAtra jisa avadhijJAna kA kSetra / 1. dha. pu. 13 pR. 304 / Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAcA 384-387 zAnamAramA/41 hotA hai vaha kAla ko apekSA prAbalI ke asaMkhyAta bhAga ko jAnatA hai, kyoMki aisA svabhAva hai| pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kAla ke bhItara atIta aura anAgata dravya ko jAnatA hai| yaha abhiprAya hai / pAvalI ke asaMkhyAtave bhAga kA prAvalI meM bhAga dene para jaghanya avadhi kA kAla prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotA hai| itane mAtra kAla meM jo kArya ho cukA ho aura jo honevAlA ho use jaghanya avadhijJAnI jAnatA hai| zaGkA-isakA kAla itanA hI hai, yaha jaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-jaghanya kSetra va kAla kramaza: ghanAMgula aura pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai (gA. 404) / isa gAthA sUtra ke kathana se jAnA jAtA hai / jaghanya bhAva-apanA jo jAnA hA dravya hai usakI ananta vartamAna paryAyoM meM se jaghanya avadhijJAna ke dvArA viSayIkRta pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga paryAyeM jaghanya bhAva hI jaghanya dravya ke Upara sthita rUpa, rasa, gandha evaM sparza prAdi rUpa saba paryAyoM ko ukta avadhijJAna jAnatA hai, aisA kahate haiN| kintu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki ve ananta haiM / aura utkRSTa bhI avadhijJAna ananta saMkhyA ke jAnane meM samartha nahIM hai| kyoMki Agama meM vaise upadeza kA prabhAva hai| zaGkA - dravya meM sthita ananta paryAyoM ko pratyakSa se na jAnatA humA avadhijJAna pratyakSa se dravya ko kaise jAnegA? samAdhAna nahIM, kyoMki ukta avadhijJAna paryAya ke avayavoM meM rahanevAlI ananta saMkhyA ko chor3akara asaMkhyAta paryAyAvayatroM se viziSTa dravya kA grAhaka hai| zaGkA - atIta va anAgata paryAyoM kI 'bhAva' saMjJA kyoM nahIM kI gaI ? samAdhAna nahIM kI gaI, kyoMki unako kAla svIkAra kiyA gayA hai / dravyAdi catuSTaya kI apekSA dezAvadhi jJAna ke vikalpa avaraddadhyAduvarimadavvaviyappAya hodi dhuvahAro / siddhAraNaMtimabhAgo abhavasiddhAdarapaMtaguNo // 384 // dhuvahArakammavaggaraNagaraNagAraM kammavagaNaM gaNide / samayapabaddhapamANaM jANijjo prohivisayamhi / / 385 / / maNadavvavaggaNANa viyappANaMtimasamaM kha dhuvhaaro| avarukkassavisesA rUvahiyA tabiyappA hu // 386 // pravaraM hodi araNaMtaM pratabhAgeraNa ahiyamukkassaM / / idi maNabhedANaMtimabhAgo danvammi dhuvahAro // 387 // 1. va. pu. 13 pR. 375 / 2. dha. pR. 6 pR. 26-27 / 3. gha. pu. 6 pR. 27-28 | Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402/go. sA. jIvakANDa gAthA 384-386 dhuvahArassa pamANaM siddhANaMtimapamAraNametaM pi / samayapabaddhariNamittaM kammaraNayagaraNagaragAdo du // 388 // hodi aNaMtimabhAgo tagaNagAro vi desamohissa / doUraNavazvabheda-pamAraNaddha bahAra-saMvaggo // 36 // gAthArtha -- avadhijJAna ke jadhanyadravya ke Upara dUsarA dravya vikalpa prApta karane ke liye jaghanyadravya ko dhruvahAra se khaNDita kara eka khaNDapramANa dravya kA dUsarA bheda hotA hai / vaha dhra vahAra siddhoM ke anantaveM bhAga aura abhavyoM se anantaguNA hotA hai / / 384 // yaha dhra vahAra karmavargaNA kI saMkhyA prApta karane ke lie guNakAra hai, jhamavargIko isa dhruvahAra se guraNA karane para samayaprabaddha pramANa prApta hotA hai jo avadhijJAna kA viSaya hai aura avadhijJAna isa samayaprabaddha ko jAnatA hai // 385 / / jaghanyadradhya manovargaNA se utkRSTadravya mnovrgnn| jitanI adhika haiM usameM eka milAne para manovargaNA ke vikalpa (bhedoM) kA pramANa prApta hotA hai| usakA anantavA bhAga dhra bahAra hai / / 386 / / jaghanya manovagaNA ananta pramANa rUpa hai aura usakA anantavA bhAga adhika utkRSTa manovargaNA hai| isa prakAra manovargaNA ke bhedoM kA anantavA~ bhAga dravya ke lie dhravAra hai // 387 // siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa mAtra dhra bahAra kA pramANa hai| athavA samayabaddha ke nimitta karmavargaNA kA jo guNAkAra hai usakA anantavA~ bhAga hai / vaha guNAkAra bhI do kama dezAvadhi ke dravya vikalpa mAtra dhra bahAra ko paraspara saMvarga karane se prApta hotA hai / / 388-386 / / vizeSArtha-tithaMca aura manuSyoM meM vinasopacaya sahita praudArika zarIra ko ghanaloka se bhAjita karane para jo ekabhAga labdha prApta hotA hai, vaha jaghanya avadhijJAna kA dravya hai| manodravyavargagA ke anantaveM bhAgarUpa avasthita virala na rAzi (dhra bahAra) kA viralana karake usapara jaghanya avadhijJAna ke dravya ko samAna khaNDa karake dene para (yAnI dhra bahAra se bhAjita karane para) jo eka biralana ke prati dravya prApta hotA hai (jo labdha prApta hotA hai) vaha dUsare dezAvadhijJAna kA dravya hotA hai| kyoMki pUrvokta jaghanyadravya kI apekSA karake eka do paramANu yAdikoM se hIna pudgalaskandhoM ke grahaNa karane meM samartha, aise jJAna ke nimittabhUta avadhizAnAvaraNa ke kSayopazama kA prabhAva hai| zaGkA-yaha kaise jAnA jAtA hai? samAdhAna-'avadhijJAnAvararaNa kI asaMkhyAta lokapramANa prakRtiyA~ haiM / isa vargaNAsUtra se jAnA jAtA hai| __ bhAva kA dvitIya vikalara lAne ke lie jina (zrutakevalI) dvArA dekhA gayA hai svarUpa jisa kA, aise asaMkhyAta se guNA karanA cAhie, arthAt bhAva kI apekSA dezAvadhi kA dvitIya vikalpa prathama vikalpa se asaMkhyAta guNA hai| kSetra aura kAla jaghanya hI rahate haiM, kyoMki unakI vRddhi kA abhAba haiM / 1. dhavala pu.13 pR. 322 dhavala pu.6 pR. 28 / 2. "mohiNANA varaNIyarasa kammassa prajijjAzro pamaDIyo / / 5.2 / / " [pra. pu. 13 pR. 286] / 3. gha. pu. pR. 18 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 360-361 jJAnamArgaNA/83 uparyukta gAthAoM meM jisako dhra vahAra kahA gayA hai usako dhavala grantha meM avasthita-viralana rAzi kahA gayA hai| uparyukta gAthAoM meM dhra bahAra kA pramANa do prakAra se batalAyA gayA hai, manovargaNA kA anantavA~ bhAga, dUsarA siddhoM kA anantavA~ bhaag| yadyapi samayaprabaddha prApta karane ke liye bhI kArmaNa vargaNAoM ko siddhoM ke anantaveM bhAga se guragA karanA par3atA hai aura eka kArmaraNavargaNA meM siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa karmavarga hotA hai tathApi dhra vahAra pramANa sambandhI siddhI kA anantavA bhAga isa anantaveM bhAga se bhinna hai / upayukta chaha gAthAoM meM dhra vahAra (ayasthita viralanarAzi) ke pramANa ko nAnA prakAra se siddha kiyA gayA hai kintu una mava kA niSkarSa yaha hai ki vaha pramANa manovargaraNA ke ananta-bhAga athavA siddhoM ke anantaveM bhAga hai| dezAvadhi jJAna ke dvitIya Adi vikalpoM kA kathana gAthA 364 aAdi meM kiyA jaaegaa| ina bikalpoM ko prApta karane ke lie isa dhra vahAra se hI bhAga diyA gayA hai| samayaprabaddha ke lie jo siddharAzi kA ananta vA~ bhAga hai usakA bhI anantavA~ bhAga dhra vahAra kA pramANa hai| abhiprAya yaha hai ki samayabaddha kArmagavargaNA x siddhoM kA anantavA bhAga pramANa ananta / aba yahAM isa samIkaraNa meM jo "siddhoM kA anantavA~ bhAga" kahA hai usakA bhI anantavA bhAga svarUpa dhra bahAra hai / dezAvadhijJAna ke viSayabhuta dravya kI apekSA jitane bheda haiM, unameM se do kama karake jo zeSa bace utanI bAra navahAra ko paraspara gUNa kasesekAmAvaNa ko mAra siddhakA anantavA bhAga prApta hotA hai| dezAvadhi kA dravya-apekSA dvicaramabheda kA viSaya kAmarAvargaNA hai| ataH caramabheda kama karane se dvicarama bheda prApta hotA hai aura jaghanyabheda guNAkAra se prApta huA nhiiN| ataH dezAvadhi kA jaghanya bheda aura caramabheda ina do ko dravya sambandhI vikalpoM meM se kama kiyA gayA hai| kArmaNa vargaraNA kA guNAkAra tathA dezAvadhi ke kSetravikalpoM kA pramANa aMgula asaMkhaguriNadA khettaviyappA ya dababhevA cha / khetaviyappA avaruSakassavisesaM have estha // 360 / / aMgulaprasaMkhabhAgaM adharaM ukkastayaM have logo / idi baggaraNaguNagAro asaMkhadhuvahArasaMvaggo / / 361 / / gAthArtha -aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga dezAvadhi kA jaghanya kSetra hai aura lokAkAza utkRSTa kSatra hai / jaghanyakSetra se utkRSTakSetra jitanA vizeSa adhika hai, yahA~ para utane kSetra vikalpa haiM / una kSetravikalpoM ko aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNA karane para dezAvadhi ke dravya vikalpoM kA pramANa prApta hotA hai| isa prakAra asaMkhyAta dhra vahAroM kA saMvarga karane para kArmaNavargaraNA kA guNAkAra hotA hai / / 360-361 // vizeSArtha-- yahA~ para dezAvadhi ke kSetravikalpoM ke AdhAra se dezAvadhi ke dravya vikalpoM kA pramAraNa batalAyA gayA hai| dezAvadhi kA jaghanya kSetra gA. 378 meM kahA jA cukA hai| tatsambandhI nimnalikhita upayogI gAthA hai-- yogAharaNA jahaNNA NiyamA du suhamaNigodajIvassa / jaddehI saddehI jahaNiyA khettado prohI // 3 // 1. dhavala pu. 13 pR. 3.1 va pu. 1 pR. 16, mahAbaMdha pu. 1 pR. 21 / Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484/go. mA. jIvakANDa gAthA 312-263 eka u pasa meM balyopake prasaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para jo eka khaNDa pramANa kSetra pAtA hai, utanI tIsare samaya meM grAhAra ko grahaNa karane vAle aura tIsare samaya meM tadbhavastha hue sukSma nigoda labdhyaparyAstaka kI jaghanya avagAhanA hotI hai / jitanI vaha avagAhanA hotI hai, utanA dezAvadhijJAna kA jaghanya kSetra hotA hai|' dezAvadhi kA utkRSTa kSetra lokapramANa hai / isa utkRSTa utseghaghanAMgula kSetra meM se jaghanya kSetra ko ghaTAne para [ loka- - -kSetravizeSa prApta hotA palya asaMkhyAta hai jo asaMkhyAta pramANa hai, kyoMki samasta lokAkAza ke pradeza asaMkhyAta haiN| pUrva-pUrva ke dravyavikalpa ko pra.vahAra se bhAjita karane para uttaradravya vikalpa utpanna hotA hai / aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya vikalpa ho jAne ke pazcAt dezAvadhi ke kSetrasambandhI vikalpa meM eka AkAzapradeza kI vRddhi hotI hai| kSetra ke eka vikalpa hone ke lie aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya vikalpa hote haiM to samasta kSetravikalpa hone ke lie aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita kSetravikalpa pramANa dravyavikalpa hote haiN| isa prakAra kSetravikalpa guNita aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga" pramANa dravya vikalpa hote haiM / isa prakAra gAthA 386 ke anusAra do krama asaMkhyAtapramANa dravyavikalpa mAtra dhra bahAroM ko paraspara guNA karane se karmavargaNA guNAkAra prApta hotA hai / ____ karmavargaNA guNAkAra kA prapAraNa yaggaraNarAsipamAragaM sivANaMtimapamAraNa mettaM pi / dugasahiyaparamabheda-pamAraNavahArANa saMvaggo // 392 // paramAvahissa bhedA sagogAhaNaviyappahavateU / idi dhuvahAraM vaggaraNaguraNagAraM vagaNaM jANe // 363 / / gAthArya-kArmaNavargaNA rAzi kA pramANa siddhoM ke anantaveM bhAga mAtra hai tathApi do adhika paramAvadhi ke bheda pramANa dhra vahAra ko saMvarga karane para bhI kArmaNavargaNA kA pramAraNa prApta ho jAtA hai | // 363 / / tejaskAyika jIvoM kI avagAhanA ke jitane vikalpa haiM unase tejaskAyika jIvarAzi ko guNA karane para jo pramANa prApta ho utane paramAvadhi ke dravya vikalpa haiM / isa prakAra'dhra bahAra bargamA guNAkAra va varga kA pramANa jAnA jAtA hai / / 362-363 / / vizeSArtha--sUkSma tejaskAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga 1. "jaddehI jAtraddhA esA progAharaNA taheTTI tAtraddhA ceva jaNNimA prohI khesado hodii|" [dhavala pu. 13 pR. 302] / 2. "desohi ukkamsakhettaM logametaM" dhavala pu. 13 pR. 28] "asaMkhyemAH pradezAH dharmAdharmakajIvAnAm / / 8 / / lokAkAze pravagAhaH // 12 // dharmAvarmayoH kRtsne / / 13 // " [tasvArtha sUtra pra. 5] 3. "gulamma nasaMkhejjadi bhAgamettA daya-viyappA upAeyabvA / tado jahapaNa khelarasuyariego prAgArApadesI vtaayedvo| evaM vavAdide khettassa kidiviyappo hodi / " [dhavala pu.6 pR. 26] / Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 364-397 jJAnamArgaNA/485 hai| usase asaMkhyAtaguNI bAdaratejaskAyika paryApta kI utkRSTa avagAhanA hai / utkRSTa avagAhanA meM se jaghanya avagAhanA ko kama karake zeSa meM jaghanya avagAhanA sambandhI eka rUpa kA prakSepa karake sAmAnya tejaskAyika rAzi ko guNita karane para, paramAvadhi ke dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI zalAkArAzi utpanna hotI hai| usako pRthak sthApita karanA caahie| dezAvadhi ke utkRSTa dravya ko avasthita viralana se (dhruvahAra se) samakhaNDa karake dene para unameM ekarUpadharita paramAvadhi kA jaghanya dravya hotA hai / zalAkAoM meM eka rUpa kama karanA caahie| punaH paramAvadhi ke jaghanya dravya ko avasthita biralanA se (dhra vahAra se) samakhaNDa karake dene para unameM eka khaNDa paramAvadhi kA dvitIya dravya vikalpa hotA hai zalAkAroM meM se eka rUpa kama karanA caahie| punaH dvitIya vikalpa ke jaghanya dravya ko abasthita viralanA se (dhra bahAra se) samakhaNDa karake dene para unameM eka khaNDa tRtIya vikalpa rUpa dravya hotA hai| zalAkAoM meM se anya eka rUpa kama karanA caahie| caturtha, paMcama, chaThe aura sAtaveM Adi vikalpoM ko isI prakAra le jAnA cAhie, kyoMki yahA~ koI vizeSatA nahIM hai / paramAvadhi ke dvicarama dravya ko avasthita viralanA (bhra bahAra) se samakhaNDa' karake dene para antima dravyavikalpa hotA hai| paramAvadhi ke utkRSTa (antima) dravya ko avasthita viralanA se (dhra bahAra) samakhaNDa karake dene para eka paramANu prApta hotA hai, vahI sarvAvadhi kA viSaya hai| sarvAvadhi ekavikalpa rUpa hai|' jitanI paramAvadhi kI zalAkArAzi hai utane hI paramAvadhi ke vikalpa haiM aura utanI hI bAra dhra bahAra se dravya khaNDita kiyA gayA |prmaabdhi ke vikalpa ke atirikta eka bAra paramANu prApta karane ke liye dhra bahAra kA bhAga diyA gyaa| dezAvadhi kA dvicarama vikalpa kArmaNa vargaNA hai ataH kArmaNa vargaNA ko dezAvadhi kA narama arthAt utkRSTa vikalpa prApta karane ke lie dhra vahAra kA bhAga diyA : gayA / dezAvadhi kA carama bhra vahAra aura sarvAvadhi kA dhruvahAra ye do dhra vahAra paramAvadhi ke vikalpoM meM milAne para do adhika paramAvadhi ke vikalpa pramANa dhra bahAra hue / ina dhruvahAroM ko paraspara guNA karane se jo pramANa (saMkhyA) prApta ho usase paramANu arthAt varga ko guNA karane se karmavargaNA prApta hotI hai| kArmaNavargaNA ko isa saMkhyA se bhAjita karane para paramANu arthAt barga prApta hotA hai| isa prakAra vargaguNAkAra, vargaNA va varga kA pramANa kahA gyaa| devAvadhi ke dravya-vikalpa desohiavaradavaM dhavahAreNavahide haye vidiyaM / tadiyAdiviyappesu vi asaMkhavArotti esa kamo // 364 // desohimajjhabhede savissasothacayatejakammaMga / tejobhAsamaNANaM vagaraNayaM kevalaM jattha // 365 / / passadi grohI tattha asaMkhejjAno havaMti dIubahI / vAsAriNa asaMkhejjA hoti asaMkhejjagurigadakamA // 366 // tatto kammahassigisamayapabaddha vivissasoyacayaM / dhuvahArassa vibhajja sanyohI jAva lAva have // 367 / / 1. dhavala pu. 1 pR. 44.48 / Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 / go. mA. jIvakANDa edamhi vibhajjate ducarimadesAvahimmi vaggaraNayaM / carime kammaiyasi givaggaNa migivAra bhajidaM tu // 368 // gAthA - dezAvadhi ke jaghanya dravya meM eka bAra dhruvahAra kA bhAga dene para dezAvadhi ke dvitIya vikalpa kA dravya prApta hotA hai| dvitIya vikalpa meM dhrubahAra kA bhAga dene para tRtIya vikalpa kA dravya prApta hotA hai / isa prakAra krama se dhruvahAra kA bhAga dene para asaMkhyAta vikalpa utpanna karane cAhie / / 364 || deNAvadhi ke madhyabhedoM kA viSaya jahA~ para visrasopacaya sahita tejasa zarIra, visopacaya sahita kArmaraNa zarIra, visopacaya rahita taijasavargaNA, visopacaya rahita bhASAvargaNA tathA vitropacaya rahita manovargaNA hotA hai vahA~ para dezAvadhi kA kSetra prasaMkhyAta dvIpa samudra aura kAla asaMkhyAta varSa hotA hai kintu pUrva-pUrva kI apekSA kSetra va kAla krama se asaMkhyAta guNA asaMkhyAta guNA hotA hai / / 365 - 366 / / isake Age avadhijJAna kA viSaya vitrasopacaya rahita kArmala kA eka samayaprabaddha hotA hai / isa prakAra jaba taka sarvAvadhi kA dravya ( eka paramANu) prApta na ho taba taka dhrubahAra kA bhAga dete jAnA cAhie / / 367 / / isa samaya prabaddha ko dhrubahAra se bhAga dene para dvirama dezAvadhi kI kArmaNavagaMreraNA prApta hotI hai| isameM bahAra kA bhAga dene para deNAvadhi ke carama bheda kA prazya prApta hotA hai gAthA 364-368 vizeSArtha - dezAvadhi aura paramAvadhi ke dravya kI prarUpaNA meM meru parvata ke samAna avasthita manodravyavargaNA ke ananta bhAga (bahAra ) kA viralana karake usake Upara dezAvadhi ke jaghanya dravya ko samakhaNDa karake dene para usameM ekarUpadharita khaNDa kA dvitIya vikalpa hotA hai; kyoMki pUrvokta jaghanya dravya kI apekSA karake eka, do paramANu prAdikoM se hona pudgala skandha ke grahaNa karane meM samarthaM aise dezAvadhi jJAna ke nimittabhUta avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama kA abhAva hai, kyoMki 'avadhi jJAnAvaraNa karma kI asakhyAta lokapramANa hI prakRtiyA~ haiM' aisA vargaNAsUtra ("ohiNAgAvaraNassa zrasaMkhejjaloga mettIzro caiva payaDIo / " dhavala pu. 13 pR. 286 ) hai / pazcAt bahurUpardhArita khaNDoM ko chor3akara ekarUpa dharita dvitIya vikalpa rUpa dravya ko abasthita bhAgahAra ( dhabahAra ) ke pratyeka rUpa ke Upara samakhaNDa karake dene para unameM eka khaNDa tRtIya vikalpa rUpa dravya hotA hai| kSetra aura kAla jaghanya hI rahate haiM / punaH zeSa khaNDoM ko chor3a karake ekarUpadharita tRtIya vikalparUpa dravya ko avasthita viralanA (dha. bahAra ) para samakhaMDa karake dene para unameM se eka khaNDa para prApta dravya caturtha vikalpa rUpa dravya hotA hai / isa prakAra abhrAnta hokara, pA~ca, chaha, sAta yAdi aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya ke vikalpa ho jAne para kSetra kA dvitIya vikalpa hotA hai / parantu kAla jaghanya hI rahatA hai / " isake Age madhya vikalpoM arthAt dezAvadhi ke madhya vikalpoM meM avadhijJAna kA viSaya krama se isa prakAra hai seyA kammaiya sarIraM teyA davvaM ca agemasaMkhejjA dIva-samuddA ya bhAsadadhvaM ca / vAsA ya / / 3 tejasa zarIra, kArmaNa zarIra tejodravya (vizvasopacayarahita taijasa vargaNA ), bhASAdravya ( visopacaya rahita bhASAvagaMNA) aura manovargaNA ko jAnatA hai / vahA~ kSa etra asaMkhyAta dvIpa samudra aura kAla asaMkhyAta varSa pramANa hotA hai / 1. dha. pu. 6 pR. 28-56 / 2. mahAbaMdha pu. 1 pR. 22 pa. pu. 13 pR. 310 / . Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 364-368 jJAnamArgaraNA/47 tejasa nokarma ke saMcita hue pradezapiNDa ko taijasazarIra kahate haiN| use jAnatA huA kSetra kI apekSA asaMkhyAta dvIpa-samudroM ko jAnatA hai aura kAla kI apekSA asaMkhyAta varSa sambandhI atIta aura anAgata dravya ko jAnatA hai| pATha ko sambandhI karmasthiti ke saMcaya ko kArmaNazarIra kahate haiN| use jAnatA huA bhI avadhijJAnI kSetra kI apekSA asaMkhyAta dvIpasamudroM ko aura kAla kI apekSA asaMkhyAta karmoM ko jAnatA hai| itanI vizeSatA hai ki tejasazarIra sambandhI kSetra aura kAla se isakA kSetra aura kAla asaMkhyAtaguNA hotA hai / zaGkA-tejasazarIra nokarma ke saMcaya se kArmaraNazarIra kA saMcaya anannaguNA hotA hai, isalie kSetra aura kAla asaMkhyAtaguNe nahIM banate ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, pradezoM kI apekSA anantaguraNe hone para bhI tejasa skandhoM se kArmaNa skandha atisUkSma hote haiM, isalie isake kSetra aura kAla ke prasaMkhyAtaguraNe hone meM koI virodha nahIM aataa| dUsare grAhyatA (grahaNayogyatA) kucha paramANupracaya ke vistAra kI apekSA nahIM karatI hai, kyoMki, cakSa ke dvArA graharA kiye jAne yogya bhiNDI aura rajagirA ke karagoM kI apekSA bahuta paramANugoM ke dvArA nirmita pavana meM vaha (grAhyatA) nahIM pAI jaatii| ki taijasazarIra kI avagAhanA se kArmaNa zarIra kI avagAhanA eka jovadravya sambandhI hone se samAna hotI hai, isalie avadhijJAna ke dvArA grAhya guNa (grahaNayogyatA) bhI donoM ke saza hoM, aisA kahnA bhI yukta nahIM hai, kyoMki samAna avagAhanArUpa se sthita audArikazarIra aura kArmaNazarIra ke sAtha tathA dUdha aura pAnI ke sAtha isa bArA vyabhicAra AtA hai| tejasa dravya kA artha vistrasopacaya se rahita eka taMjasavargaNA hai| use jo avadhijJAna grahaNa karatA hai, usa avadhijJAna se sambandha rakhanevAle kSetra kA pramANa asaMkhyAta dvIpa-samudra hotA hai aura kAla asaMkhyAtta varSa hotA hai| itanI vizeSatA hai ki kArmaNazarIra ke kSetra aura kAla se isakA kSetra aura kAla asaMkhyAtaguNA hotA hai, kyoMki kArmaNazarIra ke karmapuja se taMjasa ko eka vargaNA ke pradeza anantaguNe hIna upalabdha hote haiM yA usase sUkSma hote haiN| zaGkA-'tejasa dravya' aisA kahane para usakA eka samayaprabaddha kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki Age kahe jAne vAle dravyArthatA nAmaka anuyogadvAra meM dravya zabda kI rUr3hivaza vargaNA artha meM hI pravRtti dekhI jAtI hai / bhASA dravya kA artha bhASAbargaNA kA eka skandha hai| use jo avadhijJAna jAnatA hai usa avadhijJAna se sambandha rakhane vAle kSetra kA pramANa asaMkhyAta DIpa-samudra aura kAla kA pramANa asaMkhyAta varSa hai| kintu taijasavargaNA sambandhI kSetra aura kAla se bhASAvargaraNA sambandhI kSetra aura kAla asaMkhyAtaguNA hotA hai| zaGkhA--tejasa kI eka vargaNA ke pradezoM se anantagugaNe pradezoM dvArA etra bhASAvargaNA niSpanna hotI hai| ataH aise atyanta bhArI skandha ko viSaya karane bAlA avadhijJAna bar3A kaise ho sakatA hai ? samAdhAna--nahIM, kyoMki taijasa kI eka vargagA kI avagAhanA se asaMdhyAta guNo hIna, avagAhanA ko dhAraNa karane vAlI bhASAvargaNA yadyapi pradezoM kI apekSA ananta guNI hotI hai, phira bhI use viSaya dharane bAle avadhijJAna ke bar3e hone meM koI virodha nahIM paataa| Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480/go. sA. jIvakANDa gAthA 366 zaGkA--bhASAvargaNA kI avagAhanA tejasavargaraNA kI avagAhanA se asaMkhyAtamuNI hIna hotI hai, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna -- vaha "kArmaNazarIradradhyavargaNA kI avagAhanA sabase stoka hotI hai| usase manodracyavargaNA kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hotI hai| usase bhASAdravyavargaNA kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hotI hai| usase tejasa zarIradravyavargaNA kI avagAhanA asaMkhyAtagugI hotI hai| usase pAhArakazarIradravyavargaNA kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hotI hai| usase vaiphiyika zarIra dravya vargaNA kI avagAhanA asaMkhyAtaguNI hotI hai| usase audArikazarIradravyavargaNA kI avagAhanA asaMkhyAtaguraNI hotI hai|" isa alpabahutva se jAnA jAtA hai| kintu. isakI pradhAnatA nahIM hai, kyoMki avagAhanA ko alpatA jJAna ke bar3ena kA kAraNa nahIM hai, yaha pahale kahA jA cukA hai| isalie sUkSmatA hI bhASAjJAna ke bar3epana kA kAraNa hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| zaGkahI sUkSma ra kA nayA hai? samAdhAna--jisakA grahaNa karanA kaThina ho, vaha sUkSma kahalAtA hai| yaha artha anyatra bhI kahanA cAhie / zA-gAthAsUtra meM 'ca' zabda kisalie pAyA hai ? samAdhAna-baha anukta artha kA samuccaya karane ke lie gAyA hai / isalie manodravya sambandhI eka vargaNA ko jAnane vAlA kSetra kI apekSA asaMkhyAta dvIpa-samudroM ko aura kAla kI apekSA asaMkhyAta varSoM ko jAnatA hai, isa artha kA yahA~ grahaNa hotA hai| itanI vizeSatA hai ki yaha bhASAvargaNA sambandhI kSetra aura kAla kI apekSA asaMkhyAtaguro kSetra aura kAla ko jAnatA hai| yadyapi bhASA kI ekavargaNA ke pradezoM se anantaguraNe pradezoM dvArA eka manodravyavargaraNA niSpanna hotI hai, to bhI manodravya vagaMgA kI avagAhanA bhASAvargaNA kI avagAhanA se asaMkhyAtaguNI hIna hotI hai, isalie manodravyavargaNA ko viSaya karane vAlA avadhijJAna bar3A hotA hai, yaha kahA hai| kAmaNadravyavargaNA ko jAnane vAlA kSetra kI apekSA asaMkhyAta dvIpasamudroM ko aura kAla kI apekSA asaMnyAtavarSoM ko jAnatA hai| itanI vizeSatA hai ki eka manodravya vargaNA ko viSaya karane vAle avadhijJAna ke kSetra aura kAla kI apekSA eka kArmaNadravyargaNA ko viSaya karane vAle avadhijJAna kA kSetra aura kAla asaMkhyAtaguNara holA hai / ___ kArmaNavargaraNA dravya ko avasthita viralana (dhra bahAra) para sama khADa karake dene para dezAvadhi kA utkRSTa dravya hotA hai|' ____ dvanya prAdi vikalpoM kI saMkhyA kA pramANa aMgulaprasaMkhabhAge vyaSiyappe gave du khettamhi / egAgAsapadeso vaDDhadi saMpuNNalogotti // 36 // 1. kammadaya vaggagAdabbamadha divaviralAe samAha kariyadigo desohi ukkassa davaM hodi / gha. (pR. 35 paMkti 10 / Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA 666-403 jAnamArgamA / 486 prAvaliprasaMkhabhAgo jahaNakAlo kameNa samayeNa / badi desohivaraM pallaM samakaraNayaM jAba ||400 // maMgalaprasaMkhabhAgaM dhuvarUyeNa ya asaMkhavAraM tu / zrasaMkhasaMkhaM bhAga prasaMkhavAraM tu zraddha khage ||401 || dhruvaddha varUyeNa ya pravare khettamhi vaDDhide khette / avare, kAlamhi puNo ekkekkaM caDDhade samayaM ||402 || saMkhAtIvAsamA patrapabhigo saMkhA kAlaM zrassiya paDhamAdI kaMDaye vocchaM ||403 || / gAthArtha - aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAgapramANa dravya vikalpa ho jAne para kSetra meM eka AkAzapradeza bar3hatA hai| jaba taka sampUrNa loka na ho jAye taba taka isI krama se vRddhi karanI cAhie / / 366 // zrAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga jaghanya kAla kA prasAraNa hai, vaha krama se eka-eka samaya bar3hatA hai jaba taka dezAvadhi kA utkRSTa kAla eka samaya kama palya na ho jAve ||400 // aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga saMkhyAtavAra va vRddhi hotI hai / aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga va saMkhyAtaveM bhAga pramANa asaMkhyAta vAra navavRddhi hotI haiM ||401 || jaghanya kSetra meM dhruva va ana va rUpa se kSetravRddhi hone para jaghanya kAla meM eka-eka samaya kI vRddhi hotI hai || 402 // prathama parva meM ( dhruva va adhruva) ubhaya rUpa se asaMkhyAta samayoM kI vRddhi hotI hai| kSetra aura kAla ke zAzraya se prathamAdi kANDakoM kA kathana kiyA jAegA ||403 || vizeSArtha - aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya aura bhAva ke vikalpa ho jAne ke pazcAt jaghanya kSetra ke Upara eka zrAkAzapradeza bar3hatA hai| isaprakAra bar3hane para kSetra kA dvitIya vikalpa hotA hai, parantu kAla jaghanya hI rahatA hai|" pazcAt pUrva ke dravyavikalpa ko avasthita bhAgahAra ke Upara samakhaNDa karake denepara unameM eka khaNDa uparima dravyavikalpa hotA hai| pUrva ke bhAvavikalpa ko tatprAyogya asaMkhyAta rUpoM se guNA karane para avadhi kA uparima bhAvavikalpa hotA hai| isa prakAra puna:punaH karake aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya aura bhAva ke vikalpa utpanna karAne cAhie / isa prakAra ukta vikalpoM ko utpanna karAne para dvitIya kSetra vikalpa ke Upara eka prakAzapradeza ko bar3hAnA cAhie / tatra kSetra kA tRtIya vikalpa hotA hai / kAla jaghanya hI rahatA hai| dhIre-dhIre bhrAnti se rahita, nirAkula, samacitta va zrotAoM ko sambodhita karanevAlA vyAkhyAnAcArya aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAgamAtra dravya aura bhAva ke vikalpoM ko utpanna karAke kSetra ke caturtha, paMcama, chaThe evaM sAtaveM zrAdi aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra taka avadhi ke kSetravikalpoM ko utpanna karAke pazcAt jaghanya kAla ke Upara eka samaya bar3hAveM / isa prakAra bar3hAne para kAla kA dvitIya vikalpa hotA hai / phirase bhI aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya aura bhAva ke vikalpoM ke bIta jAnepara kSetra meM eka AkAzapradeza bar3hAnA caahie| isa krama se aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetra vikalpoM ke bIta jAnepara kAla meM eka samaya bar3hAkara kAla kA tRttIya vikalpa utpanna karAnA cAhie / 1. dhavala pu. 6 pR. 26 / Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 460 go. sA. jIyakANDa gAthA 269-403 zaGkara-yahA~ zaMkAkAra kahatA hai ki aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetravikalpoM ke bIta jAne para kAla meM eka samaya bar3hatA hai, yaha ghaTita nahIM hotA; kyoMki, isa prakAra bar3hAne para dezAvadhi kA utkRSTa kSetra nahIM utpanna ho sakatA, va apane utkRSTa kAla se asaMkhyAtaguNA kAla utpanna hogaa| vaha isa prakAra se--dezAvadhi kA utkRSTa kSetra loka hai| utkRSTa kAla eka samaya kama palya hai| aisI sthiti meM eka samaya ke yadi aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetravikalpa prApta hote haiM to pAvalI ke asaMkhyAtava bhAga se kama palya meM kitane kSetravikalpa prApta hoMge, isa prakAra icchArAzi se guNita phalarAzi meM pramANa rAzi kA bhAga denepara asaMkhyAta ghanAMgala hI utpanna hote haiM, na ki utkRSTa dezAvadhi kA kSetra loka | aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetravikAlpoM ke bIta jAne para yadi kAla kA eka samaya bar3hAtA hai to gaMgAla ke pragaMgAta- bhAga se hIna loka meM kitanI samayavRddhi hogI, isa prakAra phalarAzi se guNita icchArAzi ko yadi pramANarAzi se apatita kiyA jAya to loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga pAtA hai, na ki dezAvadhi kA utkRSTa kAla samaya kama palya / isalie prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna samaya kama palya kA jaghanya avadhikSetra se rahita loka meM bhAga dene para loka kA asaMkhyAtavA bhAga pAtA hai| itane kSetravikalpoM ke bItane para kAla meM eka samaya vRddhi honI cAhie, kyoMki, anyathA pUrvokta doSoM kA prasaMga AegA? samAdhAna-yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, ekAntataH aisA svIkAra karane para vargaNA ke rAsatra meM kahe hae kSetroM kI anutpatti kA prasaMga graaegaa| baha isa prakArase--kAla kI apekSA pAvalI ke saMkhyAtaveM bhAga ko jAnanevAlA kSetra se aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ko jAnatA hai, isa prakAra sUtra meM kahA gayA hai| kAla se kucha kama prAvalI ko jAnanevAlA kSetra se ghanAMgula ko jAnatA hai| kAla kI apekSA prAvalI ko jAnanevAlA kSetra se aMgulapRthaktva ko jAnatA hai / kAla kI apekSA ardha mAsa ko jAnanevAlA kSetra kI apekSA bharata kSetra ko jAnatA hai / kAla kI apekSA sAdhika eka mAsa ko jAnane vAlA kSetra se jambUdvIpa ko jAnatA hai / kAla kI apekSA eka varSa kI jAnanevAlA kSetra se manuSyaloka ko jAnatA hai, isa prakAra ityAdi kSetra nahIM utpanna hoMge, bayoMki, loka ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetra kI vRddhi hone para kAla meM eka samayakI vRddhi svIkAra kI hai aura sUaviruddha yukti hotI nahIM hai, kyoMki, vaha yuktyAbhAsa rUpa hogii| zaGkA-yadi yaha nahIM ghaTita hotA hai to na ho / parantu phira utkRSTa kSetra aura kAla kI utpatti kaise sambhava hai ? samAdhAna-vRddhi ke niyama kA abhAva hone se unakI utpatti ghaTita hotI hai| prathamataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetra vikalpoM ke bIta jAnepara kAla meM eka samaya bar3hatA hai / vaha isa prakAra hai- prAvalI ke saMsthAtaveM bhAga meM se jaghanya kAla ko kama kara dene para zeSa prAvalI ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra kAlavRddhi hotI hai| ise viralina kara jaghanya avadhikSetra se kama aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra avadhi kI kSetra vRddhi ko samakhaNDa karake dene para pratyeka samaya meM aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga prApta hotA hai / yahA~ yadi avasthita kSetravRddhi hai to eka-eka rUparita kSetroM ke bar3hane para kAla meM bhI usa hI chotra kA adhastana samaya eka-eka bar3hAnA cAhie / athavA, yadi anavasthita bRddhi hai to bhI prathama vikalpa se lekara aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga vRddhi ke asaMkhyAta vikalpa le jAne cAhie, kyoMki prathama aMgula ke prasaMkhyAta bhAga mAtra kSetravikalpoM ke bIta jAne para kAla meM eka samaya bar3hatA hai, aisA guru kA upadeza hai| punaH uparima aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga athavA usake hI saMkhyAtaveM bhAga Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 396-403 * * jJAnamArgaraNA/461 pramANa kSetravikalpoM ke bItane para kAla meM eka samaya bar3hatA hai, aisA kahanA cAhie, kyoMki, donoM hI prakAroM se vRddhi hone kA koI virodha nahIM hai| * jaghanya kAla ko kucha kama prAvalI meM se kama kara ke zeSa kA viralana kara jaghanya kSetra se hIna dhanAMmula ko samakhaNDa karake pratyeka samaya ke Upara dekara avasthita tha anavasthita vRddhi ke vikalpoM meM aMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga va saMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetravikalpoM ke bItanepara kAla meM eka samaya bar3hatA hai, aisI pUrva ke samAna prarUpaNA karanI caahie| isa prakAra jAkara anuttara vimAnavAsI deva kAla kI apekSA palpa ma ke asaMkhyAtaveM bhAga aura dhotra ko apekSA samasta lokanAlI ko jAnate haiM, ataeva jaghanya kAla se rahita palmopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA viralana kara jaghanya kSetra se hIna jaghanya prAdi pradhvAna ko samakhaNDa karake denepara pratyeka rUpa ke prati asaMkhthAta jagatpratara mAtra loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga prApta hotA hai| yahA~ ekarUpadharita mAtra kSetravikalpoM ke bIta jAnepara kAla meM eka samaya bar3hatA hai, aisA nahIM kahanA cAhie, kyoMki, isa prakAra adhastana kSetra aura kAla ke abhAva kA prasaMga paaegaa| isalie ghanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga, kahIM para dhanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga, kahIM ghanAMgula, kahIM dhanAMgula ke varga, isa prakAra jAkara kahIM para jagaNI, kahIM jagatpratara aura kahIM para asaMkhyAta jagatprataroM ke bItanepara eka samaya bar3hatA hai| aisA kahanA caahie| isalie utkRSTa kSetra aura kAla kI utpatti meM koI virodha nahIM hai, yaha siddha huA / aba isa prakAra taba taka le jAnA cAhie jaba taka dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI dvicarama samAna vRddhi nahIM prApta hotI / zaGkA-dvicarama samAnavRddhi kise kahate haiM ? samAdhAna-jisa sthAna meM cAroM kI yugapat vRddhi hotI hai usakI samAna vRddhi aisI saMjJA hai| usameM carama samAnabRddhi ko chor3akara usase nIce kI vRddhi dvi carama samAnavRddhi hai| utanA adhvAna jAkara vahA~ jo kucha bhI bheda hai use kahate haiM-vahA~ hicarama sabhAnavRddhise Upara kitane kAla vikalpa haiM ? eka samaya rUpa eka vikalpa / kintu kSetravikalpa asaMkhyAta zreNI mAtra, athavA saMkhyAta zreNI mAtra, athavA jagazreNI mAtra, athavA gheNI ke prathama vargamUla mAtra, athavA dvitIya vargamUla mAtra, athavA dhanAMgula mAtra, athavA ghanAMgula ke [saMkhyAtaveM bhAga mAtra, athavA ghamAMgula ke ] asaMkhyAtaveM bhAga mAtra kyA hote haiM yA nahIM hote, aisA pUchane para uttara dete haiM ki ve aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hI hote haiM : kAraNa ki aisA prAcAryaparamparAgata-upadeza hai| athavA, ukta dhotra vikalpoM ke viSaya meM jJAna nahIM hai, kyoMki tatsambandhI yukti ba sUtra kA prabhAva hai| kSetravikalpoM se dravya aura bhAva ke vikalpa' asaMkhyAtaguraNe haiN| guNakAra aMgula kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai, kyoMki, aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra drabya aura bhAva ke vikalpoM ke bIta jAnepara kSetra meM eka AkAzapradeza kI buddhi hotI hai| isa prakAra dvicarama samAnabuddhi kI prarUpaNA kI gaI hai| punaH vicarama samAnavRddhi ke audArika dravya ko avasthita birannanA se samakhaNDa karake denepara usase Age kA dravya vikalpa hotA hai| vicarama samAnavRddhi ke bhAva ko usake yogya asaMkhyAta rUpoM se gaNita karanepara tadanantara bhAvavikalpa hotA hai| isa prakAra aMgula ke asaMkhyAtava asaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya va bhAva ke vikalpoM ke bIta jAnepara kSetrameM eka prAkAzapradeza bar3hatA hai| isa prakAra isa kramase dravya aura Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 /mo. sA. jIvakANDa gAyA 316-403 bhAva ke dvicarama vikalpa taka le jAnA cAhie / punaH antima deNAvadhi ke utkRSTa dravya ko utpanna karate samaya dvicarama zradArika dravya ko chor3akara eka samaya bandha ke yogya kArmaNa vargaNA dravya ko avasthita viralanA se samakhaNDa kara ke dene para dezAvadhi kA utkRSTa dravya hotA hai | dezAvadhi ke dvicarama bhAva ko tatprAyogya saMkhyAta rUpoM se guriNata karane para dezAvadhi kA utkRSTa bhAva hotA hai| kSetra ke Upara eka AkAzapradeza bar3hane para dezAvadhi kA utkRSTa kSetra loka hotA hai, kyoMki, vargaraNA meM 'jaba taka loka hai taba taka pratipAtI hai, Upara grapratipAtI hai aisA kathana hai, arthAt kSetra ko apekSA utkarSa se loka ko viSaya karanevAlA dezAvadhi pratipAtI hai aura isase dhAge ke paramAvadhi va sarvAvadhi prapratipAtI haiM / dvicarama kAla ke Upara eka samaya kA prakSepa karane para dezAvadhi kA utkRSTa kAla eka samaya kama palya hotA hai / aisI jo anya prAcAryoM ke vyAkhyAnatrama kI prarUpaNA hai vaha yukti se ghaTita nahIM hotI, kyoMki, vaisA mAnane para sarvArthasiddhi-vimAnavAsI devoM ke utkRSTa avadhidravya se utkRSTa dezAvadhidravya ke anantaguNatva kA prasaMga praaegaa| vaha isa prakAra se loka ke saMkhyAtaveM bhAga ko zalAkA rUpa se sthApita karake manodravyavargeNA ke zranantaveM bhAga kA visrasopacaya rahita apane avadhijJAnAvaraNakarmadhAnusAra bhAga para mandima eka laNDa ko sarvArthasiddhi vimAnavAsI deva jAnatA hai, parantu utkRSTa dezAvadhijJAnI eka bAra khaNDita eka samaya prabaddha ko AnatA hai| aura eka samaya prabaddha aura nAnA samayaprabaddha kRta bheda bhI nahIM hai, kyoMki yahA~ palyopama ke prasaMkhyAtaveM bhAga mAtra usake guNakAra kI pradhAnatA kA abhAva hai| yaha devoM ke utkRSTa dravya kI utpAdanavidhi prasiddha nahIM hai, kyoMki, vaha apane kSetra meM se eka pradeza uttarottara kama karate hue apane avadhijJAnAvaraNakarma kA anantavA~ bhAga hai' isa sUtra se siddha hai / isa kAraNa jaghanya dravya se bhAge usake yogya vikalpoM ke bIta jAne para visrasopacaya sahita zradArika dravya ko chor3akara visrasopacaya rahita kArmaNa samayaprabaddha denA cAhie, kyoMki, pradArika visrasopacayoM se kArmaNa visrasopacaya anantaguNe haiM aura yaha bAta prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki, "praudArika zarIra kA visrasopacaya sabase stoka hai, usase vaiRiyika zarIra kA visopacaya anantaguNA hai, usase zAhAraka zarIra kA visrasopacaya anantaguNA hai, usase tejasa zarIra kA vistrasozcaya anantaguNA hai, usase kArmaNa zarIra kA bisrasopacaya zranantaguNA hai" isa prakAra vargarAsUtra se use anantaguNatva siddha hai / zaGkA - vixsopacayoM ko chor3akara zrIdArika paramANuoM ko hI avasthita viralanA se kyoM nahIM dete ? samAdhAna--- nahIM dete, kyoMki, ve viralana rAzi se anantaguNe hIna haiM, aisA guru kA upadeza hai / zaGkA-viralana rAzi se kArmaNa dravya anantaguNA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna - 'AhAra vargaNA ke dravya stoka haiM, tejasa vargaNA ke dravya usase anantaguraNe haiM, bhASA vargaNA ke dravya usase anantaguNe haiM, manotragaMreraNA ke dravya anantaguNe haiM, kArmaNa vargeNA ke dravya anantaguNe haiN| isa vargaNAsUtra se baha jAnA jAtA hai / pUrva ke samAna asaMkhyAta dravya aura bhAva ke vikalpoM ke bIta jAne para jaba jaghanya zravadhikSetra Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArgA/463. ko prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga se guNA kiyA jAtA hai taba kSetra kA dvitIya vikalpa hotA hai| isI prakAra asaMkhyAta kSetravikalpoM ke bIta jAne para jaba jaghanya kAla ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se gupita kiyA jAtA hai taba kAla kA dvitIya vikalpa hotA hai| isa prakAra dezAvadhi ke utkRSTa vikalpa taka le jAnA cAhie / isa prakAra kitane hI prAcArya dezAvadhi kA prarUpaNa karate haiN| kintu vaha ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki, yahA~ hama pUchate haiM ki pUrva vyAkhyAna meM kahe hue adhvAna ke sadRza hI isa vyAkhyAna kA adhvAna hai athavA visadRza ? ukta do pakSoM meM samAna pakSa yukta hai nahIM, kyoMki aisA hone para kSetra aura kAla ko prasaMkhyAta lokapane kA prasaMga hogA / vaha isa prakAra se - prAvalI ke saMkhyAtaveM bhAga macchedoM se loka ke ardhacchedoM ko apavartita karake prApta rAzi kA viralana kara pratyeka rUpa ke prati guggukArabhUta prAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga denA caahie| viralana mAtra kSetravikalpoM ke bIta jAne para avadhi kA kSetra asaMkhyAta lokapramANa hotA hai, kyoMki, viralana mAtra AvalI ke asaMkhyAta bhAgoM ko paraspara guNita karane para loka kI utpatti hotI hai| yahA~ patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga zradhvAna meM hI zravadhikSetra prasaMkhyAta lokamAtra ho gayA hai| isase Upara jAne para svayameva kSetra ko zrasaMkhyAta lokapane kA prasaMga AegA aura yaha iSTa nahIM hai, kyoMki, utkRSTa dezAvadhi kA kSetra loka mAtra haiM, aisA svIkAra kiyA gayA hai| isI prakAra kAla ke bhI asaMkhyAta lokapane ke prasaMga kI prarUpaNA karanI cAhie aura dezAvadhi kA utkRSTa kAla asaMkhyAta loka pramANa hai, aisA abhISTa nahIM hai, kyoMki, AcArya paramparAgata upadeza se dezAvadhi kA utkRSTa kAla eka samaya kama palyapramANa siddha hai / yA 409 dvitIya (asamAna) pakSa bhI nahIM banatA, kyoMki, pUrvokta adhvAna se adhika adhvAna svIkAra karane para pUrvokta doSa kA prasaMga shraaegaa| yadi patyopama ke zrasaMkhyAtaveM bhAga mAtra kSetra vikalpoM ko svIkAra kareM to vaha bhI nahIM banatA, kyoMki, aisA svIkAra karane para dezAvadhi ke asaMkhyAta loka mAtra kSayopazamavikalpoM ke abhAva kA prasaMga hogA, tathA kAla ke grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgatva kA prasaMga bhI hogaa| dUsarI bAta yaha hai ki kSetra aura kAla ke kSayopazama prasaMkhyAtaguNita krama se deNAvadhi meM avasthita nahIM haiM / dezAvadhi ke 11 kANDaka aMgulamAvaliyAe bhAgamasaMkhejjadovi saMkhejjo / gulAvalito prAvaliyaM cAMgulapudhattaM // 404 || gAthArtha - jahA~ avadhijJAna kA kSetra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai vahA~ kAla AvalI ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra hai| jahA~ kSetra zraMgula ke saMkhyAtaveM bhAga hai vahA~ kAla prAvalI kA saMsthAtavA~ bhAga hai / jahA~ kSetra aMgula pramANa hai vahA~ kAla aMtarAvalIya ( dezona grAvalI ) hai / jahA~ kAla AvalIpramANa hai vahA~ kSetra aMgula - pRthavastra hai // 404 // vizeSArtha 'aMgula' se pramANadhanAMgula grahaNa karanA cAhie, kyoMki deva, nArakI, tiryaMca aura 1. dhavala pu. 13 pR. 304, pU. pU. 24, ma. baM. pu. 1 pR. 21 / Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 / go. sA. jIvakANDa gAthA 405 manuSyoM ke utsedha ke kathana ke sivA anyatra pramANAMgula Adi kA grahaNa karanA cAhie, aisA guru kA upadeza hai / isa aMgula ke prasaMkhyAta khaNDa karane caahie| jinameM se eka khaNDamAtra jisa avadhijJAna kA avadhi se sambandha rakhanevAlA kSetra dhanapratara prAkAra rUpa se sthApita karane para hotA hai vaha kAla kI apekSA AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga ko jAnatA hai, kyoMki aisA svabhAva hai| zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kAla ke bhItara atIta aura anAgata dravya ko jAnatA hai / zaMkA- avadhijJAna kSetra aura kAla kA kyA eka hI vikalpa hotA hai yA anya bhI vikalpa hai ? samAdhAna-gAthA meM 'do vi saMkhejjA' aisA kahA hai arthAt kSetra aura kAla ye donoM hI saMkhyAtaveM bhAga pramANa bhI hote haiM / zaGkA - kinake saMkhyAtaveM bhAga. pramANa hote haiM ? samAdhAna - aMgula ke aura prAvalI ke / kSetra kI apekSA aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ko jAnane vAlA kAla kI apekSA zrAvalI ke saMkhyAtava bhAga ko hI jAnatA hai| kSetra kI apekSA eka aMgula pramANakSetra ko jAnane vAlA kAla kI apekSA zrAvalI ke bhItara jAnatA hai| yahA~ para 'aMgula se pramANaghanAMgula kA aura 'AvaliyaMtI' se kucha kama AvalI kA grahaNa hotA hai| jisa avadhijJAna kA kSetra ghanapratarAkAra rUpa se sthApita karane para aMgula pRthaktva pramANa hotA hai vaha kAla kI apekSA eka sampUrNa AvalI ko jAnatA hai / " zrAvaliyadhattaM ghaNahattho taha gAunaM muhasaMto / jodharaNa bhiSNamuhattaM vivasaMto paNNavIsaM tu // 405 || / nakosa gAthArtha - jahA~ kAla zrAvalI pRthaktva pramANa hai vahA~ kSetra ghanahAtha hai / jahA~ kSetra hai vahAM kAla antarmuhUrta hai| jahAM kSetra ghanayojana hai vahA~ kAla bhinnamuhUrta hai| jahA~ kAla kucha kama eka divasa pramANa hai vahAM kSetra paccIsa ghana yojana hai // 405 // vizeSArtha - jisa avadhijJAna kA kSetra dhanapratarAkAra rUpa se sthApita karane para nahasta pramANa hotA hai vaha kAla kI apekSA zrAvalI pRthaktva hai / jisa avadhijJAna kA kSetra ghanapratarAkArarUpa se sthApita karane para ghanakosa pramANa hotA hai vaha kAla kI apekSA antarmuhUrta hai / jisa avadhijJAna kA kSetra ghanapratarAkAra rUpa se sthApita karane para ghanayojana pramANa hotA hai vaha kAla kI apekSA bhinna muhUrta arthAt eka samaya kama muhUrta hai / zaGkA - avadhijJAna nivaddha kSetra kA ghanAkAra rUpa se sthApita karake kisalie nirdeza kiyA gayA hai ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki anyathA kAla pramANoM se pRthagbhUta kSa etra ke kathana karane kA anya E 1. dhavala pu. 13. 304-305 / 2. dhavala pu. 13 pR. 306 pu. 6 pR. 25, ma.baM. pu. 1 pR. 21 / mudrita pustakoM meM pATha azuddha hai / Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 406 mAnamArgA/465 koI upAya nahIM hai| isalie avadhijJAna niruddha kSetra ko ghanAkAra rUpa se sthApita kara usakA nirdeNa kiyA gayA hai| zaGkA-yahA~ sUcIyojana va pratarayojana kSetra kA grahaNa kyoM nahIM kiyA gayA ? samAdhAna nahIM, kyoMki aisA hone para jaghanya kSetra kI apekSA yaha asaMkhyAtaguNA hIna prApta hotA hai| parantu aisA hai nahIM, kyoMki kAla kA bhinna muhUrta pramANa upadeza anyathA bana nahIM sktaa| kathanAbhiprAya yaha hai ki avadhi kA jaghanya kAla kAvalI kA asaMkhyAtavA bhAga hai aura usase yahA~ prakRta meM Akara kAla "bhinnamuhUrta' pramita ho gyaa| aura isa taraha jaghanya kAla se yahA~ kA kAla to asaMkhyAtaguNA ho gyaa| to jaghanya kSetra [ghanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga] se bhI yahA~ kA kSetra (ghanayojana) niyama se asaMkhyAtaguNA honA hI caahie| isI se jAnA jAtA hai ki yaha yojana dhanayojana hI hai| anyathA sUcI yojana tathA pratara yojana hI yahAM kA kSetra mAnane para yahA~ kA kSetra utsedha ghanAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa jaghanyAvadhi kSetra se bhI asaMkhyAta guNAhIna ho jaaegaa| jisa avadhijJAna kA kSetra ghanAkAra rUpa se sthApita karane para paccIsa ghanayojana hotA hai, vaha kAla kI apekSA visaMto' mAmI kucha eka divasa hai| bharahammi praddhamAsaM sAhiyamAsaM ca jaMbudIvammi / yAsaM ca maNualoe pAsapudhataM ca rucagammi / / 406 // ' gAthArtha--jahA~ ghanarUpa bharatavarSa kSetra hai, vahA~ kAla prAdhA mahInA hai| jahA~ ghanarUpa jambUdvIpa kSetra hai vahAM kAla sAdhika eka mahInA hai| jahA~ manuSyaloka kSetra hai vahA~ kAla eka varSa hai| jahA~ rucakavara dvIpa kSetra pramANa hai vahA~ kAla varSa pRthaktva hai / / 406 / / vizeSArtha - bharatakSatra pAMca sau bIsa sahI chaha baTe unnIsa (5261) yojana pramANa hai, kyoMki samudAya meM pravRtta hue zabda vayavoM meM bhI rahate haiM, aisA nyAya hai, yahA~ isakA ghanarUpa bharatakSetra lenA cAhie, kyoMki yahA~ kArya meM kAraNa kA upacAra kiyA gayA hai / yahA~ kAla ardha mAsa hotA hai| jisa avadhijJAna kA kSetra ghanAkAra rUpa se sthApita karane para bharatakSetra ke ghanapramANa hotA hai, vaha kAla kI apekSA ardhamAsa kI bAta jAnatA hai yaha abhiprAya hai| yahA~ jambUdvIpa pada se eka lAkha yojana ke ghanapramANa jambudvIpa se prayojana hai / itanA kSetra hone para kAla sAdhika eka mahInA hotA hai| saMtAlIsa lAkha yojana ke ghanapramANa manuSyaloka hotA hai| usa manuSyalokapramANa kSetra ke hone para kAla eka varSa pramANa hotA hai| rucakavara dvIpa ke bAhya donoM pAvoM taka madhyamayojanoM kI rucakabara saMjJA hai, kyoMki avayavoM meM pravRtta hue zabda samudAya meM bhI rahate haiM, aimA nyAya hai| usakA ghana bhI rucakavara kahalAtA hai, kyoMki yahA~ kArya meM kAraNa kA upacAra kiyA gayA hai| itanA kSetra hone para kAla varSa pRthaktva pramANa hotA hai| 1. dha. pu. 13 pR. 306 / 2. gha, pR. 13 pR. 307, pu. 1 pR. 2.5, ma. baM. pu. 1 pR. 21 / 3. pa. pu. 13 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466/go. sA. jIvakANDa gAyA 407 zaGkA-argha aura pUrNa candra ke AkAra rUpa se sthita bharata, jambUdvIpa, manuSyaloka aura rucakavara dvIpa Adi kyoM nahIM grahaNa kiye jAte ? ___ samAdhAna --nahIM, kyoMki aisA mAnane para aMgula Adi meM bhI usa prakAra ke grahaNa kA prasaMga pAtA hai| parantu aisA hai nahIM, kyoMki aisA mAnanepara avyavasthA kA prasaMga AtA hai|' (ataH inake dhanAtmaka hI kSetra gRhIta kie jAte haiN|) saMkhejjapame kAle dIva-samuddA havaMti saMkhejjA / kAlammi asaMkhejje doba-samuddA asaMkhejjA // 40 // gAthArtha-jahA~ kAla saMkhyAta varSa pramANa hotA hai, vahA~ kSetra saMkhyAta dvIpa-samudra pramANa hotA hai aura jahA~ kAla asaMkhyAta varSa pramANa hotA hai, vahIM kSetra asaMkhyAta dvIpa-samudra pramANa hotA hai / // 407 // vizeSArtha-kAla ke pramANa kI apekSA avadhijJAna se sambandha rakhanevAle kSetra ke pramANa kA kathana karane ke lie yaha gAthA pAI hai| 'saMkhejjadime kAle' arthAta saMkhyAta kAla ke hone pr| yahA~ kAla' zabda vAcausAlApavAdono, anyathA jaghanya avadhijJAna kA kSetra bhI asaMkhyAta dvIpa-samudroM ke ghanayojana pramANa prApta hogaa| zaGkA-kAla zabda varSavAcI hai, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-kyoMki kAla-sAmAnya meM vizeSa kAla kA grahaNa sambhava hai aura samaya, AvalI, muharta, divasa, ardhamAsa aura mAsa se sambandha rakhane bAle avadhijJAna ke kSetra kA nirUpaNa pahale ho cukA hai| ___ avadhijJAna dvArA saMkhyAta varSoM sambandhI atIta aura anAgata dravyoM ko jAnatA humA kSetra kI apekSA saMkhyAta dvIpa-samudroM ko jAnatA hai / usa avadhijJAna ke kSetra ko ghanAkAra rUpa se sthApita karane para vaha saMkhyAta dvIpa-samudra ke aAyAma dhanapramAga hotA hai| kAla ke asaMkhyAta varSa pramANa hone para avadhijJAna sambandhI kSetra ghanarUpa se sthApita karane para asaMkhyAta dvIpa-samudroM kA pAyAma dhanapramANa hotA hai| gAthA 404 meM prathama tIna kANDakoM kA, gA. 405 meM cauthe kANDaka se lekara sAtaveM kANDaka taka cAra kANDakoM taka cAra kANDakoM kA, gAthA 406 meM prAThaveM kANDaka se gyArahaveM kANDaka taka cAra kANDakoM kA tathA gA. 407 meM bArahava kANDaka kA va zeSa sAta kANDakoM kA kathana hai| [nAlikA pRSTha 467 para dekheM 3. pa. pu. 13 pR. 308 / 1. . pR. 13 pR. 307-308 / 2. dha pu. 13 pR. 308, ma. baM pu. 1 pR. 21 / 4. dhavala pu. 13 pR. 308-306 / / Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 408 406 kANDaka prathama dvitIya tRtIya caturtha paJcama SaSTha saptama aSTama navama dasava gyArahavA~ bArahavA~ 13 veM se 16 veM taka kSetra jaghanya --- aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga * utkRSTa - aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ghanAMgula pRthaktva ghanAMgula hastapramANa eka kosa eka yojana paccIsa yojana bharatakSetra jambUdvIpa manuSyaloka rucaka dvIpa saMkhyAta dvIpasamudra zrasaMkhyAta dvIpasamudra jJAnamArgagaNA/497 kAla zrAvalI kA prasaMkhyAtavA~ bhAga AvalI kA saMkhyAtavA~ bhAga kucha kama eka mAvalI * zrAvalI AvalI pRthaktva antarmuhUrta bhinna muhUrta kucha kama eka dina ardha mAsa sAdhika eka mAsa eka varSa varSa pRthaktva saMkhyAta varSa asaMkhyAta varSa | kANDakoM meM dhruja va adhruva vRddhi kAlava se sevahida- khetaviseso dhuvA have caDDhI / zraddhavabaDDhIvi puNo aviruddha iTThakaMDammi || 406 || aMgula saMbhAgaM saMkhaM yA aMgulaM ca saMkhasaMkhaM evaM seThIparassa tasseva / zraddha u gha baje ||40|| gAthArtha - kAlavizeSa se kSetravizeSa ko bhAjita karane para bavRddhiyoM kA pramANa AtA hai / iSTakANDaka meM anava vRddhi kA bhI virodha nahIM hai / ghanAMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga vA ghanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga va aMgulamAtra, vA saMkhyAta ghanAMgula mAtra vA prasaMkhyAta ghanAMgulapramANa kSetra kI vRddhi hone para eka samaya kI vRddhi hotI hai, isI prakAra se raNI va jagatpratara ke Azraya se ava vRddhiyoM kA kathana karanA cAhie // 408-406 // vizeSArtha- jaghanya kAla (AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga) ko kucha kama grAvalI meM se ghaTAkara zeSa kA viralana kara jadhanyakSetra (aMgula kA prasaMkhyAtavA~ bhAga) se hona ghanAMgula ko samakhaNDa karake pratyeka samaya ke Upara dekara avasthita va anavasthita vRddhi ke vikalpoM meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga va saMkhyAtaveM mAtra kSetra vikalpoM ke bar3hane para ( bItane para ) kAla meM eka samaya bar3hanA hai, pUrva ke (gA. 401 ke) samAna aisI prarUpaNA karanI caahie| isa prakAra jAkara anuttara vimAnavAsI deva kAla kI apekSA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga aura kSetra kI apekSA samasta lokanAlI ko jAnate haiM / zrataeva jaghanya kAla se rahita patthopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA viralana kara jaghanya kSetra se hona jaghanya Adi adhvAna ko samakhaNDa karake dene para pratyeka rUpa ke prati asaMkhyAta jagatpratara mAtra loka kA prasaMkhyAtavAM bhAga prApta hotA hai / yahA~ ekarUpadharita mAtra kSetra vikalpoM ke bIta jAne para kAla meM eka samaya bar3hatA hai, Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 / go. sA. jIvakANDa gAthA 410-411 kahIM para ghanAMgula, kahIM prabhAva kA prasaMga aaegaa| aisA nahIM kahanA cAhie, kyoMki isa prakAra yadhastana kSetra aura kAla isalie ghanAMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga kahIM para ghanAMgula ke saMkhyAtaveM bhAga para ghanAMgula ke varga (saMkhyAta va asaMkhyAta ghanAMgula) isa prakAra jAkara kahIM para jagacchU raMgI kahIM para jagatpratara aura kahIM para asaMkhyAta jagatprataroM ke bItane para eka samaya bar3hatA hai, aisA kahanA cAhie, isalie utkRSTa kSetra aura kAla kI utpatti meM koI virodha nahIM hai / ' avasthita viralana va zranavasthita viralana kA abhiprAya na vahAra va ana vahAra se hai 'gommaTasAra' meM jise bahAra va bahAra kahA gayA hai usI ko ghavala grantha meM avasthita viralana va anavasthita viralana kahA hai| utkRSTa dezAvadhi ke viSayabhUta dravya, kSetra, kAla bhAva kA pramANa kammaivaggaNaM dhuvahArepigivArabhAjide dayaM / ukkassaM khettaM puraNa logo saMpuNNazro hodi // 410 // pallasamakaraNa kAle bhAveNa zrasaMkhalogamettA hu / davyassaya pajjAyA varadesohissa visayA hu // 411 / / gAthArtha - kArmaNa vargaraNA meM eka bAra dhrubahAra kA bhAga dene se dezAvadhi ke utkRSTa dravya kA pramAraNa AtA hai / tathA sampUrNa loka utkRSTa kSetra kA pramANa hai| eka samaya kama eka palyopama utkRSTa kAla hai / saMkhyAta loka pramANa dravya kI vartamAna paryAyeM utkRSTa bhAva kA pramANa hai / / 410-411 / / vizeSArtha - kArmaNavargaraNA dravya ko avasthita viralanA (bahAra ) se samakhaNDa karake dene para dezAvadhi kA utkRSTa dravya hotA hai / dezAvadhi ke dvicarama bhAva ko tatprAyogya asaMkhyAta rUpoM guNita karane para dezAvadhi kA utkRSTa bhAva hotA hai| kSetra ke Upara eka jhAkAzapradeza bar3hane para dezAvadhi kA utkRSTa kSetra loka hotA hai / dvicarama kAla ke Upara eka samaya kA prakSepa karane para dezAvadhi kA utkRSTa kAla eka samaya kama palya hotA hai / " dezAvadhijJAna kA utkRSTa kSetra lokapramANa hai aura utkRSTa kAla eka samaya kama palya pramAraNa hai| vibhaMgajJAna kA jaghanya kSetra tiryaMcoM aura manuSyoM meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa kSetra sAta prAyadvIpa samudra hai| (dhavala pu. 13 pR. 328 ) / 1. dha. pu. 6 pR. 33-34 2. kampayatragaNA davyamavaditrirAta samayaM kariya digo sohivakastadavvaM hodi / " [ca.. pU. 35] 3. "mohi durimabhAvaM nayAyogAsaMjjarUvehi guNide desohi ukkasmabhAvo hodi / " [ba.pu. pU. 35] / 4. " khettasvari egAgAsa padese vaDDhi logo desohIe ukkassa khettaM hodi / " [ .pu.pU. 35] / 5. "durikAjassuvari egasamae pakkhite dekhohIe jakkassakAlo hodi / " [ dha.pu. 6 pU. 36 ] / 6. "mohiukkatsavettaM logamettaM, kAlo samaUNa pallaM / " [ dha.pu. 13 pR. 328 ] Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 412-414 jJAnamArgaNA/46 kAle caduNNa vuDDhI kAlo bhajidavo khettayuDDhI ya / yuDDhIe dava-pajjaya bhajidavvA khetta-kAlA hu // 412 / / ' gAthArtha- 'kAla' cAroM (dravya, dotra, kAla, bhAva) kI vRddhi ke lie hotA hai [kAla kI vRddhi hone para cAroM kI vRddhi hotI hai / dotra kI vRddhi hone para kAla kI vRddhi hotI bhI hai aura nahIM bhI hotii| tathA dravya aura paryAya (bhAva) kI vRddhi hone para potra aura kAla kI vRddhi hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI // 412 / / vizeSArtha-"kAlo caduNNa vuDDhI' arthAt kAla cAroM kI vRddhi ke lie hotA hai| kina cAroM kI ? kAla, zetra, dravya aura bhAvoM kI / kAla kI vRddhi hone para dravya, kSetra aura bhAva bhI niyama se iddhi ko pApta hote haiN| kAlo bhajidabbo khetavara Dhoe' dhotra kI vRddhi hone para kAla kadAcit vRddhi ko prApta hotA hai aura kadAcit vRddhi ko nahIM bhI prApta hotA hai / parantu dravya aura bhAva niyama se vRddhi ko prApta hote haiM, kyoMki dravya saura bhAva kI vRddhi hue binA kSetra ko vRddhi nahIM bana sktii| vADhIe dadhvapajjaya' arthAt dravya aura paryAyoM kI vRddhi hone para kSetra aura kAla kI vRddhi hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI, kyoMki aisA svabhAva hai| parantu dravya kI vRddhi hone para paryAya (bhAva) kI vRddhi niyama se hotI hai| kyoMki paryAya (bhAva) ke binA dravya nahIM pAyA jAtA hai| isI taraha paryAya kI vRddhi hone para bhI dravya kI vRddhi niyama se hotI hai, kyoMki dravya ke binA paryAya honA asambhava hai| isa gAthA ke artha kI dezAvadhi jJAna meM yojanA karanI cAhie, paramAbadhi jJAna meM nhiiN| zaGkara--yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna--yaha prAcArya paramparA se Aye hue sUtrAviruddha vyAkhyAna se jAnA jAtA hai| paramAvadhijJAna meM to dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI yugapat vRddhi hotI hai, aisA yahA~ vyAkhyAna karanA cAhie, kyoMki sUtra ke aviruddha byAkhyAna karane vAle prAcAryoM kA aisA upadeza hai|' paramAvadhi kA nirUpaNa desAvahivaradavvaM dhuvahArerAvahide have riNayamA / / paramAbahissa adharaM davapamANaM tu jiNaviTTham / / 413 // paramAvahissa bhedA sagauggAhaNaviyappahadateU / carame hArapamAragaM jeTassa ya hodi davaM tu // 414 // gAthArtha-dezAvadhi ke utkRSTa dravya meM dhra bahAra (avasthita viralanA) kA bhAga dene me paramAvadhi ke jaghanya dravya kA pramAraNa prApta hotA hai aimA jina (zrutakevalI) ne kahA hai // 413 // tejaskAyika jIbarAzi meM usa hI kI avagAhanA ke vikalpoM se guNA karane para jo pramANa prApta ho, jaghanya dravya meM ulanI bAra dhra vahAra kA bhAga dene se antima bhAgAhAra ke dvArA utkRSTa dravya prApta hotA hai / / 414 / / 1. pra.pu. 6 pR. 26 va pu. 13 pR. 306, ma.ba.pu. 1 pR. 22 / 3. dhavala pu. 13 pR. 306-310 / Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500/go. sA. jIvakANDa gAthA 415 vizeSArtha--sUkSma tejaskAyika aparyAptaka kI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| usase asaMkhyAtaguNI bAdara tejaskAyika paryAptaka kI utkRSTa avagAhanA hai| utkRSTa avagAnA meM se jaghanya avagAhanA ko ghaTAkara aura eka milAne se tejaskAyika jIvoM ko avagAhanA ke vikalpoM kA pramANa prApta hotA hai / usase tejaskAyika jIvarAzi ko guNita karane para paramAvadhi ke dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI zalAkArAzi utpanna hotI hai| zalAkAoM meM se eka rUpa kama karanA caahie| punaH paramAvadhi ke jaghanya dravya ko avasthita viralana se mama khaNDa karake dene para unameM ekakhaNDa paramAvadhi kA dvitIya dravyavikalpa hotA hai| punaH dvitIya vikalpa dravya ko avasthita viralanA (dhra bahAra) se samakhaNDa karake dene para unameM eka khaNDa tRtIya vikalpa rUpa dravya hotA hai| zalAkA meM se anya eka rUpa kama karanA caahie| caturtha, paMcama, chaThe aura sAtaveM Adi vikalpoM ko isI prakAra le jAnA cAhie, kyoMki yahA~ koI bhI vizeSatA nahIM hai| isa prakAra paramAvadhi ke dvicarama vikalpa taka athavA eka kama zalAkA rAzi ke samApta hone taka le jAnA caahie| paramAvadhi ke dvicarama dravya ko avasthita viralanA (dhra vahAra) se samakhaNDa karake dene para antima dravya vikalpa hai usakI rUpagata saMjJA hai| vaha paramAvadhi kA utkRSTa viSaya hai| zalAkAroM meM se eka-eka rUpa kama karate-karate saba zalAkAyeM samApta ho jAtI haiM / zalAkArUpa una agnikAyika jIvoM ke dvArA pariciTamA liye gaye anaTa paramAnoM se prArabdha rUpagata dravyoM ko paramAvadhijJAna upalabdha karatA hai (jAnatA hai) (yaha abhiprAya hai ) / isake dvArA paramAvadhijJAna ke utkRSTa dravya kA kathana kiyA gayA hai| savvAvahissa ekko paramANU hovi ziviyappo so / gaMgAmahAraNaissa pavAhovya dhuvo have hAro // 415 // gAthArtha-sarvAvadhi kA viSaya eka paramANu mAtra hai, vaha nirvikalpa rUpa hai| bhAgahAra gaMgA mahAnadI ke pravAha ke samAna dhra va hai / / 415 / / vizeSArtha -paramAvadhi ke utkRSTa dravya ko avasthita viralanA (dhra bahAra) se samakhaNDa karake dene para rUpa ke prati jo eka-eka paramANu prApta hotA hai vaha sarvAvadhi kA viSaya hai / yahA~ jaghanya utkRSTa aura tadvyatirikta vikalpa nahIM hai, kyoMki sarvAvadhi eka vikalpa rUpa hai, arthAt anya vikalpa na hone se baha nirvikalpa hai|" dezAvadhi jJAna ke jaghanya dravya ko dhra bahAra se khaNDita karane se dezAvadhi ko dvitIya dravyavikalpa hotA hai (gA. 364) / isa prakAra dezAvadhi ke jaghanyadravya se lekara sarvAvadhi taka athavA avadhijJAna ke utkRSTa dravya paramANu mAtra prApta hone taka dhra bahAra yA avasthita viralanA rUpa bhAgAhAra pravAha rUpa meM calA jAtA hai isa lie gAthA meM 'gaMgA mahAnadI ke pravAha' kA dRSTAnta diyA gayA hai| 1. dhavala pu. 9 pR. 44-45, dhavala pu. 13 pR. 325 / 2. dhavala pu. 6 pR. 44 va 45, dhavala pu. 13 pR. 324 va 325 / 3. dhavala pu.13 pR. 324 / 4. vala pu.6.48 / Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 416-418 jJAnamArgagA/501 paramori islabhedA nettisenA hu tettiyA hoti / tasseva hotakAlaviyappA visayA asaMkhaguriNadakamA // 416 / / gAthArtha-dravya kI apekSA paramAvadhi ke jitane bheda haiM, utane hI bheda kSetra aura kAla kI apekSA haiM, parantu unakA viSaya asaMkhyAta guNita krama se hai // 416 / / vizeSArtha- paramAvadhi jJAna meM dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI yugapat vRddhi hotI hai| isI lie dravya, kSetra, kAla aura bhAva sambandhI vikalpoM ke lie eka hI zalAkArAzi hai, bhinna-bhinna zalAkArAzi nahIM hai| tejaskAyika ke avagAhanA vikalpoM se tejaskAyika jovarAzi ko guNA karane se vaha zalAkArAzi utpanna hotI hai| kSetropama agni jIvoM se dezAvadhi ke utkRSTa dravya, kSetra, kAla bhAva kI khaNDana aura guNana rUpa bAra zalAkA se zodhita dravya, kSetra, kAla aura bhAva ko utkRSTa paramAvadhi jAnatA hai| isa saba kathana se siddha hotA hai ki paramAvadhi meM jitane bheda dravya ke haiM utane hI bheda dhotra, kAla aura bhAva ke haiM / unameM koI vibhinnatA nahIM hai / prAvalimasaMkhabhAgA icchivgcchdhrnnmaarnnmettaao| desAvahissa hote kAle vi ya hoti saMvagge // 417 / / gacchasamA tatkAliyatIve rUUraNagacchadhaNamettA / ubhaye vi ya gacchassa ya gharagamettA hoti guNagArA // 418 / / gAthArya-icchita gaccha ke saMkalama dhana pramANa mAtra AvalI ke asaMkhyAtadhe bhAgoM kA saMvarga karane para dezAvadhi ke utkRSTa kSetra va kAla kA guraNAkAra hotA hai / icchita gacchasaMkhyA ko icchita gaccha se anyavAhita pUrva ke gaccha ke saMkalita dhana meM, arthAt vivakSita gacchapramANa meM se eka kama karake jo saMkhyA utpanna ho usake saMkalita dhana meM, milAne se vivakSita gaccha ke saMkalita dhana kA pramANa hotA hai, utane pramANa pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgoM ko saMvarga (paraspara guNA) karane se guNAkAra kA pramAraNa hotA hai / / 417-418 / / vizeSArtha-jisa nambara ke bheda kI vivakSA ho, eka se lagAkara usa vivakSita bheda paryanta eka-eka adhika aMkoM ko jor3ane se jo pramANa pAve utanA hI usakA saMkalita dhana hotA hai| jaise prathama bheda meM 1 hI aMka hai ataeva usakA saMkalita dhana 'eka' jAnanA caahie| dUsare bheda meM saMkalita dhana kA pramANa-..1+2=3 hai| tIsare bheda meM saMkalita dhana kA pramANa 1+2+3 = 6 honA hai| caturtha bheda meM saMkalita dhana kA pramAgaga 1 + 2-3+4= 10 hotA hai| paMcama bheda meM saMkalita dhana kA pramANa =15 23 : 4 - 5-15 hotA hai| chaThe bheda meM saMkalita dhana kA pramANa = 1+2+ 3+4+ 5 + 6 - 21 hotA hai| isa taraha se jisa sthAna meM jitanA bhI saMkalita dhana kA pramANa pAtA hai utanI bAra pAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAgoM ko rakhakara parampara gRriNata karane para jo pramANa prAtre 1. "paramohIe pugaNa dava-kheta-kAla-bhAvArAmakkameNa apaDI hodi ni vattavvaM / " [dhavala pu. 13 pR. 310] / 2. dhavala pu. 13 pR. 325 / 3. dhavala pu. 6 pR. 47 / Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 / go. sA. jIvakANDa gAthA 416 bahI usa vivakSita bheda kA guNakAra hotA hai| jaise chaThe sthAna kA saMkalita dhana 21 hai to 21 bAra AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgoM ko rakhakara paraspara guNita karane para jo guNanaphala Ave vaha chaThe sthAna kA guNakAra huaa| isI taraha anya sthAnoM ke bhI guNakAra nikAla lene caahie| phira prApta apaneapane guNakAroM se dezAvadhi ke utkRSTa kSetra loka ko guNA karane para jo pramANa yAve yaha paramAvadhi ke usa nambara ke bheda kA kSetra prasAraNa hogA | tathA usI guraNakAra se deNAvadhi ke utkRSTa kAla ( eka samaya kama palya) ko guNita karane para paramAvadhi ke usa vivakSita bheda ke kAla kA pramANa AtA hai| jaise chaThe sthAna kA saMkalita dhana = 21 hai / ataH ikkIsa bAra bAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgoM kI rakhakara paraspara guNita karane para jo guNanaphala Ave usase loka ko guNita karane para to paramAvadhi ke chaThe bheda kA kSetrapramANa AegA / tathA yadi usI vivakSita guNanaphala ko 1 kama palya se guNA kareM to paramAvadhi ke chaThe bheda kA kAla pramANA hogA | dhavalA meM paramAvadhi ke utkRSTa kSetra kA guNakAra utpanna karake batAyA hai ki:tejaskAyika jIvoM ke avagAhanA-sthAnoM se gupita tejaskAyika jIvoM kI rAzi ko gaccha karake kyoMki itane hI paramAvadhi ke bheda haiM, eka-eka ko Adi lekara eka-eka adhika saMkalana ke [ jaise-prathama sthAna 1, di. 1 + 2 = 3, tU. 1+2+3=6, caturthasthAna 1+2+3+4 = 10 zrathavA 455 = 10 athavA eka kama cAra arthAt 3 kI saMkalanA 6+4= 10 ityAdi ] lAne para 2 tejaskAyikarAzi ke varga ko lAMgha kara usase uparima varga ke nIce yaha rAzi utpanna hotI hai| isa zalAkA saMkalanarAzi kA viralana karake prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga ko pratyeka rUpa ke prati dekara paraspara guNita karake usase dezAvadhi ke utkRSTa kSetra ghanaloka ko guNita karane para parasAvadhi kA utkRSTa kSetra hotA hai / ' prakArAntara se unhIM guNakAroM kI utpAdanavidhi yaha hai ki jaise chaThe bheda kA saMkalita dhana lAnA hai to 6 rakha do| phira 6 se eka sthAna pUrva arthAt 5 hai, usa 5 kA gaccha dhana 15 hai ataH 15 meM 6 ko jor3a do to 21 hue / yahI vivakSita sthAna kA saMkalita dhana hogaa| itanI AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAgoM ko rakha kara paraspara guNita karane para vivakSita sthAna kA guNakAra hotA hai / paramAvahivara hoteya hidaukkassa prohiNettaM tu / savvAvahiguNagAro kAle vi zrasaMkhalogo du / / 416 / / gAthArtha - utkRSTa avadhijJAna ke kSetra meM paramAvadhi ke utkRSTa kSetra kA bhAga dene se jo labdha prApta ho vaha sarvAvadhi kSetra ke lie guNakAra hai| tathA sarvAvadhi kAla kA pramANa lAne ke liye asaMkhyAta loka guNakAra hai ||416|| vizeSArtha paramAvadhi ke kSetra kA, tejaskAyikoM kI kAyasthiti aura avadhi nibaddha kSetra paraspara guNakAra ke varga kI ardhaccheda- zalAkAoM ke Upara asaMkhyAta lokamAtra vargasthAna jAkara 1. ghavala pu. 9 pR. 48-46 / Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 420-421 jJAnamArgagA/503 sthita abadhinibaddha kSetra meM bhAga dene para jo labdha ho utane mAtra guNakAra hotA hai, anya nahIM / paramAdhikAla ko usake yogya asaMkhyAta rUpoM se guNA karane para sarvAvadhi kA kAla arthAt . utkRSTa kAla hotA hai / zaGkara--yaha eka hI loka hai, paramAvadhi aura sarvAvadhi asaMkhyAta lokoM ko jAnate haiM, yaha kaise ghaTita hotA hai ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yadi saba pudgala rAzi asaMkhyAta lokoM ko pUrNa karake sthita ho to bhI ve jAna leNge| isa prakAra unakI zakti kA pradarzana kiyA gayA hai| icchidarAsicchedaM viSNacchedehi bhAjide tattha / laddhamidiNNarAsIraNabhAse icchido rAsI / / 420 // viSNacchederagayahidalogacchederaNa padadhaNe bhajide / laDamivalogaguNaNaM paramAvahicarimaguNagAro // 421 / / ___ gAthArtha-deya rAzi ke ardhacchedoM dvArA icchita rAzi ke ardhacchedoM ko vibhAjita karane para jo labdha prApta ho utanI bAra deyarAzi ko paraspara guNA karane se icchita rAzi utpanna hotI hai / / 420 / / deyarAzi ke ardhacchedoM se vibhakta loka ke arghaccheda, unakA vivakSita pada ke (saMkalita) dhana meM bhAga dene para prApta labdha pramANa bAra loka ko paraspara guNA karane se jo rAzi utpanna ho vaha paramAvadhi ke vivakSita bheda meM guraNakAra hotA hai| isI taraha paramAvadhi ke carama bheda meM bhI guNakAra nikAlanA cAhie // 42 / / vizeSArtha -deya rAzi yadi cAra ho to usake ardhaccheda do, yadi icchita rAzi 256 ho to usake ardhacaMdrada 8 / do se pATha ko vibhakta karane para labdha cAra (8= 4) prApta hote haiN| utanI vAra arthAt cAra bAra deyarANi (4) ko paraspara guraNA karane se (4444444) icchita rAzi 256) utpanna ho jAtI hai| yaha gAthAsvarUpa prathama karaNa sUtra kA abhiprAya hai| dvitIya gAthA kI aMkaH saMsTi- deya rAzi (4) ke ardhaccheda (2) / loka (256) ke ardhaccheda (8) / paramAvadhi ke antima pada kI kramasaMkhyA (64) kA saMkalama dhana (2050) / deya rAzi ke ardhaccheda (2) se vibhakta loka ke ardhaccheda (8) (-4) cAra hai| isa cAra se antima pada (64) ke saMkalana dhana (2080) ko bhAga dene se (1980 = 520) prApta hote haiM / 520 bAra loka (256) ko paraspara guNA karane se antima pada kA guNakAra hotA hai| paramArthata: yahA~ deya rAzi prAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai usake acchedoM kA bhAga loka ke ardharachedoM meM dene para 6-2. dhavala pu. 1 pR. 5 / 3. ghavala pu. 1 pR. 50-51 / Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504/go. sA. jIvakANDa gAthA 422-423 jo pramANa prAve, usakA bhAga paramAvadhi ke vivakSita bheda ke saMkalita dhana meM dene se jo pramANa yAve; utanI jagaha loka ko sthApita karake paraspara meM guNita karane para jo pramANa prAbe vaha usa vivakSita bheda meM guNakAra hotA hai| usa guNakAra se dezAvadhi ke utkRSTa kSetra loka ko guNA karane para jo pramANa prAve utanA paramAvadhi ke usa vivakSita bheda meM kSetra kA pramANa hotA hai| tathA usI guNakAra se dezAvadhi ke utkRSTa kAya (samaya kama palya) ko garieta karane para paramArabhi ne unI jigAti bheda saMbaMdhI kAya kA pramANa AtA hai| isa karaNasutra ke anusAra kisI bhI pada kA guNakAra prApta kiyA jA sakatA hai| isa sambandha meM pravalakAra ne nimna prakAra se kathana kiyA hai deya rAzi ke ardhacchedoM se yukta viralana rAzi ke ardhaccheda utpanna rAzi kI vargazalAkA hote haiN| viralana rAzi ke ardhaccheda yahA~ tejakAyika jIvoM ke ardhacchedoM se kucha adhika dUne hai, kyoMki ve tejakAyika rAzi ke varga se nIce sthita rAzi ke adhaccheda karane para utpanna hote haiN| inakA prakSepa karane para prAdi ke varga se lekara paramAvadhi ke car3hita adhvAna hotA hai| tejakAyika rAzi ke ardhacchedoM se kucha adhika duguraNe mAtra isa car3hita adhvAna ko tejakAyika rAzi kI vargazalAkAmoM se khaNDita kara ardharUpa km| isase tejakAyika rAzi kI vargazalAkAnoM ko guNita karane para tejakAyika rAzi se Upara car3hita adhvAna hotA hai| yaha paramAvadhi kA utkRSTa kSetra hotA hai|' prAvalinasaMkhabhAgA jahaNNadazvassa hoMti pajjAyA / kAlassa jaharaNAdo prasaMskhaguNahINamettA hu // 422 / / sanyohitti ya kamaso prAvaliasaMkhabhAgaguriNadakamA / davvAraNaM bhAvANaM padasaMkhA sarisagA hoti / / 423 / / gAthArtha-pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jaghanya dravya ko paryAya avadhijJAna kA jadhanya bhAva viSaya haiM / ve paryAyeM jaghanya-kAla se asaMkhyAtaguNahIna haiM / / 422 // jaghanya dezAvadhi se lekara sarvAvadhi paryaMta dravya to krama se khaNDita hotA jAtA hai aura bhAva AvalI ke prasaMdhyAtaveM bhAga se guNita hotA jAtA hai / ata: dravya va bhAva ke padoM kI saMkhyA sadRza hai / / 423 / / vizeSArtha - pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA prAvalI meM bhAga dene para jaghanya avadhi kA kAla pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotA hai| apane viSayabhUta jaghanya dravya kI ananta vartamAna paryAyoM meM se jaghanya avadhijJAna ke dvArA viSayIkRta pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra paryAyeM jaghanya bhAva hai| kintu kAla kI apekSA ina vartamAna paryAyoM kA pramANa asaMkhyAta guNahIna hai / arthAt kAla ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa bhAvoM kI (vartamAna paryAyoM kI) saMkhyA hai| dezAvadhijJAna ke dvitIya vikalpa meM dravya to hIna aura bhAva adhika hotA jAtA hai kintu kSetra aura kAla jaghanya hI rahate haiM, kyoMki yahA~ unakI vRddhi kA abhAva hai| isI prakAra tRtIya, caturtha 1. dhavala pu. 6 pR. 461 2. dha.pu. 6 pR. 26-27 / Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 424-425 bhAnamArgaNA/505 Adi aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra dravya aura bhAva vikalpa utpanna ho jAne para tatpazcAt jaghanya dhotra ke Upara eka AkAza pradeza bar3hatA hai parantu kAla jaghanya hI rahatA hai| isase jAnA jAtA hai ki dravya va bhAva kI apekSA avadhijJAna kI pada-saMkhyA sadRza hai| kintu kSetra kI apekSA pada-saMkhyA hIna hai| isa prakAra kSetra pada-saMrayA se kAla pada-saMkhyA alpa hai| sattamakhidimmi kosaM kosassaddha pacaDDhave tAya / jAva ya paDhame giraye joyarAmekkaM have puNNaM // 424 / / gAthArtha- sAtavIM pRthivI (sAtaveM naraka) meM abadhijJAna kA kSetra eka kosa hai| isake Upara ardha-ardha kosa kI vRddhi taba taka hotI gaI jaba taka prathama naraka meM abadhijJAna kA kSetra sampUrNa eka yojana (4 kosa) ho jAtA hai / / 424 / / vizeSArya-nArakiyoM meM jaghanya avadhizAna kA kSetra ganyUkti (eka kosa) aura utkRSTa kSetra eka yojana pramANa hai| sAtavIM pRthivI meM nArakiyoM ke avadhijJAna kA utkRSTa kSetra gavyUti pramANa aura prayadhijJAna kA kAla viSaya utkRSTa rUpa se antarmuhUrta hai| chaThI pRthivI meM avadhijJAna kA utkRSTa kSetra Der3ha gavyuti (kosa) pramANa hai aura kAla antamuharta hai| pAMcavoM pRthivI meM utkRSTa abadhijJAna kA kSetra do ganyUti (kosa) pramANa aura kAla antarmuhUrta hai| cauthI pRthivI meM nArakiyoM ke utkRSTa avadhijJAna ke kSetra ar3hAI gavyuti pramANa aura vahA~ utkRSTa kAla antarmuharta hai| tIsarI prathibI meM utkRSTa avadhijJAna kA kSetra tIna gavyUti (kosa) pramANa hai aura utkRSTa kAla antarmuharta pramANa hai| dUsarI pRthivI meM nArakiyoM ke utkRSTa avadhijJAna kA kSetra sAr3he tIna gavyUti pramANa aura vahA~ utkRSTa kAla antamuharta hai| pahalI pRthivI meM nArakiyoM ke utkRSTa avadhijJAna kA kSetra cAra ganyUti (eka yojana) pramANa hai aura vahIM utkRSTa kAla eka samaya kama muhurta pramANa hai| zaGkA-mAthA meM kAla nahIM kahA gayA phira vaha kima pramANa se jAnA jAtA hai| samAdhAna- vaha "gAugraM muhattaMto / joyaNabhiNNAmuhattaM" isa gAthA 405 se jAnA jAtA hai / manuSya ba tiryacoM meM jaghanya va utkRSTa pravadhijJAna tiriye pravaraM progho tejoyaMte ya hodi ukkassaM / maNue proghaM deve jahAkama suraha vocchAmi // 425 // gAthArtha-tiryaMcoM meM avadhijJAna jaghanya dezAvadhi se lekara tejasa zarIra ko viSaya karane vAle 1. pa.pu. 6 pR. 28-26 / 2. "gAuna jahaNaNa mohI rizaraesa a joyaNukramaM / " [dha.pu. 13 pR. 326 gA. 16; ma baM.pu. 1 pR. 23] / mUlAcAra paryApti adhikAra 12 gA. 111 / 3. pa.pu. 13 1. 326-327 / 4. 'tepAsarIralaMbo upakasseNa du tiriktya joriMga girAsu / 316 puurvaadh|| ukkassa mANusesa ya mANusa-tericchA jahaNramohI / ukkasma logamesaM pativAdI teNa paramapaDivAdI / / 15 / / '' [bha.pu. 1, pR. 325 + 327 ; ma.baM. Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506/go. sA. jIvakANDa gAthA426-423 bheda paryaMta hotA hai| manuSyoM meM (jaghanya dezAvathi se lekara sarvAvadhi paryaMta) proSa ke samAna hai, devoM meM avadhijJAna kA kathana Age kI gAthAoM meM yathAkrama kiyA jAegA, so suno||425|| vizeSArtha- tiriye' arthAt paMcendriya tiyaMca, paMcendriyatithaMca paryApta aura paMcendriya tiryaca yoninI jIvoM ko grahaNa karanA caahie| jaghanya avadhijJAna manuSya aura niyaMcoM ke hotA hai, deva aura nArakiyoM ke nahIM hotA / eka dhanaloka kA audArika zarIra meM bhAga dene para jo bhAgaphala arthAta labdha prApta hotA hai vaha jaghanya avadhijJAna kA viSaya bhUta dravya hotA hai| kSetra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga hokara bhI sabase jaghanya avagAhanA prasAsa hotA hai| madhijJAna kA kAla prAbalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| yaha manuSya aura paMcendriya tiryacoM ke hI hotA hai| liyaMcoM meM utkRSTa dravya tejasa zarIra pramANa, utkRSTa kSetra asaMkhyAta yojana aura utkRSTa kAla asaMkhyAta varSa mAtra hai| manuSyoM meM utkRSTa dravya eka paramANu, utkRSTa kSetra va kAla asaMkhyAta loka hai|' athavA tiryaMcoM meM utkRSTa dravya tejasa zarIra ke saMcayabhUta pradezoM ke pramANa hotA hai| utkRSTa kSetra asaMkhyAta dvIpa-samudra pramAga aura kAla asaMkhyAta varSa hotA hai| bhavanatrika meM avadhijJAna paNuvIsajoyagAI divasaMtaM ca ya kumArabhommANaM / saMkhejjaguNaM khettaM bahugaM kAlaM tu joisige // 426 // ' asurANamasaMkhejjA koDIno sesajoisaMtANaM / saMkhAtIdasahassA ukkassohINa viso du // 427 // prasurANamasaMkhejjA bassA puraNa sesajoisaMtAeM / tassaMkhejjadibhAgaM kAlega ya hodi riNayameraga // 428 / / bhavaraNatiyArAmadhodho thovaM tiriyeNa hodi bahugaM tu / uDDheNa bhavaraNavAsI suragirisiharotti passaMti // 426 / / gAthArtha-kumAra arthAt bhavanavAsI tathA bhoma (vyantaroM) kA [jaghanya kSetra pacIsa yojana aura kAla aMtaHdivasa (kucha kama eka dina) hai| jyotiSI devoM kI avadhi kA kSetra saMkhyAta guNA aura kAla bahuta adhika hai / / 426 / / asura kumAroM ke avadhijJAna kA utkRSTa kSetra asaMkhyAta karor3a yojana tathA jyotiSI devoM taka zeSa devoM kA utkRSTa avadhi kA kSetra asaMkhyAta hajAra yojana hai / / 427 / / asurakumAroM kI utkRSTa avadhi kA kAla asaMkhyAta varSa hai| jyotiSI paryanta zeSa devoM kI utkRSTa avadhi kA kAla niyama se asaMkhyAtavA bhAga hai / / 428 // bhavanatrika ke avadhijJAna kA kSetra nIce kI ora slova hotA hai kintu tiryaga rUpa se adhika hotA hai| bhavanavAsI Upara kI suragiri (meru) ke zikhara paryaMta dekhate (jAnate ) haiM // 426 / / 1. pa.pu. 11 pR. 3257-328 / 2. pa.pu. 13 pR. 325-326 / 3. pra.pu. 6 pR. 25, pu. 13 pR 314 : ma.ba.pu.1 pR 22; mUlAcAra paryArita adhikAra 12 mA 101 / 4, dha.pu. 6 pR. 25, pR. 13 pR. 315 : mUlAcAra paryApti adhikAra 12 gA. 110 / ma.baM. pu. 1 pR. 22 / Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 830-434 jJAnamArgagA/507 vizeSArtha - 'kumAra' arthAt dasa prakAra ke bhavanavAsI, 'bhoma' arthAt pATha prakAra ke vAnabhyaMtara devoM kA kSetra kI apekSA jaghanya avadhijJAna paccIsa yojana hotA hai| kyoMki unake avadhijJAna sambandhI kSetra ko ghanAkAra rUpa se sthApita karane para paccIsa yojana dhana pramANa kSetra upalabdha hotA hai| kAla kI apekSA to ye kucha kama eka dina kI bAta jAnate haiM / kSetra kI apekSA jyotiSI devoM ke jaghanya avadhijJAna kA pramANa saMkhyAta ghanayojana hotA hai| itanI vizeSatA hai ki vyantaroM ke jaghanya avadhijJAna ke kSetra se jyotiSiyoM ke jaghanya avadhijJAna kA hotra saMkhyAtaguNA hai / inakA kAla yadyapi bhavanavAsiyoM ke kAla se bahata hotA hai, kintu vaha usameM vizeSa adhika hotA hai, yA saMkhyAtaguNA hotA hai, yaha nahIM jAnA jAtA kyoki isa prakAra kA koI upadeza isa samaya nahIM pAyA jAtA hai| asura pada se yahA~ prasura nAma ke bhavanavAsI deva liye gaye haiM / unake utkRSTa kSetra ko ghanAkAra rUpa se sthApita karane para yaha asaMkhyAta karor3a yojana hotA hai / itanI vizeSatA hai ki zeSa bhabanabAsI, vAnavyaMtara aura jyotiSI devoM kA avadhijJAna sambandhI kSetra asaMkhyAta hajAra yojana hotA hai| nau prakAra ke bhabanavAsI, ATha prakAra ke vyaMtara aura pAMca prakAra ke jyotiSI devoM ke utkRSTa avadhijJAna kA kSetra asUrakumAroM ke utkRSTa avadhijJAna ke kSetra se saMkhyAtaguNAhIna hai| kyoMki hajAra kI apekSA karoDa saMkhyAta guNA hotA hai| asurakumAroM kA utkRSTa kAla asaMkhyAta varSa hai tathA jyotiSiyoM taka zeSa devoM kA (nau prakAra ke bhavanavAsI, ATha prakAra ke vyaMtara aura pAMca prakAra ke jyotiSI devoM kA bhI utkRSTa avadhijJAna kAla asaMkhyAta varSa hotA hai tathApi vaha asurakUmAroM ke utkRSTa kAla kI apekSA saMkhyAtagaNAhIma hotA hai| bhavanavAsI. vAnavyantara aura jyotiSI devoM kA avadhijJAna sambandhI kSetra nIce kI grora alpa hotA hai kinta tirachA bahata hotA hai| isake atirikta bhavanavAsI deva Upara dekhate hae utkRSTa rUpa se meru kI calikA ke antima bhAga taka dekhate haiN|' kampavAsI devoM ke avadhimAna kA kathana sakkIsArakhA par3hamaM biviyaM tu sarapakkumAramAhidA / tadiyaM tu bamhalAMtaba suSakasahassArayA turiyaM // 430 // pAragadapAragadavAsI prAraNa taha accudA ya passaMti / paMcamakhidiperaMta chaTTi gevejjagA devA // 431 // ' samvaM ca loyagAli passaMti aNuttaresu je devA / sakkhete ya sakamme rUbagadamatabhAgaM ca // 432 // kappasurANaM sagasagarohokhetaM vivissasovacayaM / prohIdavapamANaM saMThAviya dhuvahareNa hare // 433 / / sagasagakhettapadesasalAyapamAraNaM samappade jAva / tasthataraNacarimakhaDe tatthatarohissa dadhvaM tu / / 434 // 1. dhavala pu. 13 pR. 314-316 taka / 2. dhavala pu. 6 pR. 26: pu. 13 pR. 31; ma.baM. 1 pR. 22; mUlAcAra adhikAra 12 gA 1771 3. dhavala pu. 1 pR 26, pu. 13 pR. 318 : ma. baM. pu. 1 pR. 23, mU. cAra 12 gA. 108 / 4, dhavala pu. 1 pR. 26, pu. 13 pR. 316; ma. baM. 1 pR.3|| Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508/go. sA. jIvakANDa gaath| 430-436 sohammIsAraNAraNamasaMkhejjAno hu vassakoDIyo / urimakappacaukke pallAsaMkhejjabhAgo du // 435 // tatto lAMtavakapappahubI savatthasiddhiperaMtaM / kicUraNa-pallametaM kAlapamANaM jahAjogaM // 436 / / gAthArtha-'saSakIsAraNA' saudharma aura aizAna svarga ke deva avadhijJAna ke dvArA pRthivI (naraka) paryanta dekhate (jAnate ) haiM / sAnatkumAra mAhendra ke deva dusarI pRthibI taka jAnate haiN| brahma-brahmottaralAntAya-phApiSTha svarga ke deva tosagai pRthivI taka jAnate haiN| zukra-mahAzukra-zatAra-sahasrAra svarga ke deva cauthI pRthivI (naraka) taka jAnate haiM / / 430 / / prAnata-prANatabAsI tathA prAraNa-acyutanivAsI deva pA~cavIM pRthivI (naraka) taka jAnate haiM aura vebakavAsI deva chaThI pRthivI naraka taka jAnate haiN||431|| anuttara ke deva avadhijJAna dvArA sarva lokanAlI ko jAnate haiN| kalpavAsI saba deva apane-apane kSetra ke jitane pradeza hoM utanI bAra apane-apane vinasopacaya sahita avadhi jJAnAvaraga karma ke dravya meM dhra bahAra kA bhAga dene para jo antima eka bhAga labdha pAtA hai, usako jAnate haiM / / 432-433-434 / / saudharma aura aiNAna svarga ke devoM kI avadhi kA kAla asaMkhyAta koTi varSa hai| isake Upara cAra kalpoM meM avadhikAla palya kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / usake mAge lAntaba svarga se lekara sarvArtha siddhi taka avadhi viSayaka kAla yathAyogya kucha palya mAtra hai / / 435-436 // vizeSArtha-saudharma aura IzAna kalpavAsI deva apane vimAna ke uparima tala-maNDala se lekara prathama pRthivI (naraka) ke nIce ke tala taka Der3ha rAj lambe aura eka rAja vistAravAle kSetra ko dekhate haiM / sAnatakumAra aura mAhendra kalpavAsI deva apane vimAna ke dhvajAdaNDa se lekara nIce dUsarI pRthivI ke nIce ke tala bhAga taka cAra rAjU lambe aura eka rAjU vistArabAle dhotra ko jAnate haiM / brahmabrahmottara kalpavAsI deva apane vimAna zikhara se lekara nIce tIsarI pRthivI ke tala bhAga taka sAr3he pA~ca rAjU lambe aura eka rAja vistAravAle kSetra ko jAnate haiM / lAntava aura kApiSTha vimAnavAsI deva apane vimAna zistrara se tIsarI pRthitrI ke nIce ke tala taka chaha rAjU lambe aura eka rAjU vistAra vAle kSetra ko jAnate haiN| zaGkA-ye kSetra eka rAja vistAravAle haiM, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-mAge ke gAthA sUtra (432) meM prayukta 'savvaM ca loyarapAli' padoM kI anuvRtti prAne se yahA~ sihAvalokana nyAya se 'chaha rAjU prAyata saba loka nAlI ko dekhate haiM yaha isa sUtra kA artha siddha hai| isIse ukta kSatroM kA vistAra eka rAja jAnA jAtA hai| zukra aura mahAzukra kalpavAsI deva apane vimAna ke zikhara se lekara cauthI pRthivI ke talabhAma taka sAr3he sAta rAjU lambI aura eka rAjU vistAra vAlI lokanAlI ko dekhate haiM / zatAra aura sahasrAra kalpavAsI deva apane vimAna ke zisnara se lekara noce cauthI pRthivA ke nIce ke tala bhAga taka prATa rAjU 1. dhavale pu. 11 pR. 316-317 / Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAna mAgA,576 lambI aura eka rAjU vistAravAlI lokanAlI ko dekhate haiM / pAnata aura prANata kalpavAsI deva apane vimAna ke zikhara se lekara nIce pAMcavIM pRthivI ke nIce ke talabhAga taka sAr3he nau rAja lambI aura eka rAja vistAravAlI lokanAlI ko dekhate haiM / pAraNa aura acyuta ba.lpavAsI deva apane vimAna ke zikhara se lekara nIce pAMcavIM pRthivI ke nIce ke talabhAga taka dama rAju lambI aura eka rAjU vistAra vAlI loya. nAlI ko dekhate haiN| nau greveyaka vimAnavAsI deva apane-apane vimAnoM ke zikhara se lekara nIce chaThI pRthivI ke nIce ke talabhAga taka sAdhika gyAraha rAjU lambI aura eka rAja vistAra vAlI lokanAlI ko dekhate haiN| nau anudiza aura pA~ca antara vimAnabAsI deva apane-apane vimAna ke zikhara se lekara nIce nigodasthAna se bAhara ke bAtavalaya taka kucha kama caudaha rAja lambI aura eka rAju vistAravAlI saba lokanAlI ko dekhate haiM / zaGkA- gAthA meM nau anudiza kA nAmollekha vayoM nahIM kiyA gayA ? samAdhAna-gAthA meM 'savvaMca pada hai| yahA~ jo 'ca' zabda hai vaha anukta artha kA samuccaya karane ke lie hai| isase gAthAsUtra meM anirdiSTa nau anudizavAsI devoM kA grahaNa kiyA hai| lokanAlI pAda antadIpaka hai aimA jAnakara usakI sarvatra yojanA karanI caahie| yathA-saudharma kalpavAsI deva apane vigAna ke zikhara se lekara pahalI pRthivI taka saba lokanAlI ko dekhate haiM / sAnatkumAra aura mAhendra kalpabAsI deva dUsarI pRthitrI taka sabalokanAlI ko dekhate haiM / isI prakAra Age sarvatra kathana karanA cAhie, kAraNa ki isake binA nI anudiza aura pAMca anuttara vimAnavAsI devoM ke saba lokanAlI viSayaka avadhijJAna prApta hotA hai, parantu aisA hai nahIM, kyoMki prathama to apane-apane vimAnoM ke zikhara se Upara ke viSaya kA grahaNa kisI ko nahIM hotaa| dUsare, nau anudiza aura cAra anuttara vimAnavAsI devoM ke sAtavIM pRthivI ke adhastana tala se nIce kA grahaNa nahIM hotaa| tIsare, sarvArtha siddhivimAnavAsI deva bhI saba lokanAlI ko nahIM dekhate haiM, kyoMki unake apane vimAnazikhara se Upara kA kucha kama ikkIsa yojana [12+8+ (1--425}] bAhalyavAle eka rAjU pratararUpotra ke atirikta saba lokanAlI kSetra kA grahaNa hotA hai| zaGkA-nau anudiza aura cAra anuttara vimAnavAsI deva sAtavIM pRthivI ke adhastana tala se nIce nahIM dekhate haiM, yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna - yaha sUtrAvirAddha prAcArya ke bacana se jAnA jAtA hai|' nau anudiza aura cAra anuttara vimAnavAsI deva tathA sarvArtha siddhi vimAnavAsI deva apane vimAnazikhara se lekara antima vAtavalaya taka eka rAju pratara vistArarUpa saba lokanAlI ko dekhate haiM aisA kitane hI prAcArya ukta gAthA sUtra (432) kA vyAkhyAna karate haiM, so usako jAnakara kazana karanA cAhie / apane-apane kSetra ko zalAkArUpa se sthApita karake apane-apane karma meM manodravyavagaMgA ke 1. dhavala pR. 13 pR. 31 / 2. dhavala pu. 13 pR. 316 / 3. dhavala pR. 13 pR 320 / pR. 320 / 4. dhavala pR. 13 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510/go. sA. jIva kANDa gAyA 430-436 anantabeM bhAga kI, jitanI zalAkAyeM sthApita kI haiM, utanI bAra bhAga dene para jo antima rUpagata pudagala prApta hotA hai, vaha usa-usa deva ke avadhijJAna kA viSaya hotA hai| yahA~ para 'ca' prAbda anukta artha kA samuccaya karane ke lie AyA hai| isase manodravya vargaNA ke anantave bhAga rUpa bhAgAhAra tadavasthita rahatA hai, yaha siddha hotA hai| saudharma-aizAna svarga ke devoM ke avadhijJAna kA viSayabhUta dravya - loka ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa apane kSetra ko zalAkArUpa se sthApita karake aura manodravyavargaNA ke anantaveM bhAgakA biratana karake viralita rAzi ke pratyeka eka ke prati saba dravya ko samAna khaNDa karake dene para zalAkA rAzi meM se eka AkAzAna kara denA cAhie / punaH yahA~ viralita rAzi ke eka aMka ke prati jo rAzi prApta hotI hai use ukta viralana rAzi ke Upara samAna khaNDa karake sthApita kareM aura zalAkArAzi meM se dUsarI zalAkA kama kreN| yaha kriyA saba zalAkAoM ke samApta hone taka kreN| yahA~ sabase antima kriyA ke karane para jo eka aMka ke prati prApta pudagala dravya niSpanna hotA hai usakI saMjJA rUpagata hai| use saudharma aura aizAna kalpa ke deva apane avadhi jJAna dvArA dekhate haiN| isI prakAra saba devoM meM avadhijJAna ke viSayabhUta dravya ke pramANa kA kathana karanA caahie| itanI vizeSatA hai ki apane-apane kSetra ko zalAkA rUpa se sthApita kara yaha kriyA karanI caahie| zaGkA - yaha dravya detroM meM kyA utkRSTa hai yA anurakRSTa hai ? samAdhAna-- nahIM. kyoMki deva jAti vizeSa ke kAraNa jJAna ke prati samAna bhAva ko prApta hote haiM, ataeva unameM avadhijJAna ke dravya kA utkRSTa aura anutkRSTa bheda nahIM hotaa|' zaGkA-yaha sUtra kalpavAsI devoM kI hI apekSA se hai, zeSa jIvoM kI apekSA se nahIM hai. yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai? samAdhAna--yaha tiryaMca aura manuSyoM meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jaghanya avadhijJAna ke kSetra kA kathana karane vAle sUtra (gAthA sUtra 378) se jAnA jAtA hai aura vArmaraNa zarIra ko jAnanevAle jIvoM ke aMgula ke asaMkhyAta bhAga pramANa jaghanya avadhijJAna kA kSetra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki isa kathana kA 'asaMkhejjA dIva-samuddA' isa gAthA sUtra (407) ke sAtha virodha AtA hai| saudharma aura aizAna kalpavAsI devoM ke kAla kI apekSA avadhijJAna kA viSaya asaMkhyAta karor3a varSa hai| sAnatakumAra-mAhendra kA kAla kI apekSA avadhijJAna viSaya palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| mahma-brahmottara ke avavijJAna kA viSaya kAla kI apekSA palyApama ke asaMkhyAtava bhAga hai lAntava se lekara uparima |veyaka taka ke devoM kA kAla viSaya kucha kama palyorama pramANa hotA hai| rAjA--brahma aura brahmottara kalpoM meM kAla palya kA asaMkhyAtavAM bhAga kahA gayA hai| phira yahA~ uname kucha adhika kSetra ko dekhanevAle lAntava aura kApiSTa ke devoM meM ukta kAla kucha kama palya pramANa bhe ho sakatA hai ? 3 1. dhavala pu. 13 pR. 321 / 2. dhavala pu. 13 pR. 322 / 3. dhavala pR. 13 pR. 317 / Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArgA/ 511 samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki bhinna svabhAva vAle vividha kalpoM meM apane kalpa ke bheda se avadhi jJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama bhinna hone meM koI virodha nahIM hai| parantu kSetra kI apekSA kAla ke lAne para saudharma kalpa se lekara sarvArthasiddhi vimAnavAsI devoM taka ukta kAla pasyopama kA saMkhyAtavA~ bhAga honA cAhie, kyoMki eka ghanaloka ke prati yadi eka palyakAla prApta hotA hai to dhanaloka ke saMkhyAtaveM bhAga ke prati kyA labdha hogA ? isa prakAra zazika karake phalarAzi se guNita icchA rAzi meM prabhANarAzi kA bhAga dene para palyopama kA saMkhyAtavA~ bhAga kAla upalabdha hotA hai / parantu yaha sambhava nahIM hai, kyoMki aisA guru kA upadeza nahIM pAyA jAtA / ataH kSetra kI apekSA kiye vinA jahA~ jI kAla kahA hai, usakA grahaNa karanA caahie|" gAthA 437-440 athavA ye sabhI deva kAla kI apekSA kucha kama eka palya ke bhItara pratIta anAgata dravya ko jAnate haiN| yaha bhI guru kA hI upadeza hai| isa viSaya kA kathana karane vAlA vartamAna kAla meM koI sUtra nahIM hai| joisitArohI khettA uttA pa hoMti ghaNapadarA / kaSpasurANaM ca puraSo visaritthaM prAyadaM hodi // 437|| gAthArtha --- vizeSArtha sahita - bhavanavAsI vyantara zrIra jyotiSI devoM kA pravadhiviSayaka kSetra ghana va pratara rUpa nahIM hai, kyoMki golAkAra tiryaka rUpa kSetra adhika hai aura UrdhvaM adhaH alpa hai / kalpavAsI devoM kA adhikSetra prAyata kI apekSA visA hai tiryaga rUpa se sabhI vimAnavAsI devoM kA kSetra rAjUpratara hai / arthAt tiyaMga rUpa alpa hai aura Upara nIce kI tarapha adhika hai| jaise saudharma se IzAna kA kSetra Upara se nIce Der3ha rAjU tathA sAnatakumAra mAhendra Upara se nIce cAra rAjU ityAdi jAnate haiM / arthAt zrAyata visa hai| kintu tiryag rUpa sadRza hai kyoMki sabakA tiryaga kSetra eka rAj pratara prasAraNa hai || 437 // // iti zravadhijJAnam // mana:paryayajJAna kA svarUpa citiyamacitiyaM yA zraddha N citiya maraNeya bheyagayaM / mApajjavaM ti uccai jaM jAgai taM khu garaloe ||438 || maraNapajjavaM ca duvihaM ujuviulamaditti ujumadI tivihA / ujjumarAtrayaNe kAe gadatthavisayAtti riyamera ||436 // vilamadoSiya chaddhA ujugANujuvayaraNakAyacittamayaM / pratthaM jAragadi jamhA saddatyagayA hu tAraNatthA ||440 // 1. dhavala pu. 13 pR. 318 / 2. dhavala pu. 13 pR. 320 3. dhavala yu. 1 pR. 360, prA. paM. saM. a. 1 mA. 125 / Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512/go. sA. jIvakANDa gAthA 338-440 gAthArtha -cintita-pracintita, va ardhacintita ityAdi aneka bhedayukta dravya ko manuSyaloka meM jo jAnatA hai, vaha manaHparyaya jAna mana gayA / / 3 // yazAna do prakAra kA hai---Rjumati va vipulmti| unameM se Rjumati manaHparyaya jJAna tIna prakAra kA hai- Rjumanagata, Rjuvacanamata, RjukAyagata jJeya (artha) ko niyama se viSaya karatA hai / / 436 / / vipulamati manaHparyaya jJAna chaha prakAra hai| Rjumanagata, Rjubacanagata va RjukAyagata cintana kiye jA rahe artha (jJeya) ko biSaya karane vAle tathA kuTila mana vacana kAya ke dvArA cintana kiye jAne vAle jJAna kI apekSA vipulamati ke chaha bheda ho jAte haiN| manaHparyaya jJAna ke viSaya zabdagata va arthagata dono hI prakAra ke hote haiM / / 440 // vizeSArtha-parakIya manogata artha mana kahalAtA hai / ' 'paryaya' meM pari zabda kA artha saba ora, aura aya zabda kA artha vizeSa hai| mana kA paryaya manaHparyaya hai| usa mana ko paryAyoM arthAt vizeSoM ko manaHparyaya kahate haiN| mana kI paryAya ko manaH paryaya kahate haiN| tathA usake sAhacarya se jAna bhI manaHparyaya, kahalAtA hai| isa prakAra manaHparyaya rUpa jo jJAna hai vaha mana parthayajJAna hai| mana kI paryAyoM arthAt vizeSoM ko jo jJAna jAnatA hai vaha manaHparyaya jJAna hai / manaHparyaya kA jJAna mana:paryaya jJAna hai| isa prakAra yahA~ SaSThI tatpuruSa samAsa hai / zA--sAmAnya ko chor3akara kevala vizeSa kA grahaNa karanA sambhava nahIM hai| kyoMki jJAna kA viSaya kevala vizeSa nahIM hotA, isalie sAmAnya-vizeSAtmaka vastu ko grahaNa karanevAlA manaHparyaya. jJAna hai, aisA kahanA cAhie? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yaha hama ko iSTa hai| zaGkA- to manaHparyayajJAna ke viSayarUpa se sAmAnya kA bhI grahaNa honA caahie| samAdhAna-nahIM, kyoMki sAmarthya se usakA grahaNa ho jAtA hai|" athavA manaHparyaya yaha saMjJA rUDhijanya hai, isalie cintita aura acintita donoM prakAra ke arthoM meM (jJeya meM) vidyamAna jJAna ko viSaya karane vAlI yaha saMjJA hai, aisA yahA~ grahaNa karanA cAhie / avadhijJAna ke samAna yaha jJAna bhI pratyakSa hai| kyoMki yaha indriyoM se nahIM utpatra hotA hai| avadhijJAna kI apekSA manaHparyaya jJAna niyama se alpa hai, kintu yaha mana:paryaya kyoMki saMyama ke nimitta se utpanna hotA hai, isalie avadhijJAna kI apekSA manaHparyaya jJAna mahAna hai, yaha vatalAne ke liye isakA avadhijJAna ke bAda nirdeza kiyA hai| zaGkA-yadi saMyamamAtra mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hai to samasta saMyamiyoM ke manaHparyayajJAna kyoM nahIM hotA? - - - - 1.sa. mi.1/4 dhavala pu.6 pR. 28, pU.13 pR.212 va 328 / 2. dhabala pU.13 pR. 328 / 3. dhavala pu. 6 pR. 28 / 4. jayadhavala pu. 1 pR. 19-20 | 5. dhavala pu.9 pR. 28 / 6. dhavala pu. 13 pR. 328 / 7. dhavala pu. 13 pR. 212 / 8. dhavala pu. 13 pR. 212 / 6. dhavala pu. 13 pR. 213 / Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 438-40 jAnamArgaragA/513 samAdhAna-yadi kevala saMyama ho mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hotA to aisA bhI hotA, kintu manaHparyayazAna kI utpatti ke prAya bhI kAraNa haiM, isalie una dusare hetuoM ke na rahane se samasta saMyatoM ke manaHparyayajJAna utpanna nahIM hotA / zaGkA- ve dUsare kAraNa kAna se hai ? samAdhAna--vizeSa jAti ke dravya, kSetra aura kAlAdi anya kAraNa haiM, jinake binA sabhI saMyamiyoM ke manaHparyayajJAna utpanna nahIM hotA / ' zaGkA--dezavirati Adi nIce ke guNasthAnavartI jIvoM ke manaHparyaya jJAna kyoM utpanna nahIM hotA? samAdhAna nahIM, ayoMki saMyamAsaMyana aura asaMyama ke sAtha mana:paryayajJAna kI utpatti mAnane meM virodha AtA hai| vaha manaHparyayajJAna Rjumati aura bipulamati ke bheda se do prakAra kA hai| tathA RjUmati aura vipulamati vizeSagoM ke dvArA vizeSatA ko prApta hue manaHparyayajJAna ke ekatva kA abhAva hai| jo Rjumatimana:paryaya jJAna tIna prakAra kA hai vaha Rjumanogata ko jAnatA hai, Rju vacanagata ko jAnatA hai aura Rju kAyagata ko jAnatA hai // 62 / / ' zaGkA--mana ko RjupanA kaise prAtA hai ? samAdhAna-jo artha jisa prakAra se sthita hai usakA usa prakAra se cintana karane vAlA mana Rju hai aura usase viparIta cintana karane vAlA mana anaju hai| zaGkA-vacana meM RjupanA kaise AtA hai ? samAdhAna--jo artha jisa prakAra se sthita hai usa-usa prakAra se jJApana karane vAlA vadhana Rz2a hai tad viparIta vacana anRju hai / ' zaGkA- kAya meM RjupanA kaise prAtA hai ? samAdhAna -jo artha jisa prakAra se sthita hai usa ko usI prakAra se abhinaya dvArA dikhalAne bAlA kAya Rz2a hai aura usase viparIta kAya anju hai| unameM se jo Rju arthAt praguraNa hokara manogata artha ko jAnatA hai, vaha Rjumati manaH paryaya jJAna hai / vaha mana meM cintavana kiye gaye padArtha ko hI jAnatA hai / vaha acintita, ardhacintita aura viparItarUpa se cintita artha ko nahIM jAnatA hai| 1. dhavala pU. 1 pR. 367 / 2. pavala pu. 1pR. 366 / 3. jamaghavala pu. 13. 20: pavana pu. 6 pR. 28 / 4. "uju-viula madi bisesaraNehi jisesidamaNa-pajjavaNAragarasa eyalAbhAderaNa" [dhavala pu. 13 pR. 326] / 5. dhavala pu. 13 pR. 326 mUtra 62 / 6. dhavala pu. 13 pR. 330 / Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 / go. sA. jIvakANDa gAthA 438-440 jo Rju prarthAt praguNa hokara bicAre gaye va sarala rUpa se hI kahe gaye artha ko jAnatA hai vaha bhI Rjumatimana:paryayajJAna hai / yaha nahIM bole gaye, Adhe bole gaye aura viparIta rUpa se bole gaye artha ko nahIM jAnatA hai, kyoMki jisa mana:paryaya jJAna meM matiRju hai vaha Rjumatimana:paryaya jJAna hai, aisI isakI vyutpatti hai / " zaGkA - Rjuvacanagata mana:paryayajJAna ko Rjumati manaHparyaya jJAna saMjJA nahIM prApta hotI ? samAdhAna- nahIM, kyoMki yahA~ para bhI Rjumana ke binA Rju vacana kI pravRtti nahIM hotI / zaGkA - cintita artha ko kahane para yadi jAnA jAtA hai to mana:paryaya jJAna ko zrutajJAna prApta hotA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki yaha rAjya yA yaha rAjA kitane dina taka samRddha rahegA ? aisA cintana karake aisA hI kathana karane para yaha jJAna cUMki pratyakSa se rAjyaparamparA kI maryAdA aura rAjA kI Ayusthiti ko jAnatA hai, isalie isa jJAna ko tAna mAnane meM virodha AtA hai / jo RjubhAva se vicAra kara evaM RrUpa se abhinaya karake dikhAye gaye artha ko jAnatA hai vaha bhI Rjumati mana:paryayajJAna hai, kyoMki Rjumati ke binA kAya kI kriyA ke Rju hone meM virodha AtA hai| zaGkA - yadi mana:paryayajJAna indriya, noindriya aura yoga Adi kI apekSA kiye binA utpanna hotA hai to vaha dUsaroM ke mana, vacana aura kAya ke vyApAra kI apekSA kiye binA hI kyoM nahIM utpanna hotA hai ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki vipulamati mana:paryaya jJAna kI usa prakAra se utpatti dekhI jAtI hai / zaGkA Rjumatimana:paryayajJAna usakI apekSA kiye binA kyoM nahIM utpanna hotA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki mana:paryaya jJAnAvaraNIya karma ke kSayopazama kI yaha vicitratA hai| zaGkA - Rjumati mana:paryayajJAna mana se pracintita, vacana se anukta aura anabhinIta arthAt zArIrika ceSTA ke aviSayabhUta artha ko kyoM nahIM jAnate haiM ? samAdhAna- nahIM jAnate, kyoMki usake viziSTa kSayopazama kA prabhAva hai / dUsare kI mati meM sthita padArtha mati kahA jAtA hai| vipula kA artha vistIrNa hai| vipula hai mati jisakI vaha vipulamati kahA jAtA hai / 3 jo vipula matimanaH paryaya jJAna hai vaha chaha prakAra kA hai-- Rjumanogata ko jAnatA hai, pramRjumanogata ko jAnatA hai, Rjuvacanagata ko jAnatA hai, anRjuvacanagata ko jAnatA hai, RjukAyagata ko jAnatA hai aura anujukAyagata ko jAnatA hai / www. 9. dhavala pu. 13 pR. 330 // 2. cavala pu. 13 pR. 231 3. gha. pu. 6 pR. 66 ! Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnamArga/515 yathArthaM mana, vacana aura kAya kA vyApAra Rju kahalAtA hai| tathA saMzaya, viparyaya aura anadhyavasAyarUpa mana, vacana aura kAya kA vyApAra zranRju kahalAtA hai| ardhacintana yA zracintana kA nAma anavyavasAya hai / dolAyamAna jJAna kA nAma saMzaya hai / ayathArtha citA kA nAma viparyaya hai / vicAra karake jo bhula gaye haiM use bhI vaha jJAna jAnatA hai| jisakA bhaviSya meM cittavana kareMge use jAnatA hai, kyoMki atIta aura anAgata paryAyoM kA apane svarUpa se jIva meM gAyA jAnA sambhava hai / " gAthA 441-444 mana:paryayajJAnasaMga ke ho hogA hai aura saMyata manuSya hI hote haiM ataH mana:paryaya jJAnI manuSyaloka meM hI hote haiN| manuSya naraloka meM hI hote haiM, bAhara nahIM hote, kyoMki pratIta kAla meM bhI pUrva ke vairI devoM ke sambandha se bhI mAnuSottara parvata ke Age manuSyoM kA gamana nahIM hai / manaH paryaya jJAna ke viSayakSetra kA kathana gA. 455 - 456 meM kiyA jaaegaa| mana:paryayajJAna to matijJAna pUrvaka hI hotA hai, kintu avadhijJAna avadhidarzana pUrvaka hotA hai tiyakAlavisayarUvi cititaM vaTTamANa jIveNa / uju madirANaM jApadi bhUdabhavissaM ca viulamadI ||441 || gAthArtha - - vartamAna jIva ke dvArA cintyamAna trikAlaviSayaka rUpI dravya ko Rjumati manaH paryayajJAno jAnatA hai, kintu vipula-mati mana:paryayajJAnI bhUta aura bhaviSyat dravya ko bhI jAnatA hai / / 441 / / vizeSArtha Rjumati mana:paryayajJAna mana meM cintavana kiye gaye padArtha ko hI jAnatA hai, acintita padArtha ko nahIM, kintu vipulamati mana:paryaya jJAna cintita va pracintita ( jisakA bhUta meM citavana ho cukA yA bhaviSya meM cintavana hogA ) aise kAlavartI rUpI dravya ( pudgala va saMsArIjIva) 4 ko bhI jAnatA hai|" isakA vizeSa kathana gA. 448, 446 va 450 meM kiyA jaaegaa| - mana:paryayajJAna kina pradezoM se utpanna hotA hai nayA dravya mana ke zrAkAra Adi kA kathana sanvaMgaaMgasaMbhavaciNhA duSpajjade jahA oho / maraNapajjayaM ca dadhvamaraNAdo uppajjade giyamA ||442 // hivi hodi hu badhyamaNaM viyasiya aTThacchadAravivaM thA / aGgobaMgudayAdo magrakhaMdhado riyamA / / 443 / / ragoiMdiyatti saNNA tassa hatre sesaiMdiyANaM vA / vattattAbhAvAdo mAmarA pajjaM ca tattha have ||444 || 1. dha. pu. 13 pR. 240 // 2. " tI kAle punvavadariSadeva saMbaMdheraNa tri mANusuttaramelAdo pando maNusA gamaraNAbhAvAdo / " [gha.pU. 7 pR. 380] / 3. "mazApajjavarANaM madi pRthvaM neva, mohIgANaM puruSa zrohidamaNa puva" [ zra.pu. 6 pra. 29 ] | 4. "saMsArI jIva mUrta hai" [dha.pu. 13 pR. 333 / 5. dha. pu. 6 pR. 28 / Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 go. sA. jIvakANDa gAthA 442-444 gAthArtha - jisa prakAra avadhijJAna zaMkhAdi zubha cihnoM se yukta samasta praGga se utpanna hotA hai, usa prakAra mana:paryayajJAna jahA~ para dravya mana hotA hai unhIM pradezoM se utpanna hotA hai // 442|| grAGgopAGganAmakarma ke udaya se manovargaNA ke skandhoM ke dvArA hRdayasthAna meM niyama se vikasita ATha pAMkhaDI ke kamala ke zrAkAra meM dravyamana utpanna hotA hai || 443 || bhI hai| kyoMki zeSa indriyoM ke samAna dravyamana vyakta nahIM hai / mana:paryayajJAna utpanna hotA hai || 444 || usa dravyamana kI noindriya saMjJA dravyamana ke hone para hI bhAvamana tathA vizeSArtha - zaGkA - jisa prakAra avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazamagata jIvapradezoM ke saMsthAna kA (zaMkhAdi cihnoM kA ) kathana kiyA hai, usI prakAra mana:paryaya jJAnAvaraNIya karma ke kSayopazamagata jIvapradezoM ke saMsthAna kA kathana kyoM nahIM karate ? samAdhAna- nahIM, kyoMki mana:paryayajJAnAvaraNa kA kSayopazama vikasita bATa pAMDayukta kamala jaise prAkAra vAle dravyamana pradezoM meM utpanna hotA hai, usame isakA pRthagbhUta saMsthAna nahIM hotA / " mana arthAt matijJAna ke dvArA mAnasa ko arthAt manovargaNA ke skandhoM se niSpanna huI noindriya ko grahaNa karake pazcAta mana:paryayajJAna ke dvArA jAnatA hai| zaMkA- noindriya atIndriya hai, usakA matijJAna ke dvArA kaise grahaNa hotA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki IhArUpa liMga ke avalambana ke bala se atIndriya arthoM meM bhI matijJAna kI pravRtti dekhI jAtI hai| athavA mana arthAt matijJAna ke dvArA bhAnasa arthAt matijJAna ke viSaya ko grahaNa karake pazcAt manaHparyaya jJAna pravRtta hotA hai / " pravadhijJAna va mana:paryayajJAna saMjJI jIvoM ke hI hotA hai / mana sahita jIva saMjJI haiM / mana do prakAra kA hai, dravyamana va bhAvamana / unameM pudgalavipAkI aMgopAMga nAmakarma ke udaya kI apekSA rakhane vAlA dravyamana hai| tathA vIryAntarAya aura no indriyAvaraNa ( matijJAnAvaraNa) karma ke kSayoparAma rUpa zrAtmA meM jo vizuddhi utpanna hotI hai, vaha bhAvamana hai | zaGkA - jova ke navInabhava ko dhAraNa karane ke samaya hI bhAvendriyoM kI taraha bhAva mana kA bhI sattva pAyA jAtA hai, isalie jisa prakAra aparyAptakAla meM bhAvendriyoM kA sadbhAva kahA jAtA hai, usI prakAra vahA~ para bhAvamana kA sadbhAva kyoM nahIM kahA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki bAhya indriyoM ke dvArA jisake dravyamana grahaNa nahIM hotA, aise bhAva mana kA aparyApta rUpa avasthA meM astitva svIkAra kara lene para, jisakA nirUpaNa vidyamAna hai, aise dravyamana ke satra kA prasaMga aajaaegaa| isase jAnA jAtA hai ki dravya mana ke sadbhAva meM hI bhAvamana utpanna hotA hai aura mana:paryayajJAna utpanna ho sakatA hai| kintu dravyamana ke abhAva meM na to bhAvamana hotA hai aura na manaHparyavajJAna utpanna ho sakatA hai / 1. bha.pu. 12 pR. 331-332 / 6. bha.pu. 13 . 341 3. pu. 1 pR. 256 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAdhA 445-47 jJAnamAgaraNA,517 zaGkA-mana ko indriya saMjJA kyoM nahIM dI gaI ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jisa prakAra zeSa indriyoM kA vAya indriyoM se grahaNa hotA hai usa prakAra mana kA nahIM hotA, isalie mana ko indra (AtmA) kA liMga cihna) nahIM kaha sakane / / maraNapajjavaM ca pAraNaM sattasu viradesu sattaiDDhoNaM / egAvijudesu have baDdatavisiTTacaraNesu // 445 / / iMdiyaNoiMdiyajogAdi pekkhittu ujumadI hodi / riparavekkhiya viulamadI prohi cA hodi khiyameraga // 446 / / paDivAdI puraNa paDhamA appaDivAdI hu hodi biviyA hu / suddho paDhamo boho suddhataro bidiyaboho du // 447 / / gAthArtha - sAta guNasthAna vAle saMyamI ke, mAta RDiyoM meM se kisI eka Rddhi se yukta yA ekAdhika Rddhi se yukta tathA bardhamAna va viziSTa cAritra ko dhAraNa karane vAle ke manaHparyayajJAna hotA hai / / 445 / / indriya, mana aura yoga kI apekSA karake Rjumani manaHparyayajJAna hotA hai| avadhijJAna kI taraha bipulamati mana paryayajJAna inakI apekSA ke binA niyama se hotA hai / / 446 // prathama arthAt Rjumati manaHparyayajJAna pratipAtI hai| dvitIya arthAt vipulamati manaHparyayajJAna apratipAtI hai| prathamabodha (Rjumati manaHparyayajJAna) zuddha hai| dvitIya bodha arthAt vipulamati manaHparyayajAna zuddhatara hotA hai / / 447 / / vizeSArtha-"maNapajjavaNANI pamattasaMjada-ppahaDijAka khIsakasAyavIdarAga-chadamatthA ti||121|| mana:paryayajAnI jIva pramattasaMyata se lekara kSIraNakaSAya vItarAga-dyastha gUNasthAna taka hote haiM / / 12 / / paryAya aura paryAyI meM abheda kI apekSA se manaHparyayajJAna kA hI mana:paryayajJAnI rUpa se ullekha kiyA hai| pramattasaMyata, apramattasaMyata, apUrvakaraNamaMyata, anivRttivaraNasaMyata, sUkSma sAmparAya saMyata, upazAnta moha aura kSINamoha arthAt chaThe guNasthAna se bArahaveM guraNasthAna taka ina sAta guggasthAnoM meM manaHparyaya jJAnI jIva hote haiN| sayogakevalI terahave guNasthAna meM aura ayogakevalo caudahaveM muNasthAna ina do guNasthAnoM meM mAtra kevalajJAna hotA hai, vahAM para kSAyopazamika manaHparya gajAna nahIM hotaa| zaGkA-Rjuma timanaHparyayajJAna indriya, noindriya aura mana, vacana, kAya ke vyApAra kI apekSA kiye binA kyoM nahIM utpanna hotA? vipulamati to ukta sabhI kI apekSA kie binA hI hotA hai ? samAdhAna---nahIM, kyoMki manaHparyayajJAnAvaraNIya karbha ke kSayopazama kI yaha vicitratA hai|' ataH Rjumati manaHparyaya to indriyAdi kI apekSA karake hI hotA hai| 1. gha pu. 1 pR. 260-261 / 2. zra. pu. 1 pR. 366 / 3. gha. pR. 13 pR 331 / Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 / go. sA. jIvakANDa gAthA 445-447 zaGkA - Rjumati mana:paryayajJAnI mana se acintita, vacana se amukta aura abhinIta (zArIrika ceSTA ke zraviSayabhUta) artha ko kyoM nahIM jAnatA ? samAdhAna- nahIM jAnatA, kyoMki usake viziSTa kSayopazama kA prabhAva hai|" Rjumati mana:paryayajJAnI anvintita anukta aura abhinIta artha ko nahIM jAna sakatA, isalie Rjumatimana:paryayajJAna ko mana, bacana va kAya ke vyApAra kI apekSA karanI par3atI hai / kintu vipulamatimana:paryayajJAnI pracintita artha ko bhI jAnatA hai (go. jI. gA. 438) ataH use indriya, no indriya aura yoga kI apekSA nahIM karanI pdd'tii| zaMkA- yaha jJAna mana sambandha se hotA hai ataH ise matijJAna hone kA prasaGga AtA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki mana:paryaya jJAna meM mana kI apekSA mAtra hai / yadyapi vaha kevala kSayopazama zakti se apanA kArya karatA hai, to bhI kevala sva aura para ke mana kI apekSA usakA vyavahAra kiyA jAtA hai| jaise --' AkAza meM candramA ko dekho' yahA~ AkAza kI apekSA mAtra hone se aisA vyavahAra kiyA gayA hai| arthAt yahA~ mana kI apekSA mAtra hai| dUsaroM ke mana meM avasthita artha ko yaha jAnatA hai, itanI mAtra yahA~ mana kI apekSA hai / "vizuddhyapratipAtAbhyAM tadvizeSaH // 24 // vizuddhi aura apratipAta kI apekSA Rjumati aura vipulamati ina donoM mana:paryayajJAnoM meM antara hai / hai, kintu vipulamati mana:paryayajJAna vizuddhatara aura pratipAtI hai| ataH Rjumati kama vizuddha aura pratipAtI upazAnta mana:paryayajJAnAvaraNa karma kA kSayopazama hone para grAtmA meM jo nirmalatA AtI hai, vaha vizuddhi hai| girane kA nAma pratipAta hai aura nahIM giranA zrapratipAta hai| kapAya jIva kA cAritramohanIya ke udaya se saMyama - zikhara chUTa jAtA hai jisase pratipAta hotA hai aura kSINakaSAya jIva ke patana kA kAraNa na hone se pratipAta nahIM hotA / ina donoM kI apekSA Rjumati aura vipulamati meM bheda hai| Rjumati se vipulamati dravya, kSetra, kAla aura bhAtra kI apekSA vizuddhatara hai / uttarottara sukSma dravya ko viSaya karanevAlA hone se hI vizuddhi jAna lenI cAhie, kyoMki inakA uttarottara prakRSTa kSayopazama pAyA jAtA hai, isalie Rjumati se vipulamati meM vizuddhi adhika hai / * pratipAta kI apekSA bhI vipulamati viziSTa hai, kyoMki isake svAmiyoM ke pravarddhamAna cAritra pAyA jAtA hai / parantu Rjumati pratipAtI hai, kyoMki isake svAmiyoM ke kaSAya ke udaya se ghaTatA huA ( hIyamAna) cAritra pAyA jAtA hai / * aisA niyama hai ki vipulamati mana:paryayajJAna usI ke hotA hai jo tadbhava mokSagAmI hote hue bhI kSapakakSaNI para car3hatA hai, kintu Rjumati mana:paryayajJAna ke lie aisA koI niyama nahIM hai| vaha tadbhavamokSagAmI ke bhI ho sakatA hai aura anya ke bhI ho sakatA hai| isI prakAra jo kSapaka zreNI 1. pa. pu. pR. 63 / 2. sarvArthasiddhi a. 1 sU. 6 / 3. ta.sU.a. 1 / 4. va 5, sarvArthasiddhi . 1 lU. 24 / Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 44-443 jJAnamArgA /516 para car3hatA hai usake bhI ho makatA hai aura jo kSapaka zreNI para nahIM car3hakara upazamazreNI para car3hatA hai yA nahIM bhI car3hatA hai usake bhI ho sakatA hai| isa prakAra Rz2amati manaHparyaya jJAna aura vipula mati manaHparyayajJAna kA paraspara vizuddhi va pratipAta kI apekSA kathana kiyA gyaa| paramaraNasiTriyamaH IhAmaviraNA ujadriyaM lahiya / pacchA paccakkheraga ya ujumadiraNA jANade riNayamA // 448 / / citiyacitiyaM vA addha citiyamayabheyagayaM / prohi vA viulamadI lahiUraNa vijAragae pacchA / / 446 / / gAthArtha-dUsare ke mana meM Rju sthita artha ko IhA matijJAna ke dvArA grahaNa karake pIche Rjumati manaHparyayajJAna ke dvArA niyama se pratyakSa jAnatA hai / / 448 // cintita, acintita, arghacintita ityAdi aneka bhedoM se yukta padArtha ko grahaNa karake pazcAt vipulamati manaHparyayajJAna avadhijJAnabat pratyakSa jAnatA hai / / 446 / / vizeSArtha- matijJAna ke dvArA dUsaroM ke mAnasa (mana meM utpanna hue cihna) ko grahaNa karake hI manaHparyayajJAna ke dvArA mana meM sthita artha ko jAnatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai|' mana arthAt matijJAna ke dvArA mAnasa ko arthAt manovargaNA ke skandhoM se niSpanna huI noindriya ko grahaNa karake pazcAt manaHparyayajJAna ke dvArA jAnatA hai| zaGkA * noindriya atIndriya hai, usakA matijJAna ke dvArA kaise grahaNa hotA hai ? samAdhAna--nahIM, kyoMki IhArUpa liMga ke avalambana ke bala se atIndriya arthoM meM bhI matijJAna kI pravRtti dekhI jAtI hai| athavA mana arthAt matijJAna ke dvArA mAnasa arthAt matijJAna ke viSaya ko grahaNa karake pazcAt manaHparyayajJAna pravRtta hotA hai, aisA kathana karanA caahie|' Rjumati manaHparyayajJAna cintita artha ko bhI jAnatA hai, kintu vipulamati jJAna cintita, acintita aura ardhacintita artha ko bhI jAnatA hai| paitAlIsa lAkha yojana ke bhItara vidyamAna cintita, ardhacintita va acintita artha ko pratyakSa jAnatA hai|' isakA vizeSa kathana gAthA 438 ke vizeSArtha meM kiyA jA cukA hai| 1. "madiraNAgeNa pati maNaM ghelUgA cetra bhAgapajjavaNANaNa maraNammiTTidapratye jAgadi ti magidaM hodi / " [gha.pu.13 pR. 33.2 / 2. "maNeza madiragANega, mAgAsaM goidiyamaNovaggaNaskhaMghariNattidaM. paDibidaittA ghettaNa pacchA maraNa pajjavaraNAroNa jAgAdi / goidiyamadidiyaM kAdha madiragANegA gheNpade ? Na, IhAligAva bhabalega adidiesa ni pratyesu bulidaMsagAdo / athavA maNeraNa madimAANegA mAga.saM madinAgaviNyaM paDhividaittA tavalaMbhiya pacchA maNapajjavaNANaM payadi tti vattavvaM / " [va.pu. 13 pR. 341] / 3. "kita bittiyaciti yamaddhacitiya ca jANadi'' [dha.pu.13 4 326] / 4. "ghitima-praciniya-aciMtiyavasthANaM paga dAlIma joyazAsakkhadhmanare baTTamAraNArA japaccalegA paricchiti kRrAI" [ja.pa.pu. 1.43] / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 / go. sA. jIvakANDa gayA 450-451 davyaM khettaM kAlaM bhAvaM paDi jIvalakkhiyaM rUci / juvilamado jAradi avaravaraM majjhimaM ca tahA // 450 // gAthArtha - Rjumati mana:paryayajJAna va tripulamati mana:paryayajJAna jIva ke dvArA lakSita kiye gaye jaghanya, madhyama va utkRSTa rUpo ( saMsArI jIva pudgala ) ko dravya, kSetra, kAla aura bhAva kI maryAdA ke anusAra jAnatA hai / / 450 / / vizeSArtha - yaha jJAna mana:paryaya jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hotA hai| kSAyopazamika bhAva meM dezaghAtiyA spardhakoM kA udaya rahatA hai| dezaghAtiyA spardhakoM ke anubhAga ke kAraNa hI Rjumati mana paThAna va vilapatinajI cintita rUpI padArtha ko dravya, kSetra kAla va bhAva kI maryAdA lekara jAnatA hai / jitanA kSayopazama hogA usake anusAra hI sthUla yA sUkSma dravya ko nikaTavartI yA dUrasthita artha ko honAdhika kAla kI maryAdA ke andara ke dravya ko tathA alpa va bahuta bhAvoM ko jAnatA hai / matijJAna athavA zrutajJAna se mana, vacana va kAya ke bhedoM ko jAnakara pIche vahA~ sthita arthaM ko pratyakSa se jAnane vAle mana:paryaya jJAnI kA viSaya dravya-kSetra - kAla va bhAva ke bheda se cAra prakAra kA hai / ' zaGkA - jIva murta hai yataH yaha mUrta artha ko jAnanevAle avadhijJAna se nIce ke mana:paryayajJAna ke dvArA kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki saMsArI jIva mUrta ATha karmoM ke dvArA anAdikAlIna bandhana se baddha hai, isalie vaha amUrta nahIM ho sakatA / * "rUpiNaH pudgalAH || isa sUtra se gudgala dravya kA mUrta honA siddha hai / zrataH mana:paryaya jJAnI saMsArI jIva aura pudgala donoM rUpI dravyoM ko jAnatA hai| mana:paryayajJAna kA viSaya dravya-kSetrakAla-bhAva ke bheda se cAra prakAra kA hai| unameM se pratyeka jaghanya, utkRSTa va ajaghanya anutkRSTa ( madhyama yA tadvyatirikta) pramANa bAlA hai / 'jIva lakkhiya' gAthA meM isa pada ke dvArA yaha kahA gayA hai ki mana:paryayajJAna kA viSaya vahI rUpI dravya ho sakatA hai jo jIva ke dvArA cintita ho / Rjumati mana:paryayajJAna kA jaghanya aura utkRSTa dravya pramA pravaraM davvamudAliyasarIrasthijjiNNAsamayabaddha N tu / afbiyarigajjaNNaM ukkastaM ujumadirusa have ||451 // 1. "madigaNe vA mudaNANeA vA maga vaci kAya bhedaM gAe pacchAttatthaTTidamatyaM pacatrastreNa jANaM tasla mahAyajjavaraNAgaNassa dava- vetta-kAla- bhAvabhe visa caubviho / " [ghavala pu. 6 pR. 63] 2. dhavala pu. 13 pR. 333 / 3. ta. sU. a. 5 / Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA '451 jJAnamArgaNA/521 gAthArtha-audArika zarIra kI eka samaya saMbaMdhI nirjarA kA pramANa Rjumati kA javanya dravya hai tathA utkRSTa cakSurindriya kI nirjarApramAraNa dravya hai / / 451 / / vizeSArtha dravya kI apekSA vaha jaghanya se anantAnanta visrasopacaya se sambandha rakhanevAle praudAriva zarIra ke eka samaya meM nirjarA ko prApta hone vAle dravya ko jAnatA hai aura utkRSTa rUpa se eka samaya meM hone vAle indriya ke nirjarA ko prApta hone vAle dravya ko jAnatA hai| ina utkRSTa aura jaghanya ke madhyama ke jitane dravya vikalpa haiM unheM ajaghanyAnutkRSTa Rjumati manaHparyaya jJAnI jAnatA hai / RjumatimanaHparyayajJAna jaghanya se eka samaya sambandhI audArika zarIra ko nirjarA ko jAnatA hai| zaDA-vaha prIdArika zarIra kI nirjarA jaghanya, utkRSTa aura tadvyatirikta ke bheda se tIna prakAra kI hai| unameM se kisa nirjarA ko vaha jAnatA hai ? samAdhAna -tadvyatirikta audArika zarIra kI nirjarA ko jAnatA hai, kyoMki yahAM sAmAnya nirdeza hai| naka jJAna umArga se va rAma gahandhI indriya nirjarA ko jAnatA hai / / zaGkA-praudArika-zarIra-nirjarA aura indriya-nirjarA ke bIca koI bheda nahIM hai. kyoMki, indriyoM se bhinna audArika zarIra kA abhAva hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yahA~ saba indriyoM kA grahaNa nahIM hai| zaGkA-phira kaunasI indriya kA grahaNa hai ? samAdhAna - cakSurindriya kA grahaNa hai, kyoMki vaha zeSa indriyoM kI apekSA alpa pramANa rUpa hai va apane prArambhaka pudgaloM kI zlakSNatA arthAt sUkSmatA se bhI yukta hai / zaGkA-ghANa aura zrotra indriya kI apekSA cakSurindriya ke vizAlatA dekhI jAtI hai ? samAdhAna -aisA nahIM hai, kyoMki cakSugolaka ke madhya meM sthita masUra ke prAkAra vAle tArA ko cakSurindriya svIkAra kiyA hai| zaGkA-cakSurindriya nirjarA bhI jaghanya, utkRSTa aura tadvyatirikta ke bheda se tIna prakAra hai, unameM kaunasI nirjarA kA grahaNa hai ? samAdhAna-tadvyatirikta nirjarA kA grahaNa hai, kyoMki usakA sAmAnya nirdeza hai| jaghanya va utkRSTa dravya ke madhyama dravyavikalpoM ko tadvyatirikta Rjumati manaHparyayajJAnI jAnatA hai / 1. pa. pu. 13 pR. 337 / 2. .pu. 6 pR. 63 / 3. gha.pu. 6 pR. 64 / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522/go. sA. jIvakANDa gAthA 452-455 vipulamati manaHparyayajJAna ke dravya kA pramANa maNadhvavAgaNAragamagaMtimabhAgerA ujugaukkassaM / khaMDidamettaM hodi hu viulamadissAvaraM dadhvaM // 452 // aSTuNDaM kammAraNaM samayapavaddha vivissasovacayam / dhuvahArerigagivAraM bhajide vidiyaM have davyaM // 453 // tavidiyaM kappAraNamasaMkhejjANaM ca samayasaMkhasamaM / dhuvahAreNavaharide hodi hu ukkassayaM datvaM // 454 // gAthArtha --manodravya vargaNA ke anantaveM bhAga se RjumatijJAna ke utkRSTa dravya ko khaNDita karane para vipulamati jJAna ke jaghanya dravya kA pramANa prApta hotA hai / / 452 // vinasopacayarahita aSTakarmoM ke samayaprabaddha ko eka bAra dhra bahAra kA bhAga dene para dvitIya dravya vikalpa hotA hai / / 453 / / vipulamati ke dvitIya dravya meM asaMkhyAtakalpoM ke samaya pramANa bAra vabhAgAhAra kA bhAma dene se utkRta nAma kA prabhAva hotA hai :1454 / / vizeSArtha--vipulamati manaHparyayajJAna jaghanya dravya kI apekSA eka samayarUpa indriyanirjarA ko jAnatA hai| ___ zaGkA--RjumatijJAna kA utkRSTa dravya hI usase bahuta zreSTha vipulamati kA viSaya kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki ananta vikalpa rUpa gharindriya kI ajaghanyAnutkRSTa nirjarA ke Rjumati dvArA viSaya kiye gae utkRSTa dravya kI apekSA usake yogya hAni ko prApta eka samayarUpa indriyanirjarA kA dravya vipulamati kA jaghanya yA prathama] viSaya mAnA gayA hai| arthAt vipulamati ke jaghanya dravya kA pramANa hotA hai| [vipulamatijJAna ke viSayabhUta] utkRSTa dravya ke jJApanArtha usake yogya asaMkhyAta kalpoM ke samayoM bo zalAkArUpa se sthApita karake manodravya vargaNA ke anantabhAga kA viralana kara vinasopacaya rahita va pAThakoM se sambaddha ajaghanyAnutkRSTa ema.samayabaddha ko samakhaNDa karake dene para unameM eka khaNDa dravya kA dvitIya vikalpa hotA hai| isa samaya zalAkArAzi meM se eka kama karanA caahie| isa prakAra isa vidhAna se zalAkArAzi samApta hone taka lejAnA caahie| inameM antima dravyavikalpa ko utkRSTa tripalamati jAnatA hai| jaghanya praura utkRSTa dravya ke madhyamavikalpoM ko tavyatirikta vipulamati jAnatA hai / yahA~ 'manodravya vargaNA kA anantavA bhAga' dhra vahAra hai| va jugati ya vipulamati nAna ke viSayabhUta kSetra kA pramANa gAuyapudhattamavaraM ukkarasaM hodi joyaNapudhattaM / biulamadissa ya abaraM tassa pudhattaM varaM khu paraloyaM // 455 / / 1. gha.pU. 6 66-67 / 2. pra.pu. 6 pR. 67 / Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 456 zAnamArgaNA/523 garaloetti ya vayaNaM vikkhaMbhariNayAmayaM Na vassa / jamhA taggharagapavaraM maraNapajjavakhettamuddiTTa // 456 // gAthArtha Rjumati manaHparyayajJAna viSayaka jaghanya kSetra kosa pRthaktva aura utkRSTa kSetra yojanapRthaktva hai / vipulamati kA jaghanyakSetra yojana pRthaktva tathA utkRSTa kSetra manuSyaloka pramANa hai // 455 / / 'naraloka' yaha vacana viSkambha arthAt sUciThyAsa kA niyAyaka hai na ki vRttAkAra (paridhipa naraloka kA / syoMki mana paryayajJAna kA vaha ghanapratara rUpa kSetra vAhA gayA hai // 456 / / vizeSArtha kSetra kI apekSA Rjumati manaHparyayajJAna jaghanya se gavyUti pRthaktva pramANa kSetra ko aura utkarSa se yojana pRthaktva ke bhItara kI bAta jAnatA hai, bAhara krI nahIM / ' jaghanya va utkRSTa kSetra ke madhyama vikalpoM ko tadvyatirikta-Rjumati manaHparyayajJAnI jAnatA hai / do hajAra dhanuSa kI eka gabyUti (kosa) hotI hai| usako ATha se guNita karane para ganyUti pRthaktva hotA hai| isake ghanapramANa kSetra ko Rjumati manaHparyayajJAnI jaghanya se jAnatA hai / zaGkA-pravadhijJAna kA jaghanyakSetra aMgula ke asaMkhyAta bhAga pramANa kahA hai aura usakA kAla pAvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| parantu avadhijJAna se alpatara isa jJAna kA jaghanya kSetra gavyUti pRthaktva kahA hai aura kAla do-tIna bhavagrahaNa pramANa kahA hai, yaha kaise bana sakatA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki donoM jJAna bhinna-bhinna jAti bAle haiN| adhijJAna saMyata va asaMyata sambandhI hai, parantu mana:paryayajJAna saMyata sambandhI hI hai| isase inakI pRthaka-pRthaka jAti jAnI jAtI hai| isalie donoM jJAnoM meM viSaya kI apekSA samAnatA nahIM hai| dUsare, jisa prakAra cakSu indriya rasAdi ko chor3a kara rUpa ko hI jAnatI hai, usI prakAra manaHparyaya jJAna bhI bhavaviSayaka samasta arthaparyAyoM ke binA yataH bhava-saMjJaka do-tIna vyaJjana paryAyoM ko hI jAnatA hai, isalie vaha avadhijJAna ke samAna nahIM hai| bahuta kAla ke dvArA niSpanna hue sAta-pATha bhavagrahaNa kA yaha aparicchedaka hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki azeSa arthaparyAyoM ko nahIM viSaya karanevAle aura bhavasaMjJaka vyaJjana paryAyoM ko viSama karanevAle usa jJAna kI bahuta samayoM se niSpanna hue bhavoM meM pravRtti mAnane meM koI virodha nahIM paataa| pAThahajAra dhanuSoM kA eka yojana hotA hai| use pATha se guNita karane para yojana pRthaktva ke bhItara dhanuSoM kA pramANa hotA hai| inakA ghana RjumatimanaHparyaya jJAna kA utkRSTa kSetra hotA vipulamati manaHparyayajJAna kSetra kI apekSA jaghanya se yojana pRthaktva pramANa kSetra ko jAnatA hai| Rjamati kA utkRSTa kSetra aura vipUlamati kA jaghanya kSetra samAna nahIM hai, kyoMki yojana pRthaktva meM aneka bheda dekhe jAte haiM 13 utkarSa se mAnuSottara zala ke bhItara jAnatA hai bAhara nahIM jAnatA / 1. gha.pu. 13 pR. 338; ma.vaM.pu. 1 pR. 25, sarvArthasiddhi 1/23 / gha.pu. 6 pR. 651 2 dhapu 13 pR. 336 / 3. zra.pu. 13 pR. 343 sUtra 76-77, ma. pu. 1 pR. 26 / 4. dha.pu. 6 pR. 67 / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 mo. sA. jIvakANDa gAthA 455-456 mAnuSottara zaila yahA~ upalakSaNabhUta hai, vAstavika nahIM hai| isalie maiMtAlIsa lAkha yojana kSetra ke bhItara sthita jIvoM kI cintA ke viSayabhUta trikAlagocara padArtha ko vaha jAnatA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai| isase mAnuSottara zaila ke bAhara bhI apane viSayabhUta kSetra ke bhItara sthita hokara vicAra karane vAle devoM aura tiryacoM ko cintA ke viSayabhUta artha ko bhI vipulamati manaHparyayajJAna jAnatA hai / kitane hI prAcArya mAnuSottara zaila ke bhItara hI jAnatA hai, aisA kahate haiN| unake abhiprAyAnusAra mAnuSottara zaila se bAhara ke padArthoM kA jJAna nahIM hotaa| mAnuSottara zaina ke bhItara sthita hokara cintita artha ko jAnatA hai, aisA bhI kitane hI prAcArya kahate haiN| unake abhiprAyAnusAra loka ke anta meM sthita artha ko bhI pratyakSa jAnatA hai| kintu donoM hI artha ThIka nahIM haiM, kyoMki tadanusAra apane jJAnarUpI puSpadala ke bhItara Aye hue dravya kA anavagama bana nahIM sakatA / manaHparyapajJAna mAnuSottara zaila ke dvArA roka diyA jAtA hai, yaha to kucha sambhava hai nahIM, kyoMki svataMtra hone se vyavadhAna se hiTa DAsAna kI patti meM bAdhA kA honA sambhava nahIM hai| dUsare, loka ke anta meM sthita artha ko jAnane vAlA yaha jJAna vahA~ sthita citta ko nahIM jAne, yaha bhI nahIM ho sakatA, kyoMki apane kSetra ke bhItara sthita apane viSayabhUta artha kA anavagama bana nahIM sktaa| parantu aisA sambhava nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para kSetra ke pramANa kI prarUpaNA niSphala ThaharatI hai / isalie paitAlIsa lAkha yojana ke bhItara sthita hokara cintavana karane vAle jIvoM ke dvArA vicAryamAraNa dravya yadi manaHparyayajJAna kI prabhA se avaSTabdha kSetra ke bhItara hotA hai to jAnatA hai, anyathA nahIM jAnatA / utkarSa se vipulamati mAnuSottara parvata ke bhItara kI bAta jAnatA hai bAhara kI nhiiN| tAtparya yaha ki paitAlIsa lAkha yojana dhanapratara ko jAnatA hai| AkAzazreNI kI eka zreNI krama se hI jAnatA hai, aisA kitane hI prAcArya kahate haiM kintu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA mAnane para deva, mamuSya evaM vidyAdharAdikoM meM vipulamati mana:parthayajJAna kI pravRtti na ho sakane kA prasaMga aajaaegaa| mAnuSakSetra ke bhItara sthita saba mUrta dravyoM ko jAnatA hai, usase vAhya kSetra meM nahIM, aisA koI prAcArya kahate haiN| kintu vaha bhI ghaTita nahIM hotA, kyoMki aisA svIkAra karane para mAnupottara parvata ke samIpa sthita hokara bAhya dizA meM upayoga karane vAle ke jJAna kI utpani na ho sakane kA prasaMga hogaa| yadi kahA jAya ki ukta prasaMga pAtA hai to Ane dIjiye, so aisA bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usake utpanna na ho sakane kA koI kAraNa nahIM hai / kSayopazama kA abhAva, so kAraNa to hai nahIM, kyoMki usake binA mAnupottara parvata ke abhyantara dizAviSayaka jJAna kI utpatti bhI ghaTita nahIM hotii| ata: kSayogazama kA astitva middha hai| mAnuSottara parvata se vyavahita hone ke kAraNa parabhAga meM sthita padArthoM meM jAna kI utpatti na ho, yaha bhI nahIM ho sakatA, kyoMki asaMkhyAta pratIta va anAgata paryAyoM meM vyApAra karanevAle tathA abhyantara dizA meM parvatAdikoM se vyavahita padArthoM ko bhI jAnanevAle mana:: paryavajJAnI ke anindriya pratyakSa kA mAnuSonara parvata se anighAta ho nahIM sktaa| mAnuSottara parvata 1. dha.pR. 13 pR. 343 / 2. gha. pu. 13 pR. 343-344 // Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 457-458 jJAnamArgaNA/525 ke bhItara yaha vacana kSetra kA niyAmaka nahIM hai, kintu mAnuSottara parvata ke bhItara painAlIsa sAkha yojanoM kA niyAmaka hai, kyoMki, vipulamati manaHparyayajJAna ke udyota sahita kSetra ko ghanAkAra se sthApita karane para paMtAlIsa lAkha yojana hI hotA hai| Rjumati va vipulamati viSayaka kAla kA kapana dugatigabhavA hu pravaraM sattabhavA havaMti ukkassaM / aDaNavabhavA hu avaramasaMkhejja viulaukkassaM // 457 / / gAthArtha - Rjumati viSayaka jaghanya kAla do tIna bhava aura utkRSTa sAta pATha bhava pramANa hai| vipulamati viSayaka prATa nau bhava jaghanya kAla hai aura utkRSTa kAla asaMkhyAta bhava haiM // 457 / / vizeSArtha--Rjumati manaHparyayajJAna kAla kI apekSA jaghanya se do tIna bhavoM ko jAnatA hai / 165 // zaMkA-yadi do hI bhavoM ko jAnatA hai to tIna bhavoM ko nahIM jAna sakatA, aura yadi tIna ko jAnatA hai to do ko nahIM jAnatA, kyoMki tIna ko do rUpa mAnane meM virodha pAtA hai| samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki vaha vartamAna bhava ke binA do bhavoM ko aura vartamAna ke sAtha tIna bhavoM ko jAnatA hai, isalie do aura tIna bhava kahe gae haiN| prakRpti-anuyogadvAra meM kahA hai ki utkarSa se sAta aura pATha bhavoM ko jAnatA hai / / 66 / / yahA~ para bhI vartamAna bhava ke binA mAtu bhavoM ko, anyathA pAra bhavoM ko jAnatA hai / aniyatakAla rUpa bhavagrahamA kA nirdeza hone se yahA~ kAla kA niyama nahIM hai, aimA jAnanA cAhiye jaghanya aura utkRSTa kAla ke madhyama vikalpoM ko tad vyatirikta Rjumati manaHparyaya jJAna jAnatA hai| kRti evaM prakRti anuyogadvAra meM bhI kahA hai ki vipulamati manaHparyayajJAna kAla kI apekSA jaghanya se sAta-pATha bhavagrahaNa ko aura utkarSa se asaMkhyAta bhavagrahaNa ko jAnatA hai / itane kAla ke jIvoM kI gati, prAgati, mukta, kRta aura pratisevita artha ko pratyakSa jAnatA hai. yaha ukta kathana kA tAtparya hai / parantu vipulamati ke jaghanya kAla ke viSaya meM ina donoM (kRti evaM prakRti) anuyogadvAroM se bhinna kathana isa gAthA meM kiyA gayA hai| manaH paryagajJAna ke viSayabhUna bhAyoM kA kathana prAvalipasaMkhabhAgaM avaraM ca varaM ca varamasaMkhaguNaM / tatto asaMkhaguriNadaM asaMkhalogaM tu viulamadI / / 458 / / gAthArtha---bhAva kI apekSA Rjumati kA jaghanya va utkRSTa viSaya prAvalI ke bhAga pramANa - - 1. dha. pR 1 pR. 67-68 / 2. dha, pR. 13 gR. 338: pa. pu. . 651 3. gha. pu. 6 pR. 65 / 4. dha. pu 6 pR. 65-66, pu. 13 pR. 342 sUtra 74 / 5. 4. pu. 13 pR. 342 sUtra 75 / Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 / go. sA. jIvakANDa gAyA 456-460 bhAvoM kI saMkhyA hai, jaghanya se utkRSTa prasaMkhyAta guNA hai| vipulamati kA jananya bhAva viSayaka pramANa, Rjumati ke utkRSTa se asaMkhyAtaguNI hai| aura utkRSTa prasaMkhyAta loka pramANa hai || 458 / / vizeSArtha - jaghanya va utkRSTa Rjumati mana:paryayajJAna bhAva ko apekSA jaghanya va utkRSTa dravyoM meM apane-apane yogya asaMkhyAta vartamAna paryAyoM ko jAnatA hai / " tripulamati jJAna bhAva kI apekSA jo-jo dravyajJAtA haiM una-unakI vartamAna asaMkhyAta padArthoM ko jAnatA hai / madantaM karma khANaM / jAdi idi masyapajjavalANaM kahivaM samAse ||456 || gAthArtha - madhyama dravya kSetra kAla aura bhAva ko madhyama mana:paryaya jJAna jAnatA hai / isa prakAra mana:paryayajJAna kA saMkSepa se kathana kiyA gayA // 456 // vizeSArthaM jaghanya se adhika aura utkRSTa se kama vaha madhyama hotA hai usako hI prajaghanya anutkRSTa athavA tadvyatirikta bhI kahate haiM / jaghanya aura utkRSTa to eka-eka hI prakAra kA hotA hai, kintu madhyama ke aneka bheda hote haiN| Rjumati mana:paryaya jJAna va vipulamati mana:paryayajJAna kA, dravya-kSetra va kAla kI apekSA kathana karate hue madhyama dravya kSetra kAla kA bhI kathana ho cukA hai| vahA~ para dekha lenA cAhie / kevalajJAna saMpuSNaM tu samagaM kevalamasavatta sambabhAvagayaM / loyAloyavitimiraM kevala pANaM mudavaM / / 460|| gAthArtha - jo jJAna sampUrNa hai samagra hai, kevala hai, sapatnarahita hai, sarvapadArthagata hai, lokAloka meM andhakAra - rahita hai, usako kevalajJAna jAnanA cAhie || 460 / / a vizeSArtha "taM ca kevalaNANaM sagalaM, saMpuSNaM prasavataM * // 1 // grarthAt vaha kevalajJAna sakala hai, sampUrNa hai aura asapatna hai / akhaNDa hone se baha sakala hai / zaGkara- yaha prakhaNDa kaise hai ? samAdhAna - samasta bAhya artho meM pravRtti nahIM hone para jJAna meM khaNDapanA zrAtA hai, vaha isa jJAna meM saMbhava nahIM hai, kyoMki isa jJAna ke viSaya trikAlagocara azeSa bAhya padArtha haiN| athavA dravya, guNa aura paryAyoM ke bheda kA jJAna anyathA nahIM bana sakane ke kAraNa jinakA astitva nizcita hai, aise jJAna ke avayavoM kA nAma kalA hai; ina kalAoMoM ke sAtha vaha avasthita rahatA hai isalie sakala hai / 'mam' kA artha samyak hai, samyak arthAt paraspara parihAra lakSaNa virodha ke 1. dha. pu. 9 pR. 65 / 2. dha. pu. pU. 66 / 3. va. pu. 1. 260. 166 prA. paM. saM. a. 1 mA 126 4. bha. pu. 13 pR. 345 5. gha. pu. 13 pR. 345 / Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 461-462 jAna mAgaMlA / 527 hone para bhI, sahAnavasthAna lakSaNa virodha ke na hone se cUMki yaha ananta darzana, ananta vIrya, virati (caritra) evaM kSAyika samyaktva Adi zrananta guNoM se pUrNa hai, isalie ise sampUrNa kahA jAtA hai| vaha sakala guNoM kA nidhAna hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / ' sapatna' kA artha zatru hai, kevalajJAna ke zatru ghAtiyA karma haiN| ve isake nahIM rahe haiM, isalie kevalajJAna asapatna hai / usane apane pratipakSI ghAticatuSka kA samUla nAza kara diyA hai, yaha ukta kathana kA tAtparya hai / " kevalajJAna asahAya hai, kyoMki vaha indriya, prakAza aura manaskAra kI apekSA se rahita hai / zaGkA - kevalajJAna AtmA kI sahAyatA se hotA hai, isalie use kevala ( asahAya ) nahIM kaha sakate haiM ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jJAna se bhinna AtmA nahIM pAyA jAtA isalie kevalajJAna ko kevala (a) kahane meM koI nahIM hai| zaGkA - kevalajJAna artha kI sahAyatA lekara pravRtta hotA hai isalie usako kevala (asahAya } nahIM kaha sakate haiN| samAdhAna- -nahIM, kyoMki naSTa hue pratIta arthoM meM aura anutpanna hue anAgata arthoM meM bhI kevalajJAna kI pravRtti pAI jAtI hai, isalie kevalajJAna artha kI sahAyatA se hotA hai, yaha nahIM kahA jA sakatA hai / zaGkA - yadi vinaSTa aura anutpanna rUpa se grasat padArthoM meM kevalajJAna kI pravRtti hotI hai to kharaviSANa meM bhI usakI pravRtti hoyo ? samAdhAna nahIM, kyoMki kharavipAraNa kA jisa prakAra vartamAna meM satya nahIM pAyA jAtA hai, usI prakAra usakA vartamAna meM bhRtazakti aura bhaviSyatzakti rUpa se bhI sattra nahIM pAyA jAtA hai| arthAt jaise vartamAna padArtha meM usakI atIta paryAyeM, jo pahale ho cukI haiN| bhUtazaktirUpa se vidyamAna haiM aura anAgata paryAyeM, jo Age hone vAlI haiM bhaviSyatzakti rUpa se vidyamAna haiM, usa taraha kharaviSANa ( gadhe kA sIMga) yadi pahale kabhI ho cukA hotA to bhUtazaktirUpa se usakI sattA kisI padArtha meM vidyamAna hotI, tathaiva vaha Age hone vAlA hotA to bhaviSyatzaktirUpa se usakI sattA kisI padArtha meM vidyamAna rahatI, kintu kharaviSANa na to kabhI huA aura na kabhI hogaa| ataH usameM kevalajJAna kI pravRtti nahIM hotI hai / jJAnamAgaMgA meM jIvasaMkhyA kA nirUpaNA dugamivasudohA pallAsaMkhejjayA hu maraNapajjA | saMkhejjA kevaligo siddhAdo hoMti pratiriktA // 461 || hirahidA tiriktA madiNANizrasaMkhabhAgagA maNunA / saMkhejjA hu tadUNA madiraNAraNI zrahiparimANaM // / 462 / / 1. dha. pu. 13. 345-346 / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5.28/gI. sA. jIvakANDa 1 pallA saMkhaghaNaM gula hada se Thitirikta-gavivibhaGgajudA parasahidA kiMcUraNA cadugadivebhaGga - parimANam ||463 || saNArA si-paMcaya parihINI savvAjIvarAsI hu / mabisuvaNArI patteyaM hodi parimANaM ||464 // 1 gAthArtha - cAroM (nArakI, tiryana, manuSya aura deva ) gati sambandhI matijJAniyoM aura zrutajJAniyoM kA pramANa patya ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| mana:paryaya jJAnavAle saMkhyAta hai, kevalI (kevalajJAnI) siddhoM se kucha adhika haiM || 461|| avadhijJAna rahita tiryaMca, tathA matijJAniyoM kI saMkhyA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa avadhijJAna rahita saMkhyAta manuSya ina donoM rAziyoM ko matijJAniyoM kI saMkhyA meM se kama karane para zeSa avadhijJAniyoM kA pramANa hai / / 462 // palya ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita ghanAMgula pramANa jagazreNiyAM, itane vibhaMgajJAnI tithaMca haiM; tathA vibhaMgajJAnI manuSya tathA deva nArakI samyaraSTiyoM se rahita zeSa saba deva va nArakI; yaha caturgati sambandhI saba vibhaMgajJAniyoM kI saMkhyA hai || 463 || sarva jIvarAzi meM se pA~ca samyagjJAniyoM kI saMkhyA kama karane para kumati va kuzruta jJAniyoM kA pramANa hotA hai ||464|| gAthA 463-464 vizeSArtha - AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA zrAvalI meM bhAga dene para jo labdha prAve vaha arthAt AvalI kA prasaMkhyAtavA~ bhAga prasaMyata samyagdRSTi jIvoM ke pramANa ke nikAlane ke viSaya meM avahArakAla kA pramANa hotA hai / yaha kAla bhI antarmuhUrta pramANa hai| yaha asaMyata samyagdRSTiyoM kA odha avahArakAla hI matijJAnI aura zrutajJAnI jIvoM kA avahAra kAla hai| isa avahAra kAla ( zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa antarmuhUrta) se patya ko bhAga dene para matijJAnI aura zrutajJAniyoM kA prasAraNa prApta hotA hai / isa avahAra kAla ko prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha Ave use usI pravahAra kAla meM milA dene para avadhijJAniyoM kA avahAra kAla hotA hai / isa avahAra kAla se patyopama ko bhAjita karane para avadhijJAniyoM-asaMyata samyaktvI kA pramANa prApta hotA haiM / avadhijJAnI saMyatAsaMyata avadhijJAnI asaMyata samyavizvayoM ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI haiM / [ kyoMki avadhijJAnI asaMyata samyaktvI ke avahAra kAla se avadhijJAnI saMyatAsaMyata kA avahAra kAla asaMkhyAtaguNA batAyA hai| (dha. 3/336-40 ) ] avadhijJAnI pramattasaMyata aura apramattasaMyata jIva apanI-apanI rAzi ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra haiM, kintu ve itane hI hote haiM yaha spaSTa nahIM jAnA jAtA hai, kyoMki vartamAna kAla meM isa prakAra kA guru kA upadeza nahIM pAyA jAtA hai / itanA vizeSa hai ki avadhijJAnI upazAmaka caudaha ghora kSapaka aTThAIsa hote haiM / ' mana:paryayajJAnI saMkhyAta haiM / pramattasaMyata aura apramattasaMyata guNasthAnoM meM mana:paryayajJAnI jIva vahA~ sthita do jJAna vAle jIvoM ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra hote haiM, kyoMki labdhisampanna RSi bahuta nahIM ho sakate | phira bhI ve itane hI hote haiM, yaha ThIka nahIM jAnA jAtA hai, kyoMki vartamAna kAla meM isa 1 1. dha. pu. 3 pR. 65 1 5. gha. pu. 3 pR. 441 / 2. dha. pu. 3 pR. 436 / 3. gha. pu. 3 pR. 4361 4. gha. pu. 3 pR. 441 | Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA461-464 jJAnamArga/ 526 prakAra kA upadeza nahIM pAyA jAtA hai / itanA vizeSa hai ki mana:paryayajJAnI upazAmaka dasa aura kSapaka bIsa hote haiM / " kevalajJAnI jIvoM meM sayogI jina lakSapRthaktva hai| inase adhika siddha pramANa kevalajJAniyoM kI saMkhyA hai / kevalajJAniyoM meM siddha-rAzi kI mukhyatA hai, kyoMki ve ananta haiN| saMyogakevalI aura that saMkhyAta haiN| sayogakevalI aura prayogakevalI se adhika siddharAzi kevalajJAniyoM kI saMkhyA hotI hai / matyajJAnI aura zrutAjJAnI jIva ananta haiM, kyoMki jitane bhI mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi jIva hai ve saba matyajJAnI aura zrutAjJAnI haiN| kyoMki donoM prakAra ke ajJAnoM se rahita mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi jIva nahIM pAye jAte haiM / bhithyAdRSTi jIva ananta haiM / ananta hote hue bhI ve madhyama anantAnanta pramANa haiM / sAsAdanasamyaSTi palya ke asaMkhyAtaveM bhAga haiN| " zaGkA - vibhaMgajAnI midhyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi jIva haiM, isaliye zroSamithyAdRSTi aura sAsAdana samyagvaSTiyoM ke pramANa se matyajJAnI aura zrutAjJAnI jIva kama kama ho jAte haiM / samAdhAna- nahIM, kyoMki matyajJAnI aura zrutAjJAnI ko chor3akara vibhaMga jJAnI jIba pRthak nahIM pAye jAte haiM isaliye inakA pramANa mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagvaSTiyoM ke samAna hai / sarva jIvarAzi ke ananta khaNDa karane para unameM se bahubhAga matyajJAnI aura zrutAnI mithyAdRSTi jIva haiM / zeSa eka bhAga ke ananta khaNDa karane para unameM se bahubhAga kevalajJAnI jIva haiM / zeSa eka bhAga ke asaMkhyAta khaNDa karane para bahubhAga vibhaMgajJAnI midhyAdRSTi jIva haiN| zeSa eka bhAga ke asaMkhyAta khaNDa karane para bahubhAga pramANa matijJAnI zrutajJAnI asaMyata samyagdRSTi jIva haiM / inhIM manijJAnI aura zrutajJAnI asaMyata samyagdaSTiyoM kI pratirAzi karake aura use grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karane para jo labdha prApta ho usakI usI pratirAzi meM se ghaTA dene para avadhijJAnI asaMyata samyagdRSTi jIvarAzi hotI hai|7 aMka saMdRSTi anusAra jJAnamArgaNA meM vibhinna jJAniyoM ko saMkhyA isa prakAra hai pratyazAnI bhutAjJAnI vibhaMgajJAnI mati zrutajJAnI zravadhijJAnI mana:paryayajJAnI kevalajJAnI asaMkhyAta asaMkhyAta prasaMkhyAta joheun isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM jJAnamArgasA nAmaka bArayA~ adhikAra sampUrNa huA / ananta 13 35 tg saMkhyAta / ' ananta ! sajIvarAzi ananta 16 4. ghavala 1. dhavala pu. 3 pR. 442-443 / 2. dhavala pu. 3 pR. 65 sutra 14 / 3. dhavala pu. 3 pR. 436 / 5. 3 pR. 10 su. 2 / 5. ghavala pu. 3 pR. 63 sUtra 6 / 6. banala pu. 3 pR. 437 / 7. ghavana pu. 3 pR. iyaM saMdRSTi lAyAM tRtIye pustake prastAvanAyA saptazatitame pRSTAMke rAgasti / latra sarvAsAM 4: pradattAH santi / 442 / Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530/go. sA. jIvakANDa gAthA 865-466 13. saMyamamArgaNAdhikAra saMyama kA lakSagA badasamivi-kasAyANaM daMDAraNaM tahidiyAraNa paMcaNhaM / dhAraNapAlaga-riNaggaha-cAga-jo saMjamo bharigo' // 46 // gAthArtha--zratoM kA dhAraNa karanA, samitiyoM kA pAlana karanA, kaSAyoM kA nigraha karanA, (mana-vacana-kAya rUpa) daNDoM kA tyAga karanA tathA pA~ca indriyoM kA jItanA saMyama kahA gayA hai / / 465 // vizeSArtha-saMyamana karane ko saMyama kahate haiN| isa prakAra kA lakSaNa karane para mAtra dravya-yama (bhAvacAritra zUnya dravyacAritra) saMyama nahIM ho sakatA, kyoMki saMyama zabda meM grahaNa kiye gaye 'saM zabda se usakA nirAkaraNa ho jAtA hai / zaGkA--yahA~ para yama se sabhI samitiyoM kA grahaNa karanA cAhie, kyoMki mamitiyoM ke na hone para saMyama nahIM bana sakatA hai ? samAdhAna - aisI zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki saMyama meM diye gaye 'saM' zabda se sampUrNa samitiyoM kA grahaNa ho jAtA hai| ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha ina pA~coM mahAvratoM kA dhAraNa karanA, IryAbhApA-eSaNA-prAdAnanikSepaNa-utsarga ina pAMca samitiyoM kA pAlana, krodha, mAna, mAyA va lobha ina cAra kaSAyoM kA nigraha karanA, mana, vacana aura kAya rUpa ina tIna daNDoM kA tyAga karanA aura pA~ca indriyoM (sparzana, rasanA, prAraNa, cakSu, zrotra) ke viSayoM kA jItanA saMyama hai / zaGkA.... kitane hI mithyAdRSTi jIva saMyata dekhe jAte haiM ? samAdhAna nahIM, kyoMki samyagdarzana ke binA saMyama kI utpatti nahIM ho sakatI hai| saMyama meM 'sam' upasarga samyaka artha kA vAcI hai, isalie samyagdarzana aura samyagjJAnapUrvaka 'yatA:' arthAt jo bahiraMga aura antaraMga prAyavoM se virata haiM ve saMyata haiN| kyoMki Apta, Agama aura padArthoM meM jisa jIva ke zraddhA utpanna nahIM huI hai, tathA jisakA citta tIna mUr3hatAoM se vyApta hai, usake rAMyama kI utpatti nahIM ho sakatI hai| maMgaya kI utpatti kA kAraNa bAdarasaMjalaNudaye suhamudaye samakhaye ya mohassa / saMjamabhAvo piyamA hoditti jiNehi riNahi // 466 / / 1. dhavala pU.1 pR.145 gAthA 62: prA. paM.saM. na. gAthA 127.27 . 2. dhavala pU.1.144 / 3. athala pu. 1 pR. 358 / 4. dhavala pu. 1 pR. 366 / 5. dhavala pu. 1 pR. 177 / Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 467 saMyamamArgaNA/531 gAthArtha-cAritramohanIya karma ke upazama, kSaya yA kSayopazama hone para bAdara saMjvalana yA sUkSma sAmparAya ke udaya ke rahate hue bhI niyama se saMyamabhAva utpanna hotA hai, isa prakAra jinendra bhagavAna dvArA nirdiSTa kiyA gayA hai / / 466 / / vizeSArtha ... vartamAna meM pratyAkhyAnAvaraNa cArizramohanIya karma ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayakSaya (radaya ke abhAva rUpa kSaya) hone se aura AgAmI kAla meM udaya meM Ane vAle sattA meM sthita unhIM ke udaya meM na prAne rUpa upazama se tathA saMjvalana kapAya ke bAdara dezaghAtI yA sUkSma dezaghAtI spardhakoM ke udaya meM Ane para saMyama utpanna hotA hai, isalie saMyama kSAyopazamika hai| zaGkhA-saMjvalana kaSAya ke udaya se saMyama hotA hai, isalie usako (saMyama ko) praudayika kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna nahIM, kyoMki saMstu kapAla sadA se gaMgA kI utpatti nahIM hotI hai| zathA. to saMjvalana kA vyApAra kahA~ para hotA hai ? samAdhAna -pratyAsyAnAvaraNa kaSAya ke sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAbI kSaya se aura sadabasthArUpa upazama se utpanna hue saMyama meM mala utpanna karane meM saMjvalana kA vyApAra hotA hai| aupazamika, kSAyika aura kSAyopazAmika labdhi se jIva saMyata hotA hai / cAritrAbaraNa karma ke marvopazama se jisa jIva kI kamAyeM upazAnta ho gaI haiM usake saMyama hotA hai / isa prakAra aupamika labdhi se saMyama kI utpatti hotI hai| cAritrAvaraNa karma ke kSaya se bhI saMyama kI utpatti hotI hai, isase kSAyika labdhi dvArA jIva saMbata hotA hai| cAroM saMjvalana kaSAyoM aura nI nokaSAyoM ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya se saMyama kI utpatti hotI hai, isa prakAra saMyata ke kSAyopazamika labdhi bhI pAI jAtI hai| zaGkara-deza ghAnI spardhakoM ke udaya ko kSayopazama nAma kyoM diyA gayA ? samAdhAna- sarvaghAtI spardhaka anantaguNahIna hokara aura dezaghAtI spardhakoM meM pariNata hokara udaya meM Ate haiM / una sarvaghAtI spardhakoM kI anantaguNahInatA hI kSaya hai aura unakA dezaghAtI spardhakoM ke rUpa se abasthAna honA upazama hai / unhIM kSaya aura upazama se saMyukta udaya kSayopazama kahalAtA hai| usI kSayopazama se utpanna saMyama bhI isI kAraraga kSAyopazAmika hotA hai|' bAdarasaMjalaNudaye bAdarasaMjamatiyaM khu parihAro / padidare suhumudaye suhamo saMjamaguNo hovi // 467 / / 1. dhavala pu. 1 pR. 156-3:47 / 2. dhavala pu. 7 pR. 62 mUtra 46 / 3, dhavala pu. 7 pR. 62 / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532/go. sA. jIvakANDa gAthA 468 jahakhAsajamo puNa uvasamado hodi mohaNIyassa / khayado vi ya so NiyamA hoditti jiNehi Ni tttthi||468|| gAthArtha. mAtra bAdara saMjvalana kaSAya ke udita hote hue bhI tIna bAdara saMyama (sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi hote haiN| kintu parihAravizuddhisaMyama pramatta aura apramatta saMyata ina do guNasthAnoM meM hotA hai / sUkSma lobha ke udaya hone para bhI sUkSmasAmparAya saMyama hotA hai // 467 / / mohanIyakarma kA upazama hone para tathA kSaya hone para niyama se yathAkhyAta saMyama hotA hai / aisA jina (zrutakevalI) ne kahA hai / / 468 / / vizeSArtha--'maiM sarva prakAra ke sAvadyayoga se virata huuN|' isa prakAra dravyAthika naya ko apekSA sakala sAvAyoga ke tyAga ko sAmAyika zuddhi-saMyata kahate haiM / zaGkA-isa prakAra eka vrata ke niyamavAlA mithyASTi kyoM nahIM ho jAegA? samAdhAna nahIM, kyoMki jisa meM sampUrNa cAritra ke bhedoM kA saMgraha hotA hai, aise sAmAnyagrAhI dravyArthika naya ko samIcIna dRSTi mAnane meM koI virodha nahIM pAtA hai / zaGkA--yaha sAmAnya saMyama apane-apane sampUrNa bhedoM kA saMgraha karanevAlA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna- 'sarvasAvadhayoga' pada ke grahaNa karane se hI, yahA~ para apane sampUrNa bhedoM kA saMgraha kara liyA gayA hai, yadi yahA~ para saMyama ke kisI eka bheda kI hI mukhyatA hotI to 'sarva' zabda kA prayoga nahIM kiyA jA sakatA thA, kyoMki aise sthala para 'sarva' zabda kA prayoga karane meM virodha pAtA hai| isa kathana se yaha siddha huA ki jisane sampUrNa saMyama ke bhedoM ko apane antargata kara liyA hai, aise abheda rUpa se eka yama ko dhAraNa karane vAlA jIva sAmAyikazuddhi saMyata kahalAtA hai / usa eka prata kA cheda arthAt do tIna Adi ke bheda se upasthApana karane ko arthAt vratoM ke prAropaNa karane ko chedopasthApanA zuddhi saMyama kahate haiM / sampUrNa vratoM ko sAmAnya ko apekSA eka mAnakara eka yama ko grahaNa karanevAlA hone se sAmAyikazuddhi saMyama dravyAthikanayarUpa hai| aura usI eka nata ko pAMca athavA aneka prakAra ke bheda karake dhAraNa karane vAlA hone se chedopasthApanA-zuddhisaMyama paryAyAdhika naya rUpa hai| vahA~ para tIkSNabuddhi manuSyoM ke anugraha ke lie dravyAthikanaya kA upadeza hai aura mandabuddhi janoM ke lie paryAyArthika naya kA upadeza hai| isalie ina donoM saMyamoM meM anuSThAnakRta koI bheda nahIM hai / zaGkA upadeza kI apekSA saMyama bhale hI do prakAra kA ho, vAstava meM to vaha eka hI hai ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM, kyoMki yaha kathana hameM iSTa hI hai| zaGkA - jabaki ina donoM kI apekSA anuSThAnakRta saMyama ke do bheda nahIM ho sakate haiM to saMyama 1. dhavala pu. 1 pR. 366 / 2. dhavala pu. 1 pR 330 / Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 466 saMyamamArga/ 533 ke ( sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta) ina pA~ca bhedoM kA upadeza kaise bana sakatA hai ? samAdhAna yadi pA~ca prakAra kA saMgrama ghaTita nahIM hotA hai, to mata ho / zaGkA - saMyama kitane prakAra kA hai ? samAdhAna- saMyama cAra prakAra kA hai, kyoMki pA~cavA saMyama pAyA hI nahIM jAtA / " jisake hiMsA kA parihAra ho pradhAna hai aise zuddhiprApta saMyatoM ko parihAra zuddhisaMyata kahate haiN| tIsa varSa taka apanI icchAnusAra bhogoM ko bhoga kara sAmAnya rUpa se arthAt sAmAyika saMyama ko zaura vizeSa rUpa se arthAt chedopasthApanA saMyama ko dhAraNa kara dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke anusAra parimita yA aparimita pratyAkhyAna ke pratipAdana karane vAle pratyAkhyAna pUrva rUpI mahArNava meM acchI taraha praveza karake jisakA sampUrNa saMzaya dUra ho gayA hai aura jisane tapovizeSa se parihAraRddhiko prApta kara liyA hai, aisA jIva tIrthakara ke pAdamUla meM parihArazuddhisaMyama ko grahaNa karatA hai / parihAra-zuddhi-saMyama pramatta aura prapramatta ina do guNasthAnoM meM hotA hai / * zaGkA - Upara ke AThaveM zrAdi guNasthAnoM meM parihAra-zuddhi-saMyama kyoM nahIM hotA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki jinakI zrAtmAe~ dhyAnarUpI amRta ke sAgara meM nimagna haiM, jo bacanayama (mauna) kA pAlana karate haiM aura jinhoMne Ane-jAne rUpa zarIra sambandhI sampUrNa zarIra vyApAra ko saMkucita kara liyA hai, aise jIvoM ke zubhAzubha kriyAoM kA parihAra bana hI nahIM sakatA hai, kyoMki gamanAgamana Adi kriyAoM meM pravRtti karane vAlA hI parihAra kara sakatA hai, pravRtti nahIM karane vAlA nahIM / isalie Upara ke AThaveM Adi dhyAna avasthA ko prApta guNasthAnoM meM parihAra-zuddhi-saMyama nahIM bana sakatA hai / zaGkA - parihAra Rddhi kI Age ke AThaveM Adi guNasthAnoM meM bhI sattA pAI jAtI hai, ataH eva vahA~ para bhI isa saMyama kA sadbhAva mAna lenA cAhie ? samAdhAna- nahIM, kyoMki yadyapi AThaveM Adi guNasthAnoM meM parihAra Rddhi pAI jAtI hai, kintu vahA~ para parihAra karane rUpa usakA kArya nahIM pAyA jaataa| isalie AThaveM Adi guNasthAnoM meM parihAra- vizuddhi-saMyama kA prabhAva kahA gayA hai|" mika kSAyika aura kSAyopazamika labdhi se jIva sAmAyika - chedopasthApana zuddhi saMyata hotA hai / zaGkA - sAmAyika aura chedopasthApana saMyama kSayopagama labdhi meM bhale hI ho, kintu unake zanika aura kSAyika labdhi nahIM ho sakatI, kyoMki anivRttikararaNa guNasthAna se Upara ina saMyatoM 1 dhavala pu 1 pR. 377 / 4. dhavala pu. 1 pR. 275 // 2. dhavala pu. 1 pR. 370 371 / 3. vala pu. 1 pR. 305 sUtra 126 // 5. dhavala pu. 1 pR. 376 / 6. dhavala pu. 7 pR. 62 sUtra 46 / Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534/go. sA. jIvakANDa kA abhAva pAyA jAtA hai| nIce ke arthAt apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina do kSapaka va upazAmaka guNasthAnoM meM cAritramohanIya kI kSapaNA va upazamanA hotI nahIM hai, jisase ukta saMyatoM ke Ayika va praupazamika labdhi sambhava ho sake ? samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki kSapaka va upazAmaka sambandhI anivRtti guNasthAna meM bhI lobha saMjvalana ko chor3akara zeSa cArizramohanIya ke kSapaNa va upazamana ke pAe jAne se vahIM kSAyika aura aupazamika labdhiyoM kI sambhAvanA pAI jAtI hai| athavA kSapaka aura upazAmaka sambandhI apUrvakaraNa ke prathama samaya se lagAkara Upara sarvatra kSAyika aura aupazamika saMyama labdhiyA~ haiM hI, kyoMki ukta gugAsthAnoM ke prArambha hone ke prathama samaya se lekara thor3e-thor3e kSapaNa aura upazAmana rUpa kArya kI niSpatti dekhI jAtI hai / yadi pratyeka samaya kArya kI niSpatti na ho to antima samaya meM bhI kArya pUrA honA sambhava nahIM hai| zaGkhA -- eka hI cAritra ke prApazamika Adi tIna bhAva kaise hote haiM ? samAdhAna-jisa prakAra eka hI citra pataMga arthAt bahuvarNa pakSI ke bahuta se varNa dekhe jAte haiM, usI prakAra eka hI cAritra nAnA bhAvoM se yukta ho sakatA hai|' kSAyopazamika labdhi se jIva parihArazuddhisaMyata hotA hai / cAra saMjvalana aura nava nokaSAyoM ke sarvaghAtI spardhakoM ke anantaguNI hAni dvArA kSaya ko prApta hokara dezaghAtI rUpa se upazAnta hue spardhakoM ke udaya ke sadbhAva meM parihAravizuddhisaMyama kI utpatti hotI hai, isalie kSAyopazamika labdhi se parihAra zuddhisaMyama hotA hai, aisA kahA gayA hai| zaGkA-cAra saMjvalana aura nava nokaSAya ina teraha prakRtiyoM ke dezaghAtI spardhakoM kA udaya yadi saMyama kI utpatti meM nimitta hotA hai to vaha saMyamAsaMyama kA nimitta kaise svIkAra kiyA gayA hai? ___samAdhAna - nahIM, kyoMki pratyAkhyAnAvaraNa ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya se jina cAra saMjvalanAdi ke dezaghAtI spardhakoM kA udaya pratihata ho gayA hai, usa udaya ke saMyamAsaMyama ko chor3a saMgrama ko utpanna karane kA sAmarthya nahIM hotaa| arthAt pratyAkhyAnAbaraNa ke sarvavAtI spardhakoM ke udaya kA grabhAva saMyamotpatti meM nimitta kAraNa hai|' sAmparAya kASAya ko kahate haiN| jina saMyatoM kI pAya sUkSma ho gaI hai, ve sUkSma sAmparAyasaMyata haiN| sAmAyika va chaidopasthApanA saMyama ko dhAraNa karane vAle sAdhu jaba atyanta sukSma kaSAya bAle ho jAte haiM taba ve sUkSma sAmparAyazuddhi saMyata kahe jAte haiN| aupazamika aura kSAyika labdhi se sUkSma-sAmparAyika-saMyata hote haiM / ' upazAmaka aura kSapaka donoM prakAra ke sUkSmasAmparAyika guNasthAnoM meM sUkSmasAmparAyasaMyama kI prApti hotI hai, isIlie auSazAmika va kSAyika labdhi se sUkSmasAmparAya-saMyama hotA hai| 3. dhavala pu. 7 64 / 4. dhavala pu. 1 1. dhavala pu. 7 pR. 63 / 2. pravala pU. 3 pR.64 sUtra 51 / pR. 371 / 5. dhavala pR. 7 pR. 65 / 6. pravala pu. 7 pR. 65 / Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMyama mArga 535 cAritramohanIya karma ke uparAma se upazAntakapAva gurusthAna hotA hai aura kSaya se kSINamoha Adi guNasthAna hote haiM / upazAntakapAya, kSINakaSAya Adi guNasthAnoM meM yathAkhyAta vihArazuddhisaMyama kI prApti hone se zramika va kSAyika ladhi se yAta saMyama hotA hai| aisA kahA gayA hai / cch gAthA 469 tadiya kasAdaye ya viradAvirado guNo have jugavaM / vidika sAdaraNa ya prasaMjamo hodi yimera ||466 || gAthArtha -- tIsarI kaSAya ke udaya se viratAvirata guNasthAna hotA hai| dUsarI kapAya ke udaya se niyama se saMyama hotA hai // 466 || vizeSArtha - kapAyeM cAra prakAra kI haiN| unameM se prathama kaSAya anantAnubandhI hai, dvitIya kaSAya apratyAkhyAtAvaraNa hai, tRtIya kaSAya pratyAkhyAnAvaraNa hai aura caturtha kapAya saMjvalana hai / inameM se prathama arthAt granantAnubandhI kaSAya samyavatva kA ghAta karatI hai arthAt anantAnubandhI kaSAyodaya ke abhAva meM samyagdarzana utpanna hotA hai / pratyAkhyAnAvaraNa nAmaka dvitIya kaSAya dezasaMyama kA ghAta karatI hai / dezasaMyama ko viratAvirata, saMyamAsaMyama, dezavrata evaM aNuvrata bhI kahate haiN| isake udaya ke abhAva meM dezasaMyama utpanna hotA hai| tRtIya pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya ke udaya me dezasaMyama ho saMjvalana sakatA hai, kintu saMyama nahIM ho sakatA, kyoMki tRtIya kaSAya sakalasaMyama kI ghAtaka hai / caturtha kaSAya ke udaya meM sakala saMyama to ho sakatA hai, kintu yathAkhyAtazuddhi saMyama nahIM ho sakatA, kyoMki saMjvAya yathAsyAta saMyama kI ghAtaka hai / 2 'tIsarI kapAya kA udaya' isakA abhiprAya yaha hai ki jisake prathama do kRpAya kA udaya nahIM hai, kintu tRtIya kaSAya kA udaya hai, kyoMki kaSAyoM ke udaya kA prabhAva prathama zrAdi ke krama se hotA hai| tRtIya kaSAya kA udaya sakalasaMyama kA to ghAta karatA hai kintu viratAvirata, (saMyamAsaMyama yA dezasaMyama ) kA ghAta nahIM karatA / jisake prathamAdi do kaSAyoM ke udayAbhAva hone se viratAvirata utpanna ho gayA hai, kintu tRtIya kaSAyodaya ke kAraNa sakalasaMyama utpanna nahIM huA hai, kintu viratAvirata kA bAta bhI nahIM huA hai, isa apekSA se tRtIya kaSAya ke udaya ko viratAvirata paMcama guNasthAna kA kAraNa kahA hai| 'tRtIya kaSAyodaya' meM prathama va dvitIya kaSAyodaya kA prabhAva garbhita hai / vAstava meM prathama va dvitIya kaSAyodaya kA abhAva viratAvirata guNasthAna kA kAraNa hai / kapAyodaya hone para ekadezasaMyama bhI nahIM ho sakatA hai ataH prapratyAkhyAnAvaraNa ke udaya meM jIva asaMyamI rahatA hai| jisake pratyAkhyAnAvaraNa kA udaya hai usake Upara kI kAya pratyAkhyAnAvaraNa va saMjvalana kaSAya kA udaya avazya hotA hai / apratyAkhyAnAvara jIva kSAyopazamika labdhi se saMyatAsaMyata hotA hai| cAra saMjvalana aura nava nokapAyoM ke kSayopaNama saMjJAvAle dezaghAtI spardhakoM ke udaya se saMyamAsaMyama kI utpatti hotI hai| pratyAkhyAnAvaraNa ke sarvaghAtIkoM ke udaya se jina cAra saMjvalanAdika dezaghAtI spardhakoM kA udaya pratihata ho gayA hai usa udaya ke saMyamAsaMyama ko chor3akara saMyama utpanna karane kA sAmarthya nahIM hai|' arthAt pratyAkhyA 2. go. ka. gA. 45 : go. jI. gA. 282 / 3. dhavala pu 7 pR. 24 sUtra 51 / 1. dhanala pu. 7 pR. 95 / 4. dhavala 3. 7 pu. 64 / Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536/go. sA. jIvakANDa gAthA 46-473 nAvaraNa kaSAya kA udaya saMyama kA ghAlaka hai, saMyamAsaMyama kA ghAtaka nahIM hai / pratyAkhyAnAvaraNa kapAyodaya meM saMyamAsaMyama guragasthAna ke hone meM koI bAdhA nahIM aatii| saMyama ke pAnI karmoM ke udaya se lIva asaMyata hotA hai / ' zaGkA-eka apratyAkhyAnAvaraNa kA udaya hI asaMyama kA hetu mAnA gayA hai, kyoMki vahI saMyamAsaMyama ke pratiSedha se prArambha kara samasta saMyama kA pAtI hotA hai / taba phira 'saMyamapAtI karmoM ke udaya se asaMyata hotA hai aisA kahanA kase ghaTisa hotA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki dUsare bhI cAritrAvaraNa karmoM ke udaya ke binA kevala apratyAkhyAnAvaraNa ke dezasaMyama ko ghAta karane kA sAmarthya nahIM hai| zaGkA-saMyama to jIva kA svabhAva hai, isalie yaha anya ke dvArA vinaSTa nahIM kiyA jA makatA, kyoMki usakA vinAza hone para jIvadravya ke bhI vinAza kA prasaMga A jAyegA? samAdhAna nahIM pAegA, kyoMki jisa prakAra upayoga jIva kA lakSaNa mAnA gayA hai, usa prakAra saMyama jIva kA lakSaNa nahIM hotaa| zaGkA-lakSaNa kise kahate haiM ? samAdhAna-jisake prabhAva meM dravya kA bhI prabhAva ho jAtA hai vahI uma dravya kA lakSaNa hai jase-pudgala kA lakSaNa rUpa-rasa-gandha-sparza hai tathA jIva kA lakSaNa upayoga hai| ataeva saMbama ke abhAva meM jIva dravya kA prabhAva nahIM hotaa| mAmAyika, chedopasthApanA aura parihAravizuddhi saMyama saMgahiya sayalasaMjamameyajamamaNuttaraM duravagamaM / jIvo samuvyahaMto sAmAiyasaMjamo hodi // 470 // chettUraNa ya pariyAsaM porANaM jo Thavei appAraNaM / paMcajame dhamme so chedovaTThAvago jIvo // 471 / / ' paMcasamido tigutto parihara i sadAvi jo hu sAyajja / paMcekja mo puriso parihArayasaMjado so hu // 472 // ' tIsaM vAso jamme vAsapudhattaM skhu titthayaramUle / paccakkhANaM paDhido saMjharaNadugAuyavihAro // 473 // 1. dhavala pu. 7 J. 65 mutra 55 / 2. dhavala pu. 7 pR. 65 / 3. dhavala pu. 7 pR. 66 / 372 gA 17, prA. paM. saM. gA. 126 pR. 281 5. ghavala pu. 1 pR. 372 gA. 186, pR.28| 6. dhavala pu. 1. 362 gA 186 prA.paM.saM.gA. 131 . 28 / 4. dhavala pu.1 pR. prA.paM.maM gA. 130 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 470-473 saMyamamAgamA / 537 gAthArtha - jisameM samasta saMyamoM kA saMgraha kara liyA gayA hai, aise lokottara aura duradhigamya abhedarUpa eka yama ko dhAraNa karane vAlA jIvApArika saMga hotA hai jo purAnI sAva vyApArarUpa paryAya ko chedakara pA~ca yama rUpa dharma meM apane ko sthApita karatA hai, vaha jIva chedopasthApaka saMyabhI hai ||471 / / jo pA~ca samiti aura tIna guptiyoM se yukta hotA huA sadA hI sAvadyayoga kA parihAra karatA hai tathA pA~ca yama rUpa chedopasthApanA saMyama ko aura eka yama rUpa sAmAyika saMghama ko dhAraNa karatA hai, vaha parihArazuddhi saMyata hotA hai ||472 || janma se tIsa varSa ke pazcAt tIrthaMkara ke pAdamUla meM varSa pRthaktva taka pratyAsthAna pUrva par3hane vAle ke parihAravizuddhi saMyama hotA hai| isa saMyamavAlA saMdhyA kAloM ko chor3akara do koma gamana karane vAlA hotA hai ||473 || vizeSArtha - mUla zabda 'samaya' hai| usase 'sAmAyika' zabda kI utpatti huI hai / 'samaya' zabda ke do avayava haiM 'sam' aura 'aya' 'sam' upasarga kA artha 'eka rUpa hai athavA 'ekIbhUta' hai / 'ya' kA artha 'gamana' hai / samudAyArtha ekarUpa ho jAnA samaya hai| aura samaya hI sAmAyika hai| samyagdarzana sabhyagjJAna, saMyama aura tapa se jo jIva kA aikya honA vaha samaya hai / yaha samaya hI sAmAyika hai / 2 vaha sAmAyika do prakAra kI hai -niyatakAla aura zraniyatakAla | svAdhyAya Adi niyatakAla sAmAyika hai aura IryApatha Adi aniyatakAla sAmAyika hai / sAmAyika ko gupti nahIM kaha sakate, kyoMki gupti meM to mana ke vyApAra kA bhI nigraha kiyA jAtA hai, jabaki sAmAyika meM mAnasa pravRtti hotI hai| ise pravRttirUpa hone se samiti bhI nahIM kaha sakate, kyoMki sAmAyika saMyama meM samartha vyakti ko samitiyoM meM pravRtti kA upadeza hai| sAmAyika kAraNa hai aura samiti kArya hai / " jIvita-maraNa, lAbha-lAbha, saMyoga-viyoga meM, zatru-mitra, sukha-duHkha meM samatA pariNAma sAmAyika hai / sarva prANiyoM meM maiM samatA aura rAgadveSarahitatA dhAraNa karatA huuN| merA kisI ke sAtha baMra nahIM hai, maiM sampUrNa abhilASAoM kA tyAga karatA hU~ aura nilabhatA svIkAra karatA huuN| yaha sAmAyika kA svarUpa hai / " vaha sAmAyika chaha prakAra kI hai- nAmavaraNA dacce khette kAle taheva bhAve ya / sAmAiyahi eso rikvezro chavviho yo ||17|| [ mulAcAra zradhi. 7 ] sAmAyika chaha prakAra kI hai nAma sAmAyika, sthApanA sAmAyika, dravya sAmAyika, kSetra sAmAyika, kAla sAmAyika aura bhAva sAmAyika | athavA sAmAyika meM yaha chaha prakAra kA nikSepa hai| nAmasAmAyika - vastu ke zubha nAma aura azubha nAma sunakara unameM rAgadveSa kA tyAga karanA nAmasAmAyika hai / sthApanA sAmAyika koI sthApanA zubhAkAra yukta, pramAraNayukta, sarva avayavoM se paripUrNa, sAkAra, mana ko AhlAdita karane vAlI hotI hai aura koI sthApanA azubhagrAkAra yukta pramANarahita, sarva avayavoM se paripUrNa aura bhatadAkAra hotI hai / una para rAgadveSa nahIM karanA sthApanAsAmAyika hai / 3. sa. si. 6 / 1. rA. vA. 6 / 18 / 3 4 3 1. sarvArthasiddhi 7 / 21 1 2. mUlAcAra 7 / 18 pR. 404 / 5. mulAcAra gA. 23 pR. 26 / 6. mUlAcAra gA. 42 pR. 52 / Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538/go. sA. jIvakANDa gAthA 477-473 dravyasAmAyika- sonA, cAMdI, motI, ratna, mRtikA, lakar3I, miTTI kA DhelA, kaNTakAdivoM meM samadarzana arthAt rAgadveSa kA abhAva rakhanA draTyasAmAyika hai / kSetrasAmAyika zroI kSetra ramya hotA hai jaise upavana, nagara, nadI, kuA, sarovara Adi aura koI kSetra apriya hotA hai jaise rukSa, kaNTaka se bharA humA, viSama, ramahIna-zuSka, asthi-pASANoM se rAhita aise pradeza tathA jIrNa upavana, zuSka nadI, retIlA [jala rahita] pradeza, bAlukA pradeza inake Upara rAga dveSa kA tyAga karanA kSetrasAmAyika hai| kAlasAmAyika--vasanta grIsmAdika chaha Rtu, rAtri, divasa, zukla pakSa aura kRSNapakSa ityAdika kAla para rAgadveSa rahita honA kAla sAmAdhika hai| bhAvasAmAyika-sarva jIvoM meM maitrI bhAva rakhanA tathA azubha pariNAmoM kA tyAga karanA bhAva sAmAyika hai / sarva sAvadhayoga kA tyAga rUpa ekasaMyama athavA abhedasaMyama soho sAmAyika saMyama hai isakA savistAra kathana gAthA 467-466 mA dIkA meM dhavalAdi ke prAcAraH parazyA jAcakA hai| yaha sAmAyika saMyama anuttara arthAt anupama hai aura durlabha hai / jinhoMne picchI lekara aMjuli bor3alI hai tathA jo sAvadhAna buddhivAle haiM ve muni vyAkSipta-citta na hokara, khar3e hokara ekAgra mana hote hue prAgamokta vidhi se sAmAyika karate haiN| athavA picchI se pratilekhana karake zuddha hokara; dravya, kSetra, kAla aura bhAva zuddhi karake prakRSTarUpa se aMjali ko mukulita kamalAkAra banAkara : athavA pratilekhana (picchikA) sahita aMjuli jor3akara sAmAyika karate haiM / chedopasthApanA saMyama-sAmAyika saMyama grahaNa karane ke pazcAt pramAdavaza yadi sAvadha kriyA ho jAya to prAyazcitta vidhAna se doSa kA cheda karake apanI prAtmA ko paMca prakAra ke saMyama rUpa dharma meM sthApanA karanA chevopasthApanA saMyama hai / cheda kA artha prAyazcitta hai arthAta prAyazcitta ke dvArA upasthApanA (apanI prAtmA ko dharma meM sthApanA karanA) chedopasthApanA saMyama hai / athavA doSa lagane para tapa yA dIkSAkAla kA cheda karake upasthApanA arthAt nirdoSa saMyama meM prAtmA kI sthApanA karanA chedopasthApanA saMyama hai| sa-sthAvara Adi jIvoM kI utpatti aura hiMsA ke sthAna chadamastha ke apratyakSa hone ke kAraNa pramAdabaza svIkRta nirabadya kriyAoM meM duSaNa lagajAne para usakA sabhyaka pratikAra karanA chedopasthApanA hai| athavA sAvadha karma hiMsAdi ke chedoM se pAMca prakAra ke haiM, ityAdi vikalpoM kA honA chadopasthApanA hai| zrI ajitanAtha se zrI pAzavanAtha taka bAIma tIrthaMkaroM ne sAmAyika saMyama kA upadeza diyA thaa| zrI vRSabhanAtha aura zrI mahAvIra prabhu ne chedoparathApanA kA upadeza diyA hai| kathana karane meM, pRthaka pRthaka cintana karane meM aura samajha lene meM sugama hone se pA~ca mahAdhanoM kA varNana kiyA hai| 1. mUlAcAra pR. 402-403 adhikAra 7 mAthA 17 kI diikaa| 2. mUlAcAra adhikAra 7 mA. 36 pR. 415 / 3. saMskRta TIkA ke aAdhAra meN| 4. raavaa.-18|6-7 / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 474 maMyamamArgamA 539 thI Adiprabhu ke tIrtha meM ziSya sarala svabhAvI aura jar3abuddhi the, ata: sAmAyika saMyama kA unhoMne vrata, samiti aura gupti Adi prakAra se bhedapratipAdana kiyaa| zrI mahAvIra ke tIrtha meM ziSya jar3abuddhi aura vakra the, unako vratoM meM sthira karanA kaThina thA, ata: unake lie vrata, samiti, gupti prAdi prakAra se bheda pratipAdana kiyaa| zrI ajitanAtha se zrI pArzvanAtha paryanta ziSya vyutpanna aura vakratArahita the ata: unake lie abheda rUpa sAmAyika saMyama kA kathana hai| jisameM prArirAvadha ke parihAra ke sAtha-sAtha viziSTa zuddhi ho vaha parihAravizuddhi saMyama hai / jisane tIsa varSa kI Ayu taka apanI icchAnusAra bhogoM ko bhoga kara sAmAnya se ekarUpa sAmAyika saMyama ko aura vizeSa rUpa se pAMca samiti va tIna gupti sahita chedopasthApanA saMyama ko dhAraNa kara pRthaktva varSa taka tIrthaMkara ke pAdamUla kI sevA kI ho aura jo pratyAkhyAna nAmaka navama pUrva kA pAraGgata hokara, jantuoM kI utpatti vinAza ke dezakAla dravya Adi svabhAvoM ko jAnakara apramAdI, mahAvIrya, utkRSTa nirjarAzIla, atiduSkara caryA kA anuSThAna karane vAlA ho vaha parihArazuddhi saMyama ko dhAraNa karatA hai| vaha tInoM saMdhyA kAla ke sivAya pratidina do kosa gamana karatA hai kintu rAtri meM gamana nahIM karatA hai| parihAradhisametaH SaDjIvanikAyasaMkule biharam / papaseva panapatraM na lipyate pApanivahena / ' parihAravizRddhi Rddhi sahita muni chaha kAya ke jIva samUha vAle sthAna meM vihAra karane para bhI pApa se nipta nahIM hote jaise kamalapatra jalasamUha meM rahatA huA bhI jala se lipta nahIM hotA / parihAravizuddhi kA jaghanyakAla antarmuhUrta hai, kyoMki parihAravizuddhi saMyama ko prApta hokara jaghanyakAla taka rahakara anya guNasthAna ko prApta ho jAne para antarmuhUrta kAla hotA hai / utkRSTa se kucha kama pUrva koTi kAla hai| sarva sukhI hokara tIsa varSa bitAkara, pazcAt varSapRthaktva se tIrthaMkara ke pAdamUla meM pratyAkhyAna nAmaka pUrva ko par3ha kara tatpazcAt parihArazuddhisaMyama ko prAptakara aura kucha kama pUrva koTi varSa taka rahakara devoM meM utpanna hue jIva ke yaha kAla hotA hai| isa prakAra ar3atIsa varSoM se kama pUrva koTi varSa pramANa parihArazuddhi saMyama kA kAla hotA hai / koI prAcArya solaha varSoM se aura koI vAIsa varSoM se kama pUrva koTi varSa pramANa kahate haiM / sAmAyika saMyama, chedopasthApanA saMyama aura parihAravizuddhi saMyama ina tInoM saMyamoM kA svarUpa dhavala grantha ke aAdhAra para vistAra bhA, 464-468 kI TIkA meM kahA gayA hai / vahA~ para bhI dekhanA caahie| sUkSma-sAmparAya-saMyama kA svarUpa aNulohaM vevaMto jIvo uvasAmago va khavago vA / so suhamasAMparAzro jahakhAdeNago kiMci // 474 / / ' 1. mulAcAra adhikAra 7 gA, 36.38 pR. 414-415 / 2. saMskRta TIkA me uddhA / 3. bha. pa. 7 pR. 165 sUtra 148 / 4. ja.dha.2 pR. 120, dha. pu . 165 sUtra 146 / 5.dha.pa.1 pR. 373, prA.pa. saM. pra.1 gA, 132 / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 / go. sA. jIvakANDa gAthA 4.35 gAthArtha - upazamazreNI yA kSaNI Arohaka sUkSma lobha kA anubhava karanevAlA jIva sUkSmasAmparAya saMgata hai| kintu yaha saMyama yathAkhyAta saMyama se kucha nyUna hai ||474|| vizeSArthaM - - sAmAyika, chedopasthApanA saMyama ko dhAraNa karane vAle sAdhu jaba atyanta sUkSma kaSAya vAle ho jAte haiM arthAt lobha kI sUkSma kRSTi ke udaya kA vedana karane vAle sAdhu ke sUkSma sAmparAya saMghama hotA hai| yaha saMyama yathAkhyAta saMyama se kucha nyUna hotA hai, kyoMki abhI taka atyanta sUkSma lobha kA udaya hai, pUrNataH kaSAyI nahIM huaa| yathAsyAta saMyama akaSAyI jIvoM ke hotA hai / " sUkSma sthUla prANiyoM ke vadha ke parihAra meM jo pUrNa rUpa se apramatta haiM, atyanta nirvAdha utsAhazIla, akhaNDita cAritra, samyagdarzana aura samyagjJAna rUpI mahApatrana se dhoMkI gaI prazasta zradhyavasAya rUpI agni kI jvAlAoM se jisane moha karma rUpI IMdhana ko jalA diyA hai yA upazama karadiyA hai, dhyAna vizeSa se jisane kaSAya ke viSAMkuroM ko khoMTa diyA hai. sUkSma mohanIya karma ke bIja ko bhI jisane nAza ke mukha meM dhakela diyA hai, usa parama sUkSma lobha kaSAyavAle sAdhu ke sUkSmasAmparAya cAritra hotA hai| yaha saMyama ( cAritra) pravRtti nirodha yA samyak pravRtti rUpa hone para bhI gupta aura samiti se bhI Age aura bar3hakara hai| yaha dasaveM guNasthAna meM, jahA~ mAtra sUkSmalobha TimaTimAtA hai, hotA hai| ataH pRthaka rUpa se nirdiSTa kiyA gayA hai| isa sUkSma sAmparAya saMgrama kA kathana gA. 667-668 ke vizeSArtha meM bhI hai / yathAkhyAta saMyama kA svarUpa uvasaMte khoNe vA prasuhe kammammi mohaNIyammi | 3 chadumaTTo va jirago yA jahakhAdo saMjado so Tu ||475 || gAthArtha - azubha mohanIya karma ke upazAnta athavA kSaya ho jAne para chadmastha va arhanta jina ke yathAkhyAta zuddhi saMyama hotA hai / / 475 // vizeSArtha - - paramAgama meM vihAra arthAt 'kaSAya ke prabhAvarUpa anuSThAna' kA jaisA pratipAdana kiyA gayA hai, tadanukUla vihAra jinake pAyA jAtA hai unheM yathAkhyAta bihAra saMyata kahate haiM / " upazAntakaSAya va kSINakaSAya arthAt gyArahaveM bArahaveM guNasthAna vAle chamastha vItarAga athavA chadmastha kaSAyI haiM / sayogakevalI terahaveM guNasthAnavartI aura prayogakevalI caudahaveM guragasthAnavartI jina haiN| ina cAroM guNasthAnoM meM kapAya kA prabhAva ho jAne se, prAtmasvabhAva kI yathAvasthita avasthA lakSaNavAlA yathAsyAta saMyama hotA hai / " cAritramoha ke sampUrNa upagama yA kSaya se zrAtmasvabhAva sthiti rUpa parama upekSA pariNati yathAkhyAta saMyama hai| pUrva saMyama kA anuSThAna karane vAle sAdhuyoM ne jise kahA aura samajhA to hai, para 1. dha. pU. 1 pR. 371 / 2. rA. vA. 6018 / 6-10 / 3. dhavala pu. 1 pR. 373 gA. 191: prA. paM. saM. tha. 1 gA. 133 / 4. dhavala pu. 1 . 271 5. saMskRta TIkA ke prAdhAra se / Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-4.17 saMyamamAgaNA/541 moha ke upazama yA kSaya ke binA prApta nahIM kiyA, vaha athAkhyAta saMyama hai| pradha zabda kA prAnantarya artha hai, arthAt jo moha ke upazama yA kSaya ke anantara prakaTa hotA hai / athavA isa saMyama ko yathAkhyAta isalie kahate haiM ki jasA paripUrNa zuddha AtmasvarUpa hai, vaisA hI isameM prAkhyAta | prApta hotA hai|' zaGkA-mohanIyakarma ko azubha kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna-mohanIyakarma hI saMsAra kI jar3a hai / mohanIya karmodaya se rAgadveSa hote haiM jinake kAraNa karmabandha hotA hai isalie mohanIya karma ko azubha kahA gayA hai| "ratto baMdhadi kamma mucadi jIyo virAgasaMpatto" // 150 pUrvArdha // [ samayasAra] rAgIaura karma ko jAtA hai aura vAra ko prApta humA karmoM se TUTatA hai / "ratto baMdhadi kammaM muccavi kammehiM rAgarahidappA pUrvArdhaM 2 / 7 / / [pravacanasAra] rAgI jIva karmoM ko bAMdhatA hai aura rAgarahita prAtmA karmoM se mukta hotA hai / zaGkhA -- yoga bhI to bandha kA kAraNa hai ? samAdhAnaH- jo kapAyI jIva haiM unake yoga se mAtra Ipitha Asrava hotA hai / "sakapAdhAkaSAyayoH sAmparAyikaryApathayoH" / / 4 / / [ta. sU. adhyAya 6 ] kaSAya sahita ke sAmparAyika prAsrava hotA hai aura kaSAya rahita ke Ipitha prAsrava hotA hai arthAt agale samaya meM akarma bhAva ko prApta ho jAtA hai| isaliye yoga vandha kA kAraNa nahIM hai, yoga ke sAtha jo kaSAya hai vahI bandha kA kAraNa hai| 'sakaSAyatyAjjIvaH karmaNo yogyAn pudgalAnAvatte sa bandhaH" // 2 // [ta. sU. a. 8] jIva kaSAyasahita hone se jo karmoM ke yogya pudgaloM ko grahaNa karatA hai vaha bandhra hai| isa sUtra se bhI spaSTa hai ki kaSAya vandha kA kAraNa hai| dezavirata kA svarUpa paMcatihicahu vihehi ya aNuguNasikkhAvaehi saMjuttA / uccaMti desavirayA sammAiTTI jhaliyakammA // 476 / / * vaMsaraNavayasAmAiya posahasacittarAyabhatte ya / bahmAraMbhapariggaha aNumaNa muddiTThadesaviradede / / 477 // 1. rA. vA. 6 / 18 / 11-12 / 2. gha. 1 pR. 373 gAthA 112, prA. paM. sa. bha. 1 gAthA 135 cAritra prAmata gAdhA 22 / 3.dha.11 pR. 673 mAthA 113 pu.6 pra. 201 gAthA 74; prA. pa. ma. pradhyAya 1 gAthA 136, cAritra pAhu gAthA 21, bArasa aNubekvA gAthA 66 vasunandi thAvakAcAra gAthA 4 / Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 / go. sA. jatrakANDa gAthArtha - pA~ca praNata, tIna guNavata, cAra zikSAvratoM se sahita samyaggraSTa dezavirata kahe. jAte haiN| saMyamAsaMyama ke kAraNa ve nirantara karmanirjarA vAle hote haiM ||476 // darzanika, vratika, sAmAyikI, proSadhopavAsI, sacittavirata, rAtribhukta virata, brahmacArI prArambhavirala, parigrahavirata, anumativirata aura uddiSTavirata ye dezavirata ke gyAraha bheda haiM ||477 / / vizeSArtha - hiMsA, satya, corI, zrabrahma aura parigraha ina pA~ca pApoM se ekadezavirati pA~ca graNuvrata haiN| zrI tatvArthasUtra meM kahA bhI hai- hiMsAnRtaste yA brahmaparigrahebhyo virati tam // 1 // dezasarvato'NumahatI ||2||" thUle tasakAya parihAro thale mose titivakhayale ya / gAyA 479-45.9 parihAraMbhaparimANaM // 23 // [ cAritrapAhur3a ] sthUla asaMbaMdha, sthUla asatya kathana, sthUla corI, parastrI kA parihAra tathA parigraha aura Arambha kA parimANa ye pA~ca aNuvrata haiM / zaGkA hiMsA kise kahate haiM ? samAdhAna - " pramattayogAtprANavyaparopaNaM hiMsA" || 7|13|| [tasvArthasUtra ] / kaSAya sahita avasthA se yukta jo grAtmA kA pariNAma hotA hai vaha pramatta kahalAtA hai| tathA pramatta pramAda zrarthAt kA yoga pramattayoga hai| isake sambandha se indriyAdi dasa prAraNoM kA yathAsaMbhava vyaparopaNa arthAt viyoga karanA hiMsA hai / isase prANiyoM ko duHkha hotA hai isalie adharma hai / kevala prANoM kA viyoga karane se adharma nahIM hotA, yaha batalAne ke liye sUtra meM 'pramattayogAt' arthAt 'pramattayoga se ' yaha pada diyA hai| prANoM kA vinAza na hone para bhI kevala pramattayoga se hiMsA ho jAtI hai| kahA bhI hai - "maravu va jiyadu va jIvo prayadAcArassa zicchidA hiMsA / payadassa Natthi baMdho hisAmiteNa samivassa || 3|17|| [ pravacanasAra ] 1. sarvArthasiddhi 7113 / -- jIva mara jAya yA jItA rahe to bhI yatnAcAra se rahita puruSa ke niyama se hiMsA hotI hai / samiti sahita yatnAcAra pUrvaka pravRtti karane vAle ke prANavyaparopaNa ho jAne para bhI saMkalpI hiMsA nimitta bandha nahIM hotA / vAstava meM rAga Adi bhAva hiMsA hai, kahA bhI hai prAdurbhAvaH khalu rAgAdInAM bhavatyahaMseti / teSAmevotpattihiseti jilAgamasya saMkSepaH // 44 // / [ puruSArthasiddhaya pAya ] - nizcaya karake rAgAdi ( rAga-dveSa ) bhAboM kA utpanna na honA ahiMsA hai aura rAgAdi bhAvoM kI utpatti hiMsA hai| aisA jaina Agama meM nizcaya se kathana kiyA gayA hai| svayamevAtmanAtmAnaM hinatyAtmA pramAdavAn / pUrva prANyantarANAM tu pazcAtsyAdvA na vA vadhaH // Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-477 saMghamamAraNA: 543 -pramAda se yukta prAtmA pahale svayaM apane dvArA hI apanA ghAta karatA hai, isake bAda dusare prANiyoM kA vadha hove yA na hone / ' "thUle tasakAyavahe" prasya artha:--sthUle trasakAyavadhe prihaarH| [cAritra pAhur3a gA. 23 TIkA]-* -sthUla rUpa se trasa jovoM kI hiMsA kA tyAga karanA ahiMsANuvrata hai / zaGkA-asatya kise kahate haiM ? samAdhAna - "asdbhidhaanmnRtm"||7||14|| asat bolanA anta hai / 'sat' zabda prazaMsAbAcI hai| jo sat nahIM vaha asat hai| asat kA artha aprazasta hai / tAtparya yaha hai ki jo padArtha nahIM hai, usakA kathana karanA anUna (asatya) hai / Rta kA artha satya hai aura jo Rta (satya) nahIM hai vaha anUla hai| zaGkA-aprazasta kise kahate haiM ? samAdhAna jisase prANiyoM ko pIr3A hotI hai, vaha aprazasta hai| cAhe vaha vidyamAna artha ko vipaya karatA ho cAhe vimAna ko jina vana se himA ho yaha vacana anata hai / 2 anta vacana kA ekadezatyAga satya aNuvrata hai / "thUle mose-sthUlamRSAbAbe prihaarH|" [cAritra pAhuDa gA. 23 TIkA) sthUla rUpa se asatya kathana kA tyAga karanA satyANuvata hai| zaGkA-- coro kise kahate haiM ? samAdhAna-- "pradattAdAnaM steyam / " binA dI huI vastu kA lenA steya (corI) hai / 'pAdAna' prabda kA artha grahaNa hai| binA dI huI vastu kA lenA adanAdAna hai aura yahI steya (corI) hai| zaGkA-yadi steya kA pUrvokta artha kiyA jAtA hai to karma aura nokarma kA grahaNa bhI steya hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jahA~ denA aura lenA sambhava hai vahIM steya kA vyavahAra holA hai| zaGkA steya kA ukta artha karane para bhI bhikSu ke nAma-nagarAdika meM bhramaNa karate samaya galI, kU.cA, daravAjA Adi meM praveza karane para vinA dI huI vastu kA grahaNa prApta hotA hai ? samAdhAna yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki ve galI, kucA aura daravAjA Adi mava ke lie khule haiN| ye bhikSa jinameM kiMvAr3a grAdi lage haiM una daravAje Adi meM praveza nahIM karate, kyoMki ve - - - 6. marthisiddhi 7 / 13 / 2, mamiddhi 7 / 14 / 3. sarvArthasiddhi 7 / 15 / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540/go. sA. jIva kANDa gAthA 476-477 saba ke lie khule nahIM haiN| prathavA 'pramattayogAt' isa pada kI anuvRtti hotI hai, jisase yaha artha hotA hai ki pramattayoga se binA dI huI vastu kA grahaNa karanA steya hai / galI kUcA Adi meM praveza karane vAle vakSa ke to hai nahIM isalie vaisA karate hue bhikSu ke steya kA doSa nahIM lagatA / ' steya kA ekadezatyAga pracAryAnuvrata hai| "titivakhadhUle ya-1 - titikSA rathale cauryasthale parihAraH / " [ cAritra pAhuDa gA. 23 TIkA ] sthUla rUpa se corI kA tyAga karanA atra vrata hai | zaGkA abrahma kise kahate haiM ? - samAdhAna-"maithunamabrahma" || 16|| cAritramohanIya kA udaya hone para rAga pariNAma se yukta strI aura puruSa ke jo eka dUsare ko sparza karane kI icchA hotI hai vaha mithuna hai aura isakA kArya maithuna hai| 'pramattayogAt' isa pada kI anuvRtti hotI hai| isalie ratijanyasukha ke lie strIpuruSa kI mithuna viSayaka jo ceSTA hotI haiM vahI maMthuna rUpa se grahaNa kI jAtI hai| ahiMsAdika guNa jisake pAlana karane para bar3hate haiM vaha brahma hai aura jo isase rahita hai vaha abrahma hai / maithuna meM hiMsAdika doSa puSTa hote haiM, kyoMki jo maithuna ke sevana meM dakSa hai, vaha carAcara saba prANiyoM kI hiMsA karatA hai | maithunAcaraNe mUDha ! triyante jantukoTayaH / yonirandhramutpannA liGgasaMghaTTapIDitA // 21 // [ jJAnArNava maithuna adhikAra 13 | - are mUr3ha ! striyoM ke sAtha maithuna karane se, unake yonirUpa chidra meM utpanna hue karoDoM jIva liGga ke AghAta se pIr3ita hokara marate haiM / "ghAe ghAe prasaMkhejjA" liGga ke pratyeka pratyeka AghAta meM asaMkhyAta karor3a jIva marate haiM / hisyante tilanAtyAM taptAyati vinihite tilA yadvat / bahavo jIvA yonau hiMsyante maithune tadvat ||108 || [ puruSArtha siddhaca pAya ] - jisa prakAra tiloM kI nalI meM tapta lohe kA sariyA DAlane se tila naSTa hote haiM usI prakAra maMthuna ke samaya yoni meM bhI bahuta jIva marate haiM / q parihAro para pimme parihAraH kriyate parapremNi paradAre / " [ cAritra pAhuDa gA. 23 TIkA ] para priyA kA tyAga arthAt svadArA ke atirikta sampUrNa striyoM kA tyAga brahmacaryAnuvrata hai / zaGkA - parigraha kise kahate haiM ? samAdhAna--"mUrcchA parigrahaH " ||17|| murcchA parigraha hai / 1. masiddhi 7315 / 2. sarvArthasiddhi 7 / 16 / Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-471 saMyamamAgaraNA 545 zaGkA- mUrchA kyA hai ? samAdhAna-gAya bhaiMsa, maNi aura motI Adi cetana-acetana bAhya upadhi kA tathA rAgAdi rUpa abhyantara upadhi kA saMrakSaNa, arjana aura saMskAra Adi rUpa vyApAra mUrchA hai| mUrdA dhAtu kA sAmAnya artha moha hai / aura sAmAnya zabda tadgata vizeSoM meM hI rahate haiN| aisA mAnalene para yahA~ mULa kA vizeSa artha hI liyA gayA hai, kyoMki yahA~ parigraha kA prakaraNa hai|' zaMkA . mUrchA kA yaha artha grahaNa karane para bhI bAhya vastu ko parigrahapanA prApta nahIM hotA, kyoMki mULa isa zabda se prAbhyantara parigraha kA saMgnaha hotA hai ? samAdhAna--yaha kahanA satya hai ; kyoMki pradhAna hone se Abhyantara kA hI saMgraha kiyA gayA hai| yaha spaSTa hI hai ki bAhya parigraha na rahane para bhI 'yaha merA hai aisA saMkalpa vAlA puruSa parigrahavAna zaGkA - yadi bAhya padArtha parigraha nahIM haiM aura mUcha kA kAraNa hone se yaha merA hai| isa prakAra kA saMkalpa hI parigraha hai to jJAnAdika bhI parigraha Thaharate haiM, kyoMki rAgAdi ke samAna jJAmAdika meM bhI 'yaha merA hai isa prakAra kA saMkalpa hotA hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki 'pramattayogAt' isa pada kI pravRtti hotI hai| isalie jo jJAna, darzana aura cAritra bAlA hokara pramAdarahita hai, usake moha kA abhAva hone se mucrchA nahIM hai, ataeva parigraharahitapanA siddha hotA hai| dUsare, be jJAnAdika aheya haiM aura AtmA ke svabhAva haiM, isalie unameM parigrahapanA nahIM prApta hotaa| parantu rAgAdika to karmodaya se hote haiM, ata; va prAtmA kA svabhAva na hone se heya haiM, isalie unameM honevAlA saMkalpa parigraha hai| saba doSa parigrahamulaka hote haiN| yaha merA hai| isa prakAra ke saMkalpa ke hone para saMrakSaNa Adi rUpa bhAva hote haiN| aura isameM hiMsA avazyaMbhAvinI hai| isake lie asatya bolatA hai, corI karatA hai tathA narakAdika meM jitane duHkha haiM ve saba parigraha se utpanna hote haiM / isa prakAra jo parigraha se tRSNA ghaTAkara parigraha kA parimANa kara letA hai vaha aparigraha aNuvrata kA dhAraka hai / "parigahArambhaparimANaM-parigrahANAM suvarNAdInAmArambhAragAM sevAkRSivANijyAdInAM parimANaM kriyate / " [cAritrapAhuDa gA. 23 TIkA] / suvarNAdi parigraha tathA khetI, vyApAra prAdi prAraMbhoM kA primaar| karanA parigrahaparimAraNANuvata hai| 'aNu' zabda alpavAco hai jisake vrata aNu arthAta alpa haiM, vaha aNuvratavAlA hai / zaGkA- gRhastha ke vrata alpa kaise hote haiM ? samAdhAna -- gRhastha ke pUrNa rUpa se hiMsAdi doSoM kA tyAga sambhava nahIM hai, isalie usake vrata alpa hote haiN| yaha basa jIvoM ko hiMsA kA tyAgI hai isalie usake pahalA ahiMsA aNuvata hotA hai| 1. sarvArthariddhi 7 / 17 / 2. sarvArtha siddhi 7:17 / Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 546/27. tA. jIvakA gAthA 476-477 gRhastha sneha aura mohAdika ke vaza se gRhavinAza aura grAmavinAza ke kAraNa asatya vacana se nivRta hai, isalie usake dUsarA satyANuvrata hotA hai| zrAvaka rAjA ke bhaya Adi ke kAraNa tathA dUsare ko pIDAkArI jAnakara binA dI huI vastu ko lenA chor3a detA hai| sAtha hI binA dI huI vastu ke lene se usakI prIti ghaTa jAne ke kAraNa usake tIsarA acauryANavata hotA hai| svIkAra kI huI yA binA svIkAra kI huI parastrI kA saMga karane se jisakI rati haTa jAtI hai usake parastrItyAga nAmakA cauthA aNuvrata hotA hai| gRhastha dhana, dhAnya aura kSetra prAdi kA svecchA se parimANa kara letA hai, isalie usake pAMcavAM parigraha parimAraNa aNuvrata hotA hai / ' tIna guNavata-digvata, dezavrata, anarthadaNDavata athavA digvata, anarthadaNDavata, bhogopabhogaparimANa vrata / zaGkA-inako guNavata kyoM kahA gayA hai ? samAdhAna-kyoMki ye pATha mUlaguraNoM ko athavA pUrvokta pA~ca aNuvratoM kI vRddhi karate hue unameM utkarSatA lAte haiN| digvataH-pUrvAdi dizAoM meM prasiddha cihnoM ke dvArA maryAdA karake niyama karanA digvirativrata hai / usa maryAdA ke bAhara prasa-sthAvara hiMsA kA tyAga ho jAne se uttane graMza meM mahAvata hotA hai| maryAdA ke bAhara lAbha hote hue bhI usameM pariNAma na rahane ke kAraNa lobha kA tyAga ho jAtA hai / pravidhAya suprasiddha maryAdA sarvatopyabhijJAnaiH / prAcyAvibhyo digbhyaH kartadhyA viratiravicalitA // 137 // [puruSArtha siddhagha pAya] -~-suprasiddha grAma nadI parvatAdi nAnA cihnoM se saba mora maryAdA ko karake pUrvAdi dizAoM se gamana na karane kI pratijJA karanA digbata hai| "disividisimANa paDhama" arthAta dizAoM aura vidizAoM kA parimAraga karanA prathama gRNavrata hai / arthAt pUrva, dakSiNa, pazcima aura uttara ye cAra dizAeM haiM tathA aizAna, Agneya, naiRtya, vAyavya, Urdhva aura adho ye chaha vidizAeM haiN| inameM Ane-jAne kI sImA karanA pahalA vigyata nAmaka guNavata hai| digvalayaM parigaNitaM kRtvA'to'haM bahirna yAsyAmi / iti saMkalpo diyatamAmRtyaNupApa-vinivRtyai // 6 // [ratnakaraNDadhArakAcAra avadharvahiraNapApa-prativiratedigvatAni dhArayatAm / / paMcamahAvratapariNatimaNuktAni prapadyante / / 70 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] dazoM dizAoM ko maryAdita karake jo sukSma pApa kI nivRtti ke artha maraNaparyanta ke lie yaha saMkalpa karatA hai ki 'maiM dizAoM kI isa maryAdA se bAhara nahIM jAUMgA' yaha dizAoM se viratirUpa 'digbata' kahA jAtA hai / dizAoM ke nata dhAragA karane vAle ke aNuvrata, maryAdA ke bAhara sUkSma pApoM 1. sarvArthasiddhi 7 / 2 / 2. ta. sa. 7 / 21: pRSArthasiddhaya pAya gA. 135-145 / 3. cAritrapAhuDa gA, 24; ratnakaraNa zrAvakAcAra palo. 67 ttiikaa| 4. sa. si 21 / 5. cAritrapAhuddha gA. 24 / Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-477 saMyamamArgaNA/547 kI bhI nivRtti ho jAne ke kAraNa, paMca mahAvratoM kI pariNati ko (mahAyatoM jaisI avasthA ko) prApta hote haiN| iti niyamitadigbhAge pravartate yastato bahistasya / sakalAsaMyamabirahAvayahiMsAvataM pUrNam // 138 // [puruSArthasiddhaya pAya | --isa prakAra jo maryAdAkRta digvibhAga meM pravRtti karatA hai, usake usa kSetra se bAhara samasta asaMyama ke tyAga ke kAraNa, ahiMsAvrata pUrNa ho jAtA hai athavA paripUrNa ahiMsAvata hotA hai| anarthadaNDa -upakAra na hokara jo pravRtti kevala pApa kA kAraNa hai vaha anarthadaNDa hai| isase virata honA anarthadaNDavirati hai|' abhyaMtaraM vigavadherapAyikebhyaH sapApayogebhyaH / viramaNamanarthadaNDavataM vidyutadharA'graNyaH // 74 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] -dizAoM kI maryAdA ke bhItara niSprayojana pApayogoM se (pApamaya mana, vacana, kAya kI pravRttiyoM se) jo virakta honA hai, vratadhAriyoM meM agraNI maNagharadeva use anarthadaNDavata kahate haiN| manamaH pAtra mAratA-sAmAna, pApopadeza, pramAdacarita, hiMsApradAna aura azubha zruti / dUsaroM kA jayaparAjaya, mAranA, bA~dhanA, aMgoM kA chedanA aura dhana kA apaharaNa Adi kaise kiyA jAya? isa prakAra mana se vicAra karanA apadhyAna nAma kA anarthadaNDa hai / 2 vadha-bandha-cchedAvedveSAdrAgAcca parakalatrAdeH / AdhyAnamapadhyAnaM zAsati jinazAsane vizadAH // 7 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] -dveSabhAva se kisI ko mArane-pITane-bAMdhane yA usake aMgacchedanAdi kA tathA kisI kI hAra arthAt parAjaya kA aura rAgabhAvoM se parastrI prAdi kA arthAt dUsaroM kI jaya va putra-dhana-dhAnya Adi kI vRddhi kA jo nirantara cintana hai arthAt vyartha kA mAnasika vyApAra hai, use jinazAsana meM gaNadhara deva ne apadhyAna nAma kA anarthadaNDa kahA hai| usase virati apadhyAna nAmaka anarthadaNDavata hai| pApaddhijayaparAjayasaGgaraparadAragamanacauryAyAH / na kavAcanApi cintyA, pApaphalaM kevalaM yasmAt // 141 // [puruSArthasiddhaya pAya -zikAra, jaya, parAjaya, yuddha, parastrI-gamana, corI Adika kA kisI samaya meM bhI nahIM cintana karanA cAhie, kyoMki ina apadhyAnoM kA phala kevala pApa hI hai| yaha apadhyAna nAmaka anartha daNDa hai / isase biratibhAva vana hai / tiryaMcoM ko kleza pahu~cAne vAle vagija kA prasAra karane vAle aura prANiyoM kI hiMsA ke kAraNabhUta Arambha Adi ke viSaya meM pApabahula vacana bolanA pApopadeza nAmakA anarthadaNDa hai| ----- 1. garSi pa7i /21 / 2. sasidi7/21 / 3. sasiji 7/21 / Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548/go. sA. jIvakANDa gAthA 476-477 tiryaka kleza-pariNajyA-hiMsArambha-pralambhanAdInAm / kathA-prasaMga-prasavaH smartavyaH pApa upadezaH // 76 // ratnakaraNDa thAvakAcAra] --tiryacoM ke vANijya kI tathA klezAtmaka vANijya kI yA tiryacoM ke kleza tathA krayavikrayAdi rUpa vANijya kI athavA tiryacoM ko valezakArI bANijya kI, prANiyoM ke vadha rUpa hisA kI, kRSyAdi sAvadya prArambha kI, Thagane rUpa viSayoM kI kathAnoM ke prasaMga her3ane ko pApopadeza nAma kA anarthavaNDa hai / isakA tyAga anarthadaNDavata hai| vidyAvANijyamaSIkRSisevAzilpagovinAM puMsAm / pApopadezadAnaM kadAcivapi nava vaktavyam / / 142 // puruSArthasiddhaya pAya] -vidyA, byApAra, lekhanakalA (munIma, klarka), khetI, naukarI aura kArIgarI se jIvikA karane vAle puruSa ko pApa kA upadeza mile aisA vacana kisI samaya nahIM bolanA caahie| binA prayojana vRkSa Adi ko chedanA, bhUmi ko kUTanA, pAnI sIMcanA Adi pApakArya pramAvacarita nAma kA anarthadaNDa hai|' isakA dUsarA nAma pramAdacaryA bhI hai| kSiti-salila-dahana-pavanArambhaM viphalaM vanaspaticchedaM / saraNaM sAraNamapi ca pramAvacA~ prabhASante ||50||[rtnkrnnddshraavkaacaar] --pRthvI, jala, agni tathA pavana ke vyartha Arambha ko arthAt binA prayojana pRthvI ke khodane ko, jala ke chir3akane, agni jalAne-bujhAne ko, paMkhe se pavana tAr3ane ko, vyartha ke vanaspaticcheda ko aura vyartha ke paryaTana ko pramAdacaryA nAma kA anarthadaNDa kahate haiM / isakA tyAga anarthadaNDavrata hai| bhUkhananavRkSamoTTanazAvalavalanAmbusecanAdIni / niSkAraNaM na kuryAddalaphala-kusumoccayAnapi ca // 143 // -pRthvI khodanA, vRkSa yA ghAsa ukhAr3anA, atizaya ghAsabAlI jagaha roMdanA, pAnI sIMcanA prAdi aura patra, phala-phUla tor3anA bhI binA prayojana na kreN| yaha tIsarA pramAzcaryA-anarthadaNDa vrata da viSa, kAMca, zastra, agni, rassI, cAbuka aura lakar3I Adi hiMsA ke upakaraNoM kA pradAna karanA hisApradAna nAma kA anarthadaha hai| parazu-kRpANa-khanitra-jvalanAyudha-zuGgi-zRGkhalAvInAm / vaghahetUnAM dAnaM, hiMsAdAnaM avaMti budhAH // 77 // ratnakaraNDazrAvakAcAra] - - pharasA, balavAra, gaitI, kudAlI, agni, prAyudha (churI, kaTArI, lAThI, talavAra Adi) biSa, sAMkala, ityAdi vadha ke kAraNoM kA arthAt hiMsA ke upakaraNoM kA jo nirarthaka dAna hai usako jJAnIjana hiMsAdAna nAma kA anarthadaNda kahate haiM / isakA tyAga anarthadaNDavata hai| 1. sarvArtha siddhi pA21 / Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-477 saMyamamArgaNA / 546 asidhenu viSahutAzanalAGgala-karavAla kA kAdInAm / vitaraNamupakararaNAnAM hiMsAyAH pariharedyatnAt / / 144 / / [ puruSArthasiddhadha upAya ] - churI, viSa, agni, hala, talavAra, dhanuSa, Adi hiMsA ke upakaraNoM kA vitaraNa karanA yatna se chor3a de / isakA nAma hiMsAdAna pranarthadaNDa vrata hai / hiMsA aura rAmAdi ko bar3hAne vAlI duSTa kamAoM ko sunA aura unakI zikSA denA azubha zruti nAma kA arthadaNDa hai / prArambha - saMga sAhasa- midhyAtva-rAga-dveSa-mada-bhavanaiH / cetaH kaluSayatAM zrutiravadhInAM duHzrutirbhavati // 72 // [ ratnakaraNDa zrAvakAcAra ] -- vyartha ke Arambha (kRSyAdi sAvadyakarma ), parigraha (dhana, dhAnyAdi kI icchA ), sAhasa ( zakti tathA nIti kA vicAra na karake ekadama kiye jAne vAle bhArI asatkarma), mithyAtva, dveSa, rAga, mada aura madana ( rati kAma) ke pratipAdanAdi dvArA citta ko kaluSita malina karane vAle zAstroM ko sunanA, (nAvila par3hanA, sinemA dekhanA, TelIvijana dekhanA, reDiyo sunanA, Adi) duHzruti azubha zruti nAma kA anarthadaNDa hai| isakA tyAga anarthadaNDa vrata hai / rAgAdivarddhanAnAM kuSTakathA-nAmabodhabahulAnAm / na harat kurvIta zravaNArjana zikSaNAdIni // 145 // [ puruSArthasiddhaya pAya ] - rAgadveSa ko bar3hAne vAlI tathA bahuta karake ajJAnatA se bharI huI duSTa kathAoM kA sunanA, saMgraha karanA, sikhAnA kisI bhI samaya na kre| yaha buHzruti nAmaka pA~cavA~ anarthadaNDa hai| isakA na karanA anarthadaNDa vrata hai / aba tavArthasUtra ke anusAra dezavrata nAmaka tIsare guraNavrata kA kathana kiyA jAtA hai / bhogopabhoga parimANa vrata kA kathana zikSAvratoM meM kiyA jAegA / grAmAdika ko nizcita maryAdArUpa pradeza deza kahalAtA hai| usase bAhara jAne kA tyAga kara denA deza birati vrata hai / yahA~ bhI digvirati vrata ke samAna maryAdA ke bAhara mahAvrata hai| tatrApi ca parimANaM grAmAparaNabhavanapATakAdInAm / pravidhAya niyatakAlaM karaNIyaM viramaNaM dezAt // 136 // iti virato bahuvezAt tasya hiMsA vizeSa parihArAt / tatkAlaM vimalamati: yahAM vizeSeNa // / 140 // [ puruSArthasiddhaya pAya ] - usa digvata meM bhI grAma, bAjAra, mandira, muhallAdikoM kA parimANa karake maryAdAkRta kSetra se bAhara kisI niyata samaya paryanta tyAga karanA caahie| isa prakAra bahuta kSetra kA tyAgI 12. sarvArthasiddhi 7 / 21 / Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550/go. sA. jIvakANDa gAthA 476-477 nirmala buddhivAlA dhAvaka usa niyamita kAla meM maryAdAkRta kSetra se bAhara hiMsA ke tyAga se vizeSatA sahita ahimA vrata ko apane Azraya karatA hai / vezAvakAzikaM syAtkAla-paricchedanena dezasya / pratyahamaNuvratAnA pratisaMhAro vizAlasya / / 62 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] --digbata meM grahaNa kiye hue vizAla deza kA kAla kI maryAdA ko lie hue jo pratidina ghaTAnA hai, vaha aNuvratadhArI zrAvakoM kA dezAnakAzika (dezanivRtti paraka) vrata hai / / vasunandi zrAvakAcAra meM dezatrata ko yadyapi guNanata kahA gayA hai, kintu usakA svarUpa bhinna prakAra kahA gayA hai vaya-bhaMgakAraNaM hoi jammi desammi tastha riNayamerA / korai gamagarieyattI taM jAraNa guNavadhayaM viviyaM // 215 // basunandizrAvakAcAra] -jisa deza meM rahate hue pratabhaMga kA kAraNa upasthita ho, usa deza meM niyama se jo gamananivRtti kI jAtI hai, usako dUsarA dezavata nAma kA guNavrata jAnanA cAhie / yatra vratasya bhaMgaH syAddeze tatra prayatnataH / gamanasya nivRttiHyA sA dezaviratirmatA / / 141 // [guNabhUSaNa zrAvakAcAra] --jisa deza meM vratabhaMga kI sambhAvanA ho usa deza meM prayatnapUrvaka gamana kA tyAga karane se dezatrata hotA hai| zikSAvata zikSAvata-jina vratoM ke pAlana karane se munivrata dhAraNa karane kI yA muni banane kI zikSA milatI hai, ve zikSAzrata haiN| yadyapi unakI saMkhyA cAra hai tathApi unake nAmoM meM AcAryoM ke aneka matabheda haiN| ve matabheda isa prakAra hai --- prAcArya yA grantha prathama zikSAvata dvitIya zikSAprata kA nAma tRtIya zikSAvata caturtha zikSAvata proSadhopavAsa sallekhanA 1 zrAvaka pratikramaNa sAmAyika sUtra saM. 1 2 prA. kundakunda 3 prA. svAmikArtikeya , 4 A. umAsvAmI bhogopabhogaparimANa proSadhopavAsa dezavrata atithisaMvibhAga 5 prA. samantabhadra dezavrata sAmAyika vaiyAvRtya Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-473 saMyamamArgaNA/551 bhogopabhogaparimANa dAna atithisaMvibhAga sallekhanA 6 prA. somadeva sAmAyika proSadhopavAsa 7 prA. devasena devastavana 8 zrAvaka pratikramaNa maahi atisiimaa sUtra saM. 2 6 zrI vasunandi bhogavirati paribhoga virati prAcArya 10 zrI amRtacandrAcArya sAmAyika proSadhopavAsa bhogopabhogaparimANa vayAvRtya mAmAyika tRtIya pratimA hai aura proSadhopavAsa caturtha pratimA, ata: zrI vasunandi AcArya ne tathA bAbaka pratikramaNa sUtra saM. 2 meM sAmAyika va proSadhopabAsa ko zikSAvrata meM gabhita nahIM kiyaa| zikSAvratoM ko unarottara unnati AgAmI kI pratimAe~ haiM. isa dRSTi se kinhIM prAcAryoM dvArA sAmAyika va proSadhopavAsa ko zikSAvrata meM sammilita kara liyA gyaa| tattvArthamUtra meM ullikhita cAra zikSAnnatoM kA svarUpa isa prakAra hai sAmAyika--isake svarUpa kA vistRta kathana sAmAyika saMyama meM kiyA jA cukA hai| zikSAvrata kI dRSTi se kathana isa prakAra hai-sAmAyika ke lie kI gaI kSetra va kAla kI avadhi, sAmAyika sthita zrAvaka ke utane kAla ke lie usa kSetra se bAhara pUrvavat mahAvata hotA hai / ' cAritrapAiMDa gAthA 25 kI TIkA meM isa prakAra kahA gayA hai-"sAmAyikaM ca prathama zikSAvataM / caityapaJcagurubhaktisamAdhilakSaNaM vinaM prati ekavAraM dvivAraM trivAraM vA vrata-pratimAyAM sAmAyikaM bhvti|" sAmAyika nAmaka prathama zikSAbata hai| isameM caityabhakti, paJca parameSThI bhakti aura samAdhi bhakti karanI caahie| vratapratimA meM jo sAmAyika hotI hai vaha dina meM eka bAra, dobAra athavA tIna yAra hotI hai| parantu sAmAyika pratimA meM jo sAmAyika kahA gayA hai vaha niyama se tIna bAra karanA caahie| rAgadveSatyAgAnikhiladravyeSu sAmyamavalambya / tattvopalabdhimUlaM bahuzaH sAmAyika kAryam // 148 / / rajanIdinayorante tadabazyaM bhAvaniyamavizvalitam / itaratra punaH samaye na kRtaM doSAya tadguNAya kRtam // 146 / / sAmAyika zritAnAM samastasAvadhayogaparihArAt / bhavati mahAvratameSAmupaye'pi caritramohasya / / 150 // [puruSArthasiddhaya pAya | rAgadveSa ke tyAga se samasta ipTa-aniSTa padArthoM meM sAmyabhAva ko aMgIkAra kara Atmatattva kI prApti kA mUla kAraNa sAmAyika rUpa kArya hai / vaha sAmAyika gatri aura dina ke anta meM ekAgratA pUrvaka avazya hI karanA caahie| phira yadi anya samaya meM kiyA jAya to vaha sAmAyikakArya doSa ke hetu nahIM kintu guNa ke lie hotA hai| ina sAmAyika dazA ko prApta hue zrAvakoM ke cAritramoha ke udaya hote bhI, samasta pApa ke yogoM ke tyAga se mahAvata hotA hai| 1. sarvArthasiddhi 7 / 21 / Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 552/go. sA. jIvakA gAthA 456-477 Asamayamuktimukta paMcA'dhAnAmazeSabhAvena / sada sAmagi: sannayika sAda zaMsanti // 7 // mUrdhvaha-muSTi-vAso-bandhaM paryakubandhana cA'pi / sthAnamupavezanaM vA samayaM jAnanti samayajJAH // 6 // ekAnte sAmayika nikSipe vaneSu vAstuSu ca / caityAlayeSu vA'pi ca paricetavyaM prasannadhiyA // 66 vyApAra-vamanasyAdvinivRtyAmantarAtmavinivRtyA / sAmayika banIyAdupavAse kabhuktaM vA // 10 // sAmayikaM pratidivasaM yathAvadapyanalasena cetavyam / vratapaMcaka-paripUraNa-kAraNamavadhAna-yukta na // 101 // sAmayike sArambhAH parigrahA naiva santi sarve'pi / ghelopasRSTamuniriva gRhI tavA yAti yatibhAvam // 102 // - samaya kI (kezabandhanAdi rUpa se gRhIta prAcAra kI) muktiparyanta (use tor3ane kI avadhi taka) jo hiMsA prAdi pAMca pApoM kA pUrNa rUpa se sarvatra tyAga karanA hai, usakA nAma Agama ke jJAtA 'sAmAyika kahate haiM / kezabandhana, muSTibandhana, vastravandhana, paryakubandhana (padmAsana) aura khar3e hokara kAyotsarga karanA, tathA baMTakara kAyotsarga karanA, inako prAmama ke jJAtA athavA sAmAyika siddhAnta ke jAnakAra puruSa sAmAyika kA anuSThAna kahate haiN| vanoM meM, makAna meM tathA caityAlayoM meM athavA anya giri-guhAdikoM meM, nirupadrava-nirAkula ekAnta sthAna meM prasannacitta se sthira hokara sAmAyika ko bar3hAnA caahie| upavAsa tathA ekAmAna ke dina vyApAra aura vaimanasya se binivRtti dhAraNa kara antarjalpAdi rUpa saMkalpa-vikalpa ke tyAga dvArA sAmAyika ko mRta karanA caahie| pratidina bhI nirAlasI aura ekAgracitta gRhastha zrAvakoM ko cAhie ki ve yathAvidhi sAmAyika ko bar3hAveM, kyoMki yaha sAmAyika ahiMsAdi pAMca vratoM kI pUrNatA kA kAraNa hai| sAmAyika meM kRSyAdi prArambha ke sAtha-sAtha sampUrNa bAhya abhyantara parigrahoM kA prabhAva hotA hai| isalie sAmAyika kI avasthA meM gRhastha zrAvaka kI dazA celopasRSTa muni (vastra ke upasarga se yukta muni) jaisI hotI hai ataH yaha zikSAvata hai / proSadhopacAsa-proSadha kA artha parva hai aura pAMcoM indriyoM ke zabdAdi viSayoM ke tyAgapUrvaka usameM nivAsa karanA upavAsa hai| arthAt cAra prakAra ke prAhAra kA tyAga karanA upavAsa hai| tathA proSadha ke dinoM meM jo upavAsa kiyA jAtA hai, vaha proSadhopavAsa hai| proSadhopavAsI zrAvaka ko apane zarIra ke saMskAra ke kAraNa snAna, gandha, mAlA aura pAbharaNa prAdi kA tyAga karake kisI pavitra sthAna meM, sAdhunoM ke rahane ke sthAna meM, caityAlaya meM yA proSadha ke lie niyata kiye gaye apane ghara meM dharma-kathA sunane, sunAne aura cintana karane meM mana ko lagAkara upavAsa karanA caahie| aura saba prakAra kA Arambha choDa denA caahie| pratyeka aSTamI aura caturdazI ko yaha vrata kiyA jAtA hai| proSadhopacAsa zikSAprata utkRSTa, madhyama aura jaghanya ke bheda se tIna prakAra kA hai| 1. sarvArthasiddhi 7 / 21 / Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-4.17 saMyamamArgaNA/553 anna-pAna-khAdya aura lehya ina cAroM prakAra ke AhAra kA tyAga karanA utkRSTa proSadhopavAsa hai| jisameM parva ke dina jala liyA jAtA hai vaha madhyama proSadhopavAsa hai aura jisameM AcAmlAhAra kiyA jAtA hai, vaha jaghanya proSadhopavAsa hai / / sAmAyikasaMskAraM pratidinamAropitaM sthirIkartum / pakSAddha yoddha yorapi kartavyo'vazyamupavAsaH // 151 / / muktasamastArambhaH proSadhadinapUrvavAsarasyA / upavAsaM gRhNIyAnmamatvamapahAya vehAdau // 152 // [puruSArthasiddhaya pAya] - pratidina aMgIkAra kiye hue sAmAyika saMskAra ko sthira karane ke lie donoM pakSoM ke arddhabhAga meM arthAt aSTamI caturdazI ke dina upavAsa avazya hI karanA caahie| samasta prArambha se mukta hokara zarIrAdikoM meM Atmabuddhi ko tyAgakara upavAsa ke pUrvadina ke prAdhe bhAga meM upavAsa ko aMgIkAra karanA caahie| caturAhAravisarjanamupavAsaH proSadhaHsakRdbhuktiH / sa proSadhopavAso yakupoSyArambhamAcarati // 10 // ratnakaraNDazrAvakAcAra] --cAra prakAra ke AhAratyAga kA nAma upavAsa hai| eka bAra bhojana karanA proSadha yA ekAzana hai| proSadhasahita upavAsa proSadhopavAsa / jo upavAsa dhAraNa karake dhAraNA aura pAraNA ke dina ekAzana karanA hai vaha proSadhopavAsa zikSAbata kahA jAtA hai| bhogopabhogaparimANa-bhogopabhoga kA lakSaNa bhuktvA parihAtavyo, bhogo bhaktvA punazca bhoktavyaH / upabhogo'zanavasanaprabhRtiH pAJcendriyo viSayaH / / 83 // --jo pA~ca indriya viSaya eka bAra bhogane para tyAjya ho jAtA hai vaha 'bhoga' hai| jaise bhojana pAna vilepanAdika / aura jo paMcendriya viSaya eka bAra bhogane para punaH bhogane ke yogya rahatA hai vaha 'upabhoga' hai| jaise vastra, AbharaNa Adika / bhogopabhogamUlA viratAviratasya nAnyato hiNsaa| adhigamya vastutatvaM svazaktimapi tAvapi tyAjyau ||161||[purussaarthsiddhy pAya] - saMyatAsaMyatta zrAvaka ke bhoga aura upabhoga ke nimitta se hiMsA hotI hai, anya prakAra se nahIM, ataeva bhoga aura upabhoga bhI, vastusvarUpa jAnakara aura apanI zakti anusAra chor3ane yogya athavA parimANa karane yogya hai| bhojana, pAna, gandha aura mAlA Adika bhoga kahalAte haiM tathA pror3hanA-bichAnA, alaMkAra 1. cAritrapAhur3a gA. 25 kI TIkA / 2. ratnakaraNDayAvakAcAra / Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 / gosA. jIvakANDa gAthA 476-477 (bhUSaNa), zayana, Asana, ghara, yAna aura vAhana Adi upabhoga kahalAte haiM / inakA parimAra karanA bhogopabhoga parimAraNa athavA upabhoga paribhoga parimANa vrata hai / " jaM parimANaM kIrar3a maMDala- taMbola-gaMdha- pupphANaM / taM bhoyaviraha bhariNayaM paDhamaM sikkhAvayaM sute // 217 // samasasIe mahilA vatthAharaNAraNa jaM tu parimANaM / taM paribhoyaNivRttI vidiyaM sikvAyayaM jANa // 218 // [ vasunandizrAvakAcAra ] - maMDana arthAt ubaTana yAdi zArIrika zRGgAra, tAmbUla, gaMdha aura puSpAdika kA jo parimANa kiyA jAtA hai, use upAsakAdhyayana sUtra meM bhogavirati nAmakA prathama zikSAvrata kahA gayA hai || 217 // apanI zakti ke anusAra strIsevana aura vastra AbhUSaNoM kA jo parimANa kiyA jAtA hai, use paribhoganivRtti nAmakA dvitIya zikSAvata jAnanA cAhie / trasaghAta, mAdaka, bahughAta, aniSTa aura anupasekya ye pAMca prakAra ke abhakSya haiM, inakA tyAga yAvajjIvana karanA caahie| isase sambandhita loka isa prakAra hai--- prasahati pariharaNArthaM kSaudraM pizitaM pramAdaparihRtaye / madyaM ca varjanIyaM jinacaraNau zaraNamupayAtaiH // 64 // alpaphala bahuvidhAtAnmUlakamArdrANi zRGga-verANi / navanIta- nimbakusumaM takamityevamavayam // 85 // yavaniSTaM tadvratayedyaccA'napusevyametadapi jahyAt / abhisandhikRtAvirativiSayAdyogyAd vrataM bhavati || 66 || [ ratnakaraNDa zrAvakAcAra ] jina caraNa kI zaraNa meM rahane vAloM ko sahisA TAlane ke lie 'madhu' aura mAMsa kA tyAga karanA cAhie aura pramAda arthAt citta kI prasAbadhAnatA avivekatA ko dUra karane ke lie madya prAdi mAdaka padArthoM (bhAMga, tambAkU Adi) kA tyAga karanA caahie| alpaphala aura bahu vighAta ke kAraNabhUta mulI AAdika (gAjara - zalajamA di ) tathA mAsuka adaraka Adi (AlU, sarAla, zakarakanda, arabI, haldI, jamIkanda Adi, makkhana, nIma ke phUla, kelakI ke phUla ye saba aura isI prakAra kI anantakAyAtmaka dUsarI vastue~ bhI tyAjya haiM / jo padArtha aniSTa ho arthAt prakRti ke pratikUla ho tathA zarIra ko hAnikAraka ho vaha bhI tyAjya hai aura jo anupasevya ho ( jaise gaumUtra, jUThana Adi) use bhI chor3a denA caahie| yogya viSayoM se bhI jo saMkalpapUrvaka virakti hotI hai vaha bhogopabhoga parimANa vrata hai / zaGkA - zarIra to para dravya hai, isakI dRSTi se anantakAyAtmaka padArthoM (sauMTha, haldI Adi) ko sukhAkara grahaNa karanA hiMsA kA kAraNa hai ? samAdhAna - yadyapi zarIra paradravya hai tathApi mokSamArga meM sahAyaka hai, kyoMki jaba taka vajarSabhanArAcasaMhanana vAlA zaktizAlI zarIra nahIM hogA, usa samaya taka mokSaprApti nahIM ho sakatI / yahI 1. sarvArthasiddhi 7 / 21 / Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAcA 476-477 maMyamamArgaNA ! 555 kAraNa hai ki karma bhUmiyA mahilAoM ke tona hona saMhanana hone se unake mokSa kA niSedha kiyA gayA zaGkA-abhakSya bAIsa haiM / phira yahA~ pA~ca hI abhakSya kyoM kahe gaye ? samAdhAna--pA~ca abhakSya nahIM kahe gaye / kinta ratnakaraNDa zrAvakAcAra meM pAMca prakAra ke abhakSya kahe gaye haiN| abhakSya padArtha bahuta hai kintu ve saba ina pA~ca prakAra ke abhakSyoM meM garbhita ho jAte haiN| jinavANIsaMgraha Adi pustakoM meM jina bAIsa abhakSyoM kA nAmollekha hai, unake atirikta bhI abhakSya haiN| inameM aniSTa aura anupasevya abhakSyoM kA nAma hI nahIM hai| kisI bhI digambara jaina ArSa grantha meM ina bAIsa abhakSyoM kA kathana nahIM miltaa| sambhavataH pranya sampradAya meM ina bAIsa abhaTayoM kA kathana ho| atithisaMvibhAga zikSAnata-saMyama kA vinAza na ho, isa vidhi se jo pAtA hai vaha atithi hai / yA jisake Ane kI koI tithi nizcita nahIM ho, vaha atithi hai| aniyatakAla meM jisakA Agamana ho vaha atithi hai| isa atithi ke lie vibhAga karanA atithi-saMvibhAga hai / vaha cAra prakAra kA hai-bhikSA, upakaraNa, auSadha aura pratizraya (rahane kA sthaan)| jo mokSa ke lie baddhakakSa hai, saMyama pAlana karane meM tatpara hai aura zuddha hai, usa atithi ke lie zuddha mana se nirdoSa bhikSA denI caahie| samyagdarzana Adi ke bar3hAnevAle dharmopakaraNa dene caahie| yogya auSadhi kI yojanA karanI cAhie tathA parama dharma meM zraddhA rakhate hue atithi kA nivAsasthAna bhI denA caahie|' sallekhanA-zrI kundakunda Adi prAcAryoM ne sallekhanA ko bhI zikSAvata kahA hai aura tattvArthasUtra meM bhI sahalekhanAM joSitA' dvArA sallekhanA kA upadeza diyA hai ataH sallekhanA kA kathana kiyA jAtA hai-- bhale prakAra se kAya aura kaSAya kA lekhana karanA (kRzakaranA) sallekhanA hai| arthAt bAhya zarIra kA aura pAbhyantara kaSAyoM kA lekhana karanA arthAt kuza karanA sallekhanA hai| bAhya zarIra kA aura Abhyantara kaSAya kA kAya aura kaSAya ko uttarottara puSTa karane vAle kAraNoM ko ghaTAte hue, bhale prakAra se lekhana karanA kRza karanA sallekhanA hai| maraNa ke anta meM hone vAlI isa sallekhanA ko prItipUrvaka sevana karanevAlA gRhastha hotA hai| zaGkhA- sallekhanA meM ayame abhiprAyapUrvaka prAyu Adi kA tyAga kiyA jAtA hai, isalie sallekhanA yAtmadhAta hai ? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki sallekhanA meM pramAda kA abhAva hai| rAgadveSa-moha se yukta pramAda ke vaza hokara jo koI viSa, zastra Adi upakaraNoM kA prayoga karake apanA ghAta karatA hai, vaha AtmaghAtI hai| parantu sallekhanA ko prApta hue jIva ke rAgAdika to haiM nahIM isalie use aAtmaghAta kA doSa nahIM prApta hotA / dUsare, maraNa kisI ko bhI iSTa nahIM hai / jaise nAnA prakAra kI vikreya vastutroM ke dena, lena aura saMcaya meM lage hue kisI vyApArI ko apane ghara kA nAza honA iSTa nahIM hai| phira bhI paristhitivaza usake vinAza ke kAraNa upasthita hone para yathAzakti unako dUra karatA hai| itane para bhI yadi ve dUra na ho sake to vikreya vastuoM ko nAza se rakSA karatA hai| 1. go. ka. gA. 32 / 2. pravacanasAra (zAntivIranagara) pR. 534.35-36 / 3. sarvAmiddhi 721 / Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 556 / go. mA. jIvakANDa usI prakAra paNya [ = vastue~] sthAnIya vrata aura zIla ke saMcaya meM juTA huA gRhastha bhI unake AdhArabhUta zrAyu zrAdi kA patana nahIM cAhatA / yadA kadAcit unake vinAza ke kAraNa utpanna ho jAyeM to jisase apane guNoM meM bAdhA nahIM par3e isa prakAra unako dUra karane kA prayatna karatA hai / itane para bhI yadi ve dUra na ho to jisame apane guNoM kA nAza na ho, isa prakAra prayatna karatA hai| isalie isake prAtmaghAta kA doSa nahIM ho sakatA / " ghariUNa vatthamettaM parigRhaM chaMDikaNa pravasesaM / sagihe jiraNAlae vA tivihAhArassa vosaraNaM / / 279 / / gAyA 436-477 jaM kui gurusayAsamma sammamAloiUNa tiviheNa / sallekhaNaM catthaM sutaM sikkhAvayaM bhaNiyaM // 272 // [ sunandizrAvakAcAra ] - vastra mAtra parigraha ko rakha kara aura ziSya samasta parigraha ko chor3akara apane hI ghara meM athavA jinAlaya meM rahakara jo zrAvaka guru ke samIpa meM mana-vacana-kAya se apanI bhale prakAra AlocanA karake pAna ke sivAya zeSa tIna prakAra ke prahAra kA tyAga karatA hai use upAsakAdhyayana sUtra meM sallekhanA nAmaka cauthA zikSAvrata kahA hai| 'yaha sallekhanA hI mere dharma ko mere sAtha le jAne meM samartha hai, aisI bhAvanA nirantara bhAnI cAhie [ pu. si. u. zloka 175] dezavirata ke gyAraha bhedoM kA svarUpa darzanika dezavirata kA lakSaNa saMkSepa meM isa prakAra hai samyagdarzana zuddhaH saMsArazarIrabhoganirviNNaH / paMcaguru caraNa-zaraNa darzanikastattvapathagRhyaH // 137 // | ratnakaraNDa zrAvakAcAra ] - jo samyagdarzana se zuddha hai tathA saMsAra, zarIra tathA bhogoM se virakta hai, paMca-guruyoM ke caraNoM kI zaraNa ko prApta hai arthAt prarhantAdi paMca parameSThiyoM kI bhakti meM lIna hai aura jo sanmArga meM zrAkarSita hai, vaha darzanika zrAvaka hai| yaha prathama pratimA kA svarUpa dravyAnuyoga kI apekSA se kahA gayA hai / caraNAnuyoga kI dRSTi se prathama pratimA kA svarUpa isa prakAra hai- sAmAnyarUpa se darzanapratimA vAlA zrAvaka graSTamUlaguNadhArI, saptavyasana tyAgI aura samyagdarzana kI rakSA karane vAlA hotA hai| zaGkA - prATha mUlaguNA kauna se haiM ? samAdhAna - eka mata ke anusAra bar3a, pIpala, pAkara ( pilakhana ), Umara (gulara) aura aMjIra ina pA~ca phaloM kA ( inake sara anya phaloM kA ) tathA madya, mAMsa aura madhu ina tIna makAroM kA tyAga karanA ATha mUlaguNa hai| dUsare mata ke anusAra madyatyAga 1, mAMsatyAga 2, mazrutyAga 3 rAtribhojana tyAga 4, paJcaphalI tyAga 5, paJcaparameSThI kI tuti ( deva - darzana ) 6 jIvadayA 7) 1. sarvArthasiddhi 7 / 22 / Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476.4.47 saMyamamArgagagA557 pAnI chAnanA 8; anya matAnusAra madyatyAga 1, mAMsatyAga 2, madhutyAga 3 aura pAMca aNavata isa prakAra pATha mUlaguNa haiN| zaGkA-sAta vyasana kauna se haiM ? samAdhAna-janA, madya, mAMsa, vezyA, zikAra, corI aura parastrI-sevana ye mahApApa rUpa sAta vyasana haiN| inakA tyAga karanA caahie| inakA vistAra pUrvaka kathana basunandizrAvakAcAra Adi anyoM me jAna lenA caahie| samyaktva kI rakSA karane ke lie anya mata-matAntaroM ke zAstroM kA zravaNa na karake apanI buddhi ko vizuddha-nirmala rakhanA caahie| isa sAmAnya prAcaraNa ke atirikta darzanapratimAghArI ko nimnalikhita bAtoM kA bhI dhyAna rakhanA Avazyaka hai....mUlI, nAnI, maraNAla, lahasUna, tumbI phala, kusumbha kI zAka, tarabUja aura sUraNakanda kA bhI tyAga karanA cAhie / araNI, varaNa. sohajanA aura karIra, kAJcanAra ina pA~ca prakAra ke phUloM kA tyAga hotA hai| do muhUrta ke bAda namaka, tela yA ghata meM rakhe hue phala, prAcAra. murabbA kA tyAga aura makkhana tathA mAMsAdi kA sevana karane vAle manuSyoM ke bartanoM kA ina sabakA tyAga, camar3e ke bhANDa meM rakhe hue jala, tala aura hIMga kA tyAga hotA hai / bhojana karate samaya haDDI (asthi), madirA, camar3A, mAMsa, khUna, pIva, mala, mUtra aura mRta prANI ke dekhane se, tyAgI huI vastu ke sevana se, cANDAlAdi ke dekhane aura unake zabda sunane se bhojana kA tyAga karanA cAhie / ghune, bhakUr3e (phUlana se yukta) aura calita svAda vAle anna kA tyAga karanA caahie| solaha prahara ke bAda ke takra aura dahI kA tyAga karanA caahie| pAna, auSadha aura pAnI kA bhI rAtri meM tyAga karanA caahie| yaha sabho darzanapratimA kA prAcAra hai| dUsarI pratimA kA nAma vrata pratimA hai| isameM bAraha vratoM kA pAlana hotA hai|' niratikramaNamaNuvata-paMcakamapi zolasaptakaM cApi / dhArayate niHzalyo yo'sau pratinAM mato batikaH // 138 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] --jo dhAvaka niHzalya (mAyA, mithyA aura nidAna ina tIna zalyoM se rahita) hovAra niraticAra pA~ca aNuvratoM ko aura sAtha hI sAtoM zIlavratoM ko (nIna guNa aura cAra zikSAdratoM ko) bhI dhAraNa karatA hai baha gaNadhara devoM ke dvArA dratika pada kA dhAraka (dvitIya zrAvaka.) kahA jAtA hai| bAraha bratoM kA svarUpa pUrva meM kahA jA cukA hai / punarukta doSa ke kAraNa unakA yahA~ para kathana nahIM kiyA jaataa| zaGkA.. -tIna gugAvata aura cAra zikSAvata ko zIlabata kyA kahA gayA hai ? 1. cAritrapAhur3a gA. 21 TIkA 1 2. ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka 65 / 3, cAritrapAhue gAthA 21 kI TIkA / 4. cAritramAhur3a gAthA 21 kI TIkA / Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 / go. sA. jIvakANDa gAthA 476-477 samAdhAna-vratoM ke rakSaNa ko 'zIla' kahate haiM / zIla kA lakSaNa isa prakAra hai -- saMsArAzatibhItasya vratAnAM gurusAkSikam / gRhItAnAmazeSANAM rakSaNaM zIlamucyate // 41 // / [ zrami zrAvakA pari. 12] yad gRhItaM vrataM pUrvaM sAkSIkRtya jinAn gurUn / tad vratAkhaMDanaM zIlamiti prAhurmunIzvarAH / / 78 / / [pUjyapAda zrAvakAcAra ] -- guru ko sAkSIpUrvaka pahale grahaNa kiye gaye vratoM kA khaNDana nahIM karanA prathavA rakSaNa karanA zIla kahalAtA hai / zaGkA - zalya kise kahate haiM ? samAdhAna- zRNAti hinasti iti zalyam' yaha zalya zabda kI vyutpatti hai / zalya kA artha hai pIr3A dene vAlI vastu / jaba zarIra meM kA~TA Adi cubha jAtA hai to vaha zalya kahalAtA hai| yahA~ usake samAna jo pIr3Akara bhAva hai, vaha zatya zabda se liyA hai| jisa prakAra kaoNTana Adi zalya prANiyoM ko bAdhAkara hotA hai, usI prakAra zarIra aura mana sambandhI bAdhA kA kAraNa hone se karmodayajanita vikAra meM bhI zalya kA upacAra kara lete haiM arthAt use bhI zalya kahate haiM / yaha zalya tIna prakAra kI hai mAyAzalya, nidAnazalya aura mithyAdarzanazalya / mAyA, nikRti aura vaMcanA arthAt Thagane kI vRtti yaha mAyA zalya hai| bhogoM kI lAlasA nidAna zalya hai aura pratattvoM kA zraddhAna miyAdarzana zalya hai / ina tInoM zalyoM se jo rahita hai vahI niHzalya vratI kahA jAtA hai / -- zaGkA - zalya na hone se niHzalya hotA hai aura vratoM ko dhAraNa karane se vratI hotA hai / zalyarahita hone se vratI nahIM ho sktaa| jaise devadatta ke hAtha meM lAThI hone se vaha chatrI nahIM ho sakatA ? samAdhAna-vratI hone ke lie donoM vizeSaNoM se yukta honA Avazyaka hai| yadi kisI ne zalyoM kA tyAga nahIM kiyA aura kevala hiMsAdi doSoM ko chor3a diyA to vaha vratI nahIM ho sakatA / yahA~ aisA vratI iSTa hai jisane zalyoM kA tyAga karake batoM ko svIkAra kiyA ho| jaise jisake yahA~ bahuta ghI-dUdha hotA hai vaha gAyavAlA kahA jAtA hai| yadi usake ghI-dUdha nahIM hotA aura gAyeM haiM to vaha gAyavAlA nahIM khlaataa| usI prakAra jo satya hai, vratoM ke hone para bhI vaha vratI nahIM ho sakatA, kintu jo niHzalya hai, vaha vratI hai|" zarIramAnasIM bAdhAM kukarmodayAdi yat / mAyAmidhyAnidAnAdibhedatastastridhA matam // 5 // [ siddhAntasArasaMgraha pra. 4 ] - karmoM ke udaya Adi ke kAraNa zArIrika aura mAnasika pIr3A dene vAlI mAyA, mithyA aura nidAna tIna prakAra kI zalya hai / 1. sarvArthamiddhi 7 / 18 / Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA476-477 saMyamamArgaNA/556 nyazcitte karotyanyacceSTAyAmanyadeva hi / mAyAvI tasya ki zocamucyate duSTadurmateH ||8||[siddhaantsaarsNgrh pra.4] --mAyAvI kapaTI manuSya mana meM anya vicAra karatA hai tathA zarIra se aura vANI se anya ceSTA karatA hai| isalie vaha duSTa durbuddhi kyA pavitratA dhAraNa kara sakatA hai ? mAyAvI mahAna apavitra hai| mAyAvI puruSa ko mAyA zalya nitya pIr3A detI rahatI hai| ataH vaha ahiMsAdi pratoM kA pAlana nahIM kara sakatA / dharmajiprakSubhiH heyaM mithyAtvaM sarvathA tapoH / sahAnasthitinityaM virodho yAvatA mahAn // 4/11 // mithyAzalyamivaM yuSTaM yasya dehAdaniHsRtam / tasyApadAbhibhUtasya nivRttina kadAcana // 4/12 // [siddhAntasArasaMgraha] * dharmagrahaNa ke icchuka puruSoM ko mithyAtva kA sarvathA tyAga karanA caahie| kyoMki dharma aura mithyAtva ina donoM meM sahAnabasthiti nAmakA mahAn virodha hamezA se hai / eka sthAna meM ekAzraya meM do virodhI padArtha na rahanA sahAnavasthA doSa hai| jaise zIta aura uSNa, sarya aura nakula / jahA~ dharma rahatA hai vahA~ mithyAtva nahIM rhtaa| jahA~ mithyAtva rahatA hai vahA~ dharma nahIM rahatA / yaha mithyAtva zalya jisakI deha se nahIM nikala gayA aise mithyAtva se prApta hue duHkhoM se pIr3ita puruSa ko kabhI mokSa prApta nahIM hotaa| bhidAna zalya bhI prANiyoM ko daHkhada hone se tyAjya hai| pratI purupoM ko yaha zalya dhAraNa karane yogya nahIM hai, kyoMki yaha saba bratoM kA nAza karatI hai / prazasta aura aprazasta ke bheda se nidAna * do prakAra kA hai| prazasta nidAna ke bhI do bheda haiM unameM se eka saMsAra nimittaka prazasta nidAna aura dUsarA mokSa nimittaka prazasta nidAna / karmoM kA nAza, bodhi (ratnatraya prApti), samAdhi (dharmadhyAna, zukladhyAna) saMsAra-durakhoM kA nAza Adi ko cAhane vAloM ke yaha prazasta nidAna mukti kA kAraNa hai| jinadharma kI prApti ke lie yogya deza (Arya khaNDa), yogyakAla (duHkhamAsukhamA kAla), bhava (jaina kA uccakula) kSetra yogya (jainadharmI zrAvakoM kA nagara) aura zubha-bhAva va vaibhava cAhane vAloM ko yaha saMsAra kA kAraNa prazasta nidAna hotA hai, kyoMki saMsAra binA ye deza, kAla, kSetra, bhava, bhAva aura aizvarya prApta nahIM hote| prathama prazasta nidAna pavitra-advitIya-ananta sukhasthAna dene vAlA arthAt mokSaprApti karAne vAlA hai| dvitIya prazasta nidAna kiMcid duHkha dene vAlA hai, kyoMki anya bhava meM jinadharma kI prApti ke lie yogya deza-kAla-kSetra-bhava-bhAva aura aizvarya cAhane se vaha prazasta nidAna kicit heya hai| aprazasta nidAna bhI bhogahetuka aura mAnahetuka hone se saMsAra kA kAraNa hai, nindya hai aura siddhimandira meM praveza hone meM bAdhaka hai|' isa prakAra mAyA zalya, mithyAzalya aura aprazasta nidAna zalya rahita puruSa hI vratI ho sakatA hai| prazastanidAna sAkSAt va paramparayA mokSa kA kAraNa hone se tyAjya nahIM hai| samyagdRSTi deva ke nirantara yaha bAMchA rahatI hai ki kaba marakara manuSya banU aura sapama dhAraNa karake mokSasukha prApta kruuN| saMyama ke yogya deza-kAla-kSetra-bhaba aura bhAva-prApiTa kI bAchA bhI saMyamavAMchA meM nihita hai arthAt antarlIna hai| 1. sivAntasAra saMgraha 4 / 245-252 / Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 go. sA. jIvakANDa gAthA 476-477 ___ tIsarI sAmAyika pratimA meM pratidina prAtaH madhyAhna aura sAyaMkAla eka muhUrtataka sAmAyika karanA caahie| caturAvartatritayazcatuH praNAmaH sthito ythaajaatH| sAmayiko dviniSadhastriyogazuddhastrisaMdhyamabhivandI // 13 // --jo zrAvaka tIna-tIna pAtroM ke cAra bAra kiye jAne kI, cAra praNAmoM kI, arva kAyotsarga kI tathA do niSadyAnoM kI vyavasthA se vyavasthita aura yathAjAta rUpa meM sthita huaA, mana vacana kAya rUpa tInoM yogoM kI zuddhipUrvaka tInoM saMdhyAmoM (pUrvAhna, madhyAhna, aparAhna) ke samaya vandanAkriyA karatA hai, vaha sAmAyika nAmakA tRtIya pratimAdhArI zrAvaka hai| cauthI proSadhapratimA meM pratyeka aSTamI aura caturdazI ko zakti anusAra upavAsa karanA caahie| parvadineSu catuSyapi mAse mAse svazaktimanigRhya / proSadha-niyama-vidhAyI praNadhiparaH proSaghA'nazanaH / / 140 // [ ratnakaraNDa zrAvakAcAra] -pratyeka mAsa ke cAroM hI parva dinoM meM arthAt pratyeka aSTamI caturdazI ko, apanI zakti ko na chipAkara, zubha bhAvoM (dhyAna, svAdhyAya. pUjana Adi) meM rata huA ekAgratA ke sAtha proSadha ke niyama kA vidhAna karatA hai athavA niyama se proSadhopavAsa dhAraNa karatA hai, vaha proSadhopavAsa kA dhAraka caturthazrAvaka hotA hai| pAMcavoM sacitta-tyAga pratimA meM sacitta-vastuoM ke bhakSaNa kA tyAga hotA hai| mUla-phala-zAka-zAkhA-karIra-kanda-prasana-bIjAni / nAmAni yo'tti so'yaM sacittavirato kyaamuurtiH||141|| | ratnakaraNDa zrAvakAcAra] - jo dayAlu (gRhastha) mUla, phala, zAka, zAkhA (kopala), karIra (gAMTha), kanda, phUla aura bIja inako kacce nahIM khAtA vaha 'sacittavirata' pada kA arthAt pA~cavIM pratimA kA dhAraka zrAvaka hai| chaThI rAtribhukti-virati pratimA meM rAtri ke bhojana karane karAne kA tyAga athavA dina meM brahmacarya kI rakSA karanA hotA hai / prazna pAnaM khAdhaM lehma nA'znAti yo vibhavam / sa ca rAtribhuktivirataH sattveSvanukampamAnamanAH / / 142 // ] ratnakaraNDazrAvakAcAra --jo dhAtraka rAtri ke samaya anna, pAna, khAdya aura lehya ina cAroM prakAra ke bhojya padArthoM ko nahIM khAtA hai vaha prANiyoM meM dayA bhAva rastrane vAlA rAtribhukti virata nAma ke chaThe pada kA dhAraka hotA hai| yadi usakA choTA putra bhUkha se rotA rahe to bhI chaThI pratimAdhArI rAtri meM na to svayaM bhojana 1. cAritrapAr3a gAthA 21 ttiikaa| 2. ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka 136 / ttiikaa| 4. cAritrapAhar3a gAthA 21 ttiikaa| 5. cAritrapAr3a gAthA 21 ttokaa| 3. cAritrapAhur3a gAthA 21 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 476-415 saMyamamArgaNA/561 karAegA, na kisI anya ko use bhojana karAne kI preraNA karegA aura na khegaa|| jo cau-vihaM pi bhojja rayaNIe Neva bhujade NANI / Naya bhujAvadi aNNaM gisiviramo so have bhoo // 32 // jo riNasi-bhutti vadi so upavAsa karedi dhammAse / saMvaccharassa mAjhe prAraMbhaM cayadi rayaNIe // 383 // [svAmikAtikeyAnuprekSA] --jo rAtri meM cAroM prakAra ke bhojana ko nahIM karatA hai aura na dUsare ko rAtri meM bhojana karAtA hai vaha rAtribhojana kA tyAgI hotA hai| jo puruSa rAtribhojana ko chor3a detA hai vaha eka varSa meM chaha mahIne upavAsa karatA hai aura rAtri meM prArambha kA tyAga karatA hai| maNa-vayaNa-kAya-kaya-kAriyANumoehi mehuNaM nnvdhaa| vivasammi jo vivarajaI guNammi so sAvo ghaTTho // 266 // ' - jo mana, bacana, kAya aura kuta, kArita, anumodanA ina nau prakAroM se dina meM maithuna kA tyAga karatA hai vaha chaThI pratimAdhArI zrAvaka hai| .-isa prakAra chaThI pratimA meM mana, vacana, kAya aura kRta, kArita, anumodanA ( 3 4 3) ina nava koTi se rAtribhojanatyAga hotA hai / sAtavIM brahmacarya pratimA meM strI mAtra kA tyAga hotA hai / malabIja malayoni galanmalaM pUtigandhi bIbhatsam / pazyannaGgamanaGgAdviramati yo brahmacArI sH||143||[rtnkrnndd zrAvakAcAra] --jo vratI zarIra ko rajovIrya se utpanna, apavitratA kA kAraNa, nava dvAroM se mala ko bahAne vAlA tathA durgandha aura glAni yukta jAnakara kAmasevana kA sarvathA tyAga kara detA hai vaha brahmacarya pratimA kA dhAraka hai| "pAThavI prArambhatyAga pratimA meM sevA, kRSi tathA vyApAra Adi vA parityAga hotA hai / sevA-kRSi-vANijyapramukhAbArambhato byuparamati / prANAtipAta-hetoryo'sAvArambha-vinivRttaH // 144 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] --jo zrAvaka kRSi, sevA aura vANijyAdi rUpa prArambha pravRtti se birakta hotA hai, kyoMki prArambha prANapIr3A kA hetu hai, vaha prArambhatyAgI thAvaka hai| nauvIM parigraha-tyAga pratimA meM vastra mAtra parigraha rakhA jAtA hai tathA suvarNAdika dhAtu kA tyAga hotA hai| 1. zAstrasAra samuccaya pR. 1876 2. myaamivaatikeyaanuprekssaa| 3. vasunandi thAvakAcAra / 4-5. cArizrapAI gA. 21 TIkA ! Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562/go, sA, jIvakANDa gAthA 478-476 bAhoSu dazaSu vastuSu mamatvamutsRjya nirmamatvarataH / svasthaH saMtoSaparaH paricitaparigrahAdvirataH // 145 // [ratnakaraNDazrAvakAcAra] -noda prakAra kI maha baranI meM kSetra, vAstu, dhana, dhAnya Adi meM) mamatva ko chor3akara nirmamabhAva meM rata rahatA hai, svAtmastha hai aura parigraha kI AkAMkSA se nivRtta huA santoSadhAraNa meM tatpara hai vaha parigraha se virakta nauvIM pratimAdhArI zrAvaka hai| dasavIM anumatityAga pratimA meM vivAha Adi kAryo kI anumati kA tyAga hotA hai| anumatirarAmme vA parigrahe vaihikeSu karmasu vaa| nAsti khalu yasya samadhIranumativirataH sa mantavyaH // 146 // [ratnakaraNDa zrAvakAcAra] -jisakI nizcaya se prArambha meM va parigraha meM aura bAhya kAryoM meM anumati nahIM hotI vaha rAgAdi rahita buddhi kA dhAraka anumativirata nAmaka dasavIM pratimAdhArI zrAvaka hai| 'gyArahavIM uddiSTatyAga pratimA meM apane uddezya se banAye hue pAhAra kA parityAga hotA hai| gRhato munivanamityA gurUpakaNThe vatAni parigRhya / bhakSyAzanastapasyannutkRSTazcelakhaNDadharaH ||147||[rtnkrnndd zrAvakAcAra] --jo zrAvaka ghara se munivana ko jAkara aura guru ke nikaTa vratoM ko grahaNa karake tapasyA karatA huA bhaikSya bhojana karatA hai aura vastrakhaNDa kA dhAraka hotA hai, vaha uddiSTatyAga nAma kI gyArahavIM pratimA kA dhAraka zrAvaka hotA hai| asaMyata kA svarUpa jIvA coddasa bheyA iMdiyavisayA tahaTThavIsaM tu / je tesu raNava virayA asaMjadA te muNedabA // 478 / / ' paMcarasapaMca-yaNNA do-gaMdhA pradu-phAsa stt-sraa| maraNasahidaTThAvIsA iMdiya-visayA muNedavyA // 476 // gAthArtha-~-jIba samAsa caudaha prakAra ke haiM aura indriyoM ke viSaya aTThAIsa prakAra ke hote haiN| jo jIva inase virata nahIM haiM, unako asaMyata jAnanA cAhie / / 478 / / pA~ca rasa, pA~ca varNa, do gandha, ATha sparga, sAta svara, mana kA eka; isa prakAra indriyoM ke viSaya aTThAIsa jAnane cAhie / / 476|| vizeSArtha--sUkSmaikendriya, bAdarakendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, saMjI paMcendriya, asaMjI paMcendriya ina sAtoM ke paryApta va aparyApta isa prakAra caudaha jIvasamAsa hote haiM / inakA vizada kathana jIvasamAsa adhikAra meM kiyA jA cukA hai| vahA~ se dekha lenA caahie| ina caudaha jIvasamAsoM kI rakSA karanA saMyama hai| mIThA, khaTTA, kapAyalA, kaDuA, caraparA yaha pA~ca prakAra kA rasa; sapheda, 1. cAritra pAhui gAthA 21 kI ttiikaa| 2. dhavala pu. 1 gAthA 164 pR. 373 ; prA.paM.maM.a. 1 gAthA 137 / Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 480-451 saMyamamArgarA/563 pIlA, harA, lAla, kAlA ye pA~ca prakAra ke varNa, sugandha aura durgandha ke bheda se gandha do prakAra kI; sbara sAta prakAra ke Sar3aja, RSabha, gAndhAra. madhyama, paMcama, dhaivata aura niSAda ; sparza ke pATha bhedakomala-kaThora, halakA-bhArI, zIta-uSNa, rUkhA-cikanA, mana kA viSaya ekA; isa prakAra aDhAIsa indriya viSaya hote haiM (5+5+2+7-8+1- 25) / saMyamamArgaNA meM jIvasaMkhyA pamadAdicauNhajudI sAmayiyadugaM kameNa sesatiyaM / sattasahassAraNavasaya NavalakkhA tohi parihIraNA // 480 // pallAsaMkhejjadimaM viradAviradANa davaparimANaM / pudhuttarAsihorA saMsArI aviradAraNa pamA // 41 // gAthArtha-pramattAdi cAra guNasthAnavartI jovoM kA jitanA pramANa hai utanA hI pramANa sAmAyika saMpatoM kA hai aura nA gareko syAnA saMyata jIvoM kA hai| aura zeSa tIna saMyamI jIvoM kA pramANa krama se tIna kama sAta hajAra (6667) va tIna kama nau sau (867) aura tIna kama nau lAkha hai / / 480 / / viratAvirata kA pramANa palya ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| saMmArI jIvoM meM se pUrvokta rAziyoM ko kama kara dene se asaMyatoM kA pramANa AtA hai / / 481 / / vizeSArtha- sAmAyika chedopasthApanA saMyata koTi pRthaktva pramANa hai|' yahA~ para pRthaktva kA pramANa nahIM batalAyA gayA kyoMki dakSiNa mAnyatA ke anusAra kula saMyatoM kI saMkhyA pATha karor3a ninyAnave lAkha ninyAnave hajAra nau sau sattAnave hai| kintu uttara mAnyatA ke anusAra kula saMyatoM kI saMkhyA chaha karor3a ninyAnave lAkha ninyAnave hajAra nau sau chayAnave hai| ye donoM saMkhyA koTi pRthakttra ke antargata haiN| sarva saMyatoM kI saMkhyA meM se sUkSma sAmparAyika saMyata aura yathAkhyAta saMyatoM kI saMkhyA kama kara dene para sAmAyika-chedopasthApanA saMyatoM kI saMkhyA zeSa raha jAtI hai| parihArazuddhi saMyatoM ke sAmAyika chedoSasthApanA saMyama avazya hotA hai, ataH parihArazuddhi saMyatoM kI saMkhyA kama nahIM kI gii| parihArazuddhisaMyata tIna kama sAta hajAra (6667) hote haiM aura sUkSma-sAmparAya saMyata tIna kama nau sI (867) hote haiM / aura yathAkhyAta saMyamI jIva ATha lAkha ninyAnave hajAra nau sau sattAnave haiM / sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta saMyatoM kI donoM kI saMkhyA (867 + 866667) nau lAkha ATha sau caurAnave (600894) hotI hai| isako sarva saMyatoM kI saMkhyA pATha karor3a ninyAnave lAkha ninyAnave hajAra nau sau sattAnave meM se kama karane para zeSa (RECE967-600564) ATha karoDa nabbe lAkha ninyAnave hajAra eka sau tIna (89066103) sAmAyika chedopasthApanA saMyatoM kI saMkhyA hai| saMyatAsaMyata dravya pramANa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga haiM / / 137 / / yahA~ para antamUharta dvArA palyopama apahRta hotA hai / / 138 // "antarmuhUrta'' kahane se asaMkhyAtA prAvaliyoM kA graharaNa 1. saMjamANUcAdeNa saMjadA sAmAiyacchedo caTrAvaNa suddhi saMjadA davapamArNaNa kevaTiyA ? ||128] / koTipudhana / / 126 / / " [dha.pu. 7 pR. 188] / 2. pa.pu. 3 pR. 68 / 3. .pu. 3 pR. 101 / 4. ya.pu. 3 pR. 446 / 5. dha.. 3 pR. 67 / / Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 / go. sA. jImakANDa gAmA 482-483 hotA hai / kyoMki vaipulyavAcI antarmuhUrta kA yahA~ grahaNa hai / ' prata saMdRSTi kI apekSA kathana isa prakAra hai- battIsa solasa cattAri jANa sadasahidamaduvIlaM ca / ede zravahAratyA havaMti saMdidviNA viTThA // 37 // 2 paTTI ca sahassA paMcasayA khalu chauttarA tosaM / palidovamaM tu evaM vidhAraNa saMviTTiNA diTTha // 38 // paMcasaya vArasutaramuddilAI tu laddhadavbAI yn saMyatAsaMyata sambandhI zravahArakAla kA pramAraNa 128 jAnanA caahie| paiMsaTha hajAra pA~ca sau chattIsa ( 65536) ko patyopama mAnA gayA hai| saMyatAsaMyata jIvarAzi kA pramANa (65536 / 128 ) = 512 jAnanA cAhie / samasta saMyatoM kI saMkhyA 81666667 hai aura saMyatAsaMyatoM kI saMkhyA pasyopama kA prasaMkhyAtava bhAga hai / ina donoM ko milAne se ma6666667 adhika patyopabha kA asaMkhyAtavA~ bhAga hotA hai / isa saMkhyA ko ananta saMsArI jIvarAzi meM se ghaTAne para asaMyatoM kA pramANa prApta hotA hai, jo ananta hai / isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM saMyamamArgaNA nAma kA terahavA~ adhikAra pUrNa huA / 14. darzanamArgaNAdhikAra darzana sAmAnya kA lakSaNa jaM sAmaNNaM gahaNaM bhAvANaM Neva kaTTumAyAraM / pravisesara asaNamidi bhAde samaye // 482||4 bhAvArAM sAmAvisesayANaM sarUvamettaM jaM / vahIra gaharaNaM joverA ya daMsaNaM hodi // 483 // gAthArtha - vastuoM kA AkAra na karake va padArthoM meM vizeSatA na karake jo sAmAnya kA grahaNa kiyA jAtA hai, use zAstroM meM darzana kahA hai ||482 / / sAmAnya vizeSAtmaka nija svarUpa padArtha kA jIva ke dvArA jo varNana rahita grahaNa hai, vaha darzana hai ||483 || vizeSArtha - 'jaM mAmagaM gaharaNaM' isa sUtra meM 'sAmAnya' zabda kA prayoga Atma-padArtha ke lie 1. "saMjadAmaMjadA dakSyamANe kevaDiyA ? 136|| palidovamasma zrasaMkhejjadi bhAgo // 137 // ehi palidoSamama vahiradi zrato / / 138 // ettha to muhuttamidi butte "asojjAvaliyA tti ghettavvaM / " [gha. 7 pR. 259 ] 4. dhavala pu. 1 pR. 146, jayadhabala pu. 1 pR. 360 prA. paM. vRhada dravya saMgraha gA. 43; dhavala pu. 7 pR. 100 / 3. gha. pu. 3 pR. 2. dha. pu. 3 pR. 87 / saM. gra. 1gA. 135 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 482-403 darzana mArgA/ 565 hI kiyA gayA hai| yahAM jIva sAmAnya rUpa hai, isalie usakA grahaNa darzana hai| yahA~ para sAmAnya vizeSAtmaka AtmA kA sAmAnya zabda ke vAcya rUpa se grahaNa kiyA hai|" zaGkA - jisake dvArA dekhA jAya, jAnA jAya vaha darzana hai| yadi darzana kA isa prakAra lakSaNa kiyA jAya to jJAna aura darzana meM koI vizeSatA nahIM raha jAtI, donoM eka ho jAte haiM ? samAdhAna -- nahIM kyoMki antarmukha citprakAza ( caitanya svarUpasaMvedana) ko darzana aura bahirmukha citprakAza ko jJAna mAnA hai| isalie donoM ke eka hone meM virodha zrAtA hai / zaGkA - apane se bhinna bAhya padArthoM ke jJAna ko prakAza kahate haiM isalie antarmukha caitanya prakAza aura bahirmukha caitanya prakAza ke hone para jisake dvArA yaha DI ko saura para padArthoM ko jAnatA hai, vaha jJAna hai / isa prakAra kI vyAkhyA ke siddha ho jAne para jJAna aura darzana meM ekatA zrA jAtI hai, isalie unameM bheda siddha nahIM ho sakatA ? samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki jisa taraha jJAna ke vizeSa rUpa se pratiniyata karma kI vyavasthA hotI hai, usa taraha ina donoM meM bheda hai| dvArA yaha ghaTa hai, yaha paTa hai, ityAdi darzana ke dvArA nahIM hotI hai, isalie zrathavA antaraMgopayoga ko darzanopayoga kahate haiN| kAraNa yaha hai ki AkAra kA artha karma (object) kartRtva hai, usake binA jo arthopalabdhi hotI hai, use anAkAra upayoga kahA jAtA hai / " zaGkA - taraMga upayoga meM bhI karmakartRtva hotA hai ? samAdhAna - aisI prAzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki usameM kartA se bhinna dravya va kSetra spaSTa karma kA prabhAva hai / zaGkA - AkAra kise kahate haiM ? samAdhAna- pramANa se pRthagbhUta karma ko prakAra kahate haiM / arthAt pramANa meM apane se bhinna jo viSaya pratibhAsamAna hotA hai, vaha AkAra hai| vaha zrAkAra jisa upayoga meM nahIM pAyA jAtA hai vaha upayoga anAkAra arthAt darzanopayoga kahalAtA hai| * sakala padArthoM ke samudAya se alaga hokara buddhi ke viSayabhAva ko prApta huA karmakAraka AkAra kahalAtA hai / " zaGkA - bAhya artha ke grahaNa ke unmukha hone rUpa jo avasthA hotI hai, vahI darzana hai ? samAdhAna- aisI bAta nahIM hai, kintu bAhyArtha grahaNa ke upasaMhAra ke prathama samaya se lekara, 1. "prAthammi pattasAmaNNA saggahaGgAdo / " [dhavala pu. 7 pR. 100] "jIvo sAmaNNaM gAma, tassa grahaNaM daMsaNaM" [ghavala pu. 13 pR. 254] "sAmAnyavizeSAtmakasyAtmanaH sAmAnyazabdavAcyatvenopAdAnAt" [ dhavala pu. 15. 300 ] ja. gha. 1 pR. 3 / 2. dhavala pu. 1 pR. 146 / 2. ghathala gu. 11 pR. 333 ghavala pu. 13 pR. 207 / 4. bhavala pu. 11 pR. 333 va 13 pR. 207 2085 jayadhavala pu. 1 pR. 331 / 6. jayadhavala pu. 1 pR. 338 / Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566/go. sA. jIvakANDa gAthA 482-483 yAdvArtha ke agrahaNa ke antima samaya taka darzanopayoga hotA hai, aisA grahaNa karanA cAhie, kyoMki isake binA darzana va jJAnopayoga se bhinna bhI jIva ke astitva kA prasaMga pAtA hai|' AtmaviSayaka upayoga 'darzana' hai| yaha darzana jJAnarUpa nahIM hai, kyoMki jJAna vAhya artha ko viSaya karatA hai| tathA bAhya aura antaraMga viSaya vAle jJAna aura darzana ke ekatA nahIM hai, kyoMki vaisA mAnane meM virodha pAtA hai| aura na jJAna ko hI do zaktiyoM se yukta mAnA jAsakatA hai, kyoMki paryAya ke anya paryAya kA prabhAva mAnA gayA hai| zaGkA-bAhya padArtha ko sAmAnya rUpa se grahaNa karanA darzana aura vizeSa grahaNa kA nAma jJAna hai, aisA kyoM nahIM grahaNa karate, kyoMki kitane hI prAcAryoM ne aisA kahA hai ? samAdhAna-yaha kathana samIcIna nahIM hai, kyoMki sAmAnya grahaNa ke binA vizeSa ke grahaNa kA abhAva hone se saMsAra avasthA meM arthAt chayasthoM ke bhI, kebalI ke samAna, jJAna aura darzana kI akrama arthAt yugapat pravRtti kA prasaMga pAtA hai / tathA 'sAmAnya ko grahaNa karane vAlA darzana' aisI paribhASA mAna lene para jJAna aura darzana kI chadmastha avasthA meM kramazaH pravatti bhI nahIM banatI hai, kyoMki sAmAnya se rahita vizeSa koI vastu nahIM hai aura avastu meM jJAna kI pravRtti hone kA virodha hai| yadi avastu meM jJAna ko pravRtti mAnI jAegI to jJAna ke pramANatA nahIM mAnI jA sakatI, kyoMki vaha vastu kA aparicchedaka hai| kevala vizeSa koI vastu bhI nahIM hai, kyoMki usake arthakriyA kI kartRtA kA abhAva hai| isalie "sAmAnya nAma prAtmA kA hai," kyoMki vaha sakala padArthoM meM (jAna ke dvArA) sAdhAraNa rUpa se vyApta hai| isa prakAra ke sAmAnya rUpa prAtmA ko viSaya karane vAlA upayoga darzana hai| kevalajJAna hI apane pApa kA aura anya padArthoM kA jAnane vAlA hai, isa prakAra mAnakara kitane hI loga kevaladarzana ke prabhAva ko kahate haiN| kintu unakA yaha kathana yukti-saMgata nahIM hai, kyoMki kevalajJAna svayaM paryAya hai| paryAya ke dUsarI paryAya hotI nahIM hai, isalie kevala jJAna ke sva aura para ko jAnanevAlI do prakAra kI zaktiyoM kA abhAva hai| yadi eka paryAya ke dUsarI paryAya kA sadbhAva mAnA jAegA to pAnevAlA anavasthA doSa kisI ke dvArA bhI nahIM rokA jA sakatA hai, isalie AtmA hI sva aura para kA jAnanevAlA hai| unameM svapratibhAsa ko kevala darzana aura parapratibhAsa ko kevalajJAna kahate haiN| kevala sAmAnya to hai nahIM, kyoMki apane vizeSa ko chor3a kara kevala tadbhAva sAmAnya aura sAdRzyalakSagA sAmAnya nahIM pAye jaate| yadi kahA jAya ki sAmAnya ke binA sarvatra samAna pratyaya aura eka pratyaya kI utpatti bana nahIM sakatI hai, isalie sAmAnya nAma kA svatantra padArtha hai, so aisA kahanA yukta nahIM hai, kyoMki eka kA grahaNa anekAnuviddha hotA hai aura samAna kA grahaNa asamAnAnuviddha hotA hai| ataH sAmAnyavizeSAtmaka vastu ko viSaya karane vAle jAtyantarabhUta jhAnoM kI hI utpatti dekhI jAtI hai| isase pratIta hotA hai ki sAmAnya nAma kA koI svataMtra padArtha nahIM hai| tathA sAmAnya se sarvathA bhinna vizeSa nAma kA bhI koI padArtha nahIM hai, kyoMki sAmAnya se anuviddha 1. pa. pu. 11 pR. 333 / 2. gha.pu. 6 pR. 6. pu. 13 pR. 207-208 / 3. dha.pu. 6 pR. 33 va pu. 13 pR. 208 / 4. gha. pu. 6 pR. 33-34 / 5 dha. pu 6 pR. 34 | Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 482-483 darzana mArgagA / 567 hokara hI vizeSa kI upalabdhi hotI hai / yadi sAmAnya aura vizeSa kA sarvathA svataMtra sadbhAva mAna liyA jAye to samasta jJAna yA to saMkara rUpa ho jAyeMge yA zrAlambana rahita ho jAyeMge / para aisA hai nahIM, kyoMki aisA hone para unakA grahaNa hI nahIM ho sakatA / ataH jabaki sAmAnyavizeSAtmaka vastu hai to kevaladarzana ko kevala sAmAnya kA viSaya karane vAlA mAnane para aura kevalajJAna ko kevala vizeSa kA viSaya karanevAlA mAnane para donoM upayoga kA prabhAva prApta hotA hai| kevala sAmAnya aura kevala vizeSa rUpa padArtha nahIM pAye jAte haiM / kahA bhI hai fer on kevala eso hu bhAsai sayA vi 1 eya samayammi haMdi hu vayaNaviseso raga saMbhava // 140 // aNNAdaM pAsaMto praviTTamarahA sayA biyANaMto / fe jAi ki pAsa kaha savaStu sidhA hoi / / 141 / / 1 yadi darzana kA viSaya kevala sAmAnya zrIra jJAna kA viSaya kevala vizeSa mAnA jAya to kevalI jina jo zradRSTa haiM aise jJAta padArtha ko tathA jo prajJAta hai aise iSTa padArtha ko hI sadA kahate haiM, yaha Apatti prApta hotI hai| isalie eka samaya meM jJAta aura dRSTa padArtha ko kevalI jina kahate haiM yaha vacana vizeSa nahIM bana sakatA hai| ajJAta padArtha ko dekhate hue aura grahaSTa padArtha ko jAnate hue grahanta deva kyA jAnate haiM aura kyA dekhate haiM ? tathA unake sarvajJatA bhI kaise bana sakatI hai / uparyukta doSa prApta na ho, isalie antaraMga udyota kevaladarzana hai aura bahiraMga padArthoM ko viSaya karane vAlA prakAza kevalajJAna hai| aisA svIkAra kara lenA caahie| donoM upayogoM kI eka sAtha pravRtti mAnane meM virodha bhI nahIM AtA, kyoMki upayogoM kI kramavRtti karma kA kArya hai aura karma kA abhAva ho jAne se upayoga kI kramavRtti kA prabhAva ho jAtA hai| isalie nirAvaraNa kevalajJAna aura kevaladarzana kI kramavRtti ke mAnane meM virodha AtA hai / " zaGkA - zrAtmA ko viSaya karane vAle upayoga ko darzana svIkAra kara lene para AtmA meM koI vizeSatA nahIM hone se cAroM (cakSu pracakSu avadhi aura kevala ) darzanoM meM bhI koI bheda nahIM raha jAegA / samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jo darzana jisa jJAna kA utpanna karane vAlA svarUpasaMvedana hai, use usI nAma kA darzana kahA jAtA hai| cakSu indriyAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hue jJAna ke viSaya bhAva ko prApta jitane padArtha haiM, utane hI zrAtmA meM sthita kSayopazama una-una saMjJAoM ko prApta hote haiM / aura unake nimitta se AtmA bhI utane prakAra kA ho jAtA hai / ata: isa prakAra kI zaktiyoM se yukta AtmA ke saMvedana karane ko darzana kahate haiM / 4 jJAna kA utpAdana karane vAle prayatna se sambaddha strasaMvedana, arthAt grAtmaviSayaka upayoga ko darzana kahate haiN| isa darzana meM jJAna 1. jayaghavala pu. 1 pR. 353 dvitIyAvRtti ke pRSTha 321-22 / 2. jayadhavala pu. 1 pR. 356 mA 140-41 / 3. jayadhavala pu. 1 pR. 256-257 / 4. dhavala pu. 1 pR. 361-382 / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568 / go, sA, jIva kANDa gAthA 482-4-3 ke utpAdaka prayatna kI parAdhInatA nahIM hai / yadi aisA na mAnA jAya to prayatna rahita kSINAvaraNa aura antaraMga upayoga vAle kevalI ke pradarzanatva kA prasaMga pAtA hai|' prAge hone vAle jJAna kI utpatti ke lie jo prayatna, usa rUpa athavA nija AtmA kA jo paricchedana arthAt avalokana, vaha darzana hai| usake ananta ra bAhya vipaya meM vikalpa rUpa se jo padArtha kA grahaNa hai, vaha jJAna hai| jaise koI puruSa pahale ghaTaviSayaka vikalpa karatA huA sthita hai, pazcAt usakA citta paTa ko jAnane ke lie hotA hai| taba vaha puruSa ghaTa ke vikalpa se haTakara svarUpa meM jo prayatna avalokana-paricchedana karatA hai, vaha darzana hai / usake anantara 'yaha paTa hai aisA nizcaya athavA bAhya viSaya rUpa se padArtha ke grahaNa rUpa jo vikalpa hotA hai, vaha jJAna hai / ziSya prazna karatA hai yadi apane ko grahaNa karane vAlA darzana aura para-padArthoM ko grahaNa karane vAlA jJAna hai, to naiyAyika ke mata meM jaise jJAna apane ko nahIM jAnatA hai, vaise hI jainamata meM bhI jJAna AtmA ko nahIM jAnatA hai, aisA dUSaNa prAtA hai ? samAdhAna - naiyAyika mata meM jJAna aura darzana pRthaka-pRthaka do guNa nahIM haiN| isa kAraNa una naiyAyikoM ke mata meM 'AtmA ko jAnane ke prabhAva rUpa' dUSaNa mAtA hai, kintu jaina siddhAnta meM prAtmA jJAna guNa se para-padArtha ko jAnatA hai tathA darzana guNa se prAtmA sva ko jAnatA hai, isa kAraNa jainamata meM 'prAtmA ko na jAnane kA dUSaNa nahIM pAtA hai / zaGkA--yaha dUSaNa kyoM nahIM pAtA? samAdhAna-jaise eka hI agni jalAtI hai ataH vaha dAhaka hai aura pakAtI hai, isa kAraNa vaha pAcaka hai, viSaya ke bheda se dAhaka va pAcaka rUpa agni do prakAra kI hai| usI prakAra abheda naya se caitanya eka hI hai, bheda naya kI vivakSA meM, jaba AtmA ko grahaNa karane meM pravRtta hotA hai taba usakA nAma 'darzana' hai ; aura phira jaba vaha para-padArtha ko grahaNa karane meM pravRtta hotA hai, taba usa caitanya kA nAma 'jJAna' hai| isa prakAra viSayabheda se caitanya do prakAra kA hotA hai| tarka ke abhiprAya se (para-matoM kI arthAt para-mata bAloM ko samajhAne kI dRSTi se) sattAvalokana rUpa darzana hai, aisA vyAkhyAna hai| siddhAnta ke abhiprAya se AtmAvalokana rUpa darzana hai| yadi koI bhI tarka aura siddhAnta ke artha ko jAnakara, ekAnta durAgraha kA tyAga karake, nayoM ke vibhAga se madhyasthatA ko dhAraNa karake vyAkhyAna karatA hai, to tarka-artha va siddhAnta-artha donoM hI siddha hote haiM / tarka meM mukhyatA se anya mattoM kA vyAkhyAna hai| anya mata vAle 'pAtmA ko grahaNa karanevAlA darzana hai' isa bAta ko nahIM samajhate / taba prAcAryoM ne pratIti karAne ke lie sthUla vyAkhyAna se 'bAhya viSaya meM jo sAmAnya kA grahaNa hai usakA nAma darzana sthApita kiyA / bAhya viSaya meM jo vizeSa kA jAnanA hai usakA nAma jJAna sthApita kiyA / ata: doSa nahIM hai, siddhAnta meM mukhyatA se nijasamaya kA vyAkhyAna hai, isalie siddhAnta meM sUkSma vyAkhyAna karane para prAcAryoM ne 'jo AtmA kA grAhaka hai use darzana kahA hai| ataH isameM bhI doSa nahIM hai / 1. dhavala pU. 6 . 32-33 / 2. nanayasaMgraha gA. 44 kI ttiikaa| 3. vRhadravyasaMgraha gA. 44 kI ttiikaa| 4. vRhadravyasaMgraha mA. 44 ko TIkA / 5. vRhadravyamagraha gA. 44 kI TokA / Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaadh| 484-485 darzanamArgaNA/566 zaGkA-dvAdazAGga ke samavAya nAmaka cauthe mana meM 'bhAva kI apekSA kevalajJAna kevaladarzana ke samAna hai jJeya pramANa hai" aisA kahA gayA hai| kintu zrikAlagocara ananta bAhya padArthoM meM pravRtti karane vAlA kevalajJAna aura trikAlagocara apanI prAtmA meM pravRtti karane vAlA kebaladarzana, ina donoM meM samAnatA se ho sakatI hai ? samAdhAna-prAtmA jJAnapramANa hai aura jJAna trikAlagocara ananta dravya-paryAya pramANa hai, isalie jJAna aura darzana meM samAnatA hai / vizeSa yaha hai ki jaba darzana se AtmA kA grahaNa hotA hai taba AtmA meM vyApta jJAna kA bhI darzana dvArA grahaNa ho jAtA hai 1 zAna ke grahaNa ho jAne para jJAna kI viSayabhUta bAhya vastu kA bhI grahaNa ho jAtA hai 13 isa prakAra jJAna va darzana kA viSaya eka ho jAne se donoM samAna haiN| zaGkA--to phira jIva meM rahane vAlI svakIya paryAyoM kI apekSA jJAna se darzana adhika hai ? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM, kyoMki yaha bAta iSTa hI hai / zaGkA---phira jJAna ke sAtha darzana kI samAnatA kaise ho sakatI hai ? samAdhAna --samAnatA nahIM ho sakatI, yaha bAta nahIM hai kyoMki eka dUsare kI apekSA karane vAle una donoM meM samAnatA svIkAra kara lene meM koI virodha nahIM pAtA' / kahA bhI hai pAyA gANapamAraNaM gANaM NeyappAmAraNamuddidva' / NeyaM lopAlonaM tamhA pANaM tu savya-gayaM / / 168 // AtmA jJAnapramANa hai, jJAna jeyapramANa hai / jaya lokAlokapramANa hai isalie jJAna sarvagata hai| jJAna ke barAbara mAtmA hai / darzana kA viSaya AtmA hone se darzana prAtmapramANa hai| isa prakAra jJAna aura darzana samAna siddha ho jAte haiN| jitane avibhAga praniccheda kevalajJAna ke haiM utane hI avibhAgapraticcheda kevaladarzana ke haiM, isa apekSA bhI kevalajJAna kevaladarzana samAna haiM / jJAna sarvagata hai aura AtmA jJAnapramANa hai ata: prAtmA bhI sarvagata hai| jo sarvagata hai vaha sAmAnya hai| isa prakAra sAmAnya zabda se prAtmA kA grahaNa ho jAtA hai| cakSa-pracakSu-avadhi darzana kA svarUpa cakkhUNa jaM payAsai dissai taM cakkhudaMsaNaM veti / sesiviyappayAso raNAyanvo so pracakkhUtti / / 484 // ' paramANuprAviyAiM aMtimakhaMdhatti muttidvvaaii| taM prohidasaNaM puraNa jaM passai tAI paccavakhaM // 485 // " 1. pa. pu. 1 pR. 101 / 2. ba. pu. 1 pR. 185 / 3. vRhadravyasaMgraha gA. 44 ko TIkA / 4. ghapala pu. 1 pR. 385 / 5. dhavala pU. 1 pR. 386, pravacanasAra 1/23 / 6. dhavala pu. 1 pR. 382, pu.7 pR. 100, prA. paM. saM.a. 1 gA. 126 / 7. dhavala' pR. 1 pR. 182, pR. 7 pR 100 jayadhavala pu. 1 pR. 357, prA. paM. saM. ma.1 gA. 14 / Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 / go. sA. jI kANDa gAthArtha - jo cakSu indriya ke dvArA prakAzita hotA hai athavA dikhAI detA hai vaha cakSudarzana hai| zeSa indriyoM se jo pratibhAsa hotA hai vaha pradarzana hai / / 484 // paramANu ko zrAdi lekara antima skandha paryanta bhUrta padArthoM ko jo pratyakSa dekhatA hai vaha avadhidarzana hai ||485 // gApA 484-465 vizeSArtha - zaGkA - ina sUtra vacanoM meM darzana kI prarUpaNA bAhyArtha rUpa se kI gaI hai / ' ataH darzana kA viSaya antaraMga padArtha (AtmA) hai, isakA ina sUtravacanoM dvArA khaMDana ho jAtA hai ? samAdhAna - aisA nahIM hai, kyoMki tumane ina gAthAoM kA paramArtha nahIM samajhA / zaGkA - vaha paramArtha kaunasA hai ? samAdhAna- 'jo cakSutroM ko prakAzita hotA hai arthAt dikhatA hai prathavA zrakha dvArA dekhA jAtA hai, vaha cakSudarzana hai / isakA artha aisA samajhanA cAhie ki cakSuindriyajanya jJAna ke pUrva hI jo sAmAnya svazakti kA anubhava hotA hai aura jo cakSu jJAna kI utpatti meM nimitta rUpa hai, vaha cakSudarzana hai / zaGkA -- usa cakSuindriya ke viSaya se pratibaddha antaraMga zakti meM cakSuindriya kI pravRtti kaise ho sakatI hai ? samAdhAna-- - nahIM, bAlajanoM ko jJAna karAne ke lie antaraMga meM bahiraMga padArthoM ke upacAra se cakSutroM ko dikhatA hai, vahI cakSudarzana hai| aisA prarUpaNa kiyA gayA hai / zaGkA--gAthA kA galA na ghoMTakara sIdhA artha kyoM nahIM karate ? samAdhAna nahIM karate, kyoMki vaisA karane meM to pUrvokta samasta doSoM kA prasaMga AtA hai / gAthA 484 ke uttarArdha kA zabdArtha isa prakAra hai- jo dekhA gayA hai, arthAt jo padArtha zeSa indriyoM ke dvArA jAnA gayA hai usase jo jJAna hotA hai use cakSudarzana jAnanA cAhie / isakA paramArtha cakSuindriya ke atirikta zeSa indriyajJAnoM kI utpatti se pUrva hI apane viSaya meM pratibaddha strazakti kA akSudarzana kI utpattikA nimittabhUta jo sAmAnya se saMveda yA anubhava hotA hai vaha pracakSudarzana hai aisA kahA gayA hai / 3 dvitIya gAthA (485) kA artha isa prakAra hai- paramANu se lekara antima skandha paryanta jitane mUrtika dravya haiM unako jisake dvArA sAkSAt dekhatA hai yA jAnatA hai, vaha avadhidarzana hai, aisA jAnanA caahie|' isakA paramArtha- paramANu se lekara antima skandha paryanta jo pudgala dravya sthita hai, unake pratyakSa jJAna se pUrva hI jo avadhijJAna kI utpatti kA nimittabhUta svazaktiviSayaka upayoga hotA hai, vahI dhidarzana hai, aisA grahaNa karanA cAhie, anyathA jJAna aura darzana meM koI bheda nahIM rahatA | " 1. dhavala pu. 7 pR. 100 / 2. ghavala pu. pu. 100-101 / 3. ghavala pu. 7 pR. 101 4. dhavala pu. 7 pU. 102 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 406 darganamAgaMgA/571 "paramANapAdiyAI" ityAdi 485 gAthA meM viSaya ke nirdeza dvArA viSayI kA nirdeza kiyA hai, kyoMki antaraMga viSaya kA nirUpaNa anya prakAra se kiyA nahIM jA sakatA hai / arthAt avadhijJAna kA viSaya mUrtika padArtha hai, ataH avadhidarzana ke viSaya bhuta antaraMga padArtha ko batalAne kA anya koI prakAra na hone ke kAraNa mUrtika padArtha kA abalambana lekara usakA nirdeza kiyA gayA hai|' cAkSaSa vijJAna ko utpanna karane vAlA jo svasaMvedana hai vaha cakSudarzana hai / zrotra, prANa, jihvA, sparzana aura mana ke nimitta se utpanna hone vAle jJAna ke kAraNabhUta svasaMvedana kA nAma pracakSudarzana hai| paramANu se lekara mahAskandha paryanta pudgala dravya ko viSaya karane vAle avadhijJAna ke kArAbhUta svasaMvedana kA nAma avadhidarzana hai| kevaladarzana kA svarUpa bahuvihabahuppayArA ujjovA parimiyammi khetammi / logAlogavitimiro jo kevaladasaNujjopro // 486 // ' mA ...mAne apane kAma kA ledoM se yukta bahuta prakAra ke udyota isa parimita kSetra meM hI pAye jAte haiN| parantu jo kevaladarzana rUpI udyota hai, vaha loka aura aloka ko bhI timirarahita kara detA hai / / 486 // . vizeSArtha-antaraMga udyota kevaladarzana hai aura bahiraMga padArthoM ko viSaya karanevAlA prakAza kovalajJAna hai| zaGkA-cUki kevalajJAna sva aura para donoM kA prakAzaka hai, isalie kevaladarzana nahIM hai, aisA kucha prAcArya kahate haiM / isa viSaya kI gAthA bhI hai maNapamjavaNANato gANassa ya dasaNassa ya viseso|| kevaliyaM NANaM puNa NANaM ti ya daMruNaM ti ya samANaM // 143 // -manaHparya ya jJAna paryanta jJAna aura darzana donoM meM bheda hai| parantu kevalajJAna ko apekSA to jJAna aura darzana samAna haiN| samAdhAna-una prAcAryoM kA aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki kevalajJAna svayaM paryAya hai, isalie usakI dUsarI paryAya ho nahIM sktii| arthAt yadi kevalajJAna ko sva-para-prakAzaka mAnA jAegA to usakI eka kAla meM svaprakAza rUpa aura paraprakAzarUpa do paryAyeM mAnanI pdd'eNgii| kintu kevalajJAna svayaM paraprakAza rUpa eka paryAya hai / ata: usakI svaprakAzaka rUpa dUsarI paryAya nahIM ho sktii| paryAya kI paryAya hotI hai... aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki aisA mAnane para eka to pahalI paryAya kI dUsarI paryAya, usakI tIsarI paryAya isa prakAra uttarottara paryAya saMtati prApta hotI hai, isalie 1. jayadhavala pu. 1 pR. 357 / 2. dhavala pu. 13 pR. 355 / 3. gha.pu. 1 pR. 382 ; prA. paM. saM. pra. 1 gA. 141 / 4. jayaSavala pR. 1 pR. 357.358 | Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572/go, sA. jIyakANDa gAthA487-488 anavasthAdoSa AtA hai| dUsare, paryAya kI paryAya mAnane se paryAya dravya ho jAtI hai| isa prakAra paryAya kI paryAya mAna kara bhI 'kevaladarzana' kevalajJAna rUpa nahIM ho sktaa| yadi kahA jAya ki kebaladarzana avyakta hai, so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki jo AvaraNa se rahita hai aura sAmAnya vizeSAtmaka antaraMga padArtha ke avalokana meM lagA huA hai aise kevaladarzana ko avyakta rUpa svIkAra karane meM virodha pAtA hai| yadi kahA jAya ki kevala darzana ko vyakta svIkAra karane se kevala jJAna aura kevaladarzana ina donoM kI samAnatA (ekatA) naSTa ho jAegI, so bhI bAta nahIM hai, kyoMki paraspara ke bheda se ina donoM meM bheda hai| dUsare, yadi darzana kA sadbhAva na mAnAjAya to darzanAvaraNa ke binA sAta hI karma hoMge, kyoMki prAvaraNa karane yogya darzana kA prabhAva mAnane para usake AvAraka karma kA sadbhAva mAnane meM virodha AtA hai|' cakSudarzanI Adi jIvoM kI saMkhyA joge caurakkhANaM paMcakkhANaM ca khoraNacarimANaM / cakkhUrAmohikevalaparimANa tAraNa ragANaM ca // 487 // eiMdiyapahadINaM khIekasAyaMtaNaMtarAsINaM / jogo pracakkhudaMsaraNajIvANaM hodi parimAraNaM / / 4 / / gAthArtha-kSINakaSAya guNasthAna taka jitane caturindriya va paMcendriya jIva haiM unakA jor3a rUpa cakSudarzanI jIvoM kI saMkhyA hai| jitanI avadhijJAniyoM kI saMkhyA hai utane hI avadhidarzanI jIva haiM aura jitane kevalajJAnI haiM utane hI. kevaladarzanI jIva haiM / / 487 // ekendriya se lekara kSINakaSAya taka jitane jIva haiM unake jor3a svarUpa acakSudarzaniyoM ko saMkhyA hai // 488 / / vizeSArtha-cakSudarzanI dravyapramANa se asaMkhyAta haiM, kAlapramANa ko apekSA asaMkhyAtAsaMkhyAta pravasarpiNI-utsapiriNayoM se apahRta hote haiM, kSetra kI apekSA sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kA varga karake usakA jagatpratara meM bhAga dene para cakSudarzanI jIvoM kI saMkhyA prApta hotI hai / yadi cakSadarzanAvaraNa kSayopazama se upalakSita caturindriyAdi aparyApta rAzi kA grahaNa kiyA jAya to pratarAMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga se jagatpratara apahata hotA hai, parantu use yahA~ nahIM grahaNa kiyaa| kyoMki cakSu-indriya ke pratidhAta ke nahIM rahane para cakSudarzanopayoga ke yogya cakSadarzanAvaraNa ke kSayopazama vAle jIva cakSadarzanI kahe jAte haiM, isalie yahA~ para labdhyaparyApta jIvoM kA grahaNa nahIM hotA hai / labdhyaparyApta jIva cAindriya kI niSpatti se rahita hote haiM, isalie unameM cakSudarzanopayoga se yukta cakSudarzanarUpa kSayopazama nahIM pAyA jAtA hai / tathA cakSudarzana vAle jIvoM kI sthiti saMkhyAta sAgaropama mAtra hotI hai, yaha kathana bhI virodha ko prApta nahIM hotA hai, kyoMki vahAM para kSayopazama kI pradhAnatA svIkAra kI hai| isalie cakSudarzanI jIvoM kA prabahArakAla (bhAgAhAra) pratarAMgula kA saMkhyAtavA~ bhAga mAtra hotA hai, yaha kathana siddha hotA hai| kyoMki yahA~ para cakSudarzanI jIvoM ke 1. jayadhavala pu. 1 pR. 350-356 / 2. dha.pu. 7 pR. 260-261 sUtra 140-143 / 3. dha.pu. 7 pR. 261 / Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 486 460 pramANa ke kathana meM caturindriya aura paMcendriya paryApta jIvoM kI pradhAnatA svIkAra kI hai| " pradarzanI jIva midhyAdRSTi (ekendriya) se lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha guNasthAna taka pAye jAte haiM, kyoMki acakSudarzana ke kSayopazama se rahita chadmastha jIva nahIM pAye jAte haiM / ina bAraha guNasthAnavartI jIvoM kI jitanI saMkhyA hai, vahIM pracakSudarzaniyoM kA pramANa hai, jo anantAnanta hai / darzaniyoM kA pramANa avadhijJAniyoM ke samAna hai, kyoMki avadhidarzana ko chor3akara avadhijJAnI jIva nahIM pAye jAte haiM, isalie donoM kA pramANa samAna hai / zyAmAgaM / 573 kevaladarzanI jIva kevalajJAniyoM ke samAna hai, kyoMki kevalajJAna se rahita kevaladarzanI jIva nahIM pAye jAte haiM |* isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM darzanamArgaNA nAmakA caudahavA~ adhikAra pUrNa huA / 15. lezyAmArgaNAdhikAra leNyA kA lakSaNa ca / piparahaeva jIvotti hodi lessA lessAguragujA rAyakvAdA // 14866 // * jogapauttI lessA kasAyaudayAnuraMjiyA hoI / tatto doSNaM kajaM baMdhacaukkaM samuddiTTha // 40 // gAthArtha - jisake dvArA jIva puNya aura pApa se apane ko lipta karatA hai, unake adhIna karatA hai caha lezyA hai, aisA lezyA ke svarUpa ko jAnane vAle gaNadharadevAdi ne kahA hai || 486 // yogapravRtti zyA hai / jaba yogapravRtti kaSAyodaya se anuraMjita hotI hai taba yoga-pravRtti aura kaSAyodaya ina donoM kA kArya baMdha catuSkarUpa paramAgama meM kahA gayA hai / / 460 // 1. dha. pu. 3 pR. 454 / pR. 456 sUtra 161 / 5. vizeSArtha - jo AtmA ko karmoM se lipta karatI hai vaha lezyA hai / jo AtmA aura pravRtti (karma) kA saMzleSa sambandha karAne vAlI hai, vaha lezyA hai / isa prakAra lezyA kA lakSaNa karane para atiprasaMga doSa bhI nahIM AtA, kyoMki yahA~ para pravRtti zabda karma kA paryAyavAcI grahaNa kiyA hai / " yadi kevala kaSAyodaya se hI lezyA kI utpatti mAnI jAtI to kSINakaSAya jIvoM meM lezyA ke prabhAva kA prasaMga zrAtA, kintu zarIra nAma karmodaya se yoga bhI to lezyA hai kyoMki vaha bhI karmabandha meM nimitta hotA hai / kaSAya ke naSTa ho jAne para bhI yoga rahatA hai isalie kSINakaSAya jIvoM ke leNyA mAnane meM koI virodha nahIM prAtA / athavA kapAya se anuraMjita kAyayoga, vacanayoga aura manoyoga kI pu.7 . 7, pu. 8 pR. 356 / 2. gha. pu. 3 pR. 454 / 3. gha. pu. 3.455-456 mUtra 160 1 4. gha pu. 3 dhavala pu. 1 pR. 150 prA. paM. saM. a. 1 gA. 142 / 6. dhavala pu. 1 pR. 149 : 7. dhavala pu. 7 pR. 105 / Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5.74/go. sA. jIvakANDa 'gAthA 481-460 pravRtti ko leNyA kahate hai| isa prakAra lezyA kA lakSaNa karane para kevala kaSAya aura kevala yoga ko lezyA nahIM kaha sakate haiM kintu kaSAyAnuviddha yogapravRtti ko lezyA kahate haiN| isase vItarAgiyoM ke kevala yoga ko lezyA nahIM kaha sakate haiM, aisA nizcaya nahIM kara lenA cAhie kyoMki leNyA meM yoga kI pradhAnatA hai, kaSAyapradhAna nahIM hai, kyoMki vaha yoga-pravRtti kA vizeSaraNa hai / ' zaGkA-sayA anuvAda prAMta lezyAmAgeNA anuvAda meM 'lezyA' zabda se kyA kahA gayA hai ? samAdhAna ---jo karmaskandha se yAtmA ko lipta karatI hai, vaha lezyA hai / yahA~ para 'kaSAya se anuraMjita yogapravRtti ko lezyA kahate haiM' yaha artha nahIM grahaNa karanA cAhie, kyoMki isa artha ko grahaNa karane para sayogakevalI ko lezyArahitapane kI Apatti prApta hotI hai / zaGkA-yadi sayogakevalI ko lezyArahita mAna liyA jAve to kyA hAni hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki aisA mAna lene para sayogakevalI ke zukla lezyA hotI hai, isa vacana kA vyAghAta ho jAtA hai| zaGkara ... 'lezyA' yoga ko kahate haiM, athavA kaSAya ko, yA yoga aura kaSAya donoM ko kahate haiM ? inameM se Adi ke do vikalpa arthAt yoga yA kaSAya rUpa to lepayA mAnI nahIM jA sakatI, kyoMki vaisA mAnane para yogamArgaNA aura kaSAyamArgaNA meM hI usakA antarbhAva ho jaaegaa| tIsarA vikalpa bhI nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki vaha bhI prAdi ke do vikalpoM ke samAna hai| samAdhAna:-zaMkAkAra ne jo tIna vikalpa uThAye haiM, unameM se pahale aura dUsare vikalpa meM diye gaye doSa to prApta nahIM hote, kyoMki lezyA ko kevala yogarUpa aura kevala kaSAya rUpa mAnA hI nhiiN| usI prakAra tRtIya vikalpa meM diyA gayA doSa bhI prApta nahIM hotA, kyoMki yoga aura kaSAya ina donoM kA kisI eka meM antarbhAva mAna lene para virodha prAtA hai (do kA kisI eka meM antarbhAva nahIM ho sktaa)| yadi kahA jAya ki leNyA ko do rUpa mAna liyA jAye jisase usakA yoga aura kaSAya ina donoM mArgaNAoM meM antarbhAva ho jAe, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki karmaleparUpa eka kArya ko karane vAle hone kI apekSA ekapane ko prApta hue yoga aura kaSAya ko lezyA mAnA hai| yadi kahA jAe ki ekatA ko prApta hue yoga aura kaSAya rUpa lezyA hone se una donoM meM lezyA kA antarbhAva ho jAegA, so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki do dharmoM ke saMyoga se utpanna hue dvayAtmaka ataeva kisI eka tIsarI avasthA ko prApta huI lezyA kI, kevala kisI eka ke sAtha samAnatA mAna lene meM virodha pAtA hai| zaGkA-yoga aura kaSAya ke kArya se bhinna lezyA kA kArya nahIM pAyA jAtA, isalie una donoM se bhinna leNyA nahIM mAnI jA sakatI ? samAdhAna nahIM, kyoMki viparItatA ko prApta hue mithyAtva, avirati Adi ke pAlambanarUpa prAcAryAdi bAhya padArtha ke samparka se lezyAbhAva ko prApta hue yoga aura kaSAyoM se kevala -. . .-. . - 1. bhrabala pR. 1 pR. 146, pu. 16 pR. 485, sa. si. 2/6, rA.vA. 268; paMcavAstikAya gA. 116 TIkA / 2, ghavala pU.1 pR. 146-150 / 3. dhavala pU. 1 pR. 386 / Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 461-462 lezyA mArgaraNA 575 yoga aura kevala kapAya ke kArya se bhinna saMsAra kI vRddhi rUpa kArya kI upalabdhi hotI hai jo kevala yoga aura kevala kaSAya kA kArya nahIM kahA jA sakatA, isalie lezyA una donoM se bhinna hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai / zaGkhA saMsAra kI vRddhi kA hetu lezyA hai, aisI pratijJA karane para jo lipta karatI hai vaha lezyA hai' isa vacana ke sAtha virodha AtA hai / samAdhAna- nahIM, kyoMki karmalepa kI avinAbhAvI hone rUpa se saMsAra kI vRddhi ko bhI leNyA aisI saMjJA dene se koI virodha nahIM AtA hai / ataH ina donoM se pRthagbhUta lezyA hai, yaha bAta nizcita ho jAtI hai / " zaGkA - yadi bandha ke kAraNoM ko hI lezyA kahA jAtA hai to pramAda ko bhI lezyA bhAva kyoM na mAna liyA jAya ? samAdhAna- nahIM, kyoMki pramAda kA kaSAya meM ho antarbhAva ho jAtA hai / zaGkA - asaMyama ko bhI lezyA bhAva kyoM nahIM mAnate ? 2 samAdhAna- nahIM, kyoMki zrasaMyama kA bhI to lezyAkarma meM antarbhAva ho jAtA hai / zaGkA - midhyAtva ko lezyA bhAva kyoM nahIM mAnate ? samAdhAna- mithyAtva ko lezyA kaha sakate haiM, kyoMki usameM koI virodha nahIM zrAtA / kintu yahA~ kaSAyoM kA hI prAdhAnya hai / kyoMki kaSAya hI hiMsAdi rUpa lezyA karma ke kAraNa haiM aura anya ara - kAraNoM meM unakA prabhAva hai / athavA midhyAtva saMgama, kaSAya aura yoga legyA haiN| prathavA midhyAtva, saMyama, kaSAya aura yoga se utpanna hue jIva ke saMskAra bhAvalezyA haiM / " karmapudgala ke grahaNa meM kAraNabhUta mithyAtva zrasaMyama aura kaSAya se anuraMjita yoga pravRtti nozrAgamabhAva lezyA hai| abhiprAya yaha hai ki mithyAtva, kapAya aura asaMyama se utpanna saMskAra kA nAma nozrAgamabhAva lezyA hai / " lezyA mArgeza ke adhikAra siva pariNAmasaMkamo kammalakkharagagadI ya / sAmI sAharaNasaMkhA khettaM phAsaM tado kAlo // 461 // aMtarabhAvatpabahu prahiyArA solasA havaMti tti / lessAraNa sAharaNa jahAkamaM tehi yocchAmi // 462 // | 1. gha. pu. 1 pR. 37-388 / 2. gha. pu. 7 pR. 105 / 5. pa.pu. 16 pu. 488 / 6. gha. pu. 16 pR. 485 / 3. gha. pu. 7 pR. 105 / 4. dha. pu. pR. 356 / Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 go. sA. jauvakANDa gAthA 463 gAthArtha-nirdeza, varNa, pariNAma, saMkrama, karma, lakSaNa, gati, svAmI, sAdhana, saMkhyA, kSetra, sparzana, vAla, antara, bhAva, alpabahutva, lezyAsAdhana ke lie ye solaha adhikAra haiM / unake dvArA yathAkrama, kathana kiyA jAegA / / 461-462 // vizeSArtha--'lezyA kA nikSepa karanA cAhie, kyoMki usake binA prakRtalezyA kA pravagama nahIM ho sktaa| usakA nikSepa isa prakAra hai:-mAmalezyA, sthApanAle payA, dravyalezyA aura bhAvalezyA / isa taraha lezyA cAra prakAra kI hai| unameM 'lezyA' yaha zabda nAmalezyA hai| sadbhAvasthApanA (jaise vRkSa ke phala khAne bAle chaha vyaktiyoM kA citra) aura asadbhAvasthApanA rUpa se jo lezyA kI sthApanA kI jAtI hai vaha sthApanA lezyA hai| dravyalezyA aura bhAbalezyA kA prAge varNana kiyA jaaegaa| nirdazAdi kA svayaM graMthakAra ne gAthAoM dvArA kathana kiyA hai| ata: yahA~ para usakA kathana nahIM kiyA gayA hai| kucha yahA~ bhI kahA jAtA hai| kisI vastu ke svarUpa kA kathana karanA nirdeza hai / 2 jo dekhA jAtA hai vaha varNa hai / kaSAyodaya se hone vAle jIva ke bhAva pariNAma kahalAte haiN| eka lezyA se palaTa kara dusarI lezyA kA honA saMzrama hai, ityaadi| niteza yo dvArA koNa kA nirUpaNa kiNhA NIlA kAU teU pammA ya sukkalessA ya / lessANaM giddesA chacceva havaMti NiyameNa / / 493 // gAthArtha lezyA ke niyama se ye chaha nirdeza haiM - kRSNa lezyA. nIla lezyA, kApota leNyA, tejolezyA (pIta lezyA), padya lezyA, zukla lezyA // 463 / / vizeSArtha-udaya meM pAye hae kaSAyAnubhAga ke spardhakoM ke jaghanya spardhaka se lekara utkRSTa spardhaka taka sthApita karake unako chaha bhAgoM meM vibhakta karane para prathama bhAga mandatama kapAyAnubhAga kA hai aura usa ke udaya se jo kaSAya utpanna hotI hai, usI kA nAma zukla lezyA hai| dUsarA bhAga mandatara kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna huI kaSAya kA nAma pA lezyA hai| tatIya bhAga manda kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna kaSAya tejolezyA hai| caturthabhAga tIvra kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna kaSAya kApota lezyA hai| pAMcavAM bhAga tIvatara kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna kaSAya ko nIla lezyA kahate haiN| chaThA bhAga tIvratama kapAyAnubhAga kA hai aura usase utpanna kapAya kA nAma kRSNa lezyA hai|' leNyA chaha hI hotI haiM, aisA koI ekAnta niyama nahIM hai, kyoMki paryAyAthika naya kI vivakSA se lezyAyeM asaMkhyAta lokamAtra haiM, parantu dravyAthika naya kI vivakSA se ve leNyAyeM chaha hI hotI haiN| ____ ina chahoM lezyAoM meM se pratyeka anantabhAgavRddhi. asaMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNadhuddhi aura anantaguNavRddhi ke krama se chaha sthAnoM meM patita hai| isa 1. dha.pu. 16 pR. 484 2. sarvArthasiddhi 1/7 / 3. sarvArthasiddhi 2/20 / 4. va.pu. 7 pR. 104 / 5. "pajjavaNAyappaNA lessAmro asaMkhe. logamettAno, dayaTTiyaNaya gaNAe pugA lessAmro cha cena hoti / " [dha.pu. 16 pR. 485] / 6. edAro chappi lessAno paratabhAgavaSTi-masaMne bhAgavaTi-saMkhe.bhAgavati-saMgve. guNA bali-amale. guNava-igraNataguNAvaSTi kameNa padikka chuTTANapadidAno / " [dha.pu. 16 pR. 488] / Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 494-465 lezyAmArgaNA/5507 prakAra SaTsthAnapatitahAnivRddhi ke kAraNa lezyAoM ke asaMkhyAta lokapramANa bheda ho jAte haiN| ___ gAthA meM dravyAthika naya kI vivakSA se "niyama meM chaha lezyA hotI hai" aisA kahA gayA hai / paryAyArthika naya kI vivakSA se chaha leNyA kA niyama nahIM hai / varNa kI apekSA lezyA kA varNana baNNodayeraNa jariNado sarIravaNNo du davvado lessA / sA soDhA kiNhAdI aNeyabheyA sabheyeNa // 464 // chappayaragolakaboda suhemaMbujasaMkhasaNihA vaNe / saMkhejjAsaMkhejjArAMta-viyappA ya patteyaM // 46 // gAthArtha--varga nAma karmodaya-janita zarIra kA varNa dravya lezyA hai| vaha kRSNa Adi ke bheda se 6 prakAra kI hai / tathA pratyeka ke uttara bheda aneka haiM / SaTpada arthAt bhramara, nIlamariNa, kabUtara, suvarNa, ambuja (kamala) aura zaMkha ke samAna ina chaha lezyAnoM ke varNa hote haiN| inameM se pratyeka ke saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta vikalpa hote haiM / / 464-465 // vizeSArtha --cakSu indriya ke dvArA grahaNa karane yogya pudgala skandhoM ke varga ko tadvyatirikta noAgama dravyalezyA kahate haiM / vaha chaha prakAra kI hai-kRSNalezyA, nIla leNyA, kApota lezyA, tejo lezyA, padma lezyA aura zukla leshyaa| unameM kRSNa lezyA bhramara, aMgAra (koyalA) aura kajjala Adi ke hotI hai| nIma, kadalI aura dAna ke pattoM Adi ke nIla lezyA hotI hai| chAra, khara aura kabUtara Adi ke kApota lezyA hai| ka kama, japAkasama aura kasama kUsamAdi kI tejolezyA hai| taDavaDA aura padmapuSpAdikoM ke pAlezyA hotI hai / haMsa aura balAkA Adi kI zukla lezyA hotI hai| kahA bhI hai kiNNaM bhamarasavANA NIlA puNa NIliguNiyasaMkAsA / kAU kavodayaNaraNA teU tavaNijjavaNNAbhA // 1 // pammA paumasavaNNA sukkA puNa kAsakusuma sNkaasaa| kiraNAvivagyalessAvaNayisesA muNeyavyA // 2 // kRSNalezyA bhramara ke sadRza, nIlalezyA nIla guNa vAle ke sadRza, kApota leNyA kabUtara jaise varNavAlI, tejalezyA suvarNa jaisI prabhAvAlI, padmalezyA padma ke varNa samAna aura zukla lezyA kAMsa ke phUla samAna hotI hai| ina kRSNa Adi dravyaleSayAtroM ko krama se ukta varNa vizeSoM rUpa jAnanA caahie| draSyArthika naya kI vivakSA hone para dravyalezyA chaha prakAra kI hai| paryAyAthika naya kI vivakSA hone para taratamanA kI apekSA saMkhyAta va asaMkhyAta prakAra kI hai| avibhAgapraticchedoM kI apekSA ananta prakAra kI hai| jaise pratyeka leNyA ke utkRSTa, jaghanya va madhya ye tIna bheda hote haiM; 1.dha.pU.161.484 / 2. dha.pu.16.405, prA.paM.sa.ma.1gA . 183-184.38 / Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578/mo. sA. jIvakANDa gAyA 466-468 isI prakAra saMkhyAta va asaMkhyAta bheda pratyeka lezyA ke siddha kara lenA caahie| jaghanya meM bhI avibhAgapraticcheda ananta hote haiM ataH avibhAga praticcheda kI apekSA ananta vikalpa ho jAte haiN| gati meM zarIra kI apekSA lezyA kA kathana NirayA kiNhA kappA bhAvANugayA hu tisuraNaratiriye / uttaradehe chakkaM bhoge-ravicaMdaharidaMgA // 466 // bAdara-pAUte sukkAteUya vAukAyANaM / gomuttamuggavaNNA kamaso avattavaNNo ya / / 467 // sanvesi suhamANa kAvodA saya viggahe sukkA / savyo misso deho kayodavaNo have riNayamA // 46 // mAthArtha-sampurNa nArakI kRSNavarNa haiN| kalpavAsI devoM meM bhAvalezyA ke anusAra dravyalezyA hotI hai| bhavanatrika, manuSya va tiryaMcoM meM chahoM dravyalezyA hotI haiM aura uttarazarIra kI apekSA bhI gahoM dravyanagama hotI hai| manogamakA kA, madhyamabhogabhUmiyA kA aura jaghanya bhogabhUmiyA kA zarIra krama se sUrya, candramA aura harita varNaM vAlA hotA hai / / 466 / / bAdara jalakAyika va bAdara taijasakAyika ko dravyalezyA krama se zukla va tejasa (pIta) lezyA hotI hai| vAyukAyika meM ghanodadhivAta, dhanavAta va tanuvAta kA varNa krama se gomUtra, mUga sadRza varNa aura tIsare tanuvAta kA barNa avyakta hai / / 467 // sarva suzmoM kI dravya lezyA kApota hai, vigrahagati meM sabakI dravyalezyA zukla hai| aparyApta avasthA meM vidyamAna sabhI jIvoM kI mizradeha kA varNa kApota hai / / 498|| vizeSArtha -zarIra ke Azraya se chahoM lezyAoM kI prarUpaNA isa prakAra hai-tiryaMcayonivAloM ke zarIra chahoM lezyA vAle hote haiN| kitane hI zarIra kRSNalezyA bAle, kitane hI nIlalezyA vAle, kitane hI kApotalezyA vAle, kitane hI teja (pIta) lezyA vAle, kitane hI pAlezyA vAle aura kitane hI zuklalezyA vAle hote haiN| tiyaca yoniniyoM, manuSyoM aura manuSyaniyoM ke bhI chahoM leNyAyeM hotI haiN| devoM (vaimAnika devoM) ke zarIra mUla nirvartanA kI apekSA teja, padma aura zukla ina tIna lazyAoM se yukta hote haiN| parantu uttara nirvartanA ko apekSA unake zarIra chahoM lezyAoM se saMyukta hote haiN| deviyoM ke zarIra mUla nivartanA kI apekSA tejaleNyA se saMyukta hote haiM, parantu uttara nivartanA kI apekSA ve chahoM lezyAyoM meM se kisI bhI lezyA se saMyukta hote haiN| nArakiyoM ke zarIra kRSNalaNyA se saMyukta hote haiM pRthivIkAyikoM ke zarIra chahoM vezyAoM meM kisI bhI lezyA se saMyukta hote haiN| apakAyika jIvoM ke zarIra zuvalaleNyA vAle hote haiN| agnikAyika jIvoM ke zarIra tejolezyA se yukta hote haiN| vAyukA yikoM ke zarIra kApota lezyA bAle tathA vanaspatikAyikoM ke zarIra chahoM lezyA vAle hote haiN| saba sUkSma jIvoM ke zarIra kApotaleNyA se saMyukta hote haiN| bAdara aparyAptakoM kA kathana bAdara paryAptakoM ke samAna hai / (kintu zukla va kApota do dravyalezyA hotI haiM dhavala pu. 2 pR. 422) / audArika zarIra chaha leNyA se yukta hote haiN| vakriyika zarIra mUla nivartanA kI apekSA kRSNaleNyA, tejalegyA, padmalaMgyA va zukla leNyA se saMyukta hotA hai (athavA bhavanatrika kI apekSA chahoM Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAthA 466-498 lezyAmArgaNA/576 lezyA hotI hai|) taMjasa zarIra tejalezyAvAlA tathA kArmaNa zarIra zuklalezyA vAlA hotA hai / zaGkA-- zarIra to saba barNavAle pudgaloM se saMyukta hote haiM, phira isa zarIra kI yahI lezyA hotI hai, aimA niyama kaise ho sakatA hai ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki utkRSTa varNa kI apekSA vaisA nirdeza kiyA gayA hai| yathA-jisa zarIra meM zyAma varNa kI utkRSTatA hai, vaha kRSNA lezyA yukta kahA jAtA hai| jisameM nIla varNa kI pradhAnatA hai vaha nIla leNyAvAlA, lohita varNa kI pradhAnatA yukta jo zarIra hai vaha tejalezyA vAlA, haridrA varNa kI utkarSatA yukta zarIra padma lezyAvAlA tathA zukla varNa kI pradhAnatA yukta zarIra zuklale NyAvAlA kahA jAtA hai / ina vargoM ko chor3akara varNAntara ko prApta hue zarIra ko kApotalezyA bAlA samajhanA caahie| isakA vizeSa isa prakAra hai kRSNalezyA yukta dravya ke zukla guNa stoka, hAridra guNa ananta guNe, lohitaguNa anantaguraNe, nIlaguNa anantaguNe aura zyAmaguNa anantaguNe hote haiN| nIlalezyA yukta dravya ke zuklaguNa stoka, hAridraguNa anantaguNe, lohitaguNa anantaguraNe, zyAmaguNa anantaguNe aura nIla guNa anantaguNe hote haiN| kApotale zyAbAle ke viSaya meM tIna vikalpa haiM prathamavikalpa --- zuklaguNa stoka hai. hAridraguNa anantaguNe, zyAmaguraNa ananta guNe, lohitaguNa anantaguNe aura nIlaguNa ananta guNe haiM / dvitIyavikalpa-zuklaguNa stoka, zyAmaguNa anantaguNA, hAridraguraNa anantaguNA, nIlaguNa anantagRNA aura lohitaguNa anantaguNA hai| tRtIya vikalpa-- zyAmaguNa stoka, zuklaguraNa anantaguNe, nIlaguNa anantaguNe, hAridraguNa anantaguNe aura lohitaguNa anantaguNa haiM / tejolezyA vAloM meM zyAmaguNa stoka, nIlaguNa anantaguraNe, zuklaguraga anantaguNe, hAridraguNa anantaguNe aura lohitaguga anantaguNe hote haiM / papalezyAvAloM ke viSaya meM sIna vikalpa haiN| prathamayikalpa---zyAmaguNa stoka, nIlaguNa anantaguraNe, zuklaguNa anantaguNe, lohita guNa anantaguNe aura hAridraguNa anantaguNe hote haiN| dvitIya vikalpa--zyAmaguNa stoka, nIlaguNa anantagurage, lohitaguNa anantaguNe, zukla guNa anantaguNe aura hAridraguNa anantaguNe haiM / tRtIya vikalpa zyAmaguNa stoka, nIlaguNa anantaguNe, lohitaguNa anantaguNe, hAridraguNa anantaguNe aura zuklaguNa anantaguNa hote haiM / zukla lezyAvAle ke prayAmaguNa stoka, nIlaguraNa anantaguraNe, lohitaguNa anantaguNe, hAridraguraNa anantaguNaM aura zukna utkaTaguNa anantaguNe haiM / kApota lezyA niyama se visthAnika tathA zeSa lezyAyeM dvisthAnika, tristhAnika va catu:sthAnika zaGkA--bhavanatrika devoM meM paryApta kAla meM chahoM leNyA hotI hai yaha bacana ghaTita nahIM hotA, kyoMki unake paryAptakAla meM chaho lezyAnoM kA abhAva hai| yadi kahA jAya ki devoM ke bhAva se chahoM lezyA na hoveM, kintu dravya se chahoM lezyA hotI hai, kyoMki dravya aura bhAva meM ekatA kA prabhAva hai / so aisA kathana bhI nahIM banatA, kyoMki jo bhAvalelyA hotI haiM, usI tezyA bAle audArika, vaiRiyika aura AhAraka zarIra sambandhI nokarma paramANu pAte haiN| yadi yaha kahA jAya ki ukta bAta kaise jAnI -- ----- - -- - 1. "tado vaNaNAmakammodayado bhavagAvamiya-vArAvetaroimigrANaM chalesA no bhavaMni / " [dha.pU. 2 pR. 535] / 2. gha.pu. 16 pR. 485-486 / 3. dhavala pu. 16 pR. 486-485 / 4. dhavala pu. 16 pR. 457-488 / Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580/mo. sA. jIvakANDa mAyA 466-498 jAtI hai to usakA uttara yaha hai ki saudharma Adi devoM ke bhAvalezyA ke anurUpa hI dravya lezyA kA prarUpaNa kiye jAne se ukta bAta jAnI jAtI hai| tathA devoM ke paryApta kAla meM teja, padma aura zukla ina tIna lezyAmoM ke atirikta anya lezyAe~ nahIM hotI haiM isalie devoM ke paryApta kAla meM dravya vI apekSA teja, paya aura zukla lezyA honI cAhie? samAdhAna - zaMkAkAra dvArA kahI gaI yukti ghaTita nahIM hotI / jisakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai-dravya leNyA aparyApta kAla meM hone vAlI bhAva lezyA kA to anukaraNa karatI nahIM hai, anyathA aparyApta kAla meM azubha tIna lezyAvAle uttama bhogabhUmiyA manuSyoM ke dhavala varNa ke abhAva kA prasaMga prApta ho jAegA tathA tIna azubha lezyA vAle karmabhUmiyA mithyAdaSTi jIva ke bhI aparyApta kAla meM gauravarNa kA prabhAva prApta ho jaaegaa| isI prakAra paryApta kAla meM bhI paryApta jIva sambandhI dravya lezyA bhAvalezyA kA niyama se anukararA nahIM karatI hai kyoMki vaisA mAnane para chaha prakAra kI bhAva leNyAoM meM nirantara parivartana karane vAle paryApta tiryaMca aura manuSyoM ke dravyalezyA ke aniyamapane kA prasaMga prApta ho jaaegaa| yadi dravyalezyA ke anurUpa hI bhAvalezyA mAnI jAya to dhavala varNa vAle bagule ke bhI bhAva se zukla leNyA kA prasaMga prApta hogaa| tathA dhavala varNa vAle grAhAraka zarIroM ke aura dhavala varNa vAle vigraha gati meM vidyamAna sabhI jIvoM ke bhAva kI apekSA zukla lezyA kI Apatti prApta hogii| dUsarI bAta yaha bhI hai ki dRzyalezyA varNa-mAmA nAmakarma ke udaya se hotI hai, bhAvalezyA se nhiiN| isalie donoM leNyAoM ko eka nahIM kaha sakate, kyoMki aghAtiyA aura pudgalavipAkI varNa nAmA nAmakarma, tathA ghAtiyA aura jIvavipAkI cAritramohanIya karma, ina dAnoM kI ekatA meM virodha hai / isalie yaha bAta siddha hotI hai ki bhAvalezyA dravyalezyA ke hone meM kAraNa nahIM hai| isa prakAra ukta vivecana se yaha phalitArtha nikalA ki varNa nAmA nAma karma ke udaya se bhavanavAsI, vAnabhyantara aura jyotiSI devoM ke dravya kI apekSA chahoM lezyAe~ hotI haiM tathA bhavanatrika se Upara ke devoM ke teja, pana aura zukla lezyAe~ hotI haiN|' jaise pA~ca varNavAla rasoM se yukta kAka ke kRSNa vyapadeza dekhA jAtA hai, usI prakAra pratyeka zarIra meM dravya se chahoM lezyAoM ke hone para bhI eka varNavAlI lezyA ke vyavahAra karane meM koI virodha nahIM AtA hai| sampUrNa karmoM kA visrasopacaya zukla hI hotA hai, isalie vigrahagati meM vidyamAna sabhI jIvoM ke zarIra kI zuklalezyA hotI hai arthAt dravyalezyA zukla hotI hai| zarIra ko grahaNa karake jaba taka paryAptiyoM ko pUrNa karatA hai taba taka chaha varNa bAle paramANuoM ke pujoM se zarIra kI utpatti hotI hai, isalie usa zarIra kI kApota lezyA hai|' anna varNAdhikAra ke anantara ATha gAthAnoM meM pariNAmAdhikAra va saMkramaNa adhikAra kahA jAegA 1. ghavala pu. 2 pR. 532-535 / 2. dhavala pu. 2 pR. 535 / 3. zravala pu. 2 pR. 422 / Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 466-506 zyAmAryA / 581 logAraNamasaMkhejjA udahAlA kasAvagA hoMti ! tattha kiliTThA prasuhA suhA visuddhA tadAlAbA / / 466|| tibbatamA tivvatarA sinyA prasuhA suhA tahA maMdA / maMdatarA maMdatamA chuTTAegayA hu patteyaM // / 500 / / prasuhAraNaM varamajjhimazravaraMse kiNharagola kAutie / pariNamadi kameNAppA parihAraNIdo kilesassa // 501 // kAU pIle kinhaM pariNamavi kilesabadido appA | evaM kilesahAraNI baDDhodo hodi prasuhatiyaM // 502 // teU paDame sukke suhAraNamavarAvizraMsa prappA | suddhissa ya baDhIvo hAriNIdo prAdA hodi ||503 || saMkramaNaM sadvAparadvAraNaM hodi kinhasukkAraNaM / vaDhIsu hi sANaM ubhayaM hAriNammi sesa ubhayeSi / / 504 // lessAkassAbovarahANI zravaragAdavaravaDDhI / sANe zravarAdo hAraNI giyamA paradvANe // 505 / / saMkamaNe ghaTTArA hAtisu baDDhIsu hoMti taSNAmA / parimANaM ca ya puvvaM uttakamaM hodi sudaragANe // 506 // gAthArtha - kaSAyoM ke udayasthAna asaMkhyAta lokapramANa haiM / unameM saMkleza rUpa pariNAma zubhalezyA haiM, vizuddhapariNAma zubha lezyA hai| aisA kahanA cAhie // 466 // tIvratama tIvratara aura tIvra kaSAya rUpa pariNAma azubha legyA hai, manda, mandatara aura mandatama kaSAyarUpa pariNAma zubha lezyA hai / pratyeka meM SaTsthAna patita hAni-vRddhi hotI hai ||500 // kRSNa-nIla kApota ina tIna azubha lezyA ke utkRSTa aMza se madhyama aMza rUpa aura madhyama aMza se jaghanya aMza rUpa saMkleza kI hAni hone para jIva krama se parigamana karatA hai // 531 // saMkleza pariNAmoM kI uttarottara vRddhi hone para yaha AtmA kApota, nIla aura kRSNa lezyAoM ke jaghanya madhyama aura utkRSTa aMzoM meM krama se pariNamatA hai| isa prakAra saMkleza kI hAni - vRddhi se tIna azubha lezyAoM meM pariNamana hotA hai| ||502 || vidyuddha pariNAmoM meM uttarottara vRddhi hone para yaha AtmA pIta padma aura zukla ina tIna zubha lezyAoM ke jaghanya madhyama aura utkRSTa yazoM meM pariNamana karatA hai| vizuddha pariNAmoM meM uttarottara hAni hone para yaha AtmA krama se zukla, padma, gIta ke utkRSTa, madhyama va jaghanya graMzoM meM zramase pariNamana karatA hai || 103 || svasthAna saMkramaNa aura parasthAna saMkramaNa ke bheda se saMkramaNa do prakAra kA hai| kRSNa lezyA aura zukla lezyA meM vRddhi hone para svasthAna saMkramaNa hotA hai kintu hAni hone para svasthAna aura parasthAna donoM saMkramaNa sambhava haiN| zepa cAra lezyAoM meM ddhi hAni hone para svasthAna aura parasthAna donoM saMkramaNa sambhava hai || 404|| utkRSTa se Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 / go. sA. jIvakANDa gAthA 461-506 jaghanya hAni hone para tathA jaghanya leprathA sthAna ke Upara jaghanya vRddhi hone para svasthAna saMkramaNa hotA hai / lezyAoM ke jaghanya sthAna meM hAni hone para niyama se parasthAna saMkramaNa hI hotA hai / / 505 / / saMkramaNa SaTsthAnavRddhirUpa hotA hai| una chaha sthAnoM ke nAma va parimANa zrutajJAna kA kathana karate hue pUrva meM kahe jAcuke haiM || 506 // vizeSArtha - kaSAyoM ke udayasthAna asaMkhyAta lokapramANa haiM arthAt asaMkhyAta lokoM ke jitane pradeza haiM utane hI udayasthAna haiM, jo haiN| inameM se asama lezyA rUpa saMkleza pariNAma haiM aura asaMkhyAtaveM bhAga zubha lemyA rUpa vizuddha pariNAma haiN| kintu sAmAnya se saMkleza va vizuddha donoM hI pariNAma asaMkhyAta loka pramAraNa haiN| ina grahoM lezyAoM meM utkRSTa se jaghanya paryanta aura jaghanya se utkRSTa paryanta SaTsthAnahAni va SaTsthAna vRddhi hotI hai| azubha lezyAoM meM saMkleza kI hAni - vRddhi hotI hai aura tIna zubha lezyAoM meM vizuddhi kI hAni - vRddhi hotI hai / arthAt saMkleza kI uttarottara vRddhi hone para kApota lezyA ke jadhanya aMza se madhyama bhraMza meM aura madhyama aMza se utkRSTa aMza rUpa, punaH nIla lezyA ke jaghanya madhyama va utkRSTa aMzarUpa, punaH kRSNalezyA ke jaghanya madhyama va utkRSTa aMza rUpa pariNamana hotA hai| isI prakAra vizuddhi meM uttarottara vRddhi hone para pIta lezyA ke jaghanya aMza se madhyama aMzarUpa aura phira madhyama aMza se utkRSTa aMza rUpa, punaH padma lezyA ke jaghanya madhyama va utkRSTa aMza rUpa, punaH zukla lezyA ke jadhanya, madhyama va utkRSTa aMzarUpa pariNamana hotA hai| vizuddhi kI uttarottara hAni hone para zukla lezyA ke utkRSTa bhraMza se pIta lezyA ke jaghanya aMza taka parigamana hotA hai / pariNamana va saMkramaNa kA yaha kathana maraNa kI apekSA nahIM hai, kyoMki madhyama zukla lezyA vAlA midhyAdRSTi deva apanI Ayu ke kSINa hone para jaghanya zukla lezyAdika se pariNamana na karake azubha tIna lezyAoM meM giratA hai| (dhavala pu. 8 pR. 322 ) / kauna lezyA kisa svarUpa se aura vRddhi athavA hAni ke dvArA pariNamana karatI hai, isa bAta ke jJApanArtha 'lezyA pariNAma' adhikAra prApta huA hai / pariNAmoM kI palaTana saMkramaNa hai unameM pahale kRSNalezyA ke pariNamana vidhAna kA kathana karate haiM / kRSNa lezyA vAlA jIva saMkleza ko prApta hotA huA anya lezyA meM pariNata nahIM hotA hai, kintu SaTsthAnapatita sthAnasaMkramaNa dvArA svasthAna meM hI vRddhi ko prApta hotA hai| zaGkA - SaTsthAnapatita vRddhi kA kyA svarUpa hai ? - samAdhAna - jisa sthAna se saMkleza ko prApta huA hai, usa sthAna se anantabhAga adhika, asaMkhyAta bhAga adhika saMkhyAta bhAga adhika saMkhyAtaguNI adhika asaMkhyAtaguNI adhika aura anantaguNI adhika lezyA kA honA, isakA nAma SaTsthAnapatita vRddhi hai| ukta kRSNalezyAvAlA jIva vizuddhi ko ( saMkleza kI hAni ko ) prApta hotA humA anantabhAgahIna, asaMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAta bhAgahIna, saMkhyAtaguNIhIna, asaMkhyAtaguNIhIna, anantaguNIhIna 1. dha. pu. 16 pR. 483 / Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 461-506 leNyAmArgaNA/583 lezyA vAlA hotA hai| isa prakAra SaTsthAna patita svarUpa se svasthAna meM hAni ko prApta hotA hai| ghahI anantaguNI hAni ke dvArA nIla lezyA rUpa se pariNata hotA hai| isa prakAra saMkleza ko prApta hone kA kAraNa lezyA yuna jI kA leza' kI vRddhi dvArA eka vikalpa hotA hai| usIke vizuddhi (saMkleza kI hAni) ko prApta hone para do bikalpa hote haiN| kRSNalezyA kI hAni se eka aura nIlaleNyA meM saMtrama se dUsarA vikalpa hotA haiN| yaha kRSNalezyA kA pariNamana vidhAna hai|' nolalezyA kA pariNamana vidhAna--nIlaleNyA se saMkleza ko prApta hotA huA SaTsthAnapatitavRddhi saMkrama sthAna ke dvArA bholalezyA meM hI saMkramaNa karatA hai athavA vaha anantaguNa vRddhi ke krama se kRSNalezyA meM pariNata hotA hai| isa prakAra saMkleza ko prApta hone para do vikalpa hote haiN| nIla lezyA se vizuddhi ko prApta hone vAlA padasthAna patita hAni ke dvArA nIlalezyA kI hAni ko prApta hotA hai| vahIM anantaguNI hAni ke dvArA hAni ko prApta hotA huA kApotalezyA rUpa se bhI pariNata hotA hai| isa prakAra nIlalezyA se vizuddhi ko prApta hone vAle ke (saMkleza kI hAni ko prApta hone vAle ke ) do vikalpa haiN| yaha nIlalezyA vAne kA pariNamana vidhAna hai| kApota lezyA kA pariNamana vidhAna-kApota lezyA meM saMkleza ko prApta hotA huyA aniyama se SaTrasthAna patita vRddhi ke dvArA svasthAna meM vRddhiMgata hotA hai| vahIM anantaguragI vRddhi ke dvArA niyama se nIla lezyA meM pariNata hotA hai| isa prakAra saMkleza ko vRddhi ke kAraNa kApotalezyA meM do vikalpa haiN| vizuddhi (saMkalaza kI hAni) ke kAraNa SaTsthAna patita hAni ke dvArA svasthAna meM hAni ko prApta hotA hai / vahI anantaguNahAni dvArA tejalezyA meM pariNata hotA hai| isa prakAra saMkleza kI hAni ke kAraNa kApotalezyA meM do vikalpa hote haiM / yaha kApota lezyA kA pariNamana vidhAna hai| potalezyA kA pariNamana vidhAna--pIta lezyA zubha hai| isameM SaT sthAna patita saMkleza vRddhi ke dvArA svasthAna meM hInatA hotI hai| anantaguNI hInatA ke dvArA pItalezyA' kApota lezyA meM pariNata ho jAtI hai| isa prakAra saMklezavRddhi ke kAraNa pItalezyA meM do vikalpa hote haiM / vizuddhi meM SaTsthAna patita vRddhi ke dvArA svasthAna meM vRddhi ko prApta hotA hai| anantaguNI vRddhi ke dvArA pAlezyA rUpa bhI pariNata ho jAtA hai| isa prakAra vizuddhi ke kAraNa pIta (teja) lezyA meM do vikalpa hai| panalezyA kA pariNamana vidhAna padma zubhalezyA meM SaTsthAnapatitaddhigata vizuddhi ke dvArA svasthAna meM vRddhi hotI hai vizuddhi meM anantaguNI vRddhi se zuklalezyA rUpa pariNata ho jAtA hai| vizuddhi meM SaTsthAna patita hAni ke dvArA athavA saMkleza ke kAraNa svasthAna meM hInatA hotI hai vahIM anantaguNa hAni ke dvArA tejolezyA meM saMkramaNa ko prApta ho jAtA hai| isa prakAra padmalezyA ke pariNamana kA vidhAna hai / zuklalezyA kA pariNamana vidhAna-zuvala lezyA meM vizuddhi kI hAni (saMkleza) ko prApta hotA humA SaTsthAnapatita hAni ke dvArA svasthAna meM hAni ko prApta hotA hai / vahIM anantaguNahAni 4. dhavala pu. 1, dhavala pu. 16 pR. 463-464 | 2. pavala pu. 16 pR. 464 / 3. dhavala pu. 16 pR. 464 / 16 pR. 464-465 / 5. dhavala pu. 16 pR. 465 / Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584/go. sA. jIvakANDa gAthA 466-506 ke dvArA padma lezyA se pariNata hotA hai| isa prakAra vizuddhi kI hAni (saMkleza )ke dvArA zukla lezyA meM do vikalpa hote haiN| zuklalezyA meM SaT sthAna patita vRddhi ke dvArA svasthAna meM vizuddhi kI vRddhi hotI hai, anya lezyA meM saMkramaNa nahIM hotaa| vizuddhi kI vRddhi ke dvArA zukla lezyA meM eka hI vikalpa hai|' ___ kRSNalezyA meM saMklezavRddhi ko prApta huaA jIva anya leNyA meM saMkramaNa nahIM karatA / saMkleza kI hAni (vizuddhi) ko prApta huaA jova, svasthAna meM chaha sthAnoM meM par3atA hai, athavA anantaguNe hIna nIla lezyA meM par3atA hai| arthAt saMkramaNa karatA hai| nIlaleNyA meM saMklezavRddhi ko prApta hokara svasthAna meM parigamana karatA hai athavA anantagRNe parasthAna svarUpa kRSNalezyA meM saMkramaNa karatA hai| nIlalezyAvAlA saMkleza kI hInatA (vizuddhi) ko prApta hotA huA svasthAna meM chaha sthAnoM meM pariNamana karatA hai, athavA anantaguNI hIna parasthAnabhUta kAyotalezyA meM saMtramarA karatA hai| kApota lezyA meM saMklezavRddhi ko prApta hokara svasthAna meM draha sthAnoM meM pariNamana karatA hai, athavA anantaguNe parasthAna nIlalezyA meM saMkramaNa karatA hai| vahIM kApota lezyA vAlA saMkleza kI hInatA (vizuddhi) ko prApta hotA huA svasthAna meM chaha sthAnoM meM pariNamana karatA hai, athavA anantaguNI hIna parasthAnabhUta tejAlazyA meM saMkramaNa karatA hai| teja(pota) lezyA meM vizuddhi ko hInatA (saklaza) ko prApta hokara svasthAna meM chaha sthAna meM pariNamana karatA hai. anantaguraNe aise parasthAna svarUpa kApotalezyA meM saMkramaNa karatA hai / usameM vizuddhi kI vRddhi ko prApta hotA huA svasthAna meM pariNamana karatA hai, athavA anantaguNe parasthAna padmalezyA meM saMkramaNa karatA hai| padmalezyA meM vizuddhi kI hAni ko (saMkleza ko) prApta hokara svasthAna meM chaha sthAnoM meM nIce giratA hai athavA anantaguNI hIna parasthAnabhUta tejalezyA meM saMkramaNa karatA hai| vahI padma lezyA vAlA vizuddhi kI vRddhi ko prApta hotA hA svasthAna meM chaha sthAnoM meM Upara jAtA hai, athavA anantaguraNI vizuddhi, parasthAnabhUta zukla lezyA meM saMkramaNa karatA hai| zuklalezyA meM viddhi kI hInatA (saMkleza) ko prApta hokara svasthAna meM chaha sthAnoM meM nIce giratA athavA amantaguraNI hIna parasthAna svarUpa pAlezyA meM saMkramaraNa karatA hai| vizuddhi kI vRddhi ko prApta hotA huA svasthAna meM pariNAmana karatA hai, parasthAna meM saMkramaNa nahIM krtaa| tIva-mandatA kI apekSA jaghanya va utkRSTa aura pratigraha-sthAnoM ke alpabahutva isa prakAra haiM- kRSNa va naula lezyA ke prAzraya se kathana isa prakAra hai-nIla lezyA kA jaghanyasthAna stoka hai / nIlalezyA ke jisa sthAna meM kRSNaleNyA se pratigrahaNa hotA hai vaha nIlaleNyA kA jaghanya pratigraha sthAna usame anantaguNA hai / kRSNa kA jaghanya saMkrama sthAna aura jaghanya kRSNasthAna donoM hI tulya va ananna guNe haiM / nIla kA jaghanya saMkrama sthAna anantaguraNA hai / kRSNa kA jaghanya pratigrahasthAna anantaguNA hai / nIla kA utkRSTa pratigraha sthAna anantaguNA hai / kRSNa kA utkRSTa saMkrama sthAna ananta guNA hai / nIla kA utkuSTa saMkrama sthAna aura utkRSTa nIla sthAna bonoM hI tulya va anantaguNe hai / kRSraga kA utkRSTa pratigraha sthAna anantagugayA hai| utkRSTa kRSNa lezyA sthAna anantaguNA hai|' nIla va phApota lezyAnoM ke prAzraya se saMkrama va pratigraha sthAnoM kA pralpabahutva-jaMsA kRSNa 1. dhavala pu. 16 pR. 465 / 2. dhavala pu. 16 pR. 572-573 / 3. dhavala pu. 16 pR. 466 / Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 466-506 lezyAmArgaNA/585 aura nIla lezyAnoM ke sambandha meM kathana hai vaise hI kApota aura nIla lezyAnoM ke sambandha meM jAnanA caahie| vizeSatA itanI hai ki kApotalezyA ko Adi karake yaha kathana karanA cAhie / ' kApota aura tejolezyA ke prAzraya se alpabahatva kA kayana--kApotalezyA kA jaghanya saMkrama aura jaghanya sthAna donoM hI tulya vastIka haiN| tejolaNyA kA jaghanya sthAna aura jaghanya saMkrama donoM tulya va unase anantaguNe haiN| kApota kA jaghanya pratigrahasthAna ananta guNA hai| teja kA jaghanya pratigrahasthAna anantaguNA hai| kApota kA utkRSTa saMkramasthAna anantaguNA hai| teja kA utkRSTa saMkramasthAna anantaguNA hai| kApola kA utkRSTa pratigrahasthAna anantaguNA hai| teja kA utkRSTa pratigrahasthAna ananta guNA hai| kApota kA utkRSTa sthAna anantaguNA hai / teja kA utkRSTa sthAna anantaguNA hai| teja pa pana lezyAoM ke pAzraya se saMkama va pratigraha sthAnoM ke alpabahatva kA kayanateja kA jaghanya sthAna stoka hai| teja kA jaghanya pratigrahasthAna ananta guNA hai / padya kA jaghanyasthAna aura saMkramaNa donoM hI tulya va anantaguraNe haiN| teja kA jaghanya saMkramasthAna anantaguNA hai| padma kA jaghanya pratigraha anantaguNA hai| teja kA utkRSTa pratigraha anantaguNA hai / padma kA utkRSTa saMkrama anantaguragA hai| teja kA utkRSTa saMkrama aura utkRSTa sthAna anantaguNA hai / padma kA utkRSTa pratigraha anantaguNA hai / padma kA utkRSTa sthAna anantaguNA hai|' panaura zukla lezyAoM ke prAzraya se saMkrama va pratigraha sthAnoM kA alpabahUtva-pana kA jaghanyasthAna stoka hai| padma kA jaghanya pratigraha anantaguNA hai| zukla kA jaghanya saMkrama aura jaghanyasthAna donoM hI tulya va anantaguraNe haiM / padma kA jaghanya saMkrama anantaguNA hai| zukla kA jaghanya pratigraha anantaguNA hai / pabha kA utkRSTa pratigraha anantaguNA hai / zukla kA utkRSTa saMkrama anantamuNA hai / padma kA utkRSTa sthAna aura saMkrama anantaguNA hai| zukla kA utkRSTa pratigraha anantaguNA hai / utkRSTa zukla lezyA sthAna anantaguNA hai| isa prakAra tIna, cAra, pA~ca aura chaha saMyogoM ke bhI alpabahutva kA kathana karanA caahie| isase tathA gA. 518 kI TIkA se yaha jJAta hotA hai ki kucha madhyama aMza aise haiM jo chahoM leNyAyoM meM pAye jAte haiN| SaTsthAnapatita lezyAsthAnoM kA pramANa asaMDyAta loka hai| unameM kApotalezyA ke sthAna stoka haiM 1 nIlalezyA ke sthAna asaMkhyAtaguNa haiM / kRSNa lezyA ke sthAna asaMkhyAtaguNe haiM / tejolezyA ke sthAna asaMkhyAta guNe haiN| padmalezyA ke sthAna asaMkhyAta guNe haiN| zuklalezyA ke sthAna asaMkhyAtaguNe - ina chaha sthAnoM ke nAma va pribhaa| yadyapi zrutajJAna ke kathana meM vistArapUrvaka kahe gae haiM tathApi saMkSepa meM yahAM para bhI kahe jAte haiM---ananta bhAgavRddhi, asaMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi, saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi, anantaguNabRddhi ye chaha vRddhi haiM; isI prakAra chaha hAni hotI haiM / ananta kA parimANa samasta jIbarAzi hai| asaMkhyAta kA parimAgA asaMkhyAta loka hai| saMkhyAta kA 1. dhavala pu. 16 pR. 466 / 2. dhavala pu. 16 pR 466-467 / 3. ghabala pu. 16 pR. 467 / 4. ghanala pu. 16 pR. 467 / 5. dekho isI grantha kI gAthA 288 tathA 292-65 kI TIkA / 6. dhavala pu. 16 pR. 573 / Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 586/go. sA. jIvakANDa gAthA 507-506 parimANa utkRSTa saMkhyAta rAzi hai / anantabhAga vRddhi aura anantaguNavRddhi meM bhAgAhAra aura guNAkAra samasta jIvarAzi pramANa hai / asaMkhyAtabhAgavRddhi aura asaMkhyAta guNavRddhi meM bhAgAhAra va guNAkAra asaMkhyAta lokapramAga hai| saMkhyAtabhAgavRddhi aura saMkhyAtaguNavRddhi inakA bhAgAhAra va guNAkAra utkRSTa saMkhyAta avasthita hai| saMdRSTi karane ke lie ina chaha kI ye chaha saMjJA haiM--ananta bhAgavRddhi kI urvaGga (3), asaMkhyAtabhAgavRddhi kI caturaGka (4), prakhyAta bhAga vRddhi kI paJcAGka (5), saMkhyAtaguNavRddhi kI SaDaGka (6), asaMkhyAtamuzavRddhi ko saptAGka (7), ananta guNavRddhi kI aSTAGka (8) saMjJA hai| sUcyaGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa anantabhAgavaddhiyoM ke hone para eka bAra asaMkhyAta bhAgavRddhi hotI hai / punaH sUcyaGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa bAra ananta bhAgavRddhiyoM ke hone para eka bAra asaMkhyAtaveMbhAgavRddhi hotI hai| isa krama se asaMkhyAtabhAgavRddhi bhI sucyaGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa ho jAya taba pUrvokta pramANa anantabhAgavRddhi ho jAne para saMkhyAta bhAga vRddhi hotI hai / isI krama se anantaguNavRddhi taka le jAnA caahie|' dRSTAnta dvArA chahoM leNyAnoM ke karma kA kathana pahiyA je chappurisA paribhaTTAraraNamajhadesamhi / phalabhariyaruvakha megaM pevikhattA te vicitaMti // 10 // riNammUlakhaMdhasAhaksAhaM chitta ciriNatta paDivAiM / khAu~ phalAI idi je maraNega bayaNaM have kammaM // 50 // gAthArtha -- chaha pathika vana ke madhya meM mArga se bhraSTa hokara phaloM se bhare hue vRkSa ko dekhakara vicAra karate haiM aura kahate haiM-jar3amUla se vRkSa ko kATo, skandha se kATo, zAkhAoM se kATo, upazAkhAoM se kATo, phaloM ko tor3a kara khAo, gire hue phaloM ko khAmo, isa prakAra ke vicAra ba vacana lezyA karma ko prakATa karate haiM / / 507-508 / / vizeSArtha phaloM se lade hue vRkSa ko dekhakara kRSNaleNyA vAlA vicAra karatA hai ki isa bakSa ko jar3amUla se ukhAr3akara phala khAne caahie| nIla lezyA vAlA vicAra karatA hai ki isa vRkSa ke skandha (tane) ko kATakara phala khAne caahie| kApota lezyA bAlA vicAra karatA hai ki isa vRkSa kI zAkhAmoM ko kATakara phala khAne cAhie, tejolezyA vAlA vicAra karatA hai ki isa vRkSa kI upazAstrAnoM ko kATakara phala khAne caahie| padma leNyAvAlA vicAra karatA hai ki phala tor3akara khAne caahie| zukla lezyAvAlA vicAra karatA hai ki paka kara nIce gire hue phala khAne caahie| ina bhAvoM ke anusAra ve vacana bhI kahate haiN| unake mAnasika vicAroM tathA vacanoM se lezyA ke tAratamya kA jJAna ho jAtA hai| kRSNalezyA ke karma va lakSaNa kA kathana caMDo raga mucai veraM bhaMDaragasIlo ya dhammavayarahiyo / buTTho ga ya edi vasaM lavakharaNameyaM tu kiNhassa // 50 // ' 1. go. jI. gAthA 323 se 126 taka / saM. a. 1gA. 192.40 gara bhI haiN| 2. yaha mAthA kucha pAbdabheda ke sAtha dhavala pu.2 pR.533, prA. paM. 3. dhavala pu.1 pR. 388, pu. 16 pR. 460% prA. paM. saM. 3,1 gA. Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 5.10 594 zyAmAgaMNA / 587 gAthArtha - kRSNazyA se saMyukta jIva tIvra krodhI, vaira ko na chor3anevAlA, gAlI dene rUpa svabhAva se yukta, dayAdharma se rahita, duSTa aura vaza meM nahIM Ane vAlA, yaha kRSNalezyA kA lakSaNa hai ||508 || vizeSArtha - kRSNalezyA kA karma kRSNalezyA se pariNata jIva nirdaya, jhagar3AlU, raudra, caira kI paramparA se saMyukta, cora, zrasatyabhASI, paradArA kA abhilASI, madhumAMsa va madya meM Asakta, jina zAsana ke zravaNa meM kAna na denevAlA aura asaMyama meM meru ke samAna sthira svabhAva vAlA hotA hai / " nIla lezyA: karma tra lakSaNa / / / 50 / / 2 maMda buddhivihago riviNArI ya visayalolo ya mAlI mAyI ya tahA Alasso caiva bhejjo ya ziddAcaraNa bahulo ghaNaghaNe hodi tibvasaraNAya / lakrameyaM bhariyaM samAsado golalessassa / / 511 / / ' gAyArtha- kArya karane meM manda buddhivihIna, viveka se rahita, viSayalolupatA, abhimAnI, bhAyAtrArI, zrAlasI, abhedya, nidrA va dhokhA dene meM adhika dhana-dhAnya meM tIvra lAlasA, ye nIlalezyA ke lakSaNa haiM / / 510 511 / / vizeSArtha- 'nIlalezyA' jIva ko vivekarahita, buddhivihIna, mAna va mAyA kI adhikatA se sahita, nidrAlu, lobhasaMyukta aura hiMsA Adi kAryoM meM athavA karmoM meM madhyama adhyavasAya se yukta karatI hai / * jo kAma karane meM manda ho athavA svacchanda ho, jise kArya va kArya kI khabara na ho, jo kalA va cAturya se rahita ho, indriyaviSayoM kA lampaTI ho, tIvra krodha-mAna- mAyA-lobha vAlA ho, AlasI ho, kArya karane meM udyama rahita ho, dUsare vyakti jisake abhiprAya ko sahasA na jAna sakeM, pratinidrAlu ho, dUsaroM ko Thagane meM atidakSa ho, vaha nIlalezyA vAlA hai, aisA jAnA jAtA hai| kApota lezyA : karma va lakSaNa rUsai riMgavara aNNe dUtadda bahuso ya soyabhayabahulo / prasupas paribhavai paraM pasaMsaye appayaM bahuso / / 512 / / Naya pattiyai paraM so prayANaM viva paraM pi maNNaMto / thUsai prabhitthuvaMto ga ya jAraNai hArigaDha yA 1513 / / marakhaM patthe raNe deva subahugaM vi thutyamAraNo du / raMga garai kajjAkajjaM lakkharaNameyaM tu kAussa || 514 || * 1. dhavala pu. 16 pR. 40 2. dhavala pu. 1 pR. 388, pu. 3. dhavala pu 1 pR. 306 pu. 16 pR. 461 5. ye tInoM dhavala pu. 1 pR. 386, dhavala pu. 16 pR. 490 prA. paM. saM. prA. paM. saM. a. 1 mA 146 pR. 31 / 16 pR. 461, prA. paM maM. a. 1 bA. 1 mA 145 pU. 31 / 4. dhavana pu. 16 pR. 427 // 147- 142 haiM / Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 / go. sA. joSakANDa gAthArtha - ruSTa honA, nindA karanA, anya ko bahuta prakAra se doSa lagAnA, pracura zoka va bhaya se saMyukta honA, IrSA karanA, parakA tiraskAra karanA, apanI aneka prakAra prazaMsA karanA, dUsaroM ko bhI apane samAna samajha kara unakA kabhI vizvAsa nahIM karanA, apanI prazaMsA karane vAloM se santuSTa honA, hAni-lAbha ko nahIM jAnanA, yuddha meM maraNa kI prArthanA karanA, stuti karane vAloM ko bahutasA pAritoSika denA, kartavya - prakarttavya ke viveka se hIna honA ye saba kApotalezyA ke lakSaNa haiM / / 512-514 / / * vizeSArtha - dUsaroM para krodha karanA, unako nindA karanA, unako aneka prakAra se duHkha denA athavA vaira rakhanA, zokAtura honA, bhayabhIta rahanA, dUsaroM ke aizvaryAdi ko sahana na kara sakanA, unakA tiraskAra karanA, nAnA prakAra se apanI prazaMsA karanA, dUsaroM para vizvAsa na karanA, dUsaroM ko bhI apane jaisA dhokhebAja mAnanA, stuti karane vAle para santuSTa ho jAnA aura bahuta ghana de denA, apanI hAni vRddhi ko kucha bhI na samajhanA, raNa meM mararaNa kI icchA rakhanA, kArya va prakArya meM aviveka ityAdi ye saba kApota lezyA ke karma haiM / athavA 'kApota lezyA' jIva ko kRSNalezyA se sambandhita sarva kAryoM meM jaghanya udyamazIla karatI hai / ' jAgas kajjAkajjaM dAdo gAthArtha - 'tejolezyA jIva ko kartavya-akartavya tathA sevya-sevya kA jAnakAra, samasta jIvoM ko samAna samajhane vAlA, dayA dAna meM lavalIna aura sarala karatI hai / gAthA 515-516 vizeSArthaM tejolezyA vAlA jIva ahiMsaka, madhu mAMsa va madya kA asevI, satyabuddhi, tathA corI va paradvArA kA tyAgI hotA hai / athavA apane kArya prakArya sevya asevya ko samajhane vAlA ho, saba ke viSaya meM samadarzI ho, dayA aura dAna meM tatpara ho, komala pariNAmI ho, ye satra pItalezyA ke karma athavA cihna hai - pItalezyA karma seyamaseyaM ca savva samapAsI / miTTa lakkharaNa meyaM tu tejassa / / 515 / / 2 .. padmalezyA vAle ke lakSaNa cAgI bhaddo coklo ujjavakammo ya khamadi bahugaM pi / sAhugurupUjagara do lakkhaNameya tu pammassa / / 516 / / * gAthA - padmalezyA meM pariNata jIva tyAgI, bhadra, covakhA, RjukarmA, bhArI aparAdha ko bhI kSamA karane vAlA tathA sAdhupUjA va gurupUjA meM tatpara rahatA hai / vizeSArtha - dAna dene vAlA ho, bhadra-pariNAmI ho, jisakA uttama kArya karane kA svabhAva ho, iSTa tathA aniSTa upadravoM ko sahana karane vAlA ho, muni-guru zrAdi kI pUjA meM prItiyukta ho / ye saba padmA vAle ke cihna athavA karma haiM / 1. dhavala pu. 16 pR. 491 / 3. ghavala pu. 16 pra. 461 / 2. dhavala pu. 1. 389 : 4. dhavala pu. 1 pR. 360 pu. pu. 16 pR. 461; prA. paM. saM. gha. 1 bA. 150 / 16 pR. 432 prA. paM. saM. a. 1. 151 / Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 517518 zuklalezyA vAle ke lakSagA raMga va kuraNai pakkhavAyaM rAtri ya riNavANaM samo ya sambasi / rAtthi ya rAyaddosA hotri ya gAthArtha - zukla lezyA ke hone para jIva na pakSapAta karatA hai aura na nidAna karatA hai, vaha - saba jIvoM meM samAna rahakara rAgadveSa va sneha se rahita hotA hai / / 517 // vizeSArtha pakSapAta na karanA, nidAna ko na bA~dhanA, saba jIvoM meM rAga tathA aniSTa se dveSa na karanA, strI-putra mizra zrAdi meM sneharahita honA, ke karma thavA cihna haiM / zyAmAgaMrA/ 586 sukka lessassa / / 517 // ' yaha saba kathana utkRSTa bhAva lezyAoM kI apekSA se kiyA gayA hai / isI prakAra dravyalezyA ke kAryoM ko bhI prarUpaNA karanI cAhie / samadarzI honA, ipTa se ye saba zuklalezyA bAle aba gyAraha gAthAoM dvArA gati adhikAra kA kathana kiyA jAtA hai / sarva prathama eka gAthA dvArA lezyAoM ke 26 aMza aura unameM se madhya ke ATha aMza Ayu bandha yogya hote haiM, isakA kathana kiyA jAegA / usake pazcAt kima lezyA se marakara jIva kisa gati meM utpanna hotA hai, isakA kathana dasa gAthAoM dvArA kiyA jAegA 1 vizeSArthaM yaha adhikAra dhavala AdhAra para likhA jAegA / lessAraNaM khalu zraMsA chabbIsA hoMti tattha majjhimayA / zraTTa garisa- kAlabhavA / / 518 / / ugabaMdharaNa jogA zaGkA - apakarSa kA kyA svarUpa hai -- gAthArtha - zyAyoM ke nizcaya se chabbIsa aMza haiN| unameM se madhya ke ATha graMga, jo prATha apakarSakAla meM hote haiM, Ayu bandha ke yogya haiM / / 518 / / grantha meM nahIM hai ataH isakA vizeSArthaM saMskRta TIkA ke samAdhAna - vartamAna arthAt bhujyamAna Ayu ko apakRSya apakRSya arthAt ghaTAghaTA kara parabhava zrAyu ke bandha yogya honA so apakarSa hai / yadi kisI kI Ayu = 1 varSa kI hai, usa zrAyu ke do tihAI bhAga arthAta 54 varSa bIta jAne para ThIka tatpazcAt prathama samaya se lagAkara eka antarmuhUrta kAla parabhava sambandhI Ayu baMdha yogya prathama zrapakarSa hotA hai / 27 varSa jo zeSa raha gaye the usakA bhI do tihAI bhAga arthAt 18 varSa bIta jAne para yAnI ( 54 + 18) 72 varSa kI Ayu bIta jAne para aura varSa Ayu zeSa raha jAne para prathama antarmuhUrta dvitIya apakarSa hotA hai / 6 varSa kA do tihAI bhAga ( 6 varSa bIta jAne para aura tIna varSa prAyu zeSa raha jAne para prathama antarmuhUrtaM tRtIya apakarSa hotA hai| isI prakAra caturtha yadi apakarSo ko siddha kara lenA caahie| yadi ina ATha apakarSo meM Ayubandha 1. dhavala gu. 1 pR. 360 pu. 16 pR. 462 prA. paM. saM. ma. 1 mA 152 / Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560/go. sA. jIvakANDa gAthA 518 na ho to asaMkSepAddhA kAla pramANa prAyu zeSa raha jAne para parabhavika Ayu kA avazya bandha hotA hai / kyoMki parabhava kI prAyu bandha hue binA maraNa nahIM hotaa| __jaghanya vizramaNakAla yukta jaghanya prAyubandha kAla asaMkSepADhA kahalAtA hai| vaha yavamadhya ke antima samaya se lekara jaghanya AyubandhakAla ke antima samaya taka hotA hai| yaha prasaMkSepAddhA tRtIya vibhAga meM hI hotA hai, kyoMki abhI bhI Upara kSullaka bhavagrahaNa sambhava hai| Ayubandha ke hone para Upara jo sabase jaghanya vizramaNa kAla hai usakI kSullaka bhavagrahaNa saMjJA hai| vaha aAyubandha kAla ke Upara hotA hai| (dhavala pu. 14 pR. 503-504 / dhavala pu. 11 pR. 266, 273 aAdi / ) chahoM lenyAnoM ke chabbIsa aMza haiN| pratyeka lezyA ke utkRSTa, madhyama, jaghanya aMza ke bheda se (643) 18 graMza ho jAte haiN| inake atirikta kApotalezyA ke utkRSTa se Age aura teja (pIta) lezyA ke utkRSTa aMza se pUrva kaSAyodaya sthAna meM ATha madhyama aMza haiM jo prAyu-bandha ke vAraNa haiM / isa prakAra hoM lezyAoM ke 26 aMza hote haiN| ___ zilArekhA pRthvIrekhA dhUliresvA janarekhA u. 0 000 0 0 ja. | 3. 000 000 ja. 'u... 000 0ja. | u. 00 00.0ja. lezyA kR. 1 1444 pAyu bandha pATha madhyama aMza go, jo. gAthA 518 kA nakzA [apane zuddha rUpa meM] pRthvIrekhA dhUlirekhA zilAremA jalareNDA u0 0 0 0 0 0 ja ,u 0 0 0 0 0 0 ja 0 0 0 0 0 0 ja | u 0 0 0 0 0 0 ja keu kR. 1 +-madhyamAMzAH Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ukta nakze kA vizeSa spaSTIkaraNa jala truli 4 pRthvI ! zilA 0 ja taka u. se 00 0 0 ja taka da HA 0 5 du Our Ow ~ madhyama zukla tathA utkRSTa zukla ******.. 14-RARE madhyama zukla lezyA *44*+ utkRSTa padma jamanya zukla kRSNa 1 ******** **.**. WAT Weed... Well >> jaghanya kApota tathA madhyama tIna zubha ******** ja. nIla tathA kRSNArahita zeSa 4 madhyama HE FINE ALL ********* w ja. kRSNa tathA zeSa 5 lezyA madhyama *****.... ...AREE ----- kRSNAdi 5 madhyama tathA jayamya zukla ******** ******* ku. nI. kA. vI madhyama jaghanya paca ..... * madhyamakRSNa 10 * kR.nI. kA. madhyama jaghanya pIta ********th H... madhyama kRSNa 4*14 day P.LINK ------ utkRSTa kRSNa kRSNa, nIla, madhyama utkRSTa kApota .... CNN DUTE NAR madhyama kRSNa utkRSTa nIla ***Ver .... PERTINENAD.... 0 - prabandha 0 prabandha 0 = prabandha e J Ar " de devApu devAyu devAyu > cAroM Ayu na. dinA prA. la.ma.de.prA.0 x M * cAroM prAyu cAroM bhAvu * cAroM Ayu larakA " na ti zrAyu nati ma.prAyu hyorinimeuro bo 0 pravandha == = * = R+K Fla " | " 0 0 C C G M su zrATha madhyamAMta Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592/go, sA, jIvakANDa gAthA 518 (A) noTa-ukta naze ke anumAra maema aMzoM ke nAma isa prakAra haiM--1. utkRSTa kApota, kRSNa nIla madhyama / 2. kuSSaNa nIla kApota madhyama, jaghanya piit| 3. kRSgA nIla kApota pIta madhyama jaghanya pana / 4. kRSNAdi pA~ca madhyama ; jaghanya zukna / 5, jaghanya kRSNa tathA zeSa 5 lezyA mdhym| 6. jaghanya nIla tathA 4 lezyA (kRSNa binA) madhyama / 7. jaghanya kApota tathA tIna zubha lezyA madhyama / 6. madhyama pama zukla tathA uskRSTa pIta / vizeSa--ina ukta ghAyuvandha yogya 8 apakarSoM meM prAdinAma utkRSTa kApota se prArambha hunA tathA antima nAma kA anta utkRSTa pIta se hai / ata: aisA kahA jAtA hai ki utkRSTa kApota se utkRSTa pIta (tejo) ke bIca-2 hI apakarSa hote haiN| (dekheM--go. jI. gA. 518) (B) lezyAnoM ke krama ko devakara [yathA-kRSNa, nIla, kApota, teja, pana, zukla (go. jo. 463)] sA bhrama prAyaH sabhI vidvAnoM ko bhI hayA hai ki kApota ke utkRSTa se tejo. ke utkRSTa aMza ke pUrva taka kI avadhi meM to do (kApota va teja) lezyAe~ hI aaeNgii| kintu paramArthataH aisA nahIM hai / kyoMki go. jI. gA. 518 kA nakzA bar3I TIkA; mahAdhavala 2 | pRSTha 278 se 281, dhavala 8 pRSTha 320 se 358 tathA go, jI. gAthA 260 se 265 ina satra sthaloM meM eka mata se sabhI zyAmoM meM prAyU bandha kahA hai| (C) yaha go. jI. se sambaddha krathana karmakANDa (bar3I TIkA) jJAnapITha prakAzana meM pR. 861 (gA. 546) para bhI pAyA hai| yahA~ 8 madhyamoza kA prarUpaNa bhinna mata se kiyA huaA mAsita hotA hai| usake anusAra to 8 madhyamAMzoM dvArA 14 lezyAsthAnoM meM se ThIka madhya ke 4 lezyAsthAna hI gRhIta hote hai| Upara bindu A meM likhita 8 madhyamAMzoM meM se tRtIya se chaThe taka ke 4 madhyamoza hI gRhIta hote haiN| unheM hI bhedavivakSA se yahA~ 8 rUpa se ginAyA hai| yayA-pana zukla kRSNa va nIla ina 4 lezyAmoM ke jaghanya aMza rUpa 4 sthAna tathA 4 gati sambandhI prAyubaMdha ke kAraNa, naraka binA 3 prAyubaMdha ke kAraNa, manuSya-devAyu-baMdha ke kAraNa, devAyu-baMdha ke kAraNa; ye 4 / sthAna / isa taraha kula 8 madhyamAMza hue 1 yaha kathana cintya hai| (D) prakaraNa (A) meM listrita = apakoM ke nAmoM se yaha bhI spaSTa ho hI jAtA hai ki pATha apakarSoM meM mAtra do hI nahIM, chahoM lezyAe~ A jAtI haiN| (E) zlokavAtika bhAga 5 pRSTha 634 meM to 8 apakarSa aise batAe haiM -kRSNa tathA kApota ke madhyavartI tathA pIta aura zukla ke madhyavartI = 8 madhyama aza haiN| madhyavartI imalie kahA hai ki kRSNalezyA ke katipaya tIna aMzoM meM aura kApotaleNyA ke katipaya jaghanya aMgoM meM prAyu nahIM baMdhatI hai| isI prakAra zubha lezyAoM pIta ke katipaya jaghanya aMzoM aura zukla lezyA ke kucha utkRSTa aMzoM meM AyuSya karma ko baMdhavAne kI yogyatA nahIM hai| isalie prazubha lezyAoM ke madhya par3e hue cAra aMza aura tInoM zubha leprayAsoM ke bIca par3e hue cAra aMza ; isa taraha 8 madhyama graMza kahe jAte haiM / [mASA TokA] (F) tIna [ " aima cihna se aMkita, dekho nakzA] aAyubandha sthAna phira bhI 8 madhyama aMzoM meM chUTa jAte haiM / so "*" sambandhI tInoM narakAyu ke hI bandhasthAna haiM jo ki madhyamakRSNa leyA se ba~dhate haiM tathA isa madhyama kRSNalezyA rUpa aMzatraya kA "8 madhyama lezyAMza meM parivariNata madhyama kRSNa leNyA zabda" dvArA upalakSaNa se grahagA ho jAtA hai| aisA hamArI buddhi meM prAtA hai / -javAharalAla jaina Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 516-523 yAmAgagA/563 zeSa aThAraha aMzoM kA kArya sesadvArasa aMsA caugaigamaNassa kAraNA hoti / sukkukkassasamudA sambaddha jAMti khalu jIvA / / 516 // gAthArtha-pATha madhya aMzoM ke atirikta zeSa aThAraha aMza cAroM gatiyoM meM gamana ke kAraNa hote haiM / zuklaleNyA ke utkRSTa aMza sahita marane vAlA manuSya niyama se sarvArthasiddhi vimAna meM utpanna hotA hai| vizeSArtha-yadi maraNa samaya kisI digambara jaina sAdhu ke yathAyogya utkRSTa zukla lezyA rUpa pariNAma hai| to vaha sAdhu niyama se sarvArtha siddhi meM jAkara grahama-indra hotA hai / itanI vizeSatA hai ki usa sAdhu ne 33 sAgara sthiti vAlI devAyu kA bandha kiyA ho. kyoMki sarvArthasiddhi meM 33 sAgara se hIna yA adhika Ayu nahIM hotii| pravaraMsamudA hoMti sadAraduge majjhimaMsageNa mudA / pAraNadakappAduri sabaDhAillage hoti // 520 / / pammukkassaMsamudA jIvA uvajAMti khalu sahassAraM / avaraMsamudA jIvA saraNapakumAraM ca mAhidaM // 521 / / majjhima aMzeNa mudA tammajha jAMti teujedvamudA / sAraNakkumAra - mAhidaMtimacakkidasedimmi / / 522 / / avarasamudA sohammosANAdimaDammi seDhimmi / majjhimayaMseNa mudA vimalavimAraNAdibalabhadde // 523 // gAthArtha--- zuklalezyA ke jaghanya aMza sahita marakara zatAradvika (pratAra, sahasrAra, Anata, prANana) svargoM meM utpanna hotA hai| zukla leNyA ke madhyama aMza sahita marakara grAnata prANata se Upara aura sarvArthasiddhi se pUrva ke vimAnoM meM utpanna hotA hai / / 520 // padmaveNyA ke utkRSTa aMza sahita marakara niyama se sahasAra yugala meM utpanna hotA hai aura jaghanya aMza se marakara sAnatkumAra aura mAhendra svarga meM utpanna hotA hai / / 521 / / padmale zyA ke madhyama aMga sahita marakara sAnatkumAra mAhendra ke kAra aura sahasrAra svarga ke nIce ke madhya ke vimAnoM meM utpanna hotA hai / pIta lezyA ke 1. narthagiddhi kI utkRSTa prAya 33 sAgara hai| jaghanya pacya ke amaMgyAta mAga kama 33 sAgara hai. aisA bhI kitane hI prAcArya svIkAra karate haiM / lokavibhAga 101234 sijhamUraSi viracita evaM ti. pa. (mahAsabhA prakAzana) 8/514, bhAga 3 pR. 5.66; parantu marvAsiddhikAra (4/12/192), lattvArthamutrakAra (4/32), rAjavAtikakAra (6/34/1-2/ pR. 248) tathA lokavAtikakAra. ( mAga 6/652) Adi savadhimiddhi vimAna meM jaghanya ya utkRSTa mA 33 gAgara hI batAte hai| Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564/go. sA. jIvakANDa gAthA 524-526 utkRSTa aMzoM ke sAtha marakara sAnatkumAra mAhendra svarga ke antima paTala meM cakranAmaka indraka vimAna sambandhI nIbaddha vimAnoM meM sampanna hotA hai / / 522 / / pItalezyA ke jaghanya aMzoM ke sAtha marakara saudharma IzAna ke Rtu nAmaka prathama indraka vimAna meM athavA tatsambandhI theNIbaddha vimAnoM meM utpanna hotA hai| pItalezyA ke madhyama aMza sahita marakara vimala nAmaka dvitIya indraka vimAna se lekara sAnatkumAra mAhendra svarga ke dvicarama paTala ke valabhadra nAmaka indraka vimAna paryanta utpanna hote haiM / / 5.33 / / vizeSArtha-lezyA ke 26 bhedoM arthAta 26 aMzoM meM se madhya ke aSTa graMza Ayu baMdha ke kAraNa zaGkhA--yaha kaise jAnA jAtA hai ? haiM samAdhAna-"aSTAbhiH prapakaH madhyamena pariNAmenA''yubaMdhnAti' arthAt pATha apakarSoM ke dvArA madhyama pariNAmoM se Aya kA vadha karatA hai aisA pArSa kA upadeza hai| zeSa 18 aMza gativizeSa ke athavA pUNya-pApa vizeSa upacaya ke hetu haiN| isa apekSAse bhI jAnA jAtA hai ki madhyama pariNAma apane-apane yogya prAyubandha ke kAraNa hote haiM / prAyu karmodaya se gativizeSa prApta hotI hai| isalie gati prApti meM leNyA kAraNa hai| utkRSTa zukla lezyA aMza pariNAmoM se maraNa karake prAtmA sarvArthasiddhi meM jAtI hai jaghanya zukna lezyA aMza rUpa pariNAmoM se maraNa karake zukra mahAzukra zatAra sahasrAra svarga meM jAtI hai / madhyama zukla lezyA rUpa pariNAmoM se maraNa karake sarvArtha siddhi se pUrva mAnatAdi svargoM meM utpanna hotI hai| utkRSTa 'padmalezyA graMza rUpa pariNAma se jIva sahasrAra svarga meM utpanna hotA hai / jaghanya padmaleNyA aMza rUpa pariNAma se sAnatkumAra mAhendra meM utpanna hotA hai / madhyama padmalezyA aMza rUpa pariNAma se brahmaloka svarga ko prAdi karake tAra svarga taka utpanna hote haiM / utkRSTa tejo lezyA aMza pariNAma se sAnatkumAra mAhendra kalpa ke antima cakka-indraka vimAna aura tatsambandhI zreNIbaddha vimAnoM meM utpanna hotA hai / jaghanya tejolezyA aMza rUpa pariNAmoM se saudharmazAna kalpa ke prathama vimAna tathA tatsambandhI zreNI vimAnoM meM utpanna hotA hai| tejolezyA ke madhyama-aMza rUpa pariNAmoM se candrAdi indraka vimAna se tathA tatsambandhI zreNI vimAnoM se lekara balabhadra indraka vimAna va tatsambandhI zreNI vimAnoM taka utpanna hotA hai / / kiNhavaraMseraNa mudA avadhichAraNa mmi pravaraaMsamudA / paMcamacarimatimisse majjhe majhega jAyate / / 524 // nIlukkassaMsamudA paMcama aMdhiyammi avaramudA / vAlukasaMpajjalide majjhe majheraNa jAyate // 525 // varakAmosamudA saMjalidaM jAMti tadiyariNarayassa / somaMta avaramudA majjhe majjheraNa jAyate / / 526 / / 1. rA. vA. 4/22/10 240 / Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 527-528 zyAmagaMgA / 515 ke) adhisthAna gAthArtha - kRSNalezyA ke utkRSTa graMtha ke sAtha bharakara (sAtaveM (pratiSTita sthAna indraka bila) meM, jaghanya graMza ke sAtha marakara pA~caveM naraka ke timisra nAmaka antima indraka bila meM aura madhyama bhraMza ke sAtha marakara ina donoM ke madhya meM utpanna hote haiM / / 524 / / nIla lezyA ke utkRSTa aMza ke sAtha marakara pA~caveM naraka ke aMdhendrA (dvicarama indraka bila) meM, jaghanya aMza ke sAtha marakara bAlukA pRthvI ke samprajvalita ( tIsare naraka ke antima indraka bila) meM aura madhyama aMza ke sAtha marakara ina donoM ke madhya meM utpanna hote haiM / / 525 || kApota lezyA ke utkRSTa graMtha ke sAtha marakara tIsare naraka ke ( dvicarama indraka bila) saMjvalita meM utpanna hotA hai / jaghanya aMza ke sAtha marakara ( prathama naraka kA prathama indraka bila) sImanta meM aura madhyama aMga ke sAtha marakara ina donoM ke madhya meM utpanna hote haiM / / 526 / / vizeSArtha - sAtavI pRthvI ke indraka bila ke do nAma haiM - avadhisthAna, apratiSTita sthAna / ' kRSNalezyA ke utkRSTa aMza rUpa pariNAmoM se marakara sAtaveM naraka ke pratiSThita nAmaka indraka bila meM utpanna hotA hai / arthAt sAtaveM naraka meM utpanna hotA hai| kRSNa lezyA ke jaghanya graMza rUpa pariNAmoM se marakara pAMcaveM naraka ke timisra nAmaka adha: ( antima ) indraka bina meM utpanna hotA hai / kRSNa 'lezyA ke madhyama bhraMza rUpa pariNAma se marakara himendraka bila se lekara mahAraurava nAmaka naraka taka utpanna hotA hai| nIla lezyA ke utkRSTa aMza rUpa pariNAma se pA~caveM naraka ke aMdha indraka bila ko prApta hotA hai / nIla lezyA ke jaghanya aMza rUpa pariNAma se bAlukA nAmaka pRthvI ke tapta indraka bila meM jAtA hai / nIla lezyA ke madhyama bhraMza rUpa pariNAma se bAlukA pRthivI meM trasta indraka vimAna se lekara bhapaka indraka vimAna taka utpanna hote haiM / kApota lezyA ke utkRSTa aMza rUpa pariNAma se bAlukA prabhA pRthivI meM saMprajvalita ( indraka bila) naraka meM jAtA hai / kApota lezyA ke jaghanya zraMza rUpa pariNAma se ratnaprabhA pRthvI ( prathama naraka) ke sImantaka indraka bila meM jAtA hai / kApotalezyA ke madhyama bhraMza rUpa pariNAma se roka indraka bila se lekara saMjvalita indraka dila taka utpanna hote haiM / * phicaukkAraNaM puraNa majjha samudA hu puDhavI brAuphadijIvesu havaMti kiNhatiyANaM majjhimasamudA surariyA sagale sahi paratiriyaM bhavaralagAditiye | khalu jIvA / / 527 / / / tejavAjaviyalesu / jAti sagajogaM / / 528 / / gAthArtha - kRSNa Adi (kRSNa, nIla, kApota va pIta) cAra lezyAoM ke madhyama aMza se bharA huA jIva bhavanaki, pRthvI, jala aura vanaspati jIvoM meM utpanna hotA hai / / 527|| kRSNa traya lezyA ke madhyama aMza se mare hue agnikAyika, vAyukAyika, vikalendriyoM meM utpanna hote haiM / deva aura nArakI apanI-apanI lezyA se marakara apane yogya manuSya va tiyaMcoM meM utpanna hote haiM / / 528 / / vizeSArtha - kRSNa, nIla, kApota va teja ( pIta) lezyA ke bhavyama aMza rUpa pariNAmoM se 1. "avadhisthAnaM pratiSThitasthAnaM vA " [ trilokasAra gA. 156 kI TIkA ] 2. rA. dA. 4 / 22 / 10 / Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 566/go.sA. jIvakANDa gAthA 527-528 marakara bhavanavAsI, vyantara va jyotiSI devoM meM, pRthvI, jala, banaspati jIvoM meM utpanna hotA hai| kRSNa, nIla, kApota lezyA ke mazyama aMza rUpa pariNAma se agnikAyika, bAyukAyikoM meM utpanna hote haiN| deva aura nArakI apanI-apanI lezyAoM ke sAtha maraNa karake apane-apane yogya manuSya va tiryaMcoM meM utpanna hote haiN|' zaDA--bhavanatrika (bhavanavAsI. vANabyantara, jyotiSI) devoM ke aparyApta kAla meM tIna azubha (kRSNa, nIla, kApota) lezyA hI hotI haiN| aura pRthivIkAyika jalakAyika va vanaspatikAyika jIvoM ke paryApta va aparyApta donoM avasthAnoM meM tIna azubha lezyA hI hotI haiM / inameM pIta lezyA se marakara jIva kaise utpanna hotA hai ? samAdhAna-karmabhUmiyA manuSya yA tiryaca yadi bhavanatrika yA pRthvI-jala va vanaspati meM utpanna hote haiM to tIna azubha lezyA ke sAtha maraNa karate hai| kintu jina jIvoM ke paryApta kAla meM lezyAntara saMkramaNa nahIM hotA arthAt anya lezyA rUpa saMkramaNa nahIM hotA ve to apanI niyata lezyA ke sAtha hI maraNa karate haiN| maraNa ke anantara samaya meM anya lezyA rUpa saMkamaNa ho jAtA hai| mithyAdRSTi bhogabhUmiyA ke tIna zubha lezyA hI hotI hai aura vaha niyama se devagati meM jAtA hai| aisA jIva marakara bhavanatrikA meM utpanna hotA hai to usake maraNa samaya azubha lezyA to ho nahIM sakatI ataH vaha pIta leNyA meM maraNa kara (arthAt antima samaya taka pIta leppyA ke sAtha raha kara) bhavanatrika meM utpanna hotA hai| aura vahA~ prathamasamayavartI bhavanatrika ke niyama se azubhatrika lezyA ho jAtI hai| bhavanatrika devoM ke aura saudharma IzAna svarga ke devoM ke paryApta avasthA meM niyama se pIta lezyA hotI hai| aise mithyASTi deva marakara ekendriyoM meM arthAt bAdara jalakAyika paryApta va bAdara pRthvIkAyika pati va pratyeka vanaspati paryApta jIvoM meM utpanna ho sakate haiN| kahA bhI hai .... bhAjyA ekendriyatvena devA aizAnatazcyutAH ||puurvaardh 166 // bhUmyApaH sthUlaparyAptAH pratyekAGgavanaspatiH / tiryagmAnuSadevAnAM janmayAM parikortitam // 156 // tattvArthasAra adhikAra 2] mithyAdRSTi aura sAsAdana bhavanavAsI, vANavyantara, jyotiSI tathA saudharma aura IzAna deva ekendriyoM meM prAte hue bAdara pRthivIkAyika, bAdara jalakAyika aura bAdara banaspatikAyika pratyeka zarIra inake paryAptaka jIvoM meM prAte haiN| isa prakAra pIta lezyA meM maraNa karane vAle jIva bhavanatrika va bAdara paryApta jalakAyika bAdara paryApta pRthvIkAyika va bAdara paryApta pratyeka vanaspati jIvoM meM utpanna ho sakate haiN| zaGkA-vAdara pRthvIkAyika aparyApta, bAdara jalakAyika aparyApta, pratyeka vanaspati aparyApta 1. rA bA. 4 22110 / 2. babala pu. 2 pR. 544 / 3. dha. 21546 / 4. gha. pu. 6 pR. 481 mUtra 110 ka pR. 478 gUtra 176 / Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 526-5.35 zyAmArgagrA / 517 sUkSma pRthvIkAyika, sUkSma jalakAyika jIvoM meM kauna lezyAvAle jIva utpanna hote haiM ? isakA kathana kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna - inakA kathana avyakta rUpa se gAthA 528 meM kiyA gayA hai| jina ekendriyoM kA kathana gAthA 527 meM kiyA gayA hai unake atirikta satra ekendriya jIvoM kA grahaNa gAthA 526 meM hotA hai / ataH tIna azubha lezyAoM ke madhyama aMza ke sAtha marane vAle karmabhUmiyA manuSya va tiryana ukta ekendriyoM meM utpanna hote haiM / zaGkA - kisa lezyA ke sAtha maraNa karanevAle jIva paryApta aparyApta asaMjJI paMcendriya va aparyApta saMjJI paMcendriyoM meM utpanna hote haiN| inakA kathana kyoM nahIM kiyA gayA ? samAdhAna- inakA kathana bhI gAthA 528 meM kiyA gayA hai| 'viyalesu' se inakA grahaNa ho jAtA hai| saMjJI paMcendriya paryApta jIvoM ke atirikta satra vikala haiN| asaMjJI paMcendriya jIvoM ke mana na hone se vikala hai| saMjI paMcendriya aparyApta jIvoM ke mana tathA cakSudarzanopayoga na hone se vikala haiM / isakA kathana kima jIva ke kaunasI vezyA hotI hai, kAU kAU kAU pIlA kholA ya golakipahA ya / kiNhA ya paramakiNhA lessA paDhamAdipuDhavaNaM / / 526 // paratiriyANaM zrodho igivigale tiSNi caja asaNissa / saNa- puSpagaga -micche sAsaraya sammevi prasutiyaM // 530 // bhogaryone me kAussa jahagiyaM have rilayamA / samme vA micche vA pajjatte tiNi suhalessA / / 531 / / ayavotti cha lessAzro suhatiyalessA hU~ desaviradatiye | tatto sukkA - lessA jogiThANaM assaM tu / / 532 // kasAye lessA uccadi sA bhUdapuvvagadikhAyA / zrahavA jogapatI mukkhotti taha have lessA / / 533 // tinhaM dohaM dohaM chaNhaM dohaM ca terasahaM ca / eto ya cohasahaM lessA bhavAdidevANaM / / 534 // teU teU teU pammA pammA ya sukkA ya paramasukkA bhavaragatiyA pammasukkA gha / puNyAge zrasuhA / / 535|| gAthArtha - prathama pRthvI meM kApola lezyA, dusarI pRthvI meM kApota lezyA, tIsarI pRthvI meM kApota lezyA va nIla lezyA: cauthI pRthvI meM nIla leNyA, pAMcavIM pRthvI meM nIla va kRSNa leNyA, Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 568/go. sA. jIvakANDa gAthA 526-535 chaThI pRthvI meM kRSgAlezyA, sAtavIM pRthvI meM parama kRSNa lezyA hai / / 5.26 / / manuSya va tithacoM meM prodha bhaMga hai arthAt chahoM lezyAeM haiN| ekendriya aura vikalendriya ke tIna (azubha) lezyA haiM / asaMhI (paMcendriya) ke cAra lezyA aura saMjJI apagli mithyASTi dha sAsAdana sambadRSTi ke tIna azubha lezyA hotI haiM // 530 / / bhogabhUmiyA apayaptika samyagdRSTi ke niyama se jaghanya kApota leNyA hotI hai, kintu paryApta avasthA meM samyaSTi va mithyASTi donoM ke tIna zubha leNyAe~ hotI haiM / / 531 / / asaMyatoM ke chahoM lezyAe~ hotI haiN| dezavirata Adi tIna (dezavirata, pramattasaMyata, apramattasaMyata) ke tIna zubha lezyA hotI haiN| usake Age zukla lezyA hI hotI hai| prayogakevalI (caudahavAM) guNasthAna alezyA arthAta lezyA rahita hai / / 532 / / naSTa kaSAyavAloM (kSINakaSAya athavA prakaSAyI) ke bhUtapUrva prajJApananaya kI apekSA lezyA kahI gaI hai| athavA yogapravRtti kI mukhyatA se vahA~ lezyA hotI hai // 533 / / bhavana prAdi devoM meM tIna (bhavanatrika) ke teja (pIta) lezyA, do (saudharma va aizAna) ke pIta lezyA, do (sAnatkumAra-mAhendra) ke pIta va padma, chaha (brahma, brahmottara, lAntava, kApiSTha, zukra, mahAzukra) ke patha lezyA, do (zatAra, sahastrAra) ke pajha ba zuklalezyA, teraha (mAnata, prANata, pAraNa. acyuta tathA nava praiveyaka) ke zukla lezyA tathA caudaha (nava adiza aura pA~ca anuttara) ke parama zukla abhyA hotI hai / / 130-535 / / vizeSArtha - nArakI jIvoM ke azubhatara lezyA hotI hai| tiryaMcoM ke jo azubha kApotalezyA hotI hai usase bhI azubhatara kApota lezyA prathama naraka meM hotI hai| usase bhI azubhatara kApota leNyA dUsare naraka meM hotI hai| tIsare naraka ke uparibhAga meM kApota lezyA aura nIce ke bhAga meM nIla lezyA hotI hai| cauthe naraka meM nIla lezyA hotI hai| pAMcaveM naraka ke uparibhAga meM nIla lezyA aura adhobhAga meM kRSNalezyA hotI hai| chaThe naraka meM kRSNa lezyA aura sAtaveM naraka meM parama kRSNa lezyA hotI hai| ye lezyAeM uttarottara azubhatara azubhatara hotI gaI haiN| bhavanabAsI-vyantarajyotiSI devoM ke aparyApta avasthA meM tIna azubha leNyA arthAt kRSNa-nIla va kApota lezyA, paryApta avasthA meM tejo (pIta) lezyA isa prakAra cAra lezyAeM hotI haiN| ekendriya, dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIvoM ke saMbaleza pariNAmoM ke kAraNa nIna (kRSNa-nIla-kApota) azubha lezyAeM hotI haiN| asaMjJI paMcendriya tiyacoM ke kRSNa, nIla, kApota aura pIta lezyA hotI haiM, kyoMki asajI paMcendriya paryApta tiryaca ke devAyu kA baMdha saMbhava hai| saMjJI paMcendriya tiryaMca va bhanuSyoM meM mithyASTi, sAsAdana samyagdRSTi, samyagmithyASTi, asaMyata samyagdRSTi jIvoM ke TrahoM hI lezyAeM hotI haiN| saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata ina tIna ke pIta, padma aura zukla ye tIna zubha lezyAe~ hotI haiN| vrata grahaNa karate hI azubhaM lezyAyoM kA abhAva ho jAtA hai, kyoMki pApoM kA kramazaH ekadeza va sarvadezatyAga ho jAtA hai / apUrvakaraNa [pAThaveM] guNasthAna se lekara sayogakevalI terahaveM guNasthAna taka zukla lezyA hI hotI hai, kintu vizuddhi kI uttarottara vRddhi ke kAraNa zukla lezyA meM bhI uttarottara vRddhi hotI hai / ayogakevalI ke yoga kA bhI prabhAva ho jAne ke kAraNa lezyA kA bhI prabhAva ho jAtA hai isalie prayogako balI alezya arthAt lezyA rahita hai|' zaGkA-cauthe guNasthAna taka hI prAdi ko tIna lezyAeM (kRSNa, nIla, kApota) kyoM hotI 1. "nArakA nityA'zubhataralezyA....' [ta. sU. amU 3] / 3/3/2] / 3. ta. rA. 3/3/4 / 4. rA. vA. 4/12/10 / 2. "tiyaMgyapeno'tizaya nirdezaH / ' | rA. vA. Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 536 leNyAmAgaraNA/566 samAdhAna-tIvratama, tIvratara aura tIna kaSAya ke udaya kA sadbhAva cauthe guNasthAna taka hI pAyA jAtA hai, isalie cauthe guraNasthAna taka hI tona azubha lezyAe~ hotI haiM / ' zaGkA-jina jIvoM kI kagAya kSINa (naSTa) athavA upazAnta ho gaI hai unake zukla lezyA kA honA kase gambhatra hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki jIvoM kI kapAya kSIrA athavA upazAnta ho gaI hai unameM karmalepa kA kAraNa yoga pAyA jAtA hai, isalie isa apekSA se unake zukla lezyA mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| akaSAya vItarAgiyoM ke kebala yoga ko lezyA nahIM kaha sakate, aisA nizcaya nahIM kara lenA cAhie, kyoMki lezyA meM yoga kI pradhAnatA hai, kaSAya pradhAna nahIM hai ; kyoMki vaha yoga pravRtti kA vizeSaNa hai| zrataeva usakI pradhAnatA nahIM ho sktii| sacamuca kSINakaSAya jIvoM meM lezyA ke abhAva kA prasaMga pAtA, yadi kebala kaSAyodaya se hI lezyA kI utpatti mAnI jaatii| kinta zarIra nAmakarma ke udaya se utpanna yoga bho to lezyA mAnA gayA hai, kyoMki yaha bhI karmabandha meM nimitta hotA hai / isa kAraNa kaSAyoM ke naSTa ho jAne para bhI yoga rahatA hai, isalie kSINavASAya jIvoM ke lezyA mAnane meM koI virodha nahIM aataa| saudharmazAna devoM ke madhyama pIta lezyA hotI hai / sAnatkumAra mAhendra devoM ke prakRSTa pIta lezyA aura jaghanya padma lezyA hotI hai / brahma brahmottara, lAntava kApiSTa svargoM meM madhyama padma lezyA hotI hai / zukra mahAzukra-zatAra-sahasrAra svarga ke devoM meM prakRSTa padyalezyA aura jaghanya zukla lezyA hotI hai / Anata Adi (Anata prANata, AraNa, acyuta svarga tathA nava aveyaka) meM madhyama zukla lezyA jAnanI caahie| navAnudiza tathA paMcAnuttara vimAnoM meM parama zukla lezyA hotI hai / isa prakAra kisa jIva meM kaunasI lezyA hotI hai athavA kisa lezyA kA kauna-kauna svAmI hai, yaha kathana kara ke eka gAthA dvArA sAdhana kA kathana kiyA jAtA hai - vaNNodayasaMpAditasarIravaNo du vado lessA / mohacaya-khagrovasamoyasamakhajajIvaphadaraNaM bhAvo // 536 // gAthArtha-varNa nAma karmodaya se jo zarIra kA varNa (raMga) hotA hai baha dravya leNyA hai / mohanIya karma ke udaya, kSayopazama, upazama yA kSaya sahita jo jIvapradezoM kI catralalA athavA parispanda athavA saMkoca-vikoca hai (yoga hai) vaha bhAvalezyA hai / / 536 / / vizeSArtha-- nAma karma (varga nAma karma) ke udaya ke nimitta se dravya lezyA hotI hai / kaSAya ke udaya, kSayopazama, upazama aura kSaya hone para prAtma-pradeza-parispanda rUpa jo yoga hai vaha bhAva lezyA hai / 6 gAthA 466-468 ke vizeSArtha meM dravya lezyA kA kathana vistAra pUrvaka kiyA jA cukA hai aura 4. dhavala pu. 7 mR. 105 1. dhavala pu. 1 pR. 361 / 2. dhavala pu. 1 pR. 191 / 3. dhavala pu. 1 pR. 150 / 5. rA. vA. 4 / 2212-6 TippaNa sahita / 6. rA. vA. 4 / 22 / 10 / Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 / go. sA. jIva kANDa lezyA mArgA kI zeSa gAthAoM ke vizeSArtha meM bhAva lezyA kA kathana ho cukA hai ataH punarukta doSa ke kAraNa yahA~ para kathana nahIM kiyA gayA hai| gAthA 537-531 tIna azubha zyAoM meM jIvoM kA pramANa kiNhAdirAsimAvali - zrasaMkha bhAgera bhajiya pavibhatte / hokamA kAlaM vA prassiya datvA du bhajidambA / / 537 / / khettAdo suhatiyA praNatalogA kameNa parihogA / kAlAdotIdAdo praNataguNadA kevalaraNArA timabhAgA bhAvAdu kamA hIrA ||538 || kinhatiyajIvA / / 536 pUrvAddha | gAthArtha kRSNa Adi arthAt kRSNa nIla kApola lezyA vAloM kI jitanI rAzi hai usako zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dekara punaH bhAga denA cAhie / athavA kAla ke prAzraya se bhAga dekara kRSNa nIla kApota kA pRthak-pRthak dravya prApta kara lenA cAhie, jo hIna krama liye hue hai ||37|| kSetra pramANa kI apekSA tIna azubha lezyA vAle jIva ananta loka pramANa haiM kintu uttarottara krama se hIna-hIna haiN| kAla kI apekSA tIna azubha lezyA vAle jIva pratIta kAla se anantaguNe haiM jo uttarottara hIna krama se haiM / / 438|| kRSNa grAdi tIna lezyA vAle jIva bhAva kI apekSA kevalajJAna ke anantaveM bhAga haiM ||536 pUrvArddha // vizeSArtha- sarva jIvarAzi ke anantakhaNDa karane para bahubhAga pramANa tIna azubha lezyA vAle jIva haiM athavA saMsArI jIvoM ke pramANa meM se tIna zubha lezyA vAloM kI saMkhyA, jo asaMkhyAta hai, ghaTA dene para kiMcit Una saMsArI jIvarAzi pramANa athavA kucha adhika ekendriya jIvarAzipramANa tIna azubha lezyA bAloM kI jIvarAzi hai| isa rAzi ko grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dekara eka bhAga ko pRthak rakhakara zeSa bahubhAga ke tIna samAna khaNDa karake, zeSa eka bhAga, jo pRthak rakhA gayA thA, use AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karake, bahubhAga ko una tIna samAna khaNDoM meM se eka-eka khaNDa meM milAne para kRSNalezyA vAloM kA pramANa prApta hotA hai| pRthakkU rakhe hue eka bhAga ke zeSa bhAga meM punaH prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga dene se labdha bahubhAga ko dUsare samAna khaNDa meM milAne para nIlalezyA vAle jIvoM kA pramANa prApta hotA hai / zeSabhAga ko tIsare samAna khaNDa meM milAne para kApota lezyA vAle jIvoM kA pramANa prApta hotA hai / kApotalezyA vAlI jIvarAzi, nIlaleNyAjIvarAzi se hona hai| nIlalezyA jIvarANi kRSNalezyA jIvarAzi se hIna hai| isa prakAra ye jIvarAziyA~ hIna krama liye hue haiM / kRSNa nIla kApota ina tIna prazubha lezyAoM kA sAmUhika kAla, karmabhUmiyA jIvoM meM, antarmuhUrta mAtra hai| usa antarmuhUrta kAla meM prAvalI ke prasaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dekara eka bhAga ko pRthak rakhakara bahubhAga ke tIna samAna khaNDa karane cAhie | pRthak rakhe hue eka bhAga ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita kara baha bhAga ko tIna samAna khaNDoM meM se eka khaNDa meM milAne para kRSNa lezyA ke kAla kI zalAkA prApta hotI hai| usa pRthak rakhe hue eka bhAga ke avaziSTa bhAga ko punaH grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjita karake bahubhAga ko dUsare samakhaNDa meM milAne para nIla Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 538-536 leNyAmAgarapA/601 lezyA ke kAla kI zalAkA prApta hotI hai / zepa ko tIsare bhamastuNDa meM milAne para kApotalezyA ke kAla kI zalAkA prApta hotI hai / azubha lezyA vAlI jIvarAzi ko sAmUhika kAla antamuharta se bhAjita karake aura apanI-apanI kAla zalAkA se guNA karane para apanI-apanI lezyA kA jIva dravyapramANa prApta ho jAtA hai, jo upayukta hIna krama vAlA hai| arthAt kRSNa lezyA ke dravya pramANa se hIna nIla lezyA kA jIva dravya pramANa hai aura usase bhI hIna kApota lezyA kA dravya pramANa hai|' zaGkA-azubha lezyA vAle jIva ekondriya joboM se kucha adhika kaise haiM ? samAdhAna-saMsArI jIvarAzi meM ekendriya jIva ananta haiN| dvIndriyAdi jIva asaMkhyAta haiN| maba hI ekendriya jIvoM ke azubha lezyA hotI hai| isalie azubha leNyA vAle jIvoM kA pramANa ekendriyoM se kucha adhika hai, yaha siddha ho jAtA hai / ekendriya jIva kSetra kI apekSA anantAnanta loka pramANa haiM / ataH azubha lezyA vAle jIva bhI anantAmanta loka pramANa haiN| anantAnanta lokoM ke jitane pradeza haiM utane azubha leNyA vAle jIva haiN| athavA eka loka ke pradeza asaMkhyAta haiM unako anantAnanta se guNA karane para jo labdha prApta ho unane mAmalomyA vAle jIva haiN| ve vAsotara hai na hIna haiN| kAla kI apekSA ekendriya jIva anantAnanta abasapiNI-utsapiriNayoM se apahRta nahIM hote haiM / ' kahA bhI hai egaNigodasarIre dabApamANado viTThA / siddhahiM aNaMtaguNA samveNa vitIvakAleNa // 166 // [go. jI.] --dravyapramANa kI apekSA siddharAzi se aura sampUrNa pratItakAla ke samayoM se anantaguNe jIva eka nigoda zarIra meM rahate haiN| asthi aNaMtA jIvA jehi Na patto sasAraNa pariNAmo / bhASakalaGkAsupaurA NigodavAsaM Na mukhati / / 197 // [mo. jI.] --aise bhI ananta jIva haiM jinhoMne dulezyA rUpa pariNAmoM ke kAraNa abhI taka asa paryAya nahIM paaii| ____ ina ArSapramANoM se siddha hai ki ekendriya jIva arthAt azubha lezyA vAle jIva atIta kAla se athavA anantAnanta avasapiraNI-utsapiNiyoM se anantaguraNe haiN| sarvotkRSTa saMkhyA kevalajJAna ke avibhAga praticchedoM kI hai jo utkRSTa anantAnanta haiM / saMsAra meM jitane bhI dravya-guNa-paryAyeM va zakti graMza haiM, ve saba milakara bhI kevalajJAna ke anantaveM bhAga hI hote 1. zravala pu. 3 pR. 466 / 2. "khettegA aNaMtAtalogA / / 6 / / " [dhavala pu. 7 pR. 238] / 3. "prAMtAgAMtAhi prAsappiNiA-ussappiNIhi raNa prabahiraMti kAleNa ||16||"[dhvl pu. 7 pR. 268] / Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602/go. sA. jIvakANDa mAthA 536.5.42 haiN| sarva jIvarAzi bhI kevalajJAna ke anantaveM bhAga hai to azubha lezyA vAle jIva bhI kevalajJAna ke ananta- bhAga hI haiN| isIlie bhAva kI apekSA kevalajJAna ke anannaveM bhAga pramANa azubha leNyA vAle jIva haiN| ___ kRSNA, nIla, kApota lezyA vAle jIvoM meM se pratyeka kA dravya pramANa ananta hai| ve anantAnanta utsarpiNI-avasarpiNiyoM ke dvArA apahata nahIM hote / arthAt eka ora to anantAnanta kalpa ke samayoM kI rAzi ho aura dUsarI ora azubha lezyA jIvarAzi ho| donoM rAziyoM meM eka-eka nikAlane para kAlasamayarAzi to samApta ho jAe, kintu azubha lepayA vAlI jIva rAzi samApta nahIM hogI; yaha abhiprAya hai| kSetra kI apekSA anantAnanta kSetra pramAraNa haiN|" tejastrika arthAt tIna zRbha mezyAnoM ke jIvoM kA pramAgA teutiyA sakhejjA saMkhAsakhejjabhAgakamA // 536 uttarArdha / joisiyAdo pahiyA tirikkhasa piNassa saMkhabhAgo du| sUissa aMgulassa ya asaMkha bhAgaM tu teutirtha / / 540 / / besa dachappaNaMgulakadi-hida-padaraM tu joisiyamAraNaM / tamsa ya saMkhejjadimaM tirikkhasagIraNa parimAraNaM // 541 // teudu asaMkhakappA pallAsaMkhejsabhAgayA sukkA / zrohiasaMkhejjadimA teutiyA bhAvado hoti / / 5423 // gAthArtha-teja Adi tIna zubha lezyA bAle asaMkhyAta haiN| tejo lezyA ke saMkhyAtaveM bhAga padyalezyA vAle aura papalepayA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa zuklalezyA vAle jIva haiM / / 536 // jyotiSI deboM se kucha adhika teja lezyA bAle va saMjJI tiyaMcoM ke saMkhyAtaveM bhAga padmaleNyA vAle haiN| sUcyaGga.la ke asaMkhyAtaveM bhAga zukla lezyA vAle jIva haiM / yaha tejatrika leNyA kA pramANa hai / / 540 / / do sau chappana aGgala ke (kadi) varga se jagatpratara ko bhAga dene se jyotiSI devoM kA pramANa prApta hotA hai / isake saMkhyAtaveM bhAga pramANa saMjJI tiryaca haiM / / 541 // asaMkhyAta kalpakAla pramANa tejolezyA vAle aura pAlezyA vAle jIva haiM / palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa zuklaleNyA vAle jIva haiM / avadhijJAna ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa tejatrika lezyA vAle jIva haiM / / 542 / / vizeSArtha-tejo lezyAvAle dravyapramANa kI apekSA jyotiSI devoM se kucha adhika haiM / paryApta kAla meM sabhI jyotiSI deva tejo lezyA se yukta hote haiN| tathA aparyApta kAla meM ve hI deva kRSNa, nIla caura kApota lezyA se yukta hote haiN| ve apayati jyotiSI deva apanI paryApta gazi ke 1. rA. vA. 422/10 / 2. teulessiyA davapamANeNa kevaDiyA ? / / 148 / / jAMghisiyade vehi sAdireyaM / / 146 / / [ghavala pu. 7 pR. 261] / Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 531-542 lezyAmArgaraNA/673 asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hote haiM / vANavyantara deva bhI paryApta kAla meM tejolezyA se yukta hote haiM / ve vANavyantara paryApta jIva jyotiSiyoM ke pAsaveM bhAvAna hoge haiM / inhI pANathyantaroM meM aparyApta jIva kRSNa nIla aura kApota leNyA se yukta hote haiN| aura ve aparyApta vAraNavyantara deva apanI paryApta rAzi ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN| manuSya aura tiryaMcoM meM bhI tejolazyA se yukta jIva jagatpratara ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM, jo padma leNyA se yukta tiryaMcarAzi se saMkhyAta guNI hai| ina tInoM rAziyoM ko bhavanavAsI aura saudharma-aizAna rAzi ke sAtha ekatra kara dene para yaha rAzi jyotiSI devoM se kucha adhika ho jAtI hai / ' zaGkA-bhavanavAsI devoM kA kitanA pramANa hai ? samAdhAna-bhavanavAsI deva asaMkhyAta jagazreNI pramAra haiM / / 37 / / ye prasaMkhyAta jagazreNiyA~ jagatpratara ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM // 38 // una asaMkhyAta jagazreNiyoM kI viSkambha sUcI sUcyaMgula ko sUcyaMgula ke vargamUla se guriNata karane para jo labdha ho, utanI hai / / 36 / / arthAt sUcyaMgula x mUcryagula kA bargamUla x jagadheNI-ghanAgula kA vargamUla guriMgata jagazreNI / itane bhavanavAsI deva haiN| zA-vAnavyantara devoM kA kitanA pramANa hai ? samAdhAna -vAmanyantara devoM kA pramANa jagatpratara ke saMsyAta sau yojana ke varga rUpa pratibhAga se prApta hotA hai / / 43 / / sUtra meM 'saMkhyAta sau yojana' aisA kahane para tIna sau yojanoM ke aMgula karake vagita karane para pAMca sau tIsa kor3Akor3I, cIrAsI lAkha solaha hajAra koDI (53084160000000000) hai| arthAt tIna sau yojana ke aMgula kA varga karake jagatpratara meM bhAga dene se jo labdha prApta ho utane vAnavyanta ra deva haiN| zaGkA-modharma-aizAna deva kitane haiM ? samAdhAna -saudharma-aizAna deva asaMkhyAta jagadhegI pramANa haiM / / 48 / / ye asaMkhyAta jagaNiyA~ jagatpatara ke asahyAtaveM bhAga pramAgA haiM / / 46 / / una asaMkhyAta jagazreNI kI viSkambha sUcI sUcyaMgula ke tRtIya vargamUla se guriNata sUcyaM pula ke dvitIya vargamUla pramANa hai / / 50 / / dhanAMgula ke tRtIya vargamUla mAtra jagazreNI pramANa saudharma-aizAna kalpoM meM deva hai / 5 zaGkA - jyotiSI devoM kI saMkhyA kitanI hai ? samAdhAna--jyotiSI deva asaMkhyAta haiM, jo jagatpratara ko 256 aMgula ke varga 7 se bhAga dene para prApta hotA hai| 1. dhavala pu. 3 pR. 461 / 2. "veseNa asakhejjAyo meDI pro // 37 / / padarassa asaMvAdibhAgo // 38 // tAsi roDIgaM vilaMbha sUcI aMgRlaM aMgulabAgamUlaguriNaderaNa ||36||"[dhvl pu. 5 pR. 261-262] / 3. "kSetteNa padarassa saMkheja joyaNa sadevakApaDibhAeNa / / 43 / / " [dhavala pu. 7 pR. 263J // 4. ' manejjajoyaNetti vutte tipiNajoyarAsayamaMguna kAUNa ggide jo upajadi so chamanyo / " [ghavala pu 3 pR. 273 / 5. dhavala pu. 7 pR. 265 / 6. "ve sada chappaNagula kadi hida padaramsa' [vilokasAra mA. 302], dhavala pu. 7 pR. 262 / / Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104/go. sA. jIvakANDa gAthA 531-542 tejolezyAvAle tiryaMca bhI jagatpatara ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM jo pacaleNyA se yukta tiryaca rAzi se saMkhyAta gugge haiN|' yahA~ para jagatpratara ko bhAgAhAra ke sambandha meM prAcAryoM meM matabheda hai isalie 'bhApahAra kA sagA nahIM liyA gyaa| isa sambandha meM dhavala pu. 3 pR. 230 se 232 taka dekhanA caahie| manuSyoM meM tejolezyA paryAptakoM meM hI sambhava hai, kyoMki lakSyaparyApta manuSyoM meM to tIna azubha nezyA hotI hai| manuSya paryApta saMkhyAta haiM / ataH tejolezyA vAle manuSya saMkhyAta haiN| isa prakAra tejo leNyA vAle "deva, tithaMca va manuSyoM ko jor3ane para sAdhika jyotiSa devarAzi prApta hotI hai / padmalezyA vAle jIva saMjJI paMcendriya tiryaMca yoniniyoM ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM / / 151 // paMcendriya tiryaMca yoniniyoM ke avahArakAla ko saMkhyAta se guriNata karane para saMjI paMcendriya tiryaca yoniniyoM kA avahAra kAla hotA hai| ise saMkhyAta se guNita karane para saMjI paMcendriya tiyaca tejo leNyA vAloM kA pravahAra kAla hotA hai / ise saMkhyAta se guNita karane para pAlezyA vAloM kA pravahAra kAla hotA hai|' athavA tatprAyogya saMkhyAta pratagaMguloM kA jagattara meM bhAga dene para padmalezyA vAloM kA pramANa hotA hai / zuklaleNyAvAle jIva dravyapramANa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramAgA haiM / / 153 / / ' zukla lezyAvAle jIvoM ke dvArA antamuharta se patyopama apahRta hotA hai / / 154 // yahAM avahAra kAla asaMkhyAta prAvalI mAtra hai| isakA palyopama meM bhAga dene para zuklalezyAvAle jIvoM kA pramANa hotA hai| isakA sArAMza yaha hai-- tejo lezyAvAle, jyotiSI devoM me kucha adhika hai / pacalezyAvAle saMjJIpaMcendriya niyaMcanI ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa haiN| zukla lezyAvAle palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga haiN| isa viSaya ko spaSTa karane ke lie alpabahutva isa prakAra hai zuklalezyAvAle jIva sabase stoka haiM / / 17 / / kyoMki atizaya zubha leNyAnoM kA samudAya kahIM para kinhIM ke hI sambhava hai| zukla lezyA vAloM se padmalezyA dAle asaMkhyAtaguNe haiM // 180 // guNAkAra jagatpratara ke asaMkhyAtaveM bhAga yAnI asaMkhyAta jagazreNI haiM, kyoMki vaha guNakAra patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se guriNata pratarAMgula se prapavartita jagatpratara pramANa haiN| pamalezyAvAloM se tejo lezyAvAle saMkhyAtaguNe haiM // 181 / / kyoMki paMcendriya tiryaca yoniniyoM ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa padmaleNyAvAloM ke dravya kA tejo lezyAvAloM ke dravya meM bhAga dene para saMkhyAta rUpa upalabdha hote haiN|" 1. dhavala pu. 3 pR. 461 / 2. dhavala pustaka 7 pR. 262-263 / 3. pammalessiyA dambAmANeNa kebaDimA? / / 150 / / sapiyA paMcidiya tirikkha joriNagINa saMkhejjAda bhAgo / / 151 // " [ghavala pu. 7 pR. 263] va [pakhala pR. 3 sUtra 166 pR. 462] 4. pavana pu. 3 pR. 463 / 5. dhabala pU pR. 293 mUtra ttiikaa| 6. sukkalessiyA dancapamANegA kevaDiyA // 151 / / palidovamassa prasakhejjadi bhaago||153||" [Savala pu. 7 pR. 263] / 7. "dAdehi palidoyamamavahiradi aMtomuhutteraNa / / 154|| dhavala pu. 7 pR. 264] 8. dhaksa pu. 7 pR. 264 / 6. rA. vA. 4/22/10 / 10. ghavala pu. 7 pR. 566-570 / Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaNyA 543, 545 lezyA mArgA/605 kAla kI apekSA paMcendriya tiryatra yoninI asaMkhyAtAsaMkhyAta zravasarpiNI utsarpiSiyoM se apahRta hote haiM ||20||' arthAt yoninI paMcendriya tiryaMcoM kI saMkhyA asaMkhyAta kalpa kAla hai / isake saMkhyAtaveM bhAga papalezyAvAle jIva haiM ataH ve bhI asaMkhyAta kalpa kAla pramANa hai / padmalezyA vAloM se saMkhyAtaguNe tejolezyAvAle jIva haiM ataH unakA pramANa bhI asaMkhyAta kalpa kAla hai| zukla lepayAvAle jIva paha ke asaMkhyAtaveM bhAga haiN| avadhijJAna ke jitane vikalpa haiM usake prasaMkhyAtaveM asaMkhyAta ke bhI asaMkhyAta bheda haiM / ataH inameM hIna adhikatA bhAga pratyeka zubha lezyA vAle jIva haiM / pabahutva ke anusAra jAnanI cAhie / zyAoM kA kSetra uvAde savyaloyamasuhANaM / sahAsamugdhAde loyassA saMkhejja vibhAgaM khesaM tu tejatiye / / 543 // sukkasa samugdhAde prasaMkhalogA ya sathyalogo ya / / 545 kA pUrvArdha // gAthArtha - azubha lezyA meM svasthAna, samudyAta tathA upapAda kI apekSA sarvaloka pramANa kSetra hai / nejatrika arthAt tIna zubhalezyAoM kA kSetra loka ke asaMkhyAtaveM bhAga hai / / 543 || zukla aver kA samudghAta kI apekSA loka kA prasaMkhyAtavA~ bhAga, saMkhyAta bahubhAga athavA sarvaloka hai / / 545 pUrvArdha // vizeSArtha - kRSNa, nIla va kApota lezyA kA kSetra svasthAna, samudghAta aura upapAda kI apekSA sarvaloka hai| teja aura padmalezyA kA kSetra svasthAna, samudghAta aura upapAda kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| zukla lezyA kA kSetra svasthAna aura upapAda kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga haiM, samudghAta kI apekSA loka kA prasaMkhyAtavA~ bhAga, asaMkhyAta bahubhAga va sarvaloka hai / aba dhavala grantha ke AdhAra se kSetra kA kathana kiyA jAtA hai zaGkA - kSetra kise kahate haiM ? samAdhAna- jisameM jIva 'kSiyanti' arthAt nivAsa karate haiM, vaha kSetra hai / yaha nirukti artha hai / zrAkAza, gagana, devapatha, guhAka carita (yakSoM ke vicarA sthAna ) ye samAnArthaka haiM / zravagAna lakSaNa, Atreya, vyApaka, AdhAra aura bhUmi ke dravya kSetra ke ekArthaka nAma haiM / dravyArthika naya kI apekSA kSetra eka prakAra kA hai| athavA prayojana ke prAzraya se kSetra do prakAra kA hai. lokAkAza aura alokAkAza / jisameM jIvAdi dravya avalokana kiye jAte haiM, pAye jAte haiM vaha loka hai| isake viparIta jahA~ jIvAdi dravya nahIM dekhe jAte vaha aloka hai / * athavA deza ke bheda se kSetra tIna prakAra kA hai / mandarAcala ( sumeru parvata) kI cUlikA se Upara kA kSetra Urdhvaloka, mandarAcala ke mUla se nIce kA kSetra adholoka, mandarAcala se paricchina kSetra arthAt tatpramANa kSetra madhya loka hai| "ettha loge ti butte satta rajjUNaM 1. ghavala pu. 7 pR. 252 / 2. rA. vA. 4 / 22/10 1 3. "ghammAmA kAlo puggala jIvA ya saMti jAvadiye / Ayasei so logo tatto parado loguti ||20|| [ bRhad dravya saMgraha ] | Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 606/go. sA. jIvakANDa gAyoM 143,545 gharapo ghetanyo / " yahA~ sAta rAjuoM kA dhanAtmaka loka grahaNa karanA cAhie / ' anya prAcAryoM ke dvArA prarUpita mRdaMgAkAra loka ko grahaNa nahIM karanA cAhie, kyoMki usakA ghanaphala 164 1 rAjU hotA hai, jo sAta rAjuoM ke dhanAtmaka {74747) 343 ghana rAjU ke saMkhyAtaveM bhAga hai| sAta gaja ke ghanAtmaka loka ke sivA anya koI kSetra nahIM hai jise 'loka saMja 'loka saMjJA dI jA ske| zaGkA- asaMkhyAtapradezI loka meM pasaMkhyAta pradezI ananta jIva, unase bhI ananta muraNe pudgala lokAkAzapramANa asaMkhyAta kAlANa, lokAkAzapramANa dharma dravya tathA adharma dravya kaise rahate haiM ? samAdhAna--eka dIpaka ke prakAza meM aneka dIpakoM kA prakAza samA jAtA hai, athavA eka gUr3ha rasa vizeSa se bhare sIse ke bartana meM bahuta sA suvarNa samA jAtA hai, athavA bhasma se bhare hue ghaTa meM suI aura U~TanI kA dUdha Adi samA jAte haiM, ityAdi dRSTAntoM ke anusAra viziSTa avagAhanA zakti ke kAraNa asaMkhyAta pradeza vAle loka meM pUrvokta jIva, pudgala prAdi ke bhI samA jAne meM virodha nahIM paataa| kSetra va sparzana kA kathana svasthAna, samRdghAta aura upapAda kI apekSA tIna prakAra kA hai| unameM svasthAna do prakAra kA hai- svarathAna svasthAna aura bihAra vasvasthAna / unameM se apane utpanna hone ke grAma meM, nagara meM athavA araNya meM sonA, baiThanA, calanA prAdi vyApAra se yukta hokara rahane kA nAma svasthAnasvasthAna hai| apane utpanna hone ke grAma, nagara athavA araNya prAdi ko chor3akara anyatra zayana, niSIdana (arthAt baiThanA) aura paribhramaNa zrAdi vyApAra se yukta hokara rahane kA nAma vihAravatsvasthAna hai / samudyAta sAta prakAra kA hai--1. vedanA samudghArA, 2. kaSAya samudghAta, 3. vaiRiyika samudghAta, 4. mAraNAntika samudghAta, 5. tejaska zarIra samudghAta 6. AhArakAra samudghAta aura 7. kevalI samudghAta / unameM se netravedanA, zirovedanA Adi ke dvArA apane zarIra ke bAhara eka pradeza ko grAdi karake utkarSataH jIvapradezoM ke viSkambha aura utsedha kI apekSA tigaNe pramANa meM phailane kA nAma vedanA samudghAta hai / / utsedha kI apekSA aura viSakambha kI apekSA tiguragA phailane se abagAhanA (343) nau guNI ho jAtI hai| krodha, bhaya grAdi kaSAya kI tIvratA se jIvapradezoM kA ti guNe pramANa phailanA kaSAya samudghAta hai| isameM bhI avagAhanA 6 guNI ho jAtI hai / ' vividha RddhiyoM ke mAhAtmya se athavA baMkriyika zarIra ke udayabAle deva va nArakI jIvoM kA saMkhyAta va asaMkhyAta yojanoM ko zarIra se vyApta karake athavA apane svabhAvika AkAra ko chor3akara anya prAkAra se jIdapradezoM ke abasthAna kA nAma vaikriyika samudghAta hai| apane vartamAna zarIra ko nahIM chor3akara pAyAma kI apekSA adhiSThita pradeza se lekara utpanna hone ke kSetra taka, tathA bAhalya se eka pradeza ko prAdi 1. annala pu. 4 pR. 7-8-6-10 / 2. zravala . 4 pR. 11-18 / 3. "Na ca edavAdirittamaNNaM satarajjughaNa pamANaM logasagidaM khettamasthi / " [dhakara 34 pR. 18] / 4. vRhada dravya saMgraha gAthA 20 kI ttiikaa| 5. pa. pu. 4 pR. 26 ; go. jI gA. 667 / 6. dhavala pu. 4 pR. 26, pu. 3 pR. 266; pu. 11 pR. 18 / 7. ghavala pu. 7 pR. 301, pu. 4 pR. 63 5 8. ghavala pu. 4 pR. 26. pu. 7 pR. 266 / 6. dhavala pu. 4 pR. 63, pu.7 pR. 301 / 15. dhavala pu. 4 pR. 26, pu. 7 pR. 266 / Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 543,545 leNyAmArgaraNA/67 karake utkarSataH zarIra se tiguNe pramANa jIvapradezoM ke kANDa, eka khambha sthita toraNa, hala va gomUtra ke prakAra se anta muhUrta taka rahane ko mAraNAntika samudghAta kahate haiM / ' taijaska zarIra ke visarpaNa kA nAma tejaska zarIra samudghAta hai| baha do prakAra kA hotA hai--nissarasAramana aura anissaraNAsmaka / unameM jo nissaraNAtmaka tejaskazarIra visaraNa hai vaha prazasta aura aprazasta ke bheda se do prakAra kA hai| unameM aprazasta nissaraNAtmaka tejaskazarIra samudghAta bAraha yojana lambA, nau yojana vistAra bAlA sUcyaMgula ke saMkhyAlaveM bhAga moTAI vAlA, japAkusuma ke sadRza lAlavarNavAlA, bhUmi aura parvatAdi ke jalAne meM samartha, pratipakSa rahita, roSa rUpa IdhanavAlA, bAyeM kandhe se utpanna hone vAlA aura icchita kSetra pramANa visarpagA karane vAlA hotA hai| tathA jo prazasta nissaraNAtmaka tejasa zarIra samudghAta hai, vaha bhI vistArAdi meM to aprazasta tejaga ke samAna hai, kintu itanI vizeSatA hai ki vaha haMsa ke samAna dhavala varNavAlA, dAhine kandhe se utpanna hokara prANiyoM kI anukampA ke nimitta se utpanna hokara rASTraviplava, mArI, roga Adi ke prazamana karane meM samartha hotA hai| anissaraNAtmaka tejasa zarIra samUdadhAta kA yahA~ adhikAra nahIM hai|' jinako Rddhi prApta huI hai, aise mahaSi ke AhAraka samudghAta hotA hai| isakA vistAra purvaka kathana gAthA 235-236 meM kiyA jA cukA hai| daNDa, kapATa. pratara aura lokapUraNa ke bheda se kevalI samudghAta cAra prakAra kA hai| unameM jisakI apane viSkambha se tigunI paridhi hai aise pUrva zarIra ke bAhRlyarUpa athavA pUrvazarIra se tigune bAhalya rupa daNDAkAra se kevalI ke jIvapradezoM kA Rcha kama caudaha gaja phailane kA nAma daNDasamadarAta hai / daNDasamudghAta meM kahe gaye bAilya aura AyAma ke dvArA vAta valaya se rahita sampUrNa kSetra ke vyApta karane kA nAma kapATasamudghAta hai / bAtavalaya aviruddha kSetra ke atirikta sampUrNa loka meM vyApta hokara kevalI bhagavAna ke jIvapradezoM kA phailanA pratara samudghAta hai| dhanaloka pramANa kevalI bhagavAna ke jIva pradezoM kA sarvaloka ko vyApta karane kA nAma lokapUraNa samudghAta hai| prAge gAthA 668 meM samudghAta kA lakSaraNa nAhA jAegA, ataH yahA~ para usakA kathana nahIM kiyA gyaa| upapAda do prakAra hai-- RjugatipUrvaka aura vigrahagatipUrvakra / inameM pratyeka mAraNAntikasamudrAta pUrvaka aura tadviparIta ke bheda se do prakAra hai / 5 upapAda utpanna hone ke pahale samaya meM hI hotA hai| Rjugati se utpanna hue jIvoM kA kSetra ahurA nahIM pAyA jAtA hai, kyoMki isameM jIvoM ke samasta pradezoM kA saMkoca ho jAtA hai / vigraha tIna prakAra kA hai-pANimuktA, lAMgalikA aura gomUtrika / inameM se pArigamuktA gati eka vigraha bAlI hotI hai| vigraha, vakra aura kuTila ye saba ekArthavAcI haiN| lAMgalikA gati do vigrahavAlI hotI hai aura gomUtrikA gati tIna vigrahavAlI hotI hai| inameM mAraNAntika samudghAta ke binA vigrahagati se utpanna hae jIvoM ke aura Rjagati se utpanna jovoM ke prathama samaya meM hone vAlI avagAhanAe~ samAna hI hotI haiN| vizeSatA kevala itanI 1. dhavala pu. 4 pR. 27 va pu. 7 pR. 300 / 4. dhavala pu. 4 pR.28-26| 5. dhavala pR. 2. dhavala pu. 4 pR. 23-2 / pR.300 / 3. ghanala pu. 4 pR. 2 / Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608/go. sA. jIvakANDa gAmA 543,545 hai ki donoM avagAhanAnoM ke AkAra meM samAnatA kA niyama nahIM hai, kyoMki grAnupUrvI nAma karma ke udaya se utpanna hone vAle aura saMsthAna nAma karma ke udaya se utpanna hone vAle saMsthAnoM ke ekatva kA virodha hai| mAraNAntika samudghAta karake vigraha gati se utpanna hue jIvoM ke pahale samaya meM asaMkhyAta yojana-pramANa avagAhanA hotI hai, kyoMki pahale phailAye gaye eka, do aura tIna daNDoM kA prathama samaya meM saMkoca nahIM hotaa|' isa prakAra svasthAna ke do bheda, samudghAta ke sAta bheda aura eka upapAda, ina dasa vizeSaNoM se yathAsambhava kSetra kI nirUpaNA karate haiN| kRSNalezyAvAle, nIlalezyAvAle aura kApotalezyAvAle jIvoM kA svasthAna-svasthAna, vedanA samuddhAla, kaSAya samudghAta, mAraNAntika samudghAta aura upapAda ina padoM kI apekSA sarbaloka meM avasthAna hai| kyoMki tIna azubha lezyA vAle jIva ananta haiM / athavA ekendriyoM kI pradhAnatA hai| zaGkA--svasthAna-svasthAna ke sAtha-sAtha vihAravat svasthAna kA kathana kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna-tIna azubha lezyAoM meM ekendriya jIvoM kI pradhAnatA hai, kyoMki unakI saMdhyA ananta hai / ekendriya jIvoM meM bihArabatsvasthAna hai nahIM, isalie usakA kathana svasthAna-svasthAna ke sAtha nahIM kiyA gayA / zaGkA--vakriyika samudghAta kA kathana kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna- ekendriyoM meM baiRiyika samuddhAta mAtra bAdara paryApta agnikAyika va vAyukAyika jIvoM meM hotA hai, jinakI saMkhyA asaMkhyAta hai| ataH inakA kSetra sarvaloka sambhava nahIM hai| bihAravatsvasthAna aura vakriyika samudaghAta kI apekSA tIna azubha lezyAvAle jIvoM kA tInoM lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga meM aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra meM avasthAna hai| kintu vaikriyika samudghAta kI apekSA ukta jIva tiryagloka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiM / tIna azubha lezyA meM anya pada sambhava nahIM haiM / zaGkA-prazubha lezyA meM anya pada kyoM sambhava nahIM haiM ? samAdhAna- AhAraka samudghAta va tejasa samudghAta saMyamiyoM ke hotA hai| saMyama ke sAtha tIna azubha lezyAoM kA niSedha hai / kevalI-samudghAta kevaliyoM ke hotA hai jinake mAtra zukla lezyA hotI hai / ata: ye tIna samudghAta azubha lezyA ke sAtha nahIM hote haiM / tejo lezyA vAloM kA aura pAlezyA vAloM kA kSetra-svasthAnasvasthAna, vihAravatsvasthAna, vedanA samudghAta, kaSAyasamudghAta aura vaikriyika samuddhAta padoM se tejolaNyAvAlaM jIva nIna lokoM 3. "eiMdiemu vidvArabadisatyAga gAsthi" 1. pavala pu. 4 pR. 26-30 / 2. dhavala pu. 7 pR. 357 / [bhavala pu. 4 pR. 32] / 4. dhavala pu. 7 pR. 357 / Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 544 neSyAmArgaNA/606 ke (mAmAnya loka, Urvaloka va adholoka) asaMkhyAtaveM bhAga meM, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga meM aura par3hAI dvIpa meM asaMkhyAtaguNe kSetra meM rahate haiM, kyoMki yahA~ devarAzi kI pradhAnatA hai| mAraNAntika samudghAta pada kI apekSA bhI isI prakAra kSetra hai vizeSa itanA hai ki / tiyaMgloka se asaMkhyAta guNAkSetra hai| isI prakAra upapAda pada kI apekSA bhI kSetra kA nirUpaNa jAnanA caahie| svasthAnasvasthAna, vihAravatsvasthAna, vedanA samapAta aura kaSAya samakSyAta padoM se padmalezyAvAle jIva tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM tiryagnoka ke saMkhyAtaveM bhAga meM aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra meM rahate haiN| kyoMki yahAM para niyaMtra rAzi pradhAna hai| kriyika-samudaghAta, mAraNAntika-samadhAta aura upapadoM kI apekSA cAra lokoM ke asaMkhyAta va bhAga meM aura aDhAIdvIpa se asaMkhyAta guNe kSetra meM avasthAna hai| kyoMki yahAM sanatkumAra mAhendra kalpa ke devoM ko pradhAnatA hai|' svasthAnasvasthAna, vihArabatsvasthAna aura upapAda padoM se zuvala lezyA vAle jIva cAra loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura ar3hAI dvIpa se amanyAta guraNe kSetra meM rahate haiN| yahA~ upapAdagata jIba saMkhyAta hI haiM, kyoMki manuSyoM meM se yahA~ Agamana hai / vedanA mamudghAta, kaSAyasamudghAta, vakriyika samuddhAta,daNDasamudghAta aura mAraNAntika samudghAta padoM kI apekSA cAraloka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra meM rahate haiM / isI prakAra taijasa samudghAta va AhAraka samudaghAta padoM kA bhI (tInoM zubha leNyAoM meM) kSetra nirUpaNa karanA cAhie, vizeSa itanA hai ki ina padoM kI apekSA ukta jIva mAnuSa kSetra ke saMkhyAtaveM bhAga meM rahate haiN| zukla lezyA meM daNDa samudghAtagata kevalajJAnI cAra lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra meM rahate haiN| kapATa samudghAta gata kevalajJAnI tIna loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga meM aura aDhAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra meM rahate haiM / pratara samudghAtagata kevalI loka ke asaMkhyAta bahubhAga meM rahate haiM / lokapUraNa samudghAta kI apekSA marvaloka meM rahate haiM / upapAdakSetra nikAlane ke lie gAthA sUtra maravi asaMkhejjadimaM tassAsaMkhA ya viggahe hoMti / tassAsaMkhaM dUre uvavAde tassa kha asaMkhaM // 544 / / gAthArtha - saudharma-IzAna svarga meM prati samaya asaMkhyAta jIva marate haiM aura usakA asaMkhyAta bahubhAga vigraha gati karane vAle haiN| aura usake bhI asaMkhyAta bahubhAga utpanna hone vAle hote haiM / aura usakA asaMkhyAtavA~ bhAga dUsare daNDa se utpanna hone vAle jIva haiM // 144 // vizeSArtha---dhavala meM isa viSaya kA kathana isa prakAra hai--upapAda kSetra sthApita karate samaya saudharmaaizAna devoM kI viSkambhasUcI ghanAMgula ke tRtIya varga mula) me guNita jagadhegI ko sthApita karake palyopama ke asaMkhyAtave bhAga rUpa saudharma-aizAna sambandhI upatra maga kAla se apavartita karane para utpanna hone vAle jIvoM kA pramANa hotA hai| punaH asaMkhyAta yojana kapa dUsare daNDa se utpanna hone vAle jIvoM kA pramANa haSTa hai, aisA samajhakara palyogama ke asaMkhyAtaba bhAga pramANa eka dUsarA bhAgahAra sthApita karanA cAhie / tathA eka pratarAMgRla pramANa viSkambha se aura jagatheNI ke - -. .1. dhavala pu. 7 pR. 358-356 / 2. dhavala pu. 7 pR. 356-660 / 3. dhavala pU. 7 pR. 353 / Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 / go. sA. jIvakANDa saMkhyAtaveM bhAga pramANa prAyAma se kSetra ko sparza karate haiN| sarvatra Rjugati se utpanna hone vAle jIvoM kI apekSA vigrahagati se utpanna hone vAle jIva asaMkhyAtaguraNe hote haiM kyoMki zreNI kI apekSA uccheNiyA~ bahuta pAI jAtI haiN|" upapAda padagata tejolezyA vAle jIvoM kA kSetra prApta karane ke lie apavartanA ke sthApita karate samaya saudharma kalpa kI jIvarAzi ko sthApita kara usameM palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa apane upakramaNakAla se bhAga dene para eka samaya meM utpanna hone vAle jIva hote haiN| punaH eka dUsarA palyopama kA prasaMkhyAtavA~ bhAga bhAgAhAra svarUpa se sthApita kara eka rAjU pramANa AyAma vAlI upapAda pada ko prApta jIvarAzi kA pramANa hotA hai / punaH use saMkhyAta pratarAMgula pramANa rAjuoM me guNita karane para upapAda kSetra kA pramANa hotA hai / athavA upapAda pada kI apekSA nimnalikhita prakAra se bhI kSetra kA nirUpaNa jAnanA caahie| yahA~ apavartana ke sthApita karate samaya saudharma rAzi ko sthApita kara apane upakramaNa kAlarUpa palyopama asaMkhyAtaveM bhAga se bhAga dene para eka samaya meM vahA~ utpanna hone vAle jIvoM kA pramANa hotA hai / puna: prabhApaTala (saudharma svarga kA carama paTala ti. pa. 8 / 161 ) meM utpanna hone vAle jIvoM ke pramANa ke AgamanArtha eka anya patyopama ke zrasaMkhyAtaveM bhAga ko bhAgAhAra rUpa se sthApita karanA cAhie / isa prakAra ukta bhAgAhAra ke sthApita karane para Der3ha rAjU pramANa ( prabhApaTala taka ti. pa. 8/118131-135, zra. 7/440 ) zrAyAma se upapAda ko prApta jIvoM kA pramANa hotA hai / punaH use saMkhyAta pratarAMguna mAtra rAjuoM se guNita karane para upapAda kSetra kA pramANa hotA hai / tIna azubhalezyAoM ke svarga kA kathana phAsaM sadhyaM loyaM tiTThANe suhalessAraNaM / / 545 uttarArdha / / gAthArtha - tIna azubhalezyAoM kA tIna sthAna meM sparza sarvaloka hai | 1545 uttarArdha / / vizeSArtha - kSetra ke kathana meM sarva mArgAsthAnoM kA zrAzraya lekara sabhI vartamAnakAla viziSTa kSetra kA pratipAdana kara diyA gayA hai| aba punaH isa sparzanAnuyogadvAra se kyA prarUpaNa kiyA jAtA hai ? aisA prazna ThIka nahIM hai, kyoMki sparzanAnuyoga dvAra meM bhUta kAla viziSTa kSetra kA sparzana kahA gayA hai / 4 gAthA 545 kRSNa leNyA vAle nIla vezyA vAle va kApota leNyA vAle jIvoM ne svasthAna, vedanA-kapAyamAraNAntika samudghAta aura upapAda padoM se pratIta va vartamAnakAla kI apekSA sarvaloka kA sparza kiyA hai / bihAravatsvasthAna aura vaikriyika samuyAta padoM se atIta kAla meM tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga tiryagyoka ke saMkhyAtaveM bhAga aura ar3hAI dvIpa se prasaMkhyAta guNe kSetra kA sparzana kiyA hai| vizeSatA itanI hai ki vaivithika pada se tIna lokoM ke saMkhyA bhAga tathA manuSyaloka 126-130 / 1. dhavala pu. 4 pR. 2. dhavala pu. kAla vimesidattaM phosaNaM vRccade / " [ zrabana pu. 4. 145 ] / siddha" [dhavala pu. 4 pR. 146 ] / 3. dhavala pu. 7 pR. 356 / "phoma rAmadIda kAla visesida 4. "pradIdapadupAyamasi Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 546-547 leNyAmAgaMgA/611 aura tiryagloka se asaMkhyAta guNe kSetra kA sparza kiyA hai, kyoMki bikriyA karane vAle vAyukAyika jIvoM ke pA~ca baTe caudaha bhAga pramANa sparNana pAyA jAtA hai| taMjasa va prAhAraka va kevalI samudghAta azubha leNyA bAloM ke nahIM hote|' akalaMkadeva ne bhI kahA hai ki vRSNa, nIla ba kApota lezyAvAnoM ne svasthAna, samudghAta aura upapAda pada se sarvaloka kA sparza kiyA hai / pIta lezyA ke sparzana kA kathana teussa ya sahAraNe logassa asaMkhabhAgamettaM tu / aDacodasabhAgA vA desUraNA hoti giyameNa // 546 // evaM tu samugdhAve rAva coddasabhAgayaM ca kicUraNaM / uvavAde paDhamapadaM divaDDhacoddasa ya kiMcUraNaM / / 547 // gAthArtha-pItalezyA kA svasthAnasvasthAko apekSA loka kA saMkhyAtavA bhAga sparza hai aura vihAravatsvasthAna kI apekSA kucha kama pATha baTA- caudaha bhAga (2) sparza hai / / 546 / / usI prakAra samudghAta meM kucha kama nava baTA caudaha (4) bhAga sparza kiyA hai aura upapAda pada meM kucha kama Der3ha baTA caudaha bhAga sparza kiyA hai / / 546 / / vizeSArtha--tejolezyAvAle jIvoM dvArA svasthAna padoM se loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga spRSTa hai / / 165 / / yahA~ kSetra prarUpaNA karanI cAhie, kyoMki vartamAna kAla kI vivakSA hai| atIta kAla kI apekSA kucha kama ATha baTe caudaha bhAga spRSTa kiyA hai / / 166 / / svasthAna kI apekSA tIna lokoM kA asaMkhyAtavA~ bhAga, tiryagloka kA saMkhyAtavA~ bhAga aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAta guNA kSetra spRSTa hai / vihArabatsvasthAna apekSA kucha kama ATha baTe caudaha bhAga spRSTa hai| kyoMki tIsare naraka taka vihAra karate hue tejo lezyA vAle devoM kA nIce do rAjU aura Upara solahaveM svarga taka chaha rAj isa prakAra prATa rAju kSetra kA parza pAyA jAtA hai| zaGkA--Upara solahaveM svarga meM to gIta lezyA nahIM hai, mAtra zukla leNyA hai / phira Upara chaha rAja sparza kaise sambhava hai ? samAdhAna- solahaveM svarga ke devoM kI niyoginI deviyA~ saudharma yugala meM utpanna hotI haiM / 5 aura unake pIta lezyA hI hotI hai| solahaveM svarga taka deva apanI niyoginI detriyoM ko apane vimAnoM meM le jAte haiN| bedanA, kaSAya aura vaikriyika padoM se parigata tejo lezyA vAle jIvoM dvArA pATha Te caudaha bhAga () spRSTa hai / kyoMki vihAra karate hue devoM ke ye tInoM pada sarvatra pAye jAte haiN| - - - 1. dhavala pu. 3 sutra 163 pR. 438, bhUtra 177 pR. 434, sUtra 136 pR. 423 / 2. rA. vA. 4/22/10 / 3. ghayala pu. 7 pR. 438 / 4. dhavala pu. 5 pR 386 / 5. "tatstrINAM saudharmakalpopapatteH / " [dha. pu. 1 pR. 338] / Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612/go. sA. jIvakANDa gAthA 540-546 mAraNAntika samudghAta kI apekSA nau baTe caudaha (1) bhAga spRSTa hai kyoMki meratala se nIne do rAjuoM ke sAtha Upara sAta rAjU sparzana pAyA jAtA hai / ' upapAda kI apekSA tejo lezyAvAle jIvoM dvArA pratIta kAla meM kucha kama Der3ha baTe caudaha (1) bhAga spRSTa hai / / 202 / / kyoMki merumUla se Der3ha rAjU mAtra Upara car3hakara prabhA paTala kA avasthAna hai| zaMkA--sAnatkumAra mAhendra kalpoM ke prathama indraka vimAna meM sthita tejo lezyAvAle devoM meM utpanna karAne para Der3ha rAjU se adhika kSetra kyoM nahIM pAyA jAtA? sadA --ho, kyoMki sIdharmakanapa se thor3A hI sthAna Upara jAkara sAnatvamAra kalpa kA prathama paTala avasthita hai| zaMkA-yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna-kyoMki, aisA na mAnane para upayukta Der3ha rAja kSetra meM jo kucha nyUnatA batalAI hai vaha nahIM ho sktii| papalezyA aura zukla lezyA kA sparzana pammassa ya savAraNasamugdhAdadugesu hodi paDhamapadaM / praDa coisa bhAgA vA desUraNA hoti riNayameNa / / 548 / / uvavAde paDhamapadaM paNacodasabhAgayaM ca desUNaM / sukkassa ya tivANe paDhamo chaccodasA hIragA // 546 / / gAthArtha-padmalezyA vAle jIvoM ne svasthAna kI apekSA prathama pada (loka kA asaMdhyAtavAM bhAga) sparzana kiyA hai| samudghAta kI apekSA kucha kama pATha baTe caudaha (1) bhAga sparza kiyA hai / / 548 / / upapAda padagata jIvoM ne prathamapada (loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga) athavA kucha kama pA~ca baTA caudaha bhAga (14) sparza kiyA hai| zuklalezyAvAloM ne tIna sthAnoM meM prathama pada va kucha kama chaha baTA caudaha (1) bhAga sparNa kiyA hai / / 546 / / vizeSArtha- pAleNyAvAle jIvoM ne svasthAna aura samudghAta padoM se loka kA asaMkhyAtadA~ bhAga sparza kiyA hai athavA atIta kAla kI apekSA bucha kama prATa baTe caudaha (6) bhAga sparza viyA hai / 3203-205 / / khulAsA isa prakAra hai- svasthAna svasthAna pada kI apekSA tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga, tiryagloka ke saMkhyAtaveM bhAga aura prahAI dIpa se asaMkhyAta guraNe kSetra kA sparza kiyA hai| 1. dhavala pu. 7 pR. 426-440 / 2. dhavala pu. 5 pR. 440 / 3. dhavala pu. 7 pR. 4.47 / 4. ghabala i." Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 550 leNyA mArgaNA/613 bihAravatsvasthAna, vedanAsamUdadhAta, kAyamamRdayAta vakriyika samudaghAta aura mAraNAntika padoM se pariNata unhIM pAlezyAvAle devoM ke dvArA kucha kama ATha vaTe caudaha (2) bhAga spRSTa hai, kyoMki padmalezyA vAle devoM ke ekendriya jIvoM meM mAraNAntika samudghAta kA abhAva hai|' upapAda kI apekSA loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga spRSTa hai athavA atIta kAla kI apekSA kucha kama pAMca baTe caudaha (1) bhAga spRSTa hai / / 207-208 / / kyoMki merumUla se pA~ca rAjamAtra mArga jAkara sahasrAra kalpa kA avasthAna hai| zuklaleNyA vAle jIvoM ne svasthAna aura upapAda padoM se loka kA asaMkhyAtavA~ bhAga sparza kiyA hai athavA atItakAla kI apekSA kucha kama chaha baTe caudaha bhAgoM kA sparza kiyA hai / / 206-211 / / 3 khulAsA isa prakAra hai-svasthAna pada se tIna lokoM ke asaMkhyAtaveM bhAga, tiryagloka ke saMkhyAna bhAga aura aDhAI dvIpa se asaMkhyAtaguNe kSetra kA sparza kiyA hai| vihAravat svasthAna aura upapAda padoM se chaha baTe caudaha () bhAgoM kA sparza kiyA hai, kyoMki tiryagloka se pAraNa-acyuta kalpoM meM utpanna hone vAle aura chaha rAjU ke nIlara vihAra karane vAle ukta jIvoM ke itanA mAna sparzana pAyA jAtA hai| samudghAta kI apekSA zukla lezyA bAloM kA sparza evari samugyAdammi ya saMkhAtIdA havaMti bhAgA vA / sanco vA khalu logo phAso hoditti rigaddiTTho // 550 / / mAthArtha -kintu (zukla lezyA vAle jIvoM ne) samudghAta ko apekSA loka kA asaMkhyAtavAM bhAga athavA sarva loka sparza kiyA hai / / 557 / / vizeSArtha-- itanI vizeSatA hai ki zukla leNyA bAle jIvoM ke dvArA samudghAta padoM se loka kA asaMdhyAtavA bhAga spaSTa hai athavA atIta kAla kI apekSA kara kama chaha baTe caudaha : hai / / 213-214 / / kyoMki pAraga-acyuta kalpavAsI devoM meM mAraNAntika samudghAta ko karane vAle tiryaMca aura manuSya pAye jAte haiN| vedanA, kaSAya aura vaikriyika samudghAtoM kI apekSA sparzana kA nirUpaNa vihAravatsvasthAna ke samAna hai| athavA kebalIsamadghAta kI apekSA asaMkhyAta bahabhAga athavA sarva loka spRSTa hai / / 215-216 // daNDasamudghAtagata jIvoM dvArA cAroM lokoM kA asaMkhyAtavA~ bhAga aura ar3hAI dvIpa se asaMkhyAtaguNA kSetra spRSTa hai| isI prakAra kapATa samudghAtagata jIvoM dvArA bhI spRSTa hai| vizeSa itanA hai ki tiryagloka kA saMkhyAtavA~ bhAga athavA usase saMkhyAta guNA kSetra spRSTa hai| zaGkA-daNDa samudghAta ko prApta hue kevaliyoM kA ukta kSetra se sambhava hai ? samAdhAna---utkRSTa avagAhanA se yukta kevaliyoM kA utsedha eka sau pATha pramANAMgala hotA hai 1. dhavala pu. 7 pR. 441 / 5. dhavala pu. 7 pR. 443 / 2. dhavala pu. 7 pR. 442 / 3. dhavala pu.7 pR. 442 4. dhavala pu, 7 pR. 443 / 6. dhavala pu. 7 pR. 443-444 / 7. dhavala pu. 7 pR. 444 / Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 / go. sA. jIvakANDa gAthA 550 aura usakA natra bhAga (125) arthAt bAraha 12 pramANAMgula viSkambha hotA hai| isakI paridhi 12x16 + 16 (22% saiMtIsa aMgula aura eka aMgula ke eka sau teraha bhAgoM meM se paMcAnave 36 +--- 113 1 bhAga pramANa 376 hotI hai|' paridhi prApta karane kA karaNasUtra / vyAsaM SoDazaguriNataM SoDaza sahitaM trirUparUpairbhaktam / vyAsaM trikhitasahitaM sUkSmAdapi tadbhavetsUkSmam // 14 // 3 - vyAsa ko solaha 16 se guNA karake punaH solaha jor3eM, punaH tIna eka aura eka arthAt 113 kA bhAga dekara vyAsa kA tiguNA jor3a deveM to sUkSma se bhI sUkSma paridhi kA pramANa yA jAtA hai| isa paridhiko viSkambha bAraha 12 aMgula ke caur3e bhAga arthAt tIna aMgula se guNita karane para mukharUpa bAraha aMgula lambe aura bAraha aMgula caur3e gola kSetra ke pratarAMgula hote haiN| inheM kucha kama | AtA hai| 65 12 ( 37--X--x14 rAjU 113 :). 4 caudaha rAjuoM se guNita karane para daNDa kSetra kA pramANa yaha eka kevalI daNDa samudghAta kA pramANa hai| isako saMkhyAta se guNita karane para eka sAtha samudghAta karane vAle saMkhyAta kevaliyoM ke daNDakSetra kA pramANa zrA jAtA hai / isa prakAra jo kSetra utpanna ho use sAmAnya loka yAdi cAra lokoM se bhAjita karane para una cAra lokoM meM se pratyeka loka ke prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa daNDakSetra prAtA hai / tathA ukta daNDakSetra ko mAnuSaloka se bhAjita karane para asaMkhyAta mAnuSakSetra labdha Ate haiN| itanI vizeSatA hai ki pratyekAsana se 'daNDasamudghAta ko prApta hue kevalI kA viSkambha pahale kahe hue bAraha 12 aMgula pramANa viSkambha se 36 x 16 + 16 108 tiguNA hotA hai| usakA pramANa 36 aMgula hai| isakI paridhi (24x24 + :) 113 sau teraha aMgula aura eka aMgula ke eka sau teraha bhAgoM meM se sattAIsa bhAga ( 1133 ) pramANa hai / * + eka kapATa samudghAta ko prApta hue kevalI kA kSetra lAne kA vidhAna isa prakAra hai kevalIjina pUrvAbhimukha athavA uttarAbhimukha hokara samudghAta ko karate hue yadi kAsana se samudghAta ko karate haiM to kapATa kSetra kA bAhulya chattIsa aMgula hotA hai / yadi kAyotsarga se kapATa samudghAna karate haiM to bAraha 12 aMgula pramAraNa bAhasya vAlA kapATa samudghAta hotA hai / inameM se pahale pUrvAbhimukha kevalI ke kapATakSetra ke lAne kI vidhi kA kathana karane para caudaha rAjU lambe, sAta rAjU caur3e aura chattIsa 36 aMgula moTe kSetra ko sthApita karake, use caudaha rAjU lambAI meM se bIca meM sAta rAjU ke Upara chinna karake eka kSetra ke Upara dUsare kSetra ko sthApita kara dene para bahattara aMgula moTA jagatpratara ho jAtA hai / kAyotsarga se pUrvAbhimukha sthita hue kevalI kapATa kSetra caubIsa aMgula moTA jagatpratara hotA hai| uttarAbhimukha hokara palyaMkAsana se samudghAta ko prApta kevalI kA kapATakSetra 36 agula 1. mala pu. 4 pR. 46 / 2. dhavala pU. 4. 42 3. vala pu. 4. 48-49 / 4. ghavala pu. 4 pR. 49 / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gANA 551-552 lennyaamaagergaa|615 moTA jagatprata ra pramANa hotA hai 1 tathA itara kA arthAta uttarAbhimukha hokara kAyotsarga se samudghAta ko karane vAle kevalI kA kapATakSetra bAraha 12 aMgula moTA jagatpratara pramANa lambA cauDA hotA hai| RyoMki vedattA mamudghAta ko chor3a kara jIva ke pradeza tiguNa nahIM hote haiM / yaha upayukta kapATasamudghAta gata kevalI kA kSetra sAmAnya loka prAdi tIna lokoM ke pramANarUpa se karane para una tIna lokoM meM se pratyeka loka ke asaMnyAta bhAga pramANa hai| tiryagloka ke saMkhyAta bhAga pramANa hai aura ar3hAI drIpa se asaMkhyAta guragA hai| pratara samudaghAta ko prApta kevalI jina loka ke asanyAta bahubhAga pramANa kSetra meM rahate haiN| loka ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa bAta balaya se ruke hue kSetra ko chor3akara loka ke zeSa bahubhAga meM rahate haiM / ghanaloka kA pramANa 343 ghana rAjU hai / eka hajAra caubIsa karor3a, unnIsa lAkha terAsI hajAra cAra sI sattAsI yojanoM meM eka lAkha nau hajAra sAta sau sATha kA bhAga dene para jo labdha pAve utane yorANA ,226 / ra yo ke nAte aura cAtaruddhakSetra kA ghanaphala hotA hai| isa vAtaruddha kSetra ko ghanaloka meM se ghaTA dene para pratara samudghAta kA kSetra kucha kama loka pramAraNa hotA hai| pratara samudghAta ko prApta kevalI kA yaha kSetra adholoka ke pramANa rUpa se karane para kucha adhika adholoka ke cauthe bhAga se kama do adholoka pramANa hotA hai| tathA ise hI Urdhvaloka ke pramANarUpa se karane para abaloka ke kucha kama tIsare bhAga se adhika do karvaloka pramANa hotA hai| lokapuraNasamudghAta ko prApta kevalI bhagavAn sarvaloka meM rahate haiM / lezyAmoM kI jaghanya va utkRSTa kaalprruupnn| kAlo challessAraNaM gANAjIvaM paDucca sadhyaddhA / aMtomuttamavaraM evaM jIvaM paDucca have // 551 // pravahIraNaM tettIsa sattara satteva hoMti do ceva / aTThArasa tettIsA ukkassA hoti adireyA // 552 / / gAthArtha ... chahoM lezyAoM kA nAnA jIva apekSA sarvakAla hai| eka jIva kI apekSA jaghanya kAla antamuharta mAtra hai / / 5.51 / / aura utkRSTa kAla kramazaH sAdhika tetIma sAgara, satsaraha (17) mAgara, sAta (7) sAgara, do (2) sAgara, aThAraha (18) sAgara va taitIsa (33) sAgara hai / / 552 / / vizeSArtha---nAnA jIvoM kI apekSA kAlAnugama se lezyAmArgaNA ke anusAra kRSNA leNyA vAle, nIla lezyAbAle, kApotalezyAvAle, tejolezyAvAle, pAlezyAvAle aura zukla lezyAvAle jIva sarva kAla rahate haiM / / 40-41 / / ' eka jIva kI apekSA nInoM azubha lezyAvAle jIvoM kA jaghanya kAla 1. dhavala pu. 4 pR. 5. / 2. dhavala pu. 4 pR. 50 / 3. pavala pR. 4 pR. 55 sattAsIdinadussadamaharasatemIdilamagna urAtrIsa / va unIsadiya koDisaharasaguNiyaM tu gapadara / saTThI sattasaehi gAvayamahassegalakkhabhajiyaM t / savaM azaruddha gariyaM bharizayaM samAsA ||136-140||"[vi.maa.] 4, dhavala pu. 45.56 / 5. "zAraNAnIveNa kAlANagameNa lesANacAdegA kiNhalessiya-zIlalessiya-kAulerisaya-teulessiya-pammalensiyasukkaina smiyA keciraMkAlAdo hoti / / 4 / / sancaddhA / / 41 / / " dhavala pu. 7 pR. 462 va 474] Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 616/go. sA. jIvakANDa gAthA 551-552 antarmuhUrta hai // 28 // jaise--nIlalezyA meM vartamAna kimI jIva ke usa lezyA kA kAla kSaya ho jAne se kRSNaleNyA ho gaI, aura vaha usameM sarvalaghu antarmuhUrta kAla rahakara punaH nIla leNyA vAlA ho gyaa| zaGkA-kRSNaleSaNA ke pazcAt kApota lezyA vAlA kyoM nahIM hotA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki kRSNalezyA se pariNata jIva ke tadanantara hI kApotalezyArUpa pariNamana zakti kA honA asambhava hai / hIyamAna vRSNa lezyA meM athavA bardhamAna kApota lezyA meM vidyamAna kisI jIva ke nIlalezyA A gii| taba vaha jIva nIlaleNyA meM sarva jaghanya antarmuhurta kAla raha karake jaghanya kAla ke avirodha se yathAsambhava kApota lezyA ko athavA kRSNalezyA ko prApta huA; kyoMki ina donoM lezyAoM ke sivAya usake anya kisI leNyA kA yAgamana asambhava hai| milAne hI nAcArya DIyamAna lezyA meM hI jaghanya kAla hotA hai, aisA kahate haiM / isa prakAra nIla lezyA kA kAla antamuhurta prApta hotA hai| hIyamAna nIlalezyA meM athavA tejolezyA meM vidyamAna jIva ke kApota leNyA aagii| vaha jIva kApota lezyA meM sarvajaghanya antamuharta kAla raha karake, yadi tejolezyA se AyA hai to nIla le zyA meM aura yadi nIlaleNyA se pAyA hai to tejolezyA meM jAnA cAhie / anyathA saMkleza aura vizuddhi ko zrApUraNa karane vAle jIva ke jaghanya kAla nahIM bana sakatA hai| zaGkA-yahA~ para yoga parivartana ke samAna eka samaya jaghanya kAla kyoM nahIM pAyA jAtA hai ? samAdhAna-mahIM, kyoMki yoga aura kapAyoM ke samAna leNyA meM lezyA kA parivartana. athavA thAna kA parivartana, athavA maraNa aura vyAghAta se eka samaya kAla kA pAyA jAnA asambhava hai| isakA kAraNa yaha hai ki na to lezyAparivartana ke dvArA eka samaya pAyA jAtA hai, kyoMki vivakSita lezyA se pariNata hue jIva ke dvitIya samaya meM usa lezyA ke vinAza kA abhAva hai| tathA isI prakAra vivakSita lezyA ke sAtha anya guNasthAna ko gaye hue jIva ke dvitIya samaya meM anya lezyA meM jAne kA bhI abhAva hai| na guNasthAna parivartana kI apekSA eka samaya sambhava hai, kyoMki vivakSita lezyA se pariNata hue jIva ke dvitIya samaya meM anyaguNasthAna ke gamana kA abhAva hai| na vyAghAta kI apekSA hI eka samaya sambhava hai, kyoMki eka samaya meM vartamAna leNyA ke vyAghAta kA abhAva hai / aura na maraNa kI apekSA eka samaya sambhava hai, kyoMki vivakSita lezyA se pariNata hue jIva ke dvitIya samaya meM maraNa kA prabhAva hai| kRSNa lezyA kA utkRSTa kAla sAdhika tetIsa sAgaropama, nIla lezyA kA sAdhika sattaraha sAgaropama aura kApota lezyA kA sAdhika sAta sAgaropama pramANa hai / / 285 / / 4 1. "gajIvaM par3atana jahaNaNaga prato muddatta / / 284 / / '' [dhavala pu. 4 pR. 455] / 2. dhavala pu. 4 pR. 456 / 3. dhavala pu. 4 pR. 456-457, kAraNa degyo dhavala pu. 4 pR. 468 kA prathama zaMkA-samAdhAna / 4. "uvakammegA tettIsa sattArasa satta sAgarobamANi sAdireyArikha ||285||[dhvl 1.4 pR. 457] / Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gApA 551-552 leNyAmArgaNA/617 nIlalezyA meM vidyamAna kisI jIva ke kRSNa lezyA praagii| usa kRSNa lezyA meM sarvotkRSTa antamuharta kAla taka raha karake bharaNa kara nIce sAtavIM pRthivI (naraka) meM utpanna huaa| vahAM taitIsa sAgaropama kAla bitAkara nikaalaa| pIche bhI antarmuhUrta kAla taka bhAvanA ke vaza se vahI lezyA hotI hai| isa prakAra do antarmuhUrta se adhika taitIsa sAgaropama kRSNa leNyA kA utkRSTa kAla hotA hai|' kApota leNyA meM vartamAna jIva ke mIlale zyA praagii| usameM utkRSTa antamuharta rahakara marA aura pA~cavIM pRthivI meM (naraka meM) utpanna huA / vahA~ para sattaraha 17 sAgaropama kAla nIla lezyA ke sAtha bitAkara nikalA / nikalane para bhI antamuharta taka bahI leNyA rahatI hai| isa prakAra do antamuhatoM se adhika sattaraha sAgaropama nola leNyA kA utkRSTa kAla hotA hai| tejo lezyA meM vidyamAna kisI jIva ke lezyA kAla kSINa ho jAne para kApotalezyA prAgaI / kApotaleNyA meM annamarta kAla rahakara maraNa karake tRtIya prathivI (naraka) meM utpana hmaa| vahA~ para kApota lezyA ke sAtha sAta sAgaropama bitAkara nikalA / nikalane ke pazcAt bhI vahI lezyA antamuhUrta taka rahatI hai| isa prakAra do antarmuhUrta se adhika sAta sAgaropama kApota lezyA kA utkRSTa kAla hotA hai| kama se kama antarmuhUrta kAla taka jIva teja (pIta) padma va zukla lezyA vAlA rahatA hai / / 180-181 / / khalAsA isa prakAra hai-hIyamAna pAlezyA meM vidyamAna kisI jIva ke apanI lezyA kA kAla kSaya ho jAne se tejo (pIta) lezyA AgaI / pIta leNyA meM sarva jaghanya antarmuhurtakAla raha karake kApota leNyA ko prApta ho gayA / hIyamAna zuklalezyA meM vidyamAna kisI jIva ke lezyA-kAla kSaya ho jAne se padmaleNyA hogii| sarva jaghanya antarmuhUrta kAla taka pAlezyA meM rahakara ke tejo (gIta) leNyA ko prApta ho gyaa|' varSamAna padmalezyA vAlA koI jIva apanI lepayA kA kAla samApta ho jAne se zuklalezyA vAlA ho gyaa| vahA~ sarva jaghanya antarmuhUrta kAla rahakara punaH pacalezyA ko prApta huA, kyoMki padmalezyA ke atirikta anya kisI leNyA meM jAnA sambhava nahIM hai|' isa prakAra tInoM ke jaghanya kahe gye| utkRSTa kAla pIta lezyA kA sAdhika do sAgara, padma lezyA kA sAdhika prayAraha sAgara aura zuklalezyA kA sAdhika tetIsa sAgara pramANa hai / / 182 / / 1. dhavala pu. 4 pR. 457 / 2. dhavala pu. 4 pR. 458 / 3. dhavala pu. 4 pR. 458 | Y. "teulessiyApammalessiyA gukkale rimayA keciraM kAlAdo haoNti? // 180 / / jahaSNaraNa maMtomuhattaM / / 181 / / '' [dhavala pu. 7 pR. 175] / 5. ghabala pu. 4 pR. 462 / 6. dhavala pR. 4 pR. 462 / 7. dhavala pR. 4 pR. 472 / 8, zravala pu. 7pR. 175 / Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 / go. sA. jIvakANDa gAthA 553 - 554 kAlezyA meM vidyamAna jIva ke vizvAkAla dhApa ho jAne se patale ho gaI / usameM antarmuhUrta rahakara marA aura saudharma kalpa meM utpanna huA ar3hAI sAgaropama kAla taka jIvita rahakara cyuta huA / antarmuhUrta kAla taka pIta lezyA sahita rahakara anya praviruddha lezyA meM calA gyaa| isI prakAra padmava zukla lezyAoM sahita sarvotkRSTa antarmuhUrta rahakara punaH sAr3he aThAraha va taiMtIsa sAgaropama Ayu sthiti vAle devoM meM utpanna hokara apanI-apanI Ayu sthiti ko pUrI karake vahIM se nikalakara antarmuhUrta kAla taka padma va zukla lezyA sahita rahakara anya aviruddha lezyA meM gaye hue jIva ke apanAapanA utkRSTa kAla prApta ho jAtA hai / " vezyAoM meM jaghanya va utkRSTa antara aMtararavarti kihatiyANaM muhusataM tu / uvahINaM tettIsaM prahiyaM hovitti giTThi / / 553 / / utiyANaM evaM vari ya ukkassa virahakAlo du / pogala ribaTTA hu asaMkhejjA hoMti giyameNa / / 554 || gAthArtha - kRSNa Adi tIna azubha lezyAoM kA jaghanya antara antarmuhUrta aura utkRSTa antara kucha adhika taiMtIsa sAgara hai / pIta yAdi tIna zubha lemayAoM kA antara bhI isI prakAra hai kintu utkRSTa antara niyama se zrasaMkhyAta pudgala parivartana hai / / 553-554 / / kRSNa, nIla aura kApota lezyAtrAle jIvoM kA jaghanya antara kAla antarmuhUrta hai, kyoMki kRSNa lezyAvAle jIva ke nIlalezyA meM, nIlalezyA vAle jIva ke kApota lezyA meM va kApotalezyA vAle jIva ke tejolezyA meM jAkara apanI pUrva lezyA meM jaghanya kAla ke dvArA punaH vApisa Ane se antarmuhUrta pramANa antara pAyA jAtA hai / kRSNa, nIla aura kApota legyAvAle jIvoM kA utkRSTa antara kucha adhika taMtIsa sAgaropama pramANa hotA hai, kyoMki eka pUrva koTi kI Ayu vAlA manuSya garbha se Adi lekara grATha varSa ke bhItara chaha antarmuhUrta zeSa rahane para kRSNa lezyA rUpa pariNAma ko prApta huA / isa prakAra kRSNa lezyA kA prArambha kara punaH nIla, kApota, teja, padma aura zukla lezyAoM meM paripATI krama se jAkara antara karatA huA, saMyama grahaNa kara tIna zubha lezyAoM meM kucha kama pUrva koTI kAla pramANa rahA aura phira taiMtIsa sAgaropama zrAyusthiti vAle devoM meM utpanna huaa| vahA~ se Akara manuSyoM meM utpanna hokara zukla padma teja kAzeta aura nIla lezyA rUpa krama se pariNamita huA aura anta meM kRSNa lezyA A gayA / aise jIva ke daza antarmuhurta kama ATha varSa se hIna pUrva koTi adhika taiMtIsa sAgaropama pramANa kRSNa leNyA kA utkRSTa antarakAla prApta hotA hai| isI prakAra nIla lezyA aura kApota lezyA ke utkRSTa antara kAla kA prarUpaNa karanA caahie| vizeSatA kevala itanI hai ki nIla lezyA kA antara kahate samaya ATha aura kApota lezyA kA antara kahate samaya chaha antarmuhUrta krama prATha varSa se hIna pUrva koTi adhika taiMtIsa sAgaropama pramANa antara kAla batalAnA cAhie | 1. dhavala pu. 7 pR. 176 / 2. dhavala pu. 7 pR. 228-221 / Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 555 nezyAmArgaNA/616 teja lezyA, para lezyA aura zukla lezyA vAle jIvoM kA jaghanya antarakAla antamahataM mAtra hotA hai, kyoMki teja, pana va zukla lezyA se apanI avirodhI anya lezyA meM jAkara va jaghanya kAla se lauTakara puna: apanI-apanI pUrva sesyA meM zrAnevAle jIva ke ansamuhale mAtra jadhavya antara kAla pAyA jAtA hai| teja, padma aura zukla lezyA kA utkRSTa antara kAla asaMkhyAta pudgala parivartana pramANa ananta kAla hotA hai, kyoMki vivakSita zubha lezyA se aviruddha avivakSita lezyA ko prApta ho antara ko prApta huA / puna: grAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra pudgala paribartanoM ke kRSNa, nIla aura kApota leNyAoM ke sAtha bItane para vivakSita zubha lezyA ko prApta hue jIva ke ukta zubha lezyAoM kA utkRSTa antara prApta hotA hai|' laNyA mArgaNA meM bhAva va alpabahutva kA kathana bhAvAvo challessA prodayiyA hoMti appabahagaM tu / vazvapamANe siddha idi lessA validA hoti // 55 // gAthArtha - chahoM lezyA bhAva kI apekSA praudayika haiM / dravya pramANa se leNyA kA alpabahattva siddha kara lenA cAhie / isa prakAra lezyA kA varNana huaA // 555 // vizeSAyaM-graudayika bhAva se jIva kRSNa prAdi chaha leNyA vAlA hotA hai / / 6 / / ' udaya meM pAye hae kaSAyAnubhAga ke spardhakoM ke jaghanya spardhaka se lokara utkRSTa spardhaka paryanta sthApita karake unako chaha bhAgoM meM vibhakta karane para prathama bhAga mandatama kaSAyAnubhAga kA hotA hai aura usake udaya se jo kaSAya utpanna hotI hai, usakA nAma zukla lezyA hai| dUsarA bhAga mandatara kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna huI kapAya kA nAma padmalogayA hai / tRtIya bhAma manda kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna kaSAya tejo lezyA hai / caturthabhAga tIbra kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna kaSAya kApota lezyA hai / pA~cavA bhAga tIvratara kaSAyAnubhAga kA hai aura usake udaya se utpanna kapAya ko nIla lezyA kahate haiN| chaTA bhAga tIvratama kaSAyAnubhAga kA hai aura usase utpanna kaSAya kA nAma kRSNa lezyA hai| cuki ye chahoM hI lezyAe~ kapAgoM ke udaya se hotI haiM, isalie ye prodayika haiN| zaGkA--yadi kaSAyodaya se lezyA kI utpatti hotI hai to bArahave guraNasthAnavartI kSINakaSAya jIva ke lezyA ke prabhAva kA prasaMga pAtA hai ? samAdhAna-sacamuca hI kSINakaSAya jIvoM meM lezyA ke abhAva kA prasaMga pAtA yadi kevala kapAyodaya se lezyA kI utpatti mAnI jAtI / kintu zarIra nAma karma ke udaya se utpanna yoga bhI to lezyA hai, kyoMki yaha bhI karmabandha meM nimitta hai ata: lezyA audayika bhAva hai|' 1. dhavala pu. 7 pR. 230 / 104-105 / 2. "prodahA bhAveNa // 6 // " [dhavala pu. 7 pR. 104] / 3. dhavala pu. 7 pR. Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620/go. sA. jIvakANDa gAthA 556 lozyA mArgaraNA ke anusAra zuklalezyAvAle sabase stoka haiM / ve palyApama ke asaMkhyAlaveM bhAga pramANa haiM, kyoMki atizaya zubha lozyAoM kA samudAya kahIM para vinhIM ke hI sambhava hai| zukla lezyA bAloM se padya lezyAvAle prasaMkhyAta gUgo haiM / guNAkAra jagatpratara ke prasaMkhyAtaveM bhAga arthAta asaMkhyAta jagazreNI haiM, kyoMki vaha pallopama ke asaMkhyAta bhAga se guNita pratarAMgula se apavatita jagatpratara pramANa hai| padmalezyAvAloM se tejo leNyAvAle saMkhyAta guNe haiM, kyoMki paMcendriyatithaMca-yoniniyoM ke saMdhyAtaveM bhAga pramANa patralezyAvAloM ke dravya kA tejo lezyAvAloM ke dravya meM bhAga dene para saMkhyAta rUpa upalabdha hote haiN| tejo lezyAvAloM se lezyArahita anantaguNa haiM, guNAkAra abhavya siddhoM se anantaguNA hai / alezyikoM se kApota lezyA vAlo anantaguNe haiM / guNAkAra abhavya siddhakoM se, siddhoM se aura sarva jIvoM ke prathama vargamUla se bhI ananta guNA hai|' kApotaleNyA vAloM se nIlalezyA vAle vizeSa adhika haiN| kApotalezyA ke asaMkhyAtaveM bhAga vizeSa adhika haiN| adhika kA pramANa ananta hai| nIlalezyA bAloM se kRSNa lezyA bAle vizeSa adhika haiN| vizeSa ananta haiM jo nIla lezyA ke asaMkhyAta bhAga pramANa haiN|' lezyArahita jIvoM kA svarUpa . kiNhAdilessarahiyA saMsAraviriNaggayA aNaMtasuhA / siddhipuraM saMpattA alessiyA te muNeyabdhA / / 556 // ' gAthArtha -jo kRSNAdi lezyAoM se rahita haiM, (paMcaparivartana rUpa) saMsAra se pAra ho gaye haiM, jo ananta sukha ko prApta haiM aura siddhipurI ko prApta ho gaye haiM, unheM lezyA rahita jAnanA cAhie / / 556 // vizeSArtha * kaSAya ke udaya-sthAna va yoga-pravRtti kA abhAva ho jAne ke kAraNa kRSNa prAdi chaha lezyAoM se rahita jIva bhI hote haiN| aise parama puruSa paramAtmA haiN| dravya kSetra kAla bhava bhAva ina patra prakAra ke parivartana rUpa saMsAra-samudra se nikala kara pAra ho gaye haiM aura jo ananta arthAt jisakA anta nahIM hai sadA kAla eka sA banA rahatA hai aise svAdhIna amurtika sukha ko prApta ho gaye haiN| sAMsArika sukha indriyajanita hone se parAdhIna hai, viSama hai, kabhI ghaTatA kabhI var3hatA hai, bAdhA sahita hai, bIca meM naSTa ho jAne vAlA hai, bandha kA kAraga hai, isalie sAMsArika sukha vAstava meM duHkha rUpa hI hai| zrI kundakunda prAcArya ne kahA bhI hai saparaM bAdhAsahidaM vicchiNNaM baMdhakAraNaM visarya / jaM iMdiyehi laddha taM sokkhaM dukkhameva tathA ||76||[prvcnsaar] isa mukha se viparIta lezyArahita jIvoM kA mukha hotA hai / kahA bhI hai-- Navi dukkhaM Navi sukkhaM Navi pIDA va bijjave bAhA / vi maraNaM gavi jaNaNaM tatyeva ya hoI NivANaM // 17 // 1. dha. pu.7.566-570| 2. gha. pU. 7 pR. 570 / 3. gha. pu.1 pR. 360, prA. paM. saM.a.1 gA. 153 / Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 557-558 bhavyamArgaNA/621 Navi iviya-uyasaggA vi moho vihiyo raNa lihAya / gaya tiNhA roba cha hA tattheva ya hoi riNavANaM ||176||[niymsaar] -jahA~ na duHkha hai. na sosArika sukha hai, na pIr3A hai, na bAdhA hai, na maraNa hai, na janma hai, na indriyA~ haiM, na upasarga haiM, na moha hai, na vismaya hai, na nidrA hai. na tRSA hai aura na kSudhA hai, vahI nirvANamukha hai athavA leNyA rahita jIvoM kA sukha hai| isa prakAra gomaTamAra jIvakANDa meM lezyA mArgaNA jAma kA pandrahavA~ adhikAra pUrNa dayA / 16. bhavyamArgaNAdhikAra bhaviyA siddhI jesi jIvAraNaM te havaMti bhavasiddhA / tavivarIyA'bhavyA saMsArAze raNa sijhaMti / / 557 // ' bhaThavataraNassa joggA je jIvA te havaMti bhvsiddhaa| pa hu malavigame riNayamA tANaM karaNagovalAraNamiva // 558 // gAthArtha-jina jIvoM kI siddhi hone vAlI ho athavA jo jIva siddhatva avasthA pAne ke yogya hoM ve bhavya-siddha haiM, kintu unake kanakoela (svarNapASANa) ke samAna mala-nAza hone kA niyama nahIM hai / bhavya-siddha se viparIta prabhavyasiddha haiM jo saMsAra se kabhI nahIM nikalate / / 5.57-558 / / vizeSArtha-jisane nirvANa ko puraskRta kiyA hai vaha bhavya hai / jo Age siddhi ko prApta hoMge ve bhavya siddha jIva haiN| zaGkA-isa prakAra to bhavya jIvoM kI santani kA uccheda ho jAegA? samAdhAna-nahIM,kyoMki bhavya jIva ananta haiN| parantu jo rAzi sAnta hotI hai usameM anantapanA nahIM bana sakatA hai, kyoMki sAnta ko ananta mAnane meM virodha pAtA hai| zaGkA jisa rAzi kA nirantara vyaya cAlU hai. parantu usameM mAya nahIM hotI hai to usake anantapanA kaise bana sakatA hai ? samAdhAna-- nahIM, kyoMki yadi savyaya aura nirAya-pAyarahita rAzi ko bhI ananta na mAnA jAya to eka ko bhI grananta mAnane kA prasaMga yA jAegA / vyaya hote hue bhI ananta kA kSaya nahIM hotA hai| dUsare, vyaya sahita ananta ke sarvathA kSaya mAna lene para kAla kA bhI marvathA kSaya ho jAegA kyoMki vyaya sahita hone ke prati donoM samAna haiN| 1. ghabala pu. 1 pR. 394 prA. pa. saM. pra. 1 mA. 156 / 2. dhavala pu. 1 pR. 150, pR. 45. 478; . paM. saM. pra. 1 gA. 154 / 3. "niriNapuraskRto bhavyaH / " [dha bala pu. 1 pR. 150] / 4. "bhavyA bhaviSyatIti siddhipA te bhabya siddhayaH / " [dhavala pu. 1 pR. 392] / Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622/go. sA. jIvakANDa gApA 557-558 zaGkA-yadi aisA hI mAna liyA jAya to kyA hAni hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki aisA mAnane para kAla kI samasta paryAyoM ke kSaya ho jAne se dUsare dravyoM kI svalakSarArUpa paryAyoM kA bhI prabhAva ho jAegA aura isalie samasta vastuoM ke abhAva ko Apatti yA jAegI / svarNapASANa ke samAna bhavya jIvoM ke mala kA nAza hone meM arthAt nivAraNa prApta hone kA niyama nahIM hai| zaGkA-mukti ko nahIM jAne vAle jIvoM ke bhavyapanA kaise bana sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki mukti jAne kI yogyatA kI apekSA unake bhavya saMjJA bana jAtI hai / jitane bhI jIva mukti jAne ke yogya hote haiM, ve saba niyama se kalakarahita hote haiM aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki sarvathA aisA mAna lene para svarNapASANa se vyabhicAra pA jaaegaa| jisa prakAra svarNapASANa meM sonA rahate hue bhI usakA khadAna se nikalanA tathA svarNa kA alaga honA nizcita nahIM hai, usI prakAra siddha avasthA kI yogyatA rakhate hue bhI tadanukUla sAmagrI nahIM milane se siddhapada kI prApti nahIM hotI hai| mAtra upAdAna kI yogyatA se kArya nahIM hotaa| kArya ke lie tadanukUla bAhya sAmagrI arthAt nimittoM kI bhI AvazyakatA hotI hai / bhavyoM se viparIta arthAt muktigamana kI yogyatA na rakhane vAle prabhavya jIva hote haiM / jIva anAdi sAnta bhavyasiddhika hote haiM // 184 // kyoMki anAdi svarUpa se pAye hue bhavyabhAva kA ayogikevalI ke antima samaya meM vinAza pAyA jAtA hai| zaMkA-prabhajyoM ke samAna bhI to bhavya jIva hote haiM, taba bhatya bhAva ko anAdi-ananta kyoM nahIM kahA ? samAdhAna nahIM, kyoMki bhavyatva meM avinAza zakti kA prabhAva hai| yadyapi anAdi se anantakAla taka rahanevAle (nitya nigodiyA) bhavya jIva haiM to sahI, kintu unameM zakti rUpa se to saMsAra vinApA kI sambhAvanA hai, avinAzatva kI nahIM / jIva sAdi sAnta bhavyasiddhika bhI hote haiM / / 185|| zaMkA--abhavya bhavyatva ko prApta ho nahIM sakatA, kyoMki bhavya aura abhavya bhAva eka dUsare ke atyantAbhAva ko dhAraNa karane vAle hone se eka hI jIva meM krama se bhI unakA astitva mAnane meM virodha pAtA hai| siddha bhI bhavya hotA nahIM hai, kyoMki jina jIvoM ke samasta karmAnava naSTa ho gaye haiM unake punaH una karmAsravoM kI utpatti mAnane meM virodha pAtA hai| ataH bhavyatva sAdi nahIM ho sakatA ? - - - - - 1. ghabala pu. 1 pR. 262-263 / 2. dhavala pu. 1 pR. 15 / 3. dhavala pu. 1 pR. 363-314 / 4. "taviparIta: amanyaH / " [dhavata pU.15, 364] / 5. "ampAdimro sapajjavasido / / 10 / " [ghavala pu. 7 pR. 176 / 6. dhavala pu. 7 pR. 176 / 7. "sAdiyo sapajjavasido / / 165 // " [dhavala pu. 7 pR. 177] / Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavya mArgaNA / 623 samAdhAna - yaha koI doSa nahIM haiM, kyoMki paryAyArthika naya ke avalambana se jaba taka samyaktva grahaNa nahIM kiyA taba taka jIva kA bhavyatva anAdi ananta rUpa hai, kyoMki taba taka usakA saMsAra antarahita hai, kintu samyaktva ke grahaNa kara lene para anya hI bhavyabhAva utpanna ho jAtA hai, kyoMki samyaktva utpanna ho jAne para phira kevala ardhapudgala parivartana mAtra kAla taka sasAra meM sthiti rahatI hai / isa prakAra yaha siddha ho jAtA hai ki bhavya jIva sAdi sAnta bhI hote haiM / " I jIva anAdi ananta kAla taka prabhavyasiddhika rahate haiM / / 187 // gAthA 556-560 zaMkA - prabhavya bhAva jIva kI eka vyaMjana paryAya kA nAma hai, isalie usakA vinAza avazya honA cAhie, nahIM to abhavyatva ke dravya hone kA prasaMga A jAegA ? samAdhAna abhavyatva jIva kI vyaMjana paryAya bhale hI ho, para sabhI vyaMjana paryAya kA zravazya nAza honA cAhie aisA koI niyama nahIM (jaise meru Adi), kyoMki aisA mAnane para ekAntavAda kA prasaMga A jaaegaa| aisA bhI nahIM hai ki jo vastu vinaSTa nahIM hotI vaha dravya hI honI cAhie, kyoMki jisameM utpAda, zrIvya aura vyaya pAye jAte haiM, use dravya svIkAra kiyA gayA hai| bhavya prabhavya bhAva se rahita jIvoM kA svarUpa ga ya je bhayyAbhavvA muttisuhAlIdaNatasaMsArA / te jIvA gAyavvA Neva ya bhavvA zrabhavvA ya / / 55 / / * gAthArtha - jo bhavya prabhavya bhAva se rahita haiM, kintu jinhoMne mukti-sukha ko prApta kara liyA hai| aura jo saMsArAtIta haiM una jIvoM ko na bhavya aura na abhavya jAnanA cAhie || 556 // vizeSArtha - siddha jIva bhavya siddhika to ho nahIM sakate, kyoMki bhavya bhAva kA prayogikevalI ke antima samaya meM vinAza pAyA jAtA hai / " siddha abhavya bhI nahIM ho sakate kyoMki unameM saMsAra avinAza zakti kA abhAva hai| jo saMsAra kA vinAza nahIM kara sakate ve abhavya siddhika haiM, kintu siddha jIvoM ne to saMsAra kA vinAza karake siddha avasthA prApta kara lI hai| isalie siddha prabhavya bhI nahIM ho sakate / siddha jIva na to bhavya haiM aura na abhavya haiM, kyoMki unakA svarUpa bhavya aura abhavya donoM se viparIta hai bhavya mAgaMgA meM jIvoM kI saMkhyA pravaro juttANaMto prabhavvarAsissa hodi parimANaM / teraNa vihIraNo sacco saMsArI bhavyarAsissa || 560 // 1. dhavala pu. 7 pR. 177 / 2. praNAdino apajjavasidI / / 187 / / " [ yabala pu. 7 pR. pu. 7 . 178 / 4. prA. paM. saM. 1 mA 157 pR. 33, pR. 582 mA 148 / ajogi carimasamae viraasurlNbhaado| [ dhavala pu. 7 pR. 176] / 6. "siddhA purANa ra tavvivarIya sattAdo / " [ dhavala pu. 7 pR. 242] 3. dhavala 178 ] / 5. "bhaviya bhAvassa bhavitrA e ca prabhaviyA, Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 / go. sA. jIvakANDa gAthA- - zrabhavya rAzi kA parimANa jaghanya yuktAnanta hai| sarva saMsArI jIvoM meM se abhavya rAzi ko kama kara dene para zeSa bhavya rAzi kA pramANa hai / / 560 // vizeSArtha bhavya siddhika jIva dravya pramANa se zrananta haiN| kAla kI apekSA bhavyasiddhika jIva anantAnanta avasarpiNI- utsarpiriNayoM se apahRta nahIM hote / apahRta na hone kA kAraNa yaha hai ki yahA~ zranantAnanta avasarpiNI - utsapiNiyoM se kevala pratIta kAla kA grahaNa kiyA gayA hai|" jisa prakAra loka meM prastha tIna prakAra se vibhakta hai anAgata, vartamAna aura pratIta / unameM se jo niSpanna nahIM huA, bahU zranAgata prastha hai, jo banAyA jA rahA hai vaha vartamAna prastha hai aura jo niSpanna ho cukA hai tathA vyavahAra ke yogya hai, vaha pratIta prastha hai| unameM se pratIta prastha ke dvArA sampUrNa bIja mApe jAte haiM / isase sambandhita gAthA isa prakAra hai- pattha tihA vihato praNAmavo vaTTamANa tIvo ya / evesu vIreNa du mijjide samma bIjaM tu // gAyA 556-560 isakA artha Upara kahA jA cukA hai| usI prakAra kAla bhI tIna prakAra kA hai anAgata, vartamAna aura pratIta | unameM se atIta kAla ke dvArA sampUrNa jIvarAzi kA pramANa jAnA jAtA hai|" isa sambandha meM upasaMhAra rUpa gAthA kAlo tihA vihalo apAgado vaTTamANatIdo ya / evesu pravINa du mijjide jIvarAsI tu // kAla tIna prakAra kA hai, anAgata kAla, vartamAnakAla aura atIta kAla / unameM se pratIta kAla ke dvArA sampUrNa jIvarAzi kA pramANa jAnA jAtA hai| isalie bhavya jIvarAzi kA pramANa samApta nahIM hotA, parantu atIta kAla ke sampUrNa samaya samApta ho jAte haiN| zaMkA- pratIta kAla kI apekSA bhavya jIvoM kA pramANa kaise nikAlA jAtA hai ? samAdhAna - eka aura anantAnanta avasarpiNiyoM aura utsarpiNiyoM ke samayoM ko sthApita karanA cAhie aura dUsarI ora bhavya jIvarAzi ko sthApita karanA caahie| phira kAla ke samayoM meM se eka-eka samaya aura usI ke sAtha bhavya jIvarAzi ke pramANa meM se eka-eka jIva kama karate jAnA caahie| isa prakAra uttarottara kAla ke samaya aura jIvarAzi ke pramANa ko kama karate hue cale jAne para anantAnanta avasarpiNiyoM aura utsarpiNiyoM ke saba samaya samApta ho jAte haiM, parantu bhavya jIvarAzi kA pramANa samApta nahIM hotA / * abhavyasiddhika dravyapramANa se ananta haiM / yahA~ ananta se jaghanyayuktAnanta kA grahaNa karanA cAhie kyoMki isI prakAra grAcAryaparamparAgata upadeza hai / 1. babala pu. 7 pR. 264-265 / 2. dhavala pu. 3 pR. 26 / 3. ghavala pu. 3 pR. 29-30 / 4. dhavala pu. 3 pR. 25 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 561 samyaktvamAgaMgA/625 zaMkA - vyaya ke na hone se vyucchitti ko prApta na hone vAlI prabhadhya rAzi kI 'ananta' yaha saMjJA kaise sambhava hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki anantarUpa kevalajJAna ke hI viSaya meM avasthita saMkhyAnoM ke upacAra se anantapanA mAnane meM koI virodha nahIM pAtA / ' jAvadiyaM paccapakhaM jugavaM suvamohikevalAraNa ho / tAvadiyaM saMkhejjamasaMkhamaNataM kamA jAraNe // 52 // jitane viSayoM ko bhUtAna yugapat prattAnatA hai vA mAnA hai| jitane viSayoM ko avadhijJAna yugapat pratyakSa jAnatA hai, vaha asaMkhyAta hai| tathA jitane viSayoM ko kevalajJAna yugapat pratyakSa jAnatA hai vaha ananta hai| jo viSaya zrutajJAna se bAhara ho kintu avadhijJAna kA viSaya ho vaha asaMkhyAta hai| jo viSaya avadhijJAna se bAhya ho, kintu mAtra kevalajJAna kA viSaya ho vaha ananta hai| isa paribhASA ke anusAra 'ardhapudgala parivartana kAla' bhI ananta hai, kyoMki vaha avadhijJAna ke viSaya se bAhara hai, kintu vaha paramArtha ananta nahIM hai, kyoMki ardhapudgala parivartanakAla vyaya hote-hote anta ko prApta ho jAtA hai arthAt samApta ho jAtA hai| Aya ke binA vyaya hote rahane para bhI jisa rAzi kA anta na ho vaha rAzi akSaya ananta yA paramArtha ananta hai|' isa prakAra gommaTamAra jIvakANDa meM bhavya mArgaNA nAmaka molahavAM adhikAra pUrNa humA / 17. samyaktvamArgaNAdhikAra samyaktva kA lakSaNa chappaMcagavavihANaM pratyANaM jiraNavarovaiTThANaM / prAraNAe ahigameNa ya saddahaNaM hoi sammattaM // 561 // ' gAthArtha jinendra ke upadiSTa chaha dravya, paMcAstikAya aura naba prakAra ke padArthoM kA prAjJA athavA adhigama se zraddhAna karanA samyaktva hai / / 561 / / vizeSArtha-vItarAga, sarvajJa aura hitopadezaka aise jinendra ke dvArA chaha dravya Adi kA upadeza diyA gayA hai, usakA usI rUpa se zraddhAna karanA samyaktva hai| jo rAgI-dveSI hotA hai vaha yathArtha vaktA nahIM ho sakatA, kyoMki vaha jisase rAga hogA usake anukUla aura jisase dveSa hogA usake pratikUla kathana kregaa| isalie yathArtha vaktavya ke lie bItarAga honA atyanta Avazyaka hai / jise sarva padArthoM kA jJAna nahIM hai, vaha bhI yathArtha vaktA nahIM ho sakatA kyoMki ajJAnatA ke kAraNa ayathArtha kahA jAnA sambhava hai| AtmA arthAta jIva kA hita mukha hai / 3. trilokasAra.464. dhavala pU.1.152, 1. avalapa.75.265-266. 2. trilokasAra / 365, . 4. 315, prA. paM. saM. a.1 gA.156 / Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626. go. sA. jIvakANDa gAthA 561 duHkhAdvibheSi nitarAmabhivAJchasi sukhamato'hamapyAtman / duHkhApahAri sukhakaramanuzAsmi tavAnumatameva // 2 // [prAtmAnuzAsana] - he pAtman ! tu du:khoM se atyanta bhayabhIta hotA hai aura saba prakAra se sUkha kI kAmanA kAratA hai ataH maiM bhI duHkhahArI aura sukhakAra aige tere abhIpsita artha (prayojana) kA hI upadeza karatA huuN| "sarvaH prepsati satsuravAptimacirAt sA sarvakarmakSayAt |"[maatmaanushaasn zloka ha] -sarva jIva gukha kI zIghra-prApti kI icchA karate haiM / sukha kI prApti sarbakarma ke kSaya se hotI hai arthAt mokSa meM hotI hai, kyoMki mokSasukha svAdhIna aura nirAkula hai| jisa upadeza meM karmakSaya (mokSa) aura karmakSaya ke kAraNoM (mokSamArga) kA kathana ho vahI upadeza hitopadeza hai| jinendra ne mokSa avasthA va mokSamArga ina donoM paryAyoM sambandhI upadeza diyA hai ataH jinendra hitopadezaka haiN| isa prakAra jinendra vItarAga, sarvajJa aura hitopadezaka hone ke kAraNa yathArtha vaktA haiM ata: unake dvArA upadiSTa jIva, pudagala, dharmadravya, adharma dravya, prAkAza aura kAla ye chaha dravya bhI yathArtha haiM / kAla ke atirikta jIva dagala, dharmadravya, adharma dravya aura AkAza ye pAMcoM bahapradezI ho aura sat rUpa hone se ye pAMcoM asnikAya hai| jIva, majIna, prasana, mAna, saMvara, nigamokSa, puNya aura pApa ina nava padArthoM kA bhI jinendra ne upadeza diyA hai| jisa prakAra jinendra ne ina chaha dravya, pA~ca astikAya aura nava padArtha kA kathana kiyA hai, jisa rUpa se kathana kiyA hai usI rUpa se zraddhAna karanA samyaktva hai / tattvArtha zraddhAna samyagdarzana hai| prApta, yAgama aura padArtha ye tattvArtha haiM aura inake viSaya meM zraddhAna arthAt anurakti samyagdarzana hai|' tattvArthazraddhAna samyagdarzana hai athavA tattva meM ruci honA samyaktva hai / athavA prazama, saMvega anukampA aura Astikya kI abhivyakti hI jisakA lakSaNa hai vaha samyaktva hai| vaha samyaktva do prakAra se hotA hai| AjJA ke dvArA zraddhAna karanA athavA adhigama ke dvArA thaddhAna krnaa| sarva prathama prAjJA samyaktva kA lakSaNa isa prakAra hai "prAzAsamyaktvamukta yaduta vidhitaM vItarAgAzayaya / " pUrvArthazloka 12 // ' vItarAga kI AjJA hI kari jo zraddhAna hoI so prAjJA samyaktya hai / paMcasthiyA ya chajjIvariNakAyakAladambamaSNeyA / mAraNAgejjhe bhAve pAragAvidhaeSa vipiNAdi // 366 mUlAcAra] -..pA~ca astikAya, chaha jIba nikAya, kAla dravya va anya padArtha mAtra AjJA se hI grAhya haiM, unakA jo AjJA ke vicAra se zraddhAna karatA hai, vaha aAjJA sambaSTi hai| 1. "tatvArthazraddhAne samyagdarzanam / asya ga manikocyane prAptAgamapadArthastattvArthasteSu zraddhAnamanuraktatA samyagdarzana mitilakSyanirdezaH / ' [ evala pu. 1 pR. 151] / 2. "tatvArthazraddhAnaM sampagdarzanam prayavA tattvaruciH samyavatvam prathAprazama saMvegAnukampAritakyAbhivyakti lakSaNaM sampaphtvam / " (dhavala pu. 7 pR.7] / 3. prAtmAnuzAsana / Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gApA 561 samyaktvamAgaMgA/697 jo Na bijANadi taccaM so jiNavayaNe karedi sahahaNaM / jaM jiNavarehi bhaNiyaM taM savvamahaM samicchAmi // 324 // [svAmikAtikeyAnuprekSA] --jo tatvoM ko nahIM jAnatA kintu jinavacana meM zraddhAna karatA hai, jo jinadhara ne kahA hai usa sava kI maiM icchA (pasaMda) karatA hai. aisA mAnane vAlA bhI AjJA samyaktvI hai / zaGkA-tattvoM ko kyoM nahIM jAnatA ? ____samAdhAna -- jJAnAbaraNa Adi karma ke prabala udaya ke kAraNa jinendra ke dvArA kahe gaye jIvAdi vastu ko nahIM jAnatA hai|' "pradhigamo'ryAvabodhaH / "2 padArtha kA jJAna 'adhigama' hai / yadyapi darzanamohanIya karma kA upazama, kSaya yA kSayopazama kapa aMtaraMga kAraNa donoM samyaktva meM samAna hai kintu bAhya nimitta meM antara hai| bAhya upadezapUrvaka jIyAdi padArthoM ke jJAna ke nimitta se jo samyagdarzana hotA hai vaha adhigamaja samyagdarzana hai|' athavA, yaha gAthA sUtra 'tAla-pralamba' sUtra ke samAna deNAmarzaka hone se samyagdarzana ke dasa bhedoM kA sUcaka hai / ye dasa bheda vAhya nimitoM kI apekSA se haiM prAjJAmArgasamudbhavamupadezAta sUtrayojasaMkSepAt / vistArArthAbhyAM bhavamaparamAvAdigADhe ca // 11 // [zrAtmAnuzAsana] - grAjJA se utpanna, mArga se utpanna, upadeza se utpanna, sUtra se utpanna, bIja se utpanna, saMkSepa se utpanna, vistAra se utpanna, artha se utpanna samyagdarzana, ye ATha bheda bAhya nimittoM se utpanna hone kI apekSA haiN| pravagAr3ha aura paramAvagAr3ha ye do bheda jJAna kI sahacaratA ke kAraNa zraddhAna kI apekSA se haiN| zaGkA-kSAyika samyagdarzana paramAvagAr3ha hai, va upazama ba kSayopaNama avagAha samyavatva haiM ? samAdhAna - aMga aura aMgabAhya pravacana (zAstra) ke avagAhana se jo zraddhA utpanna hotI hai vaha avagAr3ha dRSTi hai aura kevalajJAna meM samasta padArthoM ke pratyakSa jhalakane se jo zraddhA hotI hai vaha paramAvagAr3ha dRSTi hai / chaparathoM ke paramAtragAr3ha samyaktva nahIM ho sktaa| kahA bhI hai "dRSTiH sAnAGgabAhyapravacanamavagAhosthitA yAvagAhA / kaMvalyA-lokitArthe rudhiriha paramAyAdigADheti sadA // 24 // " [prAtmAnuzAsana ] 1. " pumAna tara jinoditaM jIvAdivastu jJAnAbaragaNAdikarmaprabalodayAt na vijAnAti na ca greti / " [svAmikArtikeyA prekSA gA. 324 para zrI zubhacandrAcArya biracita TIkA] / 2. sa. si. 1/3 / 3. sa. si. 1/3 / Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620/go. sA. jIvakANDa gAthA 562 isa pArSa vAkya se siddha hai ki zrutakevalI yA kevalI ke atirikta anya jIvoM ke kSAyika samyaktva to ho sakatA hai kintu avagAr3ha yA paramAvagAr3ha samyaktva nahIM ho sktaa| tattvArthasUtra mokSazAstra meM "tannisargAdadhigamAdvA // 1 // 3 // " isa sUtra ke dvArA 'samyagdarzana nisarga se aura adhigama se utpanna hotA hai / ' aisA kahA gayA hai| jo bAhya upadeza ke binA hotA hai vaha naisargika samyagdarzana hai aura jo bAhya upadeza pUrvaka hotA hai, vaha adhigamaja samyagdarzana hai / isa prakAra bAhya nimittoM kI apekSA samyagdarzana ke nAnA bhaMda ho jAte haiN| dasa prakAra ke samyagdarzana meM se prAjJA, avagAr3ha aura paramAvagAr3ha samyaktva kA svarUpa kahA jA cukA hai| zeSa sAta kA svarUpa isa prakAra hai - dUsarA mArga samyagdarzana hai-isa meM ratnatraya mokSamArga ko kalyANakArI samajha kara usa para zraddhAna karatA hai / prathamAnuyoga meM variMgata tIrthakara Adi mahApuruSoM ke caritra ko suna kara zraddhAna karanA tIsarA upadeza samyagdarzana hai| caraNAnuyoga meM variNata muniyoM ke cAritra ko suna kara tattvaruci kA honA cauthA sUtra samyagdarzana hai| karaNAnuyoga se sambaddha gaNita prAdi kI pradhAnatA se durgama tattvoM kA jJAna bIjapadoM ke nimitta se prArata karake tattvArtha zraddhAna karanA pAMcoM bIja samyagdarzana hai / dravyAnuyoga meM tarka kI pradhAnatA se gita jIvAdi padArthoM ko saMkSepa meM jAnakara tattvaruci kA honA chaThA saMkSepa samyagdarzana hai| dvAdazAMga zruta ko suna kara tattva zraddhAna honA sAtavAM vistAra samyagdarzana hai| viziSTa kSayopazama se sampanna jIva ke zruta ke sune binA ho usameM prarUpita kisI arthavizeSa se tattvazraddhAna honA pAThavA~ artha samyagdarzana hai| chaha dravya sambandhI adhikAroM ke nAma chaddanvesu ya raNAma uvalakkhaNuvAya prattharaNe kAlo / prattharaNa khettaM saMkhAThAraNasarUvaM phalaM ca have // 562 // gAthArtha - chaha dravyoM ke nirUpaNa meM sAta adhikAra haiN| ve ye haiM--1. nAma, 2. upalakSaraNAnuvAda, 3. sthiti, 4. kSetra, 5. saMkhyA, 6. sthAna-svarUpa, 7. phala / / 562 / / vizeSArtha chahoM dravyoM ke nAmanirdeza va bheda kA kathana, nAma adhikAra hai| jisameM chahoM dravyoM ke lakSaNoM kA kathana hai, vaha upalakSaNAnuvAda adhikAra hai / jisameM paryAya va dravya kI apekSA sthiti kA. kathana ho vaha sthiti adhikAra hai| dravya jitane kSetra ko vyApta kara rahatA hai vaha kSetra adhikAra hai| jisameM dravyoM kI saMkhyA kA varNana ho vaha saMkhyA adhikAra hai| jisameM dravyapradezoM ke cala va acala yA calAcala kA kathana ho vaha sthAna svarUpa adhikAra hai| jisameM dravyoM ke upakAra kA kathana ho vaha phala adhikAra hai| ina sAta adhikAroM dvArA jIvAdi dravyoM kA vistArapUrvaka kathana kiyA jAegA jisase dravya sambandhI vizeSa jJAna hokara samyagdarzana nirmala ho jaaye| 1. "ya bAyopadezAdne prAdurbhavati nanna sagikam / yalparopadezapUrvaka jIvAdyadhigamanimittaM taduttaram / " [ma. si. 3] / 2. prAtmAnuzAsana zloka 12, 13, 14 kI saMskRta TIkA ke AdhAra se / Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 563-564 nAma adhikAra ( prathama adhikAra) kA kathana jIvAjIvaM dadhyaM rUvArUvitti hodi patteyaM / saMsAratthA khvA ajjIvesu ya rUvI puggaladanvAriNa dhamma AgAsaM kAlovi ya cattAri prarUviNo samyaktvamArA / 629 kammaferent zravagayA // 563 // ivaroSi / hoMti / / 564 / / gAthArtha - dravya do prakAra kA hai jIva dravya aura prajIva dravya / inameM se pratyeka rUpI aura grarUpI do-do prakAra ke haiM / saMsArasthita jIva (saMsArI jIva ) rUpI hai| karma se vimukta (siddha) jIva arUpI hai / / 263 / / ajIva dravya meM pudgala rUpI hai, dharma dravya, adharma dravya, zrAkAza dravya aura kAla dravya ye cAra rUpI haiM // 564 / / vizeSArtha mUrta aura rUpa ekArthavAcI haiM / ( rUpaM mUrtirityarthaH sa. si. 5/5 ) isI prakAra amUrta va grarUpI ekArthavAcI haiN| 'mUrtasya bhAvo mUrtatvaM rUpAdimattvam // 103 // " | zrApapaddhati ] / murta ke bhAva ko arthAt rUpa rasa gandha sparza yuktatA ko bhUrtatva kahate haiM / pramUrta kA bhAva arthAt rUpa rasagandhasparNa se rahA hai| rasa gandha va kA sadbhAva jirAkA svabhAva hai vaha mUrta hai, sparza rasa gandha va kA prabhAva jisakA svabhAva hai vaha amUrta hai| jIva yadyapi svabhAva se amUrta hai tathApi pararUpa ke praveza se ( anAdi dravya karma-bandha kI apekSA se) murta bhI hai / " avadhijJAna kA viSaya rUpI padArtha hai / * karmabandha ke kAraNa saMsArI jItra bhI pudgala bhAva arthAt rUpI bhAva ko prApta ho jAne se avadhijJAna kA pratyakSa viSaya vana jAtA hai / " jIva ke pradeza anAdikAlIna bandhana se baddha hone ke kAraNa mUrta haiM, ataH unakA mUrta zarIra ke sAtha sambandha hone meM koI virodha nahIM pAtA hai / karma aura nokarma ke anAdi sambandha se jIva mUrtapane ko prApta hotA hai / anAdi kAlIna karmabandhana se baddha rahane ke kAraNa jIva ke saMsAra avasthA meM amUrtatva kA abhAva hai| 1. "mUrtasya bhAvo mUrtatvaM rUpAdimattvam // 103 // zramUrtasya bhAvo'mRtatvaM rUpAdirahitatvam / / 104 // zrApa] 2. parasagaMdhava sadmAvasvabhAvaM mUrta | svarasagraMthavamiAvasvabhASamabhUrta / sparasavarNavatyA mUrtyA rahitatvAdamUrtA bhavanti / " [ paMcAstikAya gA. 97 TIkA ] 1 3. "amUrta svarUpeNa jIvaH pararUyA veNAnmRtapi [paMvAstikAya gA. 67 TIkA | baMdhaM paDi evaM lakkhado vaha tassa gAttaM / tamhA pramutti bhAvo'to hoi jIvassa / " [sa.ni. [27] / 4. "rUpiSvavaceH " / / 23 / / [ta. sU. zra. 1 ] / 5. "kammasaMbaMdha vasera polabhAvamubayajIvadavvANaM na paccakarSaNa paricchitti kuNai prohiyANaM / " [javadhatrala pu. 1 pR. 43 ] / 6. anAdibandhanatvato mUrtAnAM jIvAvayavAnAM mUrte zarIreNa sambandhaM prati virodhAsiddheH " [ gha. 1 pR. 262 ] / " tassa maMtrA bhuttamAtramuvagayassa jIvassa sabharIreNa saha saMbaMdhassa virarohAbhAvAdo / " [akla pu. 16 pR. 512] / 7. "kammalokammANamAdi saMbaMdhegA muttattamugayassa jIvamsa" | ghabala pu. 14 pR. 45 ] | "karmaskandhasambandhato mUrtIbhUtamAtmAna / " [ghavala 5. 1 pR. 254 ] | 8. zraNAdibaMdhAbaddhassa jIvasya saMbhAgavasthAe pramuttasAbhAvAdo | [ma. 15 pR. 32 ] | Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 630/go. sA. jIvakANDa gAthA 563-564 ajIva dravya bhI rUpI aura grarUpI ke bheda se do prakAra kA hai / zaMkara-jIva aura ajIva kise kahate haiM ? samAdhAma-jIva kA lakSaNa cetanA hai| vaha cetanA jJAnAdi ke bheda se aneka prakAra kI hai aura usase viparIta lakSaNa vAlA arthAta acetanA lalaga jimkA hai maha rAjIda hai.' ajjIvo puraNa rapebho puggaladhammo pradhamma prAyAsaM / kAlo puggalamutto ruvAviguraNo amutti sesA du // 15 // pudgala, dharma, adharma, AkAza tathA kAla ye pA~ca ajIba dravya jAnane cAhie / inameM mapa Adi guragoM kA dhAraka pudgala mUrtimAna hai aura zeSa (dharma, adharma, aAkAza, kAla) cAra dravya pramUrtika haiN| pUraNa-galana svabhAva sahita hone se pudgala kahA jAtA hai| pudgala dravya mUrta hai, kyoMki rUpa prAdi guNoM se sahita hai / pudgala ke atirikta zeSa dharma, adharma, AkAza aura kAla ye dAroM dravya amurta haiM, kyoMki inameM rUpAdi guNa nahIM haiN| prAgAsakAlajIvA dhammAdhammA ya muttiprihiigaa| muttaM puggaladadhvaM jIvo khalu cevaNo tesu // 17 // [paMcAstikAya] AkAza, kAla, zuddha jIva, dharma aura adharma ye dravya amUrta hai / pudgala dravya munaM hai| ina sava meM jIva hI cetana hai / sparza-rasa-gandha-varNa kA sadbhAva jimakA svabhAva hai vaha mUrta hai / sparza-rasa-gandhavarNa kA prabhAva jisakA svabhAva hai vaha amUrta hai| prAnAza amUrta hai, kAla amUrta hai, dharma amUrta hai, aura adharma bhI amUrta hai / jIva svarUpa se amUrta hai, kintu para rUA Aveza se bhUna bhI hai| pudgala mUrta hI hai / prAkAza acetana hai. dharma acetana hai, adharma acetana hai, pudgala acetana hai / jIva hI eka cetana pudgala rUpI hai / / 5 / ' rUpAdi ke AkAra se pariNamana hone ko mUrti kahate haiN| jinake rUpa pAyA jAtA hai ve rUpI hai arthAt mUrtimAna haiM / athavA rUpa yaha guNavizeSa kA vAcI hai vaha jinake pAyA jAtA hai ve rUpI haiM rasAdika rUpa ke avinAbhAvI haiM, isalie unakA antarbhAva rUpa meM ho jAtA puggaladacvaM muttaM muttivirahiyA havaMti sesAriNa pUrvAdha gA. 37 ||[niymsaar] pudgala dravya mUrta hai aura zeSa dravya amUrta haiN| 1."tatra cetanAlakSaNo jIvaH / sA ca jJAnAdibhedAdanekadhA midyate / sadviparyaya lakSaNo'jIvaH / " [sa. si. 1 / 4] 2. gadravyasaMgraha / 3. "pUraNagalanasvabhAvatvAtpudgala ityucyate / pudgalo mUrta: rUpAdiguragasahito yataH rUpAdiguNAbhAvAdamurtA bhavanti gudgalAccheSAzcatvAra iti / " [bRhad dravyasaMgraha gA. 15 kI TokA] 4. "sparzarasa gaMdha varNa sadbhAva svabhAva mUrta / sparzarasagaMdhavarAbhiAvasvabhAvamamUrta / tatrAmurtamAkAzaM, pramUrtaH kAlaH, pramUrtaH svarUpa jIva: pararUpAvezAnmurto'pi, amUrtI dharmaH, amRto'dharma:, mUrtaH pudgala evaika iti / acetanam prAkAzaM, pracetanaH kAla:, acetano dharmaH, acetano'dharmaH, acetanaH pudagalaH, cetanA jIva evaMka iti / " paM. kA. gA. 7 TIkA] / 5. ta. sU. a.5| 6. ma. zi. 55 / Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmA 565-567 mamyaktvamArgA/631 upalakSaNAnuvAda ubajogo varaNa caka lakkharaNamiha jIvapoggalAraNaM tu / gadiThAragoggaha-vasaraekiriyuvayAro du dhammacaU // 56 // gavidhAgomahakiriyA javANa mahArAbhava haye / dhammatiye raNahi kiriyA mukkhA puNa sAdhakA hoMti // 566 // jattassa pahaM Thattassa pAsaNaM riNavasagassa basavI thA / gadiThAragoggahakaraNe dhammatiyaM sAdhagaM hodi // 567 / / gAthArtha - jIva kA lakSaNa upayoga hai| pudgala kA lakSaNa varNacatuSka hai / dharmAdi cAra dravyoM kA lakSaNa gatihetutva, sthitihetutva, avagAhanahetutva aura bartanAhetRtva hai||56|| gatitriyA, sthitikriyA, avagAhana kriyA ye tIna kriyA jIva ba pudgaloM meM hI hotI haiN| dharmAdi meM ye kriyAeM nahIM hotI kintu ve sAdhaka hote haiM / / 566 // pathika ko mArga, tiSThane vAle (Thaharane vAle) ko prAsana aura nivAsa karane vAle ko makAna jisa prakAra sAdhaka hote haiM, usI prakAra gati, sthiti aura avagAha meM dharmAdi tIna dravya sAdhaka hote haiM // 567 // vizeSArtha-upayoga jIva kA lakSaNa hai|" zaMkA-upayoga kise kahate haiM ? samAdhAna-jo antaraMga aura bahiraMga donoM prakAra ke nimittoM se hotA hai aura catanya kA anvayI hai, caitanya ko chor3akara anyatra nahIM rahatA, vaha pariNAma upayoga hai| jo cainanya guraNa ke sAtha-sAtha anvaya rUpa se pariNamana kare, so upayoga hai| 1 zaMkA- antaraMga aura bahiraMga nimitta kauna-kauna se haiM ? samAdhAna-- jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura vIryAntarAya karma kA kSayopaNama antaraMga nimitta hai| cakSu Adi indriyoM aura pradIpa Adi bAhya nimitta haiM / zaMkA- lakSaNa kise kahate haiM ? samAdhAna-paraspara sammilita vastuoM meM se jisake dvArA kisI vastu kA pRthakkaraNa ho vaha usakA lakSaNa hotA hai| jaise sonA aura cAMdI ko milI huI DalI meM pIlA raMga, bhArIpana aAdi una sone cAMdI kA bhedaka hotA hai, usI prakAra zarIra aura prAtmA meM bandha kI dRSTi se paraspara ekatva hone para bhI jJAnAdi upayoga usake bhedaka lakSaNa hote haiN| 1. " upayogo lakSaNam / / 2 / 8 / / " [ta. sU.] 2. "ubhayanimitavazAdutpadyapAnacaMtanyAnuvidhAyI parigAma: upayogaH / " [sarvArthamiddhi / 3. "caitanya manubidadhAtyanvayarUpeNa parigAmati / " [paMcAstikAya gAthA 40 tAtparyavRtti TokA Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632/go. sA. jIvakANDa gAthA 563-594 zaMkA-upayoga asthira hai ataH vaha AtmA kA lakSaNa nahIM ho sktaa| asthira padArtha ko lakSaNa banAne para vahI dazA hogI, jaise kisI ne devadatta ke ghara kI pahacAna batalAI ki "jisa para kopA baiThA hai vaha devadatta kA ghara hai / " jaba kopA ur3a jAtA hai to devadatta ke ghara kI pahacAna samApta ho jAtI hai| samAdhAna--- nahIM, kyoMki eka upayoga-kSaNa ke naSTa ho jAne para bhI dUsarA usakA sthAna le letA hai, kabhI bhI upayoga kI dhArA TUTatI nahIM hai| paryAyaSTi se amuka padArtha viSayaka upayoga kA nAza hone para bhI dravyapITa se upayoga sAmAnya nAhI rahatA hai| yadi upayoga kA sarvathA vinAza mAnA jAya to uttara kAla meM smaraNa pratyabhijJAna Adi nahIM ho sakeMge, kyoMki svayaM anubhUta padArtha kA smaraNa svayaM ko hI hotA hai anya ke dvArA anubhUta kA anya ko nhiiN| smaraNa ke prabhAva meM samasna lokavyavahAra kA lopa hI ho jaaegaa|' varNa catuSka arthAt sparza, rasa, gandha aura varNA ye cAroM pudgala ke lakSaNa haiM / zaMkA- sparza, rasa, gandha kA nAmollekha gAthA meM kyoM nahIM kiyA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki sparza-rasa-gandha, varNa ke avinAbhAvI haiM, isalie varNa meM unakA antarbhAva ho jAtA hai| athavA 'caU' zabda ke dvArA unakA grahaNa ho jAtA hai| jo sparza kiyA jAtA hai, use yA sparzanamAtra ko sparza kahate haiN| komala, kaThora, bhArI, halkA, ThaNDA, garama, snigdha aura rUkSa ke bheda se sparza ATha prakAra kA hai| jo svAda rUpa hotA hai yA svAda mAtra ko rasa kahate haiN| totA, khaTTA, kaDuA, mIThA aura kasailA ke bheda se rasa pAMca prakAra kA hai| jo sUghA jAtA hai yA sUcanemAtra ko gandha kahate haiN| sugandha aura durgandha ke bheda se baha do prakAra ' kA hai| jisakA koI varNa hai yA varNamAtra ko varNa kahate haiN| kAlA, nIlA, pIlA, sapheda aura lAla ke bheda se vaha pA~ca prakAra kA hai| ye sparza Adi ke mUla bheda haiN| vaise pratyeka ke saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta bheda hote haiN| isa prakAra ye sparza, rasa, gandha aura varNa jinameM pAye jAte haiM, ve pudgala haiN| inakA pudgala dravya ke sAtha sadA sambandha hai / / jaM iMdiehi gijha ruuvN-rs-gndh-phaas-prinnaam| taM triya puggala-damba aNaMta-guNa jIvarAsIdo // 207 / / [svAmikArtikeyAnuprekSA] --jo rUpa rasa gandha aura sparza pariNAma vAlA hone ke kAraNa indriyoM ke dvArA grahaNa karane yogya hotA hai, vaha saba pudgala draSya hai| unakI saMkhyA jIbarAzi se anantagaNI hai kyoMki pratyeka jIvapradeza para ananta pudgala vargaNA sthita haiN| 1. rAjavArtika 2/8/21-22-23 / 2. "sparzarasagandha bAvantaH pudgalAH // 23 // " [ta. mU. pra. 5] / 3. ramAdyAmiti cetana, tadavinAbhAvAttadantarbhAvaH "[sa. si 5/5]4. sa si.5/23 / 5. "pUdagapadavyam indriyagrAhya dhyAsaganyampapariNAmatvAt pRdgalaparyAyatvAt / " [svAmivA tikeyAnuprekSA gA. 207 kI TIkA] / Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 565-567 varasagaMdhaphAsA vijjaMte puggalassa suhumAyo / puDhabIpariyaMsassa ya sado so polo citto // 403 samyaktvamArgaNA / 633 [ pravacanasAra jJeyatasyAdhikAra ] - sUkSma paramANu se lekara mahAsvandha pRthivI paryanta pudgala ke rUpa, rasa, gandha aura sparza ye cAra prakAra ke guNa vidyamAna rahate haiM / inake sivAya akSara anakSara Adi ke bheda se vividha prakAra kA jo zabda hai, vaha bhI pudgala hai arthAt pudgala kI paryAt hai / gamana karate hue jIva aura pudgala kI gati meM niSkriya dharma dravya sahakArI kAraNa hotA hai, jaise gamana karate hue pathika ko mArga sahakArI kAraNa hotA hai arthAt jIva aura pudgaloM kI gati meM sahakArI honA yaha dharma dravya kA upakAra hai / gar3a pariyANa dhammo puggala jIvAraNa gamaNasahayArI / toyaM jaha macchANaM zracchaMtANeva so peI // 17 // [[bRhad bravyasaMgraha ] ----kriyArahita, zramUrta, preraNArahita dharma dravya gamana karate hue jIva tathA pudgaloM ko gamana meM sahakArI hotA hai / jaise- matsya Adi ke gamana meM jala sahAyaka kAraNa hotA hai / " gavi kiriyAttANaM kAraNabhUvaM sayamakajjaM ||uttraardh 84 // [ paMcAstikAya ] yadyapi dharma gamana karate hue jIva aura pudgaloM kI tarapha udAsona hai tathApi unakI gati ke lie sahakArI kAraNa hai / * "dhammaree gamaraNahetutta / " [ pravacanasAra gA. 41 jeyatattvAdhikAra ] -jIva aura pudgaloM ke gamana meM hetu (sahAyaka kAraNa ) honA dharma dravya kA guNa haiN| * zaMkA- dharmaM dravya ko niSkriya arthAt kriyArahita kahA gayA hai| yahA~ kriyA se kyA abhiprAya hai ? samAdhAna - aMtaraMga aura bahiraMga nimitta se dravya kA eka kSetra se dUsare kSetra meM prApta honA kiyA hai|" athavA pradezAntara prApti kA hetu aisI jo parispanda rUpa paryAya vaha kriyA hai / " jo isa prakAra kI kriyA se rahita hai vaha niSkriya hai / zaMkA- yadi dharmAdika dravya niSkriya hai to unakA utpAda nahIM bntaa| ataH saba dravya utpAda prAdi tIna rUpa hote haiM, isa siddhAnta kA vyAghAta ho jAtA hai| 1. bRhadravyasaMgraha gA. 14 kI TIkA / 2. "tharmopi svabhAvenaiva gatipariNata jIvapud galAnAmudAsInopi gatisahakArikAraNaM mavati / " [pacAstikAya gA. 84 tAtparyavRtti ] / 3. "gamA zimittaM ghammam / " [niyamasAra gA. 30] / 4. " ubhayanimittavazAdudyamAnaH paryAyo dravyasya dezAntaraprAptihetuH kriyA / [sa.si. 5 / 7 / 5. "pradezAntaraprAptihetuH parispaMdanarUpaparyAya: kriyA / " [ paMcAstikAya gA. 6 samayavyAkhyA] / Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 go. sA. jIvakANDa gAcA 565-567 samAdhAna nahIM, kyoMki inameM utpAda Adi tInoM anya prakAra se bana jAte haiM / yathA-ye dharmAdi dravya kama se prazna prAdi kI gati, sthiti aura avagAhama meM kAraNa haiN| cUki ina gati mAdika meM kSaNakSaraNa meM antara par3atA hai isalie inake kAraNa bhI bhinna-bhinna hone cAhie. isa prakAra ina dharmAdi tIna (dharma, adharma, prAkAza) dravyoM meM para-pratyaya kI apekSA utpAda, vyaya aura dhrauvya bana jAte haiN| zaMkA--dharmAdika dravya niSkriya haiM to ye jIva aura pudgala kI gati Adiva ke kAraNa nahIM ho sakate, kyoMki jalAdika kriyAvAna hokara hI machalI Adi kI gati grAdi meM nimitta dekhe jAte haiM, anyathA nahIM? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki cakSa indriya ke samAna ye balAdhAna nimittamAtra haiN| jaise cakSa indriya pa ke grahaNa karane meM nimitta mAtra hai, isalie jisakA mana vyAkSiAta hai usake cakSa indriya ke rahate hue bhI epa kA grahaNa nahIM hotaa| usI prakAra prakRta meM samajha lenA cAhie / isa prakAra dharma, adharma aura AkAza dravya ko niSkriya mAna lene para jIva va pudgala kI kriyA meM ye sahakArI kAraNa hote haiN|' jisa prakAra dharma drabya jIva pudagaloM kI gati meM sahakArI kAraNa hai usI prakAra jIva aura pudgaloM kI sthiti meM adharma dravya sahakArI kAraNa hai| jaise-pAsana sthiti meM sahakArI kAraNa ThANajudANa adhammo puggalajodhAraNa tthaannshyaarii| chAyA jaha pahiyANaM gacchaMtA va so dharaI / / 18 / / [vRhadravyasaMgraha] -loka vyavahAra meM jaise chAyA athavA pRthivI Thaharate hue yAtriyoM Adi ko Thaharane meM sahakArI hotI hai usI taraha svayaM Thaharate hue jIva-pudgaloM ko Thaharane meM adharma dravya sahakArI kAraNa hotA hai kintu gamana karate hue jIya-pudgaloM ko adharma dravya nahIM ThaharAtA / jaha hadi dhammadavvaM taha taM jANeha davvamadhamakkhaM / ThidikiriyA juttANaM kAraNabhUdaM tu puDhavIva // 56 // [paMcAstikAya] -jaisA dharma dravya hai, vaisA hI adharma dravya hai, jo pRthivI ke samAna, sthiti priyA karate hue jIva-pudgaloM ko nimitta kAraNa hotA hai| jaise pRthivI svayaM pahale se ThaharI huI dUsaroM ko na ThaharAtI huI ghor3e prAdikoM ke Thaharane meM vAharI sahakArI kAraNa hai, vaise svayaM pahale se ThaharA huA adharma dravya jIva-pudgaloM vo na ThaharAtA huA unave Thaharane meM sahakArI kAraNa hotA hai| gati aura sthiti meM nimitta honA yaha krama se dharma aura adharma dravya kA upakAra hai| 3 zaGkA-upakAra kyA hai ? --. 3. "gatimthityupagrahI tharmAdharmayopa 1, marvArthasiddhi 5/7 / 2. paMcAstikAca gA. 86 kI ttiikaa| kAraH / / 5:17 / " [ta. bhU.] / Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 565-567 sampatvamAgaMgA, 635 samAdhAna -- gati upagraha aura sthiti upagraha (gati meM nimitta honA aura sthiti meM nimitta honA) yahI upakAra hai| zaMkA--dharma aura adharma dravya kA jo upakAra use AkAza kA mAna lenA yukta hai, kyoMki aAkAza sarvagata hai ? samAdhAna--yaha kahanA yukta nahIM hai, kyoMki grAkAza kA anya upakAra hai / saba dravyoM ko avagAhana denA AkAza kA prayojana hai / ' jisa prakAra prAkAza avagAha hetu hai usI prakAra yadi gatisthiti hetu bhI ho to sarvotkRSTa svAbhAvika urdhva gati se pariNata siddha bhagavAna, bahiraMga-aMtaraMga sAdhana rUpa sAmagrI hone para bhI, kyoM lokAkAza ke anta meM sthira hoN| cUki siddha bhagavAna gamana karake loka ke Upara sthira hote haiM ataH gati-sthiti-hetutva AkAza meM nahIM hai, aisA nizcaya hai / loka aura aloka kA vibhAga karane bAle dharma tathA adharma dravya hI gati tathA sthiti ke hetu haiN| prAkAza gati-sthiti kA hetu nahIM hai, kyoMki loka aura aloka kI sImA kI vyavasthA isI prakAra bana sakatI hai| yadi AkAza ko hI gati-sthiti kA nimitta mAnA jAve, to AkAza kA sadbhAva sarvatra hone ke kAraNa jIva-pudgaloM kI gati-sthiti kI koI sImA na rahane se pratikSaNa praloka kI hAni hogI tathA pUrva-pUrva vyavasthita loka kA anta uttarottara vRddhi hone se TuTa jAegA, isalie AkAza gati-sthiti hetu nahIM hai| dharma aura adharma hI gati sthiti ke kAraNa haiM, prAkAza nhiiN|' mAgAsa pravagAsaM gamaNadidi kAraNehi dedi jadi / uDda gavippadhAraNA siddhA ciTThati kiSa taratha // 2 // mamA uyaridvAraNaM siddhAraNaM jibarehiM paNNasaM / tamhA gamagaDhANaM prAyAse jANa gasthitti / / 63 // jadi havadi gamaNahetU prAgAsaM ThANakAraNaM tesi / pasajadi prAlogahAraNI logasta ya aMta paribuDDhI // 14 // tamA dhammAdhammA gamaNadidi kAraNAriNa raNAgAsaM / idi jievarehiM bhariNadaM logasahAvaM suNatANaM / / 65 // ' ina gAthAnoM kA bhAva Upara kahA jA cukA hai / pravagAsavANajoga jIvAdINaM viyAe praayaasN| jeNhaM logAgAsaM allogAgAsamidi vihaM // 16 // -jo jIva prAdi dravyoM ko avakAza dene vAlA hai vaha aAkAza dravya hai / lokrAkAza aura alokAkAza Dana bhedoM se AkAza do prakAra kA hai| savvesi jIvANaM selAraNaM taha ya puggalANaM ca / jaM dedi vivaramakhilaM taM loe havadi prAyAsaM // 10 // 1. sarvArtha siddhi 5/17 / 2. paMcAstikAya gA.62-65 taka ko zrI amRnacandAcArya kRta TIkA / 3. paMcAstikAya ! 4. vRhad drtrysNgrh| 5. paMcAstikAya / Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636/mo. sA. jIvakANDa gAthA 565-567 -loka meM jIvoM ko aura pudgaloM ko aura zeSa dharma adharma aura kAla dravyoM ko jo sampUrNa avakAza detA hai vaha AkAza hai| "prAkAzasyAvagAhaH // 18 // "' avakAza denA prakAza kA upakAra hai| zaGkA avagAhana svabhAva bAle jIva aura pudgala kriyAvAn haiM, isalie inako avakAzA denA yukta hai, parantu dharmAdika dravya niSkriya aura sadA sambandha vAle haiM isalie unakA avagAha kase bana sakatA hai ? samAdhAna----nahIM, kyoMki upacAra se isakI siddhi hotI hai| jaise gamana nahIM karane para bhI prAkAza sarvagata kahA jAtA hai, kyoMki vaha sarvatra pAyA jAtA hai| isI prakAra yadyapi dharma aura adharma dravya meM avagAha rUpa kriyA nahIM pAyo jAtI to bhI lokAkAza meM ve sarvatra vyApta haiM ata: ve abagAhI haiM aisA upacAra kara liyA jAtA hai / zaGkA--yadi avakANa denA AkAga kA svabhAva hai to vajrAdika se lor3hA grAdika kA paura bhItAdika se gAya prAdika kA vyAghAta nahIM prApta hotA hai, kintu vyAghAta to dekhA jAtA hai isase jJAta hotA hai ki avakAza denA aAkAza kA svabhAva nahIM ThaharatA? samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki baca aura lor3hA Adika sthUla padArtha haiMisalie unakA mApasa meM vyAghAta hotA hai, ataH aAkAza kA avakAza dene rUpa sAmarthya nahIM naSTa hotA / vajAdika sthUla padArtha haiM, isalie ve paraspara avakAza nahIM dete, yaha AkAza kA doSa nahIM hai / jo pudgala sUkSma hote haiM ve paraspara abakAza dete haiN| zaGkara--- yadi aisA hai to avakAza denA AkAza kA asAdhAraNa lakSaNa nahIM rahatA, kyoMki dUsare padArthoM meM bhI isakA sadbhAva pAyA jAtA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki AkAza dravya saba padArthoM ko avakAza dene meM sAdhAraNa kAraNa hai, yahI isakA asAdhAraNa lakSaNa hai, isalie koI doSa nahIM hai / zaGkA--alokAkAza meM avakAzadAna rUpa svabhAva nahIM pAyA jAtA, isase jJAta hotA hai ki yaha AkAza kA svabhAva nahIM hai ? samAdhAna- nahIM, koI bhI dravya apane svabhAva kA tyAga nahIM karatA hai| zA-yaha loka to asaMkhyAtapradezI hai| parantu isa loka meM anantAnanta jIva haiM unase bhI anantaguraNe pudgala haiM / lokAkAza ke pradezoM ke pramANa bhinna-bhinna kAlANu haiM tathA eka dharma aura eka adharma dravya hai, ye laya kima taraha isa loka meM avakAza pAte haiM ? 1. lattvArthamUtra adhyAya 5 / 2. sarvArtha siddhi 5/18 / Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 568 samyaktvamArgaraNA/637 samAdhAna - jaise eka koTharI meM aneka dIpakoM kA prakAza va eka gUDha nAgarasa ke guTake meM vaha tasA suvarNa va U~TanI ke dUdha ke bhare eka ghaTa meM madhu kA bharA ghaTa, va eka tahakhAne meM jayajayakAra zabda va ghaMTA Adi vA zabda vizeSa avagAhanA guraNa ke kAraNa avakAza pAte haiM, vaise hI asaMkhyAtapradezI loka meM anantAnanta jIvAdi bhI avakAza rA sakate haiN|' avagahaNaM pAyAsaM jIvAdIsavvadavyANaM ||30||[niymsaar] --jo jIvAdi samasta dravyoM ke avagAhana kA nimitta hai vaha pAnAza dravya hai| sayalANaM davyANaM jaM dAda sakkade hi pravagAsaM / taM AyAsaM duvihaM loyAloyANa bhaeNa // 213 // [svAmikAtikeyAnuprekSA] -jo samasta dravyoM ko avakAza dene meM samartha hai vaha AkAza dravya hai, jo loka va praloka ke bheda se do prakAra kA hai| kAladravya ke svarUpa kA vizeSa kathana svayaM granthakAra prAge gAthA 56. meM kara rahe haiM, ata: yahAM para nahIM kiyA gayA / kAla dUvya yattaNahedU kAlo vattaNa guNamaviya dabariNacayesu / kAlAdhAreNeva ya vaTTati hu savyadadhyANi // 568 / / gAthArtha - jisakA vartanA hetu hai, yaha kAla hai| dravyoM meM parivartanaguNa hote hue bhI kAla ke AdhAra se sarva dravya vartate haiM arthAt apanI-apanI paryAyoM ke dvArA pariNamana karate haiM / / 568 / / vizeSArtha-parizamana karanA pratyeka dravya kA svabhAva hai| usa pariNamana meM bAhya nimitta kAraNa kAla dravya hai| ___ jovAdIdavANaM parivaTTaNakAraNa hava kAlo ||puurvaardh gAthA 33 // -~-jIvAdika dravyoM meM jo pranisamaya vartanA rUpa pariNamana hotA hai usakA nimitta kAraNa kAla dravya hai| chahoM dravyoM ke vartana meM jo kAraNa hai vaha pravartana lakSaNa vAlA mukhya kAla hai| savANaM dadhvArA pariNAma jo karevi so kAlI ||puurvaardh gAthA 216 // -jIva, pudgala Adi saba dravyoM meM pariNamama arthAt paryAya hotI hai| paryAya utpAda vyaya dhauvya rUma hotI hai| ina paryAyoM ko jo karatA hai athavA utAnna karatA hai vaha nizcaya kAla arthAt kAla dravya hai|' ihA~ dravyoM ke vartanA kA kAraNa pravartana lakSaNa bAlA mUkhya kAla hai| jo vartanA lakSaNa - . --- 1. pacAsti kAya gA, 60 tAtparyavRttiH TIkA / 2. niyanamAra / 3. svAmikArtikeyAnuprekSA / 4. "paryAyaM karedi kArayati umpAdayatItyarthaH sa ca nishnykaal:|" [svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 216 kI zrI zubhacandrAcArya kula ttiikaa)| 5. "SaDdrayANAM vartanAkAraNaM vatayitA prvrtnlkssnn-muulykaal|" [svAmikAtikeyAnRprekSA gA. 216 TIkA] / Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 / go. sA. jIva kANDa vAlA hai vaha paramArtha ( mukhya, nizcaya) kAla hai / " Nijanta 'varta' dhAtu se karma yA bhAtra meM 'yuddha' pratyaya karane para strIliMga meM vartanA zabda banatA hai; jisakI vyutpatti 'vartyate' yA 'vartanamAtram' hotI hai / yadyapi dharmAdika dravya apanI navIna paryAya utpanna karane meM svayaM pravRtta hote haiM to bhI vaha paryAya bAhya sahakArI kAraNa ke binA nahIM ho sakatI hai, isalie paryAya ko pravatanivAlA kAla hai, aisA mAna kara vartanA kAla kA upakAra hai| zaGkA - Nijartha kyA hai ? samAdhAna - - dravya kI paryAya badalatI hai aura use badalAne vAlA kAla hai / pratyaya kA artha hai | zaGkA -- yadi aisA hai to kAla kriyAvAn dravya prApta hotA hai, jaise zipya par3hatA hai aura upAdhyAya par3hAtA hai; yahA~ upAdhyAya kriyAvAn dravya hai ? gAthA 566 yaha yahA~ i samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai| kyoMki nimittamAtra meM bhI hetukarttA rUpa vyapadeza dekhA jAtA hai| jaise zIta Rtu meM kaNDe kI agni par3hAtI hai, yahA~ kaNDe kI agni nimitta mAtra hai, usI prakAra kAla bhI hetukartA hai| zaMkA- vaha kAla hai yaha kaise jAga jAtA hai ? samAdhAna - samayAdika kriyAvizeSoM kI aura samayAdika ke dvArA hone vAle pAka Adika ke samaya, pAka ityAdika rUpa se apanI-apanI raur3hika saMjJA ke rahate hue bhI usameM jo samaya-kAla zradapAkakAla ityAdi rUpa se kAlasaMjJA kA adhyAropa hotA hai, vaha usa saMjJA ke nimittabhUta mukhya kAla ke astitva kA jJAna karAtA hai, kyoMki gauNa vyavahAra mukhya kI apekSA rakhatA hai| dharmAdi mUrtayoM meM kAla dravya kA upakAra kisa prakAra hai ? dhamAdhammAdI pragurulahUgaM tu chahiM vi vaDDhIhi / hAsIhi vi vaDhato hAyaMto vaTTabe jalA / / 566 / / gAthArtha dharma-adharma Adi (zuddha) dravyoM meM agurulaghu guNa meM chaha vRddhi va chaha hAni ke dvArA vRddhi va hAni rUpa vartana hotA hai / / 566 / / 1. paramaTTI" [vRhad anya saMgraha gA. 21 TIkA ] keyAnuakSara gA. 216 kI TIkA meM uddhRta / vizeSArtha - dharmadravya, adharmadravya, AkAzadravya, kAladravya aura siddhajIva inameM svAbhAvika gurulaghu guNa hotA hai / zaMkA- dharma, dharma, zrAkAza aura kAla meM agurulaghutva kisa prakAra hai ? 2. sarvArthasiddhi 5 / 22 3. svAmikAli Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 570 571 sabhyaktvamAgaMraNA / 636 samAdhAna - anAdi pAriNAmika agurulaghu guNa ke yoga se / zaMkA - mukta (siddha) jIvoM ke anurulaghutva kisa prakAra hai ? samAdhAna- anAdi karma- nokarma ke sambandha ke kAraNa jo karmodaya kRta gurulaghu hotA thA, usase mukta jIva pratyanta nivRtta ( rahita ) ho jAne se unake svAbhAvika gurulaghu guraNa kA zrAvirbhAva ho jAtA hai|' dharma Adi dravyoM meM agurulaghuguNa ke avibhAga praticchedoM meM chaha vRddhiyoM dvArA vRddhi aura yaha hAniyoM dvArA hAni rUpa pariNamana hotA hai / usa pariNamana meM bhI mukhyakAla arthAt kAla dravya kAraNa hotA hai / " dharma, adharma, AkAza meM agurulaghuguNa kI hAni va vRddhi se pariNAma hotA hai / " kAla dravya vartana kA kAraNa kisa prakAra hotA hai rAya pariNamadi sayaM so gaya pariNAmei praNamahi / viviparigAmiyANaM havadi hu kAlo saghaM hedu || 570 // * gAthArtha - kAla dravya svayaM anya rUpa pariNamana nahIM karatA aura na anya dravya ko anya rUpa parimAtA hai | vividha pariNamana karane vAle dravyoM ke pariNAmana meM hetu (kAraNa) hotA hai / / 570 / / vizeSArtha saMkramavidhAna se kAla dravya apane guNoM ke dvArA anya dravya rUpa pariNamana nahIM karatA aura na anya dravyoM ko yA unake guNoM ko apane rUpa pariNAmAtA hai / kAla dravya hetukartA hote hue bhI anya dravya yA anya guNa rUpa nahIM pariNamatA / pariNamana karate hue nAnA prakAra ke dravyoM ke pariNamana meM svayaM udAsIna nimitta kAraNa hotA hai| jaise kAla dravya udAsIna kAraNa hai vaise hI dharmAdi dravya bhI udAsIna nimitta haiM / sarva dravya apane-apane pariNAmana (pariNamana guNa) se yukta hone para bhI kAlAdi ( dravya kSetra kAla bhAva ) sahakArI dravyoM ke milane para hI apanI-apanI paryAyoM ko utpanna karate haiN| I - kAlaM grassiya dadhvaM sagasagapajjAyaparijJavaM hodi / pajjAyAvadvANaM suddhAye hodi khagameta // 571 // gAthArtha - kAla ke Azraya se hI dravya apanI-apanI paryAyoM se parirAta hotA hai / paryAya kI sthiti zuddhana kI apekSA kSaNa mAtra hotI hai / / 571 / / vizeSArtha paryAya se prayojana artha paryAya se hai, kyoMki paryAya eka samaya mAtra rahatI 1. "nAdikarma-no karma-satranyAnAM karmodayakRtamagurulaghutvam tadasyaMta vinivRttau tu svAbhAvikamAvirbhavati / " 1 rA. vA. 6 / 11 / 12 / 2. svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 216 kI TIkA | 3. dharmAdhikAzAnAmagurulaghu guNavRddhihAnikRtaH / " [sa.si. 5 / 22 ] / 4. dhavala pu. 4 pR. 315, pu. 1176 svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 217 kI TIkA / 5. svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 217 kI TIkara | Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 / go. sA. jIvakANDa 3 / isa prakAra haiN|" aura kSaNa se prayojana samaya se hai| zuddha naya se abhiprAya sUkSma RjusUtra naya se RjusUtra taya kI apekSA apanI sthiti samaya sAtha hotI hai| isakI utpatti kAladravya ke Azraya se hotI hai / - gAthA 570 571 sattA rUpa svabhAva vAle jIva ke tathaiva pudgaloM ke aura ca zabda se dharmaM dravya adharma dravya aura AkAza dravya ke parivartana meM jo nimitta kAraNa ho, vaha niyama se kAla dravya hai / zaMkA- kAladravya ke pariNamana meM kauna sahakArI kAraNa hai ? samAdhAna- kAla dravya apane pariNamana meM svayaM sahakArI kAraNa hai| jisa prakAra grAkAza dravya zeSa satra dravyoM kA AdhAra hai aura apanA AdhAra bhI zrApa hai, isI prakAra kAla dravya bhI anya saba dravyoM ke pariNamana meM sahakArI kAraNa hai aura apane pariNamana meM bhI sahakArI kAraNa hai| * athavA jaise dIpaka ghaTa paTa Adi anya padArthoM kA prakAzaka hone para bhI svayaM apane ApakA prakAzaka hotA hai, use prakAzita karane ke lie anya dIpaka yAdi kI AvazyakatA nahIM huA karatI, isI prakAra se kAla dravya bhI anya jIva pudgala Adi dravyoM ke parivartana kA nimitta kAraNa hote hue bhI apane ApakA parivartana svayaM hI karatA hai, usake lie kisI anya dravya kI prAvazkatA nahIM par3ato [ghavala pu. 4 pR. 320 - 321 ] / sambhAvasabhAvANaM jIvANaM taha ya pogAlANaM ca / pariyaTTasaMbhUyo kAlo piyamesa paNNatto ||23|| [ paMcAstikAya ] zaMkA- jaise kAla dravya apanA upAdAna kAraNa hai aura apane pariNamana kA sahakArI kAraNa hai, vaise hI jIva yAdi saba dravya bhI apane upAdAna kAraNa aura apane-apane pariNamana ke sahakArI kAraNa kyoM nahIM haiM ? unake parigamana meM kAla kyA prayojana ? zaMkA sakatA hai ? samAdhAna - aisA nahIM hai, yadi apane se bhinna bahiraMga sahakArI kAraNa kI AvazyakatA na ho to saba dravyoM ke sAdhAraNa gati, sthiti, zravagAhana ke lie sahakArI kAraNabhUta dharma adharma va AkAza dravya kI bhI koI AvazyakatA nahIM rahegI / kAla kA kArya ghar3I, dina yAdi pratyakSa dikhAI dete haiM, kintu dharma dravya zrAdi kA kArya to kevala zrAgama se hI jAnA jAtA hai| yadi kAla dravya kA prabhAva mAnA jAegA to dharma dravya, adharma dravya va AkAza dravya ke prabhAva kA prasaMga bhI usI prakAra bAjAegA aura taba jIva tathA pudgala ye do hI dravya raha jAyeMge, jo zrAgamaviruddha hai / lokAkAza meM kAla dravya kA prabhAva hone se alokAkANa meM pariNamana kaise ho 1. kasamavati paryAyAbhayaMte / " [ paMcAstikAya gA. 16 tAtparyavRti TIkA ] / 2. vAmetaM taM ca smshroti|" | go. jI. gA. 573] / 3. "taca vartamAna samayamAtraM tadviSayapayamamA grAhyamRjumUtra" [sa.si. 133 / / 4. "kAladravyaM pareSAM dravyANAM pariNatiSayatvena mahakArIkAra svasthASi / " | svAmi kArtikeyAnuprekSA yA. 210 TIkA ] / 5. 6. bRhadravyasaMgraha gAthA 22 ko TIkA / Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 5.52-573 samyaktvamAgaMgA/641 samAdhAna - jaise cAka ke eka bhAga meM DaMDe kI preraNA se sarva cAka dhUmane lagatA hai, vaise hI prAkAza akhaNDa dravya hone se AkAza ke eka bhAga lokAkAza meM sthita kAla dravya ke kAraNa samasta prAkAza meM pariNamana hone se koI vAdhA nahIM AtI hai|' vyavahAra kAla yavahAro ya viyappo bhedo taha pajjanotti eyaho / vavahArapravadvAragaTidI hu vavahArakAlo du // 572 // pravarA pajjAyaThidI kharaNamettaM hodi taM ca samaprotti / doNhamaNUNamadikkamakAlapamANaM have so du / / 573 / / gAthArtha-vyavahAra, vikalpa, bheda, paryAya, ye ekArthavAcI zabda haiM / vyavahAra kA avasthAna yA sthiti vaha vyavahAra kAla hai / / 5.72 // jaghanya paryAya sthiti kSamA mAtra hotI hai, vahI samaya hai| do paramANuoM ke atikramakAla pramANa samaya hai / / 5733 // vizeSArtha-jo vyavahAra ke yogya ho vaha vyavahAra hai| vyavahAra, vikalpa, bheda aura paryAya ina zAbdoM kA eka hI artha hai| bheda se kathana karanA yA paryAya kI apekSA kathana karanA yaha saba vyavahAra naya kA viSaya hai / vyavahAra arthAt paryAya kA jo avasthAna arthAt sthiti vaha vyavahAra kAla hai, kyoMki jo sthiti hai vaha kAla saMjJaka hai| jaise nAr3I kI jo sthiti hai vaha ucchvAsa nAmaka vyavahAra kAla hai / dravyoM kI jaghanya paryAya-sthiti kSaNa mAtra hotI hai aura jaghanya sthitima kSaNa mAtra ko hI samaya kahate haiM / gamanaparigata do paramAraNoM kA paraspara-atikrama kAla pramANa hI samaya rUpa vayavahAra kAla hotA hai| eka paramANa kA dUsare paramANu ko vyatikrama karane meM jitanA kAla lagatA hai, usa kAla ko samaya kahate haiM / 6 / / tattrAyogya vega se eka paramANu ke Upara kI ora aura dUsare paramANu ke nIce kI ora jAne vAle ina do paramANunoM ke zarIra dvArA sparzana hone meM lagane vAlA kAla samaya kahalAtA hai|" gabhaeyapasattho paramANu-maMdagaipavaTTa to| vIyamarAMtarakhetaMjAvadiyaM jAdi taM smykaalo|| [svA. kA. pra. mA. 220 TIkA] - aAkAza ke eka pradeza para sthita eka paramANu yogya manda gati ke dvArA gamana karake dUsare anantara pradeza para jitane kAla meM prApta ho, utane kAla ko eka samaya kahate haiM / 1. vRhadbhyasaMgraha gA. 22 kI TIkA / 2. mvA. kA. pra. gA. 220 kI ttokaa| 3. "vyavahunu yogyo vyavahAra: vikalpa: bheda: paryAya ityekArthaH / / " [svA. kA. na. gA. 220 TIkA] / 4. "sthitiH kAsnasaMjJakA" hida dravya saMgraha gA. 21 ttiikaa]| 5. svA. kA. pra. gA. 220 ttiikaa| 6. "maNoraNvaMtara vyatikramakAla: samayaH / " [dhavala pu. 4 pR. 318] / 7. "dogaM paramANUNaM sappAsoggavegeza uDamadho na galchatANaM sarIrehi magosAphosaNakAlo samagro gAma / " [dhavala pu. 13 pR. 268] / Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 / go. sA. jIvakANDa gAthA 574- 577 zaGkA - grAkAza to akhaNDa dravya hai usameM pradeza kA kathana ucita nahIM hai ? samAdhAna- yadyapi AkAza akhaNDa dravya hai tathApi dharmadravya tathA adharmadravya ke kAraNa lokAkAza, alokAkAza aise do khaNDa zranAdi kAla se haiM / lokAkAza ke bhI manuSya loka, tiryagloka, naraka loka, svargaM loka Adi khaNDa pAye jAte haiN| jitane zrAkAza eka pudgala paramANu prAjAya vaha pradeza hai / ' zaMkA- jitane kAla meM AkAza ke eka pradeza se dUsare pradeza meM paramANu gamana karatA hai unane kAla kA nAma saMyama hai to paramANu ke caudaha rAjU gamana karane para jitane caudaha rAjU AkAza ke pradeza haiM utane samaya lagane cAhie, eka samaya meM caudaha rAjU gamana kaise sambhava hai ? samAdhAna - paramANu eka samaya meM eka AkAzapradeza se dUsare sAthavAle pradeza para gamana karatA hai / usako yathAyogya manda gati se gamana karane meM eka samaya lagatA hai / yadi paramANu zIghra (tIvra) gati se gamana kare to eka samaya meM caudaha rAjU gamana kara sakatA hai| isameM dRSTAnta yaha hai ki jaise devadatta nAmaka puruSa dhImI cAla se sau yojana sau dina meM jAtA hai, vahI devadatta vidyA ke prabhAva se zIghra gati ke dvArA sau yojana eka dina meM bhI jAtA hai / manda gati va zodha gati kI apekSA eka samaya meM eka pradeza va caudaha rAja gamana meM koI bAdhA nahIM aatii| zrAvali saMkhasamayA saMkhejjAvalisamUhamussAso / sattumAsA thobo sattatthoyA lavo bhariyo / / 574 | 3 attIsaddhalavA nAlI benAliyA muhuttaM tu / egasamayeNa hoNaM bhiNNamuhataM tado sesaM / / 575 // * farst pakkho mAso uDu prayaNaM ghassamevamAdI hu 1 saMkhejjAsaMkhejjArAMtAo hodi yavahAro / / 576 / / * yavahAro puNa kAlI mANusakhettamhi jANidadho du / joisiyANaM cAre yavahAro khalu samAlotti / / 577 // * gAthArtha - prasaMkhyAta samaya kI eka AvalI hotI hai / saMkhyAta grAvalI kA eka ucchvAsa ( nAr3I), sAta ucchvAsa kA eka stoka, sAta stoka kA eka laba hotA hai || 174 / / sAr3he ar3atIsa laboM kI eka nAlI (ghar3I), do ghar3I kA eka muhUrta hotA hai| eka samaya kama muhUrta bhinna sR gayakhadavvaM ca taM ca pade bharaNa pravarAvarakAraNaM jassa / / " jitane bhAga AjAya utane kSetra ko pradeza kahate hai / isa pradeza ke nirmita ne dUra va kA. pra. ga. 220 kI TIkA ! | 2. bRhadravya saMgraha gA. 22 kI TIkA / svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 220 ko TIkA / 6 svAmikArtikeyAnuprekSA 1. "jesIvikhettametaM azA ruddha AkAza meM pudgala kA eka nikaTa kA vyavahAra hotA hai | svA. 2.4.5. dhavala pu. 3. 66 gA. 221 kI TIkA / Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 574-577 samyaktvamArgamA/643 muhUrta hotA hai| isI prakAra zeSa divasa, pakSa, mAsa, Rtu, ayana, varSa prAdi ko jAnanA cAhie / saMpAta asaMkhyAta va prananta prAvaliyoM kA vyavahAra kAla hotA hai // 575-576 / / jyotiSI devoM kA saMcAra mAnuSa kSetra meM hI hotA hai ata: usI ke samAna vyavahAra kAla jAnanA cAhie / / 577 / / vizeSArtha jaghanya-yuktAsaMkhyAta pramAga samayoM kI eka prAvalI hotI hai|' samaya kA kathana gAthA 573 meM kiyA jA cukA hai| zaMkA- jaghanya-yuktAsaMsthAta kA kyA pramAraga hai ? samAdhAna--eka adhika utkRSTa parItAsaMkhyAta jaghanya yuktAsaMkhyAta kA pramANa hai| athavA jaghanya parItAsaMkhyAta kA viralana kara pratyeka eka aMka para uso jaghanyaparItAsaMsthAta ko deya dekara paraspara gumA do se jamanyA pustA saMsapAsa hotA hai jo prAvalI sadRza hai| isa pramANa meM se eka kama kara dene para utkRSTa parItAsaMkhyAta prApta hotA hai| adaraparitaM viraliya tameva dAbUraNa saMguNide // 36 // pravaraM juttamasaMkhaM prAvalisarisaM tameva rujaNaM / parimida baramAvalikivi dugavAvara virUva juttavaraM / / 37 // zaMkA -jaghanyaparItAsaMkhyAta kA pramANa kisa prakAra prApta kiyA jAya ? samAdhAna-isa sambandha meM trilokasAra grantha meM gAthA 14-15 aura 26 se 35 gAthA meM isa prakAra kahA gayA hai -saMkhyAta kA jJAna karane ke lie granavasthA, zalAkA, pratizalAkA aura mahAzalAkA aise cAra kuNDoM kI kalpanA karanI caahie| pratyeka kuNDa kA vyAsa eka lAkha yojana aura utsedha eka hajAra yojana hai| dvi prAdi saMkhyAta sarasoM se anavasthA kuNDa ko bharanA caahie| eka bAra anavasthA kuNDa bhara jAya taba eka sarasoM zalAkAkuNDa meM DAlanA caahie| tathA anavasthA kuNDa ke jitane sarasoM haiM, unheM buddhi dvArA yA deva dvArA grahaNa kara pratyeka eka-eka dvIpa-samudra meM eka-eka dAnA DAlate hue jisa dvIpa yA samudra para dAne samApta ho jAyeM, bahA~ se lekara nIce ke arthAt jambudvIpa paryanta pahale ke sabhI dvIpa-samudroM ke pramANa barAbara dUsarA anavasthA kuNDa banAkara sarasoM se bharanA cAhie / dusare anavasthA kuNDa ke lie prathama kuNDa ke sarasoM gaccha haiN| tIsare anavasthA kuNDa ke lie prathama aura dvitIya anavasthA kuNDa ke sarasoM gaccha haiN| isI prakAra jo pUrva-pUrva ke gaccha haiM, una-una ke dvArA utarottara anavasthA kuNDoM kI sarasoM kA pramANa sAdhA jAtA hai| dUsare anavasthA kuNDa ko pUrNa bharakara punaH eka dusarI zalAkA svarUpa sarasoM zalAkA kuNDa meM DAlanA caahie| isI krama se bar3hate hue java zalAkA kuNDa bhara jAya taba eka dAnA pratizalAkA kuNDa meM DAlanA aura zalAkAkuNDa ko khAlI karake pUrvokta prakAra ho punaH use bharakara pratiza nAkA kuNDa meM dUsarA dAnA DAlanA cAhie / 1. "japanyayuktAsaMkhyAtasamayarAziH pAvaliH syAt / " (svA. kA, a. mA. 220 TokA); "prabaraM juttamama Avalisarisa" (tri. sA. gA. 37) / 2. pilokasAra / Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 /go. sA. jIvakANDa gAthA 574-577 isa prakAra jaba pratizalAkA kuNDa bhI bhara truke taba eka dAnA mahAzalAkA kaNDa meM DAlA jAegA / krama se bharate hue jaba ye cAroM kuNDa bhara jAyeMge taba anta meM jo anavasthita kuNDa banegA usameM jitane pramANa sarasoM hoMge, vahI jaghanya parItAsaMkhyAta kA pramANa hogaa| isameM se eka kama karane para utkRSTa saMkhyAta kA pramANa prApta hotA hai| isa prakAra prApta jaghanya yuktAsaMkhyAta samayoM kI eka pAvalI hotI hai| vaha vyavahArakAla-samaya, AvalI, kSaNa (stoka), lava, muhUrta, divasa, pakSa, mAsa, Rtu, prayana saMvatsara,yuga, pUrva, parva, palyopama, sAgaropama Adi rUpa hai|' jAkA-to phira isake 'kAla' aisA vyAdeza kaise huA? samAdhAna - nahIM, kyoMki jisake dvArA karma, bhaya, kAya aura prAyu kI sthitiyA~ kalpita yA saMkhyAta kI jAtI haiM arthAt yahI jAtI haiM, vaha kAla hai| isa prakAra kAla zabda ko vyutpatti kAla, mamaya aura praDA ye saba ekArthavAcI nAma haiN| eka paramANu kA dUsare paramANu ke vyatikrama karane meM jitanA kAla lagatA hai, vaha 'samaya' hai| asaMkhyAta samayoM ko grahaNa karake eka prAvalI hotI hai| tatprAyogya saMkhyAta prAvaliyoM se eka ucchvAsa-niHzvAsa niSpanna hotA hai| sAta ucchvAsoM se eka stoka saMjJika kAla niSpanna hotA hai| sAta stokoM se eka lava aura sAde ar3atIsa lavoM se eka nAlI aura do nAlika se eka muhUtaM hotA hai / ucchyAsAnAM sahasrANi trINi sapta zatAni ca / trisaptatiH punasteSAM muhUtoM Teke iSyate (3773) // 10 // ' -tIna hajAra sAta sau tehattara (3773) ucchavAsoM kA eka muhurta hotA hai| aDDhassa praNalasassa ya Niruvahavassa ya jiNehi jaMtussa / ussAso hissAso ego pANo tti prAhido eso||35|| -jo sukhI hai, bAlasya rahita hai aura rogAdika kI cintA se mukta hai, aise prANI ke zvAsocchvAsa ko eka prAraNa kahate haiM / aisA zrutakevalI ne kahA hai| kitane hI prAcArya sAta sau bIsa prANoM kA eka muharta hotA hai, aisA kahate haiM, parantu prAkRta arthAt rogAdi se rahita svastha manuSya ke ucchvAsoM ko dekhate hue una prAcAryoM kA isa prakAra kathana karanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki jo kevalIbhASita artha hone ke kAraNa pramANa hai, aise isa sUtra 1. "tasA samaya-prAvaliya-bApa-laya-muhana-divasa-pala-mAsa uddu-prynn-sNbcchr-nRg-pRthv-pbb-plidovmsaagrovmaadi-ruuvtaado|" | dhavala pu. 4 pR. 317] / 2. dhavala pu. 41.318, pR.3 pR. 65 / 3. dhavala pu. 4 pR. 318 / 4. dhavala pu. 3 pR. 66 / Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 574-5:17 samyaktvamArgaggA/645 ke sAtha ukta kathana kA virodha prAtA hai|' zaMkA-sUtra kahane se ukta kathana meM kaise virodha prAtA hai ? samAdhAna-kyoMki Upara kahe gaye sAta sau bIma prANoM ko cAra se guNA karake jo guNanaphala prApta ho usameM sAta kama no sauM (863) aura milAne para sUtra meM kathita muharta ke ucchvAsoM kA pramANa hotA hai, isase pratIta hotA hai ki upaka maharta ke ucchvAsoM kA pramANa sUtraviruddha hai| yadi sAta sau bIsa prANoM kA eka muhUrta hotA hai, isa kalpanA ko mAna liyA jAya no kevala ikkIsa hajAra chaha sau (21600) prANoM ke dvArA hI jyotiSiyoM ke dvArA mAne hue dina arthAt ahorAtra kA pramANa hotA hai, kintu yahA~ aAgamAnukula kathana ke anusAra to eka lAkha teraha hajAra aura eka sau nabbe (113160) ucchvAsoM ke dvArA eka dina arthAt ahorAtra hotA hai / muharna meM se eka samaya nikAla lene para zeSa kAla ke pramANa ko bhitra muharta kahate haiN| usa bhinnamuhUrta meM se eka samaya aura nikAla lene para medha kAla kA pramANa antamuharta hotA hai / isa prakAra uttarottara eka-eka samaya kama karate hue ucchvAsa ke utpanna hone taka eka-eka mamaya nikAlate jAnA caahie| vaha saba eka-eka samaya kama kiyA huyA kAna bhI antarmuhurta pramANa hI hotA hai| isI prakAra jaba taka AvalI utpanna nahIM hotI hai taba taka zeSa rahe hae eka ucchavAsa meM se bhI eka-eka samaya kAla kama karate jAnA cAhie,aisA karane para jo prAvalI utpanna hotI hai, vaha bhI antama'harta hai| tadanantara dusarI prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA usa prAvalI meM bhAga dene para jo labdha prAve vaha (pAvalI kA asaMkhyAtavA bhAga) kAla bhI antarmuhUrta pramANa hI hai / vaha eka samaya kama muhUrta bhinna muhUrta arthAt utkRSTa antamuhUrta hai / usake Age do samaya prAdi kama karate hue pAbalI ke asaMkhyAtaveM bhAga taka ye saba antarmuhUrta hai / paMcAstikAya prAmRta meM vyavahAra kAla ke nimnalikhita bheda kahe haiM samagro Nimiso kadA kalA ya NAlI sado divaarttii| mAsa uDu ayaNaM saMvaccharo tti kAlo parAyatto // 25 // -samaya, nimipa, kASThA, kalA, nAlI, dina aura rAtri, mAsa, Rtu, ayana, saMvatsara ityAdi kAla parAyatta hai| (anya dravyoM ke parivartanAdhIna haiN)| nimeSANAM sahasrANi paMca bhUyaH zataM tayA / daza caMba nimeSAH syurmuhUrte gaNitAH budhaH // (5110) // 11 // -vidvAnoM ke dvArA eka muhUrta meM pA~ca hajAra eka sau dasa nimeSa gine gaye haiM ! tIma muhUrta kA 1. dhavala pU.3 pR. 66 / 2. ghabala pu.3 pR. 67 / 3. dhavala pu. 3 pR. 67 / 4. dhavala pu 3 pR. 68 / 5. "saca ekasamayena hI to bhinnamuhUrtaH utkRSTAnnamuhUrta ityarthaH / tato'ne dvisamayonAdyA pAvalyasaMkhyAtakabhAgAntAH sarve'ntama hurtAH / " [svA. kA. a. gA. 220 TIkA], 6. paMcAstikAya; dhavala pu. 4 pR. 317 / 7. dhavala . 4 pR. 318 / / Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646/go. sA. jIvakANDa gAthA 578-576 eka dina arthAt ahorAtra hotA hai / pandraha dina kA eka pakSa hotA hai / do pakSoM kA ekA mAsa hotA hai| bAraha mAsa kA eka varSa hotA hai / pA~ca varSoM kA eka yuga hotA hai| isa prakAra Upara-Upara bhI kalpa utpanna hone taka kahate jAnA caahie|' zA-nimiga, kASThA, kalA ina kAloM kA kyA pramAyA hai ? samAdhAna-A~kha kI palaka mArane se jo pragaTa ho va jisameM asaMkhyAta samaya bIta jAte haiM, vaha nimiSa hai| pandraha nimiSoM kI eka kASThA hotI hai, tIsa kASThAnoM kI eka kalA hotI hai| kucha adhika bIsa kalA ko eka nAlI arthAt ghaTikA yA ghar3I hotI hai / zaGkA-Rtu va ayana kA kyA pramANa hai ? samAdhAna-do mAsa kI eka Rtu hotI hai| tIna Rtu kA eka ayana hotA hai| do ayana kA eka varSa hotA hai / ityAdi palyopama, sAgara Adi vyavahAra kAla jAnanA cAhie 13 zaGkA -devaloka meM to dina-rAtrirUpa kAla kA prabhAva hai, phira vahA~ para kAla kA vyavahAra kase hotA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki yahAM ke kAla se hI devaloka meM kAla kA vyavahAra hotA hai| zaGkA-manuSyaloka meM hI kAlavibhAga (vyavahAra kAla) kyoM hotA hai ? samAdhAna - "merupradakSiNAnityagatayo naloke // 13 // tatkRtaH kAlavibhAgaH // 14 // " surya-candramAdi jyotiSI deva manuSya loka meM meru kI pradakSiNA karane vAle aura nirantara gatizIla haiN| unake dvArA kiyA huA dina, rAta, pakSa, mAsa, ayana Adi kAla-vibhAga hotA hai| cUki jyotiSI devoM kA gamana manuSyaloka meM hI hotA hai, ataH manuSyaloka meM hI vyavahAra jhAla kA vibhAjana hotA hai / prakArAntara se vyavahArakAla kA pramAraNa vavahAro puraNa tiviho todo vaTTatago bhavisso du / tIdo saMkhejjAvalihadasiddhANaM pamANaM tu // 578 // samagro hu yaTTamAraNo jIyAdo sanyapuggalAdo vi / bhAvI aNaMtaguriNado idi vavahAro have kAlo // 576 / / gAthArtha-bhUta-vartamAna aura bhaviSyat ke bheda se vyavahAra kAla tIna prakAra kA hai / 1. "vizamuhato divasaH / paMcadaza divasAH 'pakSaH / dvI pakSI mAsaH / dvAdazamAsaM varSam paMcabhivayugaH / evamuvari vi vattantraM jAva kappoti |"[dhvl pu. 4 pR. 318, 319-320] / 2.3, paM. kA, gA. 25 tAtpamaM vRtti TIkA / 4. dhavala pu. 4 pR. 321 / 5. ta. mU. adhyAya 5 / Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 575 576 samyaktramArgagA 647 siddharAzi ko saMkhyAta prAvaliyoM se guNA karane para atIta kA pramANa hotA hai / / 578 || vartamAna kAla samaya mAtra hai | sarva jIvoM se aura samasta pudgaloM se anantaguNA bhaviSyat kAla hai| ye tInoM vyavahAra kAla haiM // 576 || vizeSAyaM pratIta kAla, bhaviSyatkAla aura vartamAnakAla isa prakAra vyavahAra kAla tIna prakAra kA hai| atItakAla kI paryAyeM to vyaya ko prApta (nAza) ho cukI haiN| bhaviSyatkAla kI paryAyeM hoMgI, abhI anutpanna haiN| vartamAna kAla kI eka samaya mAtra paryAya vidyamAna hai / yadyapi atIta, anAgata aura vartamAna kI apekSA kAla tIna prakAra kA hai tathApi guNasthiti kAla, bhavasthiti kAla, karmasthiti kAla, kAryasthiti kAla, upapAdakAla aura bhAvasthiti kAla kI apekSA vyavahAra kAla chaha prakAra kA hai / athavA kAla aneka prakAra kA hai, kyoMki pariNAmoM se pRthagbhUta kAla kA prabhAva hai tathA pariNAma ananta pAye jAte haiM / -- atIta kAla ke pramANa kA kathana karate hue zrI kundakunda prAcArya ne bhI niyamasAra meM isI prakAra kahA hai- " tIvo saMkhejjAvalihasiddhA mANaM tu / " gA. 31 uttarA // arthAt siddha jIvoM kA jitanA pramANa hai usako saMkhyAta mAvaliyoM se guNita karane para jo prApta ho utanA atIta kAla hai| middharAzi mananta hai, usase asaMkhyAta guggA atIta kAla hai, jo prananta hai / zaMkA- pratIta kAla siddharAzi se asaMkhyAta guNA kyoM kahA ? ina samAdhAna-gAthA meM siddharAzi ko saMkhyAta prAvaliyoM se guNA karane para pratItakAla kA pramANa prApta hotA hai, aisA kahA hai eka AvalI meM jaghanya yuktAsaMkhyAta samaya hote haiM / yuktAsaMsyAta samayoM se saMkhyAta zrAvaliyoM ko guNita karane para labdha prasaMkhyAta samaya prApta hote haiM / ataH samayoM kI apekSA siddhoM se zrasaMkhyAta guNA pratIta kAla hai| prAvalI kI apekSA siddharAzi ko saMkhyAta zrAvaliyoM se guNA kiyA jAtA hai| kahA bhI hai "tazrAtItaH saMkhyAtAvaliguNita siddharA zirbhavati / " [ svA. kA. a. gA. 221 TIkA ] saMkhyAta prAvalI guNita siddharAzi atIta kAla kA pramANa hai / zaMkA- saMkhyAta grAvaliyoM se siddharAzi ko kyoM guraNA kiyA ? samAdhAna- kyoMki siddharAzi ko saMkhyAta prAvaliyoM se guNA karane para labdha ananta AtA hai jo ki atIta kAla ke samayoM pramANa hai| spaSTIkaraNa isa prakAra hai --- cUMki 608 jIvoM ko mokSa jAne meM 6 mAsa samaya vyatIta huA, 6 mAsa 5 samaya vyatIta huA, to eka jItra ko mokSa jAne meM 608 1. pramAda yA asAvadhAnIvaza lekhaka se niyamasAra meM 'siddhANa' ke sthAna para 'sArA' likhA gayA jisakI paramparA aba taka calI A rahI hai| kyoMki saMsthAna ko saMkhyAta prAvaliyoM se guNA karane para atIta kAla kara pramANa nahIM prApta hotA / ra ca. mukhtAra Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648/go. sA. jIvanAta gApA 578-5.76 6 mAsa 8 samaya 1 siddha saMkhyAtanAvalIx siddha ataH bartamAna siddhakomokSa jAne meM .-..-------------.-...-.-=atIta kAla 6081 (itanA kAla vyatIta hugrA) isase kama yA adhika atIta kAla ho nahIM sakatA kyoMki 6 mAsa = samaya meM 608 ke mokSa jAne kA krama atIta kAla meM sadA niyata rahA hai| ata: atItakAla kA pramANa = 6 mAsa 8 samaya siddharAzi --- ------ hI sunizcita hai aura vaha saMkhyAta prAbalo - siddharAzi pramita hai| jo vartamAna eka samaya hai vahI vartamAna kAla hai| kyoMki vartamAna eka samaya se jo pUrva ke samaya haiM, ve to atIta kAla rUpa kAla hai| vartamAna samaya se jo anAgata kAla hai vaha bhaviSyat kAla hai / prataH vartamAna kAla eka samaya mAtra hai / kahA bhI hai-- tesa pratIdA jaMtA prapaMta-gRriNadAya bhaavi-pjjaayaa| ekko vi baTTamANo ettiya-metto vi so kAlo // 221 // [svA. kA. a.] atIta kAla ananta hai jo siddharAzi guNita chaha pAbalI pramANa arthAta jIvarAzi ke ananta bhAga pramANa hai / anAgata (bhaviSyat) kAla usase ananta guNA hai, kyoMki sarva jIvarAzi se anantaguNI pudgala rAzi, usase bhI anantaguNA kAla hai / eka samaya mAtra vartamAna kAla hai itanA vyavahAra kAla zA-atIta kAla jIvarAzi ke anantaveM bhAga hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna--siddharAzi se asaMkhyAta guNA atIta kAla hai, kintu jovarAzi siddharANi se ananta guNI hai / isase siddha hotA hai ki atIta kAla jIbarAzi ke anantaveM bhAga hai / zaGkA-jIvarAzi se anantaguNI pudgala rAzi hai, usase bhI anantaguNA kAla hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? samAdhAna--yaha pArSa vAkyoM se jAnA jAtA hai, jo isa prakAra hai-'sarabajIvarAsI vaggijamAraNA baggijjamANA pratalogamettabamgaraNadvAramANi uri gaMturaNa sadhya poggaladaravaM pAvadi / puNo sayapoggalavagvaM yaggiAjamANaM vaggijjamANaM praNatalogamesavaggaNaDhANANi uvari gaMtUNa savvakAlaM pAvavi / " [dhavala pu. 13 pR. 262-263] saba jIvarANi kA uttarottara varga karane para ananta lokapramANa vargasthAna Age jAkara saba pudgala dravya prApta hotA hai / punaH saba pudgala dravya kA uttarottara varga karane para ananta lomAtra vargasthAna prAge jAkara saba kAla prApta hotA hai / isa sarvakAla meM se jIvarAzi ke anantaveM bhAga pramANa anIta kAnna yo ghaTA dene para bhaviSyat kAla zeSa raha jAtA hai jo pratIta kAla, garva jIvarAzi ba pRdgala rAzi se ananta guNA hotA hai| Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 580 mamyaktvamArgagagA/649 kAloviya yavaeso sambhAvaparUvo hayadi rigacco / uppApasI pravarI dIhataradAI // 580 / / ' gAthArtha--'kAla' yaha vyapadeza nizcayakAla ke sadbhAva kA prarUpaka hai aura vaha nizcayakAladravya avinAzI hotA hai| avara arthAt vyavahArakAla utpannadhvaMsI hai tathA dIrghAntara-sthAyI hai| arthAt dIrghakAla taka sthAyI hai / / 580 // vizeSArtha-paramArthakAla arthAt nizcaya kAla meM 'kAla' yaha saMjJA mukhya hai aura bhUta prAdika vyapadeza gauNa haiN| tathA vyavahAra kAla meM bhUtAdi saMjJA mukhya hai aura kAla saMjJA gauNa hai, kyoMki isa prakAra kA vyavahAra kriyA vAle dravyoM kI apekSA hotA hai tathA kAla kA kArya hai| paryAya kA lakSaNa utpanna va nAza honA hai| 'samaya' nAmaka vyavahArakAla bhI utpanna va naSTa hotA hai, isalie paryAya hai| paryAya dravya ke binA nahIM hotii| kahA bhI hai 'pajjayavijuvaM davaM dazvavijuttA ya pajjayA gasthi / dohaM praNaraNabhUvaM bhAvaM samaNA para viti / / 12 // " [paMcAstikAya] - paryAyoM se rahita dravya aura dravya rahita paryAya nahIM hotI, donoM kA ananya bhAva hai| isalie samaya Adi paryAya rUpa vyavahAra kAla kA dravya nizcayakAla hai| vaha vyavahAra kAla palya, sAgara Adi rUpa se dIrghakAla taka sthAyI hai arthAt rahane vAlA hai aura kAla dravya arthAt nizcayakAnya anAdi ananta hone se nitya hai, arthAt avinAzI hai / kAlo pariNAmabhavo pariNAmo dkhvkaalsNbhuuro| voha esa sahAyo kAlo khaNabhaMguro riNayado ||2||[dhvl pu. 4 pR. 315] - vyavahAra kAla pudgaloM ke pariNamana se utpanna hotA hai aura pudgala Adi kA pariNamana dravyakAla ke dvArA hotA hai, donoM kA aisA svabhAva hai| vaha vyavahAra kAla kSaNabhaMgura hai parantu nizcayakAla niyata arthAt avinAzI hai / vaha nizcayakAla arthAt dravyakAla do prakAra ke gaMdha, pA~ca prakAra ke rasa, pATha prakAra ke sparza aura pA~ca prakAra ke varNa se rahita hai, kumbhakAra ke cakra kI adhastana zilA yA kIla ke samAna hai, vartanA hI jisakA lakSaNa hai aura jo lokAkAza pramANa hai arthAt jitane lokAkAza ke pradeza haiM utane hI kAla dravya arthAt kAlANu haiM / kahA bhI hai -- vavavapaNavAraso vavagadadogaMdha aphAsA ya / agurulahugo pramutto vaTTalakkho ya kAlo ti // 24 // [paMcAstikAya] 1. dhavala pu. 4 pR. 315 gA, 1 / 2. sa. si. 5/22 / 3. "paryAyasyotpannaprajvasitvAt / tathA cokta samayo uppaNyA pddhsii| sa ca paryAyo dravya vinA na bhavati" [vRhada dravya saMgraha gAthA 21 ko TIkA]1 4. "kevaciraM kAlo ? praNAdiyo apjjvsido|" [ghavala pu. 4 pR. 321] / 5. dhavala pu. 4 pR. 314 va 315] Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650/go.sA. jIvakANDa gAthA 581-582 zyoM kI sthiti chadavAvadvAraNaM sarisaM tiyakAlaasthapajjAye / veMjaNapajjAye vA milide tANaM ThivittAdo // 581 // ' eyadaviyammi je prasthapajjayA viyapasjayA cAvi / tIdANAgadabhUdA tAvadiyaM taM hadi dadhvaM // 582 // gAthArtha-chahoM dravyoM kA avasthAna ( sthiti)samAna hai, kyoMki tInoM kAloM kI arthaparyAya aura vyaMjanaparyAyoM ko milA kara unakI sthiti hotI hai / / 581 // eka dravya meM jitanI bhUta va bhaviSyat aura vartamAna artha va vyaMjana paryAya haiM, tatpramANa vaha dravya hotA hai / / 5.82 / / vizeSArtha-chahoM dravyoM kA avasthAna (sthiti) samAna hotI hai, kyoMki chahoM dravya anAdi ananta haiN| athavA bhUta, bhaviSyat aura vartamAna ina tInoM kAloM meM jitanI arthaparyAya va vyaMjanaparyAya hotI haiM utanI dravyoM kI sthiti hotI hai| isI ke samarthana meM gAthA 582 kahI gaI hai| zA-arthaparyAya kise kahate haiM ? samAdhAna--jo paryAya atyanta sUkSma kSamA-kSaNa meM hokara naSTa hone vAlI hotI haiM aura vacana ke agocara hotI hai, vaha artha paryAya hai| zAGkA-vyaMjanaparyApra kA kyA lakSaNa hai ? samAdhAna--vyaMjana paryAya sthUla hotI hai, derataka rahanevAlI, vacanagocara tathA alpajJa ke raSTigocara bhI hotI hai / zaGkA-paryAya ke arthaparyAya va vyaMjanaparyAya aise do bheda kyoM kiye gaye ? samAdhAna - arthaparyAya mAtra eka samaya rahane vAlI hai tathA vyaMjana paryAya cirakAla rahane vAlI hai| isa kAlakRta bheda ko batalAne ke lie vyaMjanaparyAya va arthaparyAya ye do bheda kiye gaye haiN| suhamA avAyavisayA kharakhaiNo pratthapajjayA divA / vaMjaNapajjAya puraNa thUlA giragoyarA ciravivasthA // 25 // [vasunanvi zrAvakAcAra] 1. svA. kA. a. gA. 220 ttiikaa| 2. dhavala pu. 1 pR. 386, pu. 3 pR. 6 / 3. "tatrArthaparyAyA sUkSmAH agAkSayiNastathAvAggocarA viSayA bhavanti / " paM. kA mA. 16 tAtparya vRtti TIkA14. "nyajanasamAH punaH sthulAttirakAlasthAyino vAggocarAechastha rasTiviSayAzca bhavanti / ". paM. kA. gA. 16 tAtparyavasi TIkA] / 5. "ekasamayatino'rthaparyAyA bhayaMte cirakAlasthApino vyaMjanaparyAyA maNyate iti kAla kRtabhedakApanArtha / " [paM. kA, gA. 16 TIkA] 1 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 583-565 samyakramAgaMgA/651 -arthaparyAya sUkSma hai, jJAna kA viSaya hai, zabdoM se nahIM kahI jA sakatI aura kSaNa-kSaNa meM naSTa hone vAlI hai, kintu vyaMjana paryAya sthUla hai, zabda-gocara hai aura cirasthAyI hai / mUrtI vyaMjanaparyAyo vAragamyo'nazvaraH sthiraH / sUkSmaH pratikSaNadhvaMsI paryAyazcArthasaMjikaH // 6:45 / / [jJAnArNava] -- vyaMjana mUrtika hai, vannanagocara hai, anazvara hai, sthira hai / arthaparyAya sUkSma aura pratikSaNadhvaMsI (naSTa hone vAlI) hai| vyaMjanaparyAya pudgala ke atirikta samArI jIva meM hotI hai / saMsArI jIva anAdi karmabandhanabaddha hone se mUtika hai| dharmadravya, adharmadravya, AkAzadravya aura kAladravya inameM to arthaparyAya hI hotI hai| jIva ba pudgala meM artha va vyaMjana donoM paryAya hotI haiM / ' siddha jIva bhI zuddha vRdaya hai, ataH siddhajIvoM meM bhI artha paryAya hI hotI hai / dravAra di grananA hai aura vahI saMtati se anAdi ananta haiM ata: eka dravya meM jitanI paryAya haiM utanA mAtra hI dravyA hai, kyoMki dravya ke binA paryAya nahIM hotI aura paryAya ke binA dravya nahIM hotA / jitanI paryAya hokara naSTa ho cukIM ve to bhUta paryAya haiM aura jo paryAyeM avidyamAna haiM, pAgAmI nimitta va upAdAna kAraNoM ke anusAra hogI ve bhaviSyat paryAya haiM aura jo vartamAna meM ho rahI haiM baha vartamAna paryAya hai| ina tInoM paryAyoM kA jitanA kAla hai utanA hI dravya kA kAla hai arthAt utanI hI dravya kI sthiti hai jo anAdi ananta rUpa hai| anAdi ko anAdimpa se ananta ko anantarUpa se, avidyamAna ko avidyamAnarUpa se, asat ko asatarUpa se aura prabhAva ko prabhAvarUpa se jAnanA hI samyagjJAna hai, anyathA jAnanA mithyAjJAna hai| jitanI dravya kI sthiti hai utanI paryAya haiM / dravya kI sthiti anAdi chanAta hai, pravAha, rUpa yA santati rUpa se paryAyoM kI sthiti bhI anAdi ananta hai| ____ dravyoM kA prAghAra athavA kSetra prAgAsa vajjittA sabce logammi ceva patthi vahi / vAvI dhammAdhammA prayaTThivA acalidA piccA- / / 583 // logassa asaMkhejjavibhAgappadi tu samvalogottiH / appapavesavisappaNasaMhAre vAvaDo jIvo // 584 / / poggalababbANaM puraNa eyapadesAdi hoMti bhajaNijjA / ekkeko du padese kAlANUNaM dhuvo hodi / / 585 // * saMkhejjAsaMkhejjANatA vA hoti poggalapadesA / logAgAseva ThidI egapadeso aNussa have // 586 / / 1. "dharmAdharmanabhaHkAlA arthaparyAyagocarA: 1 vyaMjanArthasya vijJeyo dvAvanyau jiivpuudglo|" svA. kA. a. gA. 220 TIvA] / 2. pacAstikAya gA. 12 / Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652/ go. sA. jIvakANDa gAyA 553-587 logAgAsapadesA chaddacehi phuDA sadA hoMti / saccamalogAgAsaM zraNNehiM vivajjiyaM hodi // 1587 / / pAlAkA ke atikaSa sarva madhya loka (lokAkAza) meM hI haiM, lokAkAza se bAhara nahIM haiN| dharma dravya aura adharma dravya samasta lokAkAza meM vyApta haiN| ye donoM dravya avasthita haiM, pracalita haiM aura nitya hai / / 563 / / AtmapradezoM ke saMkoca vikoca ke kAraNa eka jIva loka ke asaMkhyAtaveM bhAga ko yadi karake ( kevalIsamudghAta kI apekSA ) sarva loka meM vyApta hai || 584 // pudgala dravya prakAza ke eka pradeza se lekara samasta loka meM vidyamAna hai| lokAkAza ke eka-eka pradeza para eka-eka kAlA sthita hai / / 565 // saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta mudgalapradeza vAle skandha haiM, kintu pudgala paramANu AkAza ke eka pradeza ko hI vyApta kara rahatA hai / / 586 / / lokAkAza ke samasta pradezoM para chahIM dravya sthita haiN| samasta annokAkAza zrAkAzadravya ke atirikta anya dravyoM se rahita hai, zUnya hai // 58 // vizeSArtha - dharmAdika dravyoM kA lokakA meM avagAha hai, bAhara nahIM hai / zaMkA- yadi dharmAdika dravyoM kA grAdhAra lokAkAza hai to AkAza kA kyA AdhAra hai ? samAdhAna - prakAza kA anya AdhAra nahIM hai, kyoMki AkAza svapratiSTha hai| zaMkA- yadi zrAkAza svapratiSTha hai to dharmAdika dravya bhI svapratiSTha hI hone caahie| yadi dharmAdi dravya kA anya AdhAra mAnA jAtA hai to AkAza kA bhI anya AdhAra mAnanA cAhie / aisA mAnane para manavasthA doSa prApta hotA hai / samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, hai, jahA~ prakAza sthita hai yaha kahA jAya adhikaraNa hai, yaha vyavahArataya kI apekSA svapratiSTha hI haiN| / kyoMki zrAkAza se adhika parimANa vAlA granya dravya nahIM vaha sabase ananta hai / parantu dharmAdika dravyoM kA prakAza kahA jAtA hai| evaMbhUtanaya kI apekSA to saba dravya zaMkA loka (saMsAra) meM jo pUrvottara kAlabhAvI hote haiM, unhIM kA AdhAra-AdheyabhAva hotA hai, jaise ki beroM kA prAdhAra kuNDa hai / grakAza pUrvakAlabhAvI ho aura dharmAdika dravya bAda meM utpanna hue hoM, aisA to hai nahIM ataH vyavahAranaya kI apekSA bhI sAdhAranyAdheya kalpanA nahIM banatI ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki eka sAtha hone vAle padArthoM meM AdhAra-Adheya bhAva dekhA jAtA hai / jaise ghaTa meM rUpAdika kA aura zarIra meM hAtha yAdi kA loka praloka kA vibhAga dharmAstikAya adharmAstikAya ke sadbhAva aura sadbhAva ko apekSA jAnanA caahie| prarthAt dharmAstikAya aura adharmAstikAya jahA~ taka pAye jAte haiM vaha lokAkAza hai aura isase bAhara alokAkAza hai| yadi dharmAstikAya kA sadbhAva na mAnA jAya to jIva aura pudgaloM kI gati ke niyama kA hetu na rahane se loka aloka kA vibhAga nahIM banatA / " 1. sarvArthasiddhi 5 / 12 / Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 553-587 samyaktyamAgaMNA/653 dharmadravya aura adharmadravya kA pravagAha samagra lokAkAza meM hai / / 13 / / -- ghara meM jisa prakAra ghaTa avasthita rahatA hai usa prakAra lokAkAza meM dharma aura adharma dravya kA amAha kI hai, mita, 'jaga prakAra lisa meM taina rahatA hai, usa prakAra pUre lokAkAza meM dharma aura adharma dravya kA avagAha hai / yadyapi ye saba dravya eka jagaha rahate haiM to bhI avagAhana zakti ke nimitta se inake pradeza praviSTa hokara vyAdhAta ko nahIM prApta hote / lokAkANa ke asaMkhyAta bhAga karake jo eka bhAga prApta ho, vaha asaMkhyAtavAM bhAga kahalAtA hai| eka asaMkhyAtavA~ bhAga jinake zrAdi meM hai ve satra asaMkhyAta bhAga Adi haiN| eka asaMkhyAtaveM bhAga meM eka jIva rahatA hai| isa prakAra eka, do, tIna aura cAra prAdi saMkhyAta va asaMkhyAta bhAgoM se lekara sampUrNa doka paryanma eka jIva kA avagAha jAnanA caahie| kintu nAnA jIvoM kA avagAha saba loka zaMkA-yadi loka ke eka asaMkhyAtaveM bhAga meM eka jIba rahatA hai to anantAnanna sazarIra jIvarANi lokAkAza meM kaise raha sakatI hai ? samAdhAna-jIva do prakAra ke haiM sUkSma aura bAdara, ata: unakA lokAkAza meM avasthAna bana jAtA hai / jo bAdara jIva haiM unakA zarIra to pratidhAta sahita hotA hai| kintu jo sUkSma haiM ve yadyapi mazarIra haiM to bhI sUkSma hone ke kAraNa eka nigoda jIba grAkAza ke jitane pradezoM kA avagAhana karatA hai utane meM sAdhAraNa zarIravAle anantAnanta jIva raha jAte haiM / ye paraspara meM aura bAdaroM ke sAtha vyAdhAta ko nahIM prApta hote, isalie lokAkAza meM anantAnanta jIvoM ke avagAha meM koI virodha nahIM aataa| zaGkA-eka jIva ke pradeza lokAkAza ke barAbara asaMkhyAta haiM to lopha ke agamyAna bhAga grAdi meM eka jIva kaise raha sakatA hai. usako to samasta loka vyApta kara rahanA cAhie? samAdhAna-yadyapi prAnmA amUrta svabhAvI hai tathApi anAdikAlIna bandha ke kAraNa ekapane ko prApta hone se vaha mUrta ho rahA hai aura kArmaraNa zarIra ke kAraNa vaha bar3e zarIra meM rahatA hai| isa lie usake pradezoM kA saMkoca va vistAra hotA hai / dIpaka ke samAna zarIra ke anusAra usakA loka ke asaMkhyAtaveM bhAga prAdi meM rahanA bana jAtA hai| jisa prakAra nirAkaraNa AkAzapradeza meM yadyapi dIpaka ke prakAza ke parimANa kA nizcaya nahIM hotA tathApi vaha sakorA, Dhakana tathA prAvaraNa karane vAle dUsare padArthoM ke pAvaraNa ke vaza se natparimANa hotA hai, usI prakAra prakRna (jIba ke viSaya) meM jAnanA caahie| zaMkA-dharmAdi dravyoM ke pradezoM kA paraspara praveza hone ke kAraNa saMkara hone se abheda prApta hotA hai| ___ samAdhAna nahIM, kyoMki paraspara atyanta sambandha ho jAne para bhI ve apane-apane svabhAva ko nahIM chor3ate, isalie unameM abheda nahIM prApta hotA / zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai -. 1. "dharmAdharmayoH kRtsne / / 5/13 // '' [sarvArthasiddhi] / 2. sarvAzrasiddhi sUtra 5/13 kI ttiikaa| siddhi 5/15 / 4. sarvArthasiddhi 5/16 / 3. narSi Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654/go, sA, jIvakAera mAthA 583-587 araNoSNaM pavisaMtA ditA progAsamaNNamaNNassa / melaMtA viya NicaM samaM sabhAva raNa vijahaMti // 7 // [paMcAstikAya] chahoM dravya eka dUsare meM praveza karate haiM, anyonya ko avakAzA dete haiM, paraspara mila jAte haiM, tathApi sadA apane svabhAva ko nahIM chor3ate / arthAt ye chaha dravya paraspara avakAza dete hue apane-apane Thaharane ke kAla paryanta Thaharate haiM, parantu unameM saMkara-vyatikara doSa nahIM paataa| 'praveza' zabda kriyAvAna jIva va pudgaloM kI apekSA hai, kyoMki Aye huoM ko avakAza diyA jAtA hai / dharma dravya, adharma dravya, prakAza aura kAla ni:kriya dravya nitya sarva kAla mila ke rahate haiM, ataH avakAza zabda ina cAra kI apekSA se hai| pudgaloM kA avagAha lokAkAza ke eka pradeza Adi meM vikalpa se hotA hai / / 5/14 / / 2 aAkAza ke eka pradeza meM eka paramANu kA avagAha hai| bandha ko prApta hue yA khule hue do paramANuoM kA AkAza ke eka pradeza meM yA do pradezoM meM abagAha hai| bandha ko prApta hue yA na prApta hue tIna paramAraga proM vA AkAza ke eka yA do yA tIna pradezoM meM abagAha hai| isI prakAra saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta pradeza vAle skandhoM kA lokAkAza ke eka, saMkhyAta aura asaMkhyAta pradezoM meM avagAha jAnanA caahie| zaMkA -yaha tA yukta hai ki dharma aura adharma amUtaM haiM, isalie unakA eka jagaha binA virodha ke rahanA bana jAtA hai, kintu pudgala mUrta hai, isalie unakA binA virodha ke eka sthAna para rahanA kaise bana sakatA hai ? samAdhAna-inakA avagAhana svabhAba hai aura sukSma rUpa se pariNamana ho jAne se murtimAna pudgaloM kA eka jagaha abagAha virodha ko prApta nahIM hotA, jaise eka hI sthAna meM aneka dIpakoM kA prakANa raha jAtA hai / zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai promADhagADhariNathiyo poggalakAyehi savvado logo| sumehi bAvarehi ya paMtANatehiM vivihiM // 64 // [paMcAstikAya] ---yaha loka sarva ora se sUkSma va bAdara nAnA prakAra ke anantAnanta pudgaloM ke skandhoM se pUrNa rUpa se bharA huA hai| jaise kajjala se pUrNa bharI huI kajjaladAnI athavA pRthvIkAya Adi pAtra prakAra ke sUkSma sthAvara jIvoM se binA antara ke bharA humA yaha loka hai, usI prakAra yaha loka apane sarva asaMkhyAta pradezoM meM dRSTigocara va adRSTigocara nAnA prakAra ke anantAnanta pudgala skandhoM se bharA huA hai| progAGagADhariNacido poggalakAehi sambado logo| suhumehiM vAdarehi ya appAuggehi joggehiM ||76||[prvcnsaar] 1. paMcAstikAya gA. 7 tAtparya vRti ttiikaa| 2. "ekapradezAdiSu bhAjyaH pudgalAnAm / / 5/14 // " (tattvArtha suutr]| 3. sarvArtha siddhi 5/15 / 4. paMcAstikAya mA. 64 tAtpagaMvRtti TIkA / Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 583-587 samvandhamArgagagA/155 __ -yaha loka saba ora se athavA sava jagaha sUkSma va bAdara tathA aprAyogya va yogya (karmavargagA rUpa hone ayogya va yogya) pudgaloM se ThasAThasa bharA huA hai| satyo loyAyAso pugala-danvehi savavo bhrido| suhame hi bAyarehi ya NANA-viha-satti-juttehi // 206 // [svA.kA.a.] .-nAnA prakAra kI zaktiyukta sUkSma va bAdara pUdagala dravya se yaha sampUrNa lokAkAza pUrNarUpa se bharA hayA hai 1 jagazreNI ke ghana rUpa isa sarva lokAkAza meM sUkSma va bAdara rUpa pUdagala dravya vyApta hai| sarvotkRSTa mahAskandha rUpa pudgala tamAma arthAt samasta loka meM vyApta ho rahA hai|' pudgala dravya kA aisA eka mahAsvAdha hai jo sarva loka meM vyApta ho rahA hai| bandha ke kAraNabhUta snigdhatva aura rUkSatva* ina donoM guNoM kA kAladravya meM prabhAva hai isalie kAlANuoM kA paraspara bandha nahIM hotA prataH pratyeka kAlANu pRthak-pRthak hai| nizcaya kAla rUpa ve kAlANu eka-eka prAkA zapradeza para eka-eka pRthak-pRthak sthita haiN| grAkAzadravya do bhAgoM meM vibhakta hai lokAkAza aura alokAkAza / ' kahA bhI hai - "taM grAyAsaM duvihaM loyAloyANa bheeNa // " 213 uttarArdha / / [svAmikAtikeyAnuprekSA] __jitane prakAza meM dharma dravya, adharma dravya, kAla dravya, pudgala aura jIba dravya pAye jAte haiM, vaha lokAkAza hai| jahAM para jIvAdi padArtha dikhAI dete haiM. vaha lokAkAza hai aura usase vAhara ananta pradezI alokAkAza hai|4 "lokyante dRzyante jIvAdipadArthA yanna sa lokaH, tasmAdabahi tmnntshuddhaakaashmlokH|"5 --jahA~ jIvAdi padArtha dikhalAI par3eM mo loka hai, isa loka ke bAhara ananta zuddha prAkAza hai so aloka hai| zaMkA-zuddha AkAza se kyA prayojana hai ? samAdhAna--jahA~ para AkAza dravya ke atirikta dharmAdi anya dravya nahIM pAye jAte arthAt jisa AkAza meM jIva, pudgala, dharma dravya, adharma dravya aura kAla ye pAMca dravya nahIM pAye jAte yA jo AkAza ina pA~ca dravyoM se rahita hai, zunya hai vaha zuddha aAkAza hai / aAkAza dravya anya dravya ke sAtha bandha ko prApta na hone se azuddha nahIM hotA tathApi anya dravyoM ke sAtha ekakSetrAvagAha nahIM hone kI apekSA zRddha aAkAza kahA gayA hai| jisameM AkAza dravya ke sivAya anya dravya na pAye jAye vaha zuddhamAkAza arthAta alokAkAza hai| - " " 1. "jagadyApini mahAskandhe sarvotkRSTamiti / " [svA. kA, a. bhA. 206 kI TIkA] / 2. "snigdharUkSatvAt bandhaH / / " 5/33 / / [ta. sU.] / 3. "prAkAzaM dvidhA vimata lokAkAzamalopAkAzaM !" [sarvArthasiddhi 5/12] 4. svA. kA, ya. gA. 213 kI TIkA, vR. dra. saM. gA. 20 kI ttiikaa| 5.1vAstikAya mA. 3 tAtparyavasi TIkA / Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656/go. sA. jIvakANDa gAthA 5 -16 dramoM kI tathA vyavahAra kAla kI saMkhyA kA kathana jIvA praNaMtasaMkhANaMtaguragA puggalA hu tatto du / dhammatiyaM ekkekkaM logapadesappamA kAlo // 588 / / logAgAsapadese ekkekke jeTThiyA hu ekkekkA / rayaNANaM rAsI iva te kAlANU bhuNeyavyA // 586 / ' vavahAro puraNa kAlo poggaladamvAdaNaMtaguNametto / tatto praNaMtagurigadA prAgAsapadesaparisaMkhA // 56 // logAgAsapadesA dhamAdhammegajIvagapadesA / sarisA ha paveso puraNa paramANu pravaTivaM khettaM / / 561 // gAthArtha-saMkhyA kI apekSAjIva ananta haiM, jIvoM se anantaguraNA pudgala haiN| dharmAdi tIna dravya eka-eka haiN| lokaprakAza pradezapramANa kAlANu haiM / / 588 // lokAmAza ke eka-eka pradeza para jo ekaeka sthita hai aura ratnarAzi ke samAna bhinna-bhinna hai ve kAlANu haiM // 586 || pudgala dravya se anantaguNA vyavahAra kAla hai| vyavahAra kAla se ananta guraNe AkAzapradeza haiM / / 510|| lokAkAza-pradeza ke saza dharma dravya , adharma dravya aura eka jIva ke pradeza haiN| jitane AkAzakSetra meM paramANu ThaharatA hai, vaha pradeza hai / / 561 / / vizeSArtha-jIva anantAnanta haiM, jIvoM se anantagaNa pudgala haiN| lokAkAza pradezapramANa asaMkhyAta kAlANu haiM / dharmadravya, adharmadravya, AkAzadraya akhaNDa hone se eka-eka haiM !' zaMkA-kAlA loka-pradeNapramANa kyoM haiM ? samAdhAna- kyoMki lokAkA ke eka-eka pradeza para eka-eka kAnANu avasthita hai aura niSkriya hai / isalie kAlANu lokAkAzapradeza pramANa haiM |khaa bhI hai - loyAyAsapadese ivikarake je ThiyA ha ikkiekA / rayaNAraNaM rAsI iva te kAlANu prasaMkhavArie // 22 // [vR. dravyasaMgraha] -jo lokAkAza ke eka-eka pradeza para ratnoM ke Dhera samAna paraspara bhinna hokara eka-eka sthita haiM, ve lokAkAza ke pradezoM kI saMkhyA ke barAbara kAlANu asaMkhyAta dravya haiN| ye kAlANu 1. dhavala pU. 41.315, pR.11 pR. 76: svA. kA. a. gA. 216 TIkA; sa. mi. 5/36 paM. bA. gA. 102 tAtparyavRtti ttiikaa| 2. "tanAnantAnantajIvA: 16, tebhyo'pyanantaguNA: pudgalAH 16 kha, lovAkAzapramitAsaMkhyeyakAlANudravyAriNa, pratyeka lokAkAzapramANaM dharmAdharmadvayam / " [svA. kA.ma. gA. 213 TIkA]; "dharmAdhamAkAza ekaka eva prakhaNDadravyatvAt kAlANabo lokapradeza mAtrA iti / " [svA. kA. a. gA. 216 TIkA]) 3. "lokAkANapramitAsasyeyadnyAravIti / " [vaha dravya saMgraha gA. 22 TIkA] / Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 58-561 smyktvmaarggaa| : 657 niSkriya haiN|' arthAta pradeza se pradezAntara nahIM hote / ye kAlANu rUpAdi guNoM se rahita hone ke kAraNa amUrta haiM / parikarma meM likhA hai ki sarvajIvarAzi kA uttarottara varga karane para ananta loka prasAraNa varga-sthAna Age jAkara saba pudgala dravya prApta hotA hai arthAt pudgalaparamANuoM kI saMkhyA prApta hotI hai| punaH saba pudgala dravya kA uttarottara varga karane para anantaloka vargasthAna Age jAkara saba kAla prApta hotA hai arthAt vyavahAra kAla ke sarva samayoM kI saMkhyA prApta hotI hai / punaH kAla samayoM kA uttarottara varga karane para anantaloka mAtra varga sthAna jAkara saba AkAzazreNI prApta hotI hai arthAt AkAzazreNI ke pradeza prApta hote haiN| isase jAnA jAtA hai ki jIva ananta haiM, unase anantaguNA saba pUdagala dravya haiM, usase bhI anantaguNA vyavahAra kAla hai arthAta vyavahAra kAla ke samayoM kA pramANa hai| vyavahAra kAla se bhI anantaguNI prAkAza ke pradezoM kI saMkhyA hai| guNakAra kA pramANa anantaloka mAtra vargasthAna hai / dharma dravya, adharma dravya aura emIda ho deza bhAratulya hote hue bhI asaMkhyAta haiN| eka jIva ke pradeza lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM / 5 ginatI na ho sakane ke kAraraga ye pradeza asaMnyAta haiM arthAt ginatI kI sImA ko pAra kara gaye haiN| eka avibhAgI paramANu jitane kSetra meM ThaharatA hai vaha pradeza hai| dharma dravya aura adharma dravya asaMkhyAtapradezI loka ko vyApta karake sthita haiM isalie ye niSkriya haiN| lokapuraNa kevalI samudghAta avasthA ke samaya jIva ke madhyavartI grAu pradeza sameru parvata ke nIce citrA pRthvI ke aura baca paTala ke madhya ke pATha pradezoM para sthita ho jAte haiM, bAkI jIva-pradeza Upara nIce cAroM ora sampurNa lokAkAza meM phaila jAte haiN| eka dravya yadyapi avibhAgI hai, vaha ghaTa kI taraha saMyukta dravya nahIM hai tathApi usameM pradeza vAstavika hai, upacAra se nahIM / ghaTa ke dvArA jo prAkAza kA kSetra pravagAhita kiyA jAtA hai vahI anya paTAdika ke dvArA nhiiN| donoM jude-jude haiM / paTanA nagara AkAza ke dUsare pradeza meM hai aura mathurA anya pradeza meM / yadi prakAza apradezI hotA to paTanA aura mathurA eka hI jagaha ho jAte / zaMkA--dharmAdi dravyoM meM pradezatva kA vyavahAra pudgala paramANu ke dvArA roke gaye prAkAzapradeza ke nApa se hotA hai / ataH mAnanA cAhie ki unameM mukhya pradeza nahIM haiM ? samAdhAna-dharmAdi dradhya atIndriya haiM, parokSa haiM, ata: unameM mugya rUpa se pradeza vidyamAna rahane para bhI svataH unakA jJAna nahIM ho paataa| isalie paramANu ke mApa se unakA vyavahAra kiyA jAtA hai / zaMkA-asaMkhyAta ke nau bheda haiM unameM se kisa prasaMkhyAta vo grahaNa karanA cAhie ? 1. "kAlAraNavo niSkriyA:" [sarvArthasiddhi 5/36] / 2. "rUpAdiguNAvira hAdamUrtAH / " [ sarvArthasiddhi 5/36] / 3. dhavala pu. 13 pR. 262-263 "dharmAdharmakajIvAstulyAsaMkhyesa pradezAH"| sa. si. 5/8) / 4. "prasaMkhyeyAH pradezA dharmAdharmaka jIvAnAm / ||5/8||"[n.suu.]| 5. "lokAkAzatulyapradeNAH / " [rA. vA. 5/16/1] / 6. rA. vA. Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658/go. sA.jIvakANDa gAthA 562 samAdhAna-parotAsaMkhyAta, yuktAsaMkhyAta aura asaMkhyAtAsaMkhyAta ke jaghanya, madhyama va utkRSTa bhedoM meM se yahA~ para madhyama prasaMkhyAtAsaMkhyAta grahaNa karanA caahie| jisa prakAra ananta ko ananta rUpa se jAnane meM sarvajJatva kI hAni nahIM hotI, usI prakAra asaMkhyAta ko asaMnyAta rUpa se jAnane meM sarvajJatva kI hAni nahIM hotii| sarvajJa artha ko (jJeya ko) anyathA nahIM jAnate kyoMki ve yathArtha jJAtA haiN|' dharmadravya, adharmadravya, AkAza dravya aura jIva va pudgala ina pAMca dravyoM ke bahupradezI ho jAne para unameM kisa dravya ke pradeza cala aura kisake acala haiM, isa bAta ko do gAthAoM dvArA batalAte haiM sambamarUbI davaM avaTTidaM pracaliyA pavesA vi / rUvI jIyA caliyA tiSiyappA hoti hu padesA // 562 // gAthA-- alpI Dejya abasthita haiM aura unake pradeza nI acalAyamAna haiN| rUpI jIvadravya cala hai aura isake pradeza (cala kI apekSA) tIna prakAra ke hote haiM / / 562 / / vizeSArtha- saMsArI jIva rUpI hai aura mukta (siddha )jIba aspI hai (gA. 563) / pudgala dravya rUpI hai| dharma dravya, adharma dravya, AkAza aura kAla dradhya ye cAra arUpI haiM (gA. 564) / jo apI dravya haiM arthAt mukta jIva, dharma dravya, adharma dravya, AkAza dravya aura kAla dravya ye avasthita haiM arthAta jahA~ para sthita haiM vahA~ para hI sadA sthita rahate haiM, anyatra nahIM jAte aura na apanA sthAna badalate haiN| ina avasthita dravyoM ke pradeza bhI cannAyamAna nahIM hote arthAt kSetra se kSetrAntara nahIM hote, sadA acala rahate haiN| ___ rUpI jIva arthAt saMmArI jIva ke pradezoM kI nIna avasthAe~ hotI haiN| pATha madhya pradezoM ke atirikta anya sarvapradeza calita hote haiM yA ve sarvapradeza pracalita hote haiM yA unameM se kucha calita hote haiM aura kucha pracalita hote haiM / isa prakAra saMsArI jIvapradezoM kI 1. cala, 2. acala, 3. calAcala ye tIna avasthAe~ hotI haiM / cala yA prasthiti; acala yA sthiti ye do-do zabda eka arthavAcI haiN| bhavAntara meM gamana ke samaya, sukha-duHkha kA tIvra anubhava karate samaya yA tIvra krodhAdi rUpa pariNAma hote samaya jIva-pradezoM meM uthala-puthala hotI hai, vaha hI asthiti hai / uthala-puthala kA na honA sthiti hai / jIvapradezoM meM se pATha madhya ke pradeza sadA nirapavAda rUpa se saba jIvoM meM sthita hI rahate haiN| prayogakaibalI aura siddhoM ke sabhI pradeza acala (sthita) haiM / vyAyAma, duHstra, paritApa Adi ke kAla meM ukta pATha madhya pradezoM ko chor3akara zeSa pradeNa asthita (cala) hI hote haiN| meSa prAggiyoM ke pradeza sthita bhI haiM aura asthita bhI arthAt cannAcala (cana-acala) haiN| rAga, dvapa aura kapAya se athavA vedanAoM se, bhaya se athavA mArga se utpanna parizramase meghoM meM sthita jala ke samAna jIva pradezoM kA saMtrAra hone para unameM samavAya ko prApta karmapradezoM kA bhI saMcAra pAyA jAtA hai| 1. rA. vA. 5/8/2 / 2. rA. vA. 5/8/16 / Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 562 samyaktvamArgaNA/656 zaGgA-jIva ke pATha madhya pradezoM kA saGkoca va vistAra nahIM hotA, ata: unameM sthita karmapradezoM kA bhI asthitapanA nahIM banatA / isalie sarva jIvapradeza kisI bhI samaya asthita hote haiM, yaha ghaTita nahIM hotA ? samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jIva ke una pATa madhya pradezoM ko chor3akara zeSa jIvapradezoM kA pAzraya karake yaha ghaTita ho jAtA hai|' ___ vedanA evaM bhaya Adika klezoM se rahita chanastha ke kinhIM jIvapradezoM kA saMcAra nahIM hotA ataeva unameM sthita karmapradeza bhI sthita hote haiM / tathA usI chamastha ke kinhIM jIvapradezoM kA saMcAra pAyA jAtA hai, unameM sthita karma pradeza bhI saMcAra ko prApta hote haiM isalie ve asthita haiM / una donoM ke samudAya svarUpa jIva eka hai ataH vaha sthita-asthita ina donoM svabhAva vAlA hai| prayoga kevalI jina meM mamasta yogoM ke naSTa ho jAne se jIvapradezoM kA saMkoca ba vistAra nahIM hotA hai, ataeva ve vahA~ avasthita pAye jAte haiN|' zaMkA-maba jIvoM ke aATha madhya pradeza sarvadA sthira hI kyoM rahate hai ? samAdhAna--jIva ke pATha madhya pradezoM ko paraspara pradeza-baMdha anAdi hai| aisA nahIM hai ki una pA pradezoM meM se koI pradeza adhyana banA jAya aura usake sthAna para dusarA pradeza A jAya / anAdi kAla se unhIM ATha madhyapradezoM kA paraspara pradezabandha calA rahA hai aura anantakAla taka calA jAegA ataH ve pATha madhya ke pradeza sadA sthira rahate haiN| zaGkA-maraNa sabhaya dUsare zarIra ko dhAraNa karane ke kAla meM jIva pUrva sthAna ko chor3akara anya sthAna meM janma letA hai taba to ye pATha madhya ke pradeza asthita hote hoMge ? samAdhAna nahIM, kyoMki vigraha gati meM arthAt bhavAnta ragamana-kAla meM prATa madhya pradeza sthita hI rahate haiN| anya sarvapradeza asthita rahate haiN| zaGkA-dravyendriya-pramANa jIbapradezoM kA bhramaNa nahIM hotA, aisA kyoM na mAna liyA jAya ? samAdhAna * nahIM. yadi dravyendriya-pramANa jIvapradezoM kA bhramaNa nahIM mAnA jAe, to atyanta dratagati se bhramaNa karate hue jIvoM ko bhramaNa karatI huI pRthivI Adi kA jJAna nahIM ho sktaa| isalie prAtmapradezoM ke bhramaNa karate samaya dravyendriya pramANa AtmapradezoM kA bhI bhramaNa svIkAra kara lenA cAhie / bacce jaba tejI se cakkara khAte haiM aura thaka kara baiTha jAte haiM to unako pRthivI Adi saba vastueM ghUmatI huI (cakkara rUpa bhramaNa karatI huI) dikhAI par3atI haiN| isa parizrama se unakI cakSu ke antaraMga-nirvRtti kA prAtmapradeza itanI tejI se bhramaNa karate haiN| prathama samaya meM jo prAtmapradeza 1. dhavala pu. 12 pR. 365-366 / 2. dhavala pu. 12 pR. 266 / 3. dhavala pR. 12 pR. 267 / 4. "jo praNAdiya sarIrabaMdhogAma yathA aTTaragaM jIvamajhapadesANaM agNeNNapadesaMbaMdho bhavadi" / / 6 / / [dhavala pu. 14 pR. 46] / 5. dhavala pu. 1.234 / Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 go. sA. jIvakANDa gAthA 563 antaraMga nitti rUpa the, dUsare samaya meM una pradezoM ke sthAna para anya prAtmanadeza antaraMga nivRtti rUpa ho gaye, tIsare samaya meM anya Atmapradeza antaraMga nivRtti rUpa ho gaye / isa prakAra pratisamaya cakSu indriya pramANa mAtmapradezoM ke badalane ke kAraNa una baccoM ko pRthivI prAdi padArtha bhramaNa karate hue dikhalAI dete haiM / jaise teja calane vAlI rela meM baiTa hue yAtrI ko vRkSa Adi calate hue dikhalAI dete haiN| zaMkA-rUpI jIva ke sarva prAtma-pradezya acala kAva hote haiM ? samAdhAna-ayogakevalI ke sarva prAtmapradeza acala rahate haiN| prayogakevalI ke prAtmapradezoM kA karma rUpa pudgaloM ke sAtha saMzleSa sambandha hone ke kAraNa prayogakevanI mUrtika hai| siddha jIva amurtika hai| pudgala dravya cala hai poggaladavyamhi aNU saMkhejjAdI habaMti calidA hu / carimamahavakhaMdhammi ya calAcalA hoMti hu pavesA // 563 // gAthArtha - pudgala dravya meM aNu se lekara saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta aNugoM ke sabhI skandha cala haiM kintu antima mahAskandha ke pradeza calAcala (cana-acala) haiM / / 563 / / vizeSArtha-kriyA, bala, asthiti ye tInoM zabda paryAyavAcI haiN| dharma dravya, adharma dravya, AkAza dravya aura kAla dravya arUpI hone ke kAraNa acala (niSkriya) haiM kintu rUpI (saMsArI) jIva dravya aura pudgala dravya cala arthAt kriyAvAna haiM (gA. 561) / gA. 562 meM rUpI jIva dravya kA kathana ho cukA hai| isa gAthA meM pudgala dravya ke sakriyatva kA kathana hai / zaMkA -- kriyA kise kahate haiM ? samAdhAna---antaraMga aura bahiraMga nimitta se dravya kI kSetra se kSetrAnagara rUpa hone vAlI paryAya kiyA hai / ' pradezAntara-prApti kI hetu parispandarUpa paryAya kriyA hai / bahiraMga sAdhana ke sAtha rahane vAle pudgala kriyAvAna haiN| zaGkA-pudgala kI kriyA meM bahiraMga sAdhana kyA haiM ? samAdhAna--pudgala-aNu va skandha kI kriyA meM bahiraMga sAdhana kAla hai| jisa prakAra saba dravyakarma aura nokarma pudgaloM kA abhAva karake jo jIva siddha ho jAte haiM ve kriyArahita ho jAte haiM, kyoMki bahiraMga sAdhana kA abhAva ho gyaa| kintu aisA pudgaloM meM nahIM hotA kyoMki kAla sadA hI vidyamAna rahatA hai| usake nimitta se pudgaloM meM yathAsambhava kriyA hotI rahatI hai| mahAskandha 1. jayadhavala pu. 1 pR. 43 ; ghaghala' pR. 1 pR. 262; pU. 14 pR. 45; pu. 15 pR. 32, pu. 16 pR. 512 / 2. "ubhayaniminavazAdutpadyamAnaH paryAyo dravyasya kSetrAntaraprAptihetuH kriyA / " [ sarvArthasiddhi 5/7] / 3. "pradezAMtaraprAptihetuH parispaMdanarUpaparyAya: kriyA / " | paMcAritakA gA. TIkA] / Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maath| 564-565 smpvmaargrgaa|661 lokAkA pa pramANa hai aura lokAkAza meM sarvatra vyApa rahA hai ataH baha calAyamAna nahIM hotA kintu usameM pudgala paramANu pAte-jAte rahate haiM, isa apekSA se vaha cala hai| isIlie mahAskandha ko calAcanna (cala-acala ) kara kahA hai| yahI avasthA paMcameru va akRtrima caityAlaya prAdi kI hai arthAt ve bhI cala-acala rUpa haiM, kyoMki ve anAdi-nidhana haiN| ___pRdgala paramANu yadyapi ekapradezI hai, tathApi umameM kSetra se kSetrAntara mpa gamanakriyA hotI rahatI hai tathA kabhI bandha ko prApta hokara skandha rUpa pariNama jAtA hai, bheda hokara punaH paramANu ho jAtA hai| isa prakAra pudgala paramANu sakriya hai| khAdisAnta pudagala skandha kSetra se kSetrAntara hote rahate haiM aura unameM bhI bheda se, saMghAta se tathA yugapat bheda va saMghAta se kriyA hotI rahatI hai isalie ve bhI calAyamAna hai| isa prakAra pudgala sakriya arthAt cala haiM kintu anAdi, ananta akRtrima meru caityAlaya parvata Adi va mahAskandha cala-acala rUpa haiM, kyoMki ve kSetra se kSetrAntara nahIM hote| pudgala kI 23 vargoM ke nAma aNusaMkhAsaMkhejjAraNaMtA ya agejjagehi aMtariyA / pAhAratejabhAsAmaraNakammaiyA dhruSakkhaMdhA // 564 // sAMtarariNaraMtareraga ya suNNA patleyadehadhuva-suNNA / bAdaraNigodasuNNA suhamaNigodA pabho mahakkhaMdhA / / 565 // " gAthArtha-aNu bargaNA, saMkhyAtANu vargaNA, asaMkhyAtANu vargaNA, anantANu vargaNA, AhAra vargaNA, anAhya vargaraNA, taMjasavargagA, agrAhya bargaraNA, bhASA vargaNA, agrAhya vargaNA, manovaraNA, agrAhya vargagagA, kAmagA vargaNA, zrava vargaNA, sAnta ranirantara vargaNA, zUnya vargaraNA, pratyeka zarIra vargaNA, dhra va zunya vargagaNAbAdara nigoda vargagA, zUnya bargaNA, sUkSmanigoda vargagaNA, zUnya vargA, mahAskandha vargaNA / / 5.64-5.65 / / vizeSArtha - 'graNu vargaNA' yaha saMkSepa meM nAma hai, isakA pUrA nAma 'ekapradezI paramANu pRdgala dravya vargaNA' hai| zaMkA-paramANu yudgala ma.pa hai, yaha kaise siddha hotA hai ? samAdhAna -- usameM anya pudgaloM ke sAtha milane kI zakti hai, isalie siddha hotA hai ki paramANu pudgala rUpa hai| zaMkA paramANu sadAkAla paramANurUpa se avasthina nahIM rahate, isalie unameM dravyapanA nahIM banatA ? 1. "nAmA: / " [tasvArthasUtra 5:11] / 2. "bhedAdaNuH // 2 / / " tatvArthamutra 'pra. 5] / 3. "bhevasaMtrAtebhyaH utpadyante / / 26 / " [tattvArthasUtra a. 5] 4. 'suhamA suzA graha pATha dhavala pu. 14 pR. 117 gAthA 8 meM hai| 5. dhavala pu. 14 pR. 117 gA. 7 va 8 kinna gAthA : pratharthAt 564 meM pudhi isa prakAra hai--"aNusaMkhA saMkhejjA tavatA vaggaNA ygejbhaamro|" Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 662/go. sA. jIyakANDa gAthA 564-565 samAdhAna nahIM, kyoMki paramANuoM kA pudgala rUpa se utpAda aura vinAza nahIM honA, isalie unameM bhI dravyapanA siddha hotA hai / / isake Upara dvipradezI paramANu pudgala dravya vargaNA hai||5.7||2 ajaghanya snigdha aura rUkSa guNa vAle do paramANuoM ke samudAya samAgama se dvipradezI paramANu pudgala dravya vargaNA hotI hai| zaMkA-paramANunoM kA samAgama kyA ekadezena hotA hai yA sarvAtmanA hotA hai ? samAdhAna-dradhyAthika naya kA abalambana karane para do paramANuoM kA kathaMcit sarvAtmanA samAgama hotA hai, kyoMki paramANu niravayava hotA hai| paryAyAthika naya kA avalambana karane para kathaMcit ekadezena samAgama hotA hai| paramANu ke avayava nahIM hote, yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki yadi uparima. adhastana, madhyama aura uparimoparima bhAga na ho to paramANu kA hI prabhAva hotA hai| ye bhAga kalpita bhI nahIM haiM, kyoMki paramANu meM UvabhAga, adhobhAga aura madhyamabhAga tathA uparimoparimabhAga kalpanA ke binA bhI upalabdha hote haiN| tathA paramANu ke avayava haiM isalie unakA sarvatra vibhAga hI honA cAhie aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para to saba bastanoM ke abhAva kA prasaMga prApta hotA hai / avayavoM se paramANu nahIM banA hai, aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki avayavoM ke samUha rUpa hI paramANu dikhAI detA hai / tathA avayavoM ke saMyoga kA vinAza honA cAhie aisA bhI koI niyama nahIM hai, kyoMki anAdisaMyoga ke hone para usakA vinAza nahIM hotA / isIlie dvipradezIparamANu pudgala dravya vargaNA siddha hotI hai / __ isI prakAra tripradezI, catuHpradezI, paJcapradezI, SaTpradeNI, saptapradezI, aSTapradezI, navapradezI, dazapradezI, saMkhyAta pradezI, asaMkhyAtapradezI, anantapradezI aura anantAnantapradezI paramANa pudgala dravyavargaNA hotI hai / / 78|| hipradezI paramANu gudgala vyavargaNA se lekara utkRSTa saMkhyAtapradezI dravyavargaNA taka yaha saba saMkhyAtapradezI dravyavargaraNA hai| isake eka kama utkRSTa saMkhyAta bheda hote haiM / utkRSTa saMkhyAtapradezI paramANa pUgala dravya vargaNA meM eka aMka milAne para jaghanya asaMkhyAtapradezI dravya vargaNA hotI hai / punaH uttarotara eka-eka milAne para asaMnyAtapradezI dravyavargagagAyeM hotI haiM aura ye saba utkRSTa asaMkhyAtAsaMkhyAta pradeNI dravya vargaNA ke prApta hone taka hotI haiN| utkRSTa asaMkhyAtAsaMkhyAta meM se utkRSTa saMkhyAta ke nyUna karane para jitanA zeSa rahe utanI hI asaMkhyAtapradezI yA vargaNAyeM hotI haiM / ye saMkhyAtapradezI vargaNAmoM se asaMnyAtanagI hotI haiN| asaMkhyAtaloka guNAkAra hai| ye saba ho tIsarI asaMkhyAtapradeNI vargaNA haiN| utkRSTa prasaMkhyAtAsaMsthAna pradezI paramANu pudgala dravyavagaMgA meM eka aMka milAne para jaghaya anantapradezI paramANu pudgala dravya vargagaNA hotI hai| punaH Rma se eka-eka kI vRddhi hote hue prabhazyoM se anantagago aura siddhoM ke anantavaM bhAga pramANa sthAna prAge jAte haiN| apane jaghanya se anantapradezI utkRSTa vargaNA ananta guNI hotI hai / guNakAra abhavyoM se ananta guNA arthAt middhoM ke ananta bhAga pramANa hai, isa prakAra yaha anantapradezI dravya vargaNA cauthI hai / / 4 / / 6. dhavana 1. dhavala pu. 14 pR. 55 / 2-3-4. dhavala pu. 14 pR. 55 / 5. dhavala pu. 14 pR. 56-57 / pu. 14 pR. 57 / 7. eka aMka se sarvatra eka pradezA' samajhanA caahie| Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 564-565 samyaktvamAgaMgA/663 zaMkA-ye saba vargaNAyeM eka kyoM haiM ? samAdhAna -zyoMki ye saba vargaNAyeM anantarUpa se eka haiM / ye cAroM hI bargagaNAyeM agrAhya haiN|' anantAnantapradezI paramANa pudagala dravya vargaNA jo utkRSTa hai, usameM eka aMka milAne para jAya AhAra drazya ho / phira eka adhika ke krama se abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke ananta bhAga pramANa bhedoM ke jAne para antima AhAra dravyavargaNA hotI hai / yaha jaghanya se utkRSTa vizeSa adhika hai| vizeSa kA pramANa abhanyoM se anantaguNA arthAta siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa hotA huyA bhI, utkRSTa grAhAra dravyavargaNA ke anantaveM bhAga pramANa hai / audArika, vaiRiyika aura AhAraka zarIra ke yogya gudgalaskandhoM kI AhAra dravyabargaNA saMjJA hai / AhAra vargaNA ke asaMkhyAta khaNDa karane para bahubhAga pramANa yAhAraka zarIra prAyogya vargaNAgra hotA hai| zeSa ke asaMkhyAta khaMda karane para bahubhAga pramANa vaiRiyika zarIra prAyogya vargasaMgAgra hotA hai / tathA zeSa eka bhAga graudArika zarIra prAyogya vargaNAgra hotA hai / | dhavala pu. 14 pR. 560 | yaha pA~cabI vargagA hai|5|| utkRSTa yAhAra dravyavagA meM eka aMka ke milAne para prathama agraharA drapravargaNA sambandhI sarva-jadhanya vargaNA hotI hai| phira eka-eka bar3hAte hue abhavyoM se ananta guNe aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa sthAna jAkara utkRSTa agraharaNa dravyavargaNA hotI hai| yaha jaghanya se utkRSTa anantaguNI hotI hai / abhadayoM se ananta guNA arthAt siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa guNakAra hai| isa prakAra yaha chaTo vargaNA hai / 6 / pA~ca zagera nathA bhASA aura mana ke ayogya jo 'padgala skandha haiM, unakI agrahaNa vargagaNA saMjJA hai| utSTa agrahaNa dravyavargaNA meM eka aMka milAne para sabase jaghanya taijasa zarIra dravyavargaraNA hotI hai / punaH eka-eka adhika ke krama se abhavyoM se anantagugaNe aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramAraNa sthAna jAkara utkRSTa taMjasa-zarIra-dravya-vargaNA hotI hai| yaha apane jaghanya se utkRSTa vizeSa adhika hai / abhavyoM se ananta guNA aura siddhoM ke anansaveM bhAga pramANa vizeSa kA pramANa hai isake gudgala skandha naMjasa zarIra ke yogya hote haiM, isalie yaha grahaNa vargaNA hai / yaha sAtavIM vargaNA hai / 7 / 3 utkRSTa taijasa zarIra dravyavargaNA meM eka aMka milAne para dUsarI agrahaNa dravyavargaNA mambandhI pahalI sarva jaghanya agrahaNa dradhyavargaNA hotI hai| phira Age eka-eka adhika ke krama se abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke ananta bhAga pramANa sthAna jAkara dUsarI pragrahaNa-dravya-bargaNA sambandhI utkRSTa bargagAra hotI hai / vaha apanI jaghanya bargaNA se apanI utkRSTa vargaNA anantaguNI hai| yaha pA~ca zarIra, bhASA aura mana ke grahaNa yogya nahIM hai. isalie isakI agraharaNa dravyabargaraNA saMjJA hai / yaha AThavIM vargaNA hai / / dUsarI utvaSTa agrahaNa dravyanvanaraNA meM eka graMka ke prakSipta karane para sabase jaghanya bhASA dravyavargaNA hotI hai / isase Age eka-ekA adhivaH ke kramase abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke 1. dhavala pu. 14 pR. 50-56 / 2. ghabala pR. 14 pR. 56 / 3. dhavala pu. 14 pR. 60 / Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664/go. sA. jIyakANDa gAthA 564-565 anantaveM bhAga pramAraga jAkara bhASA dravyavargaNA sambandhI utkRSTa dravyavargaNA hotI hai| yaha apane jaghanya se utkRSTa vizeSa adhika hai| apanI jaghanya vargaNA kA anantavA~ bhAga vizeSa kA pramANa hai / bhASA dravyavargaNA ke paramANu pudgalaskandha cAroM bhASAoM ke yogya hote haiM tathA Dhola, bherI, nagArA aura megha kA garjana Adi zabdoM ke yogya bhI ye hI vargaNAyeM hotI haiN| zaGkA nagArA Adi ke zabdoM kI bhASA saMjJA kaise hai / ' samAdhAna-nahIM, kyoMki bhASA ke samAna hone se bhASA hai isa prakAra ke upacAra se nagArA Adi ke zabdoM kI bhI bhASA saMjJA hai| yaha nauvIM vargaNA hai / / utkRSTa bhASA dravyavargaNA meM eka aMka milAne para tIsarI agrahaNa dravya vargaNA sambandhI sabase jaghanya vargaNA hotI hai| isake Age eka-eka adhika ke krama se abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke ananta bhAga pramANa sthAna jAkara tIsarI agraharaNa dravyavargaNA sambandhI utkRSTa vargaNA hotI hai| yaha apane jaghanya se utkRSTa anantaguragI hotI hai| abhavyoM se anantaguNA aura siddhoM ke ananta bhAga pramAraNa guNAkAra hai| isake bhI pudgala skandha grahaNayogya nahIM hote haiM, kyoMki aisA nahIM mAnane para isako agraharaNa saMjJA nahIM bana sktii| yaha dasavIM vargaNA hai / 10 / __ tIsarI utkRSTa agrahaNa dravyavagaMNA meM eka aMka milAne para jaghanya manodra vyavargaraNA hotI hai| phira Age eka-eka adhika ke krama se abhavyoM se anantagurga aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa sthAna jAkara utkRSTa manodravyavargaNA hotI hai| yaha apane jaghanya se utkRSTa vargaNA vizeSa adhika hai| vizeSa kA pramANa sabase jaghanya manIdravya vargaNA kA anantavA bhAga hai| isa vargaNA se dravya mana kI racanA hotI hai| yaha gyArahavIM vargaNA hai / 11 / ' utkRSTa manodravyavargaNA meM eka aMka milAne para cauthI pragrahaNa dravya vargaNA kI sabase jaghanya vargaNA hotI hai| isase Age eka-eka pradeza ke adhika krama se abhabyoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantabeM bhAga pramANa sthAna jAkara cauthI agrahaNA dravyavargaNA sambandhI utkRSTa vargaNA hotI hai| yaha apanI jaghanya vargaNA se utkRSTa vargaNA anantaguNI hai| abhavyoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa guNAkAra hai| yaha grahaNa yogya nahIM hotii| yaha bArahavIM vargaNA hai / 12 / cauthI amrahaNa dravyavargaNA sambandhI utkRSTa dradhyavargaNA meM eka aMka prakSipta karane para sabase jaghanya kArmaNa zarIra dravyavargaNA honI hai| Age eka-eka pradeza adhika ke krama se abhavyoM se anantaguraNe aura sijoM ke pramantaveM bhAga pramANa sthAna jAkara kArmaNa dravyavagaraNA sambandhI utkRSTa vargaNA hotI hai| apanI jaghanya vargaNA se apanI utkRSTa bagaMgA vizeSa adhika hai| jaghanya kArmaNa vargaraNA kA anantavAMbhAga vizeSa kA pramANa hai| isa vargaNA ke pudgala skandha pAThoM karmoM ke yogya hote haiM / yaha terahavIM vargaNA hai / 13 / utkRSTa kArmaNa vargaraNA meM eka graMtha milAne para jaghanya dhruva skandha dravyavargaNA hotI hai| 1. dhavala pu. 14 pR. 61 / 2. dhavala pu.14 pR. 62 / 3. dhavala pu. 14 pR.62| 4. dhavala pu.14 pR. 63 / Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 564-565 mamyaktva mAgaMgA/665 anantara eka-eka adhika ke krama se saba jIvoM se anantaguNe sthAna jAkara dhra vaskandha dravyavargaNA sambandhI utkRSTa vargaNA hotI hai / apane jaghanya se apanI utkRSTa vargaNA anantaguNI hai| saba jIvoM se anantaguNA guNAkAra hai| yaha dhra vaskandha pada kA nirdeza antyadIpaka hai| isase pichalI saba vargaNAyeM dhra va hI haiN| yaha saura isase Age kI saba vargaNA grahaNa yogya nahIM haiN| yaha caudahavIM vargaraNA hai / 14 bhra vaskandha dravyavargaNAoM ke Upara sAntara-nirAtara dravyavagaNA hai| jI vargaNA antara ke sAtha nirantara jAtI hai usako sAntara-nirantara dravyavagaraNA saMjJA hai| yaha sArthaka saMjJA hai / utkRSTa dhra vaskandha dravya vargaNA meM eka aMka ke milAne para jaghanya sAntara-nirantara dravyavargaNA hotI hai| Age eka-eka aMka ke adhika krama se saba jIvoM se anantaguNe sthAna jAkara sAttara-nirantara dravyavargaNA sambandhI utkRSTa vargaNA hotI hai / vaha apanI jaghanya vargaNA se acanI utkRSTa vargaNA anantaguNI hai / saba jIvoM se anantaguraNA guNAkAra hai / yaha bhI agrahaNa bargaNA hI hai. kyoMki AhAra, tejasa, bhASA, mana aura karma ke ayogya hai / yaha pandrahavIM vargaraNA hai / 15 / / sAnta ranirantara dravyavargaNAnoM ke Upara dhra va zUnya vargazA hai / atIta, anAgata aura vartamAna kAla meM isa rUpa se paramANu pudgaloM kA saMcaya nahIM hotA, isalie isakI dhra vazUnya dravya vargaNA yaha sArthaka saMjJA hai / utkRSTa sAntara nirantara dravya vargaNA ke Upara eka paramANu adhika paramANu pudagalaskandha tInoM hI kAla meM nahIM hotA / do pradeza adhika tIna pradeza adhika prAdi ke krama se saba jIvoM se anantaguraNaM sthAna jAkara prathama dhra vazUnya vargaNA sambandhI utkRSTa bargaraNA hotI hai| yaha apanI jaghanya vargaNA se apanI utkRSTa vargaNA anantaguNI hai| saba jIvoM se anantaguragA guNAkAra hai / yaha vargaNA sarvadA zUnya rUpa se avasthita hai / yaha solahavIM vargaNA hai / 16 / bhra bazUnya dravya vargaNA ke Upara pratyeka zarIra dravya vargaNA hai / / 11 / / eka-eka jIva ke eka-eka zarIra meM upacita hue karma aura nokarma skandhoM kI pratyeka zarIra dravyavargaNA saMjJA hai| aba utkRSTa dhra vazUnya dravya vargaNA meM eka aMka milAne para jaghanya pratyeka zarIra dravyatraNA hotI hai| zaMkA -- yaha jaghanya pratyeka zarIra dravyavargaNA kisake hotI hai ? samAdhAna jo jIva sUkSma nigoda aparyAptakoM meM palya kA prasaMkhyAtavA~ bhAga kama karmasthitikAla taka kSapita karmAzika rUpa se rahA, punaH jisane palya ke asaMkhyAta bhAga pramANa saMyamAsaMyama kANDaka, inase kucha adhika samyaktva kANDaka tathA anantAnabandhI visaMyojanA kANDaka tathA pATha saMyama kANDaka karate hue cAra bAra kapAya kI upazamanA kii| punaH antima bhava ko grahaNa karate hue pUrva koTi pramANa AyubAle manuSyoM meM utpanna huA / anantara garbha-niSkramaNa kAla se lekara pATha varSa aura antarmuhUrta kA hone para samyaktva aura saMyama ko eka sAtha prApta karake sayogI jina ho gayA / anantara 1. dhana pu. 14 e. 64 / 145.65 / 2. dhavala pu. 14 pR. 64-65 / 3. dhavala pu. 14 pR. 65 / 4. dhavala pu. Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666/go. mA. jIvakANDa gAthA 564-565 kucha kama pUrva koTi kAla taka praudArika aura taMjamazarIra kI adha:sthitigalanA ke dvArA pUrI nirjarA karake tathA kArmaNa zarIra kI gumAzreNI nirjarA karake antima samayavartI bhavya ho gyaa| isa prakAra prAkara jo prayogakevalI ke antima samaya meM sthita hai, usake sabase jaghanya pratyeka zarora dravya vargaggA hotI hai| kyoMki isake zarIra meM nigoda jIvoM kA abhAva hai| guriNata karmAzika nArakI jIva ke antima samaya meM sarvotkRSTa dravya ke prApta hone taka kAmaNa zarIra ke donoM pujoM ko utkRSTa karanA caahie| zaMkA-bakriyika zarIra ke visnasopacaya se grAhAraka zarIra kA visrasopacaya asaMkhyAtaguraNA hai, isalie pramattasaMyata guNasthAna meM AhAraka, tejasa aura kArmaNa zarIra ke chaha puJja grahaNa karake pratyeka zarIra vargaNA eka jIva sambandhI kyoM nahIM kahI? samAdhAna- nahIM, kyoMki matima samayavartI nAranI doghor3akara tejasa aura nAmaraNa zarIra kA anyatra utkRSTa dravya upalabdha nahIM hotA / jahA~ para tejasa aura kAmagA zarIra jaghanya hote haiM vahA~ para pratyeka zarIra dravyavargaNA sabase jaghanya hotI hai aura jahA~ para inakA utkRSTa dravya upalabdha hotA hai vahA~ para pratyeka zarIra vargaNA utkRSTa hotI hai| parantu pramattasaMyata manuSya ke pratyekazarIra vargaNA utkRSTa nahIM hotI, kyoMki unake guNadheraNI nirjarA ke dvArA aura adha:sthitigalanA ke dvArA tejasa ba kArmaNa zarIra kA dravya galita ho jAtA hai| yadi va-hA jAya ki galita hue taijasa aura kAmaza zarIra ke dravya se prAhAraka zarIra kI dravya varga raNAeM bahuta hotI haiM, so yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki yaha unake anantavaM bhAga pramANa hotA hai| ataH pramattasaMyata guNasthAna meM pratyeka zarIra vargaNA utkRSTa nahIM hotii| yahA~ para karmasthiti-kAla ke bhItara saMcita hue pATha prakAra ke karmapradeNasamudAya kI kAmagAzarIra saMjJA hai / chayAsaTha sAgara kAla ke bhItara saMcita hue noka.maMpradeza samudAya kI taijasa zarIra saMjJA hai| taiMtIsa sAgara kAla ke bhItara saMcita hue nokarmapradeza samudAya kI vaiRiyika garIra saMjJA hai| kSullaka bhava grahaNa kAla se lekara tIna palya kAla ke bhItara saMcita hue nokarmapradeza samudAya kI graudArikA zarIra saMjJA hai| aura antamuhurta kAla ke bhItara saMcita hue nokarmapradeza samudAya kI AhAraka zarIra saMjA hai| isalie nArakI jIva ke antima samaya meM hI utkRSTa svAmitva denA naahie|' yaha satrahavIM vargaNA hai / 15 / utkRSTa pratyeka zarIra dhargaNA meM eka aMka milAne para dusarI dhra vazunya vargaNA sambandhI sabase jaghanya dhra bazunya dravya bagaMgA hotI hai| amantara eka-eka adhika ke krama se AnupUrvI se saba jIvoM se anantaguNI na vazunya vargaNAoM ke jAne para utkRSTa dhra vazUnya vargaNA utpanna hotI hai| baha jaghanya vargaNA se anantaguNI hai / saba jIvoM kA asaMkhyAtavA~ bhAga guNAkAra hai| ekAntavAdI dRSTi ke samAna yaha sadAkAla zunya rUpa se avasthita hai| yaha aThArahavIM vargaNA hai / 18 / 7 --- 1. dhavala pu. 14 pR. .5-66 / 2. va 3. pabala pu. 14 pR. 77 / 4. dhavala pu 14 pR. 77-78 1 5. dhavala pu. 14 pR. 78 / 6. dhavala pu. 14 pR. 83 / 7. dhavala pu. 14 pR. 84 / Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyantramArgagaga / 667 utkRSTa vazUnya dravyavagaMgA meM eka aMka arthAt ekapradeza ke milAne para sabase jaghanya bAdara nigoda dravyavagaMgA hotI hai / vaha kSINakaSAya ke antima samaya meM hotI hai| jo jIba kSapita karmANika vidhi se Akara pUrva koTi kI Ayu vAle manuSyoM meM utpanna huA, anantara garbha se lekara grAu varSa aura antarmuhUrta kA hone para samyaktva aura saMyama ko yugapat grahaNa karake punaH kucha kama pUrva koTi kAla taka karmoM kI utkRSTa gRzAragI nirjarA karake siddha hone ke antarmuhUrta kAla avazeSa rahane para usane kSapakazreNI para ArohaNa kiyA / anantara kSapakazreNI meM sabase utkRSTa vizuddhi ke dvArA karmanirjarA karake kSIrAkaSAya hue isa jIva ke prathama samaya meM ananta bAdara nigoda jIva marate haiM / dUsare samaya meM vizeSa adhika jIva marate haiN| isI prakAra tIsare yadi samayoM meM vizeSa adhika vizeSa adhika jIva marate haiM / yaha krama kSINakaSAya ke prathama se lekara pRthaktvamAvalI kAla taka cAlU rahatA hai / isake grAge saMkhyAta bhAga adhika saMkhyAtabhAga adhika joba marate haiM / aura yaha krama kSINakaSAya kAla meM prAvalI kA saMkhyAtavA~ bhAga kAla zeSa rahane taka cAlU rahatA hai| isake pazcAt nirantara prati samaya saMkhyAtaguNe jIva marate haiN| isa prakAra kSINakaSAya ke antima samaya taka asaMkhyAta guNe jIva marate haiM / guNAkAra sarvatra palyopama kA prasaMkhyAtA bhAga hai / ' gAthA 564-565 yahA~ kSINakaSAya ke antima samaya meM jo prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa pulaviyA~ haiM, jo ki pRthaka-pRthaka prasaMkhyAta lokapramANa nigoda zarIroM se apUrNa haiM unameM sthita anantAnanta nigoda jIvoM ke jo ananta visramopacaya se yukta karma aura nokarma saMghAta hai, vaha sabase jaghanya bAdara nigoda vargaNA hai| svayaMbhUramaNa dvIpa kI mulI ke zarIra meM utkRSTa bAvara nigoda vagaMraNA hotI hai kyoMki mUlI ke zarIra meM ekabandhanabaddha jagacchreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa pulaviyA~ hotI haiN| isa prakAra yaha usIsavIM vargaNA kahI gaI hai | 16 | utkRSTa bAda nigoda vargaNA meM eka aMka milAne para tIsarI dhruvazunya vargaNA kI sabase dhanya dhanya vargaraNA hotI haiN| punaH isake Upara pradeza adhika ke krama se saba jIvoM se anantaguNe sthAna jAkara tIsarI dhruvazUnya vargaraNA kI sabase utkRSTa vargaNA hotI hai| apanI jaghanya se utkRSTa vargaNA asaMkhyAtaguNI hai| gragula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa guNAkAra hai| yaha bIsavIM vargaNA hai | 20 | utkRSTa dhruvazunya vargaNA meM eka aMka ke milAne para sUkSma nigoda dravyavargaNA hotI hai / vaha jala meM, sthala meM aura grAkAza meM sarvatra dikhalAI detI hai, kyoMki bAdara nigoda vargaNA ke samAna isakA deza niyama nahIM hai / yaha sabase jaghanya sUkSma nigoda vargaNA kSapita karmAzika vidhi se aura kSapita gholamAna vidhi se Aye hue sUkSma nigoda jIva ke hI hotI hai, anya ke nahIM, kyoMki vahA~ jaghanya dravya ke hone meM virodha hai / mahAmatsya ke zarIra meM ekabandhanabaddha cha jIvanikAyoM ke saMghAta meM utkRSTa sUkSma nigodavargaNA dikhalAI detI hai / jaghanya sUkSma nigodavargazA se lekara utkRSTa sUkSma nigodaaNA paryanta saba jIvoM se anantaguNe nirantara sthAna prApta hokara eka hI spardhaka hotA hai, kyoMki madhya meM koI antara nahIM hai / jaghanya vargaNA se utkRSTa vargaNA asaMkhyAta guNI hai| patya kA asaMkhyAta bhAga guNAkAra hai | yaha ikkIsavIM vargaraNA hai | 21| 2. dhavala pu. 14 pR. 61 1. dhavala pu. 14 pR. 85 1 3. dhavala pu. 14 pR. 111 / 4. ghavalapu. 14 pR. 112-113 / 5. dhavala pu. 14 pR. 113-114 / 6. dhavala pu. 14 pR. 116 / Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 no. sA. jIvakANDa gAthA 566-600 utkRSTa sUkSma nigoda dravya vargaNA meM eka aMka milAne para cauthI dhra vazUnya vargaraNA kI sabase jaghanya vargaNA hotI hai / anantara eka adhika ke krama se saba jIvoM se ananta guNe sthAna jAkara utkRSTa dhra vazunya dravya vargaNA hotI hai| yaha jaghanya se utkRSTa asaMkhyAtaguNo hai / jagattara kA asaMkhyAtavA bhAga guNAkAra hai, jo ki asaMkhyAta jagazreNI pramANa hai / yaha bAIsavI vargaNA hai / 22 / ' utkRSTa dhra vazUnya dravyabargaraNA meM eka aMka milAne para sabase jaghanya mahAskandha dravyavargaNA hotI hai| anantara eka adhika ke krama se saba jIvoM se anantaguNe sthAna jAkara utkRSTa mahAskandha dravya vargaNA hotI hai| yaha jaghanya se utkRSTa vizeSa adhika hai| sabase jaghanya mahAskAnya vargaNA meM palya ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dene para jo labdha prAve utanA vizeSa kA pramANa hai / yaha teIsavI vargaNA hai / 23 / jaghanya se utkRSTa prApta karane ke lie pratigAga va guNAkAra prAdi kA kathana paramANuvaggaNammi raNa avarukkassaM ca sesage asthi / gejjha mahakkhaMdhANaM varamahiyaM sesagaM guriNayaM // 566 // siddhANatimabhAgo paDibhAgo gemagAraNa jeThaM / pallAsaMkhejjadiyaM aMtimakhaMghassajeTuDheM // 567 // saMkhejjAsaMkhejje guNagAro so dR hodi hu aNate / cattAri agejjesu vi siddhAraNamaNaMtimo bhAgo // 56 // jIvAdoNaMtaguNo dhuvAditiSThaM asaMkhabhAgo du / pallassa tado tatto asaMkhalogavahido miccho // 566 / / seDhI sUI pallA jagapadarA saMkhabhAgaguraNagArA / appapparagapravarAdo ukkasse hoMti riNayameNa // 600 / gAthArtha -paramANu vargaraNA meM jaghanya va utkRSTa kA bheda nahIM hai / zeSa vargaNAoM meM jaghanya va utkRSTa kA bheda hai / / 566 / / grahaNa vargaNAoM meM utkRSTa prApta karane ke lie siddhoM kA anantavA bhAga pratibhAga hai / antima mahAskandha meM utkRSTa prApta karane ke lie palya kA asaMkhyAtA bhAga pratibhAga hai||567|| saMkhyAta paramANu dravyabagaMgaNA meM saMnyAta guNAkAra hai aura asaMkhyAtapradezI paramANa dravyabargaNA meM guNAkAra asaMkhyAta hai| ananta paramANu dravyavargaNA meM aura cAra agrahaNa-vargaNAoM meM siddhoM yA anantavA~ bhAga (athavA abhavyoM se anantaguraNA) guraNAkAra hai / / 568 / / dhra ba aAdi tIna vargaNAoM meM gugAkAra jIvarAzi se anantaguNA hai| usase Age kI vargaNA meM gugAkAra palya kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai / usase pAge ko vargagaNA meM guNAkAra asaMnyAta loka se bhAjita mithyASTi jIvarAzi hai / / 566 / / usame Age guNAkAra krama se zreNI kA asaMkhyAtavAM bhAga, sUcyaMgula kA asaMkhyAtavA bhAga, patya kA asaMkhyAtarvA bhAga aura jagatpratara kA asaMkhyAtavA~ bhAga hai| jaghanya ko guNAvAra se guNA karane para apanA-apanA utkRSTa prApta ho jAtA hai / / 600|| 1. dhavala pu. 14 pR. 116-113 / 2. dhavala pu. 14 pR. 117 / Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 601-603 samyaktvA / 666 vizeSArtha - yaha kathana gAthA 564- 565 ke vizeSArtha meM kiyA jA cukA hai| nIce kI utkRSTa vargalA se Upara kI jadhanya vargaraNA kA antara kasaM puraNa vahiyaM uvarimaM jahaNaM khu / idi tevIsaviyappA puggaladavvA hu jiraNadiTThA || 601 || gAthArtha - gudgala dravya kI teIsa vargaNAoM meM apane se nIce kI utkRSTa vargaNA meM eka aMka milAne se Upara kI jaghanya vargaNA kA pramANa hotA hai| aisA jina (zrutakebalI) ne kahA hai ||601 || vizeSArtha - dekho gAthA 434 505 kA viSa ina teIsa vargaNAoM kA vizeSa kathana dhavala pustaka 14 se dekhanA cAhie / pudgala ke chaha bheda puDhavI jalaM ca chAyA cauridiyaviSayakammaparamANU 1 chavivahabheyaM bhariyaM poggaladathyaM jiraNavarehiM / / 602 / / ' bAdarabAdara bAdara bAdarasuhamaM ca suhamathUlaM ca / sumaM ca sumasumaM ca gharAviyaM hodi chambheyaM // / 603 // 2 gAthArtha - 1. pRthivI, 2. jala, 3 chAyA, 4 cAra indriyoM kA viSaya, 5. kArmaraNavargaNA aura 6. paramANu zrI jinendra ne pudgaladravya ke ye chaha bheda kahe haiM ||602 / / 1. bAdaravAdara 2. bAdara, 3. bAdara sUkSma, 4. sUkSmabAdara, 5. sUkSma, 6. sUkSma sUkSma ye pRthivI jala Adi kI saMjJA hai ||603 // vizeSArthaM jo chedAbhedA jA sake tathA eka sthAna se dUsare sthAna para le jAyA jA sake vaha bAdarabAdara pudgala hai jaise kASTha, pASANa, pRthivI yAdi / jo chedana hone para svayaM nahIM jur3a sakate ve bAdaravAdara haiM, jaise bhUmi, parvatAdi / jo chedAbhedA na jA sake kintu anyatra se jAyA jA sake vaha bAdara hai jaise jala | athavA jo chede jAne para turanta svayameva mila jAye, ve bAdara haiM, jaise tela, jala Adi / jo na chedebhede jA sakeM aura na anyatra le jAye jA sakeM ve vAdara sUkSma hai jaise chAyA 27 athavA jo hAtha se pakar3e nahIM jA sakate yA hAtha dvArA grahaNa nahIM kiye jA sakate zrIra na dezAntara ko lejAye jA sakate haiM; ve bAdara-sUkSma haiM, jaise chAyA, dhUpa Adi / " cakSuindriya ke atirikta anya cAra indriyoM kA viSayabhUta bAhya padArtha sUkSma sthUla hai / " athavA jo pudgala cakSu indriya kA viSaya to nahIM hai kintu zeSa cAra indriyoM kA viSaya hotA hai vaha sUkSma bAbara hai / " karma sUkSma hai, jo dezAvadhi paramAvadhi jJAna kA viSaya hai vaha sUkSma hai 119 grathavA jJAnAvaraNa Adi karmoM ke yogya kAraNa vara sUkSma haiM kyoMki ye indriyA~ jJAna kA viSaya nahIM haiM / 12 paramANu sUkSmasUkSma hai, jo sarvAvadhi jJAna kA viSaya hai vaha saba sukSma sUkSma hai / 13 kAraNAoM se pare arthAt kArmaNavaraNAoM se bhI atyanta sUkSma di zraNuka skandha paryanta sUkSmasukSma hai / 1. dhavala pu. 3 pR. 3 jayabavala pu. 1 pR. 215 vasunandi zrAvakAcAra gA. 18 : laghu bravya saMgraha gA. 7, paMcAstikAya gA. 76 ka sva. kA. pu. 136 1 2. svA. kA. pra. pU. 136 / 3. svA.kA pra. pU. 136 / 46.8.10. 12. 14. paM. kA. ga. 76 kI TIkA 5. 7. 6. 11. 13. svA. kA. ma. gAthA 206 kI TIkA / Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 / go. sA. jIvakANDa svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 206 kI TokA meM bAdarabAdara Adi graha bheda pudgala kI apekSA se kiye gaye haiM isalie sUkSmasUkSma meM paramANu ko bhI grahaNa kara liyA hai kintu paMcAstikAya kI TokA meM bAdarabAdara Adi yaha bheda kakSa se kiye gaye haiM, isalie inhoMne paramANu ko grahaNa na karake skandha paryanta hI sUkSmasUkSma kA kathana kiyA hai| kyoMki paramANu skandha nahIM hai kintu sarvAvadhi jJAna kA viSaya hai| vaha dezAvadhi yA parabhAvadhi jJAna kA bhI viSaya nahIM hai / anya prakAra se pudgala ke bhedoM kA kathana khaMdhaM sayalasamatthaM tassa ya addha bhAMti desoti / zraddhaddha ca padeso pravibhAgo ceva gAthA 604 paramANU / / 604 / / ' gAthArtha - sakala va samasta pudgaladravya skandha hai, usa skandha kA zrAdhA deza hai| skandha ke prAye kA AdhA pradeza hai / paramANu pratibhAgI hai || 604 / / vizeSArtha - "sayalasamatyaM" bhinna-bhinna TIkAkAroM ne isake bhinna-bhinna artha kiye haiM, jo isa prakAra haiN| mUlAcAra kI TIkA meM zrI vasunandi zrAcArya ne isakA artha isa prakAra kiyA hai "sayala saha kalAbhirvartate iti sakalaM sabhedaM paramANvantaM / samatthaM samastaM sarvaM pudgaladrayaM / sabhedaM skandhaH sAmAnya vizeSAtmakaM pudgaladavyamityarthaH / " 'sayala' kA artha sakala na karake 'bheda sahita paramANu paryanta' yaha artha kiyA hai| 'samatthaM' kA artha samasta arthAt sarva pudgala dravya aisA kiyA hai| isa prakAra 'skandha' kA artha bheda sahita sAmAnya vizeSAtmaka pudgala dravya kiyA gayA hai| isI bAta ko vasunandi-zrAvakAcAra meM isa prakAra kahA hai- "sayalaM muNehi saMdhaM / " sakala pudgala dravya ko skandha kahate haiN| zrI vasunandi AcArya ne samasta pudgala dravya ko skandha kahA hai / zrI zramRtacandrAcArya ne "anantAnantaparamANvArabdho'pyekaH skandho nAma paryAyaH / " yaha artha kiyA hai / anantAnanta paramANuoM se nirmita hone para bhI jo eka ho vaha skandha nAma ko paryAya hai / kahA hai zrI jayasena zrAcArya ne isa prakAra artha kiyA hai- " samastopi vivakSitaghaTapaTAghakhaNDarUpa: sakala ityucyate tasyAnantaparamANupiNDasya skandhasaMjJA bhavati / samasta arthAt vivakSita ghaTa paTa Adi akhaNDa rUpa eka ko sakala kahate haiN| usa ananta paramANutroM ke piNDa kI skandha saMjJA hai / zrI zubhacandrAcArya ne svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 206 va 272 kI TIkA meM isa prakAra "skandhaM sarvAMzasampUrNa bhAnti / " jo sarvAMzasampUrNa ho vaha skandha hai / zrI vasunandi prAcArya ne skandha meM samasta pudgaladravya ko grahaNa kiyA hai kintu anya prAcAryoM ne ghaTa paTa yadi eka akhaNDa pudgala paryAya ko skandha kahA hai, kyoMki vaha sarvAzasampUrNa hai| skandha 1. paMcAstikAya gA. 75 kintu 'ya' ke sthAna para 'du hai| mUlAcAra 5334 kintu 'paramANU ceya zravibhAgI rATa haiM, svA. kA. pra. gA. 906 TIkA, vi. pa. 1165 // 2. paM. kA. gA. 75 samaya vyAkhyA ttokaa| 3. pa. kA. grA. 75 tAtpayaM vRtti TIkA | Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 605- 608 samyakatramAgaMgA/ 601 kA prAdhA 'deza' hai / skandha ke Adhe ke sAdhe ko pradeza kahate haiN| isa prakAra yAtrA-yAtrA taba taka karate jAnA cAhie jaba taka dvigrasya prApta ho, saba me pradeza haiM / paramANu niraMza hai jisakA vibhAga nahIM ho sakatA, isalie paramANu ko dravyAthika naya meM pratibhAgI kahA hai / " svandha kI AdhI skandhadeza nAmaka paryAya hai, AdhI kI AdhI skandhapradeza nAma kI paryAya hai / isa prakAra bheda ke kAraNa dvi-aNuka skandha paryanta grananta skandhrapradezarUpa paryAye hotI hai| nirvibhAga eka pradezavAlA, skandha kA antima aMza eka paramANu hai / zrI jayasena zrAcArya ne isako dRSTAnta dvArA samajhAyA hai - jaise 16 paramANuoM ko piNDa rUpa karake eka skandha bnaa| isameM eka-eka paramANu ghaTAte hue naba paramANuoM ke skandha taka skandha ke hI bheda hoMge arthAt no paramANuoM kA jaghanya skandha aura solaha paramANuoM kA utkRSTa skandha, zeSa madhya ke bheda jAnane / zrATa paramANuyoM ke piNDa ko skandhadeza kaheMge kyoMki vaha solaha se zrAdhA raha gyaa| isameM bhI eka-eka paramANu ghaTAte hue pA~va paramANu skandha taka skandhadeza ke bheda hoNge| unameM jaghanyaskandhadeza pAMca paramANuoM kA tathA utkRSTaskandhadeza ATha paramANuoM kA va madhya ke aneka bheda haiN| cAra paramANuyoM ke piNDa kI skandhapradeza saMjJA hai| isameM bhI eka-eka paramANu ghaTAte hue do paramANu svandha taka pradeza ke kSetra haiM / arthAt jaghanya skandha- pradeza do paramANu skandha- pradeza hai, utkRSTa cAra paramANu skandha pradeza hai / madhya tIna paramANu kA svadha pradeza hai / ye saba skandha ke bheda haiM / sabase choTe vibhAga rahita pudgala ko paramANu kahate haiN| " asoN dravyoM kA phalAdhikAra arthAt upakAra gAroha kiriyAsAdharaNabhUdaM khu hodi dhammatiyaM / vattaraNa kiriyAsAharaNabhUdo yi mera kAlo du / / 605 / / proSNuvayAreNa ya jIvA vaTTati puggalAriNa puraNo / dehAvIriNavvattakAraNabhUdA hu piyame / / 606 / / * zrAhAravaggaNAdo tithi sarIrAti hoMti gussA sovi ya tejovaggaNabaMdhAtu bhAsamaraNavaggagAvo kameNa bhAsA maraNaM ca kammAdo | praduSihammadamvaM hobitti jihi gihi ||608 || utsAso / gAthArtha - dharmAdi tIna dravya gati, sthiti aura avagAha ina kriyAoM ke vartana kriyA kA sAdhanabhUta niyama se kAla dravya hai ||605 || jIva paraspara eka karate haiM aura pudgala dravya niyama se zarIra yAdi kI racanA kA vargaNA se tIna zarIra aura zvAsocchvAsa banate haiN| tejovargaNA rUpa skandha se tejasa zarIra bananA sAdhanabhUta hote haiM 1 dUsare kA upakAra kAragAbhUta haiM ||606 / / prAhAra 1. mUlAcAra 5 / 34 kI TIkA / ko tAtparya vRtti TIkA / 2. paMcAstikAya gAthA 75 samayavyAkhyA TIkA / 4. va 4. svAmikArtikeyAnuprekSA mA 206 kI TIkA / tejaMga ||607 / / * 3. paMcAstikAya mA Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 / go. sA jIvakANDa gAthA 605-608 hai || 607 || bhASAvargaNA se vacana va manovagaMgA se dravya mana kI racanA hotI hai aura kArmaNa vargaragAoM se ATha prakAra ke karma ba~dhate haiM, isa prakAra jina ( zrutakebalI) ke dvArA kahA gayA hai| / / 606 / / vizeSArtha - gAthA 567 va 568 meM va unake vizeSArtha meM dharma dravya, adharma dravya, AkAza dravya va kAla dravya ke gati Adi upakAra kA kathana savistAra kiyA jA cukA hai| svAmI aura sevaka tathA AcArya aura ziSya ityAdi rUpa se vartana karanA parasparopagraha hai / svAmI to dhana Adi dekara sevaka kA upakAra karatA hai aura sevaka hita kA kathana karake tathA ahita kA niSedha karake svAmI kA upakAra karatA hai| prAcArya donoM lokoM meM sukhadAyI upadeza dvArA tathA usa upadeza anusAra kriyA meM lagAkara ziSyoM kA kAraka bhI AcArya ke anukUla pravRtti karake AcArya kA upakAra karate haiN|' athavA guru kI sevA zuzrUSA pAdamaMdana Adi karake ziSya bhI guru kA upakAra karate haiN| isI prakAra pitA-putra, pati-patnI, mizra-mitra paraspara meM upakAra karate haiM / pudgala bhI jIva kA upakAra karatA hai| kahA bhI hai- 'zarora-vADa, manaH - prANApAnA: pudgalAnAm ||5 / 163 jIvassa bahu-payAraM ubadhAraM kurAbi puggalaM davvaM / dehaM ca iMviyANi ya vAraNI ussAsa - NissAsaM // 208 // [svAmikArtikeyAnuprekSA ] - zarIra, vacana, mana aura prANApAna (ucchavAsa ) yaha pudgaloM kA upakAra hai| pudgaladravya jova kA bahuta taraha se upakAra karatA hai, zarIra banAtA hai, indriya banAtA hai, vacana banAtA hai aura zvAsocchvAsa banAtA hai / gA. 564- 565 ke vizeSArtha meM pudgala kI 23 vargaNAoM ke kathana meM yaha batalAyA jA cukA hai ki prahAra vargaNAtroM se audArika, vaikriyika va AhAraka ina tIna zarIroM kI racanA hotI hai| tejasa vargaNA se tejasa zarIra kI bhASA vargaNA se vacana kI, manovagaMNA se mana kI aura karmavaNAoM se ATha prakAra ke karmoM kI prathavA kArmaNa zarIra kI niSpatti hotI hai| ye pA~ca vargagAe~ hI grAhya vargaNAe~ haiM aura zeSa yA vargaNA haiM, kyoMki ve jIva ke dvArA grahaNa ke ayogya haiM / jisa varga ke pudgala skandhoM ko grahaNa kara tIna zarIroM kI niSpatti hotI hai vaha mAhAra caNA hai / arthAt zradArika zarIra vaikriyika zarIra aura prAhAraka zarIra ke jina dravyoM ko grahaNa kara zradArika, vaikriyika aura zrAhAraka zarIra rUpa se pariNamAkara jIva pariNamana karate haiM, una dravyoM kI AhAra dravyavargaNA saMjJA hai| AhAra zarIra vargaragA ke bhItara kucha vargaNAe~ pradArika zarIra ke yogya haiM, kucha vargaNAe~ vaikriyika zarIra ke yogya haiM aura kucha vargaNAe~ AhAraka zarIra ke yogya haiM / isa prakAra AhAra bargeNA tIna prakAra kI hai / 1. sarvArthasiddhi 5/20 / 2. svAmikArtikeyAnuprekSA gA. 210 kI TIkA / 3. tattvArthamutra / 4. dhavala pu. 14 pR. 546-547 / Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 605-608 samyaktvamArgaggA/673 zaMkA-ye tIna prakAra kI AhAravargaNAe~ kyA paraspara samAna haiM yA hInAdhika pradeza vAlI samAdhAna--zrIdArika zarIra dravyavargaNAe~ pradezArthatA kI apekSA sabase stoka hai| 1785 / / vaikriyika zarIra dravya vargaNAe~ pradezArthatA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 766 / / AhArakazarIra dravyavargaNAe~ pradezArthatA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 787|| eka hI samaya meM eka hI yoga se Agamana yogya vargaNAoM kI apekSA se yaha kathana hai, kyoMki tIna jIvoM ke eka hI samaya meM eka yoga sambhava hai|' isase jAnA jAtA hai ki ina tInoM zarIroM meM pradeza samAna nahIM hai / kahA bhI hai "pradezato'saMkhyeyaguNaM prAktaijasAt // 2 // 38 // " [tattvArthasUtra] ... taijasa zarIra se pUrva praudArika, vaiRiyika, AhAraka ina tIna zarIroM meM Age-mAge kA zarIra pradezoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA hai / avagAhanA kI apekSA kArmaNazarIra dravyavargaNAe~ sabase stoka haiM // 760 / / manodravya vargaNAe~ avagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 761 / / bhASA dravya vargaNAeM avagAhanA kI apekSA asaMkhyAta gugagI haiM / / 362 / / taijasa zarIra dravya vargaNAe~ abagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 763 / / AhAraka zarIra dravya vargaNAe~ avagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 764 / / vaiRiyika zarIra kI dravyAvargamA avagAhanA kI apekSA avagata gI hai 1765 / / praudArika zarIra dravya vargaNAe~ avagAhanA kI apekSA asaMkhyAtaguNI haiM / / 766 / 2 zaGkA--ina tIna zaroroM kI vargaNAeM avagAhanA ke bheda se aura saMkhyA ke bheda se pRthak-pRthaka haiM no AhAra vargaNA eka hI hai, aisA kyoM ? samAdhAna- nahIM, kyoMki agrahaNa vargaNAnoM ke dvArA antara ke prabhAva kI apekSA ina vargaNAoM ke ekatva kA upadeza diyA gayA hai|" zaGkA-kArmaNa zarIra kA koI prAkAra nahIM pAyA jAtA ataH use paudgalika mAnanA yukta nahIM hai? samAdhAna - nahIM, kArmaNa zarIra bhI paudgalika hai, kyoMki usakA phala mUrtimAn padArthoM ke sambandha se hotA hai / jisa prakAra jalAdika ke sambandha se pakane vAle dhAna aAdi paudgaliyA haiM, usI prakAra kArmaNazarIra bhI gur3a va krATe prAdi mUtimAna padArthoM ke milane para phala dete haiN| ataH kArmaNazarIra paudgalika hai / vacana do prakAra kA hai dravya vacana aura bhAva vacana / inameM se bhAvavacana vIryAntarAya aura matijJAnAvaraNa tathA zrutajJAnAvaraNa karmoM ke kSayopazama aura aMgopAMga nAmakarma ke nimitta se hotA hai isalie vaha paudgalika hai; kyoMki pudgaloM ke abhAva meM bhAvavacana kA mudbhAva nahIM pAyA jAtA hai / 2. dhavala pu. 14 pR. 562-564 / 3. dhavala pR. 14 pR. 547 / 1. dhabala pu. 14 pR. 560-561 / 4. sarvArtha siddhi 5/16 / Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 / go mA jIva kASTa kyoMki isa prakAra kI sAmarthya se yukta kriyAvAle AtmA ke dvArA prerita hokara pudgala vacana rUpa se pariNamana karate haiM, isalie dravya vacana bhI paudgalika haiN| dUsare dravya vacana zrotra indriya kA viSaya hai isase bhI jJAta hotA hai ki banana paudgalika hai / zaMkA- bacana itara (anya ) indriyoM kA viSaya kyoM nahIM hai ? samAdhAna- ghrANa indriya gandha ko grahaNa karatI hai usase rasAdi kI upalabdhi nahIM hotI, usI prakAra itara indriyoM meM bacana ke grahaNa karane kI yogyatA nahIM hai / zaGkA - vacana amUrta haiM ? gAthA 605- 608 samAdhAna- nahIM, kyoMki vacanoM kA mUrta indriyoM ke dvArA grahaNa hotA hai, ve mUrta bhIta Adi ke dvArA ruka jAte haiM, pratikUla vAyu Adi ke dvArA unakA vyApAta dekhA jAtA hai, tathA anya kAraNoM se unakA abhibhava dekhA jAtA hai, isase zabda kA mUrtapanA siddha hotA hai / mana do prakAra kA hai dravya mana aura bhAva mana / labdhi aura upayoga lakSaNa bhAva mana pudgaloM ke Alambana se hotA hai isalie paudgalika hai| tathA jJAnAvaraNa aura vIryAntarAya ke kSayopazama se tathA gozaMga nAmakarma ke nimitta se jo pudgala guNadoSa kA vicAra aura smaraNa Adi upayoga ke sammukha hue AtmA ke upakAraka haiM, ke ho mana rUpa se pariNata hote haiM, ataH dravya mana bhI paudgalika hai / zaMkA - mana eka svatantra dravya hai / vaha rUpAdi pariNamana se rahita hai aura aNumAtra hai, isalie use paugalika mAnanA prayukta hai| samAdhAna - isa prakAra kI zaMkA prayukta hai| kyA vaha mana AtmA aura indriyoM se sambaddha haiM yA sambaddha ? yadi zrasambaddha hai to vaha AtmA kA upakAraka nahIM ho sakatA aura indriyoM kI sahAyatA bhI nahIM kara sktaa| yadi sambaddha hai to jisa pradeza meM vaha praNumana sambaddha hai, usa pradeza ko chor3akara itara pradezoM kA upakAra nahIM kara sakatA / grataH yaha siddha hotA hai ki mana aNumAtra nahIM hai, balki sarva grAtmapradezoM meM vyApta hokara sthita hai| zaGkA--adRSTa nAma kA eka guNa hai, usake vaza se yaha mana pralAtacakra ke samAna saba pradezoM meM ghUmatA rahatA hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki adRSTa nAma ke guNa meM isa prakAra kA sAmarthya nahIM pAyA jAtA / yataH amUrta aura niSkriya zrAtmA kA aSTa gugA hai| ataH yaha guNa bhI niSkriya hai isalie anyatra kriyA kA Arambha karane meM asamartha hai| dekhA jAtA hai ki vAyu nAmaka dravyavizeSa svayaM kriyAvAlA aura sparNavAlA hokara hI vanaspati meM parispanda kA kAraNa hotA hai parantu yaha lakSaNavAlA hai, isalie yaha kriyA kA hetu nahIM ho sakatA / usase viparIta vIryAntarAya aura jJAnAvaraNa ke kSayopazama tathA aMgopAMga nAma karma 'udaya kI apekSA rakhanevAlA zrAtmA koSTagata jisa vAyu ko bAhara nikAlatA hai, ucchvAsa lakSaraNa usa vAyu ko prANa Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 656-613 samyatratvamAgaMNA/605 kahate haiM tathA vahI AtmA bAharI jisa vAyu ko bhItara karatA hai, ni:zvAsa lakSaNa usa vAyu ko apAna kahate haiN| isa prakAra ye ucchvAsaniHzvAsa lakSaNa vAle prANApAna bhI prAtmA kA upakAra karate haiM, kyoMki inase prAtmA jIvita rahatI hai| ye mana, prANa aura apAna mUrta haiM, kyoMki dusare mUrta padArthoM ke dvArA inakA pratighAta prAdi dekhA jAtA hai| jaise pratibhaya utpanna kArane vAle bijalIpAsa Adi ke dvArA mana kA pratighAta hotA hai aura surA yAdi ke dvArA abhibhava / tathA hastatala aura vastra Adi ke dvArA mukha haka lene se prANa aura apAna kA pratighAta hotA hai / kintu amUrta kA mUrta padArtha ke dvArA abhighAta prAdi nahIM ho sakatA, isase pratIta hotA hai ki ye saba mUrta haiN| tathA isIse AtmA ke astitva kI siddhi hotI hai|' inake atirikta sukha, du:kha, jIvana aura maraNa meM bhI pudgala ke upakAra haiN| jaba AtmA se baddha sAtA vedanIya karma dravyAdi bAhya kAraNoM se paripAka ko prApta hotA hai taba prAtmA ko jo prIti yA prasannatA hotI hai, vaha sukha hai / isI prakAra asAtA bedanIya karmodaya se jo saMklezarUpa pariNAma hote haiM, vaha dukha hai / bhavasthiti meM kAra grAyu karma ke udaya se jIva ke zvAsocchavAsa kA cAlu rahanA, usakA uccheda na honA jIvita hai aura uccheda ho jAnA maragA hai / sAdhAraNatayA maraNa kisI ko priya nahIM hai to bhI vyAdhi, pIr3A, zokAdi se vyAkula prANI ko maraNa bhI priya hotA hai| ataH use upakAra zreNI meM le liyA hai / yahA~ upakAra zabda se iSTa padArtha nahIM liyA gayA hai, kintu pudgaloM ke dvArA hone vAle samasta kArya liye gaye haiM / duHkha bhI aniSTa hai vintu pudgala kA prayojana hone se usakA nirdeza kiyA gayA hai| pudgaloM kA svopagraha bhI hai / jaise kAMse ko bhasma se nathA jala ko kataka phala se sApha kiyA jAtA hai| adhibhAgI pudgala paramANu ke bandha kA kathana giddhattaM lukkhattaM baMdhassa ya kAraNaM tu eyAdI / saMkhejjAsaMkhejjANaMtavihAriNaddhaNukkhaguNA / / 606 // egaguraNaM tu jaharaNaM riNavattaM vigugatiguNasaMkhejjAs- / saMkhejjAgataguNa hodi tahA rukkhabhAvaM ca // 610 / / evaM guraNasaMjuttA paramANU AdivaggaNammi ThiyA / joggadugANaM baMdhe doNhaM baMdho hane riNayamA / / 611 / / giddhariNaddhA e bajhaMti rupakharukkhA ya poggalA / giddhalukkhA ya bajjhati rUvArUvI ya poggalA / / 612 // riddhidarolImajhe visarisajAdissa samagaNaM ekkaM / rUvitti hodi sapaNA sesAraNaM tA pravitti // 613 // 1. sarvArthasiddhi 5/16 / 2. "sukha duHkha jIvitamaraNopamahAzca / / 5 / 20 / / " [tttvaarthsuutr]| 3. 4. rAjanAtika 5/20 / 5. dhavala pu. 14 pR. 31 gA. 34 / Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656/go. sA. jIvakANDa goza 601-616 doguNagiddhANussa ya dogugalukkhANugaM have rUthI / igitiguNAdi arUvI rukkhassa vi taMva idi jANe / / 614 // Niddhassa NiddhaNa durAhieNa lukkhassa lukkheNa duraahienn| Niddhassa lukkheNa havejja baMdhojahaNNavajje visame same vA / / 615 // ' riNaddhivare samavisamA dotigAdI duuttarA hoti / ubhayevi ya samavisamA sarisidarA hoMti patteyaM // 616 / / votigapabhavaduuttaragadesaraNaMtaradugANa baMdho du / giddha lakkhe vi tahAvi jahaSNubhayevi samvattha // 617 / / riNaddhidaravaraguNANU saparaDhANevi aidi baMdha?' / bahiraMtaraMgahehi guNaMtaraM saMgade edi // 618 // riddhidaraguNA ahiyA hoNaM pariNAmayaMti baMdhammi / saMkhejjAsaMkhejjANaMtapadesAraNa khaMdhAraga // 616 / / gAthArtha-snigdhatva aura rUkSatva bandha ke kAraNa hote haiN| snigdha va rUkSa gugA ke eka ko Adi lekara saMkhyAta, asaMkhyAta va ananta bheda hote haiM / / 606 // snigdhatra ke eka guNa se abhiprAya jaghanya guNa kahane kA hai| dvigugA, triguNa, saMkhyAta guNa, asaMkhyAta guraNa va ananta guNa hote haiN| isI prakAra rUkSatya ke hote haiM / / 610 // isa prakAra guNasaMyukta paramANu prathama vargaNA meM sthita hote haiN| do Adi guNa vAle paramANu bandha ke yogya hote haiN| do paramANuoM kA bandha hotA hai kama kA nahIM, aisA niyama hai / / 611 / / snigdha pudgala snigdha pudgaloM ke mAtha nahIM ba~dhate, rUkSapudgala rUkSapudgaloM ke sAtha nahIM bNdhte| kintu saraza (samAna guraNa bAle) aura visadaza (asamAna guragavAle) snigdha va rUkSa pudgala paraspara ba~dhate haiM / / 612 / / snigdha aura rUkSa kI paMktiyoM ke madhya jo visadRza jAti kA eka samaguNa hai usa paramANu kI rUpI saMjJA hai aura zeSa saba kI arUpI saMjJA ||613 / / dviguNa vAle snigdha paramANu kI apekSA do guNa vAlA rUkSa paramANu rUpI hai kintu eka guNavAlA va tIna yAdi guragavAle arUpI haiM / isI prakAra rUkSa kI apekSA bhI jAnanA cAhie // 614 / / snigdha pudgala kA do guNa adhika snigdha pudgala se aura rUkSa pudgala kA do guNa adhika rUkSa pudgala ke sAtha bandha hotA hai / snigdha padgala kA rUkSa pudgala ke sAtha jaghanya gugA ke atirikta viSama (visadRza) athavA sama (sahaza) guraNa ke rahane para bandha hotA hai / / 615 / / snigdha va sakSa donoM meM hI do guNa ke Upara jahAM do-do kI vRddhi ho vahA~ samadhArA hotI hai aura jahA~ tIna guNa ke Upara do-do kI vRddhi ho vahAM viSama dhArA hotI hai / sadaza aura visadRza ye donoM sama va viSama inameM se pratyeka meM hote haiM // 616 / / snigdha meM do guga ke Age do-do kI vRddhi hotI hai aura tIna guNa ke prAge do-do kI vRdi hotI hai / unameM do kA antara hone se snigdha kA snigdha ke sAtha bandha ho jAtA hai / rakSA meM bhI isI prakAra jAnanA cAhie kintu donoM meM sarvatra ja dhanya kA bandha nahIM hotA / / 617 // snigdha va kSa kA 1. dhavala pu. 14 pR. 33 gA. 36 rAjacAtika 5/36 meM uddhRtta / Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 606-616 sabhyavatvamArgaNA / 677 jaghanya guNavAlA paramANu sva yA para-sthAna meM kahIM para bhI bandha ke yogya nahIM hotA / kintu vahiraMga antaraMga kAraNa milane para guNAnsara ko prApta hokara ba~dha jAtA hai / / 618 / / bandha hone para snigdha yA rUkSa adhika guNa vAlA hIna guNa vAle ko pariNamA letA hai| usa paramANu kA bandha saMkhyAta pradezI ke sAtha bhI ho sakatA hai, asaMkhyAtapradezI va manantapradezI skandhoM ke sAtha bhI ho sakatA hai athavA paramANu kA paramANu ke sAtha bhI bandha ho sakatA hai ||616 / vizeSArtha - snigdha yA dakSa guNa ke kAraNa mudgala paramANu kA bandha hotA hai|" bAhya aura zrabhyantara kAraNa se jo sneha paryAya utpanna hotI hai, usa paryAya se yukta pudgala snigdha hotA hai / isakI vyutpatti 'snihyate smeti snigdha:' hotI hai| rUkhIparyAya se yukta pudgala rUkSa hotA hai| snigdha pudgala kA dharma snigdhatva hai aura rUkSa pudgala kA dharma rUkSatva hai / dvaNuka Adi lakSaNa vAlA jo baMdha hotA hai vaha snigdha aura rUkSatva kA kArya hai| snigdha aura rUkSa guNavAle do paramANuoM kA paraspara saMzleSa lakSaNa bandha hone para hi aNuka nAmaka skandha banatA hai| isI prakAra saMkhyAta asaMkhyAta aura ananta pradeza vAle skandha utpanna hote haiN| snigdha guNa ke eka, do, tIna, cAra, saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta bheda haiN| isI prakAra rUkSa guNa ke bhI eka, do, tIna, cAra, saMkhyAta, prasaMkhyAta aura ananta bheda hai| jisa prakAra jala, bakarI ke dUdha, gAya, bhaiMsa aura U~Ta ke dUdha aura ghI meM uttarottara adhika rUpa se sneha guNa rahatA hai tathA pAMzu, kaNikA aura zarkarA bhAdi meM nyUna rUpa se rUkSa guNa rahatA hai, usI prakAra paramANuoM meM bhI nyUnAdhika rUpa se snigdha aura rukSa gugga kA anumAna hotA hai / 2 zaGkA - saMzlepa bandha kA kyA lakSaNa hai ? samAdhAna jatu (lAkha) aura kASTha ke paraspara saMzleSa se jo bandha hotA hai vaha saMzleSa bandha hai / jalu pada se vajralepa zraura maina Adi cikkaNa dravyoM kA grahaNa hotA hai / " zaMkA- eka guNa ko jaghanya guNa kahA hai to usa jaghanya guraNa kA kyA eka pramANa hai ? -- samAdhAna nahIM, vaha jaghanya guNa ananta yavibhAga praticchedoM se niSpanna hotA hai|" zaGkA - zravibhAgapraticcheda kise kahate haiM ? samAdhAna - eka paramANu meM jo jaghanya vRddhi hotI hai, yaha avibhAga praticcheda hai / isa pramANa se ( vibhAga praticcheda se ) paramANu ke jaghanya guNa athavA utkRSTa guNa cheda karane para saba jIvoM se anantaguNe zrananta zravibhAga praticcheda prApta hote haiM / * zaGkA - yadi ananta pravibhAga praticchedoM se yukta jaghanya guNa meM 'eka guNa' zabda pravRtta rahatA hai to do jaghanya guNoM meM 'do gugA' zabda kI pravRtti honI cAhie, anyathA 'do' zabda kI pravRtti nahIM upalabdha hotI ? ' 1. snigvarUkSatvAd bandhaH ||5 / 33 | | | ta sU.] 2. sarvArthami5i/36 / 3. dhavana pU. 14 pR. 41 / 4. dhavana pu. 14 pR. 450 / 4. dhavala pu. 14 pR. 461 / 1 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 / go. sA. jIva kANDa samAdhAna- yaha koI doSa nahIM hai kyoMki jaghanya guNa ke Upara eka avibhAga praticcheda kI vRddhi hone para do guNabhAva dekhA jAtA hai | zaGkA - eka hI pravibhAgapraticcheda kI dvitIya gugA saMjJA kaise hai ? samAdhAna - kyoMki mAtra utane hI guNAntara kI dravyAntara meM vRddhi dekhI jAtI hai| gugA ke dvitIya sthA vizeSa kI dvitIya guNa saMjJA hai aura tRtIya avasthA vizeSa kI tRtIya guNa saMjJA hai / isalie jaghantha guraNa ke sAtha ( eka-eka avibhAga praticcheda kI vRddhi hone para ) dviguNapanA aura triguNanA bana jAtA hai / ' gAthA 606-618. ina guNa vAle paramANuoM kI Adi ( prathama ) vargaNA hotI hai| kyoMki prathama vargeNa / kI eka zrRNuka saMjJA hai / inameM se do zrAdi guNa vAle paramANu bandha ke yogya hote haiM / bandha niyama kama se kama do paramANu kA hotA hai / ina do paramANuoM kA paraspara bandha ho jAne para ki saMjJA ho jAtI hai| snigdha paramANu dUsare snigdha paramANu ke sAtha nahIM ba~dhate, kyoMki snigdha guNa kI apekSA ve samAna haiN| rUkSa paramANu dUsare rUkSa paramANu ke sAtha nahIM ba~dhatA, kyoMki rUkSa guNa kI apekSA tre samAna haiN| snigdha pudgala aura rUkSa pudgala paraspara bandha ko prApta hote haiM kyoMki inameM vizatA (asamAna jAtitA) pAI jAtI hai / zaGkA1- kyA guraNoM ke avibhAgapraticchedoM kI apekSA samAna snigdha aura rukSa pudgaloM kA bandha hotA hai yA zravibhAgapraticchedoM kI apekSA visadRza snigdha aura rUkSa pudgaloM kA bandha hotA hai ? samAdhAna- jo snigdha aura rUkSa guNoM se yukta gudgala, guraNoM ke avibhAgIpraticchedoM kI apekSA samAna hote haiM ve rUpI kahalAte haiM / ve bhI ba~dhate haiM / arUpI arthAt asamAna pravibhAgapraticcheda vAle bhI ba~dhate haiN| snigdha aura rUkSa pudgala guNoM ke avibhAgapraticchedoM kI saMkhyA kI apekSA cAhe samAna ho cAhe samAna ho unakA paraspara bandha hotA hai / zaGkA - kyA snigdha kA snigdha ke sAtha yA rUkSa kA rUkSa ke sAtha sarvathA bandha nahIM hotA ? bandha hotA hai to do guNa pudgala ke sAtha yadi bandha avasthAoM meM snigdha kA samAdhAna- snigdha pudgala kA anya snigdha pudgala ke sAtha yadi adhika snigdha pudgala ke sAtha hI hotA hai / rUkSa pudgala kA anya rUkSa hotA hai to do guNa adhika rUkSa pudgala ke sAtha hI bandha hotA hai / anya ferve ke sAtha aura rUkSa kA rUkSa ke sAtha bandha nahIM hotA / kahA bhI hai "dvadhikA viguNAnAM tu // 5 / 36 || " [ tattvArthasUtra ] - do adhika guNa vAloM kA bandha hotA hai / jaise do snigdha guNavAle paramANu kA eka snigdha guNavAle paramANu ke sAtha, do snigdha guNavAle ke sAtha, tIna snigdha guNavAle paramANu ke sAtha bandha nahIM hotA, cAra snigdha guNavAle paramANu ke sAtha avazya bandha hotA hai tathA usI do snigdha guNavAle paramANu kA pA~ca snigdha guNa vAle paramANu ke sAtha, isI prakAra chaha, sAta, ATha saMkhyAta, asaMkhyAta aura 1. vala pu. 14 pR. 451 / 2. ghavala pu. 14 pR. 31 va 32 // 3. canala pu. 14 pR. 33 / Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 6.6-616 mambandhamAraNA/676 ananta snigdha guNabAle paramANu ke sAtha bandha nahIM hotaa| isI prakAra tIna snigdha guNavAle paramANu kA pAtra snigdha guNavAle paramANa ke sAtha bandha hotA hai| kintu Age pIche ke zeSa snigdha guNavAle paramANa ke mAtha bandha nahIM hotaa| cAra snigdha guNavAle paramANu kA chaha snigdha guNavAle paramANu ke sAtha bandha hotA hai, kintu Age pIche ke zeSa snigdha guNavAle paramANu ke sAtha bandha nahIM hotaa| isI prakAra yaha ama Age bhI jAnanA caahie| tathA do rUkSa gugAvAle paramANu kA eka, do aura tIna rakSa guNavAle paramANu ke sAtha vandha nahIM hotA / cAra rukSa guragadAle paramANu ke sAtha avazya bandha hotA hai| usI do rUkSa guNavAle paramANu kA Age ke pAMca prAdi rUkSa guNavAle paramANoM ke sAtha bandha nahIM hotaa| isI prakAra tIna Adi rUkSa guNavAle paramANuoM kA bhI do adhika gugAvAle paramANuoM ke mAtha bandha jAnanA caahie|' zaGkA--snigdhaguNa aura rUkSaguNavAle pudgaloM kA eka-dUsare ke sAtha bandha hotA hai, isa niyama ke anusAra kyA saba pudgaloM kA bandha hotA hai ? samAdhAna-jaghanya guNavAle paramANu kA kisI bhI pudagala ke sAtha bandha nahIM hotaa| jaghanya guNavAle snigdha aura jaghanya guNavAle rUkSa pudgaloM kA na to svasthAna kI apekSA bandha hotA hai aura na parasthAna kI apekSAhI dhadha hotA hai| anya mula ke atirikta anya guNavAle snigdha pudgaloM kA rUkSa gRNavAle pudgala ke sAtha aura rukSa pudgala kA snigdha pudgala ke sAtha bandha hotA hai| sarvArthasiddhi va rAjabAtika a. 5 sU. 36 kI TIkA meM yaha gAthA 615 uddhRta hai, kintu vahA~ para yaha artha kiyA gayA hai ki snigdha pudgala kA rUkSa pudgala ke sAtha aura rUkSa pudgala kA snigdha pudgala ke sAtha bandha hone meM bhI do adhika guNa kA niyama lAgU hotA hai / isa prakAra eka hI gAthA ke zrI pUjyapAda Adi prAcAryoM ne tathA zrI vIrasena prAcArya ne bhinna-bhinna artha kiye haiM / ina donoM meM se kauna sA artha ThIka hai ? vartamAna meM isakA nirNaya na ho sakAne ke kAraNa donoM arthoM ko likha diyA gayA hai / (1) krapAka guNAMza / sazabandha visadRza bandha nahIM jaghanya jaghanya nahIM jaghanya + ekAdi adhika nahIM jaghanyetara + samajaghanyetara nahIM jaghanyetara + ekAdhikaja yanyetara nahIM jaghanyetara --dvayadhikajaghanyetara hai jaghanyetara - vyAdi adhikajaghanyetara nahIM To Date the 1. madhisiddhi 5/36 / 2. dhavala pu. 14 pR. 33 / Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680/go. sA. jIvakANDa (2) kramAGka 1 2 3 4 5 6 guNAM jaghanya + jaghanya jaghanya + ekAdi adhika jaghanyetara samajaghanyetara jaghanyetara + ekAdhika jaghanyetara jaghanyetara yadhikajaghanyetara jaghanyetara tryAdizradhikajaghanyetara I sahazabandha nahIM nahIM nahIM nahIM hai nahIM davyaM chakkamakAlaM kAle paMcAstikAya kA kathana paMcAyasagirda hodi / padesapacayo jamhA sthitti siddi gAthA 620 visajandha nahIM chhe theme face nahIM nahIM nahIM haiM zaGkA - pAriNAmika kA kyA abhiprAya hai ? samAdhAna --- eka avasthA se dUsarI avasthA ko prApta karAnA pAriNAmika hai| jaise adhika mIThe rasa vAlA gIlA gur3a, usa para par3I huI dhUli ko apane guNarUpa se pariraNamAne ke kAraNa pAriNAmika hotA hai, usI prakAra adhika guNavAlA anya bhI yalpa guggAvAle kA pAriNAmika hotA hai / isase pUrva avasthAoM kA tyAga hokara unase bhinna eka tIsarI avasthA utpanna hotI hai | ataH unameM ekarUpatA A jAtI hai / " bandha hone para eka tIsarI hI vilakSaNa pravasthA hokara eka skandha bana jAtA hai| dvitva kA tyAgakara ekatva kI prApti kA nAma baMdha hai / ekIbhAva kA nAma bandha hai / 4 nahIM ||620 // gAthArtha - kAla meM pradeza pracaya nahIM hai, ataH kAla ke atirikta zeSa pA~ca dravyoM ko paMcAstikAya saMjJA dI gaI hai || 620 || vizeSArtha -"pudgalANorupacArato nAnApravezatvam, na ca kAlAgoH snigdharUkSatvAbhAvAt RjutvAcca / / 1701 / " [ zrAlApapaddhati ] upacAra se pudgala paramANu ke nAnA pradeza svabhAva hai kyoMki vaha baMdha ko prApta ho jAtA hai kintu kAlANu ke upacAra se bhI nAnApravezatva bhAva nahIM hai kyoMki kAlANu meM bandha ke kAraNa snigdha-rUkSa guNa kA prabhAva hai tathA vaha sthira hai kyoMki niSkriya hai / zaGkA - jaise dravya rUpa se eka pudgala paramANu ke dvi-aNuka Adi skandha paryAya dvArA bahupradeza rUpa kAyatva hai, aise hI dravya rUpa se eka hone para bhI kAlANu ke paryAya dvArA kAyatva kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki snigdha- rUkSa guraNa ke kAraNa hone vAle bandha kA kAladravya meM prabhAva hai isalie vaha kAya nahIM ho sakatA / " 1. bhAvAntarApAdanaM pAriNAmikatvaM / " [ma. si. 5/37 ] | 2. [ rAjavArtika 5 / 37/2] " pUrNAvasthApracyavapUrvaka tAtIyakamavasthAntaraM prAdurbhavatItyekaskastvamupapadyate / " 3. " baMdhI gAma dubhAvaparihAreNa etAvatI" [ dhavala pu. 13 pR. 7 ] / 4. " ekIbhAvo bandha: / " [ babala pu. 13 pR. 348 ] | 5 vRhad uvyasaMgraha mA. 26 kI TIkA / Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 620 zaMkA - astikAya kauna-kauna se haiM? astikAya kA kyA svarUpa hai ? samAdhAna- jIva, pudgala, dharmadravya, adharmadravya aura zrAkAza ye pA~ca astikAya hai, kyoMki ye sat rUpa haiM aura bahupradezI haiN| zrI kundakunda prAcArya ne kahA bhI hai jIvA puggalakAyA dhammASammA taheva AgAsaM / zratthittamhi ya yidA zraNaSNamayA zraNumahaMtA // 4 // [ paMcAstikAya ] 1 -jIva, pudgala kAya, dharma, adharma tathA grAkAza astitva meM niyata aura ananyamaya haiM tathA pradeza meM bar3e haiM / ye pA~coM dravya apanI-apanI mahAsattA va avAntara sattA meM sthita haiM aura sattA se ananya haiM / isalie prastirUpa haiN| ina pAMcoM dravyoM meM kAyapanA bhI hai, kyoMki ve praNumahAn haiM / yahA~ aNu zabda se sabase choTA aMza pradeza grahaNa kiyA gayA hai| jo pradezapracayAtmaka ho vaha zraNumahAn hai / ' zaGkA - ekapradezI pudgala paramANu ke kAyapanA kaise sambhava hai ? samAdhAna -- snigdhatva aura rUkSatva zakti ke sadbhAva se paramANu skandha kA kAraNa hai isalie upacAra se kAyatva hai / 2 jesi pratthi sahA guNehi saha pajjaehi vivihi te hoMti asthikAyA lippaNaM jehi talukkaM // 5 // [ paMcAstikAya ] - jinakA vividha guNa aura paryAyoM ke sAtha asti svabhAva hai, ve astikAya haiN| jIva, pudgala, dharma, adharma aura AkAza ye padArtha pravayavI haiM aura pradeza unake avayava haiM / pradezoM ke sAtha una paMcAstikAya kA ananyapatA hai, ataH unake kAryatva kI siddhi hotI hai / " evaM prameyamidaM jIvAjIvappabhedado attaM kAlavijutaM NAdavvA paMca prathikAyA saMti jado sera de atipatti bhagati jiragavarA jahmA / kAyA iva bahudesA hyA kAyA ya atyikAyA ya ||24|| samyaktvamArgaNA: 601 davaM / // 23 // hoMti prasaMkhA jIve dhammAmme bhraNaMta zrAyAse / mutivipasA kAlassegI rA teNa so kAzro / / 25 / / [ vRhadbhabhyasaMgraha ] - jIva aura prajIva ke prabheda se ye dravya chaha prakAra ke haiN| kAladravya ke vinA zeSa pA~ca dravya grastikAya haiN| cUMki vidyamAna haiM isalie ye asti haiM aura ye zarIra ke samAna bahupradezI haiM, isalie ye kAya haiM / grasti tathA kAya donoM ko milAne se grastikAya hote haiN| jIva, dharma, tathA adharma dravya meM asaMkhyAta pradeza haiM aura AkAza meM ananta pradeza haiM / pudgala saMkhyAta, prasaMkhyAta tathA anantapradezI hai / isa prakAra mudgala ke tIna prakAra ke pradeza haiM / kAla ke eka hI pradeza hai, isa kAraNa kAla dravya kAyavAna nahIM hai / 1. paMcAtikAya gAthA 4 samayavyAkhyA TIvana / 2. paM. kAgA 4 yaMvRtti TIkA / samayavyAkhyA TIkA / 3. paM.kA. 5. Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682/go, sA, jIvakApara gAthA 621 nava padArtha raNava ya padatthA jIvAjIza tANaM ca puNNapAyadurga / pAsavasaMvaraNijjarabaMdhA mokkho ya hotitti / / 621 // gAthArtha-jIva aura ajIva (pudgala) aura unake puNya va pApa ye do tathA grAsrava, saMbara nirjarA, bandha aura mokSa ye nau padArtha hote haiM // 621 / / vizeSArtha-mUla dravya jIva aura ajIva haiN| ajIva pA~ca prakAra kA hai pudagala, dharma, adharma, grAkAza aura kAla / inameM se dharma, adharma, prakAza aura kAla ye cAra dravya to amUrtika haiM ata: ye bandha ko prApta nahIM hote ! pudagala murtika hai. snigdha va makSa guNa ke kAraNa bandha ko prApta hotA hai jaisA ki gAyA 606 meM kahA gayA hai| jIva svabhAva se amurtika hai kintu anAdi-karmabandha ke kAraNa saMsArI jIva mUrtika ho rahA hai| ataH pudgala aura saMsArI jIva ke paraspara bandha ke kAraNa prAstraba, saMvara, nirjarA, vandha aura mokSa ye pAMca avasthAeM hotI haiN| sAmrava baMdha ye donoM puNya va pApa do-do rUpa haiN| isa prakAra jIva, ajIva, pAsaba, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye sAta tattva tathA inameM puNya aura pApa ina do ke milane se natra padArtha ho jAte haiM / _ina nava padArthoM meM se puNya, pApa, grAstraba, saMvara, nirjarA, baMdha aura mokSa ye jIva svarUpa bhI haiM aura ajIva svarUpa bhI haiN| zrI amRtacandrAcArya ne isa gAthA kI TIkA meM isakA kathana kiyA hai--- jIvAjIvA bhAvA puNNa pAvaM ca grAsavaM tesi / saMvara-Nijjara-baMdho mokkho ya havaMti te aTThA / / 108 // [paMcAstikAya] --jIva aura ajIva do mula padArtha tathA una donoM ke puNya, pApa, pAsava, saMvara, nirjaga, bandha aura mokSa ye natra padArtha haiN| caitanya jisakA lakSaNa hai vaha jIva padArtha hai| catanya ke abhAva lakSaNa bAlA ajIva hai / ye do mula padArtha haiM / jIva aura pudgala rUpa ajova ina do ke paraspara vandha se anya sAta padArtha hote haiN| jIva ke zubha pariNAma vaha jIva puNya hai / zubha pariNAmoM ke nimita se pragati karma pariNAma hotA hai, vaha pudgala (ajIba) puNya hai| jIba ke azubha pariNAma vaha jIvapApa hai tathA unake nimitta se pudagala kA aprazasta karma rUpa pariNamana honA vaha ajIva pAma hai / jIva ke moha rAgadveSa rUpa pariNAma jIva-mAsrava haiN| unake nimitta se yoga dvArA pAne vAlI paudagalika kArmaraNa vargaNA vaha ajIba prAsraba hai / jIva ke moha rAgadveSa rUpa pariNAma kA nirodha vaha jIvasaMbara hai| usake nimitta se sA~ga dvArA praviSTa hone vAlI kArmaNa bargaNAoM kA nirodha baha ajIvasaMbara hai| karma kI zakti naSTa karane meM samartha aisA jIva kA pariNAma so jIvanirjarA hai| usake prabhAva se pUdgala karmoM kA nIrasa hokara ekadeNa saMkSaya vaha ajIva nirjarA hai| jIva ke moha-rAga-dveSa pariNAma vaha jIvabandha hai| una pariNAmoM ke nimitta se karmoM kA jIva ke sAtha anyoanya avagAhana ho jAnA ajIva bandha hai| jIva kI atyanta zuddhAtmopalabdhi jIvamokSa hai| paudgalika sarva karmoM kA jIva se atyanta vizlega ho jAnA yaha ajIvamokSa hai| 1. gA. jI. gA. 563 / 2. paMcAstikAra gA. 108 samayabyAkhyA dIkA / Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 622 samyaktvamArga/ 683 jIva ke puNya aura pApa aise do bheda jIvadugaM usa jIvA puSNA hu sammaguNasahidA / vadasahidAvi ya pAyA tabbivarIyA havaMtitti // 622 // gAthArtha - jIva do prakAra ke haiM eka puNyajIva aura dUsarA pApajIva / samyagdarzana sahita ho aura vrata sahita bhI ho vaha puNyajIva hai aura isase viparIta pApajIva hotA hai / / 622 / / vizeSArtha - yAge gAthA 623 meM mithyAdRSTi va sAsAdana samyagdaSTi jIvoM kI saMkhyA batalAte hue donoM ko pApI kahA gayA hai| kyoMki mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi ina donoM ke viparItAbhiniveza hai / vaha kisa prakAra hai, isakA vivecana gAthA 623 kI TIkA meM kiyA jAyegA / yahA~ para to yaha batalAyA jA rahA hai ki kauna jItra puNyAtmA hai aura kauna pApAtmA hai ? "suha-pramuha-bhAvajuttA puSNaM pAvaM havaMti khalu jIvA / "" - zubha tathA azubha pariNAmoM se yukta jIva, puNya va pApa rUpa hotA hai || 1 || zrI kundakunda AcArya ne bhI mUlAcAra meM kahA hai sammatte sudeNa ya viradIe kalAya - NiggahaguNehi / jo pariNado sa puNNe tabbivarIdeNa pAtraM tu 2251472 / - jo jIva samyagdarzana, samyagjJAna, paMcamahAvrata, kaSAyoM kA nigraha ina guNoM se arthAt ratnatraya se pariNata hai vaha puNyajIva hai aura jo ratnatraya se pariNata nahIM hai, vaha pApajIva hai / ratnatraya meM bhI mukhyatA cAritra kI hai kyoMki "cAritaM khalu dhammo "" cAritra hI vAstava meM dharma hai aura mokSaphala cAritra rUpa dharmavRkSa para lagatA hai, na ki jar3a para / zaMkA- 'dravyasaMgraha' meM zubha se yukta jIva ko puNya kahA hai, vahA~ zubha se kyA abhiprAya hai ? samAdhAna- dravyasaMgraha TIkA meM zrI brahmadeva sUri ne zubha ke viSaya meM nimnalikhita do zloka udavRta kiye haiM bhAvanamaskArarato mamiyAtvaviSaM bhAvaya dRSTi ca kuru parAM bhaktim / jJAne yukto bhava sadApi // 1 // kopacatuSkasya nigrahaM paramam / tapaH siddhividha kurUdyogam // 2 // paJca mahAvratarakSAM durdAntendriyavijayaM - mithyAtva rUpI viSa kA vamana karane vAlA samyagdarzana kI bhAvanA karane vAlA, utkRSTa bhakti karane aura bhAva- namaskAra meM tatpara, sadA jJAna meM lIna, paMca mahAvratoM kA rakSaka, krodha yAdi cAra kaSAyoM kA nigraha karane vAlA, prabala indriyoM kA vijayI, tapasiddhi tathA isase viparIta pApAtmA hotA hai / udyogI aise zubha se pariNata jIva puNyajIva hotA hai 1. vRhada dravyasagraha gA. 38 2. pracacanasAra gAthA / 3. bRhad dravyasaMgraha kA 30 TIkA / Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 go. sA. jIvakANDa gAthA 122 "punAtyAtmAnaM pUyate'neneti vA puNyam / pAti rakSati prAtmAnaM zubhAditi pApam / " ___ -jo prAtmA ko pavitra karatA hai yA jimase AtmA pavitra hotA hai, vaha puNya hai| jo prAtmA ko zubha se bacAtA hai, vaha pApa hai| mithyAdRSTi va mAmAdana samyagdRSTi kA kathana micchAidI pAbA tANatA ya sAsaraNa guragAvi / pallAsaMkhejjadimA araNaprANadarudayamicchaguragA // 623 // gAthArtha-mithyAdaSTi pApajIva haiM jo anantAnanta haiN| sAsAdanasamyagdRSTi bhI pApajIva hai, jo palya ke asaMkhyAtaveM bhAga hai| kisI eka anantAnubandhI kA udaya hone se mithyAtva guNasthAna (sAsAdana) meM giratA hai / / 623 / / vizeSArtha-mithyA, vitatha, vyanIka aura asatya ye ekArthavAcI nAma haiN| eSTi zabda kA artha darzana yA zraddhAna hai| jina jIvoM ke viparIta, ekAnta, vinaya, saMzaya aura ajJAna rUpa mithyAtva karma ke udaya se utpanna huI mithyArUpa dRSTi hotI hai, ve mithyAdRSTi jIva haiN|' samyaktva kI virAdhanA ko prAsAdana kahate haiN| jo isa grAsAdana se yukta hai vaha sAsAdana samyagdRSTi hai| kisI eka analAvadhI pAya ke udaya jisakA samyagdarzana naSTa ho gayA hai, kintu jo mithyAtva' rUpa pariNAma ko nahIM prApta huA hai kintu mithyAtva guNAsthAna ke abhimukha hai vaha sAsAdana sabhyagdRSTi hai / zaMkA-sAmAdana samyagdRSTi ke mithyAtva kA udaya na hone se usakI asatya iSTi nahIM hai, ata: vaha pApajIva nahIM ho sakatA ? samAdhAna nahIM, kyoMki viparIta-abhiniveza do prakAra kA hai| vaha viparItaabhiniveza mithyAtva ke nimitta se bhI hotA hai aura anantAnubandhI kaSAyodaya se bhI utpanna hotA hai| sAsAdana guNasthAna bAle ke anantAnubandhI kaSAya kA udaya pAyA jAtA hai| ataH anantAnubandhI janita viparItAbhiniveza ke kAraNa sAsAdana guNasthAna vAlA bhI pApajIva hai| yaha mithyAtva guNasthAna ko niyama se prApta hogA isalie isako mithyASTi pApajIva hI kahate haiN| ___ zaMkA-anantAnubandhI kaSAya to cAritramohanIya karma hai phira vaha samyagdarzana kA kase ghAta kara sakatI hai ? samAdhAna-anantAnubandhI ka.pAya dvisvabhAvI hai| isalie baha samyagdargana kA bhI ghAta karatI hai| 1. sarvArtha siddhi 6 / 3 / 2. pavala pu. 1 pR. 162 / 5. dhavala pu. 6 pR. 12 / 3. banala pu. 1 pR. 163 / 4. ghacala / 1 pR. 361 / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 624 samyaktvamAgaMgA//605 paDhamAdikasAyA sammattaM desa-sayala-cAritaM / jahAkhAda ghAti ya guNaNAmA hoti sesAvi // 45 // [gommaTasAra karmakANDa] - prathama anantAnuvandhI kapAya samyaktva kA ghAta karatI hai, dvitIya apratyAkhyAna kaSAya dezacAritra kA, tRtIya pratyAkhyAna kapAya sakalacAritra kA aura caturtha saMjvalana kaSAya yathAkhyAta cAritra kA ghAta karatI hai| zaGkA anantAnubandhI kaSAya cAritramohanIya karma hai to vaha kisa cAritra kA ghAta karatI hai ? samAdhAna.... anantAnubandhI kapAya-catuSka kA cAritra meM vyApAra niSphala bhI nahIM hai, kyoMki apratyAkhyAna Adi ke ananta udaya rUpa pravAha ke kAraNabhUta anantAnubandhI kaSAya ke niSphalatva kA virodha hai|' prathama bAraha guNasthAnoM meM jIva saMkhyA micchA sAvayasAsaraNa-missAviradA dudhAraNatA ya / pallAsaMkhejjadimamasaMkhagaraNaM saMkhasaMskhagaNaM // 624 // gAthArtha-mithyAdRSTi jIva duvAra ananta arthAt anantAnanta hai| zrAvaka (saMyatAsaMyata jIva) palya ke asaMkhyAtaveM bhAga haiM / unase prasaMnyAta guNe sAsAdana guragasthAna vAle jIva haiN| unase saMkhyAta guNe mizra (samyatratva mithyAtva) guNasthAna vAle jIva haiM, unase bhI asaMkhyAta gugaNe asaMyatasamyagdRSTi jIva haiM / / 624 // vizeSArtha -mithyAdaSTi jItra anantAnanta haiM / ananta aneka prakAra kA hai zAma TrayaNA daviyaM sassaba maNaNApadesiyamaNaMtaM / ego ubhayAveso visthAro savva bhAze ya // 6 // ---nAmAnanta, sthApanAnanta, dravyAnanta, zAzvatAnanta, gaNanAnanta, anadezika ananta, ekAnanta, ubhayAnanta, vistArAnanta, sarvAnanta aura bhAvAnanta isa prakAra ananta ke gyAraha bheda haiN| (ina gyAraha prakAra ke anantoM kA svarUpa dhavala pustaka 3 pR. 11 se 16 taka dekhanA cAhie) zaMkA-ina gyAraha prakAra ke anantoM meM se prakRti meM krisa ananta se prayojana hai ? samAdhAna -prakRta meM gaNanAmanta se prayojana hai / zaMkA-yaha kaise jAnA jAtA hai ki prakRta meM gaNanAnanta se prayojana hai ? 1. dhavala pu 6 pR. 43 / 2. ghavala pu. 3 pR. 11 / 3. dhavana pu. 3 pR. 16 / Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6.6/go. sA. jIvakANDa gAthA 624 samAdhAna-'mithyASTi jIva anantAnanta haiM / ' ityAdi rUpa se pramANa kA prarUpaNa karane se jAnA jAtA hai ki prakRta meM gaNanAnanta se prayojana hai| isa gaNanAnanta ke atirikta zeSa dasa prakAra ke ananta pramANa kA prarUpaNa karane vAle nahIM haiM, kyoMki unameM gaNanA rUpa se kathana nahIM dekhA jaataa| zaMkA-yadi prakRta meM gaNanAnanta se prayojana hai to gaNanAnanta ke atirikta zeSa dasa prakAra ke anantoM kA prarUpaNa yahA~ para kyoM kiyA hai ? samAdhAna - pravagaNivAraNaTupayavassa parUvaraNA-riNamittaM ca / / saMsayaviNAsaNa? taccatyavadhAraNA ca // 12 // ' --aprakRta viSaya kA nivAraNa karane ke lie, prakRta viSaya ke prarUpagA karane ke lie, saMzaya kA vinAza karane ke lie aura tattvArtha kA avadhAraNa karane ke lie yahA~ para sabhI anantoM kA kathana kiyA gayA hai| garaganAnanta tIna prakAra kA hai---parItAnanta, yuktAnanna aura anantAnanta / "mizyA dRSTi jIva anantAnanta / avasarpiNiyoM aura utsapiNiyoM ke dvArA apahRta nahIM hote' isa maMtra se jAnA jAtA hai ki mithyAdRSTi jIva anantAnanta haiM / vaha anantAnanta bhI tIna prakAra kA hai- jaghanya anantAnanta, utkRSTa anantAnanta. madhyama anantAnanta / 'jahA~-jahA~ anantAnanta dekhA jAtA hai, vahA~-vahA~ madhyama anantAnanta kA grahaNa hotA hai isa ArSa vacana se jAnA jAtA hai ki yahA~ para madhyama anantAnanta kA grahaNa hai|' zaMkA vaha madhyama anantAnanta bhI ananta bikalpa rUpa hai / yahA~ kaunasA vikarUpa grahaNa karane yogya hai ? samAdhAna--jaghanya anantAnanta se ananta bargasthAna Upara jAkara aura utkRSTa anantAnanta se ananta vargasthAna nIce Akara yathAsambhava rAzi yahA~ para anantAnanta se grahaNa karane yogya hai / athavA jaghanya anantAnanta ke tIna bAra vagita-saMvagita karane para jo rAzi utpanna ho usase ananta gRNI aura chaha dravyoM ke prakSipta karane para jo rAzi utpanna ho usase ananta guNI hIna madhyama ananta pramANa mithyASTi jIvoM kI rAzi hai / sInabAra vagita-saMgita rAzi meM siddha, nigoda jIva, vanaspati kAyika, pudgala, kAla ke rAmaya aura alokAkANa ye chahoM anantAnanta milA dene cAhie / 5 prakSipta karane yogya ina chaha rAziyoM ke milA dene para 'chaha dravya prakSipta rAzi hotI hai| isa prakAra tIna bAra vargita savargita rAzi se anantaguNe aura chaha dravya prakSipta rAzi se anantaguNe hIna isa madhyama anantAnanta kI jitanI saMkhyA hotI hai, tanmAtra mithyASTi jIvarAzi hai / 1. dhavala pu. 3 pR.17| 2. dhavala pu. 3 pR. 18 / 3. dhavala pu. 3 pR. 16 / 4. dhavala pu. 3 pR. 16 / 5. "siddhA siMNagodajIvA vAphadI kAloya pogAlA cey| manbamalogAgAsaM chappede NaMtapakmevA / / " ti. pa. 4/312: "siddha giyoda sahiya vAkadipoggajapamA aNaM naguhA / kAla alogAgAsaM chacce degAMtapakadevA / / " tri. sA. gA, 46 / 6. zravala pu. 3 pR. 26 / Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyaka mArgaNA / 687 saMta samyaSTi ke avahAra kAla se samyagmiyAdRSTi kA avahArakAla prasaMkhyAtaguNA hai / samyagmadhyAdRSTiyoM ke avahArakaraNa se sAta saya mA saMkhyAta guNA hai / sAsAdana samyagdRSTi ke avahArakAla se saMyatAsaMyata kA avahArakAla asaMkhyAtaguraNA hai / saMyatAsaMyata ke avahArakAla se saMyatAsaMyata dravya pramANa asaMkhyAta guNA hai / saMyatAsaMyata pramANa ke Upara sAsAdana samyagdRSTi kA dravya pramANa saMyatAsaMyata ke dravya se asaMkhyAtaguNA hai / gAthA 624 zaMkA- saMyatAsaMyata guNasthAna kA utkRSTa kAla saMkhyAta varSa hai aura mAsAdana samyagdRSTi gugAsthAna kA utkRSTa kAla chaha AvalI hai / ataH inake upakrama kAla Adika grUpane-apane guNasthAnakAla ke anusAra hote haiM, isalie sAsAdana samyagdRSTi ke dravyapramANa se saMyatAsaMyata dravyapramANa saMkhyAta guNA honA cAhie ? samAdhAna - yaha koI doSa nahIM, kyoMki samyaktva aura cAritra ke virodhI sAsAdana guNasthAna saMbandhI pariNAmoM se pratyeka samaya meM asaMkhyAta guNI zreNI rUpa se karmanirjarA ke kAraNabhUta saMyamAsaMyama pariNAma atidurlabha haiM / yataH pratyeka samaya meM saMyamAsaMyama ko prApta hone vAlI jovarAzi kI apekSA pratyeka samaya meM sAsAdana samyagdRSTi guNasthAna ko prApta hone vAlI jIvarAzi prasaMkhyAtaguNI hai / ' sAsAdana samyagdRSTi jIvarANi se samyagmithyAdRSTi dravya kA pramAraNa saMkhyAtaguNA hai, kyoMki sAsAdana samyagdRSTi ke chaha AvalI ke bhItara hone vAle upakramaNa kAla se samyagmithyAdRSTi guNasthAna kA antarmuhUrta pramANa upakramagA kAla saMkhyAtaguragA hai| guNAkAra saMkhyAta samaya hai / samyagmidhyAdRSTi dravya ke Upara asaMyata samyagdRSTi kA dravya usase asaMkhyAta guNA hai, kyoMki samyarimadhyAdRSTi ke upakramaNa kAla se asaMkhyAta prAvaliyoM ke bhItara hone vAlA asaMyata samyagdRSTi kA upakramaNa kAla prasaMkhyAtaguragA hai / athavA pratyeka samaya meM samyagmithyAtva ko prApta hone vAlI rAzi se vedaka samyaktva ko prApta hone vAlI rAzi prasaMkhyAtaguNI hai| tathA jisa kAraNa se vedaka samyagdaSTi kA prasaMkhyAtavA~ bhAga mithyAtva ko prApta hotA hai aura usakA bhI asaMkhyAtavA~ bhAga samyagmithyAtva ko prApta hotA hai tathA 'sarvadA avasthita rAziyoM kA vyaya ke anusAra ho prAya honA cAhie' isa nyAya ke anusAra mohanIya ke graTTAIsa karmoM kI sattA rakhane vAle jitane jIva asaMyata samyagvaSTi jIvarAzi meM se nikalakara mithyAtva ko prApta hote haiM, utane hI mithyAdRSTi vedaka samyaktva ko prApta hote haiM, isalie samyagmithyAdRSTi ke dravya se asaMyata samyagvaSTi kA dravya asaMkhyAta guNA hai, yaha siddha ho jAtA hai / yaha vyAkhyAna yahA~ para pradhAna hai| AvalI kA asaMkhyAtavAM bhAga guNAkAra hai / zaGkA - ye jIvarAziyA~ avasthita nahIM haiM, kyoMki ina rAziyoM kI hAni - vRddhi hotI rahatI hai| yadi kahA jAya ki ina rAziyoM kI hAni aura vRddhi nahIM hotI, so bhI ThIka nahIM hai / yadi ina rAziyoM kA Aya aura vyaya nahIM mAnA jAya to mokSa kA bhI prabhAva ho jaayegaa| sAsAdana Adi guNasthAnoM kA kAla anAdi paryavasita (ananta) bhI nahIM hai, isalie bhI ina rAziyoM meM hAni aura vRddhi hotI hai / yadi ina rAziyoM ko avasthita mAnA jAe to ye bhAgahAra bana sakate haiM, anyathA nahIM, kyoMki anavasthita rAziyoM ke bhAgadvAroM kA bhI anavasthita rUpa se hI sadbhAva mAnA jA sakatA hai ? 9. dhavala pu. 3. 116-116 / 2. savala pu. 3 pR 116 120 / Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68/go, sA. jIvakANDa gAthA 325-626 samAdhAna-sAsAdana samyAdRSTi rAziyoM ke trikAlaviSayaka utkRSTa saMcaya kA prAzraya lekara pramANa kahA gayA hai, isalie usa apekSA se vRddhi aura hAni nahIM hai| ataH pUrvokta bhAgahAroM kA kathana bana jAtA hai / ' aMkasaMdRSTi dvArA kathana isa prakAra hai. paNNaTThI ca sahassA paMcasayA khalu chauttarA tosa / palidovamaM tu edaM vidhAraNa saMdiTTiNA diTu // 3 // visahassaM praDyAla chaSNaudI ceya cadu sahassAsi / sola sahassArikha puraNo tigiNasayA bajarasIdI yA // 36 // paMcasaya vArasuttaramuddivAI tu lakSa davAI / sAsaraNa-missAsaMjada * viradAviradAraNa gu kameNa // 4 // -saTha hajAra pA~ca sau chattIsa ko palyopama mAna kara kathana kiyA gayA hai| sAmAdana samyagdRSTi jIvarAzi kA pramANa 2048, samyamithyAdRSTi jIvarAzi kA pramANa 4066, asaMyatta samyagdRSTi jIvarAzi kA pramANa 16364 aura saMyatAsaMyata jIvarAzi kA pramANa 512 aAtA hai| sAsAdana samyagdRSTi sambandhI bhAgahAra 32, samyagmithyAdRSTi saMbandhI bhAgahAra 16, asaMyana samyagdRSTi sambandhI bhAgahAra 4 aura saMyatAsaMyata sambandhI bhAgahAra 128 hai| pramatta va apramatta saMyata jIvoM kI saMkhyA tiradhiya-saya-raNavaraNauvI chaNNaudI appamatta ve koDI / paMceva ya teraNaudI raNavaTUvisayacchauttaraM pamade // 625 // " gAthArtha -pramattasaMyatta jIvoM kA pramAraNa pAMca karor3a terAnave lAkha pradAnave hajAra do sau chaha hai aura apramattasaMyata jIboM kA pramANa do karor3a chayAnabe lAkha ninyAnave hajAra eka mau tIna hai / / 625 / / vizeSArtha -pramattasaMyata jIvoM kA pramANa 56368206 hai aura apramatta mayata jIvoM kA pramANa 26666103 hai / zaMkA-apramattasaMyata ke dravyapramANa se pramattasaMyata kA dravyapramANa kisa kAraNa se dUnA hai ? samAdhAna-kyoMki apramattasaMyata ke kAla se pramattasaMyata kA kAla duguNA hai / cAgeM guNasthAnoM ke upazAmaka va kSapaka jIyoM kI saMkhyA tisayaM bharaNaMti keI cauruttaramasthapaMcayaM keI / upasAmagaparimANaM khavagANaM jANa tadugaraNaM // 626 / / 1. pravala pu. 3 pR. 70-71 / 2. dhavala pu. 3 pR. 88 / 3. dhavala pu. 3 pR. 88 / 4. pavana pu. 3 pR. 60 kintu "tigahipa-sada"pATa hai aura 'made' ke sthAna para 'ya' pATha hai| 5. dhavala pU. 3.60 6. dhavala pu. 3 pR. 64 gA. 45 / Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 626 samyastvamArgaNA/656 gAthArtha -- kitane hI prAcArya upazamana jIvoM kA pramANa tIna sau kahate haiM, kitane hI prAcArya tIna sau cAra(304) aura kitane hI prAcArya tIna sau cAra meM se pAMca kama (304---5) 296 kahate haiN| yaha upazamaka jIvoM kA pramANa hai| kSapaka jIvoM kA pramANa isase dUnA hotA hai / / 626 / / vizeSArtha--pATha samayoM meM saMcita hae sampUrNa jIvoM ko ekatra karane para sampUrNa jIva chaha sau pATha hote haiN| saMkhyA ke jor3a karane kI vidhi isa prakAra hai-pATha ko gaccha rUpa se sthApita karake cauMtIsa ko Adi arthAta mukha karake aura bAraha ko uttara arthAt caya karake 'pavamegaNa vihINaM" ityAdi saMkalana sUtra ke niyamAnusAra jor3a dene para zapaka jIvoM kA pramANa 608 prApta hotA hai / (8-1-77-2-334 12 =42, 421-34 - 76; 764-608) uttaradalahaya gacche pacayadalUNe sagAdimestha puNo / pakviviya gacchagurigade uvasama-khavagANa parimANaM / / 44 // - uttara arthAt caya ko AdhA karake aura usako gaccha se guriNata karake jo landha prApta ho, usameM se pracaya kA AdhA ghaTA dene para aura phira svakIya prAdi pramAga ko isameM jor3a dene para utpanna rAzi ko puna: gaccha se guriNata karane para upazamaka va kSapaka jIvoM kA pramANa prAtA hai| kSapakoM kI apekSA prAdi 34, pracaya 12, gaccha 8 | upazamakoM ko apekSA prAdi 17, pracaya 6, gaccha 8; pracaya 122 = 6; 645 gaccha -- 48; 45-2 pracaya kA prAdhA == 42, 42+ 34 Adi 76; 7648 gaccha%D608 kSapaka jIva / 6:2=3; 348=24; 24--? = 21:21+17 = 38; 1848 -- 304 upaNamaka jIva ] yaha uttara mAnyatA hai / 608 meM se 10 nikAla dene para dakSiNa mAnyatA hotI hai| cauruttaratiNNisayaM pamANamuvasAmagAraNa keI tu / taM ceva ya paMcUrNa bhaNaMti keI tu parimANaM / / 46 / / -kitane hI prAcArya upazamaka jIvoM kA pramANa 304 kahate haiM aura kitane hI prAcArya pA~ca kama 304 arthAt 266 kahate haiN| eka-eka guNasthAna meM upazamaka aura kSapaka jIvoM kA pramANa 17 hai| ekkekkaguNaTThANe aTThasu samaesu saMcidANaM tu / aTThasaya sattaragaudI uvasama-khavagANa parimANaM // 46 // ' - eka-eka guNasthAna meM prATa samaya meM saMcita hue upazamaka aura kSapaka jIvoM kA parimAraNa pATha sau sattAnave hai| 1. "padamere ga vihINaM du bhAjidaM utareNa saMguNidaM / pabhavajuI gadaguNidaM padariNadaM taM vijANAhi / / 164 // " [vi. sA. gA. 164] 2. ghacala pu. 3 pR. 63 / 3. dhavala pu. 3 pR. 64 / 4. ghadhala pu. 3 pR. 64 / 5. dhavala pu. 3 pR. 65 / Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690/go. sA. jIva kANDa gAthA 12-128 apane isa utkRSTa pramANavAle jIvoM se yukna sampUrNa samaya eka mAtha nahIM prApta hote gyataH kitane hI AcArya 304 meM se pAMca kama karate haiM / pAMca kama kA yaha vyAkhyAna pravAharUpa meM prArahA hai, dakSigA hai aura prAcArya paramparAgata hai| 304 kA vyAkhyAna pravAha rUpa se nahIM ArahA hai, vAma hai, prAcArya paramparA se anAgata hai|' praveza kI apekSA pAra samayoM meM upazamaka jItroM kI saMkhyA solasayaM caudhIsaM tIsaM chattIsa taha ya bAvAlaM / aDavAlaM cauvaNaM caudhaNNaM hoMti uvasamage // 627 // ' gAthA - nirantara ATha samaya paryanta upazamazreNI para car3hane vAle jIvoM meM adhika se adhika prathama samaya meM solaha, dUsare samaya meM caubIsa, tIsare samaya meM tIsa, cauthe samaya meM chattIsa, pAMcaveM samaya meM bayAlIsa, chaThe mamaya meM ar3atAlIsa, sAtaba samaya meM cauvana aura antima arthAta pAThaveM mamaya meM bhI cauvana jIva upaprama theraNI para car3hate haiM / / 627 / / vizeSArtha.. -upazama zreNI ke pratyeka guNasthAna meM eka samaya meM cAritramohanIya kA upazama karatA huA jaghanya se eka jIva praveza karatA hai aura utkRSTa se cauvana jIva praveza karate haiN| yaha kathana sAmAnya se hai| vizeSa kI apekSA ATha samaya adhika varSa pRthaktva ke bhItara upazamazreNI ke yogga nirantara pAsa samaya hote haiM unameM se pra naya meM eka jIva ko prAdi lekara utkRSTarUpa se solaha jIva taka upazama zreNo para bar3hate haiN| dUsare samaya meM eka jIba ko Adi lekara utkRSTa rUpa se caubIsa jIva taka upazamazreNI para car3hate haiN| tIsare samaya meM eka jIva ko prAdi lekara utkRSTa rUpa se tIsa jIva taka upaNamadhezI para car3hate haiN| cauthe samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se chattIsa jIva taka upazamadheraNI para car3hate haiN| pAMcaveM samaya meM eka jIva ko prAdi lekara utkRSTa rUpa se bayAlIsa jIva taka upazamadhaNI para car3hate haiM / chaThe samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se ar3atAlIma jIva taka upazamazreNI para car3hate haiN| sAtaveM aura pAThaveM ina donoM samayoM meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se cauvana-nauvana jIva taka upazamazreNI para car3hate haiN| praveza kI apekSA prAya samayoM meM lapaka jIvoM kI saMkhyA battIsaM audAlaM sadI vAvattarI ya culasIdI / chaNNaudI aThThattarasayamadruttarasayaM ca khabagesu / / 628 // gAthArtha-nirantara pATha samaya paryanta kSapakazreNI para car3hane vAle jIvoM meM prathama samaya meM battIsa, dUsare samaya meM ar3atAlIrA, tIsare samaya meM sATha, cauthe samaya meM bahatara, pA~caveM samaya meM caurAsI, chaThe samaya meM chayAnave, sAtaveM samayaM meM ekasI grATa, pATabe samaya meM eka sau ATha jIva kSapaka-zreNI para car3hate haiM, aisA jAnanA cAhie // 628 / / vizeSArtha-pATha samaya adhika chaha mahInA ke bhItara kSapakazreNI ke yogya ATa samaya hote haiN| sAmAnya rUpa se prarUpaNA karane para jaghanya se eka jIva kSapaka guNasthAna ko prApta hotA hai tathA 1. dhavala pu. 3 pR. 62 / 2. zravala pu. 3 pR. 61 / 3. dhayAna pu. 3 pR. 60-61 / 4. dhavala pu. 3 pR. 63 / Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 626 samyaktvamArgaNA/661 utkRSTa rUpa se ekasau pATha jIva kSapaka guNasthAna ko prApta hote haiN| vizeSa kA prAzraya lekara prarUpaNA karane para prathama samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se battIsa jIva taka kSapaka zreNI para car3hate haiN| dUsare samaya meM eka jIva ko prAdi lekara utkRSTa rUpa se ar3atAlIsa jIva taka kSapakrazzreNI para car3hate haiN| tIsare samaya meM eka jIva ko prAdi lekara utkRSTa rUpa se sATha jIva taka kSapaka zreNI para car3hate haiN| cauthe samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se bahattara jIva taka kSapakazreNI para car3hate haiN| pA~caveM samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se caurAsI jIva taka kSapakazreNI para car3hate haiN| chaThe samaya meM eka jIva ko zrAdi lekara utkRSTa rUpa se chayAnave jIva taka kSapakavezI para car3hate haiN| sAtaveM aura AThaveM samaya meM eka jIva ko Adi lekara utkRSTa rUpa se pratyeka samaya meM eka sau ATha jIva taka kSapakazreNI para car3hate haiN|' sayoga kevalI kI saMkhyA aTThava sayasahassA prahAraNa udI tahA sahassANaM / saMkhA jogijiragANaM paMcasayaviuttaraM caMde / / 626 // gAthArtha-- yogijinoM kI saMkhyA ATha lAkha aThAnave hajAra pA~casau do hai| inakI maiM vandanA karatA hU~ / / 626 / / (yaha dakSiNa mAnyatA hai|) vizeSArtha--pATha samaya adhika chaha mAha ke bhItara yadi pATha siddhasamaya prApta hote haiM to cAlIsa hajAra ATha sau ikatAlIsa mAtra arthAt itanI bAra pATha samaya adhika chaha mAha ke bhItara kitane siddhasamaya prApta hoMge? isa prakAra rAzika karane para (4064148) tIna lAkha chabbIsa hajAra sAtasI aTThAIsa (326728) siddhasamaya prApta hote haiM / chaha siddhasamayoM meM tIna-tIna jIva aura do samayoM meM do-do jIva yadi kevalajJAna utpanna karate haiM, to pATha samayoM meM saMcita hue yogijina bAvIsa (22) hote haiN| yadi pATha siddhasamayoM meM bAvIsa sayogI jina prApta hote haiM to tIna lAkha chabbIsa hajAra sAta sau aTThAIsa (326728) siddhasamayoM meM kitane sayogI prApta hoNge| isa prakAra trairAzika karane para (326728.:-8422) ATha lAkha aTThAnave hajAra pA~ca sau do (898502) sayogI jina prApta ho jAte haiN| jahAM para pahale ke siddhakAla kA ardha mAtra siddhakAla prApta hotA hai vahA~ para isa prakAra rAzika hotI hai| pATha siddhasamayoM meM yadi cavAlIsa sayogI jina prApta hote haiM to eka lAkha trasaTha hajAra tInasA causaTha siddhasamayoM meM kitane sayogI jina prApta hoMge, isa prakAra rAzika karane para pUrvokta 898502 sayogI jinoM kI saMkhyA prApta ho jAtI hai| athavA jahA~ pUrvasiddhakAla kA cauthA bhAga 81682 siddhasamaya prApta hote haiM vahA~ para isa prakAra rANika hotI hai| pATha samayoM meM aThAsI (8) sayogI jina prApta hote haiM to ikyAsI hajAra chahasI bayAsI mAtra siddhasamayoM meM kitane sayogI jina prApta hoNge| isa prakAra trairAzika karane para vahI pUrvokta 898502 sayogI jinoM - ...--- 1. dhavala pu. pR. 62-63 / 2. bathala pu.3 pR. 66 | 3. dhavala pU.3 pR. 64 | Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6.62/go. sA. jIvakANDa nagAthA 630 kI saMkhyA prApta ho jAtI hai| isI prakAra anyatra bhI jAnakara kathana karanA caahie|' pramAgArANi phalarApiTa isahArAzi vanyapramAraNa 8 samaya 22 kevalI mamaya 326728 898502 ra samaya 44 kevalI samaya 163364 | 98502 8 samaya 88 kevalI / | samaya 81682 | 6502 8 sabhaya / 176 kevanI samaya 40841 81-502 uttara-mAnyatA anusAra sayogI jinoM kI saMkhyA--pATha mamaya adhika chaha mahInoM ke bhItara yadi pATha siddhasamaya prApta hote haiM to cAra hajAra sAta sau unatIsa bAra pATha samaya adhika chaha mAha meM kinane siddhasamaya prApta hoMge? isa prakAra traigazika karane para saiMtIsa hajAra pAThasA battIsa mAtra siddhasamaya prApta hoNge| aba isa kAla meM saMcita hae sayogI jinoM kA pramANa kahate haiM. baha isa prakAra hai...-pATha samayoM meM se pratyeka samaya meM caudaha-caudaha sayogI jina hone haiN| gAra mamayoM ke 414 =112) ekasoM bAraha sayogI jina prApta hote haiM to saMtIsa hajAra AThasA battIsa siddhasamayoM meM kitane sayogI jina prApta hoMge? isa prakAra vaigazika karane para pAMca lAkha unatIsa hajAra chahasI ar3atAlIsa sayogIjina prApta hote haiN|' paMceva sayasahassA hoMti sahassA taheva ugatIsA / characa sayA aDayAlA jogijiNANaM hadi sNkhyaa||54|| -sayogI jina jIvoM kI saMkhyA pA~ca lAgna unatIsa hajAra chahamI ar3atAlIsa hai| yaha vAthana uttara mAnyatA ke anusAra hai| pramAyA rAzi phala gazi icchA gaNi labdha 6 mAha 8 samaya 8 samaya 4726 37832 rAmaya samaya 112 kevalI 37832 gamaya | 529648 kevalI jJAna, veda, avagAhanA prAdi kI apekSA eka samaya meM apako kI saMkhyA hoti khavA igisamaye bohiyabuddhA ya purisavedA ya / ukkasse ThuttarasayappamA saggado ya cudA // 630 // 1. dhavala pu.3 pR. 66-67 / 2. va 3. dhavala pu. 3 pR. 100 / Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 631-633 samyaktvamArgagaNA/663 patteya-buddhatitthayaratthiraNausayamaraNohiNAragajudA / dasachakkayosadasavIsaTThAvIsaM jahAkamaso // 631 / / jeTAvarabahumajjhimogAhaNagA du cAri aTThava / jugavaM havaMti khavagA upasamagA addhamedesi // 632 / / gAthArtha -eka samaya meM kSagaka utkRSTa rUpa se eka sAtha bodhinabuddha 108, puruSaveda 108 svarga ma cyuta hokara kSapaka zreNI car3hanevAle 108 // 630 / / pratyekabuddha 10, tIrthakara 6, strIvedI 20, napumaka vedI 10. manaH paryayajJAnI 20, abadhijJAnI 28 / / 631 // utkRSTa avagAhanA vAle 2. jaghanya avagAhanA ke dhAraka 4, bahu madhyama avagAhanA bAle 8, ye saba milakara kSapaka hote haiN| upazamazreNI vAle iname prAdhe hote haiM // 632 / / vizeSArtha -eka samaya meM eka sAtha chaha tIrthakara kSaekazreNI para car3hate haiN| dasa pratyeka vRddha, ekasau pATha (108) bodhitabuddha aura svarga se cyuta hokara Aye hue ekasau ATha jIva kSapaka zreNI para car3hate haiN| utkRSTa avagAhanA vAle do jIva kSapakazreNI para car3hate haiM / jaghanya atramAhanA bAle cAra aura ThIka madhya pravagAhanA bAle pATha jIva eka sAtha kSapakazreNI para car3hate haiN| puruSaveda ke udaya ke sAtha ekasau jAma, sabavedokyasevA bhAvadokSya se bIsa jIva kSapakaNI para caDhate haiN| ina upayukta jIvoM ke prAdhe pramAraNa jIva upazama zreNI para car3hate haiN| cUMki jJAna, veda Adi sarva vikalpoM meM upazamazreNI para car3hane vAle jIvoM se kSepakazreNI para car3hane vAle jIva duguNe hote haiN|' garva saMyamI jIvoM kI saMkhyA kA pramANa sattAdI aTUtA chaNNavamajhA ya saMjadA save | aMjalimauliyahattho tiyaraNa suddha rAmasAmi // 633 // * gAthArtha-jisa saMkhyA ke Adi meM sAta hai aura anta meM pATha aura bIca meM nau-nau ke aMka chaha haiM (FERREE7) vaha sarva saMyatoM kI saMkhyA hai| inako maiM mana, vacana, kAya kI zuddhatA pUrvaka aMjali rUpa se hAtha jor3akara namaskAra karatA hai / / 633 / / (yaha dakSiNa mAnyatA ke anusAra kathana hai|) 1. dhavala pu. 5 pR 323 / 2 pavana pu. 3 pR. 68 gA. 51 kintu uttarArdha isa prakAra hai-"tigabhajidA dApamattagI emattA du / / 3. yahA~ itanA vizeSa jAnanA cAhie ki mayatoM kI yaha saMkhyA kabhI bhI eka samaya meM na jAnakara vivakSA-bheda se yaha saMkhyA kahI jAnanI cAhie / kAraNa ki na to upazama zreNI ke cAge gugArathAnoM meM se pratyeka meM eka hI samaya meM apane-apane guNasthAna kI saMkhyA prApta honA sambhava hai. aura na kSapaka zreNI ke cAroM guNAsthAnoM meM se pratyeka meM eka hI samaya meM apane-2 guggaradhAna kI unkRSTa saMkhyA prApta hAnA sambhava hai| hA~, upazama aMgI aura kSapaka zreNI ke pratyeka guNasthAna meM, krama me apane apane guggasthAna kI maMdhyA kA kAlabheda ne prazraya prApta honA sambhava hai| kAraNa ki jo jIva samayoM meM ina thegiAyoM ke grAThaveM guNasthAna meM car3he ve hI to antamuhurta bAda nauveM gugAsthAna meM pahu~cate haiM / isI prakAra Age bhI jAnanA cAhie aura isa prakAra samayabheda se antama hRtaM ke bhItara saba saMyatoM kI ukta saMkhyA bana jAtI hai| vahA~ aimA abhiprAya samajhanA cAhie / [ma. mi. jJAnapITha tRtIya saMskaraNa kA sampAdakIya pR. 5-6] Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 / go. sA. jIvakANDa -- vizeSArtha - zaGkA - sampUrNa tIrthakaroM kI apekSA zrI padmaprabha bhaTTAraka kA adhika thA, kyoMki ve tIna lAkha tIsa hajAra ( 330000) munigaNoM se veSTita the| ekasau sattara se guNA karane para pA~ca karor3a ikasaTha lAkha saMyata hote haiM / parantu yaha kahe gaye saMyatoM ke prasAraNa ko nahIM prApta hotI / isalie yaha gAthA ThIka nahIM hai / samAdhAna- sampUrNa avasapigiyoM kI apekSA yaha huNDAvasarpiNI hai, isalie yuga ke mAhAtmya se ghaTakara hrasva bhAva ko prApta hue huNDAvasarpiNI kAla sambandhI tIrthaMkaroM ke ziSya parivAra ko harake gAya nahIM hai, kyoMki zeSa avasarpiNiyoM meM tIrthaMkaroM ke bar3A ziSya parivAra pAyA jAtA hai| dUsare, bharata aura airAvata kSetra meM manuSyoM ko adhika saMkhyA nahIM pAI jAtI hai, jisase una donoM kSetra sambandhI eka tIrthaMkara ke saMgha ke pramANa se videha samvandhI tIrthaMkara kA saMgha samAna ho / kintu bharata - airAvata kSetra ke manuSyoM se videhakSetra ke manuSya saMkhyAta guNa haiM / usakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai caTThI chacca sayA chAla dvisahassa ce chAsasiya sahassA koDica varka antaradvIpoM ke manuSya sabase kama haiN| uttarakuru devakuru ke manuSya unase saMrUpAtaguNe haiM / unase saMkhyAtaguNe hari aura ramyaka kSetra ke manuSya haiN| unase saMkhyAtaguNe haimavata aura hairaNyavata kSetra ke manuSya haiN| unase saMkhyAtaguNe bharata aura airAvata kSetra ke manuSya haiN| unase saMkhyAtaguNe videhakSetra ke manuSya haiM / vahuta manuSyoM meM saMyata jIva bahuta hI hoMge isalie isa kSetra sambandhI saMyatoM ke pramANa ko pradhAna karake jo dUSaNa kahA gayA hai, vaha ThIka nahIM hai / " uttara mAnyatA kA kathana isa prakAra hai- parimANaM / pamattANaM / / 52 / / gAthA 633 ziSya parivAra isa saMkhyA ko saMkhyA gAthA meM ve koDi sattavIsA hoMti sahassA taheba NavaraNaudI / causada zradvANaudI parisaMkhA hodi vidiyaguNe // 53 // 3 - [ uttara mAnyatA ke anusAra ] pramattasaMyatoM kA pramANa cAra karor3a ghAsa lAkha chyAsaTha hajAra chahasI causaTha (46666664) hai | paMceca samasahassA hoMti sahassA taheba tettIsA / adusayA cosIsA javasama - khabagAraNa kevalikho / / 55 / / - [ uttara mAnyatA ke anusAra ] dvittIya guNasthAna prarthAt grapramatta saMyata jIvoM kI saMkhyA do karor3a sattAIsa lAkha ninyAnave hajAra cArasau graTThAnave | 22766468 ] hai / - [ uttara mAnyatA ke anusAra ] cAroM upazamaka, pA~coM kSapaka aura kevalI ye tInoM rAziyoM milakara kula pA~ca lAkha tetIsa hajAra prAso cautIsa hai ( 533834) / ina saba saMgatoM ko ekatra karane para eka sau sattara karma bhUmigata sampUrNa RSi hote haiM / 1. gha. pu. 3 pR. 90-96 / 2. vanna pu. 3 pR. 66 / 2. pra. pu. 3 pu. 100/ 4. ghavala pu. pR. 101 / Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 634-640 sabhyatrantramAgaMsara / 665 ( pramattasaMyata guNasthAna vAle jIva 46666664 + apramatta saMyata sAtave guNasthAna bAle 22766468 + cAroM upazamaka-pAMcoM kSapaka kevalI 533034 66666666 satra saMgata hote haiM / ) chakkAdI chaktA chaNNavamajjhA ya saMjadA sanve / tigabhajidA vigagurigadApamattarAsI pattA du 56 / / ' -- jisa saMkhyA ke zrAdi meM yaha anta meM chaha aura madhya meM chaha bAra nI hai (6666666 ) utane sampUrNa saMyata hai / isameM tIna kA bhAga dene para apramattasaMyata ( sAtaveM guNasthAna, 14ve guNasthAna. 3 taka) jIva hote haiN| aura isa tIsare bhAga ko do se guNA karane para pramattasaMyata chaTe guNasthAnavartI jIva hote haiN| ( 66666666 / 3 23333332 sarva apramatta saMvata 23333332x2= 46666664 pramannasaMyata jIba hote haiN| yaha uttara mAnyatA ke anusAra kathana hai / ) isa prakAra uttara va dakSiNa mAnyatAoMoM meM paraspara bheda hai| cAroM gatiyoM ke prathama cAra guNasthAnoM sambandhI avahAra kAla arthAt bhAgaddAra kA tathA paraspara alpabahutva kA kathana ghAsaMjaya missa sAsara sammAraNa bhAgahArA je / rUUraNAvaliyAsaMkhejjerigaha bhajiya tattha zikkhite // 634 || devANaM zravahArA hoMti asaMkheNa tArie pravahariya | tattheva ya pakkhitte sohammIsAga zravahArA // / 635 / / sohammasAraNahAramasaMkhera ya gurave / uvari zrasaMjada mistaya- sAsarA sammAraNa zravahArA / / 636 / / sohammAdAsAraM joisi varaNa- bhavaraNa- liriya puDhavIsu / avirada - misse saMkhaM saMkhAsaMkhaguNa sAsaNe dese / / 637 / / caramadharAsAragaharA grAraNava- sammAraNa prAraNApahRdi / aMtima geveccataM sammAramasaMkha saMkha - guraNahArA / / 638 // tatto tANuttANaM vAmAgamaNuddisAraNa vijayAdi / sammANaM saMkhaguNo zrAragada misse asaMkhaguNo / / 636 / / tatto saMkhejjaguNa sAsarasammANa hodi saMkhaguNo / utANe kamaso parasttaca durasaMdiTThI / / 640 // 1. dhavala e 3 pR. 101 / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 666/go. sA. jIvakANDa mAyA 634-641 sagasagamavahArehi palle bhajide havaMti sgraasii| sagasagaguNapaDivaNNe sagasagarAsIsu athariNade vaamaa||641|| gAzAya:34 --- guragayAmA dravyapramANa meM asaMyata samyagdRSTi, samyagmithyApiTa, sAsAdana samyagdRSTi guNasthAnoM ke bhAgahAroM kA jo pramANa kahA gayA hai, usameM eka kama prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA arthAt prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga meM se eka kama kA bhAga dekara, labdha ko bhAgahAra meM milA dene para devagati-sambandhI bhAgahAra hotA hai| use puna: asaMkhyAta se bhAgadekara aura usI meM milAne para saudharma-aizAna svarga sambandhI bhAgahAra kA pramANa prApta hotA hai|| 634-635 / / saudharma-aizAna svarga ke asaMyata gurAsthAna sambandhI bhAgahAra ko asaMkhyAtA se muNA karane para mizra guNasthAna kA bhAgahAra hotA hai| mitra guNasthAna sambandhI bhAgahAra ko saMkhyAta se guNA karane para sAsAdanaguNasthAna kA bhAgahAra hotA hai| athavA saudharma-aizAna ke sAsAdana sambandhI avahArakAla ko asaMkhyAta se guNA karane para sAnatkumAra mAhendra svarga ke devoM ke asaMyata samyagdRSTi kA avahAra kAla prApta hotA hai| usako asaMkhyAta se guNA karane para mizra guNasthAna kA avahArakAla hotA hai| isako saMkhyAta se guNA karane para sAsAdana kA abahArakAla hotA hai / / 636 / / yaha krama saudharma svarga se laMkara sahasrAra svarga paryanta. jyotiSI, vyannara, bhavanavAsI, tiryaca, sAtoM naraka pRthiviyoM meM avirata ke avahAra kAla se mizraguNasthAna kA avahAra kAla asaMkhyAta guNA hotA hai| isako saMkhyAta se guNA karane para sAsAdana guNasthAna kA avahArakAla hotA hai| isako asaMkhyAta se guNA karane para dezasaMyata guNasthAna kA avahAra kAla arthAta guNAkAra hotA hai / / 637 / / carama arthAt saptama pRthvI ke sAsAdana bhAgahAra se pAmata-prAragata svarga ke asaMyata kA bhAgahAra asaMkhyAta guNA hai| isake Age pAraNa acyuta kA aura mAraNa-acyuta se lekara antima-veyaka paryanta asaMyata samyagdRSTi kA bhAgahAra saMkhyAta gugaNA hai / / 638 / / antima-greveyaka ke asaMyata samyagdRSTiyoM ke bhAgahAra ko saMkhyAta se guNita karane para pAnataprANata svarga ke mithyASTiyoM kA bhAgahAra hotA hai| punaH ise uttarottara saMkhyAta guNA karate jAne para Age ke svargoM ke mizyASTiyoM kA bhAgahAra prApta hotA hai| yaha krama antima aveyaka paryanta le jAnA caahie| antima graiveyaka ke mithyASTi sambandhI bhAgahAra ko saMkhyAta se guNA karane para nava anudiza ke asaMyata sabhyagdRSTiyoM kA bhAgahAra hotA hai / nava anudiza ke bhAgahAra ko saMkhyAta se guNA karane para vijaya-vaijayanta-jayanta aura aparAjita vimAnoM ke asaMyata samyagdRSTi kA bhAgahAra hotA hai| vijayAdika sambandhI saMyata ke bhAgahAra ko asaMkhyAta se guNA karane para Anata-prANata svarga sambandhI samyagmizyAdRSTiyoM kA bhAgahAra hotA hai / / 636 // isa mitha bhAgahAra se pAraNa-acyuta prAdi navama graMveyaka paryanta dasa sthAnoM meM mitha sambandhI bhAgahAra kA pramANa krama se saMkhyAtaguNA saMkhyAtaguNA hai / yahA~ para saMkhyAta kI sahanAnI ATha kA aMka hai / antima greveyaka ke mizra sambandhI bhAgahAra se prAnataprANata se lekara navama veyaka paryanta gyA gyAraha sthAnoM meM sAsAdama mamyagdRSTi ke bhAgahAra kA pramANa krama se saMnyAta-saMkhyAta guNA hai| ina pUrvokta pAMca sthAnoM meM saMkhyAta kI sahanAnI krama se 5. 6, 7, 8 aura 4 hai / / 640 / apane-apane bhAgahAra se palyopama ko bhAjita karane para apanI-apanI rAzi kA pramAraNa prApta hotA hai| apanI-apanI sAmAnya rAzi meM gugAsthAna pratipanna jIvarAzi ghaTAne para mithyASTi jIvarAzi prApta hotI hai / / 641 // vizeSArtha gA. 634-641- eka kama adhastana viralana kA (eka kama pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga kA) Upara viralita progha asaMyata samyagdRSTi ke yavahArakAla (bhAgahAra) meM bhAga dene para Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 634-649 samyaktva mAgaMgA / 667 zrAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra prakSepa zalAkAe~ prApta hotI haiN| una prakSepazalAkAoM kI grodha asaMgata samyagdaSTi ke abahAra kAla milA dene para deva asaMyata samyagdRSTi avahArakAla kA pramANa prApta hotA hai / " deva prasaMyata samyagdaSTi sambandhI yavahAra kAla ko AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para deva samyagmithyAdRSTi jIvarAzi sambandhI avahArakAla hotA hai| kyoMki asaMyata samyagdaSTi ke upakramaNa kAla se samyagmithyAdRSTi kA upakramaNa kAla prasaMkhyAta guNA hIna hai| deva samyagmithyAdRSTi sambandhI avahArakAla ko saMkhyAta se guriNata karane para deva sAsAdana samyagdRSTi jorAzi sambandhI avahAra kAla prApta hotA hai, kyoMki samyagmithyAdRSTi ke upakramaNa kAla se sAsAdanasamyagvaSTi kA upakramaNa kAla saMkhyAtaguNA hona hai / grathavA samyagmithyAtva - guNasthAna ko prApta hone bAlI jovarAzi ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra upazama- samyagvaSTi jIva sAsAdana samyagdRSTi guNasthAna ko prApta hote haiN| isalie bhI deva samyagmithyAdRSTi ke avahAra kAla se deva sAsAdana samyagdRSTi kA avahAra kAla saMkhyAta guNA hai / deva asaMyata samyagvaSTi avahAra kAla ko zrAvalI ke zrasaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita karake unameM se eka khaNDa ko usI deva asaMyata samyagdRSTi pravahAra kAla meM milA dene para saudharma aura aizAna svarga sambandhI asaMyata samyagdRSTiyoM kA avahAra kAla hotA hai| ise AvalI ke prasaMkhyAtava bhAga se guNita karane para saudharma aura aizAna sambandhI samyagmithyAdRSTiyoM kA avahArakAla hotA hai / kyoMki samyamTaSTiyoM ke upakramakAla se samyagmithyAdRSTiyoM ke upakramakAla meM bheda hai / samyagmithyAdRSTiyoM ke avahArakAla ko saMkhyAta meM guNita karane para saudharma aura aizAna sambandhI sAmAnasamyagdRSTiyoM kA yavahAra kAla hotA hai, kyoMki samyagmithyAdRSTiyoM ke upakramaNakAla se mAsAdana samyagdaSTiyoM ke upakramaNakAla meM bheda hai / athavA ukta donoM guNasthAnoM ko prApta hone bAlI rAziyoM meM vizeSatA hai| saudharma aura aizAna sAsAdanasamyagdRSTiyoM ke avahArakAla ko prAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para mAnatkumAra aura mAhendra asaMyata samyagvaSTiyoM kA vahAra kAla hotA hai, kyoMki Upara zubha karmoM kI bahulatA hone se bahuta jIva nahIM pAye jAte haiM / isI prakAra tAra- sahasrAra kalpa taka le jAnA caahie| una zatAra sahasrAra kalpa ke sAsAdana samyagvaSTi sambandhI avahAra kAla ko dhAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para jyotiSI asaMyata samyagTayoM kA avahAra kAla hotA hai, kyoMki vahA~ para vyudgrAhita Adi mithyAtva ke sAtha utpanna hue aura jinazAsana ke pratikUla devoM meM samyaktva ko prApta hone vAle bahuta jIvoM kA prabhAva hai|" una asaMyata samyagdRSTi jyotiSIdevoM ke avahArakAla ko mAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNita karane para samyagmithyAdRSTi jyotiSiyoM kA avahAra kAla hotA hai| ise saMkhyAta se guNita karane para sAsAdanasamyagdaSTi jyotiSiyoM kA gravahArakAla hotA hai| isI prakAra vAraNavyantara aura bhavanavAsI devoM meM krama se avahArakAla le jAnA cAhie, kyoMki jinakI dRSTi mithyAtva se yAcchAdita hai unameM bahuta samyagdRSTiyoM kI utpatti sambhava nahIM hai / " 1 bhavanavAsI sAsAdana samyagdaSTiyoM ke yavahAra kAla se niryaca yasaMyata samyagdaSTi kA gravahAra 1. dhavala pu. 2 pR. 156 / 2. dhavala pu. 3 pR. 156-160 / 3. ghavala pu. 3 pR. 262-283 / gu. 3 pR. 283 / 4. patrala Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668/go. sA. jIvakANDa mAthA 634-641 kAla asaMkhyAtaguNA hai / isase unhIM ke sanyagmithyApTiyoM kA pravahArakAla asaMkhyAta guNA hai / isase unhIM ke sAsAdana samyamdaSTi kA avahAra kAla saMkhyAtaguragA hai / isase unhIM ke saMyatAsaMyata kA avahArakAla asaMkhyAtagRNA hai / ' tithaMca saMyattAsaMyatoM ke avahAra kAla se prathama naraka pRthivI ke asaMyata samyagdRSTiyoM kA avahArakAla asaMkhyAta gugA hai| isase unhIM ke samyagmithyASTi kA abahArakAla asaMkhyAtaguNA hai| isase unhIM ke sAsAdana samyagdRSTi kA avahAra kAla saMkhyAta gRNA hai / isI prakAra dUsarI pRthivI se lekara sAtavIM naraka pRthivI taka le jAnA cAhie / sAtavIM pRthivI ke sAsAdana samyagdRSTi pravahAra kAla se prAnata-prANata ke asaMyata samyamdRSTiyoM kA avahArakAla asaMkhyAta guraNA hai, kyoMki zubha karma vAle dIrghAyu jIva bahuta nahIM hote| isa avahAra kAla ko saMkhyAta se guNita karane para mAraNa-acyuta kalpavAsI asaMyata samyagdRSTiyoM kA avahArakAla hotA hai, kyoMki uparima-uparima kalpoM meM utpanna hone vAle zubha karmoM kI adhikatA se dIrghAyUvAle jIvoM se nIce-nIce ke kalpoM meM stoka puNya se stoka bhavasthiti meM utpanna hone vAle jIva adhika pAye jAte haiM 1 nIce-nIce adhika jIva hote hue bhI ve saMkhyAta guNe hI hote haiN| kyoMki Upara ke kalpoM meM utpanna hone vAle jIvoM ke lie manuSyarAzi bIjabhUta hai aura manuSyarAzi saMkhyAta hI hotI hai ataH Upara-Upara ke kalpoM se nIce ke kalpoM meM jIva saMkhyAtaguNe haiM / yahA~ para guNakAra saMkhyAta samaya hai / yahI krama uparima-uparima veyaka ke asaMyata samyASTi abahAra kAla taka lejAnA caahie| uparima-uparima veyaka ke asaMyata samyagdaSTa avahArakAla se grAmata-prAgata ke mithyA dRSTiyoM kA avahAra-kAla saMkhyAtaguNA hai| isase pAraNa acyuta ke mithyAraSTiyoM kA pravahArakAla saMkhyAtaguragA hai| isI prakAra uparima-uparima (antima) greve taka lejAnA cAhie / uparima-uparibha graMveyaka ke mithyAdaSTi avahArakAla se anudiza ke asaMyata samyagdRSTiyoM kA avahArakAla saMkhyAtaguNA hai| isase vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ina anuttaravAsI devoM kA asaMyata samyagdRSTi-prabahArakAla saMkhyAtaguNA hai yahA~ para bhI sarvatra guNakAra saMkhyAta samaya hai| isase aAnataprANata samyagmithyAdRSTiyoM kA asaMkhyAta guNA hai, guragakAra ApalI kA asaMnyAtavA~ bhAga hai| isase pAraNa-acyuta ke samyagmithyASTiyoM kA abahAra kAla saMkhyAtaguNA hai / isI prakAra uparima-uparima (antima) veyaka paryanta lejAnA cAhie / uparima-uparima graMveyaka ke samyagmithyASTi avahArakAla se pAnata-prAraNata ke sAsAdana samyagdRSTi kA avahAra kAla saMkhyAtaguNA hai| isase prAraraNa-acyuta sAsAdana-samyagdRSTiyoM kA prabahArakAla saMkhyAta guNA hai| isI prakAra uparima-uparima veyaka paryanta lejAnA caahie| sarvatra guNakAra saMnyAta samaya hai / uparima-uparima (antima) adeyaka mAsAdana avahAra kAla se unhIM kA dravya pramANa asaNyAta gamA hai, kyoMki avahArakAla se palyopama ko khaNDita karane para dravyapramANa prApta hotA hai| isa dravyapramANa se uparima madhyama aveyaka ke sAsAdana samyagdRSTiyoM kA dravya saMkhyAta guNA hai| isa prakAra avahArakAla ke pratiloma krama se jaba taka saudharma aura aizAna kalpa ke asaMyatasamyagdRSTiyoM kA dravya prApta ho taba taka le jAnA cAhie / saudharma hika ke asaMyana samyagdRSTi dravya se palyorama asaMkhyAtagRNA hai| apanA avahArakAla gugaNakAra hai| 1. dhavala pu. 3 pR. 268-266 / 2. dhavala pu. 3 pR. 266 // 3. dhavala pR. 3 pR. 266 / 4. zravala pu. 3 pR. 283 / 5. dhavala pu.3 pR. 266 / 6 dhavala pu.3 pR. 300 / 7. dhavala pu. 3 pR. 269 va 300 / Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 642-643 manuSya gati meM guNAsthAnoM kI apekSA jIvoM terasakoDI dese bAvaNNaM sAsara muragedavvA / misse vi ya tadda guragA prasaMjadA sasakoDisayaM // 642 // ' gAyArtha- dezasaMyata guNasthAna meM teraha karor3a manuSya, sAsAdana samyagdRSTi guNasthAna meM bAvana karor3a manuSya mamyagmithyAdRSTi guNasthAna meM sAsAdana se duguNe arthAt 104 karor3a manuSya zrIra asaMyata samyagdRSTi manuSya sAtasau karor3a haiM || 642 || vizeSArtha - sAsAdana samyagdaSTi Adi cAra guNasthAnoM meM se pratyeka guNasthAnavartI manuSyarAzi saMkhyAta hai, aisA sAmAnya rUpa se kathana karane para, sAsAdanasamyagdaSTi manuSya bAvana karor3a haiM / samyagmithyAdRSTi manuSya sAsAdanasamyagvaSTi manuSyoM ke pramANa se dUne haiM arthAt ekasau cAra karor3a haiM / asaMyata samyagdRSTi sAtasau karor3a haiN| saMyatAsaMyata manuSyoM kA pramANa teraha karor3a hai / kahA bhI samyaktvamAgaMNA / 696 teraha koDI bese bAvaNNaM sAsaNe muNeyabvA / misle vi ya taddugukhA zrasaMjade sattakoDisayA // 68 // kintu kitane hI prAcArya nimnalikhita gAthA ke AdhAra para sAsAdana samyaSTi manuSyoM kA pramANa pacAsa karor3a kahate haiM / seraha koDI dese paNNAsaM sAsaNe muNeyabvA / misse vi ya tadda, guraNA prasaMjade satoDisayA // 66 // / 4 - manuSyoM meM sAsAdana samyagdRSTi manuSyoM kI saMkhyA ke sambandha meM do mata haiM / eka bAvana karor3a kA dUsarA pacAsa karor3a kA / kintu inameM se bAvana karor3a kI mAnyatA AcArya paramparAgata hone se svIkAra kI gaI hai / puNya va pApa karmo kA kathana jIvidare kammacaye puSNaM pAvotti hodi supayaDIraNaM dadhvaM pAvaM prasuhAraNa puSNaM tu / dadhyaM tu // 643 // gAthArtha -- jIvetara arthAt ajova padArtha meM kArmaNa vargeNA puNya va pApa do prakAra kI hotI hai| zubha prakRtiyA~ dravya puNya haiN| azubha prakRtiyA~ dravya pApa haiM ||643 / / vizeSArtha jIva aura prajIva donoM puNya rUpa bhI haiM aura pApa rUpa bhI haiN| puNya jIva va pApa jIva kA kathana gA. 622 meM ho cukA hai| yahA~ para ajIva puNya-pApa arthAt puNya dravyakarma va pApa dravyakarma kA kathana hai| puNya prakRtiyoM ke nAma isa prakAra haiM sAtAvedanIya, tiyaMcAyu, manuSyAyu, devAyu ye tIna zrAyu, manuSya dvika (manuSya gati, manuSyaganyAnupUrvI) devadvika ( devagati devagatyAnupUrvI), pAMca zarIra, paMcendriyajAti, samacaturasrasaMsthAna, 1. dhavala pu. 3 pR. 254 / 2. va 3. ghabala pu. 3 pR. 252 / Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700/go. sA, jIva kANDa gAthA 643 audArika aMgopAMga, baiMkriyika zarIra aMgopAMga, pAhAraka zarIra aMgopAMga ye tIna aMgopAMga, prazasta vihAyogati, Adi saMhanana arthAt vajra vRSabha nArAca saMhanana, prazasta varNa-gandha-rasa-sparza, agurula tru, paraghAta, ucchvAsa, udyota, pAtapa, sacatuSka, sthira, zubha, subhaga, susvara, nirmANa, pAdeva, yaza kIti, tIrthakara aura uccagotra ye 42 prazasta, zubha yA puSya-prakRtiyA~ haiN|' pApa prakRtiyoM ke nAma isa prakAra haiM -- jJAnAvaraNa kI pAtra, antarAya kI pAMca, darzanAvaraNa kI nau, mohanIya kI TradhvIsa, narakagati, narakagatyAnupUrvI, tiryaggati, tiryaggatyAnupUrvI, Adi ke binA zeSa pA~coM saMsthAna, Adi ke binA zeSa pAMcoM saMhanana, aprazasta varNacatuSka, aprazasta vihAyogati, upaghAta, ekendriyajAti. narakAyu, tIna vikalendriya jAtiyA~, asAtAvedanIya aparyApta, sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa, durbhaga, duHsvara, ayaza kIti, anAdeya, asthira, azubha aura nIcagotra ; ye bayAsI aprazasta yA azubha yA pApa prakRtiyA~ haiM / zaMkA --ca ki saba kArmaNa vargaNAe~ paudgalika hone se eka prakAra kI haiM ata: unameM se pUcha karmaprakRtiyoM ko puNya aura kucha ko pApa nahIM kahA jA sakatA? samAdhAna-bhinna-bhinna karmoM meM bhinna-bhinna phala dene kI zakti ke kAraNa arthAt anubhAga ke kAraNa una prakRtiyoM meM bheda hai| kahA bhA hai-- jina prakRtiyoM kI phaladAna-zakti arthAta anubhAga guda. khAMDa, zakkara, amRta ke tulya uttarottara miSTa hote haiM ve puNyakarmaprakRtiyA~ haiN| jinakA anubhAga isase viparIta nAma, kAMjIra, viSa, halAhala ke samAna uttarottara kaTuka ho ve pApa karbhaprakRtiyA~ haiN|' zaGkhA ...puNyakarma se mAtra rasanA indriya ko miTAsa kA svAda prAtA hai yA anya bhI kucha lAbha samAdhAna--gur3a, khANDa, zakkara, amRta mAtra upamArUpa hai, jisakA abhiprAya yaha hai ki jisa prakAra amRta-pAna karane se manuSya ajaraamara ho jAtA hai isI prakAra puNya karmodaya kI sahakAritA se jIva ajara amara ho jAtA hai arthAt arhanta va siddhapada ko prApta kara letA hai / kahA bhI hai-"punAtyAtmAnaM pUyate'neneti vA puNyam, tatsavadyAdi / " ___-jo AtmA ko pavitra karatA hai yA jisase prAtmA pavitra hotA hai vaha puNya hai jaise sAtavedanIya Adi puNya prakRtiyA~ / zaMkA-puNyakarma to prAsrava bandha rUpa hai| mAnava va bandha heya tattva haiM, kyoMki saMsAra ko bar3hAne vAle haiN| aisA puNyakarma prAtmA ko kaise pavitra kara sakatA hai ? samAdhAna--sabhI karmaprakRtiyA~ saMsAravRddhi kI kAraNa nahIM hotii| kucha aisI bhI haiM jo mokSa kI kAraNa haiN| solaha kAraNa bhAvanA jo nIrthakara prakRti ke prAva va bandha kI kAraNa haiM. una solaha 2. prA. paM. saM., 266 gAthA 456- 456 / 3. prA. paM. saM. pR. 1. prA. paM. saM pR. 265 gAthA 453-4551 276 / 4. sa. si. 6/33 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 643 sampatvamAgaMNA/701 kAraNa bhAvanAoM kI digambara jaina paramparA meM pUjana hotI hai, kyoMki tIrthakara prakRti kA bandha hokara, udaya pAne para manuSya ko arahanta pada kI prApti hotI hai aura dharma-tIrtha kI pravRtti hotI hai| zrI kundakunda AcArya ne kahA bhI hai - "puNNaphalA arhtaa|" / / 45||' arthAt arahanta pada puNyakarma kA phala hai| "manuSyagatau kevalajJAnopalakSitajIvadravyasahakArikAraNasaMbaMdhaprAraMbhasyAnaMtAnupamaprabhAvasyAcintyavizeSavibhUtikAraNasya balokyavijayakarasya tIrthakaranAmagotrakarmaNaH kAraNAni SoDazabhAvanA bhAvayitavyA iti // isa saMsAra meM tIrthaMkara nAmakarma manuSyagati meM jIya ko kevalajJAna utpanna karane meM kAraNa hai tIrthakara karma ke udaya kA prabhAva ananta va anupama hai| vaha acintya vibhUti kA kAraNa hai aura tInoM lokoM kI vijaya karane vAlA hai| isalie usa tIrthaMkara nAma karma kI kAraNabhUta molaha bhAvanAoM kA cintana karanA cAhie / puNyAta surAsuranaroragabhogasArAH zrIrAyurapramita-rUpasamRddhayo gauH / sAmrAjyamandramapunarbhavabhAvaniSTha-prArhantyamantya-rahitAkhilasaukhyamagryam // 16 // 72 // ' -sUra asura, manuSya aura nAga inake indriya yAdi ke uttama bhoga, lakSmI, dIrgha-Ayu, anupama rUpa, samRddhi, uttama vANo, cakravartI kA sAmrAjya. indrapada, jise pAkara punaH saMsAra meM janma na lenA par3e aimA arahanta pada aura ananna samasta sukha dene vAlA zreSTha nirvANapada ina rAba kI prApti puNyakarma me hotI hai| puNyAcca kradharazriyaM vijayinImaindrI ca divyazriyaM puNyAttIrthakarazriyaM ca paramAM naHzreyasIJcAznute / puNyAdityasubhRcchiyAM catasRraNAmAvirbhaved bhAjanaM tasmAtpuNyamupArjayantu sudhiyaH puNyAjinendrAgamAt / / 30 / 126 // -puNyakarma se sarva vijayI cakravartI kI lakSmI, indra kI divya lakSmI milatI hai. puNyakarma se hI tIrtha para vI lakSmI prApta hotI hai aura parama kalyANa rUpa mokSalakSmI bhI puNya karma se milatI hai| isa prakAra yaha jIva puNya karma se hI cAroM prakAra kI lakSmI kA pAtra hotA hai / isalie he sudhI ! tuma bhI jinendra bhagavAna ke pavitra Agama ke anusAra puNya kA upArjana kro| "puNyaprakRtayastIrthapadAdi-sukha-khAnayaH / 5. ye puNya karmaprakRtiyA~ tIrthakara prAdi padoM ke sukha dene vAlI haiN| zaGkA-arahaMtapada va mokSasukha prAtma-pariNAmoM se prApta hote haiM tathA karmI ke kSaya se prApta hote haiM, inameM guNya karma kaise sahakArI kAraNa ho sakatA hai, karma to bAdhaka kAraNa hai| 1. pravacanasAra / 2. cAritra mAra pU50 / 3 va 4 mahApurANa / 5. mulAcAra pradIpa pR. 200 / Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 702 / go. sA. jIbakANDa samAdhAna - manuSya gati, bajravRSabhanArAca saMhanana, uccagotra zrAdi puNya prakRtiyoM ke svamukha udaya binA grAja taka kisI bhI jIva ko mokSasukha prApta nahIM huA hai aura na hogA / jitane bhI pravataka mokSagaye haiM yA meM nArAcasaMhanana aura uccagotra Adi puNyaprakRtiyoM kA udaya thA, va udaya zravazya hogA / gAthA 644-645 tIrthakara prakRti kA vandha hojAne para adhika se adhika tIsare bhava meM avazya mokSasukha prApta hogA / uparyukta manuSya gati, uttama saMhanana Adi kI samprApti ke binA mokSa ke hetubhUta samagra ratnatraya kI prApta trikAla meM bhI nahIM ho sakatI / "mokSasyApi paramapuNyAtizaya cAritravizeSAtmaka pauruSAbhyAmeva saMbhavAt / " zrI vidyAnandI mahAn tArkika prAcArya the, unhoMne kahA hai "paramapuSya ke atizaya se tathA cAritra rUpa puruSArtha se ina donoM kAraNoM se mokSa kI prApti hotI hai / "nizcayadharmo yadyapi siddhagaterupAdAnakAraNaM bhavyAnAM bhavati tathApi nidAnarahitapariNAmopAjita tIrthaMkara prakRtyusama saMhananA di-viziSTa puNya rUpa-karmApi sahakArIkAraNaM bhavati, tathA yadyapi jIva- pudgalAnAM gatipariNateH svakIyopAdAnakAraNamati tathApi dharmAstikAyopi sahakArIkAraNaM bhavati / " - jisa prakAra nizcayadharma bhavyoM ko siddhagati ke lie yadyapi upAdAna kAraNa hai tathApi nidAnarahita pariNAmoM se upAjita tIrthaMkara prakrati, uttama saMhanana Adi viziSTa puNyakarma bhI siddhagati ke lie sahakArI kAraNa haiM / usI prakAra gatipariNata jIva mudgala, apano grapanI gati ke liye yadyapi upAdAna kAraNa haiM tathApi usa gati meM dharma dravya sahakArI kAraNa hotA hai| isaprakAra puNya karmodaya kI sahakAritA mokSasukha ke lie siddha ho jAtI hai / prAva, saMvara, nirjarA, baMdha va mokSa kA dravyapramAraNa prAsava saMvarada samayapabaddha tu rigajjarAdadhyaM / tatto prasaMkhaguridaM ukkassaM hodi yimera // / 644 // baMdha samaaat kiMcUrA divaDhamettaguNahArago / mokkho ya hodi evaM saddahidatvA vu taccaTThA / / 645 / / gAthArtha - prAsrava aura saMvara kA dravyapramANa samayabaddha mAtra hai| nirjarA kA utkRSTa dravya asaMkhyAta samayabaddha pramANa hai || 644 // baMdha bhI samayaprabaddha pramANa hotA hai / ( kicit Una samayabaddha pramANa he guNahAni guNita dravyakarma kA kSaya hone para mokSa hotA hai)| isalie mokSa kA dravya kiMcit kana Der3ha guNahAni samayaprabaddha pramAraNa kahA gayA hai| isa prakAra tattvoM kA zraddhAna karanA cAhie | 645 || 1. strI pR. 257 / 2. paMcAstikAya gA. 85 tAtparyavRtti | Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 644-645 samyaktvamArgaNA / 703 vizeSArtha "samaye prabadhyata iti samayaprabaddha H "" eka samaya meM jitanA karma bA~dhA jAtA hai, vaha samayabaddha hai / - samayapravaddha kA kitanA prabhAga hai ? zaGkA samAdhAna eka samayapravaddha meM pudgala dravya kA pramANa ananta hai / kahA bhI hai . paMca rasa-paMcavaNehi pariNayadugaMdha caduhi phAse hi / davimaratapasaM jIvehi praNataguNahINaM // 2 sayalarasarUvagaMdhehi pariNadaM caramacaduhiM phAsehiM / siddhAdo 'bhavvAdo'NaMtimabhAgaM guNaM davvaM 1961 // 3 "praNatapasaM savvajIvaha praNataguNahI abhavasiddha hi kammabaMdha joga puggaladavvaM hoi / " praNataguNa-siddhAraNamaNaMtabhAgaM --- sarva jIvarAzi se anantaguNA hIna, abhavyoM se anantaguNA arthAt siddhoM ke ananta bhAga karme baMdhayogya ananta mudgala pradeza (paramANu) pratisamaya jIva ba~dhate haiM, vahI samaya prabaddha hai / jitanA dravya ba~dhatA hai utane hI dravya kA prati samaya karma rUpa se zrAsrava hotA hai arthAt eka samaya-- pravaddha pramANa dravyakarma kA bandha hotA hai ataH eka samayabaddha pramANa kA hI mAnava hotA hai| aura eka samayabaddha pramANa kA hI saMvara hotA hai, kyoMki Asrava kA nirodha hI saMbara hai / " vaha saMvara do prakAra kA hai ( 1 ) bhAva saMvara ( 2 ) dravya saMvara / saMsAra kI nimittabhUta kriyA kI nivRtti bhAvasaMbara hai| saMsAra kI nimittabhUta kriyA kA nirodha hone para karmapudgaloM ke grahaNa kA viccheda dravyasaMvara hai| kahA bhI hai pariNAmo jo kammarasAsabakhirohaNe hedU / so bhAvasaMvaro khalu daravAsavarohaNaM praNlo / / 34 / / [ dravyasaMgraha ] --jo Atma-pariNAma karma yAzrava ko rokane meM kAraNa haiM ve bhAvasaMvara haiM aura dravyakarmoM ke prasava kA rukanA dravyasaMcara hai| usa dravya-saMvara kA pramANa ekasamayabaddha mAtra hai / zaGkA - prasava kA nirodha saMvara hai, isalie yAtrava kA kathana karanA cAhie thaa| grAva kise kahate haiM ? samAdhAna --grAsava do prakAra kA hai ( 1 ) bhAva-prAsrava (2) dravya-grAsrava / prasavadi jeraNa kammaM pariNAmeNa paraNo sa vipro / bhAvAsayo jiNutto kammAsavaraNaM paro hodi ||26|| [ dravyasaMgraha ] 1. dhavala pu. 12. 478 / 2. prA. paM. saM. pR. 280 mA 465. pU. saM. pU. 624 / 5. "grAmravanirodhaH saMdara: / 26 / 1 || " [ta. mu]| 624 mA. 120 / 2. go. ka. 6. sa. si. 9 /1 / 4. prA. paM. Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 / go. sA. jIva kANDa gAthA 644-645 - jina zrAtma-pariNAmoM se karmoM kA Agamana hotA hai, vaha bhAvAsrava hai| karmoM kA Agamana vaha dravya yAtrava hai / rANAvarazAdI jogaM jaM puggalaM samAsavadi / davAsako sa sro praNeyazro jirA ||31|| [ dravyasaMgraha ] -- jJAnAvaraNAdi ATha karmoM ke vaha eka davA hai| isa anantaguNA aura siddhoM ke anantaveM bhAga pramANa vAlA hai / ' yogya jo pudgala AtA hai use dravyAsava jAnanA cAhie / kA pramANa ekasamayapravaddha mAtra hai, jo prabhavyoM se karmoM kA ekadeza jhar3anA, nirjIrNa honA nirjarA hai| vaha nirjarA do prakAra kI hai sA puraNa dubihA NeyA sakAla-pattA taveNa kayamAraNA / agadINaM paDhamA vaya -juttANaM have vidiyA // 104 // -- vaha nirjarA do prakAra kI hai| eka svakAla prApta arthAt savipAka aura dUsarI tapa ke dvArA kI jAne vAlI arthAt avipAka nirjarA / pahalI nirjarA cAroM gati ke jIvoM ke hotI hai aura dUsarI nirjarA vratI jIvoM ke hotI hai| aneka jAti vizeSa rUpI bha~vara yukta cAragatirUpI saMsAra mahAsamudra meM cirakAla taka paribhramaNa karanevAle isa jIva ke krama se paripAka kAla ko prApta hue aura anubhavodayAvalI rUpI jharane meM praviSTa hue aise zubhAzubha karma kA phala dekara jo nivRtti hotI hai, vaha vipAkajA nirjarA hai| tathA jaise Ama aura panasa ko kamika kriyAvizeSa ke dvArA akAla meM pakA lete haiM, usI prakAra jisakA vipAka kAla abhI nahIM prApta huA hai phira bhI zramika kriyAvizeSa kI sAmarthya se udayAvalI ke bAhara sthita jo karma balapUrvaka udayAvalI meM praviSTa karake anubhavA jAtA hai. vaha avipAka nirjarA hai / " [ svA. kA. pra. ] pratisamaya ekasamayaprabaddha pramANa dravya ba~dhatA hai aura sAmAnyataH ekasamayapravaddha pramANa dravyakarma udaya meM Akara nirjarA ko prApta hotA hai| yaha vipAka nirjarA hai| kucha kama Der3ha gugAhAni samayabaddha pramANa satva dravyakarma hai / pafsani baMdhupro ekko samayappabaddho du // 942 // uttarArdha [ go.ka. ] sattaM samayabaddha divaDhaguNahANitADiyaM UNaM // [ go. ka. ] 43 // avipAka nirjarA meM pratisamaya satripAtra nirjarA ke asaMkhyAtaguNe dravyakarma kI nirjarA hotI hai| kahA bhI hai- dravya se arthAt samayaprabaddha se "mithyAdRSTi se samyagdaSTi ke prasaMkhyAtaguNI nirjarA vizuddhivizeSa ke dvArA hotI hai| prarthAt ekAntAnuvRddhi vizuddha pariNAma jaba taka hote haiM taba taka asaMkhyAta guNaranirjarA hotI hai| usase 1. "te khalu pudgalatkanyA abhavyAnantaguNaH siddhAnanta bhAga pramita- prdeshaa|" [ma. li. 9/24 ] / nirjagAma ekadezena zataM galanaM / " [ svA. kA. a. ga. 103 TIkA | | 2. rAvasiddhi 8 / 23 // 2. "nirjagaM Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 686-648 samyaktvamArgaNA/705 asaMkhyAtaguNa nirjarA aNavatadhArI ke hotI hai| usase asaMkhyAtaguNa nirjarA mahAvratadhArI jJAnI ke hotI hai| usase asaMkhyAtaguNa nirjarA prathama cAra kaSAya arthAt anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha kI visaMyojanA karanevAle ke honI hai| usase asaMkhyAtaguNa nirjarA darzana mohatrika karma kA kSaya karanevAle ke hotI hai / usase asaMkhyAtaguNa karmanirjarA upazama zreNIvAle ke, usase asaMkhyAtaguNa karmanirjarA upazAntamoha ke, usase asaMkhyAtaguNa nirjarA kSapaka zreNI ke, usase asaMkhyAtaguNa nirjarA kSINamoha ke, usase asaMkhyAtaguNanirjarA sayogIkevalI ke aura usase asaMkhyAtaguNa karmanirjarA prayogakevalI ke hotI hai| isa prakAra prayogakevalI ke utkRSTa karmanirjarA hotI hai jo asaMkhyAta samayaprabaddha pramANa hai| yahA~ para avipAka nirjarA se prayojana hai, kyoMki avipAka karmamirjarA kA dravya asaMnyAta-samayapravaddha pramANa hotA hai / savipAka karmanirjarA kA dravya to eka samayabaddha mAtra hotA hai| trikoNa yaMtra-racanA se spaSTa ho jAtA hai ki sattva dravya karma kucha kama DeDhaguNahAnisamayaprabaddha pramANa hai| caudahave guNasthAna ke anta meM isa sattva dravya karma kA kSaya karake mokSa hotA hai| ata: mobha kA dravya sattva karma hai jo kucha kama Der3haguNahAni samayabaddha pramANa hai| sAyika namyakava khINe daMsaraNamohe jaM sahaharaNaM suriNammalaM hoI / taM khAiyasammattaM NiccaM kammakkhavaraNahetu / / 646 // ' yahiM vi hehi vi iMdiyabhayAraNaehi rUbehi / vobhanchajugucchAhi ya telokeraNa yi raNa cAlejjo / / 647 // daMsaraNamohakkhavaraNApavago kammabhUmijAdo hu| maNuso kelimUle giTThavago hodi samvattha // 648 / / * gAthArtha---darNanamohanIya karma ke kSaya ho jAne para jo nirmala zraddhAna hotA hai vaha kSAyika mamyaktra hai, vaha nitya hai aura karmoM ke kSaya kA kAraNa hai / / 146 / / zraddhAna ko bhraSTa karanevAle vacana yA hetunoM se athavA indriyoM ko bhaya utpanna karane vAle prAkAroM se yA bIbhatsa (bhayaMkara) padArthoM ke dekhane se utpanna huI glAni se, kiMbahunA trailokya se bhI vaha calAyamAna nahIM hotA / / 647 / / karmabhUmija manuSya hI kevalI ke pAdamUla meM darzanamohanIya karma ke kSaya kA prArambhaka hotA hai, kintu niSThApaka sarvatra hotA hai / / 646 / / vizeSArtha-pradha:karaNa, apUrvakaraNa, anivattikaragA ina tIna karaNa labdhi rUpa pariNAma kI sAmarthya se tathA anantAnubandhI krodha-mAna-mAyA-lobha ina cAra prakRtiyoM ke kSaya se tathA 1. svA. kA. anu. gAthA 106-108 2. "bandhahetvabhAvanirjarAbhyAM kRtsnakarmavipramokSA mokSaH / / " 10/2 // [tttvaarthmuutr| 3. dhavala pu. 1 pR. 365 gA. 213, prA. paM. saM. pR. 34 gA. 160 / 4. ghavala pu.1 pR. 365 gA. 214; prA.paM. sa. pU. 344 gA.161 / 5. jayadhavala pu. 13 gA, 110 pR. 2, prA. paM. saM. pR.42 mA 202 / Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706/go. mA. jIvakANDa gAthA 646-640 mithyAtva-mamyagmithyAtva-samyaktva prakRti darzanamohanIya karma kI ina tIna prakRtiyoM ke kSaya me, isa prakAra sAta prakRtiyoM ke kSaya se jo samyaktva hotA hai vaha kSAyika samyaktva hai| pratipakSa karmoM ke atyanta kSaya se utpanna hone ke kAragA kSAyika samyaktva atinirmala hotA hai| kSAyika samyakava prApta hokara phira kabhI chUTatA nahIM hai, ataH nitya hai| vizuddhi kI vRddhi ko prApta hotA humA asaMyata samyamhaSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramatta saMghata ina cAra guNasthAnoM meM meM kisI eka guNasthAna meM sAta prakRtiyoM kA kSaya karake kSAyika sampaSTi hokara kSapaka zreNI para prAroDagA karane ke yogya hotA hai| isalie kSAyika samyagdarzana sarva karmoM ke kSaya kA hetu kahA gayA hai| ! darNanamohanIya kA kSapaNa karatA hA jIva sarvaprathama adhaHpravRtta karaNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa, ina tIna karaNoM ko karake anantAnubandhicatuka kA visaMyojana karatA hai| adhaHpravRttakaraNa meM sthitighAta, anubhAgaghAta, guraNazreNI aura guNasaMkramaNa nahIM hotA hai| kevala ananna guNo vizuddhi me vizuddha hotA hA adha:pravRnakaraNa kAla ke antima samaya taka calA jAtA hai| kevala vizeSatA yaha hai ki anya sthiti ko bAMdhatA huprA pahale ke sthitibandha kI apekSA palyogama ke saMkhyAnaveM bhAga se hIna sthiti ko bAMdhatA hai| isa adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya meM hone vAle sthiti me antima samaya meM honevAlA sthinibandha saMkhyAtagaNA hIna hotA hai / apUrva karaNa ke prathama samaya meM pUrva sthiti bandha me phlyopama ke saMkhyAnaveM bhAga se hIna anya sthitibandha hotA hai| usI samaya meM Ayu karma ko chor3akara zeSa karmoM ke palyorama ke saMkhyAta bhAga mAtra pAyAmavAle athavA mAgaropama pRthaktva pAyA mavAle sthiti kAMDakoM ko prArambha karatA hai / tathA usI samaya aprazasta karmoM ke anubhAga ke ananta bahubhAga mAtra anubhAga kAMDakoM ko grArambha karatA hai| usI samaya meM anantAnubandhI kaSAyoM kA gugasaMkramaNa bhI prArambha karatA hai / prathama samaya meM pahale saMkramaNa kiye gaye dravya se asaMbhavAtaguNita pradeza kA saMkramaNa karatA hai| dUsare samaya meM usase asaMkhyAtaguNita pradezAgra kA saMkramaNa karatA hai / isa prakAra yaha kama sarvasaMkramamA se pUrva samaya taka le jAnA caahie| prAyukarma ko chor3akara zeSa karmA kI galitAvazeSa gUgathaNI ko karatA hai| isa prakAra sampUrarga apUrvakaraNakAla meM guNadhezI karane kI vidhi kahanI cAhie / kevala vizeSatA yaha hai ki prathama samaya meM apakarSita pradezAgra me dusare samaya meM asaMkhyAta gaNita pradezoM kA apakarSaNa karatA hai| isa prakAra yaha krama anivRttikaraNa ke antima samaya taka le jAnA caahie| prathama samaya meM diye jAnevAle pradezAgra meM dvitIya samaya meM guNazreNI ke dvArA diye jAnA bAnA pradezAgra asaMkhyAta guNita hotA hai| isa prakAra yaha krama anivRttikaraNa ke antima samaya taka le jAnA caahie| isa prakAra upayukta vidhAna se apUrvakaraNa kA kAla samApta huyA / apUrvakaraNa ke prathama samaya sambandhI sthiti sattva se aura sthiti-bandha se apUrvakaraNa ke antima samaya meM sthitimattva aura sthitibandha saMkhyAtaguNita hIna hotA hai / anivRttikaraNa ke prathama samaya meM anya sthiti bandha, anya sthiti kANDaka, anya anubhAga kANDaka aura anya guNazreNI eka sAtha prArambha hotI hai| isa prakAra anivRtikaraNa kAla ke saMkhyAta bahubhAga vyatIta hone para vizeSa ghAta se pAna kiyA jAtA huyA anantAnubandhI catuka kA 2. ma. mi. 10/113. pravala pu. 6 pR. 248-246 / 4. cavala 1, mbara kA. a. gA. 308 ttiikaa| pu. 6 pR. 246-251 / Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 646-648 samyaktvamArgaNA / 707 sthitisatva zrasaMjJI-paMcendriya ke sthitibandha ke samAna ho jAtA hai| isake pazcAt sahasroM sthitirushi ke tIta hone para anantAnubandhI catuSka kA sthitisattva caturindriya ke sthitibandha ke samAna ho jAtA hai / isa prakAra kramaNaH trIndriya, dvIndriya aura ekendriya jIvoM ke sthitibandha ke samAna hokara patyopapramANa sthitisattva ho jAtA hai| taba pranantAnubandhI catuSka ke sthitikANDaka kA pramANa sthitisattva ke saMkhyAta bahubhAga hotA hai aura zeSa karmoM kA sthitikAMDaka palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga hI hai| isa prakAra sahasroM sthiti kAMDakoM ke vyatIta hone para durApakRSTa saMjJAtrAle sthitisattva ke avazeSa rahane para vahA~ se zeSa sthitisattva ke asaMkhyAta bhAgoM kA ghAta karatA hai|' zaMkA- durApakRSTa kise kahate haiM ? samAdhAna - patyopama ko utkRSTa saMkhyAta se bhAga dene para jo labdha prApta ho, usameM se eka-eka taba taka kama karate jAyeM jaba taka palyopama ko jaghanya parItAsaMkhyAta se bhAjita karane para jo labdha Ave tatpramANa prApta na ho| isa prakAra sthiti ke jitane vikalpa haiM ve saba dUrApakRSTa haiM | jisa avaziSTa satkarma meM se saMkhyAta bahubhAga ko grahaNa kara sthitikANDaka kA vAta karane para zeSa baccA sthiti satkarma niyama se patyopana ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hokara avaziSTa rahatA hai, usa sabase antima yopama ke saMkhyAtava bhAga pramANa sthiti satkarma kI durApakRSTa saMjJA hai / tatpazcAt payoma ke zrasaMkhyAtaveM bhAga AyAma vAle antima sthitikAMDa ko antarmuhUrta mAtra utkIraNa kAla ke dvArA chedana hone ke pazcAt granivRtikaraNa ke antima samaya meM udapAvalI se bAhya sarva sthitisatva ko parasvarUpa se saMkramita kara antarmuhUrta kAla ke vyatIta hone para mohanI kI kSapaNA kA prArambha karatA hai / " darzana mohanIya karma ke kSapaNa karane vAle pariNAma bhI adhaHpravRttakaraNa apUrvakaraNa aura ani vRttikaraNa ke bheda se tIna prakAra ke hote haiM / inakA kathana jisa prakAra Upara anantAnubandhI kI visaMyojanA meM kiyA gayA hai usI prakAra yahA~ para bhI karanA cAhie [vizeSa ke lie dhavala pu. 6 pU. 254 se pR. 263 dekhane cAhie athavA jayadhavala pu. 13 meM pR. 14 se 64 dekhane cAhie] antima sthitiross ke samApta hone para kRtakRtyavedaka ho jAtA hai / kRtakRtya vedaka kAla ke bhItara usakA maraNa bhI ho, saMkleza ko prApta ho athavA vizuddhi ko prApta ho to bhI prasaMkhyAtaguriNata zreNI ke dvArA jaba taka eka samaya adhika prabalo kAla zeSa rahatA hai taba taka zrasaMkhyAta samayapratraddhoM kI udIraraNA hotI rahatI hai / " jisane darzanamohanIya karma kA kSaya kara diyA hai usakA saMsAra meM pravasthAna madyapi bahuta hai tathApi usake prasthApakabhava ko chor3akara anya tIna bhavoM se adhika nahIM hote| kahA bhI haibaNAe paTubago jamhi bhaye ziyamasA tado aNNe / gAthicchadi tithi bhave daMsaraNamohammi kholammi / / 113 / / * 1. dhavala pu. 6 pR. 251 / 2. "kA dUrApakRSTanamiti ? utkRSTasakhyAtena bhakta yallabdhaM tasmAdekakahAnyA janamatAkhyAna bhakta patye yamabdhaM tasmAdekottaravRtrayA yAvantI vikalpAstAvanto dUrApakRSTabhedA: " 120 TIkA ] | 3. jayanavala pu. 13 pR. 45 4, dhavalA pU. 6 pR. 252 / 5. dhavala pu. 6 pR. 263 / 6. jayadhavala pu. 13 pR. 1 / [ Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70/go. sA, jIbakANDa gAghA 646-14% ___---kSAyika samyagdRSTi jIva prAyuvandha ke vaza se deva aura nArakiyoM meM utpanna hotA hai, vaha deva pIra nAraka bhava se prAkara anantara bhava meM hI carama deha ke sambandha kA anubhava kara mukta hotA hai| isa prakAra usake darzanamohanIya kI kSapaNA sambandhI bhava ke sAtha tIna hI bhavoM kA grahagA hotA hai| parantu jo pUrva meM bandha ko prApta huI vAyu ke sambandhavaza bhogabhUmija tiyaMcoM yA manuSyoM meM utpanna hotA hai, usake kSapaNA ke prasthApana ke bhava ko chor3akara anya tIna bhava hote haiM, kyoMki bhogabhUmi se devoM meM utpanna hokara aura vahA~ se cyuta hokara manuSyoM meM utpanna hue usake nirvAgA prApta karane kA niyama hai|' pratipakSa karmoM kA atyanta kSaya ho jAne para kSAyika samyanatva hotA hai anaH kSAyika samyagdRSTi kinhIM bhI bAhya kAraNoM se samyaktva se cyuta nahIM hotA / antaraMga aura bAhya donoM kAraNoM ke milane para kArya kI siddhi hotI hai, mAtra kisI eka kAraNa se kArya nahIM hotA / samyaktva ke pratipakSa darzanamohanIya krama ba anantAnuhamI kaSAga naSTa ke bArAgAra meM pAvima. samyagdaSTi kuyukti Adi dvArA samyaktva se nyuta mahIM ho sakatA / kSAyika samyagdRSTi kabhI mithyAtva ko prApta nahIM hotA, kisI prakAra se sandeha nahIM karatA aura mithyAnvajanya atizayoM ko dekhakara vismaya ko bhI prApta nahIM hotaa| vasaNamohe khavive sijhadi ekkeva tadiye turiyabhave / NAdikkamadi turiyabhavaM Na viNassadi sesasamma va // 164 // -darNanamohanIya karma kA kSaya hone para jIva yA to usI bhava meM mukta ho jAtA hai, yA tIsare bhava meM yA cauthe bhava meM mukta ho jAtA hai| cauthe bhava kA ullaMghana nahIM krtaa| darzanamohanIya karma ke kSapaNa vA prArambha yaha jIva jambuDhIpa, bAsakokhaMDa aura puSkarAdha ina adAI dvIpoM meM tathA lavaNa aura kAlodaka ina do samRdroM meM karatA hai, zeSa dvIpa aura samudroM meM nahIM karatA, kyoMki unameM darzanamoha ke kSaNa karane ke sahakArI kAraNoM kA abhAva hai| aDhAI dvIpa meM bhI pandraha karmabhUmiyoM meM prArambha karanA hai. bhogabhUmiyoM meM nhiiN| karmabhUmiyoM meM bhI mAtra paryApta manuSya hI prArambha karate haiM, deva va nirya va nahIM / zaMkA-manuSyoM meM utpanna hue jIva mamudroM meM darzana mohanIya kI kSapaNA kA kaise prasthApana karate haiM ? samAdhAna-nahIM, kyoMki vidyA prAdi ke vaza se samRdra meM sAye hue jIvoM ke darzanapoha kA kSapaNa honA sambhava hai| gAthA meM pAye hue 'ke valimule pada se yaha kahA gayA hai ki jima kAla meM jina sambhava haiM usI kAla meM darzanamoha kI kSapaNA kA prasthApaka hotA hai, anya kAla meM nahIM / isase duHpamA, duHSamaduHSamA, suSamAsuSamA aura suSamA kAla meM utpanna hue manuSya ke darzanamoha kI kSAparaNA kA niSedha ho jAtA hai| 1. jayadhavala pu.13 pu.10| 2. dhavala pu. 1 pR. 171 / 3. lampisAra, svA. kA. pra. gA. 308 TIkA / Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 646 samyaktvamAmeNA/709 zaGkhA -- muSamAduHSamA kAla meM utpanna hue manuSya darzanamoha ko kSapaNA kaise kara sakate haiM ? samAdhAna---supamAduHSamA kAla meM zrI RSabhadeva tIrthakara hue haiN| isa avapiNI ke supamAduHpamA tIsare kAla meM ekendriya paryAya se Akara utpanna hue barddhanakumAra prAdi ko darzanamoha kI kSapaNA huI hai| jo svayaM tIrthaMkara hone vAle haiM, ve darzanamohakarma kI kSapaNA svayaM prArambha karate haiM, anyathA tIsarI pRthivI se nikale hue kRSNa prAdikoM ke tIrthakaratva nahIM bana sakatA hai|' kevalI ke pAdamUla meM hI manuSya ke pariNAmoM meM itanI vizuddhatA pAtI hai jo vaha darzanamohanIya karma kI kSapaNA kA prArambha kara sakatA hai| anyatra itanI vizuddhatA sambhava nahIM hai, kintu jo usI bhava meM tIrthakara hone vAle haiM aura jinhoMne pUrva tIsare bhava meM tIrthakara prakRti kA vadha kara liyA hai aise tIrthaMkara prakRti ke satva sahita kSayopazama samyagdRSTi jIva ke pariNAmoM meM, tIrthaMkara prakRti kI sattA ke kAragA svanaH itanI vizuddhatA yA jAtI hai ki vaha svayaM darzanamohanIyakarma kI kSapaNA kara sakatA hai| kRtakRtyavedaka hone ke prathama mamaya se lekara kAra ke samaya meM darzanamoha kI kSapaNA karane vAlA jova niSThApaka kahalAtA hai| darzanamoha kI kSapaNA kA prArambha karane bAlA jIva kRtakRtyavedaya hone ke pazcAta Ayubandha ke baza se cAroM gatiyoM meM utpanna hokara darzanamoha kI kSapaNA ko samparNa arthAta sampanna karatA hai, kyoMki una-una gatiyoM meM utpatti ke kAraNa bhUta lezyA-pariNAmoM ke vahA~ hone meM koI virodha nahIM hai| vedaka rAmyanva prathavA kSathoSaNama samyakada kA svarUpa daMsamohadayAdo upajjai je payasthasaddahaNaM / calamaligamagATaM taM vedayasammatami di jANe // 646 // ' gAyArtha darzanamoha (samyaktva prakRti) ke udaya se jo cala-malina-pragAr3ha rUpa padArthoM kA zraddhAna hotA hai, use vedaka rA yavatva jAnanA cAhie / / 646 / / vizeSArtha--darzanamohanIya karma kI tIna prakRtiyAM haiM-samyaktva prakRti, mithyAtva prakRti aura tadubhaya (mamyagmithyAtva) prakRti / jisa darzanamoha ke udaya meM yaha jIva sarvajJapraNIta mArga se vimukha, tattvArthoM ke zraddhAna meM nirutsuka, hitAhita kA vicAra karane meM asamartha hotA hai vaha mithyAtva-darzana mohanIya hai| jaba zubha pariNAmoM ke kAraNa darzanamohanIya rUpa svarasa (svavipAka) ruka jAtA hai aura udAsIna rUpa se avasthita hokara prAtmA ke zraddhAna ko nahIM rokatA taba vaha samyaktva darzanamohanIya hai| isakA vedana karane vAlA puruSa samyagdRSTi honA hai| cAra anantAnubandhI kaSAya, mithyAtva aura samyagmithyAtva ina chaha prakRtiyoM ke udayAbhAva kSaya aura sadavasthArUpa upazama se aura dezaghAtI samyaktva prakRti ke udaya meM jo tattvArthazraddhAna hotA hai, vaha kSAyopazamika samyaktva hai|' 3. dhavala pu. 1 pR. 366 gA. 215 1. dhavala pu. 6 pR. 244-247 / 2. dhavala pu. 6 pR. 240-248 / svA kA. a. gA. 306 TIkA / 4. ma. mi. 18 / 5. sa. si. 2/5 / Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 71 / go. sA. okANDa praNavAda chaNhaM sajAi- sveNa udayamANANaM / sammatta - kamma udaye khayauvasamiyaM have sammaM / / 306 // gAthA 642 [ svA. kA. pra. ] - anantAnubandhI kodha-mAna- mAyA-lobha, mithyAtva aura samyagmithyAtva ina chaha prakRtiyoM ke udayAbhAva se arthAt viSa, halAhala prAdi rUpa se dArU bahubhAga rUpa se va zilA va prasthi rUpa se udaya kA prabhAva ho jAne se aura anantAnubandhI krodha mAna-mAyA-lobha ke saMkramaNa ke dvArA zrapratyAkhyAnayAdi rUpa se midhyAtva va samyasmithyAtva kA saMkramaNa hokara samyak prakRtirUpa udaya meM Ane se aura samyaktva prakRti kA udaya hone para cala, malina, agAr3ha doSa sahita kSayopazama samyaktva utpanna hotA hai| cala-mala agAr3ha kA svarUpa gA 25 kI TIkA (vizeSArtha ) meM kahA jA cukA hai| I zaMkA- kSayopazama samyavatva ko vedaka samyagdarzana yaha saMjJA kaise prApta hotI hai ? samAdhAna- darzana mohanIya karma ke udaya kA vedana karane vAle jIva ke jo samyaktva hotA hai| veda samyaktva hai / zaGkA - jinake darzanamohanIya karma kA udaya vidyamAna hai. unake samyagdarzana kaise pAyA jA sakatA hai ? samAdhAna darzanamohanIya kI dezaghAtI prakRti ke udaya rahane para bhI jIva ke svabhAva rUpa zraddhAna ke ekadeza hone meM koI virodha nahIM AtA hai / " 1. dhavala pu. 1 pR. 368 sUtra 146 koTIkA / samyaktva prakRti ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya ke sAtha rahanevAlA samyaktva pariNAma kSAyopazamika kahalAtA hai| mithyAtva ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya abhAva rUpa kSaya se, unhIM ke sadavasthA rUpa upaNama se aura samyagmithyAtva prakRti ke sarvaghAtI spardhakoM ke udaya kSaya se tathA unhIM ke sadavasthA rUpa upazama se athavA zranudayopazamana se aura samyaktva prakRti ke dezaghAtI spardhakoM ke udaya se kSAyopazamika bhAva kitane hI yAcArya kahate haiM, kintu yaha kathana ghaTita nahIM hotA, kyoMki vaisA mAnane para prativyApti va adhyApti doSa kA prasaMga yAtA hai| athavA kRtakRtya vedaka ke kSayopazama kA yaha lakSaraNa ghaTita nahIM hotA / zaMkara - ativyApti doSa kisa prakAra prAtA hai ? samAdhAna -- yadi vedaka samyaktva meM samyak prakRti ke udaya kI mukhyatA na mAnakara, kevala mithyAtvAdi ke kSayopazama se hI isakI utpatti mAnI jAve to sAdi midhyAdRSTi kI apekSA samyak prakRti aura samyagmithyAtva prakRti ke udayAbhAva kSaya aura sadavasthA rUpa upazama se tathA mithyAtva prakRti ke udaya se mithyAtva guNasthAna ko bhI kSAyopazamika mAnanA par3egA, kyoMki vahA~ para bhI kSayopazama kA lakSaNa ghaTita hotA hai / zaGkA - to phira kSAyopazamika bhAva kaise ghaTita hotA hai ? Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 650-651 sambatvabhArgaggA/711 samAdhAna-yathAsthita artha ke zraddhAna ko ghAta karane vAlI zakti jaba samyaktva prakRti ke spardhAkoM meM kSINa ho jAtI hai, taba unakI kSAyika saMjJA hai / kSIgA hue spardhakoM ke upazama ko arthAt prasannatA ko kSayopazama kahate haiN| usameM utpanna hone se vedaka samyaktva kSAyopamika hai| yaha kathana ghaTita ho jAtA hai|" bAta yaha hai ki karmoM ke udaya hote hae bhI jo jIva guNa kA aMza upalabdha rahatA hai baha kSAyopazamika bhAva hai / (3. 5 / 185) zrI brahmadeva ne bhI kahA hai ki dezaghAtI spardhakoM ke udita hote hue jo ekadeza (prAMNika) jJAnAdi guNoM kA ughAr3a (prApti) hai, vaha kSAyopazamika bhAva hai| jo vedaka mamyagdaSTi jIva hai vaha zithila zraddhAnI hotA hai, isalie vRddha purupa jisa prabAra apane hAtha meM lakar3I ko zithilatApUrvaka pakar3atA hai, usI prakAra vaha bhI tattvArtha ke viSaya meM zithillagrAhI hotA hai, ata: kuhetu aura kuhATAnta se usa samyaktva kI virAdhanA karane meM dera nahIM lagatI hai| upazama sampanna kA svarUpa naHSA pAMca laThinayA~ dasaNamohavasamado uppajjai jaM payatthasahahaNaM / uvasamasammattamiraNaM pasaNNamalapaMkatoyasamaM / / 650 // khayauyasamiyavisohI desaNa-pAugga-karaNaladdhI ya / cattAri vi sAmapaNA karaNaM puNa hodi sammatte // 651 // ' gAthArtha - jibha prakAra kIcar3a ke nIce va jAne se jala nirmala ho jAnA hai umI prakAra darzanamohanIya karma ke Azama se padArtha kA jo zraddhAna hotA hai vaha upazama samyaktva hai / / 65 / / kSayopazama, vizuddhi, dezanA, prAyogya aura karaNa ye pA~va labdhiyAM hotI haiN| inameM se cAra to sAmAnya haiM / parantu karaNa nabdhi ke hone para sabhyaktva avazya hotA hai / / 651 / / vizeSArtha - jaise kataka prAdi dravya ke sambandha se jala meM kIcar3a kA upazama ho jAtA hai usI prakAra yAtmA meM karma kI nija Nani kA karagAvaza prakaTa na honA upazama hai|5 prathamopazamamabhyagdarzana se pUrva ayopazama labdhi 1, vizuddhi labdhi, dezanA nabdhi 3, prAyogya labdhi 4, karagA labdhi 5, ye pA~ca rana bdhiyA~ hotI haiN| inakA mavistAra kathana labdhisAra grantha meM hai, yahA~ bhI saMkSepa meM kahA jAtA hai| kammamalapaulasattI paDisamayamaNaMtaguNavihINakamA / hoNuvIradi jadA tadA svanoyasama laddhI du // 4 // [labdhisAra] -karma mala rUpa paTala kI phaladAna zakti arthAt anubhAga jima kAla meM prati samaya krama se anantaguNA hIna hokara udaya ko prApta hotA hai, vaha kSayopazama labdhi hai / 1. zravala pu. 5 pR. 200 | 2. dhavala pu. 1 pR. 171 / 3. dhavala pR. 1 pR. 366 / va 205; labimAra gA. 3 / 5. sarvArthasiddhi / 4. dhavala pu. 6 pR. 136 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712/go. sA. jIvakANDa gAthA 651 dhavalAkAra ne bhI kahA hai ki pUrvasaMcita karmoM ke malarUpa paTala ke anubhAga spardhaka jisa samaya vizuddhi ke dvArA prati samaya anantaguNahIna hote hue udIraNA ko prApta kiye jAte haiM, usa samaya kSayopazama labdhi hotI hai| prAvimaladvibhavo jo bhAvo jIvassa sAvapahadINaM / satthANaM payaDINaM baMdhaNajogo visuddhisaddhI so // 5 // [lagthisAra] --kSayopazama labdhi se utpanna jIva ke jo pariNAma sAtA Adi prazasta prakRtiyoM ke bandha ke kAraNabhUta haiM ve vizuddha pariNAma vizuddhi labdhi haiM / dhavalAkAra ne bhI kahA hai ki prati samaya anantaguNita hInakrama se udIrita anubhAga spardhakoM se utpanna hunA, sAtA grAdi zubha karmoM ke bandha kA nimittabhUta aura asAtAdi azubha karmoM ke bandha kA virodhI jo jIva kA pariNAma hai, use vizuddhi kahate haiN| usakI prApti kA nAma vizuddhi labdhi hai| chaddavaraNavapayatthopadesayara-sUripahuvi lAho jo| desidapadasthadhAraNa lAho vA tadiyaladdho du||6|| [labdhisAra] -chaha dravya aura nava padArtha kA upadeza karane vAle prAcAryAdi kA lAbha athavA upadiSTa padArthoM ke dhAraNa karane kI zakti kI prApti tIsarI dezanA labdhi haiN| dhavalAkAra ne bhI kahA hai ki chaha dravya aura nau padArthoM ke upadeza kA nAma dezanA hai / usa dezanA se pariNata AcArya Adi kI upalabdhi ko aura upadiSTa artha ke grahaNa , dhAraNa tathA vicAraNa kI zakti ke samAgama ko vezanA labdhi kahate hai| prato koDAkoDI vidvAro ThidirasANa jaM karaNaM / pAuggaladdhiNAmA bhasvAbhabvemu sAmaNNA // 7 // [labdhisAra] --pUrvokta tIna labdhi yukta jIva pratisamaya vizuddhi meM vRddhi hone ke kAraNa prAyu ke atirikta zeSa sAta karmoM kI sthiti kATa kara antaH koDAkoDI mAtra kara detA hai aura apraNAsta karmoM kA anUbhAga dvisthAnika arthAta latA dAru rUpa kara detA hai| isa yogyatA kI prApti prAyogya labdhi hai| dhavalAkAra ne bhI kahA hai ki sarva karmoM kI utkRSTa sthiti aura aprazasta prakRtiyoM ke utkRSTa anubhAga ko ghAta karake kramazaH antaH koDAkor3I sthiti meM aura dvisthAnIya anubhAga meM pravasthAna karane ko prAyogya labdhi kahate haiN| kyoMki ina avasthAoM ke hone para jIva karaNa labdhi ke yogya hote haiM / prArambha kI ye cAroM labdhiyA~ bhavya aura prabhavya jIvoM ke sAdhAraNa haiM, kyoMki donoM hI prakAra ke jIvoM meM ina cAroM labdhiyoM kA honA sambhava hai| kintu adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ye tInoM karaNa bhavya mithyA dRSTi jIva ke hI hote haiM, kyoMki anyatra ve pAye nahIM jAte / ' 4. gha. pu. 6 pR. 204-205 / 5. pavana pu. 6 pR. 205 / 6. dhavala 1.2.3. dhavala pu. 6 pR. 204 / pR. 6 pR. 136 / Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samyaktvamAlA / 713 prathamopazama samyaktva ko prApta hone vAle jIva ke praghaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura nivRttikaraNa ke bheda se tIna prakAra kI vizuddhiyAM hotI haiM / " pradhaHpravRtta lakSaNa vAlI vizuddhiyoM kI 'adhaHpravRttakaraNa' yaha saMjJA hai, kyoMki uparitana samayavartI pariNAma adhaH arthAt azvastana samayavartI pariNAmoM meM samAnatA ko prApta hote haiM, isalie adhaHpravRtta yaha saMjJA sArthaka hai / gaath| 650-651 jisa karaNa meM vidyamAna jIva ke karaNa pariNAma 'adha:' arthAt nIce [ uparitana ( Age ke ) samaya ke pariNAma nIce ( pUrva ) ke samaya ke pariNAmoM ke samAna] pravRtta hote haiM vaha adhaHpravRttakaraNa hai| isa karaNa meM uparima samaya ke pariNAma nIce ke samaya meM bhI pAye jAte haiM, yaha tAtparya hai / jisa karaNa meM pratyeka samaya meM apUrva arthAt asamAna hote hue, niyamataH anantaguNa rUpa se vRddhigata karaNa arthAt pariNAma hote haiM, vaha apUrvakaraNa hai| isa karaNa meM hone vAle pariNAma pratyeka samaya meM asaMkhyAta loka pramAsA hokara anya samaya meM sthita pariNAmoM ke sadRza nahIM hote haiM / jisa karaNa meM vidyamAna jI ke eka samaya meM pariNAmabheda nahIM hai, vaha anivRttikaraNa hai / samae samae bhiNNA bhAvA tamhA prapubakaraNo hu / praNiTTIvi tahaM vi ya parisamayaM ekkapariNAmo ||36|| [ labdhisAra ] samaya-samaya meM jIvoM ke pariNAma jude jude hI hote haiM, aise pariNAmoM kA nAma apUrvakara hai aura jahAM pratyeka samaya meM eka hI pariNAma ho, vaha anivRttikaraNa hai| -- karA nAma pariNAma kA hai| apUrva jo karaNa hote haiM ve prapUrvakaraNa haiM, jisakA artha samAna pariNAma hotA hai|" nivRttikaraNa meM eka-eka samaya ke prati eka-eka hI pariNAma hotA hai, kyoMki yahA~ eka samaya meM jaghanya aura utkRSTa pariNAmoM ke bheda kA prabhAva hai / " ina tInoM karaNoM ke kAla se Upara (Age) upazamana kAla hotA hai| jisa kAla vizeSa meM darzana mohanIya upazAnta hokara avasthita hotA hai. vaha upamAnAdA hai| arthAt upazama samyagdRSTi kA kAla hai 15 zaGkA - darzanamohanIya kA upazama kise kahate haiM ? samAdhAna---karaNa pariNAmoM ke dvArA niHzakta kiye gaye darzanamohanIya ke udaya rUpa paryAya ke binA avasthita rahane ko upazama kahate haiM / "tamuttamaddha savovasamerA hoi uvasaMto" / / pUrzardha gA. 103 / / * 1. dhavala pu. 6 pR. 214 / 2. dhavala pu. 6 pR. 217 1 6. va 7. ghadala pu. 6 pU. 221 / pu. 12 pR. 234 / pu. 12 pR. 314 / 2. jayadhavala pu. 12 pR. 233 / ma. jayadhavala pu. 12 pR. 234 / 4. va 5. jayazvala 6. jayaghavala Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714/ go. sA. jIvakANDa sabhI darzanamohanIya karma kA udayAbhAvarUpa upazama hone se ve antarmuhUrta kAla taka upazAnta rahate haiM / " savvovasame " aisA kahane para sabhI darzanamohanIya karmoM ke upazama se, aisA grahaNa karanA cAhie, kyoMki prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezarUpa se vibhakta mithyAtva samyaktva aura samyagmithyAtva ina tInoM hI karmoM kA upazAnta rUpa meM avasthAna dekhA jAtA hai / " usI upazAnta darzana mohanIya ke prathama samaya meM arthAt samyagdarzana kI prApti ke prathama samaya meM samyaktva, samyagmithyAtva aura mithyAtva saMjJAvAle tIna bheda utpanna karatA hai / zaGkA inakI isa prakAra utpatti kaise hotI hai ? samAdhAna - jaise yaMtra se kodoM ke dalane para usake tIna bhAga ho jAte haiM, vaise hI zranivRttikaraNa pariNAmoM ke dvArA dalita kiye gaye darzanamohanIya ke tIna bhedoM kI utpatti hone meM virodha kA prabhAva hai / kANDakaghAta ke binA midhyAtva karma ke anubhAga ko bAta kara aura use samyaktva prakRti aura samyagmithyAtva prakRti ke anubhAga rUpa prakAra se pariNamAkara prathamopazama samyaktva ko prApta hone ke prathama samaya meM mithyAtva rUpa eka karma ke tIna karmA arthAt bheda yA khaNDa utpanna karatA hai / micchatta missa samma sarUverA ya sattIvo ya zrasaMkhANaMteNa ya gAthA 650 tatidhA yadA / hoMti bhajiyakamA 1600 // [ labdhisAra ] - midhyAtvadravya mithyAtva, mizra, samyaktva mohanIya rUpa tIna taraha kA ho jAtA hai / dravya kI apekSA samyakatva prakRti aura mizra prakRti meM mithyAtva kA asaMkhyAtavA~ bhAga dravya hotA hai aura mithyAtva kA anantavA~ bhAga anubhAga samyaktva aura mizra prakRti meM hotA hai / prathamopazama samyaktva ke prathama samaya meM hI ananta saMsAra ko kATa kara ardhadgala parivartana mAtra saMsArasthiti kara detA hai| kahA bhI hai- "ekkeNa shraadiymicch| diTTiNA tithiga karavANi kADhUNa uvasamasammattaM paDiyaSNapatamasamae prAMto saMsArI dviSNo zraddhapompalapariyaTTamesI ko" / " 1. jayaghavala pu. 12 pR. 315 / 4. dhavala pu. 5 pR. 11 / - eka anAdi mithyAdRSTi jIva tIna karaNa karake upazama sabhyavatva ko prApta hone ke prathama samaya meM ananta saMsAra ko chinna kara ardhapudgala parivartana mAtra kara detA hai / prathamopazama samyaktva pariNAma se itanA mahAna kArya ho jAtA hai / prathamopazama samyaktva pariNAma meM athavA ativRttikaraNa meM hI itanI zakti hai jo anantAnanta saMsAra kAla ko cheda kara atyalpa aise ardha pudgala parivartana mAtra kara dete haiN| anya prakAra se saMsArasthiti ardhapudgala parivartana mAtra nahIM ho sakatI / 2. jayadhavala pu. 12 pR. 281 / 3. dhavala pu. 6 pR. 235 / Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 652 are ke yogya jIva cadugadibhathyo so pajjatto sujjhago ya sAgAro / jAgArI samyaktvamArgaNA / 715 salleso saladdhigo sammamuvagamaI / / 652 / / gAthArtha - cAroM gati kA bhavya, saMjJI paryApta, vizuddha, sAkAra upayogI, jAgRta, prazasta leNyA vAlA aura nandhi saMyukta jIva samyaktva ko prApta karatA hai / / 652 / vizeSArtha - nArakI, tiryaMca, manuSya aura deva ina cAroM gatiyoM ke jIvoM meM se kisI bhI gati kA jIva darzanamohanIya karma ko upazamAtA hai| kahA bhI hai saraNamohassuvasAmazro vu cadusu vi gavIsu boddhadhvo / paMcidizro ya saNNI niyamA so hodi pajjaso |195 / / ' "uvasAmeto kahi uvasAmedi ? casu vi, gayIsu uvasAmevi / cadusu vi gadIsu uvasAmeMto viesa uvasAmedi, go eiMDiya - vigalaviSu pacirie vyasArAtI upasA jo saNI | saNIsu uvasAmeto gambhAveSakaM lie uvasAmevi, go sammucchimesu / gambhovatiesu javasAmeMto pajjattaesu uksAmedi, go zrapajjattaesu / pajjasaesu uvasAmeMto saMvejjavarasAugesu vi uvasAmedi, prasaMkhejjavatsAsu vi || || -- darzanamohanIya karma ko upaNamAtA huA yaha cAroM hI gatiyoM meM upazamAtA hai| cAroM hI gatiyoM meM upazamAtA huA paMcendriyoM meM upazamAtA hai, ekendriyoM aura vikalendriyoM meM nhiiN| paMcendriyoM meM upamAtA huA saMjJiyoM meM upaNa mAtA hai, asaMjiyoM meM nahIM / saMjJiyoM meM upazamAtA huA garbhopAntikoM meM, arthAt garbhaja jIvoM meM upazamAtA hai, sammUcmioM meM nhiiN| garbho krAntikoM meM upazamAtA huA paryAptakoM meM upazamAtA hai, aparyAptakoM meM nhiiN| paryAptakoM meM upazamAtA huA saMkhyAta varSa kI Ayu vAle jIvoM meM bhI upazamAtA hai aura asaMkhyAta varSa kI Ayu vAle jIvoM meM bhI upazamAtA hai / labdhyaparyApta aura nirvRtyaparyApta avasthA ko chor3akara niyama se nivRtti paryApta jIva hI prathama samyaktva kI utpatti ke yogya hotA hai / samvariya bharaNesu doSa-samudde gaha- jodisi vimArale / abhijogamabhijagge uvasAmo hoi boddhavva // 66 // 3 --sUtra narakoM meM rahane vAle nArakiyoM meM saba bhavanoM meM rahane vAle bhavanavAsI devoM meM, saba dvIpoM aura samudroM meM vidyamAna saMjI paMcendriya paryApta tiryaMcoM meM DhAI dvIpa- samudroM meM rahane vAle manuSyoM meM, saba vyantarAvAsoM meM rahanevAle vyantara devoM meM, saba jyotiSka devoM meM vimAnoM meM rahanevAle nau graiveyaka taka ke devoM meM tathA grabhiyogya aura anabhiyogya devoM meM darzanamohanIya kA upazama hotA hai / 1. jayadhavala pu. 12 pR. 266 / 2. dhavala pu. 6 pR. 238 / 3. jayacavala pu. 12 pR. 260 + Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716/go. sA. jIvakANDa gAcA 652 zaMkA-nasa jIvoM se rahita asaMkhyAta samudroM meM tiryaMcoM kA prathama samyaktva ko utpanna karanA kaise bana sakatA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki vahA~ para bhI pUrva ke vairI devoM ke prayoga se le jAye gaye niryaca samyaktva kI utpatti meM pravRtta hue pAye jAte haiN|' zaMkA-- nava graibeyaka se uparima anudiza aura anuttara vimAnabAsI devoM meM samyavatva kI utpati kyoM nahIM hotI? samAdhAna nahIM hotI, kyoMki unameM samyagdRSTi jIvoM ke hI utpanna hone kA niyama hai / sAgAre paTuvago NiDhavago majjhimo ya bhajiyacyo / joge aNNavamhi ya jahaNNago teulessAe // 8 // ' -darzanamoha kI upazamavidhi kA prArambha karane vAlA jIva adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya se lekara antamahataM taka prasthApaka kahalAtA hai| vaha jIva usa avasthA meM sAkAra athAta jJAnopayoga meM hI upayakta hotA hai, kyoMki usa samaya meM pavicArasvarUpa darzanopayoga kI pravRtti kA virodha hai / isalie mati, zruta aura vibhaMga meM se koI eka sAkAra upayoga hI usake hotA hai, anAkAra upayoga nahIM hotaa| kyoMki avimarzaka aura sAmAnyamAtragrAhI cetanAkAra upayoga ke dvArA vimarzaka svarUpa tattvArthadhaddhAna lakSaNa samyagdarzana kI prApti ke prati abhimukhapanA nahIM bana sktaa| jAgRta avasthA se pariNata jIva hI samyaktva kI utpatti ke yogya hotA hai, anya nahIM, kyoMki nidrArUpa pariNAma samyaktva kI utpatti ke yogya vizuddhirUpa pariNAmoM se viruddha svabhAva vAlA hai| isa prakAra prasthApaka ke sAkAropayoga kA niyama karake niSThApaka rUpa avasthA meM aura madhyama (vIca kI) avasthA meM sAkAra upayoga aura anAkAra upayoga meM se anyatara upayoga bhajanIya hai| darzanamoha ke upazAmanAkaraNA ko samApta karane vAlA jIva niSThApaka hotA hai| samasta prathama sthiti ko krama se galAkara antara meM praveza kI abhimukha avasthA ke hone para niSThApaka hotA hai| sAkAropayoga yA anAkAra-upayoga ina donoM meM se kisI eka ke sAtha niSThApaka hone meM virodha nahIM hai| isI prakAra madhyama avasthA vAnle ke bhI kahanA cAhie / pIta, padma aura zukla lezyAoM meM se niyama se koI eka vardhamAna lezyA hotI hai| inameM se koI bhI lezyA hIyamAna nahIM hotii| isa jIba ke kRSNa, nIla aura kApota ye tIna azubha lezyA nahIM hotii| zaMkA-vardhamAna zubha tIna lezyAoM kA niyama yahA~ para kiyA hai, yaha nahIM banatA; kyoMki nArakiyoM ke samyaktva kI utpatti karane meM vyApRta (tatpara) hone para azubha tIna lezyA bhI sambhava haiN| samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki tiryaMcoM aura manuSyoM kI apekSA yaha kahA gayA hai| 1. jayaghavala pu. 12 pR. 266 / 4. jayadhavala pU. 12 pR. 304 / 2. jagabavala pu. 12 pR. 320 / 3. jayaghavala pu. 12 pR. 304 / 5. jayadhavala pu. 12 pR. 204 / 6. jayadhavala pu. 125, 305 / Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 653 samyavAnamArgaNA/717 tithaMca aura manuSyoM ke samyaktva ko prApta karate samaya zubha tIna lezyAoM ko chor3akara anya lezyAyeM saMbhava nahIM haiN| kyoMki atyanta manda vizuddhidhAra satyakSa kI prAyaH karane vAle jIva ke vahA~ para jaghanya pIta lezyA hotI hai|' zaMkA-yahA~ para deva aura nArakiyoM kI vivakSA kyoM nahIM kI ? samAdhAna nahIM kI, kyoMki unake avasthita leNyA hotI hai| yahA~ para parivartamAna saba leNyAvAle tiryaMca aura manuSyoM kI hI pradhAna rUpa se vivakSA kI gaI hai / yadyapi gAthA meM yoga aura veda kA kathana nahIM kiyA gayA hai kintu kapAyapAhar3a va jayadhavala meM inakA kathana hai / usake AdhAra para yahA~ bhI kathana kiyA jAtA hai--- cAra prakAra ke manoyogoM meM se anyatara (kisI bhI) manoyoga se, cAra prakAra ke vacanayogoM meM se anyatara vacanayoga se tathA praudArika kAyayoga aura vaikriyika kAyayoga ina saba yogoM meM se kisI yoga se pariNata hA jIva darzanamoha kI upazama vidhi kA prArambha karatA hai / isI prakAra niSThApaka aura madhyama avasthAbAle jIva ke bhI kahanA cAhie, kyoMki ina donoM avasthAoM meM prasthApaka se bhinna niyama kI upalabdhi nahIM hotii| samyaktva kI utpatti meM vyApta hue jIva ke tInoM vedoM meM se koI eka vedapariNAma hotA hai, kyoMki dravya aura bhAva kI apekSA tIna vedoM meM se abhyatara vedaparyAya se yukta jIva ke samyaktva kI utpatti meM vyApta hone meM virodha kA abhAva hai|" isa jIva ke kAraNalabdhi sazyapekSa (arthAt karaNalabdhi se sambandha yukta) kSayopazama, vizuddhi, dezanA aura prAyogya ina labdhiyoM meM saMyuktapanA honA cAhie / kyoMki unake binA darzanamoha ke upazama karane kA kriyA meM pravRtti nahIM ho sktii|' cAroM prAyU meM se kimI bhI prAyu kA bandha hone para sabhyagdarzana to ho sakatA hai kintu aNuvrata va mahAprata mAtra devAbu ke vandha hone para hI ho sakate haiM; eka gAthA dvArA isakA kathana kiyA jAtA hai. catArivi khettAI pAugabaMdheraNa hodi sammattaM / aNuvadamahatvadAiM raNa lahai devAugaM mottuM // 653 // gAthArtha- cAroM gati sambandhI prAyu karma kA bandha ho jAne para bhI samyagdarzana utpanna ho sakatA hai / kintu aguvata aura mahAvrata devAyu ke atirikta anya prAyu ke bandha hone para prApta nahIM ho sakate / / 653 / / 1. jayapavala' pu. 12 pR. 205 / 2. jayadala pU. 12 pR. 205 / 3. jayadhavala pu. 12 pR. 305-306 / 4. va 5. jayadhavala pu. 12 pR. 206 / 6. dhavala pu. 1 pR. 326 gAthA 166 / prA. paM. saM. pR. 42 gAthA 201; go. ka. gAthA 334 / Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 654 718/go. mA. jIvakAza vizeSArtha-deva aura nArakiyoM ke na aNuvrata hote haiM aura na mahAvata hote haiM / tiyaMtroM ke aNuvrata hote haiM / yadi tiyaMcoM ke naraka, tiryaMca yA manuSyAyu kA bandha hogayA hai to ve aNuvrata bhI dhAraNa nahIM kara sakate ; kintu samyaktva ho sakatA hai / manuSya ke aNuyata va mahAvrata donoM ho sakate haiN| yadi usake naraka prAyu, tiryaMcAyu yA manuSyAyu kA bandha ho gayA ho to aNuvrata yA mahAvata dhAraNa nahIM kara sakatA, kintu samyaktva kI utpatti ho sakatI hai| deva va nArakI ke tiryaMcAyu yA manuSyAyu kA bandha ho jAne para bhI samyaktva utpanna ho sakatA hai / sAsAdana sammamaiSTi ko kSamA Na ya micchattaM paso sammattAdo ya jo ya privddido| so sAsaNotti gayo paMcamabhAveNa saMjutto // 654 / / ' gAthArtha jo jIva samyaktva se cyuta ho gayA hai aura mithyAtva ko prApta nahIM huA hai, vaha sAsAdana samyagdRSTi jIva hai / vaha pA~caveM bhAva se saMyukta hotA hai / / 654 / / vizeSArtha-sAsAdana guNasthAna prathamopazama samyagdarzana se paripatita hone para hI hotA hai anya samyaktva se cyuta hone para nahIM hotA, kintu kaSAyapAhur3a ke matAnusAra dvitIyopaNama samyaktva se patita hone para bhI sAsAdana guNasthAna sambhava hai| sAsAdana samyagdRSTi ke paMcamabhAva arthAt pAriNAmika bhAva kahA gayA hai, kintu yaha pArigAmika bhAva bhavyatva Adi ke samAna anAdi nahIM hai parantu darzanamohanIya karma kI apekSA yaha pAriNAmika kahA gayA hai jo sAdi hai| isa gAthA sambandhI vizeSa kathana gAthA 16 ke vizeSArtha meM hai| vahA~ se dekhanA cAhie / punarukti ke doSa ke kAraNa yahA~ para nahIM likhA jA rhaa| jisa samyAdRSTi jIva ne visaMyojanA dvArA anantAnubandhI catuSka ko niHsattva kara diyA hai, vaha jaba mithyAtva yA sAsAdana ko prApta hotA hai taba mithyAtva yA sAsAdana ke prathama samaya meM anantAnubandhI catuSka kA sthitisattva pAyA jAtA hai| zaMkA - asadrUpa anantAnuvandhI catuSka kI sAmAdana meM sattArUpa se utpatti kaise ho jAtI hai ? samAdhAna-mAsAdana pariNAmoM se / zaMkA-vaha sAsAdana rUpa pariNAma kisa kAraNa se utpanna hote haiM ? samAdhAna-anantAnubandhI catuka ke udaya se / zaMkA-anantAnubandhI catuSka kA udaya kisa kAraNa se hotA hai ? samAdhAna-pariNAma vizeSa ke kAraNa anantAnubandhI catuSka kA udaya hotA hai| pariNAmoM ke mAhAtmyavaza zeSa kaSAyoM kA dravya sAsAdana guNasthAna meM usI samaya anantAnubandhI rUpa se pariNama kara usakA udaya dekhA jAtA hai|' -- -- 1. prA. paM. saM pR. 35 gAthA 168 / 2. jayadhavala pu. 4 pR. 24 / 3. jayadhavana pu. 10 pR. 124 / Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 655-656 samyaktvamAgaMNA/716 saddaharaNAsaddaharaNaM jassa ya jIvassa hoi taccesu / virayAvirayeNa samo sammAmicchotti gAyadhvo // 655 / / ' gAthArtha-jisa jIva ke tatvoM meM zraddhAna aura prazraddhAna yugapat pragaTa hotA hai, use viratAvirata ke samAna samyagmithyASTi jAnanA cAhie / / 655 / / vizeSArtha -isa gAthA meM samyagmithyAiSTi kA kathana hai| gAthA 21 meM bhI sammArimathyA dRSTi kA kathana ho cukA hai| ata: vizeSa jAnane ke lie gAthA 21 kA vizeSArtha dekhanA caahie| mithyATi kA lakSaNa micchAidrI jIvo upAipayayaNaM Na sahahadi / saddahadi asambhAvaM uvaTTha vA annuvitttth||656|| gAthArtha -mithyAdRSTi jIba jina-upadiSTa pravacana kA to zraddhAna karatA nahIM, kintu upadiSTa va anupadiSTa asadbhAva kA zraddhAna karatA hai / / 656 / / vizeSArtha -yaha gAthA gAthA naM. 18 ke samAna hai ata: gAthA 18 kA vizeSArtha dekhanA caahie| mahadi prasanbhAva kA artha yaha hai ki mithyAdRSTi jIba aparamArtha svarUpa asadbhUta artha kA hI mithyAtva ke udaya se zraddhAna karatA hai| samyaktva mArgaNA meM jIvasaMkhyA vAsapudhatte khaiyA saMkhejjA jai havaMti sohamme / to saMkhapallaThidiye kevadiyA evamaNupAde // 657 / / saMkhAvali-hida-pallA khaiyA tatto ya vedmuvsmgaa| prAvaliprasaMkhaguriNadA, asaMkhaguNahIrapayA kamaso // 655 / / pallAsaMkhejadimA sAsaraNamicchA ya saMkhaguriNadA hu| missA tehi vihINo, saMsArI vAmaparimAraNaM // 656 / / gAthArtha-sodharma-zAna svarga meM pRthaktva varSa meM saMkhyAta kSAyika samyagdRSTi utpanna hote haiM, to saMnyAta palya kI sthiti meM kitane kSAyika samyagdaSTi utpanna hoMge? isa prakAra rAzika karane para saMkhyAta pAvalI se bhAjita palpa pramANa kSAyika samyagdRSTiyoM kA pramANa prApta hotA hai| isako pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga se guNA karane para vedaka samyagdRSTiyoM kA pramANa prApta hotA hai| kSAyika samyagdRSTiyoM se asaMkhyAta guNe hIna upaNama samyagdRSTi jIva haiM / / 657-658 // nalya ke asaMkhyAtaveM 1. prA. paM. saM. pR.36 gA. 166 / prA.paM. saM. pa 36 gaa.100| 2. go. jI. gAthA 18, dhavala pR. 6 pR. 342, jayadhavala pu. 12 pR. 322, Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 go. sA. jIvakANDa bhAga sAsAdana samyagdRSTiyoM kI icchita rAzi hai / isase saMkhyAtaguNe mizra ( samyagmithyAdRSTi ) jIva haiN| ina sabase vihIna saMsArI jIva midhyAdRSTiyoM kA prabhAra hai / / 659 // gAthA 657-656 vizeSArtha-vedaka samyagdaSTiyoM kA avahArakAla AvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga hai / kSAyika samyagdaSTiyoM kA avahArakAla saMkhyAta AAvalI hai| upazama samyagdRSTi, sAsAdana aura samparimadhyAdRSTi jIvoM kA avahAra kAla zrasaMkhyAta zrAvalI hai| inameM bhI sAsAdanasamyagdRSTi jIva sabameM stoka haiN| unase samyagmithyAdRSTi jIva saMkhyAtaguNe haiM, saMkhyAta samaya guNAkAra hai / inase upazama samyagdRSTi asaMkhyAta guNe haiM, AvalI kA asaMkhyAtavA~ bhAga guNAkAra hai / upazama samyagdRSTiyoM se kSAyika samyagdRSTi asaMkhyAtaguNe haiM, AvalI kA prasaMkhyAtavA~ bhAga guNAkAra hai / kSAyika samyagdRSTiyoM se vedaka samyagdRSTi asaMkhyAtaguNe haiN| inase siddha anantaguNe haiN| siddhoM se mithyAdRSTi jIva ananta guNe haiM |2 zaMkA-yavahAra kAla kahA gayA hai, pramANa (saMkhyA) kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna apane-apane avahAra kAla ko pala ko bhAga dene para apanI panI rAzi kA pramANa prApta ho jAtA hai / isa prakAra abahAra kahane se pramANa (saMkhyA) kA jAna ho jAtA hai / zaGkA - sAsAdana samyagdaSTi jIva kitane haiM, yaha na batalAkara mAtra 'sAsAdana jIva sabase stoka haiM' yaha kaha diyA gayA / itane mAtra se pramANa jJAna nahIM hotA / samAdhAna sAsAdana samyagdaSTi jIvoM kA avahAra kAla asaMkhyAta prAvalI hai, isa avahAra kAla se palya ko bhAjita karane para prasaMkhyAta prApta hotA hai, isase jJAta hotA hai ki sAsAdana jIva zrasaMkhyAta haiM / zaGkA -- sAsAdana samyagdaSTi samyarimadhyAdRSTi aura upazama samyagdRSTi jIvoM kA eka hI avahArakAla asaMkhyAta mAvalI pramAraNa batalAyA hai| jisase jAnA jAtA hai ki ina tInoM kI saMkhyA samAna hai / samAdhAna- zrasaMkhyAta ke zrasaMkhyAta bheda haiN| yadyapi sAmAnya se tInoM kA pravahArakAla prasaMkhyAta prAvalI kaha diyA gayA tathApi unake avahAra kAla bhinna-bhinna haiM / sAsAdana ke avahAra kAla kA saMkhyAttatra bhAga samyagmithyAdRSTi jIvoM kA avahAra kAla hai aura usakA bhI asaMkhyAtavA~ bhAga upazama samyagdRSTiyoM kA abahAra kAla hai / isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM samyaktvamArgaNA nAmaka satrahavA~ adhikAra pUrNa huaa| 1. va. pu. 7 pU. 266-267 // 2. va. pu. 7pU. 472-573 / Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 660-663 18. saMjJimAgaMNAdhikAra mArgaNA / 721 saMjI va saMtrI jIvoM kA svarUpa loiMdiya prAvaraNa- khaprovasamaM tajjavohaNaM sagA 1 sA jassa so du saraNI idaro sesiMdigravaboho ||660 // sikkhA ki riyuvadesAlAbaggAhI maraNobalaMberA / jo jIvo so saNNI tavvivarIzro prasaraNI du / / 661 / / ' mImaMsadi jo pugvaM kajjamakajjaM ca taccamidaraM ca / sikkhadi khAdi ya samarago maraNo ya vivarIdo ||662 // 3 gAthArtha - noindriya ( mana ) prAvaraNa karma kA kSayopazama aura usase utpanna huA jJAna saMjJA hai / yaha saMjJA jisake hotI hai, vaha saMjI hai aura asaMjJI ke mAtra indriyajanya jJAna hotA hai / / 660 // jo jIva mana ke abalambana se zikSA, kriyA, upadeza aura mAlApa ko grahaNa karatA hai, vaha saMjJI hai / usase viparIta prasaMjJI hai / / 661 / / jo jIva kArya karane se pUrva kartavya aura akarttavya kA vicAra kare, tattva-tattva ko sIkhe, nAma se pukArane para zrAve, vaha samanaska hai aura isase viparIta amanaska hai 4662 / / vizeSArtha jo bhalI prakAra jAnatA hai, vaha saMja arthAt mana hai / vaha mana jisake pAyA jAtA hai vaha samanaska hai / ' mana do prakAra kA hai dravya mana aura bhAva mana / unameM se dravya-mana pudgalavipAkI aMgopAMga nAma karma ke udaya se hotA hai tathA vIryAntarAya aura noindriyAvaraNa karma ke kSayopazama kI apekSA rakhane vAlI zrAtma-vizuddhi bhAva mana hai| jinake mana nahIM pAyA jAtA, ve zramanaska haiM / isa prakAra mana ke sadbhAva aura asadbhAva kI apekSA saMsArI jIva do prakAra ke haiM / * jo samanaska haiM ve hI saMjJI jIva haiN| saMjJA zabda ke aneka artha hai / saMjJA kA artha nAma hai / yadi nAmavAle jIva saMjJI mAne jAyeM to saba jIvoM ko saMjJIpane kA prasaMga prApta hotA hai| saMjJA kA pratha yadi jJAna liyA jAtA hai, to bhI sabhI prANI jJAnasvabhAva hone se saba ko saMjJopane kA prasaMga prApta hotA hai / yadi prAhArAdi viSayoM kI abhilASA ko saMjJA mAnA jAe to bhI pahale ke samAna doSa prApta hotA hai| isa prakAra sabako saMjJIpane kA doSa prApta na ho isalie samanaska jIvoM ko hI saMjI kahA gayA hai|" zaGkhA --- bhalI prakAra jo jAnatA hai vaha saMjJI hai, yaha lakSaNa ekendriyAdika meM calA jAegA, isalie atiprasaMgadoSa bAjAegA ? 1. dhavala pu. 1 pR. 152 gA. 67 prA. paM. sa. pU. 36 gA. 173 / 2. prA. paM. sa. pU. 36 gA. 174 / 3. dhavala pu. 1 pR. 152 / 4. sa. si 2011 / 5. sa. si. 224 / Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722/go, sA, jIvakANDa gAthA 663 samAdhAna---yaha bAta nahIM hai, kyoMki ekendriyAdika ke mana nahIM pAyA jaataa| athavA jo zikSA, kriyA, upademA aura pAlApa ko grahaNa karatA hai, vaha saMjJI hai|' hita kI vidhi aura ahita ke niSedha rUpa zikSA hotI hai / dUsaroM kI kriyA ko dekhakara zikSA grahaNa karanA athavA usa rUpa kArya karanA kriyA hai| upadeza ke dvArA zikSA grahaNa karanA aura kriyA karanA so upadeza hai / nAma lekara pukArane para AjAnA so pAlApa hai, athavA zloka Adi kA pATha uccAraNa karanA pAlApa hai / zaGkA-mana sahita hone ke kAraNa sayogakebalI bhI saMjJI hote haiM ? samAdhAna nahIM, kyoMki prAvaraNa karma se rahita unake mana ke avalambana se bAhya artha kA grahaNa nahIM pAyA jAtA, isalie unheM saMjI nahIM kaha sakate / zaMkA-to kevalI asaMjJI rahe prAve ? samAdhAna nahIM, kyoMki jinhoMne samasta padArtho ko sAkSAta kara liyA hai, unheM asaMjI mAnane meM virodha AtA hai| saMjIna pramaMjJI jIvoM kI saMkhyA devehi sAdirego rAsI saNNoNa hodi parimANaM / teNago saMsArI samvesimasapirAjIvANaM // 663 / / ___gAthArtha-devoM ke pramANa se kucha adhika saMjI jIvoM kA pramANa hai / saMsArI jIvAzi meM se saMzI jIvoM ke pramANa ko ghaTA dene para sarva asaMjJI jIvoM kI saMkhyA prApta ho jAtI hai / / 663 / / vizeSArtha-saMjI jIvoM meM pradhAna deva hI haiM, kyoMki zeSa tIna gati ke saMjJI jIva devoM ke saMkhyAtaveM bhAga prabhAgA haiN| isIlie saMjI jIva devoM se kucha adhika haiM, aisA kahA gayA zaGkA-deva kitane haiM ? samAdhAna-prasaMkhyAta haiN| do sau chappana sucyaMgala ke vargarUpa se jagatpratara meM bhAga dene para devoM kA pramANa prApta hotA hai / zaGkA-saMjI jIva devoM se kitane adhika haiM ? samAdhAna-asaMkhyAta adhika devarAzi pramANa saMjJI jIva haiM / athavA saMjI jIva devoM ke saMkhyAtaveM bhAga adhika devarAzi pramANa haiM / deva avahArakAla dosauM chappana sUcyaMgula kA varga arthAt 4. dhavala pu. 3. pR. 386 / 1-2. ghabala pu. 1. 152 va TippaNa naM. 2 / 3. avana . 1. pR. 408 / 5. dhabala pu. 3 pR. 482 / 6. dhavala pu. 3 pR 268-266 / / Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 664-664 AhAramArgaNA / 723 65536 pratarAMgula meM eka pratarAMgula ko grahaNa karake aura saMkhyAta khaMDa karake unameM se eka khaMDa ko nikAlakara zeSa bahukhaMDa usI meM milA dene para saMjJI jIvoM kA avahAra kAla hotA hai / isakA jagattara meM bhAga dene para saMzI jIvoM kA pramANa prApta hotA hai / " sampUrNa saMsArI jIva zeSa ananta prasaMjJIjIvarAzi kA dvArA apahRta nahIM hote haiM / ananta haiN| unameM se saMjJI jIvoM kI saMkhyA asaMkhyAta kama kara dene para pramANa rahatA hai jo anantAnanta zravasarpiNiyoM aura utsarpirigayoM ke isa prakAra gommaTamAra jIvakANDa meM saMzI bhAgaMragA nAmaka maThArahavA~ adhikAra pUrNa humrA | 16. zrAhAramArgaNAdhikAra AhAraka kA svarUpa taddehavayaNacittANaM / udayAvaNasarI rovayeNa khokammaragaragANaM gahaNaM AhArayaM gAma / / 664 / / Ahadi sarorANaM tiShaM eyadaravaggaNAzro ya / bhAsamaraNAra riNayadaM tamhA zrAhArayo bhariyo / / 665 / / 3 gAthArtha zarIra nAmakarmodaya ko prApta jIva zarIra vacana mana ke yogya vargaraNAoM ko grahaNa karatA hai, vaha zrAhAraka hai / / 664 / / audArika, vaikimika aura AhAraka ina tIna zarIroM meM se kisI eka zarIra ke yogya vargaNA ko tathA bhASA va mana vargaNAoM ko jo jIva niyama se grahaNa karatA hai vaha AhAraka kahA gayA hai / / 665 / / vizeSArtha-tIna zarIra aura chaha paryAptiyoM ke yogya pudgaloM ke grahaNa karane ko bAhAra kahate haiM / * zradArikAdi zarIra ke yogya pudgala piNDa ke bAhara arthAt grahaNa karane ko AhAra kahate haiM / " AhAra vargaNA se tIna zarIra (modArika, vaiRiyika aura grAhAraka zarIra) banate haiM / zaGkA - jina vargaNAoM se AhAraka zarIra kA nirmANa hotA hai, kyA unhIM vargaNAtroM se zradArika zarIra aura vaiRithika zarIra kA nirmANa hotA hai ? yadi nahIM to yaha kahanA ki AhAra vargaNA se tIna zarIra banate haiM, kaise ghaTita hotA hai ? samAdhAna- aisA kahanA ThIka nahIM hai| yadyapi sAmAnya rUpa se grAhAra vargaNA ke dvArA 1. dhavala pu. pU. 452 / 2. dhavala pu. 3 pR. 483 / 3. babala pu. 1 pR. 152 gA. 68 prA. paM. saM. pR. 27 gA. 176 / 4. " trayANAM zarIrANAM vaNNAM paryAptInAM yogyapudgalagrahagAmAhAraH 1 [sa.si. 2/30] ri 5. zarIraprAyogya pudgala piNDagrahaNamAhAraH / " [ba. pu. 1 pR. 152, pu. 7 pR. 7 ] / 6. go. jI. gA. 607 / Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724/go. sA. jIvakANDa mAthA 666 audArika Adi tIna zarIroM kA nirmANa kahA gayA hai tathApi vizeSa vivakSA meM tInoM zarIroM kI vargaNAe~ bhinna-bhinna haiN| jina yAhAravargaNAtroM se audArika zarIra kA nirmANa hotA hai, unase vaikriyika aura AhAraka zarIra kA nirmANa nahIM hotaa| jina AhAravargaNAoM se vaikriyika zarIra kA nirmANa hotA hai, unase audArika aura prAhAraka pArIra kA nirmANa nahIM hotaa| jina AhAra vargaNAoM se AhAraka zarIra kA nirmANa hotA hai unase audArika va vaikriyika zarIra kA nirmAga nahIM hotaa| kyoMki audArika grAdi tIna zarIroM kA nirmANa karane vAlI prAhAra vargaNA pathakapRthaka haiN| kintu una tIna prakAra kI vargaNAoM ke agrAhya vargaNA ke dvArA vyavadhAna nahIM hone se unakI eka bargaraNA mAnI gaI hai|' zaMkA -kavalAhAra Adi meM se kisa AhAra ke grahaNa se jIva AhAraka hotA hai ? samAdhAna-yAhAra mArgaNA meM 'pAhAra' zabda se kavalAhAra, lepAhAra, UmAhAra, mAnasikAhAra aura kahiAra ko chor3akara nokarmAhAra kA hI grahaNa karanA cAhie / zaGkhA-nokarmAhAra vargaNA kA kyoM grahagA karanA cAhie ? samAdhAna--yadi kavalAhAra Adi ko grahaNa kiyA jAe to grAhAra kAla (AhAraka kAla) aura biraha (antara) ke sAtha virodha pAtA hai| nokarmavargaNA kA nirantara grahaNa hotA hai, kintu kabalAhAra prAdi kA nirantara grahaNa nahIM hotA / * zaMkA-yAhAramArgaNAnusAra jIva yAhAraka kaise hotA hai ? samAdhAna-graudArika, vaikriyika va AhAraka zarIra nAmakarma prakRtiyoM ke udaya se jIba AhAraka hotA hai| zaGkhA-tejasa va kAmaNa zarIra ke udaya se jIva grAhAraka kyoM nahIM hotA? samAdhAna nahIM hotA, kyoMki vaisA mAnanepara vigraha gati meM bhI jIva ke grAhAraka hone kA prasaMga AjAyegA aura basA hai nahIM, kyoMki vigraha gati meM jIva anAhAraka hotA hai / ' prAhAraka va anAhAra ka jIvoM kA kathana viggahagadimAvaNNA kevaliyo samugghado ajogI ya / siddhA ya praNAhArA sesA AhArayA jIvA / / 666 / / * gAthArtha--vigraha gati ko prApta, kevalI samRdghAta ko prApta, ayogikevalI tathA siddha bhagavAna anAhAraka haiM, zeSa jIva grAhAraka haiM / / 666 / / 3. dhavala pu. 7 1. dhavala. pu. 14 pR. 546-453 / 2. dhavala. pu. 15406 mUtra 176 kI TIkA / pR. 11334. dhavala pu. 1 pR. 153 gA. 66; prA. paM. saM. pR. 37 gA. 177 / Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 666 grAhAramArgagaNA/725 vizeSArtha-vigraha deha ko kahate haiN| usake lie jo gati hotI hai, vaha vigraha gati hai| yaha jIva audArika prAdi zarIra nAma-karma ke udaya se apane-apane zarIra kI racanA karane meM samartha nAnA prakAra ke pudgaloM ko grahaNa karatA hai, ataeva saMbhArI jIva ke dvArA zarIra kA grahaNa kiyA jAtA hai / isalie deha ko vigraha kahate haiN| aise vigraha arthAt zarIra ke lie jo gati hotI hai. vaha vigraha gati hai / athavA 'vi' zabda kA artha viruddha hai aura 'graha' zabda kA artha 'ghAta' hone se vigraha' mAbda kA artha vyApAta bhI hotA hai, jisakA artha pudgaloM ke grahaNa karane kA nirodha hotA hai| isalie vigraha arthAta pudagaloM ke grahaNa karane ke virodha ke sAtha jo gati hotI hai use vigraha gati kahate haiM / athavA vigraha. vyAghAta aura kauTilya ye paryAyavAcI nAma haiM / isalie vigraha se arthAt kuTilatA (mor3oM) ke sAtha jo gati hotI hai, use vigraha gati kahate haiM / usako prApta jIva vigahagadimAvaNNA kahalAtA hai|' eka gati se dusarI gati ko gamana karane vAle jIva ke cAra galiyoM hotI haiM, iSugati, pANimuktA gati, lAMgalikA gati aura gomUtrikAgati / unameM pahalI gati vignaha (mor3A) rahita hotI hai aura zeSa gatiyAM vigraha (mor3e) sahita hotI hai| sarala arthAta Rjugati eka samayavAlI iSagati hotI hai| jaise hAtha se tirache pheMke gaye dravya ko eka mor3e vAlI gati hotI hai, usI prakAra saMsArI jIva kI eka mor3e vAlI gati ko prANimuktA gati kahate haiN| yaha gati do samaya bAlI hotI hai| jaise hala meM do mor3e hote haiM. bIjAro mor3e vAlI gati ko lAMgalikA gati kahate haiM / yaha gati tIna samaya vAlI hotI hai| jaise gAya kA calate samaya mutra kA karanA aneka mor3oM vAlA hotA hai, usI prakAra tIna mor3e vAlI gati ko gomutrikA gati kahate haiN| yaha gati cAra samayavAlI hotI hai / eka moDevAlI pANimuktA gati meM jIva eka samaya taka anAhAraka hotA hai| do moDevAlI lAMgalikA gati meM jIva do samaya taka nAhAraka hotA hai / tIna mor3e vAlI gomunikA gati meM jIba tIna samaya taka anAhAraka rahatA hai / prAtane rUpa kArya ko dhAta kahate haiM / jisakA prakRta meM artha karmoM kI sthiti, anubhAga kA vinAza hotA hai / uttarottara hone vAle ghAta ko udghAta kahate haiM aura samItrIna udghAta samudghAta zaMkA- isa ghAta meM samIcInatA hai, yaha kaise sambhava hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki bahuta kAla meM sampanna hone vAle ghAtoM se eka samaya meM hone vAlA ghAna adhika hai. ataH isa ghAta meM samIcInatA pAI jAtI hai| samudghAta ko prApta kevalI ko samudghAtagata kevalI kahate haiM / kevalIsamudghAta daNDa, kapATa, pratara aura lokapuraNa cAra prakAra kA hotA hai| lauTate hue pratara, kapATa, daNDa aura zarIrapraveza ye cAra kriyAe~ hotI haiM / inameM se pratara, lokapUraNa aura puna: pratara ina tIna avasthAoM meM tIna samayoM ke lie samudghAtagata ke valI tIna samaya taka anAhAraka rahate haiM / " ayogakevalI ke anAhAraka kA antarmuhUrta kAla pAyA jAtA hai 15 siddha bhagavAna bhI 1. dhavala pu. 1 pR. 266 2 . dhavala puu.1.269-300| 3. dhabala pU.1. pR. 300 / 4. "takaM dvau trIvA'nAhAkaH / " // 2/30 / / [na. sU.] / 5. dhaghana pu. 1 pR. 300 / 6. dhavala pR. 1 pR. 301 / 3-5 dhavala pR. 5 pR. 155 / Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726/go. sA. jIvakANDa gAthA 667-668 anAhAraka haiN| ayogakevalI aura siddha bhagavAna ke yoga kA prabhAva hone ke kAraNa nokarmavargaNAoM ke grahaNa kA prabhAva hone se ve anAhAraka haiN| AhAraka jIva mithyAdRSTi se lekara mayogikevalI guNasthAna taka hote haiN|' vigrahagati ko prApta jIvoM ke mithyAtva, sAsAdana aura avirata samyagdRSTi ye tIna guNasthAna, samudghAtagata kevaliyoM ke sayogikevalI ina cAra guNasthAnoM meM rahane vAle jIva aura ayogakevalI tathA siddha pramAhAraka hota hai| kahA bhI hai "pratarayorlokapUraNe ca kArmaNaH / tatra anAhAra iti / " [svA. kA. a. pR 388 gA. 487 TIkA] donoM pratara samudghAla va lokapUraNa meM kAmaraNa kAyayoga hotA hai aura anAhAraka avasthA hotI hai| samudghAta kA svarUpa evaM bheda malasarIramachaMDiya uttaradehassa jIvapiMDassa / piggamaNaM dehAdo hodi samugdhAdaNAmaM tu // 667 / / ' veyaraNakasAyavegubdhiyo ya maraNatiyo smugghaado| tejAhAro chaTTho sattamao kevaloNaM tu // 668 / / gAthArtha * mUla zarIra ko na chor3a kara uttaradeha ke va jIvapiNDa ke pradezoM kA zarIra se bAhara nikalanA so samudghAta hai / / 667 / vaha samudghAta, vedanA, kaSAya, baiMRiyika, mAraNAntika, tejasa, pAhAraka aura kevalI isa taraha sAta prakAra kA hotA hai / / 668 / / vizeSArtha samudghAta kA vistRta kathana prasaMgavaza leNyAmArgaNA ke kSetra va sparzana kA kathana karate hue gAthA 543 kI TIkA meM kiyA jA cukA hai tathApi mUla gAthAoM ke anusAra punaH yahA~ para kathana kiyA jAtA hai| gA. 667 meM "uttaradehassa' se abhiprAya tejasa zarIra va kArmaNa garIra se hai / mAtra Atmapradeza bAhara nahIM nikalate, kintu una para sthita kArmaNa zarIra va taMjasa zarIra ke pradeza bhI bAhara nikalate haiN| "mUlasarIramachaMDiya" arthAt mUla zarIra ko na chor3akara, yaha kathana kevalI samudghAta ke atirikta anya chaha kI apekSA kahA gayA hai| kyoMki lokapUraNa samudghAna avasthA meM kevalI 1. dhavala pu. 7 pR. 406 / 2.dhavala pu. 1 pR. 410 / 3. mudrita pustaka meM yaha gAthA 668 nambara kI hai kintu svarUpa batAye binA samudrAta ke bhedoM kA kathana ucita nahI grata: gAthA 668 ko 667 aura gAthA 667 ko 665 likhA gayA hai| ye donoM gAthAe~ vahada dravya saMgraha gA.10kI TIkA meM tathA svA. kA.ma.gA.176 kI TIkA meM udghata haiM / gA. 668 prA. paM. saM.pR. 41 gA. 196 hai aura dhavala pu. 4 pR. 26 para mA. 11 hai| Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 667-668 grAhAramAgaMNA/727 kI AtmA kA pratyeka pradeza lokAkAza ke pratyeka pradeza para phaila jAne para sarva prAtmapradeza mula zarIra se bAhara ho jAte haiN| zaMkA- jina AkAza pradezoM para kevalI kA zarIra hai, una AkAzapradezoM para kevalI ke prAtmapradeza bhI haiN| ataH sarva grAtmapradeza mUla zarIra se bAhara nahIM nikale? samAdhAna ---jahA~ para kevalI kA zarIra hai, una aAkAzapradezoM para kevalI ke prAtmapradeza haiM, parantu una AtmapradezoM kA zarIra se koI sambandha nahIM hai| jaise jahA~ nArakiyoM ke zarIra haiM vahA~ para bhI kevalI ke prAta prAtmapradeza haiM kintu nAraka zArIra se una prAtma pradezo kA koIsambandha nahIM hai, mAtra ekakSetra avagAha hai, isI prakAra kevalI ke zarIra se una AtmapradezoM kA koI sambandha nahIM hai, mAtra utane pradeza ekakSetra avagAha rUpa haiN| kevalI ke sarva prAtmapradeza zarIra se bAhara nikala kara sarva lokAkAza meM phaila gaye anyathA sarva lokAkAza meM sarva prAtmapradeza nahIM phaila sakate / zaMkA samudghAta kA kyA lakSaNa hai ? samAdhAna-- "saMbhUyAtmapradezAnAM ca ahiravahananaM samudhAtaH / " [rA vA. 1/20/12] prarthAt milakara prAtmapradezoM kA bAhara nikalanA samuddhAta hai| 'samudghAta' zabda kI niSpatti isa prakAra se huI-yahA~ 'sam' aura 'ut' upasarga pUrvaka 'han' dhAtu hai aura bhAva artha meM ghaJ pratyaya lagA hai| isa taraha samRdghAta zabda banA hai| yahA~ para 'han' dhAtu se gamana kriyA vivakSita hai| 1. vedanA samuddhAta tIvra vedanA ke anubhava se mula zarIra ko na chor3a kara AtmapradezoM kA zarIra se bAhara nikalanA vedanA samudghAta hai| jaise sItAdi ke dvArA pIDita rAmacandra Adi kI ceSTA huI thii| vaha ceSTA vedanAsamudghAta hai|' 2. kaSAya samudghAta-mula zarIra ko na chor3ate hue tIvakaSAya ke udaya se dUsare ke ghAta ke lie pAtma pradezoM kA bAhara nikalanA kaSAyasamudyAta hai| jaise--saMgrAma meM subhaToM ke lAla netra Adi ke dvArA kayAya samudghAta pratyakSa dikhalAI detA hai| 3. vakriyika samudghAta- mUla zarIra ko na chor3ate hue vikriyA karane ke lie prAtmapradezoM kA bAhara nikalanA vaiRiyika samudghAta hai / vaha viSNukumAra Adi ke samAna mahaSiyoM va devoM ke hotA hai / 4. mAraNAnsika samudghAta-maraNAnta samaya meM, mUla zarIra ko na chor3akara jahA~ kI prAyu kA baMdha kiyA hai, usa pradeza ko sparza karane ke lie prAramapradezoM kA bAhara nikalanA mAraNAntika samudghAta hai| zaMkA-vedanA samudghAta aura kaSAya samudghAta ye donoM mAraNAntika samudghAta meM antarbhUta kyoM nahIM hote ? 1. svA. kA anu. gA. 176 ko TIkA pR. 115 / Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72/po. sA. jIvakANDa gAthA 667-668 samAdhAna-vedanA samudghAta aura kaSAya samudghAta kA mAraNAntika samuvAta meM antarbhAva nahIM hotA hai kyoMki jinhoMne parabhava kI Ayu bA~dha lI hai, aise jIvoM ke hI mAraNAntika samuddhAta hotA hai / kintu vedanA aura kaSAya samudrAta baddhAyuSka jIvoM ke bhI honA hai aura prabaddhAyuSka jIvoM ke bhI hotA hai| mAraNAntika samudghAta nizcaya se jahA~ utpanna honA hai, aise kSetra kI dizA ke abhimukha hotA hai| kintu anya samudghAtoM isa prakAra eka dizA meM gamana kA niyama nahIM hai kyoMki unakA dasoM dizAoM meM bhI gamana pAyA jAtA hai / mAraNAntika samudghAta kI lambAI utkRSTataH apane utpadyamAna kSetroM ke anta taka hai, kintu itara samudghAtoM kA yaha niyama nahIM hai|' 5. tejasa samudghAta (azubha): apane mana ko aniSTa utpanna karane vAle kisI kAraNa ko dekha kara krodhita, saMyama ke nidhAna mahAmuni ke bAe~ kandhaM se sindUra ke Dhera jaisI kAnti bAlA, cAraha yojana lambA, sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa mUla vistAra aura nau yojana ke agravistAra vAlA , kAhala (bilAva) ke AkAra kA dhAraka puruSa (putalA) nikala karake bAyIM pradakSiNA dekara, muni jisa para krodhI ho, usa viruddha padArtha ko bhasma karake aura usI muni ke mAtha Apa bhI bharama ho jAce / jaise dvIpAyana muni ke zarIra se putalA nikala kara dvArikAnagarI ko bhasma karane ke bAda usI ne dvIpAyana muni ko bhasma kiyA aura vaha punalA Apa bhI bhasma ho gyaa| yaha azubha taMjasa samudghAta hai| taijasa samuddhAta (zubha): jagata ko roga, durbhikSAdi se duHkhita dekhakara jisako dayA utpanna huI, aise parama saMyamanidhAna mahA-RSi ke mUla zarIra ko na tyAga kara pUrvokta deha ke pramANa, saumya prAkRti kA dhAraka puruSa dAe~ kandhe se nikala kara dakSiNa pradakSiNA karake roga, durbhikSa prAdi ko dUra kara phira apane sthAna meM prAkara praveza kara jAnne vaha zubha tejasa samudghAta hai| 6. prAhAraka samudghAta -pada yA padArtha meM zaMkA utpanna hone para parama Rddhi se sampanna mahARSi ke mUla zarIra ko na chor3ate hue mastaka ke madhya se eka hAtha pramANa zuddha sphaTika jaisI prAkRti vAle putale kA nikala kara jahAM para kevalajJAnI hai vahA~ para jAkara darzana karake muni kI zaMkA kA nivAraNa karake apane sthAna para lauTa kara mUla zarIra meM praveza kara jAtA hai / yaha AhAraka samudghAta 7. kevalo samudhAta-daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa kevalI mamuddhAta haiN|' paDhame baMddhaM kuNai ya vidie ya kavAiyaM tahA samae / taie payaraM ceva ya cautthAe loya-pUraNayaM // 186 // ' vivare paMcamasamae oI maMthAraNyaM tado ch?| sattamae ya kavArDa saMvarai tado'Tume daMDaM // 17 // daMDabuge aorAla kavAijugale ya payarasaMvaraNe / missorAlaM bhariNayaM kammaino sesa tattha praNahAro // 18 // -samudghAtagata kevalI bhagavAn prathama samaya meM daDarUpa samudghAta karate haiM / dvitIya samaya - - - 1. cabala pu. 4 pR. 27 / 2. svA. kA. a. gAthA 176 kI TIkA / 3. prA. paM. saM. pR. 411 4. va 5. prA.paM. saM. pR. 42 / Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaaNv| 667-668 zrAhAramArgamA 726 meM kapATa rUpa samudghAta karate haiN| tRtIya samaya meM pratara rUpa aura cauthe samaya meM lokapUraNa samudghAta karate haiN| pA~caveM samaya meM ve sayogijina loka ke vivaragata AtmapradezoM kA saMvaraNa (saMkoca) karate haiN| punaH chaThe samaya meM mandhAna ( pratara ) gata zrAtmapradezoM kA saMvaraNa karate haiN| sAtaveM samaya meM kapATagata AtmapradezoM kA saMvaraNa karate haiM aura AThaveM samaya meM daNDa samudghAtagata prAtmapradezoM kA saMvaraNa karate haiM / daNDa-dvika donoM daNDa samudghAtoM meM zradArika kAyayoga hotA hai / kapATayugala meM arthAt vistAra aura saMvararaNa gata donoM kapATa samudghAtoM meM praudArika mizra kAyayoga hotA hai / zeSa samayoM meM arthAt tIsare, cauthe aura pA~caveM samaya meM kArmaNa kAyayoga hotA hai aura una tIna samayoM meM kevalI bhagavAna anAhAraka rahate haiM / zaMkA- kevaliyoM ke samudghAta sahetuka hotA hai yA nirhetuka ? nirhetuka hotA hai yaha dUsarA vikalpa to bana nahIM sakatA, kyoMki aisA mAnane para sabhI kevaliyoM ko samudghAta karane ke anantara hI mokSa prApti kA prasaMga prApta ho jAyegA / yadi yaha kahA jAya ki sabhI kevalI samudghAta pUrvaka hI mokSa jAte haiM, aisA mAna liyA jAve, isameM kyA hAni hai ? so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para lokapUrNa samudghAta karane vAle kevaliyoM kI varSapRthaktva ke anantara bIsa saMkhyA hotI hai, yaha niyama nahIM bana sakatA hai / kevalisamudghAta sahetuka hotA hai, yaha prathama pakSa bhI nahIM kyoMki kevalI samuddhAta kA koI hetu nahIM pAyA jaataa| yadi kahA jAve ki tIna aghAtiyA karmoM kI sthiti Ayu karma kI sthiti se adhika hai, yaha kAraNa hai, so bhI ThIka nahIM, kyoMki kSINa kRpAya ke tama samaya meM sarva karmoM kI sthiti samAna na hone se sabhI kevaliyoM ke samudghAta kA prasaMga grA jAyegA / " banatA, samAdhAna -- yativRSabhAcArya ke upadezAnusAra kSINakaSAya guNasthAna ke carama samaya meM sampUrNa kima kI sthiti samAna nahIM hone se sabhI kevannI samudAta karake hI mukti ko prApta hote haiN| parantu jina AcAryoM ke matAnusAra lokapUraNa samudghAta karane vAle kevaliyoM kI bIsa saMkhyA kA niyama hai, unake matAnusAra kitane hI kevalI samudghAta karate haiM aura kitane hI nahIM karate haiM / zaMkA kaunase kevalI samudghAta nahIM karate haiM ? samAdhAna - jinakI saMsAra vyakti arthAt saMsAra meM rahane kA kAla vedanIya Adi tIna karmoM kI sthiti ke samAna hai, ve samudghAta nahIM karate haiM, zeSa kevalI karate haiM / zaMkA- nivRtti Adi pariNAmoM ke samAna rahane para saMsAravyakti sthiti aura zeSa tIna karmoM kI sthitiyoM meM viSamatA kyoM rahatI hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki saMsAra kI vyakti aura karmasthiti ke ghAta ke kAraNabhUta anivRttirUpa pariNAmoM ke samAna rahane para saMsAra ko usake arthAta tIna karmoM kI sthiti ke samAna mAna lene meM virodha AtA hai / zaMkA- saMsAra- viccheda kA kyA kAraNa hai ? 1. dhavala pu. 1 pR. 301-302 / Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730/go, sA. jIvakAza gAthA 66.7-668 samAdhAna - dvAdazAMga kA jJAna, unameM tIvra bhakti, kelisamudghAta aura anivRttirUpa pariNAma ye saba saMsAra ke viccheda ke kAraNa haiN| parantu ye saba kAraNa samasta jIvoM meM saMbhava nahIM hai, kyoMki dazapUrva aura naupUrva dhArI jIvoM kA bhI kSapaka zreNI para car3hanA dekhA jAtA hai| ata: vahA~ para saMsAra vyakti ke samAna karmasthiti nahIM pAI jAtI hai| isa prakAra antamuharta meM niyama se nAza ko prApta hone vAle palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga AyAma vAle yA saMkhyAta pAvalI AyAma ke sthitikANDakoM kA vinAza karate hue kitane hI jIva samudghAta ke binA hI prAyu ke samAna zeSa karmoM ko kara lete haiN| tathA kitane hI jIva samudghAta ke dvArA zoSa karmoM ko prAyu kama ke samAna karate haiN| parantu yaha saMsAra kA dhAta kevalI meM pahale sambhava nahIM hai| kyoMki pahale sthitikAraka ke ghAta ke samAna sabhI jIvoM ke samAna pariNAma pAye jAte haiN| zaMkA-jabaki pariNAmoM meM koI atizaya nahIM pAyA jAtA hai arthAt sabhI kevaliyoM ke pariNAma samAna hote haiM to pIche bhI saMsAra kA ghAta mata hono ? samAdhAna -nahIM, kyoMki vItarAgarUpa pariNAmoM ke samAna rahane para bhI antarmuharta pramANa prAyu karma kI apekSA se prAtmA ke utpanna hue anya viziSTa pariNAmoM se saMsAra kA ghAta bana jAtA zaMkA-anya prAcAryoM ke dvArA nahIM vyAkhyAna kiye gaye ima artha kA isa prakAra vyAkhyAna karane vAle prAcArya sutra ke viruddha jA rahe haiM, aisA kyoM na mAnA jAya? samAdhAna-nahIM, kyoMki varSapRthaktva ke antarAla kA pratipAdana karane vAle sUtra ke bazartI prAcAryoM kA hI pUrvokta kathana se virodha prAtA hai / zaMkA-chaha mAha pramANa Ayu karma ke zeSa rahane para jisa jIva ko kevalajJAna utpanna huyA hai vaha samudghAta karake hI mukta hotA hai| zeSa jIva samRdghAta karate bhI haiM aura nahIM bhI karate haiN|' isa sambandhI pramANa gAthAe~ nimna prakAra haiM chammAsA uvasese uppaNNaM jassa kevalaM jANaM / sa-samugghAno sijjhai sesA bhajjA samugyAe // 167 // chammAsAugasese uppaNNaM jesi kevalaM jaaeN| taM NiyamA samugghAyaM sesesu havaMti bhayaNijjA // 20 // ' ina gAthAnoM kA upadeza kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki isa prakAra vikalpa ke mAnane meM koI kAraNa nahIM pAyA jAtA hai, isalie pUrvokta gAthAnoM kA upadeza nahIM grahaNa kiyA hai| zaGkA-nimnalikhita gAthA meM samudghAta karane aura na karane kA kAraNa kahA gayA hai... 1. dhavala pu. 1 pR. 302-303 / 2. ghabala pu. 1 pR. 303 / 3. prA. paM. saM. pR. 42 / Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 667-66 8. jesi zrAu- samAI NAmA govAriMga veyaNIyaM ca / te prakaya- samugdhAyA vaccatiyare samugdhAe // 168 // ' zrAhAramA gaMgA/731 -jina jIvoM ke nAma, gotra aura vedanIya karma kI sthiti prAyu karma ke samAna hotI hai, ve samudghAta nahIM karake hI mukti ko prApta hote haiM / dUsare samudghAta karake ho mukta hote haiM / / 168 / / isa gAthA ke upadeza ko kyoM nahIM grahaNa kiyA jAtA ? samAdhAna - isa pUrvokta gAthA meM kahe gaye abhiprAya ko to kinhIM jIvoM ke samudghAta ke hone zrIrakinhIM jIvoM ke samudghAta nahIM hone meM kAraNa svIkAra nahIM kiyA jA sakatA, kyoMki sampUrNa jIvoM meM samAna pranivRttirUpa pariNAmoM ke dvArA karmasthitiyoM kA ghAta pAyA jAtA hai, ataH unakA zrAyu ke samAna hone se virodha zrAtA hai| dUsare kSINakaSAya guNasthAna ke carama samaya meM tIna aghAtiyA karmo kI jaghanya sthiti bhI palyopama ke zrasaMkhyAtaveM bhAga sabhI jIvoM ke pAI jAtI hai / zaGkA - zrAgama tarka kA viSaya nahIM hai / isalie isa prakAra tarka ke bala se pUrvokta gAthAoM ke abhiprAya kA khaNDana karanA ucita nahIM hai / samAdhAna- nahIM, kyoMki ina gAthAnoM kA zrAgama rUpa se nirNaya nahIM huA hai athavA yadi ina donoM gAthAoM kA Agama rUpa se nirNaya ho jAya to inakA hI grahaNa rahA Ave / jaba prAyusthiti antarmuhUrta zeSa raha jAtI hai aura vedanIya, nAma aura gotra karma kI sthiti antarmuhUrta se adhika ho to bhagavAna, Atmopayoga pratizaya vyApAra vizeSa se va yathAsyAta cAritra ko sahAyatA se mahAsaMvara sahita hokara zIghra karma paripAcana meM samartha aura sarva karmaraja ko ur3Ane meM samartha aise daNDa, kapATa, pratara lokapUraNa samudryAta ko cAra samayoM meM karate haiN| kebalI jina samudghAta karate hue pUrvAbhimukha hokara yA uttarAbhimukha hokara kAyotsarga se karate haiM yA palyaMkAsana se karate haiN| vahAM kAyotsarga se daNDasamudghAta ko karane vAle kevalI ke mUlazarIra kI paridhi pramANa kucha kama caudaha rAjU lambe daNDAkArarUpa se jIvapradezoM kA phailanA daNDasamudghAta hai / yahA~ kucha kama kA pramANa loka ke nIce aura Upara loka-paryanta bAlavalaya se rokA gayA kSetra hotA hai| aisA yahA~ jAnanA cAhie, kyoMki svabhAva se hI usa avasthA meM vAtavalaya ke bhItara kevalI ke jIvapradezoM kA praveza nahIM hotaa| isI taraha palyaMkAsana se samudghAta karane vAle kevalI jina ke daNDasamudghAta kahanA caahie| itanA vizeSa hai ki mUlazarIra kI paridhi se usa avasthA meM daNDasamudghAta kI paridhi tiguNI ho jAtI hai / jaise kapATa moTAI kI apekSA pralpa hI hokara lambAI aura caur3AI kI apekSA bar3hatA hai / ubhI prakAra yahA~ (kapATa samudghAta meM bhI mUla zarIra ke bAhulya kI apekSA athavA usake tiguNe bAhalya kI apekSA jIvapradezoM ke avasthAvizeSarUpa hokara kucha kama 14 rAjU pramANa AyAma kI apekSA tathA '7 rAjU pramANa vistAra kI apekSA athavA vRddhi hAnigata vistAra kI apekSA vRddhi ko prApta hokara 1. dhavala pu. 1 pR. 2041 2. ghavala pu. 1 pR. 304 / 3. jayaghavala phalaTaNa pR. 2278 / Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 / go. sA. jIvakaeNDa gAthA 666 sthita rahatA hai, vaha kapATa samuddhAta kahA jAtA hai, kyoMki isa samudghAta meM spaSTa rUpa se hI kapATa jaisA AkAra pAyA jAtA hai / ' tInoM vAtavalayoM ko chor3a kara sampUrNa loka meM grAtmapradeza jaba phailate haiM taba tRtIya samayavAlA pratara samuddharata hotA hai| caturtha samaya meM tInoM vAtavalayoM meM bhI Atmapradeza phaila jAte haiN| yahI lokapUraNa samudghAta hai| samuddhAtoM ko diyA zrAhAramAraNaMti ya durga piriyamerA egaviligaM tu / dasadisi gadA hu sesA paMca samugdhAdayA hoMti / / 666 / / gAthArtha - prahAraka samudghAta aura mAraNAntika samudghAta ina do samudghAtoM meM to eka hI dizA meM zrAtmapradezoM kA gamana hotA hai| zeSa pA~ca samudghAtoM meM dasoM dizAoM meM gamana hotA / / 666 / / vizeSArtha - AhAraka aura mAraNAntika samuddhAta eka dizA meM hote haiN| AhAraka zarIra kI racanA ke samaya zreNIgati hone ke kAraNa eka hI dizA meM (jisa ora kevalI yA zrutakevalI hote haiM / ) asaMkhyAta Atmapradeza nikala kara eka aratni pramANa AhAraka zarIra kI racanA karate haiM / jahA~ naraka Adi meM jIva ko ( pUrvavaddha Ayu anusAra) marakara utpanna honA hai, usI dizA meM prAtmapradeza nikalate haiM / zeSa pA~ca samudghAta zreNI ke anusAra Upara-nIce pUrva-pazcima uttara-dakSiNa ina chahoM dizAoM meM zrAtmapradeza nikalate haiM / AhAraka samudghAta meM eka hAtha pramANa prahAraka putalA usI dizA meM gamana karatA hai jisa dizA meM kevalI yA dhunakevalI hote haiN| anya dizA meM gamana nahIM krtaa| yadi kevalI yA zrutakebalI vidizA meM hote haiM to AhAraka zarIra mor3A lekara usa sthAna para pahu~catA hai, kyoMki AhAraka putale kI anuzreNi gati hotI hai| mAraNAntika samudghAta meM bhI jahA~ para utpanna hotA hai usI kSetra kI ora grAtmapradeza phailate haiM, anya kSetra kI ora grAtmapradeza nahIM jaate| isameM bhI anuzreNI gati hotI hai| ataH ina donoM samudghAtoM ko eka dik kahA gayA hai| vedanA Adi pA~coM samudghAtoM meM grAtmapradeza cAroM ora aura Upara nIce phailate haiM, isalie chaha dizAoM meM phailate haiM aisA kahA gayA hai| kintu jaba zrAtmapradeza zarIra ke cAroM ora phailate haiM to vidizAoM meM bhI jAte haiM ataH vidizAoM ko pRthak gina kara danoM dizAoM meM phailate haiM, aisA kahA gayA hai| chaha dizA va daza dizA kahane meM mAtra zabdabheda hai, arthabheda nahIM hai kyoMki donoM kA abhiprAya eka hai / vedanA, kapAya, vaikriyika, mAraNAntika, tejasa aura bAhAraka ina chaha samudghAtoM kA kAla asaMkhyAta samaya hai / kevali samudghAta kA kAla mATha samaya hai / daNDa, kapATa, pratara, lokapUra ke cAra samaya punaH pratara kapATa, daNDa aura svazarIra meM praveza ke cAra samaya isa prakAra kevalasamudghAta kA kAla grATha samaya hotA hai / " 1. jayabhavana phalaTaNa pR. 2276 2. svA. kA. anu. ga. 467 TIkA pR. 308 // 4. ga. vA. 1/20 / 12 / 3. rAjavArtika 1 /20/12 | Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 66.671 mAhAramArgA /733 pAhAraka aura nagA kAkAja aMgulaprasaMkhabhAgo kAlo AhArayassa upakasso / kammammi praNAhAro ukkassaM tiNi samayA hu 1670 / / gAthArtha - pAhAraka kA utkRSTa kAla aMgula ke asaMkhyAtarve bhAga pramANa hai| kArmaNa zarIra meM anAhAra kA utkRSTa kAla tIna samaya hai / / 670 / / vizeSArtha-prAhAraka jIvoM kA nAnA jIba kI apekSA sarva kAla hai kintu eka jIva kI apekSA AhAraka kA jaghanya kAla antamuharta arthAt tIna samaya kama kSudra bhava pramANa hai / koI jIva tIna mor3e (vigraha karake) lekara sUkSma ekendriya jIvoM meM utpanna hokara cauthe samaya meM AhAraka huA, phira bhujyamAna prAyu ko kadalIghAta se chinna karake anta meM vigraha karake nikalane vAle jIva ke tIna samaya kama kSudrabhavagrahaNa mAtra jaghanya AhAraka kAla pAyA jAtA hai / adhika se adhika aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa asaMkhyAtAsaMkhyAta aksapiraNI-utsapiNI kAla taka jIva aAhAraka rahatA hai|' eka jIva kI apekSA anAhAraka kA jaghanya kAla eka samaya hai, kyoMki eka vigraha karake utpanna hone vAle jIvoM ke yaha kAla pAyA jAtA hai| adhika se adhika tIna samaya taka jIva anAhAraka rahatA hai| kyoMki samudghAta karane vAle sayogikebalI ba tIna vigraha karane vAle jIva ke anAhAratva kA tIna samayamamAe kAla pAyA jAtA hai| adhika se adhika antamuhUrta kAla taka bhI jIva anAhAraka rahatA hai, kyoMki ayogikevalI anAhAraka kA antarmuhUrta kAla pAyA jAtA hai / athavA pA~ca hrasva akSaroM ke uccAraNa kAla ke samAna hai| AhAraka da anAhArana, jIvoM kI saMkhyA kammaiyakAyajogI hovi araNAhArayANa parimANaM / tavirahidasaMsAro sandho pAhAra-parimANaM // 671 / / gAthArtha---kArmaNa kAyayogI jIvoM kA jitanA pramArA hai, utanA hI anAhAraka jIvoM kA pramAgA hai| saMsArI jIvarAzi meM se kArmAkAyayogI jIvoM kA pramANa ghaTAne para jo zeSa rahe, utane pAhAraka jIya haiM / / / 671 / / vizeSArtha * saMdhyAta pAvalI mAtra antamuharta kAla ke dvArA yadi sarva jIvarAzi kA saMcaya hotA hai to tIna samayoM meM kitanA saMcara hogaa| isa prakAra icchArAzi se phalarAzi ko guriNata ka.rake jo labdha pAye use pramANarAzi se bhAjita karane para anta muhUrta kAla se bhAjita sarva jIva rAzi aAtI hai| yaha anAhAraka jIvoM kA pramANa hai| yahA~ para ayogI jina kA pramANa gaurava hai, kyoMki 2. dhavala pu.7 pR.185| 3. dhavala pu. 4 pR. 488 | 4. dhavala pu.3 1. dhavala pu. 5. 184 va 1.5 / pR. 403 / Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 go. sA. jIvakANDa khAyA 672-675 ve mAtra 608 haiM aura kArmaNakAyayogI jIva ananta haiN| ata: saMsArI jIvarAzi ananta meM asaMkhyAta samaya pramANa antamahataM kA bhAga dene para labdha pramanta prApta hotA hai| isa ananta ko saMsArI jIvarAzi meM se ghaTAne para prAhAraka jIvoM kI saMkhyA prApta hotI hai| athavA sarva saMsArI jIvoM ke asaMkhyAta khaMDa karane para eka khaNDa pramANa anAhAraka hai aura bahu bhAga pAhAraka jIva haiN|' anAhAraka se grAhAraka jIva asaMkhyAta guNe haiM, guNAkAra antarmuhUrta hai / / isa prakAra gommaTasAra jIvakArASTra meM prAhAra mArgaNA nAmaka unnImA adhikAra pUrNa hugrA / 20. upayogAdhikAra sAkAra va pranAkAra upayoga vatthuriNamittaM bhAvo jAvo jIvassa jo du uvajogo / so duviho pAyadhyo sAyAro ceva gAyAro // 672 / / gANaM paMcavihaMpi ya aNNAratiyaM ca sAgaravajogo / cadudaMsaragamaraNagAro sadhne tallakkharaNA jIvA / / 673 // mavisudohimaNehiya sagasagavisaye bisesaviNNANaM / aMtomuttakAlo ubajogo so du sAyAro // 674 / / ' iMdiyamaraNohiNA vA pratthe abisesidaNa jaM gahaNaM / aMtomuttakAlo uvajogo so praNAyAro // 675 // gAthArtha .. vastu (jJeya) ko grahaNa karane ke lie jIva kA jo bhAva hotA hai, vaha upayoga hai| vaha upayoga sAkAra aura anAkAra ke bheda se do prakAra kA hai / / 672 / / pA~ca prakAra kA jJAna aura tIna prakAra kA ajJAna ye sAkAra upayoga haiN| cAra prakAra kA darzana anAkAra upayoga hai| ye saba jIva ke lakSaNa haiM, arthAt pATha prakAra kA sAkAra upayoga aura cAra prakAra kA anAkAra upayoga jIva kA lakSaNa hai / / 673 / / antama hurta kAla taka mati, zruta, avadhi, aura manaHparyaya jJAna apaneapane viSaya ko vizeSa rUpa se grahaNa karatA hai, vaha sAkAra upayoga hai / / 674 / / indriya, mana aura avadhi ke dvArA ani zeSa rUpa padArtha kA jo grahaNa hai, vaha anAkAra upayoga hai, usakA kAla bhI antarmuharna hai // 675 / / vizeSArtha-jIva kA lakSaNa upayoga hai| jo antaraMga aura bahiraMga donoM prakAra ke nimitoM 3. prA. paM. saM. pR. 37 gA. 176 / 1. dhavala pu. 3 pR. 465 / 4. prA. paM. saM. pR. 38 gA. 171 / 2. dhavala pR.7 pR. 554 5. prA. paM. saM.pra. 38 gA. 160 / / Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upayoga / 735 se hotA hai aura caitanya kA pratvayI hai arthAt caitanya ko chor3akara anyatra nahIM rahatA, vaha pariNAma upayoga hai / ' zaMkA bAhya nimitta kauna-kauna se haiM ? gAthA 672-675 samAdhAna vAhya nimitta do prakAra kA hai- zrAtmabhUta bAhya nimitta aura anAtmabhUta bAhya nimitta / zrAtmA se sambaddha zarIra meM nirmitta cakSu zrAdi indriyA~ AtmabhUta bAhya hetu haiM aura pradIpa yadi anAtmabhUta bAhya nirmita hai / zaGkA -- antaraMga nimitta kauna-kauna se haiM ? samAdhAna - antaraMga nimitta bhI grAtmabhUta aura anAtmabhUta ke bheda se do prakAra kA hai| manavacana - kAya kI vargoM ke nimitta se hone vAlA zrAtmapradeza-parispandana rUpa dravya yoga antaH praviSTa hone se prAbhyantara anAtmabhUta hetu antaraMga nimitta hai / * ina donoM nimittoM ke hone para koSA pariNAma arthAt grAtmA ke caitanya guNa kA pariNamana hai, vaha upayoga hai aura yaha upayoga jIva kA lakSaNa hai / sadvividho'STacaturbhedaH // 2 // [ tattvArthasUtra ] - yaha upayoga do prakAra kA hai| sAkAra upayoga aura anAkAra upyog| mAkAra upayoga ATha prakAra kA aura anAkAra upayoga cAra prakAra kA hai| sAkAra upayoga jJAna hai aura anAkAra upayoga darzana hai / uasogo duvippo daMsaNagANaM ca daMsaNaM caduSA / cakkhu cakkhu zrohI daMsaNamadha kevalaM NeyaM ||4|| [ vRhad dravyasaMgraha ] gANaM praduviyayaM madi sudi zrohI praNANaNArAArikha / marapajjayakevalamavi pacapavakhabheyaM ca / / 5 / / [ vRhad dravyasaMgraha ] :- jJAna aura darzana ke bheda se upayoga do prakAra kA hai| unameM se darzanopayoga cAra prakAra kA hai / cakSudarzana, pracakSudarzana avadhidarzana aura kevaladarzana / jJAna ATha prakAra kA | matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, matyajJAna, zrutAjJAna, avadhyajJAna, mana:paryayajJAna aura kevalajJAna / inake pratyakSa aura parokSa do bheda haiM / zaMkA- sAkAra upayoga aura anAkAra upayoga kise kahate haiM ? samAdhAna - jo upayoga AkAra sahita hai, vaha jJAnopayoga hai, kyoMki vaha AkAra sahita hai / 1. sa. si. 2 / 6 | 2. rA. bA. 2 / 8 / 10 3. rA. bA. 2 / 6 / 4. "sAkAraM jJAnamanAkAraM darzanamiti" / [sa.si. 2/6 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 / go. sA. jIvakANDa jo upayoga nirAkAra hai, vaha darzanopayoga hai, kyoMki vaha zrAkAra se rahita hai| zaMkA- prakAra kise kahate haiM ? samAdhAna-karma-kartR bhAva kA nAma grAkAra hai| usa grAkAra ke sAtha jo upayoga rahatA hai, usakA nAma sAkAra haiM / ' pramANa se bhUta karma ko prAkAra kahate haiM arthAt pramANa meM apane se bhinna bahirbhUta jo viSaya pratibhAsamAna hotA hai, use zrAkAra kahate haiN| vaha prAkAra jisa upayoga meM nahIM pAyA jAtA hai, vaha upayoga anAkAra arthAt darzanopayoga kahalAtA hai| zaMkA- bijalI ke prakAza se pUrvadizA, deza aura AkAra se yukta jo sattA kA grahaNa hotA hai, vaha jJAnopayoga nahIM kahA jA sakatA, kyoMki usameM vizeSa padArtha kA grahaNa nahIM pAyA jAtA / gAthA 676 samAdhAna nahIM kyoMki vahA~ para jJAna se pRthagbhUta karma pAyA jAtA hai, isalie vaha bhI jJAna hI hai| vahA~ para dizA, deza, thAkAra aura varNa Adi vizeSoM se yukta sattA kA grahaNa pAyA jAtA hai / - antaraMga ko viSaya karane vAle upayoga ko anAkAra upayoga rUpa se svIkAra kiyA hai| antaraMga upayoga viSayAkAra hotA hai, yaha bAta bhI nahIM hai, kyoMki isameM kartA rUpa dravya se pRthagbhUta karma nahIM pAyA jAtA | antaraMga upayoga ko darzanopayoga kahate haiN| kAraNa yaha ki AkAra kA artha 'karmakartRtva' hai, usake binA jo grarthopalabdhi hotI hai, use anAkAra - upayoga kahA jAtA hai| antaraMga upayoga meM karma-kartRtva hotA hai, aisI zrAzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki usameM kartA kI apekSA dravya va kSetra se spaSTa karma kA abhAva hai / * upayoga adhikAra meM jIvoM kI saMkhyA gANuvajoga judANaM parimANaM gANamaggaNaM va have / daMsaNuvajogiyANaM daMsaNamaggaraNa va uttakamo // 676 // gAthArtha -- jJAnopayoga vAle jIvoM kA pramANa jJAnamArgaraNA vAle jIvoM kI taraha samajhanA cAhie aura darzanopayoga vAloM kA pramANa darzanamArgaNA vAloM kI taraha samajhanA cAhie / / 676 // vizeSArtha - jJAnamArgaNA ke anusAra mati ajJAnI aura zruta- ajJAniyoM kA pramANa napuMsakavediyoM ke samAna grananta hai jo anantAnanta zravasarpiNI utsarpiNiyoM se apahRta nahIM hote haiM arthAt madhyama anantAnanta haiM / vibhaMgajJAnI devoM se kucha adhika haiM arthAt sAdhika do sau chappana aMguloM ke varga kA jagattara meM bhAga dene para deva vibhaMgajJAniyoM kA pramANa hotA hai, isameM tIna gatiyoM ke vibhaMgajJAniyoM kA pramAraga jor3ane para samasta vibhaMgajJAniyoM kA pramANa hotA hai / matijJAnI, zrutajJAnI aura avadhijJAnI patyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa haiM arthAt prAvalI ke asaMkhyAtaveM 1. dhavala pu. 13 pR. 207 / 2. jayadhavala pu. 1 pR. 331 / 3. jamaghavala pU. 1 pR. 338 / 4. dhavala pu. 13 pR. 207 208 / 5. dhavala pu. 11 pR. 233 / Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 677-678 antarbhAva / 737 bhAga se patyopama meM bhAga dene para ina tInoM jJAniyoM kI saMkhyA prApta hotI hai / mana:paryayajJAnI asaMkhyAta haiM / kevalajJAnI ananta haiM, kyoMki siddha bhagavAna bhI kevalajJAnI haiM / " cakSurdarzanI prasaMkhyAta haiM, kyoMki sUcyaMgula ke saMkhyAtaveM bhAga ke varga se jagatpratara ko apahRta karane para cakSurdarzanI rAzi prApta hotI hai / pracakSurdarzaniyoM kA pramANa matiprajJAniyoM ke samAna hai / avadhidarzaniyoM kA pramANa avadhijJAniyoM ke samAna hai aura kevalajJAniyoM ke samAna kevaladarzaniyoM kA pramANa hai | 3 isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM upayoga prarUpaNA nAmaka bIsavA~ adhikAra pUrNa huyA / 21. antarmAdhikAra bIsa prarUpaNAoM kA kathana karake aba antarbhAvAdhikAra kA kathana kiyA jAtA hai pratijJA guNajIvA pajjattI pAraNA saNNA ya maggaNuvajogo / joggA paruvidayA proghAsesu patteyaM // 677 || gAthArtha -- ogha ( guNasthAnoM) meM aura Adeza ( mArgaNAoM ) meM guNasthAna, jIvasamAsa, paryApti, prANa, saMjJA, mAgaMNA aura upayoga kA nirUpaNa kiyA jAyegA ||377 || mArgaNAoM meM gugguNasthAnoM kA kathana capaNa coddasa cauro khirayAvisu boddasaM tu paMcaSakhe / tasakAye sesidikAye micchaM guTTA // 2678 / / gAthArtha - naraka gati meM cAra guNasthAna, tiryatra gati meM pA~ca mugAsthAna, manuSyagati meM caudaha guNasthAna aura devagati meM cAra guNasthAna hote haiN| paMcendriya aura usa kAya meM caudaha guraNasthAna, aura zeSa indriyoM va kAya meM eka mithyAtva guNasthAna hotA hai ||678 / / vizeSArtha - sAnoM narakoM meM cAroM guNasthAna hote haiM / zraparyApta avasthA meM mAtra prathama naraka meM caturthaM guNasthAna hotA hai zeSa chaha narakoM meM prathama mithyAtva guraNasthAna hotA hai| dUsarA aura tIsarA guNasthAna paryApta avasthA meM kisI bhI naraka meM nahIM hotA / tiyaMtroM meM prathama pAMca guNasthAna hote haiM, kintu tIsarA aura pA~cavA~ guNasthAna saMjJI paMcendriya paryApta nirmaMcoM paryApta avasthA meM hI hotA hai kintu dUsarA aura cauthA guNasthAna paryApta va aparyApta donoM avasthAoM meM ho sakatA hai / prathama guNasthAna sabhI tiryacoM ke saba avasthAoM meM sambhava hai| manuSyoM meM caudaha guNasthAna hote haiM / manuSya ke nirvRtyaparyApta avasthA meM pahalA, dUsarA, cauthA guNasthAna hotA hai kintu manuSyinI ke caudhA 1. dhavala pu. 7 pR. 266-27 / 2. dhavala pu. 7 pR. 260 262 / Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 / go. sA. jIvakANDa labdhya paryApta manuSya ke prathama guNasthAna hI guNasthAna nirRtyaparyApta avasthA meM nahIM hotA / hotA hai| devoM meM cAra guNasthAna hote haiN| aparyApta avasthA meM pahalA, dUsarA, cauthA ye tIna guNasthAna hote haiN| tIsarA guNasthAna paryApta avasthA meM hI hotA hai / bhavanatrika devoM ke paryApta avasthA meM pahalA aura dUsarA ye do hI guNasthAna hote haiM, tIsarA aura cauthA guNasthAna mAtra ta avasthA meM hI hotA hai / ' mAthA 679-684 indriyamArgaNA ke anusAra saMjJI paMcendriya paryApta ke caudaha guNasthAna hote haiN| kintu nirvRtyaparyApta avasthA meM pahalA, dUsarA aura cauthA ye tIna guNasthAna hote haiN| tIsarA aura pA~caveM se dahaveM taka ye guNasthAna paryApta avasthA meM hI hote haiM / kevalI samudghAna kI apekSA terahavA~ guNasthAna paryApta avasthA meM bhI sambhava hai / ekendriya se prasaMjJI paMcendriya taka saba jIvoM ke pahalA mithyAtva guNAsthAna hI hotA hai| kAyamANA ke anusAra sthAvaroM ke eka pahalA mithyAtva guNasthAna hI hotA hai| basa meM caudaha sthAna hote haiM ke pahalA, dUsarA va cauthA ye tIna guNasthAna sambhava haiM / zeSa guNasthAna paryApta avasthA meM hI hote haiN| kevannI samudghAta kI apekSA terahavA~ gugAsthAna aparyApta avasthA meM bhI sambhava hai / -- yomagaMgA meM guNasthAnoM kA kathana majjhimaca umaravaNe sagiyahudi du jAya khIgotti / sesArakhaM jogitti ya zraNubhayavayara N tu orAlaM pajjate thAvarakAyAdi jAva tammissamapajjate duguThAra micche sAsara samme pu 'vedayade kavADajogimmi | tiriyevi ya doNivi hoMtitti jiNehi sihi / / 681 / / veguvaM pajjate ivare khalu hodi tassa missaM tu / surariyacauTThANe misse rAhi missajogo hu / / 682 / / zrAhAro pajjante ivare khalu hodi tassa misso du / tomuttakAle chaTTaguNe hodi zrAhAro ||663|| zroliyamassaM vA cauguragaThANesu hodi kammaiyaM / durgAdiviggahakAle jogissa ya padaralogapUraNage / / 684 / / gAthArtha madhya ke cAra manovalana yoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara kSINakaSAya guNasthAna taka hote haiM / zeSa manoyoga va vacanayoga sayogakevalI paryanta hote haiM kintu yanubhaya vikalendriyoM ke bhI 1.2.3. dhavala pu. 2 gatimA gaMgAra, indriyamArgaNA, kAyamagaMgA | viyalAdo // 676 // jogotti / riyame / / 680 // Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 676 684 antarbhAva / 736 hotA hai ||676 / / madArika kAyayoga sthAvara paryApta se lekara sayogakevalI paryanta hotA hai / audArika mizra aparyApta ke cAra guNasthAnoM meM niyama se hotA hai ||680 || ve cAra guNasthAna mithyAtva sAsAdana, asaMyata samyagdRSTi va sayogakevalI haiN| zrasaMyata samyaktva puruSavedI ke hI aura kapATagata sayogakevalI ke hI zrIdArikamikAyayoga hotA hai / / 681|| deva va nArakI paryApta ke vaikriyika kAyayoga meM cAra guNasthAna hote haiM / aparyApta avasthA meM vaikriyika mizra kAyayogI ke bhI mizra guNasthAna binA zeSa tIna guNasthAna hote haiM ||662|| chaThe guNasthAnavatIM zrAhAraka samudghAta vAle muni ke paryApta avasthA meM prAhAraka kAyayoga hotA hai aura aparyApta avasthA meM AhAra mizra kAyayoga hotA hai jisakA kAla antarmuhUrta hai ||663 // zradArikamizra kAyayoga ke samAna kArmaNa kAyayoga meM bhI cAra guNasthAna hote haiN| caturgati jIvoM ke vigraha gati meM aura sayoga kevalI ke pratara va lokapUraNa yavasthA meM kArmaNa kAyayoga hotA hai / / 684 // ye vizeSArtha - gAthA meM kahe gaye "mabhimacaumaNavaNe" zabda se cAra manoyogoM meM se bIca ke do manoyoga (asatya va ubhaya ) tathA cAra vacanayogoM meM se bIca ke vo vacanayoga (asatya va ubhaya ) ; kula cAra yoga grahaNa karane caahie| ina cAroM yogoM meM mithyAtva guNasthAna se lekara kSINakaSAya gugAsthAna taka bAraha guNasthAna hote haiM, kintu ye cAroM yoga saMjJI jIvoM ke hI hote haiN| zeSa prarthAt satya manoyoga va satya vacana yoga meM tathA granubhaya manoyoga va granubhaya vacanayoga meM bhI pahale mithyAtva guNasthAna se lekara saMyoga- kevalI taka teraha guNasthAna hote haiN| itanI vizeSatA hai ki anubhavacanayoga vikalacatuSka ( dvIndriya, zrIndriya, caturindriya, prasaMjJI paMcendriya) jIvoM ke bhI hotA hai aura inake eka midhyAtva guNasthAna hotA hai| asajI paMcendriya jIvoM ke mana na hone se ve vikala kahe jAte haiN| isa prakAra cAroM manoyoga va cAroM vacanayoga ke svAmI va unameM hone vAle guNasthAnoM kA kathana kiyA gayA / dArika kAyayoga meM paryApta sthAvara kAya arthAt mithyAtva guNasthAna se lekara sayogakevalI nAmaka terahaveM guNasthAna taka ke teraha guraNasthAna hote haiM, kintu ye paryApta avasthA meM hote haiM kyoMki zradArika kAyayoga paryApta avasthA meM hotA hai| praudArikamizra kAyayoga aparyApta avasthA meM hotA hai, usameM mithyAtva sAsAdana, asaMyata samyaktva va sayogakevalI arthAt pahalA, dUsarA, cauthA aura terahavA~ ye cAra guNasthAna hote haiN| cauthA guNasthAna pradArika mizra meM puruSavedI manuSya yA tiryatra ke hotA hai, kyoMki samyagdRSTi marakara aprazasta veda vAle manuSya yA tiyaMtroM meM utpanna ( janma ) nahIM hotA / sayogakevalI ke kapATa samudghAta meM zradArika mizra kAyayoga hotA hai| isalie zradArika mizra kAyayoga meM terahavA~ guNasthAna kahA gayA hai / zaMkA- kapATa, pratara aura lokapUraNa samudyAta ko prApta kevalI paryApta haiM yA paryApta ? samAdhAna- unheM paryApta to mAnA nahIM jA sakatA, kyoMki zradArikamizra kAyayoga aura kArmaNa kAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai, isalie ve aparyApta haiM / zaGkA - samyagmithyAdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata niyama se paryAptaka hote haiM aisA vAkya hai / isase siddha hotA hai ki sayogakevalI paryAptaka haiN| sayogakevalI ke atirikta anya audArika mizra kAya yoga vAle jIva aparyAptaka hote haiN| aisA kyoM na mAnA jAye ? Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 740 / go. sA. jIvakANDa gAthA 676-684 samAdhAna - aisA nahIM mAnA jA sakatA, kyoMki AhArakamizra kAyayoga paryAptakoM ke hotA hai / isase siddha hotA hai ki chaThe guNasthAnavartI saMyata aparyApta bhI hote haiM / " zaGkA - janaki kapATa-samudghAtagata kevalI avasthA meM abhipreta hone ke kAraNa 'audArikamizra kAyayoga aparyAptakoM ke hotA hai yaha sUtra para haiM to 'saMyatasthAna meM jIva niyama se paryAptaka hote haiM, isa sUtra meM zrAye hue niyama zabda kI kyA sArthakatA raha gaI? aura aisI avasthA meM yaha prazna hotA hai ki ukta sUtra meM AyA huA niyama zabda saprayojana hai ki niSprayojana ? samAdhAna- ina donoM vikalpoM meM se dUsarA vikalpa to mAnA nahIM jA sakatA hai, kyoMki zrI puSpadanta ke vacana me nikale hue tatvoM meM niSprayojana ( nirarthakatA ) kA honA viruddha hai / aura sUtra ko nityatA kA prakAzana karanA bhI niyama zabda kA phala nahIM ho sakatA hai, kyoMki aisA mAnane para jina sUtroM meM niyama zabda nahIM pAyA jAtA hai, unheM anityatA kA prasaMga AjAyegA / parantu aisA nahIM hai, kyoMki aisA mAnane para audArika kAyayoga paryAptako ke hotA hai isa sUtra meM niyama zabda kA prabhAva hone se aparyAptakoM meM bhI audArika kAyayoga ke prastitva kA prasaMga prApta hogA jo ki iSTa nahIM hai| ataH sUtra meM ApA huA niyama zabda jJApaka hai, niyAmaka nahIM hai / yadi aisA na mAnA jAya to usako anarthakapane kA prasaMga AjAyegA / - isa niyama zabda ke dvArA kyA jApita hotA hai 12 zaMkA samAdhAna - isase yaha jJApita hotA hai ki 'samyarimadhyAdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyatasthAna meM jIva niyama se paryAptaka hote haiM yaha sUtra anitya hai / apane viSaya meM sarvatra samAna pravRtti kA nAma nityatA hai aura apane viSaya meM hI kahIM pravRtti ho aura kahIM na ho, isakA nAma pranityatA hai| isase uttara zarIra ko utpanna karane vAle samyagmithyAdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyatoM ke tathA kapATa, pratara aura lokapUraraNasamudghAta ko prApta kevaliyoM ke aparyAptapanA siddha ho jAtA hai| 3 zaGkA - prArambha kiyA huA zarIra jisake ardha (apUrNa) hai vaha aparyApta hai / parantu sayogIavasthA meM zarIra kA prArambha to hotA nahIM ataH sayogI ke aparyAptapanA nahIM bana sakatA hai ? samAdhAna -- nahIM, kyoMki kapATa yAdi samudghAta avasthA meM yogI jina chaha paryApta rUpa zakti se rahita hote haiM, prataeva ve paryApta haiN| deva va nArakiyoM ke paryApta avasthA meM vaitrivika kAyayoga meM mithyAttra, sAmAdana samyagmithyAtva aura asaMyata samyatratva arthAt pahalA, dUsarA, tIsarA aura cauthA ye cAra guNasthAna hote haiN| inhIM ke aparyApta avasthA meM vaikriyikamizra kAyayoga meM samyarimathyAtva tomarA guNasthAna nahIM hotA| itano vizeSatA hai ki nArakiyoM ke vaikriyika mizra kAyayoga meM sAsAdana dUsarA guNasthAna bhI nahIM hotA arthAt pahalA aura cauthA ye do guNasthAna hote haiM / devoM ke kriyikamizrakAyayoga meM pahalA, dUsarA aura cauthA ye tIna gugAsthAna hote haiN| bhavana devoM ke aura saba deviyoM ke vaikriyikamizra kAyayoga meM pahalA aura dUsarA ye vo guNasthAna hote haiM / 1. dhavala pu. 2 pR. 441 / 2. ghatala pu. 2 pu. 443 / 3. dhavala pu. 2 pR. 4434 lA pu. 2. pU. 444 / Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 685 antarbhAva/741 prAhAraka samadghAta chaThe guraNasthAna meM hI hotA hai / chaThe guragasthAnavAloM ke apaya pita-avasthA meM AhAra mizra kAyayoga hotA hai| usa prAhArakamizna kAyayogI ke eka pramatta saMyata hA guNasthAna hotA hai| isa prAdvAraka-mizra kAyayoga kA kAla antama hai. kyoMki prADAraka-mizra kAyayogI kA maraNa nahIM hotA hai / paryApti pUrNa hone meM antama harna kAla lagatA hI hai, isase kama kAla meM paryApti pUrNa bhI nahIM hotii| audArikamitha kAyayoga ke samAna kAmaraNa kAyayoga meM mithyAtva, sAsAdana, aviratasamyAdaSTi aura mAMganI athAt pahalA, dUsarA, vAdhA aura rahavA ye cAra guNasthAna hote haiN| itanI vizeSatA hai ki praudArikamizna kAyayoga to mAtra manuSya va tiryacoM ke hotA hai, kintu kArmaNa kAyayoga cAroM gativAle jIvoM ke vigrahagati meM hotA hai| terahaveM guraNasthAna meM bhI audArikamizra kAyayoga kapATa samuddhAta meM hotA hai, kintu kArmaraNa kAyayoga pratara va lokapUraNa samudghAta meM hotA hai| kapATa mamadghAta ke samaya caudaha rAjU pAyAma se aura sAta rAja vistAra se athavA caudaha rAju mAyAma se aura eka rAjU ko Adi lekara bar3he hue vistAra se vyApta jIba ke pradezoM kA saMkhyAta aMgula kI avagAhanA vAle pUrva zarIra ke sAtha sambandha nahIM ho sktaa| yadi sambandha mAnA jAyegA, to jIva ke pradezoM ke parimAraNa vAlA hI audArika zarIra ko honA pdd'egaa| kintu aisA ho nahIM sakatA, kyoMki vipniATa bandha ko dhAraNa karane vAle zarIra ke pUrvokta pramAga rUpa se pasarane kI zakti kA abhAva hai| yadi mUla zarIra ke prasaraNa zakti mAnI jAye to unake audArikamidha va kArmaNakAyayoga nahIM bana sakatA prataH kapATa, pratara va lokapUraNa samudghAtakevalI ke purAne mUla zarIra ke sAtha sambandha hai hI nahIM / veda mArgaNA meM guNamthAnoM kA kathana thAvarakAyappahadI saMDho sesA asaNNimAdI ya / pariNayaTTissa ya paDhamo bhAgotti jiNehi giTTi // 65 // gAthArtha-napusaka veda meM sthAvara kAya se lekara anivRttikaraNa guNasthAna ke prathama bhAga naka hote haiN| zeSa strIveda va purupaveda meM prasannI paMcendriya se lekara anivRttikaraNa guNasthAna ke savedabhAga taka hote haiM / aisA jina (zruta ke valI) ne kahA hai / / 685 / / vizeSArtha--ekendriya se caturindriya taka jIva sammUrcchana hone ke kAraNa nasaka vedI hI hote haiM / isalie sthAvara kAya ko arthAt ekendriyoM ke prathama guNasthAna ko prAdi karake anivRttikaraNa naveM guNasthAna ke prathama bhAga taka nau guNasthAna napuMsaka beda meM hote haiN| strIveda aura puruSaveda garbhajoM va upapAda janma vAle devoM ke hotA hai| asaMjJI paMcendriya jIva garbhaja bhI hote haiM aura unake triIveda va puruSaveda hotA hai| isalie strI veda va puruSaveda meM asaMjI paMcendriya jIva ke prathama guNasthAna se lekara anivRttikaraNa gRgaNasthAna ke saveda bhAga taka nau guNasthAna hote haiN| isa prakAra tInoM vedoM (strIveda, puruSadeda, napusakaveda) meM nau-nau guNasthAna hote haiM arthAt mithyAtva guragasthAna se lekara 1. cavana pu. 2 pR. 660 / 2. 'nArakamammUcchino napusakAni / / 2150 / / " [ta nu.] / Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 / go. sA. jobakANDa gAthA 686 anivRttikaraNa guNasthAna taka nau guNasthAna hote haiM / strIvedI ke aparyApta avasthA meM midhyAtva aura sAsAdana ye do hI guNasthAna hote haiN| napuMsakavedI ke praparyApta bhavasthA meM mithyAtva sAsAdana va saMta samyaSTi ye tIna guNasthAna hote haiM / puruSavedI ke aparyApta kAla meM pahalA, dUsarA, cauthA aura chaThA ye cAra guNasthAna hote haiM / " zaMkA-napuMmavedI ke aparyApta avasthA meM asaMta samyagdRSTi vAlA cauthA guNasthAna kaise sambhava hai ? strIvedI ke aparyApta avasthA meM caturtha guNasthAna kyoM nahIM hotA ? samAdhAna - jisane pUrva meM narakAyu kA bandha kara liyA hai aura bAda meM kevalI yA zrutakebalI ke pAdamUla meM kSAyika samyaktva kA prArambha kara diyA hai aise kRtakRtya vedaka samyandaSTi yA kSAyika samyagdRSTi marakara prathama naraka meM utpanna hote haiN| naraka meM niyama se napuMsakaveda hotA hai, isa prakAra napuMsakavedI nArakI ke aparyApta avasthA meM cauthA guNasthAna sambhava hai| samyagdaSTi jIva marakara strIvediyoM meM utpanna nahIM hotaa| isalie strIvedI ke aparyApta avasthA meM caturthaguNasthAna nahIM hotA, kahA bhI hai| : suTTimAsu puDhavI joisa-vaNa- bhavaNa saba itthIsu / desu samuppajjai sammAiTThI du jo jIvo // / 133 / / ' - samyaSTi jIva nIce kI chaha nAraka pRthiviyoM meM jyotiSI, vyantara aura bhavanavAsI devoM meM aura sarvaprakAra kI striyoM meM utpana nahIM hotA hai / jinhoMne pahale Ayu karma kA baMdha kara liyA hai. aise jIvoM ke samyagdarzana kA usa gati sambandhI zrAyu sAmAnya ke sAtha virodha na hote hue bhI usa usa gati sambandhI vizeSa meM utpati ke sAtha virodha pAyA jAtA hai / bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI, prakIrNaka, zrabhiyogya mora kilvidhika devoM meM, nIce ke chaha narakoM meM, saba prakAra kI striyoM meM napuMsakaveda meM, vikalendriyoM meM ekendriyoM meM, labdhyaparyAptaka jIvoM meM aura karmabhUmija tiryaMcoM meM samyagdRSTi kA utpatti ke sAtha virodha hai / isalie itane sthAnoM meM samyagdaSTi jIva utpanna nahIM hotA / naraka meM napuMsakaveda hI hai, jisane pUrva meM narakAyu bA~dha lI hai, pazcAt samyagdarzana grahaNa kiyA hai, aise jIva kI naraka meM utpatti ko rokane kA sAmarthya samyagdarzana meM nahIM hai| isa prakAra mAtra prathama naraka ke napuMsakoM meM asaMyata samyagdRSTi utpanna hotA hai / RSAyamArgaggA meM guNasthAnoM kA kathana thAvara kAya paDavI praSyiTTI - bi-ti cautthabhAgotti / kohatiyaM loho puraNa suhamasurAgoti diSNeyo ||686 // gAthArtha - krodhakA sthAvara se lekara granivRttikaraNa ke dUsare bhAga taka, mAnakaSAya sthAvara se lekara anivRttikaraNa ke tIsare bhAga taka aura mAyAkaSAya sthAvara se lekara pranivRttikaraNa ke caturtha bhAga taka tathA lobhakaSAya sthAvara se lekara sUkSmarAga taka jAnanI cAhie // 686 // 1. dhavala pu. 2 baMdamArgeNA / 2. dhavala pu. 2 pR. 450 / 3. dhavala pu. 1 pR. 206 / 4. ghala pu. 1. 337 / 5. dhavala pu. 1 pR. 336 / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 687-688 antarbhAva 43 vizeSArtha- sthAvarakAya athavA ekendriya jIvoM se lekara saMjJI paMcendriya taka cAroM kApAya hotI hai / sthAvarakAya meM niyama se mithyAtva guNasthAna hotA hai| isalie sthAvara me lekara, aigA kahane kA abhiprAya mithyAtva guNasthAna se lekara anivRttikaraNa arthAt nauveM guNasthAna ke dUsare, tIsare ba cauthe bhAga taka kramazaH krodha, mAna, mAyA kapAya hotI hai| isase yaha siddha ho jAtA hai ki krodha, mAna, mAyA ina tIna kapAyoM meM prathama guNasthAna se lekara anivRttikaraNa gurAsthAna taka nau guNasthAna hote haiM aura lobhakaSAya meM prathama mithyAtva gRNAsthAna se lekara sUkSma sAmparAya dasaveM guNasthAna taka darA mugAsthAna hote haiM myArahavA~, bArahavA~, terahavA aura caudahavA~ ye cAra guNasthAna akaSAyI jIvoM ke hote haiM, kyoMki ina cAra guNasthAnoM meM kisI bhI kaSAya kA udaya sambhava nahIM hai / zaMkA - apUrvakaraNa Adi guNA zrAna vAle sAdhutroM ke kaSAya kA astitva kama pAyA jAtA hai? samAdhAna-nahIM, kyoMki avyakta kaSAya kI apekSA vahAM para kaSAyoM ke astitva kA upadeza diyA hai| zaGkA zeSa tIna kaSAyoM ke udaya ke nAza ho jAne para usI samaya lobha kamAyA kA vinAza kyoM nahIM ho jAtA? samAdhAna- anivRttikaraNa mRNAsthAna meM lobha kaSAya kA vinAza nahIM hotA, kyoMki lobhavapAya kI antima maryAdA sUzmasAmparAya gRgasthAna hai| isalie krodhAdi tIna kaSAyoM ke udaya kA nAza ho jAne para bhI anivRtti karA guNasthAna meM lobhakaSAya ke udaya kA vinAza nahIM hotaa| zaGkA-ananta kaSAya-dravya kA sadbhAva hone para bhI upazAnta kaSAya guNasthAna ko kapAyarahita kase kahA gayA ? samAdhAna-pAya ke udaya ke prabhAva kI apekSA usameM kaSAyoM me rahitapanA bana jAtA hai|' jAnamA gaMgA meM guggasthAnoM kA kathana thAvarakAyappahadI madisudapraNAyaM vibhaMgo du / sapaNIpuraNappahudI sAsaraNasammotti gAyavo // 687 / / saNNAgatiga aviradasammAdI chaTTagAvi mrnnpjjo| khIraNakasAyaM jAya du kevalagANaM jiNe siddha // 688 / / gAthArtha - matyajJAna aura tAjJAna sthAvarakAya se lekara sAsAdana guNasthAna taka hone haiN| vibhaMgajJAna saMjJo paryApta se lekara sAsAdana samyaktva paryanta hotA hai // 687 // nona samyamz2Ana avirata samyagdRSTi se lekara kSoNakaSAyaparyanta hone haiN| manaHparyaya jJAna chare guNasthAna se kSIgAkapAya taka honA 1. ghayala pR. 1 pR. 351 / 2. dhayana . 1 pR. 352 / 3. dhavala pu. 1 pR. 352 / 4 "madi-agNAgatI muda-aNagANI paidiya-ppahuSTi jAva sAmagasammAiditti // 116 / / " [dhavala pu. 1 pR. 361] / 5. 'vibhagaraNArA maNi-minchAiTTI vA sAmagamammadIyaM vA / / 17 / / pajanANaM atthi, apanattANa ganthi / / 11 / / " [ghavala pu. 1 pR. 362] / Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744/go. mA. jIvakANDa gAthA 687-685 hai / kevalajJAna jinendra aura siddha bhagavAna ke hotA hai // 688 / / vizeSArtha - sthAvara kAya arthAt ekendriya jIvoM ke eka mithyAtva guNasthAna hI hotA hai ata: sthAvarakAya yA ekendriya ke dvArA mithyAtva guNa sthAna kA grahaNa hotA hai / isa prakAra matyajJAna va zrutAjJAna meM mithyAtva va sAsAdana do hI guNasthAna hote haiM / vibhaMga jJAna meM bhI do hI gurAsthAna mithyAtva aura sAsAdana hote haiM / tathApi vibhaMga jJAna asaMjJiyoM meM nahIM hotA, isa bAta kA jJAna karAne ke lie gAthA meM saMjJI paryApta zabda diyA gayA hai| isake dvArA prasajJI aura aparyApnakoM kA niSedha ho jAtA hai| zaGkA-mithyAiSTi jIva ke bhale hI mati-zruta donoM prajJAna hoveM, kyoMki vahA~ para mithyAtva karma kA udaya pAyA jAtA hai, parantu sAsAdana meM mithyAtva kA udaya nahIM pAyA jAtA, isalie vahA~ para ve donoM jJAna ajJAna rUpa nahIM hone cAhie? ___ samAdhAna nahIM, kyoMki viparIta abhiniveza ko mithyAtva kahate haiM aura vaha mithyAtva va anannAnubandhI ina donoM ke nimitta se utpanna hotA hai| sAsAdana vAle ke anantAnubandhI kA udaya to pAyA hI jAtA hai, isalie vahA~ para bhI donoM prajJAna sambhava haiN| kA -ekendriyoM prati ramAbaroM ke zatajJAna kaise ho sakatA hai ? kyoMki zrotraindriya kA abhAva hone se zabda ke viSayabhUta vAcya kA bhI jJAna nahIM ho sakatA hai| isalie unake zrutajJAna nahIM hotA hai / samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki yaha koI ekAnta nahIM hai ki zabda ke nimitta se hone vAle padArtha ke jJAna ko hI zrutajJAna kahate haiN| kintu zabda se bhinna rUpAdika liMga se bhI jo liMgI kA jJAna hotA hai, use bhI zrutajJAna kahate haiN| zaGkA-manarahita jIvoM ke aisA zrutajJAna bhI kaise sambhana hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki mana ke binA vanaspatikAyika jIvoM ke hita meM pravRtti aura ahita se nivRtti dekhI jAtI hai, isalie ganamAhita jIvoM ke hI zrutajJAna mAnane meM unase anekAnta doSa prAtA hai|' zaGkhA-vikalendriya jIvoM ke vibhaMgajJAna kyoM nahIM hotA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki vahA~ para vibhaMgajJAna kA kAraNabhUta kSayopazama nahIM hotaa| zaMkA vaha kSayopazama bhI vikalendriyoM meM kyoM sambhava nahIM hai ? samAdhAna - nahIM, bayoMki avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama bhavapratyaya aura guNapratyaya hotA hai / parantu vikalendriyoM meM ye donoM prakAra ke kAraNa nahIM pAye jAte haiM, isalie unake vibhaMgajJAna sambhava nahIM hai| 1. dhavala pu. 1.361 / Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 667-688 antarbhAva / 745 zaGkA - deva aura nArakiyoM ke vibhAgajJAna bhavapratyaya hotA hai| vaha aparyApta kAla meM bhI ho sakatA hai, kyoMki paryApta kAma meM bhI vijJAna ke bharatapura kI pAI jAtI hai ? samAdhAna- nahIM, kyoMki 'sAmAnya viSaya kA bodha karAne vAlA vAkya vizeSoM meM rahA karatA hai|' isa vAkya ke anusAra aparyApta avasthA se yukta deva aura nAraka paryAya tribhaMga jJAna kA kAraNa nahIM hai / kintu paryApta avasthA se yukta hI deva aura nAraka paryAya vibhaMga jJAna kA kAraNa hai, isalie aparyApta kAla meM vibhaMga jJAna nahIM hotA hai / ' grAbhinivodhika (mati ) jJAna zrutajJAna aura avadhijJAna ye tInoM saMyata samyagdRSTi se lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha guNasthAna taka nau gugAsthAnoM meM hote haiM // 120 // 2 zaMkA- deva aura nArakI sambandhI asaMyata samyagdaSTi jIvoM meM avadhijJAna kA sadbhAva bhale ho rahA Ave, kyoMki unake avadhijJAna bhavanimittaka hotA hai| usI prakAra dezavirati yAdi Upara ke guNasthAnoM meM bhI avadhijJAna rahA yAve, kyoMki avadhijJAna kI utpatti ke kAraNabhUta guNoM kA vahA~ para sadbhAva pAyA jAtA hai / parantu asaMyata samyagdRSTi tiryatra aura manuSyoM meM usakA sadbhAva nahIM pAyA jA sakatA hai, kyoMki avadhijJAna kI utpatti ke kAraraNabhRta bhava aura guNa asaMyata samyagdRSTi tiryaMca aura manuSyoM meM nahIM pAye jAte haiM ? samAdhAna- nahIM, kyoMki pravadhijJAna kI utpatti ke kAraNarUpa samyagdarzana kA asaMyata samyagdRSTi tiryaMca aura manuSyoM meM sadbhAva pAyA jAtA hai| zaMkA- cUMki sampUrNa samyagdRSTiyoM meM avadhijJAna kI anutpatti anyathA bana nahIM sakatI, isase jJAta hotA hai ki samyagdarzana avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa nahIM hai ? pratizaMkA - yadi aisA hai to sampUrNa saMyatoM meM avadhijJAna kI anutpatti anyathA bana nahIM sakatI, isalie saMyama bhI avadhijJAna kA kAraNa nahIM hai ? pratizaMkA kA uttara - viziSTa saMyama hI avadhijJAna kI utpattikA kAraNa hai, isalie samasta saMyatoM ke avadhijJAna nahIM hotA hai, kintu kucha ke hI hotA hai / zaMkA kA samAdhAna - yadi aisA hai to yahA~ para bhI aisA hI mAna lenA cAhie ki asaMyata samyagdRSTi tiryaka aura manuSyoM meM bhI viziSTa samyaktva hI avadhijJAna kI utpatti kA kAraNa hai / isalie sabhI samyagdRSTi tica aura manuSyoM meM avadhijJAna nahIM hotA, kintu kucha ke hI hotA hai / zaGkA - aupamika, kSAyika ra kSAyopazamika ina tInoM hI prakAra ke vizeSa samyagdarzana meM avadhijJAna kI utpatti meM vyabhicAra dekhA jAtA hai| isalie samyagdarzana vizeSa pravadhijJAna kI utpatti kA kAraNa hai, yaha nahIM kahA jA sakatA hai / * 1. dhavala pu 1. pR.362-363 / 2. "prAbhiriyANa sudakhANaM ohiyAgamasaMjadasammAiTriyampadRSTi jAya khI ekA vIra gachadumatyA ti // 120 // [ dhavala pu. 1 pR. 364 ] / 3. dhavala pu. 1 pR. 365 | 4. dhavala pu. 1 pR. 365 / Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746/go. sA. jIvakANDa gAthA 687 688 pratizaGkA yadi aisA hai to saMgama meM bhI dopasthApanA parihAravizuddhi sUkSmasAmparAya aura yathAsyAta ina pAMca prakAra ke vizeSasaMyamoM ke sAtha aura dezabirati ke sAtha bhI avadhijJAna kI utpatti kA vyabhicAra dekhA jAtA hai, isalie avadhijJAna kI utpatti saMyamavizeSa ke nimitta se hotI hai| yaha bhI to nahIM kaha sakate haiM, kyoMki samyagdarzana aura saMyama ina donoM ko avadhijJAna kI utpatti meM nimitta mAnane para AkSepa aura parihAra samAna hai / pratizaGkA kA samAdhAna - prasaMkhyAta lokapramANa saMyamarUpa pariNAmoM meM kitane hI vizeSa jAti ke pariNAma avadhijJAna kI utpatti ke kAraNa hote haiM, isalie pUrvokta doSa nahIM prAtA hai| zaGkA kA samAdhAna- yadi aisA hai to asaMkhyAta lokapramAA samyagdarzana rUpa pariNAmoM dUsare sahakArI kAraNoM kI apekSA se yukta hote hue kitane hI vizeSa jAti ke samyaktvarUpa pariNAma pravavijJAna kI utpatti meM kAraNa ho jAte haiN| yaha bAta nizcita ho jAtI hai / " mana:paryayajAnI jIva pramattasaMyata se lekara kSINakaSAya vItarAga-dyastha guraNasthAna naka hote haiM / / 121 // 3 zaGkA - dezavirata prAdi nIce ke guNasthAnavartI jIvoM ke mana:paryayajJAna kyoM nahIM hotA ? samAdhAna- nahIM, kyoMki saMyamAsaMyama aura saMyama ke sAtha mana:paryayajAna kI utpatti kA virodha hai / shngk| -- yadi saMgamamAtra mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hai to samarana saMgrAmiyoM ke kyoM nahIM hotA ? samAdhAna yadi kevala saMyama ho mana:paryayajJAna kI utpatti kA kAraNa hotA to aisA bhI hotA. kintu mana:paryayajJAna kI utpatti ke anya bhI kAraNa haiM, isalie una dUsare hetu ka na rahane se samasta saMyatoM ke mana:paryayajJAna utpanna nahIM hotA hai / zaGkA - ve dUsare kauna se kAraNa haiM ? samAdhAna vizeSa jAti ke dravya, kSetra aura kAlAdi granya kAraNA haiM, jinake binA bho saMyamiyoM ke mana:paryayajJAna utpanna nahIM hotA hai / kevalajJAnI jIva sayogikevalI, yogikevalI aura siddha ina tIna sthAnoM meM hote haiM / / 122 / zaGkA - prarihanta parameSThI ke kevalajJAna nahIM hai, kyoMki vahA~ para noindriyAvaraNa karma ke kSayopazama se utpanna hue mana kA sadbhAva pAyA jAtA hai ? 1. dhavala pu. 1 pR. 366 1 2. majjAgI gamattamaMjada pahuIi jAva ti // 121 // / [ yala pu. 1 366 ] / 3. dhavala pu. 1 pR. 366-367 / jogivalI ajogidI siddhA cedi / / 122 // zravala pu. 1 pR. 267 ] 1 svIkAya vIrAmasthA 4. "ni lAsu Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 686-660 anta vi/747 samAdhAna-nahIM, kyoMki jinake sampUrNa prAvaraNa karmanAza ko prApta ho gaye hai, aise arihanta parameSThI ke jJAnAvaraNa karma kA kSayopazama nahIM pAyA jAtA hai, isalie kSayopazama ke kArya rUpa mana bhI unake nahIM hai| usI prakAra bIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna huI zakti kI apekSA vahA~ para mana kA sadabhAva nahIM kahA jA sakatA hai, kyoMki jinake vIryAnta rAya karma kA kSaya pAyA jAtA hai, aise jIva ke vIryAntarAya karma ke kSayopazama se utpanna huI zakti kA sadbhAva mAnane meM virodha prAtA hai|' zaMkA-phira arihanta parameSThI ko sayogI kaise mAnA jAya ? samAdhAna nahIM, kyoMki prathama (satya) aura caturtha (anubhaya) bhASA kI utpatti ke nimittabhUta prAtmapradezoM kA parispanda vahAM para pAyA jAtA hai, isalie isa apekSA se arihanta parameSThI ke sayogI hone meM koI virodha nahIM paataa| zaGkA-arihanta parameSThI ke mana kA abhAva hone para mana ke kAryarUpa vacana kA sadabhAva bhI nahIM pAyA jA sakatA hai / samAdhAna-nahIM, kyoMki vacana jJAna ke kArya haiM, mana ke nhiiN| zaGkara-prakrama jJAna se Rmika vacanoM kI utpatti kaise ho sakatI hai ? samAdhAna-nahIM, payoMki ghaTaviSayaka akrama jJAna se yukta kumbhakAra dvArA krama se ghaTa kI utpatti dekhI jAtI hai, isalie akramavartI jJAna se kamika vacanoM kI utpatti mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai| zaGkhA-sayogikevalI ke manoyoga kA abhAva mAnane para, satya manoyoga asatyampA manoyoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara sayogikevalI taka hotA hai gAthA ke isa vAkya se virodha pAjAyegA? samAdhAna nahIM, mana ke kArya rUpa satya aura anubhaya bhASA ke sadbhAva kI apekSA upacAra se mana ke sadbhAtra mAna lene meM koI virodha nahIM pAtA hai / athavA, jIvapradezoM ke parispanda ke kAraNarUpa manovargaNArUpa nokarma se utpanna huI zakti ke astitva kI apekSA sayogikevalI meM mana kA sadbhAva pAyA jAtA hai, aisA mAna lene meM bhI koI virodha nahIM pAtA hai| sNymmaargrnn| me muNasthAnoM kA kathana prayadotti hu aviramaNaM dese deso pamatta idare ya / parihAro sAmAiyachedo chaTThAdi thUlotti // 686 / / suhamo suhamakasAye saMte khINe jiNe jahakkhAdaM / saMjamamaggaraNa mevA siddha raNasthiti giTThi // 660 / / 1. dhavala pu.1 pR. 36.7 / 2. dhavala pu. 1 pR. 368 / Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748/go. sA, jIvakANDa gAyA 686-660 gAyArtha-avirata meM cAra guNasthAna hote haiM / dezasaMyata meM pAMcayA~ guNasthAna hotA hai| parihAravizuddhisaMyama meM pramatta va apramatta saMyata ye do gurAsthAna hote haiM / sAmAyika va chedopasthApanA saMyama meM chaThe murAsthAna se lekara bAdara sAmparAya nauveM guNasthAna taka hote haiN||686|| sUkSma sAmparAya saMyama meM sUkSma kaSAya nAmaka dasavA~ guraNasthAna hotA hai| upazAnta kaSAya, kSINakaSAya tathA sayogakevalI va ayogakevala ina do jiloM meM prathA vAda cAritra hotA hai arthAt yathArUyAta cAritra meM ukta cAra guNasthAna hote haiM / siddhoM meM saMyamamArgaNA kA koI bheda nahIM hotA / / 66 0 / / vizeSArtha .. sAmAyika va chedopasthApanA zuddhi saMyama meM pramatta saMyata se lekara anivRnikaraNa guNasthAna taka hote haiM / / 12 / / ' parihAra-zuddhi-saMyata pramatta va apramatta ina do guNasthAnoM meM hone haiM / / 126 // zaMkA-Upara ke prATveM grAdi guraNasthAnoM meM yaha saMyama kyoM nahIM hotA hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki jinakI AtmAe~ dhyAnarUpI amRta ke sAgara meM nimagna haiM, jo vacana-yama (mauna) kA pAlana karate haiM aura jinhoMne Ane-jAne rUpa vyApAra ko saMkucita kara liyA hai aise jIvoM ke zubhAzubha kriyAoM kA parihAra bana hI nahIM sakatA, kyoMki gamanAgamana prAdi kriyAnoM meM pravRtti karane vAlA hI parihAra kara sakatA hai, pravRtti nahIM karane vAlA nhiiN| isalie Upara ke pAThaveM Adi dhyAna avasthA ko prApta aSTama Adi guNasthAnoM meM parihAra-zuddhi-saMyama nahIM bana sakatA hai| zaMkA-parihAra-zuddhi-saMyama kyA eka yama rUpa hai yA pA~ca yama rUpa hai ? yadi eka grama rUpa hai to usakA sAmAyika meM antarbhAva honA cAhie aura yadi pAMca yama rUpa hai to usakA ichedopasthApanA meM antarbhAva honA cAhie / saMyama ko dhAraNa karane vAle puruSa ke dravyArthika aura paryAyAthika naya kI apekSA ina donoM saMyamoM se bhinna tIsare saMyama kI sambhAvanA to hai nahIM, isalie parihAra-zuddhi-saMyama nahIM bana sakatA? samAdhAna-nahIM, kyoMki parihAra RddhirUpa atizaya kI apekSA sAmAyika aura chedopasthApanA se parihAra-zuddhi saMyama kA kathaMcit bheda haiM / zaMkA --mAmAyika aura chedopasthApanA avasthA kA tyAga na karate hue hI parihAra RddhirUpa paryAya se yaha jIva parigata hotA hai, isalie sAmAyika-chedopasthApanA se bhinna yaha saMyama nahIM ho sakatA hai| samAdhAna- nahIM, kyoMki pahale avidyamAna parantu pIche se utpanna huI parihAra Rddhi kI apekSA una donoM saMyamoM se isakA bhendra hai, ataH yaha bAta nizcita ho jAtI hai ki sAmAyika aura chedopasthApanA se parihAra-zuddhi-saMyama bhinna hai / 1. "mAmAiya-cchedo baTuAvaNa-muddhi-saMjadA pamattasaM jada-ppahuDi jAva praNiya STi si / / 125 / / " [ gha. pu.1 pR. 374 / / 2. "parihAra-sRddhi-saMjadA dAsu nAgarA, pamattasaMjAda TANe apamattamajada-TTANe / / 126 / / ' dhabana pR. 1 pR. 375] / 3. pavala pu. 1 pR. 375 / Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAmA 686-660 antarbhAva / 746 zaGkA - parihAraRddhi kI dhAge ke AThaveM yAdi guNasthAnoM meM bhI sattA pAI jAtI hai, ataeva hA~ para isa saMyama kA sadbhAva mAna lenA cAhie ? samAdhAna nahIM, yadyapi AThaveM Adi guNasthAnoM meM parihAra Rddhi pAI jAnI hai, parantu vahA~ para parihAra karane rUpa usakA kArya nahIM pAyA jAtA, isalie AThaveM Adi guNasthAnoM meM parihArazuddhi saMyama kA prabhAva kahA para hai| sUkSmasAmparAyazuddhisaMyama meM eka sUkSmamAmparAya zuddhisaMyata guNasthAna hI hotA hai / / 127 / / 2 zaGkA - sUkSmasAmparAyasaMyama kyA eka yamarUpa hai athavA pA~ca yamarUpa hai ? inameM se yadi eka yamarUpa hai to paMtrayama rUpa chedopasthApanA saMyama se mukti athavA upazamazreNI kA ArohaNa nahIM bana sakatA, kyoMki sUkSmasAmparAya guNasthAna kI prApti ke binA mukti kI prApti aura upazamazreNI kA ArohaNa nahIM bana sakegA ? yadi sukSmasAmparAya pA~ca yamarUpa hai to eka yamarUpa sAmAyika saMyama ko dhAraNa karanevAle jIvoM ke pUrvokta donoM doSa prApta hote haiM ? yadi sUkSmasAmparAya ko ubhayayamarUpa mAnate haiM to eka yama aura pA~ca yama ke bheda se sUkSmasAmparAya ke do bheda ho jAte haiM ? samAdhAna Adi ke do vikalpa to ThIka nahIM haiM, kyoMki vaisA hamane mAnA nahIM hai / isI prakAra tIsare vikalpa meM diyA gayA doSa bhI sambhava nahIM hai, kyoMki paMca yama aura eka yama ke bheda se saMgama meM koI bheda hI sambhava nahIM hai / yadi eka yama aura paMca-yama saMyama ke nyUnAdhika bhAva ke kAraNa hote to saMyama meM bheda bhI ho jAtA / parantu aisA to hai nahIM, kyoMki saMyama ke prati donoM meM koI vizeSatA nahIM hai| ataH sUkSmasAmparAya ke una donoM kI apekSA do bheda nahIM ho jAte haiM / zaGkA -- jabaki una donoM kI apekSA saMgrama ke do bheda nahIM ho sakate haiM to pAMca prakAra ke saMyama kA upadeza kaise bana sakatA hai ? samAdhAna-yadi pA~ca prakAra kA saMyama ghaTita nahIM hotA hai to mata homo | zaGkA - to saMyama kitane prakAra kA hai ? samAdhAna saMyama cAra prakAra kA hai, kyoMki pA~cavA~ saMgama pAyA hI nahIM jAtA / 3 kSINakaSAya- vItarAga chadmastha, yathAkhyAta zuddhi-saMgata meM upazAntakapAya vItarAga chadyastha rAyogikevalI aura ayogikevalI ye cAra guNasthAna hote haiM / / 128 saMvatAsaMyata nAmaka saMyama meM ekadezavirata grarthAt saMyamAsaMyama gumAsthAna hotA hai / / 126 1. dhavala pu. 1 pR. 376 2. "huma sAMvarAiya- suddhi-saMjadA ekkammi caiva suma-sarAya-suddhi-saMjada-dANe / / 12 / / " [ghavala pu. 1 pra. 376 / / 3. ghavala pu. 1 pR. 376-377 / 4. "jAbAda- vihAra suddhi maMjadA cadumudANe jvasaMta kApImA khIgurumAya- vIyarAya-matthA sajogikevalI ajAMgikevalI ti / / 126 / / " [ dhavala pu. 1 pR. 273 / / 5. "sajadA sajadA ekakammiceya saMjadAsaMjada dvAraNe / / 126 / / " [ dhavala pu. 1 pR. 378 ] / Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 go. sA. jIvakANDa gAthA 661 asaMyata meM ekendriya (mithyASTi) se lekara asaMyata samyagdRSTi guNasthAna taka hote hai / / 13 / / zaMkA-kitane hI mithyAdRSTi jIba saMyata dekhe jAte haiM ? samAdhAna nahIM, kyoMki samyagdarzana ke binA saMyama kI utpatti nahIM ho sktii| zaGkA-siddha jIvoM ke kaunasA saMyama hotA hai ? samAdhAna-(saMyamamArgaNA meM se) eka bhI saMyama nahIM hotA hai| unake buddhipUrvaka nivatti kA abhAva hone se ve saMyata nahIM haiM, saMyatAsaMyata nahIM haiM aura asaMyata bhI nahIM haiM, kyoMki unake sampUrNa pApa-kriyAe~ naSTa ho cukI haiM / 2 viSayoM meM do prakAra ke asaMyama arthAt indriyAsaMyama aura prANivadha rUpa se pravRtti na hone ke kAraNa siddha asaMyata nahIM haiN| isI taraha siddha saMyata bhI nahIM haiM, kyoMki pravRttipUrvaka unameM viSayanirodha kA abhAva hai / tadanusAra saMyama aura asaMyama ina donoM ke saMyoga se utpanna saMyamAsaMyama kA bhI siddhoM ke prabhAva hai / [dhavala pu. 7 pR. 21] / isa prakAra saMyamamArgaNA ke sAta bhedoM kA siddhoM meM prabhAva hone para bhI siddhoM meM cAritramohanIya karma kA kSaya ho jAne se kSAyika cAritra hai, kyoMki kSAyika bhAba kA nAza yA prabhAva nahIM hotaa| darzanamArgagA meM guNasthAna caurakkhathAvaraviravasammAiTI dukhIragamohotti / cakkhupacakkhU prohI jiNasiddha kevalaM hodi // 66 // gAthArtha - cakSurdarzana caturindriya se lekara kSINamoha paryanta hotA hai| acakSurdarzana sthAvarakAya (mithyASTi) se lekara kSIrAmoha paryanta hotA hai / avadhidarzana avirata samyagdRSTi se lekara kssoe|moh paryanta hotA hai| kevaladarzana jina va siddhoM meM hotA hai ||661 / / vizeSArtha--cakSurdarzana meM mithyAtva gaNasthAna se lekara kSINamoha taka bAraha gaNasthAna hote haiN| mAthA meM 'carindriya se lekara' ina padoM ke dvArA ekendriya, dvIndriya, zrIndriya ina jIvoM kA niSedha ho jAtA hai arthAt ekendriya se trIndriya jIvoM taka cakSudarzana nahIM hotA hai| caturindriya jIvoM meM mAtra eka mithyAtva gaNasthAna hotA hai ataH caturindriya jIvoM se lekara arthAt mithyAtva gaNasthAna se lekara, aimA grahaNa karanA cAhie / cakSurdazana sthAvarakAya se lekara arthAt ekendriya (mithyAtva 1. "asaM jadA (idiya ppa Di jAva asaMjada sammASTui tti / / 130:"[dhavala pu. 1 pR. 158] / 2. dhavala pu. 1 pR. 378 / 3. rA. dA. 214/7 / 4. "ca-dasagI varidiya-ppaSThi jAva khIrAkasAya-vIya rAyachabumatthA tti // 132 / / 5. "acavadaMsagI iMdiya pahari jAna svIkasAya-bIyarAya dumatyA ni||133||" dhavana pu. 1 . 33] / 6. prodhi daMsaraNI amaMjava sammAiTTi-pahuDi jAva ravIgA-kamAya bImA rAya-mRdumatthA tti // 134 // [dhavala pu. 1 pR. 304] / 7. kevaladasaNI timu TANesu majogivalI ajogikadalI siddhA cedi / / 135 / / " [ghavala pu. 1 pR. 385] / Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ antarbhAva / 751 gAthA 662-663 guNasthAna) se lekara hotA hai, kyoMki sthAvara kAya ekendriya va midhyAdRSTi hote haiN| pracakSurdarzana meM bhI mithyAtva se lekara kSINakaSAya taka bAraha guNasthAna hote haiN| avadhidarzana meM asaMyata samyaktva se lekara kSINamoha taka no guNasthAna hote haiM / kevaladarzana meM sayogakevalI prayogakevalI ye do gugAsthAna aura siddha jIva hote haiM / zyAmAgaMgA meM guNasthAnoM kA kathana praviradasammoti prasuhRtiyalessA | suhatiNissA // 662 / / variya sukkA lessA sajogicarimotti hodi riyameNa / gayajogimmi vi siddha lessA gatthitti siddiTTha / / 663 // thAvara kAya pahUdI sIdo zrapamatto jAva du gAthArtha - azubha tIna lezyA sthAvara kAya se lekara avirata samyaSTi taka hotI haiN| tIna zubha lezyA saMjJI se lekara apramattasaMyata guNasthAna taka hotI haiM, kintu zukla lezyA sayogakevalI gugAsthAna ke anta taka hotI hai| prayogakevalI aura siddhoM meM lezyA nahIM hotI / / 662 - 663 // vizeSArtha - kRSNalezyA, nIla lezyA aura kApota lezyA meM sthAvara kAya arthAt ekendriya me lekara asaMyatasamyag guNasthAna taka hote haiM / / 137 / / ' arthAt tIna azubha lezyAoM meM Adi ke cAra guNasthAna hote haiM / zaGkA - cauthe guNasthAna taka hI Adi kI tIna leNyA kyoM hotI haiM ? samAdhAna tIvratama, tIvratara aura tIvrakaSAya ke udaya kA sadbhAva cauthe guNasthAna taka hI pAyA jAtA hai, ataH yahA~ taka hI tIna azubha lezyAe~ hotI haiM / * - pota aura padma lezyA vAle jIva saMjJo midhyAdRSTi se lekara zrapramattasaMyata guNasthAna taka hote haiM / / 138 || arthAt ina do lezyAoM meM yAdi ke sAta guNasthAna hote haiM / zaGkA - ye donoM zubha lezyAeM sAtaveM guNasthAna taka kaise pAI jAtI haiM ? samAdhAna- kyoMki ina legyAvAle jIvoM ke tIvra prAdi kaSAyoM kA udaya nahIM pAyA jAtA zukla lezyA vAle jIva saMjI midhyAdRSTi se lekara sayogikevalI guNAsthAna taka hote haiM / " zaMkA- jina jIvoM kI kaSAya kSINa athavA upazAnta ho gaI haiM, una jIvoM ke zukla lezyA 1. "kihalesiyA malensiyA kAulerisayA divyaDi jAva asaMjadasammAidini // 137 / / " [ghavala pu. 1 pR. 360 ] / 2 yavala . 1 pR. 391 / 3. "te ulesiyA pammalesiyA sagiminchAiDa ppahUDi jAva dyappamattamaMjadA tti / / 13 / / [cavala pu. 1 pR. 361] / micchAiTTi pahUDi jAva sajogikevalitti // 136 // 4. va. pu. 1 pR. 361 / 5. " zukkalemmiyA mathilA[bala pu. 1 pR. 361] / Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752/go. sA. jIvakANDa gAthA 664-625 kase sambhava hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki jina jIvoM kI kavAya kSINa athavA upazAnta ho gaI haiM, unameM kamalepa kA kAraNa yoga pAyA jAtA hai, isalie unake zukla lezyA mAnane meM koI virodha nahIM AtA !' terahaveM guNasthAna se bhAge sabhI jIva lezyArahita hai / / 140 / zaMkA-yaha kaise? samAdhAna-bayoMki vahA~ para bandha ke kAraNa bhUta yoga aura kaSAya kA abhAva hai| isa taraha zukla lepamA meM teraha gagAsthAnoM kA mana karake, pAyogavalI aura siddha jIvoM ko lezyArahita vatalAyA gyaa| bhavya mArgaNA meM guNasthAnoM kA kathana thAvarakAyappahudI prajogi carimotti hoMti bhvsiddhaa| micchAiDiTThANe prabhavasiddhA havaMti ti // 664 / / gAthArtha- bhavya siddha meM sthAvarakAya (mithyAtva gagasthAna) se lekara ayogi nAmaka antima guNasthAna taka hote haiM / abhavya siddha meM eka mithyAtva guNAsthAna hI hotA hai // 664 / / vizeSArtha - bhavya siddha jIva ekendriya se lekara ayogikevalI gaNasthAna taka hote haiM / / 142 / / / jitane bhI jIva grAja taka siddha avasthA ko prApta hue haiM yA hoMge ve saba nitya nigoda se nikale the yA nikaleMge isIlie bhavya jIva sthAvarakAya athavA ekendriya meM hamezA pAye jAte haiN| dUsare se caudahaveM guNasthAna taka to bhavya jIvoM ke hI hote haiM / sthAvara yA ekendriya kahane se mithyAtva guNasthAna kA grahaNa karanA cAhie, kyoMki ekendriyoM meM va sthAgharoM meM eka mithyAtva gaNasthAna hI hotA hai| abhavya siddha jIva ekendriya se lekara saMjJI mithvAdRSTi taka hote haiM / / 143 / / 5 abhavya jIva caudaha jIvasamAsoM meM pAye jAte haiM, kintu unake eka mithyAtva gugAsthAna hI pAyA jAtA hai, kyoMki prathamopazama samyaktva ke binA mithyAtvakama ke tIna khaNDa nahIM hote aura abhavya jIvoM meM samyaktva prApta karane kI zakti nahIM hai| mammabatda mArgaNA meM gaNasthAnoM kA kathana miccho sAsaraga-misso sagasagaThAemmi hodi prayadAdo / paDhamuvasamavedagasammattadurga appamatto ti // 665 / / 1. dhavala pu. 1 pR. 361 / 2. "taMga paramalesiyA / / 140 / / | dhana pu. 1 pR. 362] | 3. pa. pu.1 pR. 312 / 4. "bhavasiddhiyAidiya-spaDi jAva prajogi keli ti !" / / 142 / / [ghAla pu. 1 pR. 364] | 5. "prabhavasiddhiyA ediya-pahRSTi jAva sami-micchAiTTi si / / 143 / / " [dhavala pu. 1 pR. 364] / Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 666 vidhiyuvasamasammattaM zraviravasammAdi saMtamoho-ti / khaigaMsammaM ca tahA siddhotti jirNohi rigaddiTTha // 666 // prantarbhAva / 753 gAthArtha - midhyAtva sAsAdana aura mizra meM apanA-apanA eka-eka guNasthAna hotA hai / prathamopazama samyaktva meM aura bedaka (kSayopazama ) samyaktva meM asaMyata samyagdRSTi cauthe guNasthAna se lekara apramattasaMyata sAtaveM guNasthAna taka hote haiM ||665 // dvitIyopazama samyaktva avirata samayadRSTi cauthe guNasthAna se lekara upazAntamoha gyArahaveM guNasthAna taka hotA hai| kSAyikasamyaktva bhI avirata samyagdaSTi cauthe guNasthAna se lekara siddhoM taka hotA hai / / 666 / / vizeSArtha - kSAyika samyaSTi zrasaMyata samyagdRSTi guNasthAna se lekara ayogikevalI guNasthAna taka hote haiM ||145 yadyapi siddhoM meM bhI kSAyika samyagdarzana hotA hai, kintu siddha jIva guNasthAnAtIta haiM isalie isa sUtra meM unako grahaNa nahIM kiyA gyaa| kSAyika samyagdRSTi ke paryApta kAla meM kApota, pIta, padma aura zukla lezyA hotI hai / 2 kSAyika samyagdRSTi marakara prathama naraka meM utpanna ho sakatA hai| prathama naraka meM kApota lezyA hai isalie aparyApta kAla meM kApota lezyA kahI gaI hai| tIna zubha lezyA devoM meM utpatti kI apekSA aparyApta kAla meM kSAyika samyagdaSTi ke hotI hai / zeSa vizeSatA bhI vicAra kara kahanI caahie| dUsaro pRthivI se lekara sAtavIM pRthivI taka nArakI jIva asaMyata samyagdaSTi guraNasthAna meM kSAyika samyagvaSTi nahIM hote haiM / tiryaca saMyatAsaMyata guNasthAna meM kSAyika samyagdaSTi nahIM hote / " zaGkA - tiryaMcoM meM kSAyika samyagdaSTi jIva saMyatAsaMyata kyoM nahIM hote ? samAdhAna- nahIM, kyoMki tiryaMcoM meM yadi kSAyika samyahaSTi jIva utpanna hote haiM to ve bhogabhUmi meM ho utpanna hote haiM, dUsarI jagaha nhiiN| bhogabhUmi meM utpanna hue jIvoM ke aNuvrata kI utpatti nahIM ho sakatI, kyoMki vahA~ para aNuvrata ke hone meM Agama se virodha AtA hai| yoninI tiyaMcoM ke asaMyatasamyagdRSTi aura saMyatAsaMyata guraNAsthAna meM kSAyika samyagdRSTi nahIM hote / bhavanavAsI, vAnavyantara aura jyotiSI devoM tathA unakI detriyoM aura saudharma va IzAna kalpavAsI deviyoM ke asaMyata samyaSTi guNasthAna meM kSAyika samyagdarzana nahIM hotA / " zaMkA- kSAyika samyagdarzana ukta sthAnoM meM kyoM nahIM hotA ? dUsare, jina jIvoM samAdhAna- nahIM, kyoMki vahA~ para darzanamohanIya kA kSapaNa nahIM hotA hai| ne pUrva paryAya meM darzanamohanIya kA kSaya kara diyA hai unakI bhavanavAsI Adi prathama devoM meM aura sabhI deviyoM meM utpatti nahIM hotI / " manuSpagati meM paryApta manuSya ke paryApta va paryApta avasthA meM 1. sammADI 2. dhavala pu. 2 pR. 811 / 5. dhavala pu. 1 pR. 402 / pu. 1 pR. 406 / jammA-paDi jAva jogikevali ni / / 145 / / " 3. dhavala pu. 1 pR. 401 sUtra 155 / 4. dhavala . 1 pR. 6. dha. pu. 1 pR. 403 sUtra 961 5. dhavana pu. 1 pR. 406 mUtra pu. 1 pR. 366 ] / 402 sUtra 959 / 193 / 8. dhavala Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 / go. sA. jIvakANDa gAthA 666 kSAyika va kSAyopazamika samyaktva hotA hai kintu prathamopazama samyaktva paryApta avasthA meM ho hotA hai / manuSyitI meM kSAyika, kSAyopazamika va aupazamika ye tInoM samyaktva paryApta avasthA meM hote haiM, aparyApta avasthA meM nahIM hote| manuSyiniyoM meM kSAyika samyaktva bhAvaveda kI apekSA se hai / dravyastriyoM ke kSAdhika samyakpa nahIM hameM samyagvaSTa, saMyatAsaMyata aura saMgata guNasthAnoM meM kSAyika samyagdaSTi, vedaka samyagdaSTi aura upazama samyagdRSTi hote haiM / vedaka samyagsaSTa jIva asaMyata samyagdRSTi se lekara prapramattasaMyata guNasthAna taka hote haiM / / 146 / / 3 naraka meM vedaka samyagdarzana paryApta avasthA meM hotA hai kintu prathama naraka meM kRtakRtyavedaka paryApta avasthA meM bhI hotA hai| paMcendriya saMjI paryApta tiryaMcoM meM vedaka samyagdarzana meM cauthA va gugAsthAna hotA hai| kintu aparyApta avasthA meM bhogabhUmiyA puruSavedI tithaMca ke kRtakRtyavedaka samyaktva meM eka asaMpata samyagdRSTi cauthA gugAsthAna hotA hai|" manuSya gati meM manuSyoM kI paryApta va aparyApta avasthA meM vedaka samyaktva meM cauthA guNasthAna hotA hai kintu paryApta avasthA meM cautha se sAtaveM guNasthAna taka hotA hai| devoM meM bhI vedaka samyaktva meM cothA guNasthAna hotA hai / caturtha guNasthAnavartI manuSyoM ke praparyApta avasthA meM chahoM lezyAyeM hotI haiM, kAraNa yaha hai ki prathama naraka se lekara chaThI pRthivI taka ke asaMyata samyaggraSTi nArakI maraNa karake manuSyoM meM apanI-apanI pRthivI ke yogya azubha legyAoM ke sAtha hI utpanna hote haiM isalie to kRSNa, nIla kApota lezyA pAI jAtI hai, usI prakAra asaMyatasamyagvaSTi deva bhI maraNa karake manuSyoM meM utpanna hote hue apanIapanI pIta padma aura zukla lezyAoM ke sAtha hI utpanna hote haiM / prathamopama samyaktva meM cauthe se sAtaveM taka cAra guNasthAna hote haiN| dvitIyopazama samyaktva meM cauthe se gyArahaveM taka ATha guNasthAna hote haiM / vedaka samyaktva se dvitIyopazama samyaktva hotA hai / mithyAtva se prathamopazama samyaktva hotA hai / anantAnubandhI ko mAna mAyA-lobha, samyakprakRti, samyarimadhyAtva, mithyAtva ina mAta prakRtiyoM kA saMyata samyagdRSTi se apramattasaMgata guNasthAna taka ina cAra guNasthAnoM meM rahane bAlA jIva uSNama karane vAlA hotA hai / apane svarUpa ko chor3akara anya prakRti rUpa se rahanA anantAnuvandhI kA upazama hai aura udaya meM nahIM mAnA hI darzanamohanIya kI tIna prakRtiyoM kA upazama hai| isa prakAra vedaka samyamaSTi cauthe guNasthAna se sAtaveM gugguNasthAna taka kisI bhI guNasthAna meM dvitIyopaNama mamyagdRSTi hokara upaNamazreNI car3hane ke prabhimukha 1. "manuvasti paryAptikAnAmeva nAparyAptikAnAm / kSAyikaM punarbhAvavedeneva / itrya vedastrIgaNAM tAsAM nAyikAsambhavAt / " [sa.si. 1/7/ 2. caMvala pu. 1 pR. 405 sUtra 164 / 3. dhavala pu. 1 pR367 sutra 146 / 4. bhavala pu. 2 pR. 450 va 464 011 / 5. dhavala pu. 2 pu. 473 va 11 / 6. "pratAdhikoSa- mAna-mAyA lobha mammata-sammAmicchata mittamitri edAo satta payaDIzrAM zrasaMjadasammAili hUDi jAva appamattamaMdo tilAba esu jo vA mo vA uvasAmaMdi / saevaM khuDDiyAM athaga-paryADasamatANubandhInAmutrasamo daMsagatiyassa udayAbhAvo ucasamo " [ dhavala pu. 1 pR. 210] "caturtha pacamaTha saptameSu gugAsthAneSu madhye zranyatamaguNasthAne anantAnubandhi catuSkasya midhyAtvaprakRtitrayasya ca karapavidhAna dharmayAta upazamaM kRtvA upazamasamaSTibhaMvati / " [strA.kA.a. gA. 484 TIkA ] "anantAnubandhikrodha- mAna-mAyA-noma-samyaktva-midhyAtva-mabhyamidhyAtvAnItyetAH saptaprakRtI: saMtasAdisaMyatAsaMyata-pramattasaMpAtAdinAM madhye koyeka upazamyati [mUlAcAra paryAptyadhikAra 12 gA. 205 TIkA ] / Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I govA 667 antarbhAva / 755 hotA hai / upazamazreNI vAle jIva dvitIyopathama samyaktva ke sAtha marate haiM aura devoM meM utpanna hote haiM ataH unako apekSA aparyAptakAla meM dvitIyopazama samyaktva pAyA jAtA hai / anAdi mithyAdRSTi zrathavA sAdi mithyAdRSTi jIva cAroM hI gatiyoM meM prathamopazama samyaktva ko grahaNa karane vAle pAye jAte haiM, kintu maraNa ko prApta nahIM hote, kyoMki prathamopazama samyaktva meM marA kA abhAva hai / " manaH paryayajJAna ke sAtha upazamazreNI se utara kara pramattasaMyata guNasthAna ko prApta hue jIva ke dvitIyopazama ke sAtha mana:paryaya jJAna pAyA jAtA hai| kintu mithyAtva se pIche Aye hue upathama- samyagdRSTi pramattasaMyatta jIva mana:paryayajJAna nahIM pAyA jAtA hai, kyoMki prathamopazama samyagvaSTi ke mana:paryayajJAna kI utpatti sambhava nahIM hai / upazama samyagdRSTi ke saudArikamizra kAyayoga, prahAraka kAyayoga, AhAraka mizra kAyayoga aura parihAravizuddhi saMyama bhI nahIM hotA / 3 2 midhyAtva meM sAdi midhyAdRSTi va anAdi midhyAdRSTi bhI hote haiN| isakA kathana prathama guNasthAna ke samAna jAnanA cAhie, kyoMki isameM eka vAyumarapAna hI hotA hai 1 sAsAdana sampaSTi kA kathana dUsare guNasthAna ke anusAra jAnanA cAhie. kyoMki isameM eka sAsAdana nAmaka dUsarA guNasthAna hI hotA hai / samyagmidhyAdRSTi kA kathana tIsare guNasthAna ke anusAra jAnanA cAhie, kyoMki isameM eka tIsarA guNasthAna hI hotA hai / saMjJImArgaNA meM gugAsthAnoM kA kathana sAraNI saphuidI kholakasAgrati hodi yime / thAvarApada asaNyati have asaNNI hu / / 667 / / gAthArtha - saMjI jIva niyama se saMjI midhyAdRSTi se lekara kSINakaSAya paryanta hote haiN| sthAvarakAya se lekara asaMjJI paMcendriya taka asaMjJo jIva hote haiM / / 667 / / paM. ratanacandajI mukhtAra (sahAranapura) kRna gommaTasAra jIva kANDa kI prastuta TIkA yahI taka upalabdha hai / krUra kAla kA grAsa ho jAne ke kAraNa ve antima 38 gAthAoM ko bhApATIkA na likha ske| ina gAyAnoM kI bhASATIkA sva. mukhtAra sA. ke suyogya ziSya vartamAna meM karaNAnuyoga ke apratima vidvAn yuvA paNDita javAharalAla jI jaina siddhAntazAstrI (bhINDara) ne likhI hai| saM. / / OM hrIM zrIpadmaprabhave namaH // praNamAmi sunArvezamanantazca munIzvarAn / jinavANI tathA vande sarvalokopakAriNIm // 1 // iti praraNatya sambhavanyA sarvajIvahitAya vai / TIkAsyathAzakti sampUrNIkriyate mayA ||2|| atha avaziSTaTIkA prArabhyate gAthA 667 kA vizeSArtha - yahA~ yaha batAyA jA rahA hai ki saMjJI mArgaNA meM kitane guNasthAna zava haiM / so saMjJI mArgaNA meM saMjJI va asaMjJI donoM garbhita haiM / khaNDAgama I 'kahA bhI hai ki saMjJI pR.430 va go. jI. mA 730 / 2. dhavala pu. 2 pR. 822 / 1. ghacala pu. 2 pR. 618 / 1. dhavala pu. 2 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 / go. mA. jIvakANDa gAthA 668 mArgarA ke anuvAda se saMjI va asaMjJI jIva hote haiN|" yAnI samanaska aura amanaska ina do bheda rUpa saMjJI mArgeNA hai / zrataH saMjJI mArgaNA viSayaka isa gAthA meM donoM kA kathana kiyA gayA hai| (aise sarvatra jAnanA / ) vahA~ saMjJI jIva to prathama guNasthAna se lekara bArahaveM guNasthAna taka hote haiM / tathA jo jIva niyama se prathama guraNasthAna meM hI hote haiN| pUjyapAdAcArya ne kahA bhI hai ki saMjI meM mAtra eka midhyAdRSTi guNasthAna hotA hai / ataH asaMjJI paJcendriya taka, jahA~ taka ki asaMjJI hote haiM, guNasthAna bhI mithyAtva nAmaka ho hotA hai / AhAramArgaNA meM zuddha kA thAvara kAya pahudI sajogicarimotti hodi zrAhArI / kammaiya praNAhArI ajogisiddha vi pAyathyo ||668|| gAyArtha-sthAvara kAya se lekara sayogI guNasthAna paryanta grAhAraka hote haiN| kArmaNakA yoga vAle tathA prayogI va siddha zranAhAraka hote haiM // 668 // vizeSArtha -- yahA~ zrAhAramArgaNA meM guNasthAna batAye haiM / grAhAramArgaNA ke do bheda haiM (1) AhAraka ( 2 ) nAhAraka / so sthAvara kAya (ekendriya) mithyAtvI se lekara terahaveM guNasthAnavartI sayogIparyanta jIva zrAhAraka hote haiN| * tathA kArmaNa kAyayogI jIva, ayogI kevalI bhagavAna tathA sakala siddha anAhAraka hote haiM / zaMkA- kisa-kisa guNasthAna meM anAhAraka hote haiM ? samAdhAna - ( 1 ) mithyAdRSTi (2) sAsAdana ( 3 ) asaMyata samyagvaTi ( 4 ) sayogakevalI ( ina cAra meM kArmaNayoga sambhava hone se ) tathA ( 5 ) prayogakevalI; ina pA~ca guNasthAnoM meM jIva anAhAraka hote haiM, anya guNasthAnoM meM AhAraka hI hote haiM / zaMkA-kAkAyayogastha jIvoM ke kArmaNakAyayogI avasthA meM bhI karma ke grahaNa kA astitva to hai, to isa apekSA se kArmaNa kAyayogI jIvoM ko grAhAraka kyoM nahIM kaha diyA jAtA tAki anAhAraka phira prayogI va siddha hI hoveM ? samAdhAna - unheM grAhAraka nahIM kahA jAtA hai, kyoMki kArmaNakAyayoga ke samaya nokavargaNAtroM ke cAhAra kA adhika se adhika tIna samaya taka viraha kAla pAyA jAtA hai| sArataH kArmaraNakAyayogI jIvoM ke anAhArakatva kA kAraNa unake nokavargaNAoM ke grahaNa kA abhAva hai| 2. sugI micchA iTrippanaDi 1. saviyAtrA pratthi maNI amapI || 172|| jIvasthAna, SaTkhaNDAgama / jAva khognakasAya vIyarAma chadumatthA ti / / 17314 jIvasthAna SaTvaM sarvAzi 1 | 3. asaMjipu ekameva midhyAdRSTisthAnam / sa. si. 1/8 . 2/586 navI sNsk| evaM paTkaM. 1 / 174 / 4. grAhArANuvAdeNa zrAhArIM maNNumA ali terahagugAdazAi zravalA ghu. 2/836, sa. si. 1/8 prakaragA 44 / 1.24 / 5. praNAhArAcamuThANesu viggagaha samAvaNyA, kevaloM vA samupAdadAma jogikevalI siddhA cedi // 177 // zrA jIvasthAna | prA. pa. saMgraha 1/177 ; ma. si. 1/8/44: saMskRta paM.saMgraha 1 / 324 dha. pu. 1/4/21 Sa. pu. 2 pR. 850, 051 dhavala pu. 1 pR. 154 evaM go. jI. 666 / pu. 2 // patra 670 gAhAriNo, lokammagaharaNAbhAvAdo | 6. dhavala Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 696-700 antarbhAva/357 gugaNasthAnoM meM jIvama mAmA kA kathana micche coddasa jIvA sAsaraNa-ayade pamattavirade ya / saNNidurga sesaguNe saraNIpuNNo du khINoti // 666 / ' gAthArtha - mithyAtva guNasthAna meM sabhI caudaha jIvasamAsa haiM / mAsAdana, asaMyata va pramattasaMyatta ina guNasthAnoM meM saMjIparyApta aura saMtrI aparyApta ye do jIvasamAsa hote haiN| tathA vArahaveM guNasthAna paryanta ke avaziSTa guNasthAnoM meM mAtra eka saMnI paryApta jIvasamAma hotA hai| gAthA ke pUrvArdhastha 'ya' se yAnI 'va' se jAnA jAtA hai ki sayogakevalI meM bhI do jIvasamAsa hote haiM- saMjJI paryApta va saMjImApti / tathA gAthA ke uttarArdhastha 'du' (saMskRta 'tu') zabda se jAnA jAtA hai ki ayogake bannI meM eka saMjJI paryApta hI jIvasamAsa hotA hai / / 666 / / mArga gAnoM meM jItarAmAsoM kA kathana tiriyagadIe coddasa havaMti sesesu jAraNa vodo du / magarahayAraNasse sevANi samAsaThANANi / / 700 / / gAthArtha-- tiryaca gati meM 18 jIbasamAsa hote haiM, parantu avaziSTa gati narakagati, manuSyagati va devagati, ina tIna gatiyoM meM mAtra maMjIparyApta va saMjJI aparyApta-ye do hI jIvasamAsa hote haiM / isa prakAra yathAyogya pUrvakathita kama se samasta mArgaNAmoM meM jIvasamAsa jAnane trAhie / / 700 / / vizeSArtha ---jAtimArgaNA meM ekendriya jAti meM ekendriya sambandhI 4 jIvasamAsa hote haiM (bAdara, sUkSma va inake paryApta va apryaapt)|4 dvIndriya jAti meM dvIndriya sambandhI do jIvasamAsa hote haiN|" trIndriyajAti meM trIndriya sambandhI do (trIndriya paryApta va zrIndriya aparyApta, aise sarvatra lagAnA) jIvasamAsa hote haiN| caturindriya jAti meM svamambandhI do jIvamamAsa hote haiN| paMcendriya jAti 4 (saMjJI va asaMjI paMcendriya / pratyeka ke paryApta va aparyApta aise 4) jIvasamAsa hote haiN| kAyamArgaNA meM trasakAya meM 10 jIbamamAma hote haiN|' (hIndriya, zrIndriya, caturindriya asaMjJI va saMjJI---ye kula pA~ca / ina sabake paryApta va aparyApta, aise kula dasa hue / ) sthAvarakAya meM cAra jIvasamAsa hote haiN| ekendriya sUkSma va bAdara nathA donoM ke paryApta va aparyApta-aise 4) pAMcoM sthAvarakAyoM meM se pratyeka meM yaha lagAnA cAhie / __ yogamArgaNA meM manoyoga meM eka mAtra saMjogati jIvasamAsa hai / bacanayoga meM hIndriya se lekara sainI naka ke paryAptAvasthA meM sambhava jIvasamAsa yAnI 5 jIbasamAsa hote haiN|" (asatyamRSA ko chor3akara anya bananayogoM meM mAtra saMjI paryAptaka jIvasamAsa hai, itanA vizeSa hai| 1. prA.pa.saM. 4 / 26 pR. 86 / 2. pa.pU. 2 patra 444 yathA-majogike balIraNa bhaNyAmAga adhi do jIvamamAsA....... | 3. prajogive valINa bhAgAmAgo go jIvarAmAmA........dha.pU. 2 patra 49hana 450 yaadi| 4. gha. pu. 2 / 5-1 / 5. pa. pu. 2 / 577, prA. paM. saM. gA. 6 pR. 82 / 6. gha. pu. 6 / 581: prA. paM. saM. 4 / 6 / 2 / 7. zra. pu. 2|181praa. paM. ma. 4 2 8. gha. pu. 21583 prA. pa. saM. 4TE2 / 6. pa. pu. 2 pR. 622 va prA. paM. saM. 4 / 1082 / 15. gha. pR. 2 pR. 630 me 635 / 11. dha. pu. 2 pR. 635 / Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758/go. sA. jIvakANDa gAthA 700 kAyayoga meM sabhI jIvasamAsa hote haiM / / praudArika kAyayoga meM 7 paryApta jIvasamAsa va pro0 mitha meM 7 aparyApta jIvasamAsa hote haiN| vaikriyika kAyayoga meM saMjI paryApta eka jIvasamAsa va usake mizra meM saMjJI aparyApta eka hI jIbasamAsa hai| vaikiyika yogavat sAhArakayoga aura vaitripikamizravata AhArakamizra meM jIbasamAsa jAnanA / kAmarA yoga meM bhI aparyA. jIvasamAsa haiN| _vevamArgaraNA meM strIveda meM jIvamamAsa hote haiM- saMjJI paryApta, saMjJI aparyApta evaM asaMjIpanendriya paryApta va asaMjI paMcendriya aparyApta / puruSaveda meM bhI upayuktavat 4 jIvasamAsa hote haiN| para namaka veda meM 14 hI jIvasamAsa sambhava haiN| kaSAyamArgaNA meM krodha kaSAya meM (yA sAmAnya se ) zrodhakaSAyI jIvoM ke 14 hI jIvasamAsa hote haiN| anya kaSAya meM bhI krodhakapAya bat mabhI jIvana mAsa hote haiN|'' jJAnamArgaNA meM mastithataprajJAna meM mAmAnya se 14 jIvasamAsa, vibhaMga jJAna meM saMjJI paryApanaeka jIvasamAsa, matizrutajJAna meM saMjJI paryApta va aparyApta ye do jIvasamAsa, manaHparyaya jJAna meM mAtra eka saMjIparyApta jIvasamAsa tathA kevalajJAna meM saMjJIparyApta jIvasamAsa va saMjJIaparyApta jIvasamAsa ye do haiM athavA ekaparyApta jIbasamAsa (ayogI kI apekSA) tathA pratIta jIvasamAsa (siddhoM kI apekSA) bhI hai| saMyamamArgaNA meM sAmAnyata: saMyama meM saMjJI paryApta va saMjJI aparyApta ye do hI jIvasamAsa sambhava haiM (vizeSApekSayA pramattasaMyata ke donoM, parantu apramatta ke saMjJIparyApta nAmaka eka jIvasamAsa sambhava hai) / sAmAyika va chedopasthApanA saMyama meM donoM, parihAravizuddhi saMyama meM eka (saMjJIparyApta hI) tathA sUkSmasAmparAyasaMyama meM eka saMjJIparyApta jIvasamAsa tathA yathAkhyAta zuddhisaMyama (athavA prathAkhyAtazuddhisaMyama) meM do jIvasamAsa haiM (saMjJIparyApta va saMjIaparyApta) / asaMyata jIvoM ke 14 jIvasamAsa sambhava haiN| saMyatAsaMyatoM ke bhI eka saMjIparyApta jIvasamAsa hai| varzanamArgaraNA meM cakSurdarzanI ke yAnI cakSurdarzana meM sAmAnyataH 6 jIvasamAsa hote haiMcaturindriya paryApta va aparyApta 2 tathA paMcendriya saMjIva asaMjJI tathA inake paryApta va apayapti 4 aise kUla 2+4-6he| aparyAptakAla meM bhI cakSadarzana ke kSayopazama kA sadabhAva hone se, athavA yA 6 jIvasamAsa haiM,gosA smjhnaa| acakSadarzana meMsA mAnyataH 14 hI jIvasamAsa hote haiN|" avadhidarzana meM do jIvasamAsa hote haiM (saMjJI saMbaMdhI) / tathA kebaladarzana meM kevalajJAnavat jaano| yAnI saMjIpati va aparyApta ye do| lezyAmArgaNA meM azubhatraya leNyA meM sAmAnyata: 14 hI jIvasamAsa hote haiM / 12 zubhalezyAoM 1. dha. pR. 2 pR. 638; prA. paM. ma. 4 / 11583 / 2. gha. pR 2 pR. 666 parantu prAkRtapamcasaMgrahAnthe caudArikabhizrayoge kAmakAyayoge ca praSTa jIvasamAsA: daNitAH / prA.paM. saM. 1 / 4 ga. 12 pRSTha 83 / 3. pa. pU. 2 pR. 674; prA. paM. saM. 4 / 14 / pR. 83 4 . . pu. 2 pR. 265 prA. paM. saM. 4 / 11 / 83 / 5. gha. pU.2pU 686, prA. paM. saM. 111883 / 6. gha. pu. 2 pR. 701 / 7. dha. pU. 21713 / 8. gha.2/732740 evaM prA. paM. saM. 4/16/841 . gha. 2/436 evaM prA. paM. saM. 4/16/84 | 3. dh.2/740| 10.dha. 1044 / 11. pra. 2/751 prA. 5. saM. 4/17/4 / 12. dha 2/750-766 evaM paM. sa./18/84-5 / paryAptakAle'pi vakSa raMjanasya kSayopazamamadabhAvAta zaktyapekSayA vA paiyA jIpamamAmA bhananti / 1 saM. mAnaka gA.17 TIkA / Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 701 grantarbhAva / 756 meM tejolezyAvAle ke saMjIparyApta va saMjIparyApta ye do jIvasamAsa hote haiN|' kyoMki paMcendriya avaziSTa zubhalezya meM bhI mAtra saMjoparyApti va saMjI saMjI ke lezyA azubha hI hote haiM paryApta ye do jIvamamAga hote haiN| bhavyamANA meM bhavya va bhavya donoM meM 14 jIvasamAsa hote haiN| samyaktvamArgaraNa meM sabhyaSTa ke paryApta aparyApta ye do jIvasanAma hote haiM | tathA atIta jIvasamAsa haiN| tathA vizeSa yaha ki aisA sarvatra ( mArgaNA meM ) lagA lenA cAhie para yathAsambhava | | '' ye hI jovasamAsa kSAmitva meM hote haiN| vedaka samyakvI va upazamasamyaktrI meM bhI ye hI do jAnane caahie| mithyASTi ke 14 jIvasamAsa va sAsAdana ke do' jIvasabhAsa hote haiM / yaha bhagavAna vIrasenAcArya Adi kA mata hai, parantu paJcasaMgrahakAra Adi ke matAnusAra sAtoM aparyApta va saMjJI paryApta ina jIvasamAsoM meM sAsAdanasamyaktva sambhava hai| samyagmithyAtva ke mAtra saMjJIparyApta jIvasamAsa hotA hai| saMjJImAgaMNA meM saMjJI meM tatsambandhI vo jIvasamAsa (sa (saMjI paryApta va aparyApta ) tathA saMjJI meM bhI prasaMz2I sambandhI 12 jIvamamAsa hote haiN| (saMjI sambandhI ko ko chor3akara bAkI ke 12) | grAhAramArgaNA meM AhAraka ke sabhI 14 jIvasamAsa hote haiM tathA anAhAraka ke aparyApta 7 va yogI kA saMjJI paryApta sambandhI 1. aise va jIvasamAsa haiN|" va atIta jIvasamAsa bhii| guNasthAnoM meM paryApti aura prANa pajjattI pAraNAvi ya sugamA bhAvidiyaM raMga jogihi | tahiM vAcussAsAugakAyattigabugamajogiraNo prAU // 701 // * gAthArtha paryApta aura prANa sugama haiN| sayogakevalI meM bhAvendriya nahIM hai| so vahA~ 4 prA hote haiM - vacana, zvAsocchvAsa Ayu aura kAyavala athavA yahA~ tIna va do prANa bhI hote haiM / ayogI ke mAtra grAyuprAg2A hotA hai // 7013 // vizeSArtha - vArahaveM gugAsthAna taka saba paryApti va saba prANa hote haiM / sayogI ke dravya-indriyoM kI dRSTi ( apekSA) se chaha paryAptiyA~ haiM aura upayukta 4 prANa pA~ca indriyaprANa va 1 manaHprANa, ye kula 6 prANa yahA~ nahIM haiN| isa prakAra sayogakevalI ke ina 4 prAraNoM meM me vacanayoga ke vizrAnta ho jAne para tIna prANa hI rahate haiM tathA phira ucchavAsa nizvAsa kI vidhArita hone para do prANa rahate 3. gha. 2 / 001003 prA. paM saM. zataka 1. ca. 2/736 va paM saM. 4 /18/85 | 2. gha. 2/586 560 / 5. vIramenAcArya : nemicandrAcArya go. jI. 696 85 / gA. 18 / 4. dha. 20430 evaM go. jI. 666 / ma.paM.saM. ityAdInAm iti / 4/20186 | 6. paM. saMgraha 4 / 16 / 05 / 7. va. 21432 va paM. saM 4 / 16 / 84-75 | 6. prA. paM saM. 1 zataka 4, sA. 20 1.86 // Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760/ go. sA. jIvakANDa haiN| yogI ke eka AyuprANa mAtra hotA hai | zaMkA- kevalI ke dravyendriyoM kI apekSA dasa prANa kyoM nahIM kaha diye jAte haiM ? gAthA 701 samAdhAna- yadi prANoM meM dravyendriyoM kA hI grahaNa kiyA jAve to saMjJI jIvoM ke aparyApta kAla meM sAta prANoM kA abhAva hokara kula do hI prANa kahe jAyeMge; kyoMki, unake dravyendriya kA abhAva hotA hai | ataH yaha siddha huA ki sayogI ke dasa prANa nahIM ho sakate / zaGkA - kitane hI yAtrAyeM dravyendriyoM ke astitva kI apekSA 10 prANa kahate haiM, so kyA unakA kahanA nahIM banatA ? -- samAdhAna hA~, bhagavAna vIrasenasvAmI ke kathanAnusAra unakA kahanA nahIM hI banatA hai, kyoMki, sayogI jina ke bhAvandriyAM nahIM pAI jAtI haiN| pAMcoM indriyAvaraNakarmoM ke kSayopazama ko bhAvendriya kahate haiM / parantu jinakA prAvaraNa karma samUla naSTa ho gayA hai, unake vaha kSayopazama nahIM hotA hai, ataH ina kSayopabhavandriyoM va bhayamana ke nAva meM kevalI bhagavAna ke chaha ke binA 4 prANa hI hote haiM, aisA jAnanA caahie| 3 zaGkA - prayogI ke eka prAyuprAraNa ( hI ) hone kA kyA kAraNa hai / samAdhAna - jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama rUpa indriya prANa to prayogI kevalI ke haiM nahIM kyoMki jJAnAvaraNAdi karmoM ke kSaya ho jAne para kSayopazama kA abhAva pAyA jAtA hai| grAnApAna, bhASA va manaHprANa bhI unake nahIM haiM, kyoMki paryAptijanita prANa saMjJAvAlI zakti kA unake prabhAva hai / unake kAyabala prANa bhI nahIM hai, kyoMki, unake zarIra nAmakarma ke udaya janita karma va nokarma ke Agamana kA prabhAva hai | ataH prayogI bhagavAna ke eka grAyuprAraNa hI hotA haiN| upacAra kA Azraya karake unake eka prANa, chaha prAraNa athavA 7 prANa bhI hote haiM, parantu yaha pATha gauNa hai / [ aise upacAra kA Azraya sayogakevalI ke bhI liyA jAnA sambhava hai| ] zaGkA- kyA yogI bhagavAna ke grahoM paryAptiyA~ hotI haiM / tatrApi 1. vAgucch vAsa nizvAsAyukAya prAraNAcatvAro bhavanti mayogijine, zeSendriya manaH prANAHpaT namanti / bAgyogavizrAnte zrayaH 3 / punaH ucchavAsaniHzvAse vizrAnte dvau 2 / ayoge prAyuH prANaH ekaH / prA. paM. saM. 412 | pR. 6 evaM gha. 20423, 447, 448, 531, 656, 973, 730, 853 zrAdi / zrayamatra vizeSa vartate yat ghabalAyAM uparyuktasthAneSu sarvooginaH prAyaprarUpaNA nAsti / parantu paMcasaMgrahe (pR. 86 gA. 20 TIkA, zataka) prakRta jIvakANDa (gA. 701) prANatrayaprarUpaNA'pyasti / prANatraya - prarUpaNA ca yoganirodhasamayApekSayA ghaTitA bhavati / linaH samudghAtAparyAptAvasthAyAmapi do, trayodazaguNasthAnAnta-samaye'pi dau ( zrAyuH kAyamaca ) iti vizeSa jJAtavyaH // 2. dha. pu. 2 pR. 448 ava davdidiyasya jadi grahaNaM kIradi to majjAle satta pAgA phiTTidU do caiva pAraNA bhavati, paMcaNhaM dabediyAgamabhAvAdI / tumhA sajogakevalisa calAri pAraNA do pA bhavati 3. pa. pu. 2 pR. 447-48 | 4. dha. 2 / 449-50 5. uvatrAmasmikaraNa ekko vA cha vA sana vA pANA bhavati / gha 2/450 / Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 702 antarbhAva/761 samAdhAna-hAM, chahoM paryAptiyA~ hotI haiM / chahoM ke hone kA kAraNa yaha hai ki pUrva se AyI huI paryAptiyA~ tathaiva sthita rahatI haiM / ataH chahoM ryAptiyA~ ayogI ke kahanA aviruddha hai| ho yahAM para paryAptijanita koI kArya nahIM hotA, yaha ThIka hai|' zaMkA- saudArika mizra va kArmaNa kAyayoga ke kAla meM kevalI ke kitane prAraNa hote haiM ? samAdhAna -do, Ayu va kAya prANa / vizeSa yaha hai ki kAmagA kAyayoga meM to kevalI ke do (Ayu va kAya) prANa hI haiM / audArikamitha meM bhI aparyAptAvasthA ke kAraNa upayukta prANadvaya hI banate haiN| athavA kevalI ke vidyamAna zarIra kI apekSA pUrvokta prANoM kI kAraNabhUta paryAptiyA~ rahatI hI haiM, isalie chaThe samaya se vacanabala aura zvAsocchavAsa ye do prANa mAne jA sakate haiM / isa taraha kevalI ke audArikamitha avasthA meM 4 prANa bhI kahe jAsakate haiN|' guNAsthAnoM meM saMjA chaTTotti paDhamasaNNA sakajja sesA ya kAraNAvekkhA / putro paDhamariNayaTTo suhamotti kameNa sesAno // 702 // ' pAthArtha chaThe guNasthAna paryanta cAroM saMjJAe~ sakArya hotI haiM 1* prAge prathama saMjJA nahIM hai| zeSa tIna saMjJAe~ kAraNa kI apekSA kramazaH prapUrvakaraNa taka, anivRttikaraNa ke prathama bhAga taka va sUkSmasAmparAya taka hotI haiM / / 702 / / vizeSArtha- saMjJA ke vaise cetanA, buddhi, jJAna, saMketa, nAma, vAJchA prAdi aneka artha hote haiM, parantu yahA~ vAJchA artha vivakSita hai| saMjJA pAnI vAJchA / [vyutpatti kI apekSA sam upasargapUrvaka 'jA' dhAtu se aG-TAp pratyaya hokara saMjJA zabda banA hai] saMjJAe~ cAra hotI haiM--prAhAra, bhaya, maithuna va parigraha 15 inakA svarUpa pUrva meM kahA jA cukA hai| vizeSa yaha hai ki prathama guNasthAna se lekara chaThe guNasthAna taka cAroM saMjJAe~ kAryarUpa pAyI jAtI haiN| parantu chaThe guNasthAna ke bAda meM prAhAra saMjJA nahIM hotI; kyoMki, AhArasaMjJA kA annaraMga kAraNa asAtAvedanIya kI udIraNA hai| aura asAtAvedanIya kI udIraNA chaThe guNasthAna taka hI hotI hai / ata: apramattasaMyata ke asAtAvedanIya ko udIraNA kA abhAva ho jAne se yAhAra saMjJA nahIM hotI hai / (mAtaveM meM prAhArasaMjJA kA kAraNa 1. dha. 2 / 446 / 2. dha. 2/656 va 73 va 733 / 3. gha. 21660 / 4. prA. paM. saM. / zataka / pra. 86 gA, 20, TIkA / evaM saM. paM. saMgraha 1161-62 TIkA pR. 665 / 5. saNNA ca bihA prAdAra-bhaya-mehuNaparimgahasadhyagA cedi / dha.2/415, prA. paM. saM. 1151 se 14 pR.11-12, go. jI. 134-138 / 6. go. jI. / *. prA. paM. saM. zataka gA. 25 saMskRta dIkA pR.86| 7. sAdidagdIramAe hodi ha pAhArasaNNA d| prA.paM.saM. 1152 pR. 11 evaM go. jI. 135 evaM gha, 27. 415 gA. 224 / . go. ka. 207: avazidatiSpayaDI pamatavirade udIramA hodi / prA paM.saM / kamastava 44-45-46 pR. 65: sarakRta pasaM. 3 pa. 676; dhavala pu. 15 pR. 55 576. amAdAvedaraNIyasta udIraNAmAbAdo prAhArasArANA prappamatasaMjadarasa patthi / gha. 2/437 / Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762/go. sA. jIbakANDa gAthA 703 nahIM, ata: kArya bhI nahIM hai / ) zeSa tIna saMjJAe~ bhI kArya rUpa se to pAge nahIM haiM, kyoMki prAge sAna Adi guraNasthAna meM bhaya se bhAganA, ratikrIr3A va parigraha-svIkAra rUpa kArya to dekhA jAtA hai nhiiN| sAtaveM Adi meM zeSa tIna saMjJAe~ upacAra se kahI gaI haiM aura upacAra kA kAraNa una tIna saMjJAnoM ke kAraNabhUna karmoM kI vahA~ udayodoraNA hai / ataH karmodaya mAtra kI dRSTi se apramattasaMyata ke AhAra binA tIna saMjJAe~ haiN| apurvakaraNa meM bhI ye tIna saMjJAe~ haiM / anivRttikara guNasthAna meM prathama bhAga meM maithuna va parigraha ye do saMjJAe~ hI haiM / kA kyoM ? samAdhAna--ina do saMjJAnoM ke hone kA kAraNa yaha hai ki apUrvakaraNa guNasthAna ke antima samaya meM bhaya ke udaya ba udIraNA, donoM naSTa ho cuke haiM / isase bhaya saMjJA yahA~ nahIM hai / / ataH ukta do saMjJAe~ hI raha jAtI haiN| anivRtti karA ke dvitIya bhAga meM veda nokapAya karma kA udaya naSTa ho jAne se mathuna saMjJA bhI nahIM hai| yAnI antarakaraNa karane ke anantara antamahata jAkara veda kA udaya naSTa hotA hai / ataH dvitIya bhAgavartI jIvoM ke mathunasaMjJA nahIM rahatI hai| ataH mAtra eka parigraha saMjJA upacAra se (upacAra kA kAraNa karma kA astitva) anivRttikaraNa ke dvitIya, tRtIya, caturtha va paJcama bhAga meM rahatI hai / sUkSmasAmparAya meM parigraha saMjJA bhI sUkSma (alpa) rUpa se hai kyoMki yahA~ mAtra sUkSma lobha kA udaya hai, sthUla kA nahIM / gyArahaveM guNasthAna meM saMjAe~ upazAnta avasthA ko prApta hotI haiN| kahA bhI hai ki saMjJA ke upazAnta hone kA kAraNa yaha hai ki yahA~ para mohanIya karma kA pUrNa upazama rahatA hai, isaliye usake nimitta se hone vAlI saMjJAe~ bhI upazAnta hI rahatI haiM, ataeva yahA~ upazAnta saMjJA khii| lekina mAge bArahaveM Adi saba guNasthAnoM meM kSINasaMjJA' yAnI saMjJA kA pUrNa prabhAva jAnanA cAhie, kyoMki, kaSAyoM kA yahA~ sarvathA kSaya ho gayA hai, ataH saMjJAoM kA kSINa (naSTa) ho jAnA svAbhAvika hI hai| isa prakAra upazAnnAdi guNasthAnoM meM kAryarahita bhI saMjJAe~ nahIM haiM, kAraNa ke abhAva meM kArya kA abhAva hotA hai / guNasthAnAnusAra saMjJAoM kI saMkhyA (va vyucchini ) kA nakzA isa prakAra hai--- guNAsthAna | guNAsthAna || 2 | 3 || 5 | - | | 10 11 12 13 | 14 | saMjJA || 4 | 4 | << | 4 | 4 | 3 | 3 / 21 | * * * vyucchitti / * | | | | 1 | 1 | 1 . 1 / . ... / guggara thAnoM meM mArgagagA magaNa uvajogAvi ya sugamA purva paravidattAyo / gadinAdisu micchAdI pavide rUvidA hoti / / 703 // 1. padama-pariNayattigaNa bhaNyA mAge ....... ....... papuvakaraNa carimasamae bhayassa udIramodayA gaTA nerA bhayasapamA mAthi 1 gha. 2438 / 2. dha. 2/441 / 3. gha, 21442 / 4. azAntAdipU kAryarahitAgi na, kAraNAbhAce kAvayAbhAvaH / prA. paM saM. adhi 4/gA.2./TIkA / Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 703 anna va/763 gAthArtha-- guNasthAnoM meM mArgaNA va upayoga sugama haiM, kyoMki, pUrva meM kaha pAye haiN| kyoMki gatyAdi mArgaNAmoM meM mithyASTi' Adi ke kahane se unakA kathana ho hI jAtA hai / / 703 / / guNasthAnoM meM mArgaNA kA kathana isa prakAra hai-- mArgaraNA kisa guNasthAna meM gati mArgaNA-prathama cAra mRgAsthAnoM meM narakagati hotI hai / vahA~ prathama guNasthAna meM paryApta va apanarakagati ryApta narakagati hotI hai| dvitIya guNasthAna meM narakagati paryApta hI hotI hai / tRtIya gRNasthAna meM narakagati paryApta hI hotI hai / caturtha guNasthAna meM narakagati ke jIva aparyApta, paryApta prathama naraka meM, para zeSa narakoM meM narakani paryApta ho (caturthaguNasthAna meM) hotI hai| tithaMcagati -Adi ke 5 guraNasthAnoM meM niyaMcagati sambhava hai| vahIM prathama va dvitIya guNasthAna meM tiryacagati paryApta va aparyApta hotI hai / tRtIya meM niyama se paryApta / caturtha meM paryApta hI, para bhogabhUmi kI apekSA aparyApta bhii| paMcama guNasthAna meM tiryaMcagati niyama se paryApta hotI hai| manuSyagati -sabhI guNasthAnoM meM manuSyagati mArgaNA ke jIva sambhava haiM / vahA~ prathama, dvitIya, caturtha, SaSTha va trayodaza-ina pA~ca guNasthAnoM meM manuSyamati paryApta va aparyApta donoM tathA zeSa guNasthAnoM meM paryApta manuSya gati hI hotI hai| vevagati -yaha cAra guNasthAnoM meM sambhava hai / vahA~ prathama, dvitIya va caturtha guNasthAna meM devagati paryAptAparyApta tathA tRtIya guNasthAna meM devagati niyama se paryApta hotI hai| (bhavana trika kI apekSA cauthe meM niyamataH paryApta devagati hI hai|) ekendriyajAti-mAtra prathama guraNasthAna meM paryApta va aparyApta sabhI prakAra kI ekendriya jAti hotI hai| (parantu kinhIM prAcAryoM, vidvAnoM ke mata se ekendriyoM meM bhI sAsAdana sambhava hai, unake hisAba se ekendriya aparyApta jAti dvitIya guNasthAna meM bhI sambhava hai| yaha dvIndriyAdi asaMjI paMca. apa. taka samajhanA caahie|) dvIndriyAdi -ye sabhI paryApta ba aparyApta mAtra prathama guNasthAna meM hote haiN| [matAntarAnusAra(pUrvavat) vikalatrayajAti aparyAptAvasthA meM yAnI aparyApta drIndriya, aparyApta trIndriya, aparyApta caturindriya, va prasanI paMcendriya jAti aparyApta asaMhI paMce. jAti dvitIya guNasthAna meM bhI sambhava hai / ] sau paMcendriya-ye paryApta to sabhI guNasthAnoM meM hote haiM para aparyApta 1, 2, 4, 6. va 13 ina pA~ca jAti muNasthAnoM meM hote haiN| asakAya -isa meM paryApta trasa sabhI guNasthAnoM meM sambhava haiM, aparyApta basa -1,2,4,6,13, ina guNasthAnoM meM sambhava haiN| [vIndriyAdi prasaMjI paMcendriya taka ke trasa paryAptAparyApta, 1. midhyAdRSTi maannsthaan| maMgrahakAra aminayati: bhUnabalI, pUjyapAdAcArya, jIvaprabodhinIkAra, prAdi / Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764/go, sA. jIva kANDa gAthA 704 prathama gaNasthAna meM hote haiN| para matAMtara se ye hI mAtra aparyApta, dvitIya guNasthAna meM bhI hote haiM, para saMjJI to dvitIya guNasthAna meM paryAptAparyApta donoM hote haiN| sthAvarakAya- inameM paryApatoM va aparyAptoM kA mAtra mithyAtva guNasthAna meM hI honA sambhava hai| [matAnta rAnusAra bAdara jala, pRthvI, banaspati ke aparyApta dvitIya guNasthAna meM sambhava haiN|] gUraNasthAnoM meM yoga tisu teraM isa misse sattasu eva chaTThayammi eyArA / jogimmi satta jogA prajogiThANaM have suNNaM / / 704 // gAthArtha ---tIna meM teraha, mizca meM dasa, sAta meM nau, chaThe meM gyAraha, sayogI meM sAta yoga tathA ayogIsthAna zUnya hotA hai / / 704 / ' vizeSArtha-tIna arthAt prathama, dvitIya va caturtha guNasthAna meM 13 yoga hote haiN| yAnI kula 15 yogoM meM se prAhAraka va AhArakamizra ko chor3akara anya 13 yoga, 1,2 va 4 gugAsthAna meM hote haiN| mizra yAnI samyagmithyAtva guNasthAna-tIsare guNasthAna meM ukta teraha meM se vaikeyikamizra, praudArikamitha va kAmagA, ina tInoM ko ghaTAne para avaziSTa rahe 10 yoga hote haiN| chaThe guNasthAna meM ina dasa meM se vaikeyika ghaTAkara aAhArakadvika yoga jor3ane para kula 11 yoga hote haiM / tathA sAta meM nau yAnI saMyatAsaMyata pA~cavA guNasthAna va sAtaveM se 12 veM gurAsthAna taka ke chaha guNasthAna, ina kula 7 guNasthAnoM meM ukta dasa meM se vaiyika yoga ghaTAne para zeSa bace yoga hote haiM / sayogIkevalI meM satya va anubhaya vacana va manoyoga tathA audArika, audArikamizra va kArmaraNa aise 7 yoga hote haiN| ayogI meM koI yoga nahIM hotA 1 aba veda Adi mArmaNAnoM ko bhI saMkSipta tathA guNasthAnoM meM batAte haiM - .. mArgaraNA kina guNasthAnoM meM ? vedamArgaNA .tInoM hI veda nauveM guNasthAna meM prathama saveda bhAga paryanta hote haiM / kaSAyamArgaNA -inameM se cAroM amantAnubandhI kaSAyeM prathama va dvitIya guNasthAnoM meM udaya ko prApta 4 krodha kaSAya hotI haiM, Age nhiiN| tIsare guNasthAna meM anantAnubandhI binA zeSa tIna (prakAra 4 mAna kaSAya kI 4-4) kaSAyeM (udita) rahatI haiN| pA~caveM gugAsthAna meM anantAnubandhI va 4 mAyA kaSAya apratyAbhyAna ina do binA avaziSTa do kaSAyaM rahatI haiN| chaThe gugAsthAna se lekara 4 lobha kaSAya anivRttinAmaka navama ke dUsare bhAga taka eka mAtra kapAya (cAroM sajvalana kaSAyeM) rahatI haiN| tRtIya bhAga meM saMjvalana krodha binA tIna kamAyeM rahatI haiM, caturthabhAga meM saMjvalana mAyA va lobha ye do hI rahatI haiM / tathA paMcama bhAga meM lobha hI rahatI hai| 1. tisu terege dasa gAva sattam inakamhi hu~ti ekkaag| imhi masakomA ajobaTANaM havada sapaNa ||74|| prA. paM. saM.pAtakA.103vaM saM. paM. sN.| 12-13 pR.12| 2. pana dazayAMgAnAM nAmAni pUrvam (216-241 gAthA paryanta) ityenAsu gAthAm proktAnIti nocyante / 3. dhavala 2/435-439 / Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 104 antarbhAva/765 sUkSmamAmparAya guNasthAna meM pUkSma lobha saMjvalana kapAya hI rahatI hai| Upara ke sabhI mugAsthAnoM meM kaSAya nahIM hai / ' jJAnamArgaraNA -prathama va dusare guNasthAna meM tIna miyAjJAna hI hote haiN| mizca meM bhI grAdi ke tInoM jJAna mizra rUpa hote haiN| cauthe va pA~caveM guNasthAna meM mati, zrata va avadhi ye tIna samyagnAna hote haiN| chaThe se bArahaveM guNasthAna meM uparyukta tIna ke sAtha manaH paryaya bhI hotA hai| prAge terahave grAdi guNasthAnoM meM kevalajJAna mAtra hotA hai / saMyamamArgaNA -Adi ke 4 guNasthAnoM meM asaMyama mArgaggA hai| pAMcaveM guNasthAna meM dezasaMyama mAtra hotA hai / chaThe sAtaveM meM sAmAyika, chedoSasthApanA va parihAravizuddhi ye tIna saMyama hote haiM / pAThaveM va nauveM gugAsthAna meM mAtra sAmAyika, chedopasthApanA saMyama hI hotA hai| dasaveM meM sUkSmasAmpa gaya saMyama hotA hai / Upara saba guraNasthAnoM meM yathAkhyAta saMyama hai| ise hI pUjyapAdAcArya Adi ne athArakhyAta saMyama bhI kahA hai| darzanamArgaNA -Adi ke tIna guNasthAnoM meM cakSu va acakSu ye do darzana' hI haiN| cauthe se bArahaveM gugAsthAna taka meM cakSu, pracakSu va avadhidarzana ye tIna hote haiN| Age ke guNasthAnoM meM mAtra kevaladarzana hotA hai| (paMcasaMgraha meM tIsare gugAsthAna meM bhI abadhidarzana batAyA hai ! zaGkA-vibhaMga darzana (prathama dvitIya guNasthAna meM ) kyoM nahIM kahA? samAdhAna nahIM, kyoMki, usakA avadhidarzana meM antarbhAva ho jAtA hai| aisA hI 'siddhivinizcaya' meM bhI vahA hai-.."avadhijJAna aura vibhaMgajJAna ke avadhidarzana hI hotA hai|" lezyAmArgaNA -cauthe taka ke guNasthAnoM meM chahoM lezyAeM hotI haiN| pAMcaveM se sAtaveM taka ke guNasthAnoM meM tIna zubha lezyAe~ hI hotI haiN| isase Age sayogI paryanta zuklalezyA hI hotI hai / ayogiguNasthAna lezyArahita hai| vizeSa yaha hai ki sarvArthasiddhikAra pUjyapAda ke matAnusAra bayuza, pratisevanA va kApAyakuzIla nirgrantha saMyatoM ke bhI azubhalezyA mambhava hai| jabaki dhavalAkAra ke matAnusAra cauthe ke bAda azubhatraya asambhaba haiM / bhanyamArgaNA -prathamaguNasthAna meM bhavya vA abhaya donoM haiN| dUsare se 12 ve taka ke gugAsthAnoM meM bhavya hI haiN| sayogI va ayogI- ina donoM gugAsthAnoM meM bhI bhavya ho hote haiN| 1. gha.2/436 me 442 / 2. sajogi-kevalINa bhaNyA mAge asthi........ kevanagANaM . .... I evaM prayogikevalInatamapi jaatvym| 5.2/44- | 3. dha. 2/432) 4. paM. ma. gAthA 64.66 pR.100| 5. vihaMgadaMsaraNaM ki pahabidA , tassa prohidasago aNtbhaavaadaa| tathA siddhivinizcaye'pyUtama...."avadhivi. bhaMgayogbaghidarzana meva" iti / dhavala pR. 13 patra 356 / 6. ma. mi. 946; nA. vR. 6 / 47 / 316; ga. vA. 6146 bakuzapratisevanAnuzI layoH paDapi / kArakuNInasya uttarAzcanaptaH / 7. gha. 2435 dRzyatAm (nakzA 13 grAditathA dha. 21801 / 8. gha.2/448 me 150 gha. 1/365 sa. si. 18 pu.23 pR. 26 / pR.38 pR. 56; saM. paM. saM. 11215 pR. 6: / Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756/go. sA. jIvakANDa gAthA 05 hA~, guNasthAnAtikrAntasiddha bhavyAbhavya vikalpa se rahita haiN| yAnI na hI bhavya haiM, na hI abhavya / ' para paMcasaMgraha meM bhavyamArgaNA kI apekSA 12 hI (kSINakApAya paryanta) guNasthAna kahe haiM / tathA sayogI ke bhavya vyapadeza nahIM hai, aisA kahA hai| (dhavalA, sarvArthasiddhi Adi meM to bhavyoM meM 14 hI gurAsthAna batAye haiM para paMcasaMgraha meM bhavyoM meM 12 hI sthAna pAne haiM .) samyaktyamArgaNA-mithyAtva to prathama guggasthAna meM hI hotA hai| sAsAdana samyaktva dUsare guNasthAna meM hI hotA hai| sabhya rimathyAtva tIsare gaNasthAna meM hI hotA hai| cauthe se sAtaveM meM vedaka, upazama va kSAyika tInoM hote haiN| Upara zreNI meM upazama zreNI ke sthAnoM meM upazama yA kSAyika samyagdarzana sambhava hai| kSapadheraNI ke guragasthAnoM meM mAtra kSAyika samyaktva hotA hai| tathA bArahaveM se Age ke guNasthAna dvaya va siddhoM meM bho kSAyika samyaktva hI hotA hai| saMjImArgaNA -asaMjJI mAtra prathama muNasthAna meM athavA prathama va dvitIya guNasthAna meM sambhava haiN| tathA saMjJI sabhI guggasthAnoM meM (bArahaveM taka) hote haiN| terahaveM tathA caudahaveM guNasthAna meM jIva na saMjJI, na hI prasaMjJI yAnI saMjJI-asaMjJo vikalpa se rahita hote haiM / mAhAramArgaNA -prathama, dvitIya va caturtha tathA trayodaza---ina 4 guNasthAnoM meM to anAhAraka bhI hote haiM para ayogI anAhAraka hI hote haiM / zoSa nau guNasthAnoM meM niyama se prAhAraka hI hote haiM / (guNasthAnAtIta, siddhiprApta siddha anAhAraka haiM hI) garaNasthAnoM meM upayogoM kA kathana dohaM paMca ya chacceba dosu missammi hoti vAmissA / sattuvajogA sattasu do ceva jiNe ya siddha ya / / 705 / / gAyArtha - do meM pAMca aura do meM chaha, mizra meM mizra rUpa chaha hote haiN| sAta meM sAta upayoga, jinoM meM do hI va siddhoM meM bhI do hI upayoga hote haiM / / 705 / / vizeSArtha-jIva kA jo bhAva vastu ke grahaNa ke lie pravRtta hotA hai use upayoga kahate haiN|' upayoga ke bhalataH do bheda haiM - jJAnopayoga va darzanopayoga / prathama upayoga, jJAnopayoga ke bheda hote haiN| kumati, kuzruta, kupravadhi, mati, zruta, avadhi, mana:paryaya va kevala / darzanopayoga ke 4 bheda - -- -- 1. gha. 2/451 siddhAraNaMti bhaNNamANe gova bhavasiddhiyA, Neva abhayasiddhimA hoti / go. jI. 556 / 2. madhye mithyAdRSTyAdIne kSIgA kaSAyAntAni dvAdaza 12 sayogAyogayomavya-padezo nAstIni / prA. paM. saM. 4/17/100 / 3. gha. 2/533 yathA asazINa bhaNraNamANe asthi evaM gaatthaannN........| 6. idaM kathanaM prAkRtapaJcasaMgrahamatAnusAra vartate-yathA prasa giraNayammi jIve doN iya micchAi bohatyA / prA. paM. saM. 4/69/101 / 5. dha. 144-45 6. prA. paM. saM. 4/70 pR. 101-102 evaM gha. pR. 457 paryanta / eSa dha. 2/836 se 255 / 7. go. jI. 672, go. jI. 7, prA.ma.saM. pra. 1 gA. 178. 3.7 grAdi / gha. 2/416 / Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 706-707 hote haiM - cakSu, pracakSu, avadhi va kevala ' isa prakAra kula 12 upayogoM meM se kitane kahA~ hote haiN| yaha batAyA jAtA hai| Adi ke do guNasthAnoM meM, Adi ke tIna jJAna ( mithyA) va do darzana ye pA~ca upayoga hote haiM / cauthe va pAMcaveM guNasthAna meM mati zruta, avadhijJAna, cakSu, pracakSu va avadhi darzana ye chaha upayoga hote haiN| mizra nAmaka tIsare guNasthAna meM ye chahoM mizra rUpa hote haiN| chaThe se 12veM taka ke sAta guNasthAnoM meM mana:paryaya jJAnopayoga sahita sAta upayoga hote haiM / sayogI, prayogI tathA siddhoM ke kevalajJAna va kevaladarzana, ye do hI upayoga hote haiM / isa prakAra gommaTasAra jIvakANDa meM antarbhAva prarUpaNA nAmaka ikkIsavA~ adhikAra pUrNa zrA / 22. zrAlApAdhikAra pratijJA goyamatheraM paramiya, zrodhAdesesu bIsabhedANaM / jojariNakAraNAlAvaM, vocchAmi jahAkamaM suragah // 1706 / / gAthArtha - gautama sthavira ko praNAma karake guNasthAna aura mArgaNAsthAnoM meM, pUrva meM yojita 20 prakAroM ke AlApa ko yayAkrama kahUMgA, use suno| proghe cosaThANe, siddha bosadivihAraNa mAlAvA / vedakasAyavibhiNNe zrayiTThI paMcabhAge ya // 707 // gAthArtha -- prasiddha guNasthAnoM meM aura 14 mArgaNAsthAnoM meM bIsa prarUpaNA ke zrAlApa sAmAnya, paryApta va aparyApta hote hai / evaM vedoM va kaSAyoM se bheda ko samprApta anivRttikaraNa nAmA nau guNasthAna ke pAMca bhAgoM meM bhI AlApa bhinna-bhinna hote haiM / vizeSArtha - bIsa prarUpaNAe~ nimnalikhita haiM--- 1 gugAsthAna, 1 jIvasamAsa 1 paryApti 1 prANa, 1 saMjJI, 14 mArgaNA va upayoga aise (1+1+1+1+1+14+ 1 = 20 ) prarUpaNa haiM | zaGkA - prarUpaNA kise kahate haiM ? 1. go. jI. 673 paMcAstikAya mUla 41-42. dha. 2/416 0 1/4 /73 pR. 102-103 / 3. va. 2/1, pI. jI. gAthA 2 / 2. prA. paM. saM. darzana (3+2) +- + 2) (t + 2) | (t - 2) ( - ) (e - t ) ; ( + 1) (1+ ) | (x+3)(x+3)(x+3)(x+3);({ 1-?), (?-?) kramaza jJAna | 6 6 w 13 13 7 6. 2 upayoga 2 Alapa/767 12 5 i 5 mizra patri deza gata 0 mAmA. grapra. guNasthAnoM meM upayoga kA nakzA apU. mi. prama. su. upa grani zrI sI. ayo. Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 768/go. sA. jIvakANDa gAthA 708-710 samAdhAna--sAmAnya aura vizeSa kI apekSA guNasthAnoM meM, jIvasamAsoM meM, paryAptiyoM meM, prANoM meM, saMjJAoM meM, indriyoM meM, kAyoM meM, yogoM meM, vedoM meM, kaSAyoM meM, jJAnoM meM, saMyamoM meM, darzanoM meM, lezyAnoM meM, bhavyoM meM, abhakSyoM meM, samyaktvoM meM, saMjJI-asaMziyoM meM, AhArI-manAhAriyoM meM, aura upayoga meM, paryApta aura aparyApta vizeSaNoM se vizeSita karake jo jIvoM kI parIkSA kI jAtI hai, use prarUpaNA kahate haiN|' mugAsthAnoM meM pAlApa proghe micchabugevi ya, prayadapamatte sajogiThANAmma / tiNNava ya pAlAvA, sesesikko have riyamA // 708 / / gAthArtha-gUgAsthAnoM meM mithyAtvadvika tathA asaMyata ba pramatta evaM sayogisthAna meM tInoM hI pAlApa hote haiM / zeSa meM niyama se eka hI hotA hai / / 708 / / vizeSArtha-mithyAtva, sAsAdana, asaMyata, pramattasaMyata va sayogIkevalI ina pAMca guNasthAnoM meM paryApta, aparyApta va sAmAnya ye tInoM hI pAlApa hote haiM / para avaziSTa guNasthAnoM meM pAnI mizra, deza saMyata, apramattasaMyata va apUrvakaraNAdi kSINa kaSAyaparyanta 5 evaM ayogIkevalI guNasthAna ina nau guNasthAnoM meM eka paryApta hI AlApa hotA hai| Age AcArya isI ke spaSTIkaraNArtha gAthA kahate haiM sAmaraNaM pajjattamapajjataM cedi tiNi pAlAvA / dudhiyappamapajjattaM laddhIriNavattagaM cedi // 706 / / gAthArtha-sAmAnya, paryApta va aparyApta isa prakAra tIna pAlApa haiN| punaH aparyApta pAlApa ke do bheda hote haiM (1) labdhyaparyApta (2) nityaparyApta 1706 / / duvihaM pi apajjattaM, proghe miccheva hodi riNayameNa / sAsaraNaprayadapamate NivyattiapuraNago hodi // 710 // gAthArtha-donoM hI prakAra ke aparyApta pAnApa (labdhyaparyApta va nityaparyApta) sarva guNasthAnoM meM se mithyAtva guNAsthAna meM hI hote haiM / sAsAdana, asaMyana va pramattasaMyata ina tIna guNasthAnoM ma nityapapti pAlApa hotA hai / / 710 / / vizeSArtha---yahA~ yaha batAyA gayA hai ki prathama gRNasthAna meM hI donoM prakAra ke aparyApta AlApa hote haiN| kyoMki, labdhyapaptika mithyAtvaguNasthAna meM hI hote haiN| kiJca, aparyApti nAma karma kA udaya bhI prathama guNasthAna taka hI rahatA hai / isase grAge ke guraNasthAnoM meM nhiiN| zaMkA-aparyApti nAma karma kyA hai ? samAdhAna-jisake udaya se koI bhI paryApti pUrNa nahIM ho arthAt labdhyapayaptika avarathA ho 1 gha. 2/1 2. laddhi anuSyaM micdathe / go. nI. 127 / 3. go. ka. 265 / Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 711-12 mAlApa/766 vaha aparyApti nAmakarma hainaura isakA sAmAnAdi meM udaya nahIM ho sakane se mAsAdanAdi jIva labdhiaparyAptaka avasthA prApta nahIM kara sakate / ' zaMkA-to phira nityaparyAptaka ke vayA paryApti nAma karma kA udaya rahatA hai, kyoMki, yahA~ nirvRtyaparyAptakoM ke to sAsAdana Adi gupasthAna batAye haiM ? samAdhAna-hA~, nityaparyAptaka ke bhI paryApti nAma karma kA udaya hI rahatA hai / ' yahA~ yaha zaMkA ho sakatI hai ki sayogakevalI ke bhI nityaparyApta pAlApa kahanA cAhie. mo kyoM nahIM kahA? so hI kahA jAtA hai jogaM paDi jogijiNe hodi huNiyamA apuNya gattaM tu / pravasesarAvaTThANe pajjattAlAvago eSako / / 711 // gAthArtha-yoga kI apekSA hI sayogIjina meM niyama se apUrNatA yAnI aparyAptapanA hotA hai (arthAt aparyApta pAlAma hotA hai)| zeSa nava sthAnoM meM (nau guggasthAnoM meM ekamAtra paryAptAlApa hI hotA hai / / 711 / / vizeSArtha sayogakevalI meM bhI aparyAptAlApa bana jAtA hai; para vaha yoga kI apekSA hI sambhava hai| kyoMki, sayogakevalI kA zarIra pUrNa hai aura unake paryApti nAma karmodaya bhI vidyamAna hai tathA kAyayoga bhI hai / ata: unake aparyAptatA 'yoga pUrNa nahIM hone se hI gauNarUpa se kahI gaI hai ata: 'apUrNayoga kI apekSA kevalI (sayogI) ko bhI nirvRtyaparyApta kahA jA sakatA hai / caudaha mArgagAroM meM pAlApa naraka gati meM pAlApa sattaNha puDhavINaM, prodhe micche ya tiNi pAlAvA / paDhamAviradevi tahA sesANaM puNNagAlAvo // 712 // gAthArtha-mAtoM hI pRthiviyoM meM, guNasthAnoM meM se mithyAtva guNasthAna meM tInoM pAlApa hote haiN| prathama pRthivI meM avirata guNasthAna meM bhI baise ho arthAt tInoM pAlApa haiN| zeSa pRthivI meM (yAnI dvitIya se saptama naraka taka) avirata gaNasthAna meM eka paryApta pAlApa hI hotA hai / / 712 / / vizeSArtha-sarva narakoM meM nArakI mithyAtva guraNasthAna meM paryApta va aparyApta donoM avasthAoM meM pAye jAte haiM, ataH sarva pRthvI meM mithyAtva guNasthAna meM tInoM yAlAe bana jAte haiM / prathama pRthvI meM samyagdRSTi pUrvakAla meM narakAyu ke baMdha vaza janma letA hai| ataH prathama pRthvI meM paryApta va aparyApta donoM avasthAnoM meM samyaktva bana jAne meM tInoM pAlApa bana jAte haiN| zeSa chaha pRthviyoM 1. gha. 1/270 yA 267; go. jI. 122; dha. 8/9; / 2. svA. kA. pra. pR. 74 (bhAvArtha) gha. 1/256 evaM go. jI. 121 aadi| *graudArikamithakAyayogastha, kAma kAyayogasya ca sadbhAva evApUrNamAMga iti / 3. prA. paM. saM. 11/gA. 163/ pR. 41 tathA saMskRta paM. saM. 1:267, 5, 1/210 gA. 133 / evaM gha. 1/336 / 4. prapamAyAM pRthivyAM paryAptAparyAptakAnAM kSAdhika kSAyopazAmika cAsti / ma. mi.1/7| Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 713 770 / go. sA. jIvakANDa , meM virata guNasthAna meM bhI eka paryAptAlApa hI ( samyaSTi vahA~ janma nahIM lete ataH ) banatA hai / sarva pRthviyoM meM sAsAdana guNasthAna meM paryAptAlApa hI banatA hai, kyoMki sAsAdana guNasthAnavartI tiryaMca manuSyoM ke narakagati ko gamanayogya pariNAma bhI nahIM pAye jAte haiN| 2 evaM devanArakI sAsAdanaguNI to naraka ko jAne se rahe (yAnI deva va nArakI mAtra naraka ko nahIM jAte) ataH sAsAdana guNasthAna sahita naraka meM gamana kA janma lene kA abhAva hone se sAtoM narakoM meM paryAptAvasthA meM sAsAdana guNasthAna kA prabhAva banatA hai|" ataH sAtoM pRthiviyoM meM sAsAdana guNasthAna meM eka paryApta AlApa hI banatA hai / tathA mizra (tIsare) guNasthAna meM bhI sAtoM pRthiviyoM meM eka paryApta bAlApa hI hotA hai; kyoMki, mizraguNasthAna vAlA. aparyApta avasthAyukta naraka meM nahIM miltaa| kAraNa ki mizra guraNasthAna meM, cAroM gatiyoM meM se kahIM bhI Ayubandha nahIM hotaa|" aura "jisa gati meM, jisa guNasthAna meM grAyukarma kA vanya nahIM hai, usa gati se, usa guNasthAna sahita nirgamana kA bhI abhAva hai; aisA kaSAya upazAmakoM ko chor3akara zranya jIvoM ke liye niyama hai isa niyama ke anusAra mizraguNasahita jIva maraNa nahIM kara sakane se 45 paryApta nArakI ke rUpa meM kaise upasthita hogA ? phalataH mizra meM paryApta' AlApa hI sAtoM narakoM meM sambhava hai; kyoMki aparyAptakAla meM mizragugAsthAna ke astitva ko batAne vAle Agama kA prabhAva hai| tiryaJcagati meM AlApa tiriyaukkArodhe middhaduge adirade ya tiSNe va / variya joripari athave puNgo sesevi puNNo du / / 713|| gAthArtha-cAra tiryaMcoM ke guNasthAnoM meM se - mithyAtvadvika aura avirata guNasthAna meM tInoM AlApa hote haiM / itanI vizeSatA hai ki yoninI tiryaMca meM prasaMyata guNasthAna meM eka paryApta hI AlApa hotA hai / zeSa guNasthAnoM meM bhI eka paryApta hI AlApa hotA hai // 713|| vizeSArtha - tiryaJca pAMca prakAra ke hote haiM / 1. tiryaJca 2. paMcendriya tiyaMtra 3. paMcendriya niyaMtra paryApta 4. paMcendriyatiryaJca yominI aura 5 paMcendriya tiryaMca apryaapt| inameM se paMcendriya tiryaMca aparyApta ke to eka mithyAtva guNAsthAna hotA hai 11deg pUrva ke cAra tiyaMtroM ke Adi ke 5 guNasthAna sambhava haiM / 11 vahAM unameM prathama dvitIya va asaMyata ina tIna guNasthAnoM meM tInoM AlApa hote haiN| lekina yoninI paMcendriya tiryaMca ke asaMyata guNasthAna meM eka paryAptAlA hI hotA hai / 11 " yyn 1. khAsagI khArayApuSo go.jI. 128 2. tirikkhamasa sasANaM riTyagaigamaraNaparigAbhAvA / 4. zra. 6/430 dha. 6/456 | 3. dha. 6/478 evaM 6/447 au gatyAgatisUtra 76-202 SaT yaM / 5. dha. 1/ 207 / evaM gha. 1/2007 evaM gha. 6/438 sAsAdana rAmyaSTInAM narakagata pradezo nAsti / 6-7 dha. 6/463-464; go. jI. 23 . 4/346-343 . 5 / 31 / 4 go. jI. 23-24.4/346 dha. 5/31 / 8. rAbhyamidhyAtva guNasthAnasya punaH sarvadA satrAparyAptAddhAbhirvirodhastava tasya matvapratipAda kA - virodhAt / . 1/ 2076 . 2/473 / 10. va. 2/502, dha. 1/331 / 11. va. 2 / 475-495 | 12. paT vaM. 1/4 se 2/475. me 464 / 13. sa. ni. 1/7 pad svaM 1 / 88. 1/330 // Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA 714-715 pAlApa/771 kyoMki samyaktvI kabhI ghoninI meM janma nahIM letA,' jisase ki nityaparyAptaka yoninI ke bhI samyaktva bana jAya / tathA zeSa yAnI tIsare va paMcama guragasthAna meM mula moghavata (raNasthAnoM meM kathana ke samAna hI) eka paryAptAlApa hI jAnanA caahie| tericchiyaladdhiyapajjate ekko apuNNa pAlAvo / mUloghaM maNusatiye maNusiriNaprayadamhi pajjatto // 714 / / gAthArtha-niyaMca labdhyaparyAptakoM meM eka apUrNa (aparyApta) pAlApa hI hotA hai| manuSyoM ma tIna meM mUlogha ke samAna bAlAra hai| ina no vizeSatA hai ki manupiyanI ke avirata guNasthAna meM eka paryApta hI pAlApa hotA hai ||714 // vizeSArtha -manuSya cAra prakAra ke hote haiM:- manuSya, manuSya paryApta, manayinI aura manuSya aparyApta / ' vahA~ manuSya, manuSyaparyApta va manuSyinI ina tIna ke to 14 guNasthAna hote haiN| yadi yahA~ yaha kahA jAya ki isa taraha to manuSyanI ke 14 gRgasthAna siddha ho jAne se strI ko mukti ho jAegI, so bAta nahIM hai: kyoMki sacela, mAyAcAramayI va apavitra striyoM ko mukti to kyA, saMyama bhI sambhava nahIM / yahA~ to bhAvaveda kA prAdhAnya hai, dravyaveda kA nahIM / ata: ukta tIna bhedoM meM 14 guNasthAna bana jAne se guNasthAna meM sambhava pAlApoM ke samAna hI pAlApa haiN| zeSa kathana sarala hai / maNasigi pamatavirade pADAradugaM tu gatthi riNayameNa / avagadavede maNusiriNa saNA bhUdagavimAsejja // 715 / / gAthArtha -- manuyinI ke pramattavirata gaNasthAna meM niyama se prAhAradvika nahIM hai| apaganaveda avasthA meM 'manupiyanI' ke jo maithunasaMjJA kahI hai vaha bhUtagati nyAya kI apekSA kahI hai / 1715 / / vizeSArtha- 'bhAvastrI va dravyamApa' aisI manuSyanI meM pramattavirata nAmaka chaThe gaNasthAna ma AhAraka zarIra va AhAraka aMgopAMga kA udaya niyama se nahIM ho sakatA hai / zaGkA-maripaniyoM ke prAhAraka kAyayoga aura grAhAraka mizra kAyayoga nahIM hone kA kyA kAraNa hai ? samAdhAna -yadyapi jinake bhAva kI apekSA strIveda aura dravya kI apekSA puruSaveda hotA hai, ve (bhAvastro) jIva bhI saMyama ko prApta hote haiN| kintu dravya kI apekSA strIveda vAle manuSya saMyama ko prApta nahIM hote haiN| kyoMki ve satrela arthAt vastra sahita hote haiN| phira bhI bhAva kI apekSA strIvedI aura drakSya kI apekSA puruSavedI saMyamadhArI manuSyoM ke grAhAraka Rti utpanna nahIM honI hai| 1. dha. 1/336 evaM dha. 1/210; prA. paM. saM. 1/1163 pR. 40 nathA saM. paMcasaMgraha 1/267 2. paT glaM. 1/88 ba 1/85; gha. 1/328, 330 / 3. sa. si. 1/7/17 SaT paM. 1/63 4.7.2/503 5.5.2/504 me 532 6.gha. 1/335 .2/515: yogasAra prAmata gAthA 43 se 467, pattha bhAvedegA payadaMga dvvedernn| gha. 2/515 8. dekheM go, jI. 708 meM 711 / Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772/ go. sa. jIvakANDa gAthA 716-717 isaliye strIveda vAle manuSyoM ke prahArakadvika ke binA gyAraha yoga kahe gaye haiN|' 'tu' zabda se yaha lenA hai ki isake ( manuSyanI ke ) mana:paryaya va parihAravizuddhi nahIM hote / zrarthAt manuSyanI ke mana:paryaya ke binA 7 jJAna va parihAravizuddhi ke binA 6 saMyama sambhava hai / " zaMkara kyA manuSyanI ke grAhAraka zarIra nAmakarma kA udaya va AhAraka aMgopAMga nAmakarma kA udaya bhI nahIM ho sakatA ? samAdhAna -- kaise hogA ? nahIM ho sktaa| Upara kahA jA cukA hai| zeSa kathana sugama hai / garaladdhipajjatte ekko du apuNgago du zrAlAvo / lessAbhedavibhiSNA, satta viyappA suraTThAkhA / / 716 / / gAthArtha - manuSya labdhyaparyAptaka meM mAtra eka apUrNaka (aparyAptaka) AlApa hotA hai| devagati meM lezyAoM ke bheda kI apekSA se sAta vikalpa hote haiM / / 716 / / vizeSArtha manuSya labdhyaparyAptaka bhI niyama se saMjI, paMcendriya va midhyAdRSTi hote haiN| tathA labdhyaparyApta hone ke nAte chahoM paryAptiyoM se aparyApta hote haiN| tathA inake labdhyaparyAtaka hone se eka labdhyaparyApta AlApa hI sambhava hai / deva meM vezyA kI gapekSA jomAta bheTa hote haiM, ve nimnalikhita haiN| * 1. tIna ( bhavanatrika) ke tejolezyA kA jaghanya zraMNa / 2. do ( saudharma, aizAna svargavAsI) meM tejolezyA kA madhyama aMza | 3. dI ( sAnatkumAra va mAhendra svargavAsI) meM tejolezyA kA utkRSTa va padma kA jaghanya aMza / 4. chaha (brahma brahmottara, lAntava, kApiSTha, zukra va mahAzukra svargavAsI) ke madhyama padma lezyA 5. do ( zatAra va sahasrAra svargavAsI) ke utkRSTa padma lezyA va jaghanya zukla lezyA / 6. 13 (Anata, prAraNata prAraNa va acyuta svargavAsI va nau graiveyakavAsI) ke madhyama zukla lezyA | 7. caudaha ( nau anudiza tathA 5 anuttaravAsI) ke utkRSTa zukla lezyA / isa prakAra devoM ke lezyA ke bheda se bhinnatA prApta ye sAta sthAna haiM, aisA jJAtavya hai / savvasurANaM zrodhe micchaduge avirave ya tiSNeva / variya bhavarapatikaripatthI ca ya zravirade puSpo ||717 // 1. ettha zrAhAramAhAramissakAya jIvA sAtthi / ki kAraNaM ? jeMsa bhAvo itthavedodavyaM puggariveze te ji jIvA jati davitthidevA puggA sejamA paviJchati gacelattAdo mAvitthidANaM davveNa dAraNaM pi saMjANaM sAhAramiddhI mamupajjadi davva-bhAvehi purisaneA ceva mamuSpAdi tetthiyede siruddha mAhAradurga sthite emAra hogA bhaNivA, dha.2 / 515 2. unusigagAM bhAgamA patthi maNapaJjavagArogA vizA satta zAkhAkhi parihArasaMjamerA viNA cha saMjamA 6. 2 / 516 3. go. kra. 301 / 4. dha. 2/532 5. pa. 2/536: paM. sa. 1 / 100 - 169 pR. 40; go. jI. 533-534 / Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 717 pAlApa/753 gAthArya-samasta devoM ke mava (cAra) guNasthAnoM meM se mithyAtvahika va avirata meM tInoM hI pAlApa hote haiN| itanI vizeSatA hai ki bhavanatrika va kalpavAsinI deviyoM ke avirata guNasthAna meM eka paryApta pAlApa hI hotA hai / / 17 / / vizeSArtha --samasta devoM meM kula 4 hI guNasthAna sambhava haiN| usameM se prathama, dvitIya va caturtha guNasthAna meM tInoM pAlApa hote haiM kyoMki ina guNasthAnoM ke sAtha devoM meM janma tathA aparyApta avasthA meM bhI mithyAtva, sAsAdana va asaMyata samyaktva guNasthAna dekhA jAtA hai| yAnI deva mithyASTi, mAmAdana samyagdRSTi va asaMyata samyagdRSTi guNasthAna meM paryApta bhI hote haiM aura aparyApta bhI / sakala deva mizra guNasthAna meM niyama se paryApta hI hote haiN| ataH isa tRtIya guNAsthAna meM eka paryApta pAlApa hI hotA hai| zaMkA - 'deva tRtIya guNasthAna me niyama se paryApta haiN|' yaha kaise ? samAdhAna-kyoMki tRtIya guNasthAna ke sAtha unakA maraNa nahIM hotA hai tathA aparyApta kAla meM bhI mabhyarimathyAstra guNasthAna kI utpatti nahIM hotI hai|' zaMkA---'tRtIya guNasthAna meM paryApta hI hote haiN| isa prakAra ke niyama ke svIkAra kara lene para to ekAntavAda prApta hotA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki anekAntagabhita ekAnta ke sadbhAva hone meM koI virodha nahIM pAtA hai| bhavanavAsI, bAnavyantara aura jyotiSI deva aura unakI deviyoM tathA saudharma aura aizAnakarapabAsinI deviyoM, ve saba mithyASTi aura mAsAdana samyagdRSTi guNasthAna meM paryApta bhI aura aparyApta bhI hote haiM, kyoMki ina donoM guNoM se yukta jIvoM kI upayukta deva va deviyoM meM utpatti dekhI jAtI hai, para vizeSa itanA hai ki samyagmithyAtva ba avirata samyaktva guNasthAna meM upayukta devadevI niyama se paryApta hote haiM kyoMki, gamyaktvI marakara unameM janma nahIM letA / ataH bhavanatrika meM aura kalpavAsI devAMganAyoM meM asaMyata guNasthAna meM paryApta pAlApa hI hotA hai / ' zaMkA-mizraguNasthAna bAle jIva kI upayukta devadeviyoM meM utpatti mata hoyo, yaha ThIka hai, kyoMki samyagmithyAdaSTi gugAsthAna ke sAtha jIva kA maraNa nahIM hotA hai / parantu yaha bAta nahIM banatI hai ki asaMyata mamyagdRSTi jIva ukta deva aura deviyoM meM utpanna nahIM hotA hai / samAdhAna --nahIM, kyoMki. mamyaSTi kI jaghanya devoM meM utpatti nahIM hotI hai| majA...- jaghanya avasthA ko prApta nArakiyoM meM aura niyaMcoM meM utpanna hone vAlA mamyagdRSTi jIva uname utkRSTa avasthA ko prApta bhavanavAsI deva aura deviyoM meM tathA kalAvAsinI deviyoM meM 1.pada khaM. 1/28, dha.1/226 2. SaT baM. 1/6; pa. 1/336 / 3. paTa khaM.1/954. dhavala 1/337, pavana 6/451, 463.464 5, dhavala 1/337 / 6. Sa. naM. 1/67 | 7. zra.1/336, 5.1/210 prA. paM. ma 1/163/41 8. dha. 2/563 6. dhavala pU. 1/338 *mo. jI. 24 gha. 5/31; 4346 / Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774/go. sA, jIvakANDa mAyA 718-716 kyoM nahIM utpanna hotA hai ? samAdhAna - nahIM, kyoMki jo prAyu karma kA vadha karate samaya mithyAdRSTi the aura jinhoMne tadanantara samyagdarzana grahamA kiyA hai, aise jIvoM kI narakAdigati meM utpani ko rokane kA sAmarthya samyagdarzana meM nahIM hai| zaGkA-samyagdRSTi jIvoM ko jima prakAra narakagati meM utpatti hotI hai, usI prakAra devoM meM kyoM nahIM hotI hai ? samAdhAna-yaha ThIka hai, kyoMki yaha to hameM ipTa hI hai / zaMkA-to phira bhavanavAsI prAdi meM bhI asaMyata samyaktvI kI utpatti prApta ho jAyegI? samAdhAna-nahIM, kyoMki jinhoMne pahale Ayukarma kA bandha kiyA hai aise jIvoM ke samyagdarzane kA usa-usa gani sambandhI Ayu sAmAnya ke sAtha virodha na hote hue bhI usa-usa gati sambandhI vizeSa meM utpatti ke sAtha virodha pAyA jAtA hai / aisI avasthA meM bhavanavAsI, vyanta ravAsI, jyotiSI, prakIrNaka, Abhiyogya aura milliSika devoM meM, nIce kI 6 pRthiviyoM meM, saba strI ma, prathama nAraka vimA saba napusakoM meM, vikalatraya meM, sthAvaroM meM. labdhvaparyAptakoM meM va karmabhUmijatiryacoM meM asaMyata mamyaktvI ke sAtha utpatti meM virodha siddha ho jAtA hai|' sArataH samyaktvI naratiyaMca marakara bhavanatrika devoM va saba deviyoM meM utpanna nahIM hote, ataH vahA~ asaMyata meM eka paryApnAnApa hI sambhava hai| misse puNgAlAyo aNahisANuttarA hu te smmaa| pravirada tiNNAlAvA aNuddisANuttare hoti // 718 // gAthArtha-devoM meM mizraguNasthAna meM paryApta hI grAlApa hotA hai| anudiza va anuttara vimAnavAsI ahamindra saba niyama se samyaktvI hI hote haiM / ata: unake asaMyata meM 3 AlApa hote haiM / / 718 / / vizeSArtha - mizraguNasthAna antimaveyakaparyanna sambhava hai| ata: vahA~ taka ke ahamindroM ke mizraguraNasthAnoM meM niyama se paryApta grAlApa hI hotA hai| para Upara sava samyaktvI hI hote hai kyoMki yahAM para sabhI ke ekamAtra avirata samyagdRSTi guNasthAna hai|" aimA prAgama-vacana hai / ata: unake asaMyata guNasthAna meM tIna bAlApa bana jAte haiN|' indriya mArgaggA meM grAlApa bAdarasuhamei diyabiticaridiyagrasaNiNa jIvANaM / proghe puNe tiNi ya apuNNage puraNa apuSNo du // 716 // 1.dha. 1/336 / 2. pa. gvaM, 1/66 / 3. ba. 2/567 evaM sa. si. 1/7/prakaraNa 28/ evaM ma. si. 4/26 evaM.1/341 sutra 10 / 4. dhavala pu. 2 patra 466-470 / Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 720 723 AlApa / 775 gAthArtha - cAdara va sUkSma ekendriya, dvi-tri- caturindriya va prasaMjJI paMcendriya ina jIvoM meM se jinake pUrNa yAnI paryApta karma kA udaya hai, unake tIna bAlApa aura jinake paryApta nAma kA udaya hai unake eka pUrNa yAnI aparyApta hI cAlAma hotA hai / 716 // vizeSArtha yahA~ jinake aparyApta nAma kA udaya hai unake aparyApta meM se bhI labdhyaparyApta AlApa hI hogA, nirvRtyapayapti AlApa nhiiN| bAkI nivRtyaparyAptijIva ke to tInoM AlApa ho jAte haiN| zeSa kathana sugama hai| sIdhe micche guNapaDavaN ya mUlaprAlAnA / laddhiyapuSNe ekko'pajjatto hodi mAlAzro / / 720 // gAthArtha- saMtrI ke ( saMjJI paMcendriya) guNasthAnoM meM se mithyAdRSTi ke aura gugAsthAna pratipanna ke. ke samAna hI yAlApa hote haiN| labdhyaparyApta saMjJI ke eka hai |||720 mUla paryApta hI zrAlApa hotA vizeSArtha - saMjJI paMcendriya meM Adi ke 14 guNasthAna hote haiN| saMjJI ke prathama guNasthAna meM sabhI prAlApa hote haiM tathA guNasthAna pratipanna ( Upara ke guNasthAnoM meM car3he saMjJI) ke mUla ke samAna hI AlAya jAnane cAhie [ yAnI sAsAdana, asaMgata samyagvaSTi, pramatta va sayogI ke tIna-tIna AlApa tathA anya guNasthAna mizra, dezabirata va apramattAdi ayogyanta ke saMjI paMcendriyoM meM mAtra paryApta hI bAlApa hotA hai / / kAya mArgaNA meM AlApa bhUmAuteuvAkariNaccacadugrgAdirigodage tiSNi tANaM thUledarasu vi pattege taddubhede vi // 721 / / tasajIvANaM zraghe, micchAdiguNe vi progha zrAlApro / puNe ekkospajjatI hodi prAlA / / 722 / / gAthArtha - pRthvI, jala, agni, vAyu, nitya va caturgati nigova inake bAdara va sUkSma, pratyeka vanaspati, saMpratiSThita va apratiSThita pratyeka ina sabhI meM tInoM AlApa hote haiN| trasoM meM, caudaha guNasthAnoM meM guNasthAnavat hI zrAlApa jAnane caahie| uparyukta sabhI jIvoM meM (pRthvI se sakAya taka ) labdhyaparyAptakoM ke eka paryApta zrAlApa hI hotA hai / / 721-722 / / yogamAyA meM AlApa ekkArasajogAra, puNgagadANaM sapuNyazrAlAyo / missacauvakassa puro sagaekaka puNyAlAzro ||723|| 1. pra. 2/561 / 2.2 / 506 / Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 776 / go. sA. jIvakANDa gAcA 724 gAthA paryAgata ( paryAptAvasthA meM hI jo hoM) gyAraha yogoM meM apanA-apanA eka paryApta hI AlApa hotA hai| zeSa cAra mizrayogoM meM apanA eka aparyApta AlApa hotA hai / / 723 / / vizeSArtha - gyAraha paryAptigata yoga ye haiM-4 manoyoga, 4 bacanayoga, eka praudArikakAyayoga, eka AhAraka kAyayoga, eka vaikreyika kAyayoga / 4 mizrakAyayoga ye haiM- pradArika mizra kAyayoga, AhArakamizra kAyayoga, vaikremikamizra kAyayoga, kArmaNa kAyayoga / zeSa kathana sugama hai / gAthArtha - vedamAgaMNA se AhAramArgaNA paryanta apane-apane guNasthAnavat (yAnI jisa veda yadi mArgaNA meM jo-jo guNasthAna sambhava hoM, va unameM mUla guNasthAnoM meM prAlApa jo-jo hote haiM, ve hI una-una mArgaNAoM ke samajhane cAhie ) itanI vizeSatA hai ki napuMsaka va strI ke prAhArakadvika nahIM hai || 724 || vizeSArtha - zaMkA - AhAraka kAyayogI va tanmiyogI ko napuMsaka va strIveda kyoM nahIM hotA ? zeSa mArgAoM ke zrAlApoM kA kathana dAdAhAroti ya saguNaTTAraNAraNamogha zrAlApro / variya saMhitthI, gatthi hu AhAragAraga dugaM / / 724 || samAdhAna - kyoMki azubhavedoM ke sAtha AhArakaRddhi nahIM utpanna hotI hai / " veda mArgaNA se zrAhAra mArgaNA taka bAlApa sambhavaguNasthAna mArgaraNA veda mArgaraNA strI napuMsaka veda purupaveda kaSAya mArgaNA krodha, mAna, mAyA va lobha 16 saveda bhAga paryanta | strI- napuMsaka ke 1, 2, 4 meM AlApa traya / zeSa guNasthAnoM meM paryApta AlApa | itanI vizeSatA hai ki strIvedI ke ye guNasthAna meM paryAptAlApa | pu. vedI ke 1, 2, 4, 6 meM zrAlApatraya / zeSa meM paryAptAnApa ko 1 se 10 ke anta taka sambhava zrAlApa 1. go. ka. gAthA 316 . 2/668 / 1, 2, 4, 6 meM grAlApatraya / zeSa meM paryAptayAlA cAroM kAyoM meM pRthaka-pRthaka bhI isI taraha samajhanA itanA vizeSa hai ki krodha, mAna, mAyA meM taka guNasthAna va loga meM 10 taka haiM / Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 724 pAlApa/550 mArgaraNA sambhaya guragasthAna | - --|- sambhava prAlApa -- -- -- - - - ubhayatra pAlApa traya jJAnamArgaNA mati zruta ajJAna vibhaMga matizrutAvadhijJAna manaHparyayajJAna 4se paryAptAlApa | 4, 6 meM pAlApa traya zeSa meM paryApta pAlApa eka paryAptAlApa (sarvatra) / 13 va meM pAlApatraya / 14 veM meM eka paryApta pAlApa / kevalajJAna saMyamamArgaraNA asaMyama 1se 4 saMyamAsaMyama | 1, 2, 4 meM pAlApatraya / 3 meM paryApta pAlApa | paryApta pAlApa | 6 meM pAlApatraya, zeSa meM (7, 8, 6) meM paryApta pAnApa eka mAtra paryApta pAlApa eka mAtra paryApta pAlApa | eka mAtra paryApta pAlApa (para 13 va meM pAlApatraya) sAmAyika chedo. parihAravizuddhi sUzmasAmparAya HAM 10 vA yathAsyAta 11 me 14 darzanamArgamA cakSu, acakSu avadhi ma 12 se 12 / 1, 2, 4, 6 meM pAlApatraya / zaMSa meM paryApta pAlApa / 4. 6 meM pAlApatraya / zeSa meM paryApta pAlApa / 13 va meM pAlApa traya / 14 veM meM paryApta pAlApa / kevala 13 se 14 lezyAmArgaNA azubhatraya zubhadvika 1, 2, 4 meM AlApa traya / zeSa meM paryApta pAlApa / 1 se 17 zukla | 1, 2, 4, 6. 13 // bhavyamArgaNA abhavya 1 pahalA pAlApatrama bhavya | 1, 2, 4, 6, 13 meM grAlApa traya / zeSa meM paryApta pAlApa Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778/go. sA. jIvakANDa mArgaraNA samyaktva mArgA mithyAtva sAsAdana mizra upazama samyaktva kSayopazama samyaktva kSAyika samyaktva saMjJI mArgaNA amaMjI saMjJI AhAra mArgaNA anAhAraka zrAhAraka sambhava guraNasthAna ( parantu prA. paM. saM. pU. 100 101 ke anusAra 1 se 12 guNasthAna bhavya ke ) pahalA guNaisthAna dUsarA tIsarA 4 se 11 4 se 7 4 se 14 1 prathama 1 se 12 1. 2, 4, 13 va 14 1 se 13 sambhava zrAlApa AlApa traya / AlApa atha / paryApta AlApa | I AlApatraya cauthe meM dvitIyopazama kI apekSA prathamo meM paryApta zrAlApa | zeSa meM paryApta bhAlApa 21 cauthe va chaThe meM prAlAga traya / zeSa meM paryApta AlApa 4, 6, 13 meM zrAlApa try| zeSa meM paryApta zrA AlApa traya / 4, 6 meM AlApa try| zeSa meM paryApta bAlAe / 1. 2, 4. 13 meM eka aparyApta bAlApa | 14 ve meM paryApta zrAlApa' gAthA 725 1, 2, 4, 6, 13 meM zrAlApa zraya / zeSa meM paryApta bAlApa | isa prakAra veda se AhAra mArgaNA taka AlApa kaha kara Age 20 prarUpaNA ko zrAMdhAdeza meM nirUpaNArthaM kahate haiM / gujIvApajjattI, pAraNA santA gaiMdiyA kAyA / jogA vedakasAyA, khAragajamA daMsaNA lessA / / 725 // 1 ki hame yimA || iti vacanAdayogini ekaH paryApta evAlApa: / Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 726-727 pAlApa/759 bhavvA sammattApi ya, sopI pAhAragA ya uvjogaa| joggA palavidavyA aoghAdesesu samudAyaM / / 726 / / gAthArtha -14 guNasthAna, 14 jIvasamAsa, 6 paryAptiyA~, 10 prANa, 4 saMjJAe~, 4 gati, 5 indriyA~, 6 kAya, 15 yoga, 3 veda, 4 kaSAya, 8 jJAna, 7 saMyama, 4 darzana, 6 lezyA, bhavyAbhavyatva, 6 samyaktva, saMjJitvAsaMjJitva, prAhArakAnAhAraka va 12 upayoga' ye samasta prodha va Adeza meM (guNasthAna va mArgaNAsthAnoM meM) yathAyogya-prarUpaNIya hai / / 725-26 / / vizeSArtha-Upara guNasthAna Adi upayogaparyanta 20 batAye haiM / una trIsoM kA progha arthAt guNasthAnoM meM tathA Adeza arthAt mArgaNAsthAna meM isa prakAra se prarUpaNa karanA cAhie, jo ki Agama ke viruddha na pdd'e| jaise prathama gaNasthAna meM guNasthAna, jIvasamAsa, paryApti, prANa Adi 20, kitane-kitane, kaise, kava sambhava haiM ? isI taraha dvitIyAdi guNasthAnoM meM va sakala mArgaNAsthAnoM meM 20 prarUpaNA karanI cAhie / jIvasamAsoM meM vizeSa zroghe prAdese vA, saNNIpajjatagA have jattha / tattha ya uraNavIsaMtA igivitiguriNadA have ThAraNA 1727 / / gAthArtha-progha (guNasthAna) yA Adeza (mArgaraNA) meM saMjIparyanta mUla jIvasamAsoM kA jahA~ kathana ho vahAM unnIsa paryanta uttara jIvasamAsa sthAna ke bhedoM ko eka sAmAnya aparyApta) tathA tIna (sAmAnya, paryApta va aparyApta) se guNA karane para samasta sthAna (jIvasamAsa ke bheda) hote haiN| vizeSArtha-guNasthAnoM meM ba mAgaMgAsthAnoM meM saMjI paMcendriya taka 1 me 16 taka jo joba. samAsoM ke bheda ginAye haiM, unheM sAmAnya prAlApa se guNA karane para 16, nanheM hI paryApta va aparyApta ina do AlApoM se guNA karane para 1642 = 38 bheda evaM paryApta, nityaparyApta va ladhyaparyApta ina tIna se guNA karane para 57 bheda ho jAte haiN| saMkSiptata:-'sAmAnya jIva' isa prakAra eka jIvamamAma tathA asa va sthAvara isa prakAra do jIvasamAsa ke sthAna tathA ekendriya, vikalendriya ba gakalendriya-- isa taraha jIvasamAsa ke 3 sthAna haiN| isI taraha kramaza: prAge-Age jIvasamAsa sthAnoM ko yathAgama utpanna karate hue jIvasamAsa ke 16 sthAna isa prakAra hote haiM pRthvI, janna, agni, vAyu, nityanigoda, catUrgatinigoda ye graha haiN| ye bAdara aura mukSma sapratiSThita pratyeka va apratiSTita pratyeka bheda, dviindriya, zrIndriya, canurindriya, asajI paMca., saMjI paMce. / isa taraha sAmAnya jIva rUpa eka sthAna se unnIsa bheda paryanta sthAnoM ko 1, 2 va 3 se guNA karane para . - .1. vizeSa jAnakArI ke lie ghavalA kA sampUrNa dUsarA bhAga dekhanA caahie| 1. go. jI. 75-76-76, 5. 2 pR. 593 se 6.1 / Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750/go. sA. jIvakANa gAvA 728.726 yathAkrama 16 bhedasthAna, 38 bhedasthAna aura 50 bhedasthAna hote haiN| yahI viziSTa spaSTIkaraNa nahIM kiyA jA rahA hai kyoMki isI grantha meM pahale vistRta kathana kiyA jA cukA hai|' aba 'guNajIyA pajjattIpANA...'isa gAthA dvArA kathita vizati bhedoM kI yojanA karate haiM vIramuhakamalariNaggayasayalasuyaggahaNapayauraNasamatthaM / gamiUraNa goyamamahaM, siddhatAlAvamaNubocchaM // 728 / / gAthArtha -mahAvIra svAmI ke mukha-kamala se nikale sakala zruta ko grahaNa karane evaM use prakaTa karane meM sakSama gautama gaNadhara ko namaskAra karake aba maiM siddhAntAlApa kAhU~gA / / 728 / / to kA vizeSa-grantha kA nAma gommaTasAra hai / ataH isameM 20 prarUpaNA kA kathana sAra rUpa meM kiyA gayA hai| yahI sthiti siddhAntAlApa kI bhI hai| siddhAntasambandhI mukhya mudde prAcAryazrI dvArA prAge 6-7 gAthAoM meM kaha diye gaye haiN| siddhAntAlApa kA matalaba siddhAntaviSayaka kucha musa kathana / itanA hI yahA~ prAcArya zrI ko siddhAntAlApa' se iSTa rahA hai| vistAra se nirUpaNa paTa khaNDAgama kI dhavalA TIkA kI dUsarI pustaka (pR. 418 se lekara antima pRSTha paryanta) se samajhanA cAhie / grantha ke atyadhika vistAra ke bhaya se yahA~ vaha prarUpaNA nahIM kI jA rahI hai / siddhAntAlAga kathana meM dhyAtavya niyama maNapajjavaparihAro patamuvasammatta dopiraNa paahaaraa| edesu ekkapagave gasthitti asesayaM jANe / / 726 / / " gAthArtha-manaHparya yajJAna, parihAra vizuddhisayama, prathamopazama samyavatva aura grAhArakadvaya (AhAraka va AhArakamitha) ina cAroM meM se eka ke hone para anya tIna bheda nahIM hote, sA jAnanA cAhie / / 726 / / vizeSArtha- upayukta 4 mArgaNAmoM meM se kisI eka ke hone para (kisI jIva ke) zepa 3 mArgaNAe~ nahIM hotI haiN| yathA, kisI jIva ke manaHparyaya jJAna hai to usake parihAravizuddhisaMyama, prathamopazamasamyaktva va 'grAhArakazarIra va AhAraka aMgopAMga ye tInoM nahIM hoMge, aimA jAnanA cAhie / / 726 / / zaMkA- taba isa taraha se to yAhArakakAyayogI va prAhArakamitha kAyayogI munirAja ke upazama samyaktva ho, yaha sambhava nahIM hai ? samAdhAna- nahIM, aise munirAjadhI ke bhAyika va kSAyopAmika-ye do magyavatva hI bana sakane 1.go. jI. 77-785 3-me762. go. jI. 3||vN go. jI. 726 tathA dha. 2/12 // prA. paM. gN.1/2| 3. siddhAnAcArya paNDitakalAgavatamahodayAnAM prakathanAnusAreNa likhitam / 4. prA. paM. saM. 1/1/1641.41 evaM saM. paM. saM. 1/340 evaM gha.1/824 gA. 240 / para tatra pUrvArdha maraNapajjava parihAge 'uvasamasammasa doSiyA yAhArA isi pAThaH tadapi 'padambamammatta' ityasya pATasyocitavaM pratibhAni TIkAkAraH] Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... . ... gAthA 726 pAlApa/761 - -. - "-.- - hai, kyoMki upazama samyaktva ke mAtha AhAraka zarIra yA AhAraka sambandhI yoga nahIM bana sktaa|' zaMkA- gAthA meM 'paDhamuvasammatta' zabda AyA hai mo isase to yaha sAbita hotA hai ki dvitIyopazama samyaktva ke lie yaha bAta nahIM hai / kyA yaha ThIka hai ? samAdhAna--ThIka hai, isameM kyA zaMkA ? zaMkA-to phira 'dvitIyopazama samyaktva ke sAtha AhArakadvika va parihAravizuddhi va mana:paryaya hone sambhava haiM." aisA kahanA ThIka hai nA ? samAdhAna--aisA nahIM hai, vahI kahA jAtA hai-prathamopa Nama samyaktva ke sAtha jaise manaHparyayajJAna, parihAra vizuddhisaMyama aura pAhArakAdvika ye saba (yAnI tInoM) nahIM ho sakate, vaise dvitIyopazama samyaktva ke sAtha sabhI ke sabhI (sIno hI) meM se koI bhI nahIM ho sakate hoM, aisI bAta nahIM hai| dvitIyopazama samyaktva ke sAtha manaHparyayajJAna to ho sakatA hai| hA~, dvitIyopazama samyaktva ke sAtha parihAravizuddhi va AhArakadrika nahIM hote, itanA ThIka hai| sArataH dvitIya upazama ke sAtha tInoM mArgaNAe~ niSiddha na hokara mArgaNAddhaya hI niSiddha haiN| zaMkA-dvitIyopazamasamyavatva manaHparya yajJAnI ke kai sambhava hai ? samAdhAna-jo vedaka samyavatva se pIche dvitIyopazama samyaktva ko prApta karatA hai usa upazama samyaktvI ke prathama samaya meM bhI manaHparyayajJAna pAyA jAtA hai| kintu sIdhe mithyAtva se Aye hue upazama samyamdRSTi jIva meM manaHparyayajJAna nahIM pAyA jAtA hai| vayoMki, mithyAtva se pIche pAye hue upazama samyaktvI ke upazama mamyaktva ke utkRSTakAla se bhI grahaNa kiye gaye sabama ke prathama samaya se lagAkara mavaM javanya mana.paryavajJAna ko utpanna karane vAlA kAla bahana bar3A hai| prataH dvitIyopaNamasamyakatvoM ke manaHpayaMyajJAna sambhava hai| yAnI prathamopazama samyagdRSTi ke prathamopazama samyaktva ke rahane kA kAla antarmuhUrta hI hai| tathA yaha annamuhUrta kAla, saMyama ko grahaNa karane ke pazcAt manaHparya yajJAna ko utpanna karane ke lie yogya saMgrama meM vizeSatA lAne ke lie jitanA kAla lagatA hai, usase choTA hai / ataH prathamopazama samyaktva ke kAla meM manaHparyaya kI utpatti ho sakatI nahIM, parantu dvitIya upazamasamyaktva to upazama zreNI ke abhimukha vizeSasaMyamI ke hI hotA hai / isalie yahA~ para alaga se manaHparyayajJAna ke yogya vizeSa saMyama ko utpanna karane kI koI AvazyakatA nahIM raha jaatii| phalana: dvitIyopazama mamyaktva ke grahaNa ke prathama samaya meM bhI manaHparyayajJAna sambhava hai| 1. dhavala 2/668-666 / 2. go. jI. 726, dha.2/024 (bhASA TokA), prA. paM. ma. 1gA. 164 pR.41 ; saM. paM. sa. 1/40 prAdi / 3. gha.2/728-726 evaM pra. 022 da pR. 824 prAdi / 4. dha.2/735 evaM 2/823; 2/824 (nakzA 500) / 5. babana pu. 2/668 / 6. maNapajjavaNAmINa bhaNamAga asthi....tiNi sammattAgi ; baMdagasammavAnchAyadavasamasammatta sammAduinsa paDhamamamae vi magapajanavagANuvalaM bhAdo / (mittapacchAyada-ubamamama mAiTriTamma bhagApajjavaNAeM ga valabhade, micchattapacchAdukkasbamamamammanakAlAdA vi gahidasalama pahamasamayAdo saba jahaNamaNapajjavaNANappAgAsajama kAlamsa bahutubalabhAdo / dha. 2/72-726 evaM 122 / Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 / go. sA. jIvakANDa zaMkA- parihAravizuddhisaMyama, upazama samyagvaSTi munirAja ke kyoM nahIM ho sakatA hai ? samAdhAna- isakA kAraNa yaha hai ki midhyAtva se pIche prAye hue prathamopazama mamyagdRSTi jIva to parihAravizuddhisaMyama ko prApta hote nahIM haiM, kyoMki, prathama upazamasamyaktva kA kAla to bahuta thor3A hai, isalie usake bhItara parihAravi ddhisaMyama kI utpatti ke nimittabhUta viziSTa saMyama, tIrthakara caraNamUla vasati pratyAkhyAna mahAsamudra kA par3hanA Adi guNoM ke hone kI sambhAvanA kA prabhAva hai zrIra na upazama zreNI para car3hane vAle dvitIyopazama samyagdaSTi jIvoM ke bhI parihAravizaddhi saMyama kI sambhAvanA hai, kyoMki, upazamazreNI para car3hane se pUrva hI jaba antarmuhUrtakAla zeSa rahatA hai tabhI parihAravizuddhi saMyamI apane gamanAgamanAdi bihAra ko banda kara letA hai aura na upazama zreNI se utare hue dvitIyopazamasamyaktva saMyata jIvoM ke bhI parihAravizuddhi kI sambhAvanA hai, kyoMki upazamasamyaktva ke naSTa ho jAne para parihAravizuddhisaMyamI kA punaH vihAra sambhava gAthA 730 1 zaMkA - devagati ko jAne vAle muni ke (zreNI se utarakara) gamana ke samaya (vigrahagati meM gamana ke samaya ) aparyAptAvasthA meM dvitIyopazama sabhyatatva pAyA jAtA hai, ataH vahA~ parihAravivRddhi bana jAo ? -- gamana ke samaya ma samAdhAna nahIM, kyoMki usa samaya usa dvitIyaupazamamamyaktvI ke caturthaguNasthAna pAyA jAtA hai / tathA cauthe guNasthAna meM parihAravizuddhisaMyama kA upadeza grAgama meM nahIM hai| zaMkA- parihAravizuddhisaMyata ke 5 saMyamoM meM se kitane saMyama hote haiM ? samAdhAna-eka parihAravizuddhisaMyama hI hotA hai / athavA aisA parihAravizuddhisaMyata anya saMyama ko bhI dhAraNa karatA hai, yathA jo 5 samiti aura 3 gupti se yukta hotA hai, sadA hI sarvamAdya yoga kA parihAra karatA hai tathA 5 yama rUpa chedopasthApanA saMyama ko aura eka yamarUpa sAmAyika saMgama ko dhAraNa karatA hai, vaha parihAravizuddhi saMyata kahA jAtA hai / ' kana isa prakAra cAroM meM se eka mArgasA ho eka jIva meM hotI hai. aisA kahakara aba Age dvitIyosamyaktva ke maraNa ke bAre meM AcAryazrI kahate haiM bidivasamasammatta sedododipiNa aviradAdIsu / saga-sagale sAmaride devaprapajjattageva have ||730 // gAthArtha --upazama zreNI se nIce utarane para prasaMyata zrAdi guNasthAnoM ko pAne vAle jIva ma 1. dha. 2/622-23 / 2. 6. 1/406, go. jI. 730 kiJca tasmin vigraha-kAle devagatitvAccaturtha- gugAthAnA duparitanaguNasthAnaM na sambhavati / SaT naM. 1 / 166 / 3. parihAramudvisajadANaM bhagamA pratthi do guNA (mata mattaguNAri ) dha. 2 / 724 gha 1/376, 304 / 4. pamata prappamata parihAra suddhisaMjadAgaM, parihArasaMjamo ko cetra / 5. paMtra samido ti-gutto pariharai madA bijI husAvajja / paMcamameya namo vA parihAro maMjado sI hai / 186 / 1/304: prA. paM. saM. 1131. 28 saMskRta paM. saM. 1 / 241 / Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gApA 730 pAlApa/783 jo stra-sva lezyA ke anusAra maraNa karake devagati meM jAtA hai, usI ke devagati meM aparyAptakAla meM dvitIya upazamasamyaktva hotA hai / / 730 // vizeSArtha--eka mAtra devoM meM gamana kA kAraNa yaha hai ki aise jIva kA abaddhaprAyuSka kA to maraNa upazama zreNo meM hotA nahIM aura prAyubaMdha bhI huA ho to niyama se aise jIva ke devAyu hI sambhava hai, kyoMki, anya naraka, tiryaMca, manuSya prAyu ke bandha hone para to vaha zreNI car3he yA saMyama pAmAzika saMyama deza saMgama) pAve, yaha bhI asaMbhava hai / ' ataH usa samyaktvI ke pAsa sattva manuSyAyu ke sivAya (maraNa se pUrva) kisI bhI sthiti meM devAyU kA bhI bana pAtA hai, anya kA nhiiN| ata: gamana bhI aise jIva kA devoM meM hI honA batAyA hai| mAGkA--dvitIyopazama samyaktva kI utpatti kisa guNasthAna vAle jIva ke hotI hai ? samAdhAna-mAtra asaMyata samyaktvI se apramattasaMyata taka ke kisI bhI guNI ke isakI utpatti sambhava hai| zaMkA-dvitIya upazama samyaktva kise kahate haiM ? samAdhAna-upazama zreNI car3hate samaya kSayopazama samyavatva se jo upazama samyaktva hotA hai use dvitIyaupazama samyaktva kahate haiN| zaGkA-sArataH dvitIya upazama samyaktva kahA~-kahA~ sammanna hai ? samAdhAna--paryApta manuSyagati meM va nirvR tyaparyApta devagati, ina do meM / ' zaMkA-dvitIyopazama samyaktvI ima dvitIyopazama samyaktva kAla ke bhItara chaha prAvalI ke zeSa rahane para sAmAdana ko bhI prApta ho sakatA hai kyA? samAdhAna-hA~, para yaha upadeza kaSAyaprAbhUta cUNisUtra' (yativRSabha prAcArya kRta) ke anusAra hai| kintu bhagavAn bhUtabalI ke upadezAnusAra upazama zreNI se utarA humA mAmAdana guNasthAna ko prApta nahIM karatA hai / prajJAbhAva meM ubhayamana yAvat kevalIsannidhi saGgrahaNIya hai| 1. haMdi tisu prAdhAsu ekega vi baddhegA gA sako vAsAe jasamAmenu, teraNa kAraNega gigya-tirikkha-maraNAsadiyo ga gacchadi / dha. 61331 // dagI. ka. 334-335 va labdhisAra bha. 351 / 2. go. ka. 334-35, go.jI. 653 / 3. ba, 1 / 211-12 va karmaprakRti [prave.] grantha pR.267 tathA kArtikeyAnuprekSA yA. 484 TIkA, mUlAcAra / 12 / 275 TIkA 4. (i) dha. 2/434, (ii) paryAptamanuSyasaMyamina eva dvitIyopazamasamyaktvaM bhavati iti dhavalAyAM dvitIya pustake 726 pRSThe likhitam / paryAptAvasthAyAJca dvitIyopaNamasampakvino devagatiH eva [gha, 2 pR. 821] iti AgamavacanAcca / dha. 21538 / 5. edirase uvamamasammattaddhApa mama tarado asaMjamaM di pacchejja, saMjamAsaM jama pi gacchadreja, do vi gacchejja / isa prAvaliyAsu memAsu prAmANa pi gacchejja / / 542-543 sUtra, 14 cArika upa. pradhi.patamAna upaNAmakakriyAvizeSa pR. 726 kApAyapAisutta cagi mutramaya | 6. uvamamameDidA prAdidhagANa mAsaNa-maraNA bhAvAdo tipi kado gAvade? edamhAdo veva bhUdabalI-SayaNAdI [yat 'sAsAdanAnAM jaghanyana plyopmaasNkhyey-maagprmitmntrm| dha. 5 pR. 11 / *gha. 6 / 331 va la. sA. 348, 350 [pratra matadvayaM nirUpitaM vartate / Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784/go. sA. jIvakANDa gAthA 731 zaGkA-gAthA meM "maga-saga lessA bharide" ko par3hakara eka gharcA uThatI hai, ki kisa-kisa lezyA se dvitIyopazamasamyavatvI kahA~ janmegA? tathA ina samyagdRSTiyoM kA utpAda devoM meM kahA~ se kahA~ taka hotA hai ? samA ...ise hI kahA jAtA hai devaka mAyAva ko upazamA karake aura upazama zreNI para car3hakara phira vahA~ se utarakara pramannamayata, apramattasaMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata upazamasamyagdRSTi guNasthAnoM se madhyama tejolezyA ko parimAkara aura maraNa karake saudharma-aizAna kalpavAsI devoM meM utpanna hone vAle jIvoM ke aparyAptakAla meM prIpazamika samyaktva pAyA jAtA hai| tathA, upayukta guNasthAnavI hI utkRSTa tejolazyA athavA jaghanya padmalezyA ko pariNamAkara yadi maraNa karate haiM to praupazamika samyaktva ke sAtha sAnatakumAra aura mAhendra kalpa meM utpanna hote haiN| tathA, ve hI upazama samyagdRSTi jIva madhyama padmalezyA ko pariNamAkara yadi maraNa karate haiM, to brahma Adi 6 kalpoM meM utpanna hote haiM / tathA, ve hI upazamamamyagdRSTi jIva utkRSTa padmalezyA ko athavA jaghanya zuklale zyA ko pariNamAkara yadi maraNa karate haiM to aupazamika samyaktva ke sAtha gyArahaveM bArahaveM svarga ke devoM meM utpanna hote haiN| tathA upazama zreNI para car3ha karake aura pUnaH utare binA hI madhyama zUbala lezyA se pariNata hokara yadi maraNa karate haiM to upazama samyaktva ke sAtha terahaveM grAdi navameM gre greveyaka taka ina 13 meM utpanna hote haiN| tathA pUrvokta upazama samyagdRSTi jIva hI utkRSTa zukla lezyA ko pariNamAkara yadi mararaga karate haiM to upazama samyaktva ke sAtha nau anudiza aura 5 anuttara bimAnavAmI de meM utpanna hote haiM / isa prakAra lezyAnusAra maraNa kahA / tathA isa (uparyukta) kAraNa se maudharma svarga se lekara Upara ke sabhI (yAnI sarvArthasiddhi taka ke) asaMyata samyagdRSTi devoM ke aparyApta kAla meM praupazamika samyaktva pAyA jAtA hai|' guNasthAnAtIta siddhoM kA svarUpa siddhAraNaM siddhagaI kevalaraNAraNaM ca daMsaNaM khayiyaM / sammattamaraNAhAraM uvajogAraNakkamapautto // 731 // gAthArtha-siddhoM ke siddhagati, kevalajJAna aura kevala darzana, kSAyika samyaktva, anAhAra aura jJAnopayoga va darzanopayoga kI yugapat pravRtti hotI hai / / 731 / / vizeSArtha-siddhoM ke nAma karmodayakRta 4 gati, azuddha 4 jJAna, 3 darzana tathA vedaka yA upazama (donoM) samyaktva athavA mithyAtva sAsAdana yA mitha bhAva va grAhAra (karma-novArma kA) evaM jJAna-darzana kI kramavRtti nahIM hotI hai, yaha isa gAthA se phalita hotA hai / anya bAta yaha hai ki siddhoM ke hI kyA-kyA bhAva haiM, isa sandarbha meM isI grantha ke karmakANDa meM isa prakAra kahA gayA hai maupazamika, kSAyika, mizra, audAyika va pAriNAmika ina pA~ca bhAvoM meM se siddhoM ke kSAyika va pAriNAmika ye do bhAva hote haiN| tathA inhIM do ke uttarabhedoM kI apekSA siddhoM ke samyaktva, jJAna, 1.dha.2/562 / Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 732 pAlApa/785 . darzana va vIrya (ye cAra kSAyika) evaM jIvatva (1 paarigaa|mik bhAva) ye cunna 5 bhAva hote haiN|' sAtha hI siddhoM ke kSAyikadAna gurAga bhI hai, kSAyikavIrya' kI taraha, yaha vizeSatayA jJAtavya hai / ima prakAra siddhoM ke upayukta siddhagati, kevalajAsAdi ke sAtha mANiva dIrga, kariSadA, ayika cAritra Adi guNoM kA astitva bhI jJAtavya hai / yadyapi yahA~ para kathana to isa bAta kA hai ki vizatiprarUpaNAoM meM se siddhoM ke kauna-kaunasI prarUpaNA haiM ? isI sandarbha meM kahA gayA hai ki siddhoM meM 20 prarUpaNAoM meM se gAthokta siddhagati, kevalajJAna, kevaladarzana, mamyavatva Adi SaT prarUpaNA to hai aura aAgAmI gAthA meM batAyege ki zeSa (20-6=14) caturdaza prarUpaNA rahita (yathA guNasthAnAtIta grAdi haiM, parantu kevalajJAna, kevala darzana va samyaktva ye siddhoM ke kSAyika gaNa bhI haiN| ataH anya bhI siddhoM ke kSAyika guNoM ke astitva ke saMketArtha upayukta bhAvoM viSayaka kathana kara diyA gayA hai| zaMkA--kaSAyamArgagA va vedamArgaNA ke prabhAva hone para unheM akaSAya guNamaya prAdi kahA jA sakatA hai yA nahIM? samAdhAna-kyoM nahIM ? kaSAya, veda prAdi ke abhAva hone se siddhoM meM prakapAyatva, avedatva grAdi guNa bhI hote haiM, aisA kahanA zAstra se avirAddha hai|' zakhA -to phira mArgagaNA ke prabhAvoM kI apekSA to siddhoM ke niryogatva, nirindriyatva Adi gugA bhI kahe jA sakate haiM? samAdhAna-kyoM nahIM, siddhoM ke nirgatitva, nirindriyatva, nikaSAyatva, niryogatva, nirvedatva Adi guNa bhI kahe jA sakate haiM / zaMkA--sidroM meM Apane cAritra kahA, so middhoM ke cAritragugA kaise gambhava hai ? karmakANDa (gA. 816-821) meM to cAritraguNa siddhoM meM ginAyA nahIM ? samAdhAna-siddhoM meM bhI akarAyarUpa cAritraguNa hai, unake cAritraguNa kI nirmalaparyAya hai| pUrva meM bhI aisA kahA jA cukA hai / vahA~ karmakANDa meM sAmAnya se kathana hai, kahIM bAritraguNa yA kSAyika cAritra kA siddhoM ke, vahA~ para niSedha thor3e hI kiyA gayA hai| middha kina-kina se rahita haiM - guragajIvaThANarahiyA, saNApajjattipAraNaparihIraNA / sesaraNavamaggaNaNA siddhA suddhA sadA hoti / / 732 // gAthArtha -siddha guNasthAna, jIvasamAsa, saMjJA, paryApti va prAraNa iname rahita hote haiM / nathA inake 1. go. ka. 821, 822, 816 / 2. sa. si. 214 paramAnaMdAvyAyAdharUpeNa teSAM, [kSAyikadAnAdInAM] tapa [siddha] tiH astitvamiti] pa. pra. 127, 2 TIkA bhaassaa|*raa. baa.2/4/7| 3. akaSAyamavedattaM prakArayatta videhadA meva / pracalatamalepattaM ca hoti acaMti yAI se / / 31 / / gha, 13110 / 4. viziSTabhedanayana nirgatitvaM, nirindriyatva, niSkAyatva, niryogatva, nibaeNdAvaM, niSkApAyatyam ....... ityAdivizeSaguNA:... ... . . saM. gA. 14 ThIkA [saM.] Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786/go. sA. jIvakANDa gAthA 733 0 0 --- | mu. | jI. ! pa. ! . . . | . prA. | saM. (pUrva kI gAthA meM kathita siddhagati, kevalajJAna, kevaladarzana, bhAyika samyaktva va anAhAra ina 5 ko chor3akara) zeSa nau mArgaragAe~ nhiiN| pranIta pAyI jAtI haiN| ye sadA middha tathA zuddha hI rahate haiN| (kyoMki, pratIta unakA punaH azuddhAvasthA se lepa asambhava hai / ) / / 732 / / pratIta vizeSArtha - spaSTIkaraNArtha middhoM meM bIsa dharUpaNA meM se guNasthAna prAdi prarUpaNA isa prakAra kI jA sakatI hai. yathA-siddhoM pratIta ke atIta guNasthAna, pratIta jIvasamAsa, atItaparyApti, pratIta prANa, kSIrasaMjJA, siddha gati, [athavA pragatitva (cAra gati ke kSINa saM. abhAva kI apekSA)] atIta jAti, akAya, ayoga, apagataveda, akaSAya, kebalajhAna, saMyama, asaMyama aura saMyamAsaMyama ina vikalpoM siddhagati se mukta, kevala darzana, dravyabhAvataH alezya, bhavyAbhavyavikalpa atIndriya rahita, kSAyika samyaktva, saMjJikAsaMjJika vikalpAtIta, anAhAraka, sAkAra-anAkAra donoM upayogoM se yugapat upayukta - isa prakAra | pratItakAya prarUpaNA hai|' prayogI 20 bhedoM ke jJAna kA upAya va phala apaganaveda Nikkhede eyatthe,NayappamANe Nitti prnniyoge| maggai vIsaM bhaiyaM, so jAragai prappasambhAvaM // 733 / / / kSINakapAya gAthArya-jo nikSepa meM, ekArtha meM, naya meM, pramANa meM tathA mA kevalajJAna nigakti va anuyoga meM 20 bhedoM ko jAnatA hai, vaha prAtma sadbhAva ko jAnatA hai| anubhaya vizeSArtha -jo kisI eka nizcaya yA nirNaya meM kSepaNa karatA kevaladarzana hai arthAt jo anirNIta vastu kA usake nAmAdika dvArA nirNaya graleya karAtA hai, use nikSepa kahate haiM / ' athavA yoM bhI kaha sakate haiM ki aprakRta artha kA nirAkaraNa karake prakRta artha kA nirUpaNa karane anubhaya bAlA nikSepa hai| athavA saMzaya, viparyaya va anadhyavasAyarUpa vikalpa se haTAkara jo nizcaya meM sthApita karatA hai ume nikSapa kahate hai| kSAyika , athavA vAhya artha ke sambandha meM jitane vikalpa hote haiM, unakA jo kathana karatA hai use nikSepa kahate haiN|' tathA vaha nAma, sthApanA, bhanubhaya dravya ba bhAva ke bheda se 4 prakAra kA hotA hai|' anAhAraka prANabhUta asAdhAraNa lakSaNa ekArtha kahA jAtA hai / yathA jIva gAkAra-anAkAra kA lakSaNa cetanA / athavA eka hI hai artha jinakA, ve zabda ekArtha yugapat 1. dha. 2/451/570855/562 .. ........1855 prAdi / 2. gha. 111 3. gha. 13 / 3 jayaghavalA / 4, gha, 1316 | 5. dha. 13/498 / siddho ke 20 prarUpamA "----- jJA. / saMya. da. | ne. . ma. | na. | mani . Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 733 pAlApa 67 kahe jAte haiM, yathA "prAraNo va jIva" donoM zabda yAtmA (AtmA nAmaka artha ) ke hI vAcaka haiN| jJAtA ke abhiprAya ko naya kahate haiM / ' athavA zrutajJAna ke vikalpa ko naya kahate haiM / athavA pramANa (samyagjJAna) ke dvArA samyaka prakAra se gRhIta vastu ke ekadharma arthAt aMza ko grahaNa karane vAle jJAna ko naya kahate haiM / athavA jo nAnA svabhAvoM se haTAkara kisI eka strabhAva meM vastu ko prApta karAtA hai, baha naya hai / athavA yoM kahA jA sakatA hai ki vastu ke aMza ko grahaNa karane vAlA naya hotA hai / athavA yoM bhI kahA jA sakatA hai ki vastu kI ekadeza parIkSA naya kA lakSaNa hai / 5 yaha naya pramAgA ke avayava rUpa hotA hai| isake mUlataH do bheda hote haiM 1. dravyAthikA 2. paryAyAdhika athavA yoM bhI kahA jA sakatA hai ki nayoM ke ye mUla do bheda haiM 1. nizcaya 2. vyavahAra / / inhIM mUlana yaya ke uttarabheda saMkhyAna yA asaNyAta athavA ananta taka bhI hote haiN| sakala bastu kA grAhaka pramANa hotA hai| jisa jAna ke dvArA vastu-varUpa jAnA jAtA hai, nizcaya kiyA jAtA hai, vaha jJAna pramANa hai| sArataH aniyana aneka dharmaviziSTa vastu (sampUrNa vastu) ko viSaya karane vAlA pramANa hotA hai aura niyana ekadharmaviziSTa vastu ko viSaya karane vAlA naya hotA hai / jisa triyA, pratyaya Adi ke dvArA, jisa artha meM zabda kI niSpatti hotI hai, umako umI prakAra se kahanA nirukti hai| jaise "jo jItA hai, jiyegA aura pUrva meM jI va kA hai, use jIva kahate jIva grAdi padArthoM ke jAnane ke upAya vizeSa ko anuyoga kahate haiM / ve ye haiM (6 bheda) nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti aura vidhAna | isa prakAra ina upayukta nikSepa, ekArtha, naya, pramAga, nirukti va anuyoga ke dvArA jo pUrva kathita 20 prarUpaNAnoM ko jAnatA hai, vaha AtmA ke svarUpa ko jAna letA hai / isa prakAra mommaTamAra jIvAr3a meM pAlApa prarUpaNA nAmaka bAIsavA adhikAra pUrNa hamA / 1. prA. pati 151, dhavalA / 2. pA. pa. 181 evaM samayasAra sA.pU. 150 / 3. prA. pa. 181, syAdvAda majarI 310 / 4. svA. kAti, anu gA, 263 / 5. pravacanasAra 181 tA. vR. 6. prA. pa nayAdhikAra 367, pa. 1012 evaM ma. si. 1 / 33 8. mA. pa. 77 / sakalavastugrAhaka pramANa, pramIyate, parichiite vastutattvaM yena jJAnena tantramAraNam / athavA samyagjJAna pramAraNam prA. paM. 34 hai. rA. bA. 1/4/7 jIvati, ajIvat jIviSyati iti vA jIvaH / svA. kAni. pra. 11- lokAnuprekSA / gA. 136 TIkA 10.ta-sU. 117 / Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788/go. sA. jIvakA gAthA 734 anta meM nemicandrAcArya azIrvacanAtmaka mAthA kahate haiM prajjajjaseNaguNagaragasamUha saMdhAri ajiyaseraNagurU / bhuvaraNa gurU jassagurU so rAmro gommaTo jayau // 734 // gAthArtha-Arya Aryasena ke bahuta guNoM ke samUha kA saMdhAramA karane vAle ajinamena guru-jo tribhuvana ke guru haiM- ve jirAke guru haiM, vaha gommaTa rAjA jayavanta varto / Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAsUcI hai * gAthAsUcI gAthA pRSTha mim 155 281 364 481 148 146 641 pRSTha maathaa 186 : aMnomuhameta 242 aMnomuhRttamettA 405 | addhatterasa vArama 483 : apadididapatteyaM 483 / apadididapattayA 488 | appaparobhaya 486 | ayadoti cha 467 | ayadotti hu avi 733 / avaraibvAdarima 463 / avaraddha avasva 10 gharaparittA 88 | avaramapRNA pravarA pajjAya avambari igi | avaruvArammi 111 / avare barasaMstra 522 | avaroggAhaNa 441 | avaromagAhaNa 691 | avage jUttAgAno 426 avagahivata avagehivana 671 ! abara tu nAhi avara davvamudA avaraMsamudA hAti 61 arasamudA mA 425 | pravaraM hodi grana 218 / avahIra tettIsa avahIyadi ti prohI pradhvAdhAdI graMto amahAyaNANa amurANamasaMmve asurANamasaM 68 | asuhAraNaM vara aibhImadaMsaragaNa aMgUlanasaMkha aMgalagrasaMstra aMgulamakha aMgula asaMkha aMgulaprasaMkha aMgula asaMkha aMgulaprasaMkha aMgulaasaMkha aMgulamAvaliyA aMgovaMmRdayAdo ajjajjameNaguNa prajjavamaleccha ajjIvemu ya rUbI aTTattIsalavA aTubihakramma aTTAha kammAragaM aTThArasachattIsa aTTa va sayasahamsA aDakoDieya praNANatiyaM hodi aNNAMgaNAvayAreNa maNulohaM vedano aNulohaM vedanA aNusaMkhAmane atyAvaraM ca atyAdo atyaMtara asthi aAMnA jIvA aMtarabhAvApaba aMtaramaharukmma aMtomuhRttakAla aMgomuttamete aMtobhUhanameno 405 146 - - mar orr -* - - .... 465 306 58 581 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710/go. sA. jIvakANDa pRSTha 148 : gAyA grahamidA jaha devA ahimuhaNiyamiya ahiyAro pAhuDayaM 124 : : pRSTha | gAthA igipUrise vattIma igivaNAM igi 421 igivitinapaNa igi vini cava ca igiyIsamoha icchindarAsincha iMdiyakAye | iMdiyakAyAkagi iMdiya goiMdiya iMdiyamagodiNA iha jAhi bAhiyA 276 pAuDharAsi mAgAsaM bajjittA sbaagbgi pAdimachadrANa Adimasammata 503 GFG 182 5.17 prAdese 185 440 | | IhagAkaragaNa + '* 990 0 " bhAbhIyamAsura prAmaNi pAraNa mAyAre muddayaDe prAvalinasaMkhasaM prAvaliasaMkhabhA prAvaliasaMkha grAvaliasaMkha prAvaliasaMkha zrAvalinasaMkha prAvaliasaMkha prAvaliasaMkha pAvaliyapudhatta AvAsayA hu prAsavasaMvara prAharadi agaraNa Ahadi sarogaga AhArasarIri mAhAradaMsAraNa pAhArassudayeNa AhArayamunasthaM aAhArakAyajo AhAravagaNAdo grAhAra mAraNaM bhAhAro pajase ukkammadidi ukkassasaMkhamettaM uttamapragamhi udayA vaNasarI udaye du apuNNa udaye duvaNapha upAyapugvagANiya ubajAgo bANa ubadharaNadaMsaraNaraNa unnavAdagabbhajesu uvavAdamAraganiya unabAdA suraziyA unabAde accittaM ubabAde zIdusarA untrasamasuhamAhAre ubasaMte khoga ubasatavIrA uvavAde padama najanaka bauraka .w Wii muln6Nn.ki.MA.....1 mod.com NANGKa x0 0. 1. Mr.REG. 405 | eiMdiyapahadI 441 | gaiMdiyarasa.sa igidgapaMca Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA ekaTThe ca ya ekahi kAla ekkaM khalu aTTha ke ekkaca ukkaM cau ekkadara gadi ekkaM samayapa ekkArasa jogA egaguNaM tu jaM ega godasarIre ehi guNadvA edamhi vibhajjate eve bhAvA giyamA eyakkharAdu edaviyammi eyapadAdo u eyAya koDikoDI eyaMta buddha evaM prasaMkhaloga evaM upari vize evaM guraNasaMjutta evaM tu samugdhAde gAha oghAsaMjada oghe Adese vA ghe cAhasaThANe zrIghe mitra orAliya utta zroralaM pajjate zrorAliyara orAliya ve yorAliyamassaM mohirahadA kadakaphala juda kaMdassa va mUlasma 111011 le pRSTha gAthA 427 | kaSpavavahAra 56 kappasurANaM 405 ! kammaiyakAya 386 kammaiyavagaraNaM 420 kammeva ya kammabhavaM 335 | kammorAliya 775 | kamavaNNuttara 675 kAUgIla kinha 271 57 kAlaviseseNa 456 | kAle caNNa 10 kAlo ullessA 417 kAlovi ya vavaeso kAlaM grassiya kaNhata ukkAraNaM kiNhatiyAra kivharaseraNa mudA 650 410 155 18 kAU kAU kAU 2415 kiNheM silAsamAro kiNhA rasIlA kAU 146 675 kiNhAdirAsi 611 kiNDrAdilemsa krimirAyantraka 317 665 776 567 768 //// kummaNya jo kevalaraNArAdi kevalaNAraNAraNaM kohAdikasAyANaM koDiyamaharasAI 38 baMdhaM sayala 337 316 | khayaba samiya 728 bage yakhI mohe 5.27vIM saragamohe tAdo muha khaMdhA asaMkhalogA 742 264 | gaidiyemu www 19. =II WW17 gAthAsUcI / 72 pRSTha 452 507 733 46 312 341 425 5.81 567 427 Yee 615 646 636. 42% 5.65 Tex 365 576 600 620 356 126 176 6.00 365 114 670 271 711 10:5 30% ww// 160 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 go. sA. jIvakANDa gAthA 650 pRSTha / gAthA 197 dRTThANANaM AdI 418 hotti par3hama '446 chantrAvaTTANaM datvesaya NAma chApayaNIla 132 paMcAdhiya 35.0 chApaMcaNavavi 522 Tramsaya joyaNa dassayapaNAsAI 537 | chAdadi sayaM 778 letapaya pari gai.udayaja gacchasamA takkA gatanamamanaga gadiThAragoggaha madiThANogaha gabbhajajIvANaM gabhaga pUisthi gAuyacatta guragajIvA guNajIvA pajjatI guNajIbA pajjatI gugajIvaThA gurupaccaigo gUDhasirasaMdhi goyamatheraM 577 155 625 446 785 295 266 126 271 ghaNabhaMgulapaDhama 278 } jaNabadasammadi jattassa pahaM 767 jatthevakumaraha jammaM khalu samma jambUdIvaM bharaho jamhA ubarima jaM sAmANa jaha kaMcaNamagi 737 | jahakhAdasaMjamo 750 | jaha puSNApuNNAI 427 | jaha bhAravaho 566 jAijarAmaraNa 24. jAI aviraNAbhAvI 586 | jANai kajjAkajja jANai tikAla jAhiba jAsu va jIvaduga uttaTTa 446 jIvA pragatasaMkhA 665 jIvA codasabheyA jIvAjIvaM davyaM 588 jobANaM ca ya rAsI 516 jIvAdoragata 511 / jIvAdotaMga 421 | jIvidare kamma 6 1 4 caugaisarUva cau paNa coisa cauravakhathAvara causadvipadaM cakkhUNa jaM payA carakhUsodaM caMDI Namuca vattArivi khe cadagadi bhatro cadimadi caMdaravijaMbu baramadharAsANa carimRbbakaNa cAgI bhaddo cokho nitiyamaciMtiyaM citiyamacitiyaM coddasamaggA h 527 683 656 562 416 656 405 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA mucI/763 pRSTha pRSTha | gAthA 663 | pAraNaM paMcaviha 314 gANubajoga judA 117 | gArayatirikta / gikkhitta bidiya gAthA jeTThAvarabadda jaisi Na saMti jahi araNyA jehiM dulakhi joimiyavAraNa joisiyaMtAgo joisiyAdo ahiyA jogapauttI lessA joga paDi jogi joge caurakkhANaM jo va saccamoso jo tasabahAdu 786 134 56 Cam 675 675 676 ThANehidi joNIhi 511 | piccidaradhAdu NiddApayale 573 gidAvacaraNa | rigaddesavANapariNAma giddhattaM lugakhattaM giddhariNaddhA Na giddhassa giddheNa riddhidarolI riddhidaravaragu giddhidara guNA riddhidare sama 567 | Ni mUlakhaMdha Niyakhette kevali riparayA kiNhA 586 zismasamvIgA gAraiyA khalu gobitthI raNeva goiMdiyAvaraNa goiMdiyatti go iMdiyesu vi raMgo kammurAlasaM 281 578 135 346 paTTakasAye gadvapamAe paDhamA NaTTAsesapamAdo Naya kuNai pakhavAyaM Naya je bhavAbhagvA gAya pariNadi raNya pattiya gaya mitta Naya saccamoma gatiriyAga pAratiriya raga ramati jado raNaraladdhimapajjata Naraloetti ya NavamI asArakha ra mAtra ya padatthA vari ya dusa gagari bisesa rAvari samugyA gAvari ya mukkA Navi iMdiya 11.00A KI m par . COM 225 485 najjogo sAmaNa | tatto uvari | tatto egAra 682 | latto kammaiya 335 | tatto nANuttAraNaM ] natto lAMtava | tatto saMkhejja navRhamaMgulassa tadiyavastro aMta 508 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 / go. sA. jI kANDa gAthA tadiyakasAya nalalIna madhuga tabaDhIe carimo navivadiyaM kappAraNa nasacadujugAraNa nasajIvANa tasarA sipuDhavi tassamayabaddha tassuvari igi nasahINa saMmArI tAhi samuddha taha se sadeva taM suddhasalAgA tApaM samayabaddhA tArisapariNAma tiguraNA sataguNA tiNakArikhiDa nisiyA tilisayajoya nisiyasaTTi tinha dopahaM dopaha timica puN tiyakAla visaya tiradhiyasaya tiriyagadIe tiriyatraunakA tiriye pravaraM tiriyati kuDila tibbatamA tibva tisayaM bhAMti tisu teraM dasa tIsaM bAsI jamme teutiyA evaM teja prasaMkha ussaya saTTA teU teU teU taka paDhame suk gAthA pRSTha 535 tejA sarIrajeTa 221 tettIsaveMjarasAI terasakoDI dese 147 522 tericchriyaladdhi 115 vi trisese e 775 tesi samAse 282 to vAsaya ajbhaya 317 147 247 342 340 yAvara kAya pahUdI yAvara kAya pa dhAvara kAyappa zrAvara kAyappa thAvarakA yappa yAvara kAya pa thAvarasaMkha thotrA timu 42 317 58 225 347 163 225 dantra khettaM kAlaM 240 davvaM khettaM kAlaM dakkamakAliya 567 248 dasa caoNdasaDu 515 dasavihasanace 68 dasa sagIrAM sAmoha 757 770 sAmoda 505 dasamAva 202 daMsaNavayasAmAiya 581 dahidubhi vA 688 diNgacchedeSavahida 764dicchede va hida 536 divasAM pakho mAso dIvvati jado 618 602 dugatigabhavA ha 611 | dugavArapAhuDA do 567 duviSi zrama 58 1 devAraNaM avahArA tha va / / / / pRSTha 33.7 427 666 771 253 402 441 74 1 743 742 75.1 752 756 244 35.0 520 4.55 680 422 *&# 182 705. 706 711 541 24 28.7 503 642 210 52.5 422 768 665. Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAsUcI/765 FUr pRSTha 4.74 517 gAthA devehi sAdireyA devehi mAdireyA devahi sAdirego desavirade desAbahivara desohimabara desAhimajbha desohirama ya doguNAMgaNaddhANu dopahaM paMcaya doligapabhaba 485 '425 186 506 dhaNuvIsaDadasa dhammaguragamagaNA dhammAdhammAdI dhuvAddhavarUve dhuvakosu bhaya dhuvahArakamma dhruvahArassa pamANaM dhUliga chakkaTThAgA pour TUTUS > SU" 612 mAthA pajjAyakAvara paDibAdI de. 722 | paDivAdI pugA | paDhamaRgvA ala466 padama pamadapamA | paDha muvasamasahi 485 pAgane tasa pazyATTadAla paNa parazaragatimA paNagAva gigajjA | pagiAdarasabhoya paNa bIma joya patnayabuddhanittha pamadAdicaja pammassa ya saTTAgA pammukkassaMsamudA paramaNasiTTiyamaTTha paramANupAdiyAI 482 paramANuvagaNAdA paramANahi aNa paramAvahibara paramAvahirasa paramAvahipsa paramAhidavya pallatiyaM uva 420 | palasamaUgA 135 | pallAsaMkhaghaNaM | pallAmukhajjaya pallAsaMbejja 562 | pallAmabajja 566 pallAmakhejjA 3.75 ' passadi prohI 562 / pahiyA je chApu 165 | puzvaragaharaNe 221 | puggalacitrAi 161 | pudidagAgaripa 756 : pRDhavI pAU teU 4.urt. nonukkassaMsa mo N paccakkhANadayAdo paccavakhANeva paMcakhatiri paMcamihicahu pabi iMdiya paMcarasa patra paMcasaMmido nigutto paveva hoMni magA pajjattasmaya pajjattasarIrassa pajjattamaNusmAgAM pajjattIpaTThavaNa pajjattI pANAvi 485 .......NK 362 286 164 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766/go. sA. jIvakAza pRSTha pRSTha | gAthA 277 / bI je joraNIbhUde 666 | besadAyagara 344 345 465 gAthA puDhavI Adi cAha pudabI jalaMca puNyAjaharagaM parisicchisaMda puruguNabhoge purumahadAru pUvaM jalathala puvApuvAphadaDhaya puhapuhakasAya poggala davamhi poggaladabAyAM potajarAyuja .NK dy 467 bhattaM devI caMdApaha bharaGgammi addha bhavatiyAraNa bhavapanaigo ohI bhavapaccaigo sura bhanvattaraNassa joggA bhavAsammattAvi bhaviyA siddhI bhAvANaM sAmaNNa bhAvAdo challemsA bhAsamavamga bhiNNasamayasiddha bhumAuteu bhUpAuteuvAU bhogA puNyAga 616 phAsarasagaMdha 702 386 248 775 Byar Nm muv 578 2c baMdho samayapa vahubahuvihaM ca bahubhAge samabhAgo bahuvattijAdi bahuvihabahappa bAdaramAU cAdarateUbAU bAdarapuNsAteU bAdarabAdara bAdaramuhame bAdarasuhamA bAdarasahama bAdarasaMjala bAdarasaMjAlaga bAbIsa satta bArutarasaya bAhirapAyohiM bitinapa pUNNa biticapamAga bidiyuvasama vihi tihi caduhi maggaNauvajogA mabhimaserA 305 / majjhimacau 338 majjhimadavvaM khetaM 666 majjhimapadakAvara 116 mati jado 24.7 / magAdavavaggaragA magadavvavAgarA maraNapajjaba ca maraNapajjana ca 155 magaNapajjabaparihAro 426 maNabayaNArA | maga bayaramAraNaM 141 maraNasahiyAeM 248 maNusiNipamatta madinAvaraNa 275 / madisudaprohI KK ... xx 0 0 0GAIK " .OG 771 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA maMdabuddhi maraNaM patthei maradisaMkhajja mamuraMbubiMdu mAyA lohe micchataM vedato micchAhI jIvoM micchADI micchAiTThI pAvA jIvo micchA sAtraya micche khalu micche coTsa micche sAsaraNa micchodaye.. miccho sAsaraNa miccho sAsaNa missuda sammissaM misse puNNAlAo mImAMsadi jo pubvaM mUlaggaparavIjA mUlasarIrama mule kaMde challI yAjakanAmenAnana rUUNavare avaru ruttareNa tato rUsai dii laddhipura liMgas pIkIrai lessA N khalu lessAkassA logassa saMva logAgAsapadesA logAgAsa pade se ... ya la ... pRSTha gAyA 4.87 logAgAsaya o- lAMgANamasaM 601 logANamasaM 2.76 Shao 58 18 757 738 684 685 battIsaMpradA rimitaM vatthussa pade samidivasA DT Ta e 752 378 7.74 721 === 726 vaggaNarAsi godA 446 Sorr vanarahekAla vanAvattapamAtre varakAsa vavahAro puNa kA bahAro pu ti vavahAro pura bahAro viya bAdarahame paranonAtaM bAsapute khaiyA triladIva vikahA tahA viggahasadimA vidAvalilogANaM 148 146 vidiyutrasabha 587 : bivarIyamohi vivihaguraNa visajaMtakUDa visayAraNaM visa 170 573 566 vIramuhakamala 581 vIriyajudamadi 651 bIsa bIsaM pAhuDa 652 veguvaM pajjataM 656 vegubbiya AhAro .. va gAthA sUcI / 767 pRSTha 656 22E 581 484 5.77 5.66 635 34 660 734 362 530 ico 564 642 646 656 641 774 44 1 716 511 34 724 284 753 350 * 376 382 780 182 422 738 313 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798/go. sA. jIvakANDa mAthA vegubviya uttatthaM ve gudhviyavarasaM beMjaNapattha veNavamUlora vedassudIragAe vedAdAhArotti veyaNakasAya .at .w.w. pRSTha 766 165 505 663 114 w 716 352 SV 107 3.41 AP .. pRSTha - gAthA 304 sattAha puDhavINaM 337 / satadiNA chammAsA ! manamakhidimmi sattAdI amRtA 344 sadAmivasaMkho saMpugNAM tu samaga sahAsadaharaNaM sambhAbamaraNo macco 581 samo hu vaTTamA sammattadesaghAdi 507 mammattadesa sasammatamicchapani sammatarayaNa 486 | sammattuppanIe 128 / samayattayasaMkhA sammAiTTI jIvo sammAmicchudaye manvaMgaaMga saMbhava savvaM ca loyaNAli mandamarUtrI sadhvasamAseNavahida | sabvasamAso 282 madhvamurANaM proca | sancAvahissa eka | sabvepi puTavabhaMgA | sabvesi suhamAraNaM samvohitti ya ke saMsArI paMcakkhA 605 sAgArI uvajogo sAMtarariNaraMtareNa 743 | sAmagAjIva sAmaNNA garaiyA mAmaNNA paMcidI sAmoNa ya evaM sAmagaNa tipaMtI | mAmaraNa pajjattaM . 5.07 X saMkamA chaTANA saMkamagAM saTTAga sakkIsANA paDhau sakko jambudIba saMskhA naha patthAge saMvAnIdA sama saMkhAvalaya jogI saMkhAtra lihida saMkhegro progho saMvejjapame kAle maMbejjAsaMsnejjA saMgjejjAsaMgvesamajUgalamhi sagamAraNehi vibhatte sagasagaasaMkha samasagakheta sagasagagravahA saMgahiya sayala saMjalarANokasA saMjalagaNokasA saTTANasamuraghA saMThAvidUraNa evaM sapaNAliga saNArAsi saNNiAssa vAra sapaNI protre micche saNI maNippa sattAha ubasamado 366 Hurry: xx. 0 mors 15 0" day // Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAsUcI/761 pRSTha 747 9. pRSTha ! gAthA 451 muhamaMdaragRga 28.5. muhamagivAte 265 | manamo muhama gaDI mUI aMgula 136 | seThI suI pallA selagakiNhe sRSNa melaTTikaTTavette saMsaTThArasagraMsA 784 solasayaM cau mobakkramANubakkama so saMjarbha gA gi | mohammasAraNa mohammAdAmA | sohammIsAgA sAlasasaya A' or box 2 mom gAthA mAmAiyacau mAhAraNavAdare mAhAragAdayeNa sAhAraNamAyAga sAhiyamahasplameka sikkhAkiriyu siddhamuddha siddhAAMtima siddhArA siddhagaI sila gRhavi silasala veNu sIdI saThThI tAla sIlesi saMpatto sukkassa samugghA suNha dugaigi suttAdo naM samma nudakevala ca gANaM suhamariNagoda muhamaNigoda sahamagigoda muhamaNigoda suhamazigoda muhamaNigoda muhadRkva subaha muhamesu saMkha p ur ).me.au 508 Nur. 515 13.7 | hidi hodi hai 242 | hadima ukkamsa 403 / heTTA jemi 403 / hedimachApuDhavIga 103 | heTimalappuTavIgAM 456 / honi aNiyaDhigA 351 honi navA igi 282 | hodi atima -. . - imnA . ." -