Book Title: Anekant 1940 Book 03 Ank 01 to 12
Author(s): Jugalkishor Mukhtar
Publisher: Veer Seva Mandir Trust
Catalog link: https://jainqq.org/explore/538003/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra sevA mandira dillI krama saMkhyA kAla naM. khaNDa KARKKAKKAKKAKKKKAKKKXXXXX Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vArSika mUlya tIna rupaye hema anekAnta satya, zAnti aura lokahita ke saMdezakA patra nIti-vijJAna-darzana- itihAsa - sAhitya- kalA aura samAjazAstra ke praur3ha vicAroMse paripUrNa sacitra mAsika 1.3.4. sampAdaka jugalakizora mukhtAra 'yugavIra' adhiSThAtA 'vIrasevAmandira' ( samantabhadrAzrama ) sarasAvA ji0 sahAranapura tRtIya varSa [kArtika Azvina vIra ni0saM02466 ] " sacAlaka tanasukharAya jaina vyavasthApaka ayodhyAprasAda goyalIya kanATa sarkasa, po0 boksa naM0 48, nya dehalI akTUbara sana 1940 I0 (eka kirakA mUlya pA~ca dhAne Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 'anekAnta ke tRtIya varSakISiya-sUcI viSaya aura lekhaka kiyA aura lekhaka akalaMka-smaraNa--[ sampAdaka 41 , kyA striyA~ saMsAraka kSudra racanAoMmeM se haiM? / aja-sambodhana (kavitA)-zrI .'yugavIra E"-:.. --natAkumArI jaina 'prabhAkara' 566 atiprAcIna prAkRna paMcasaMgraha ...gotravicAra--[ jainahitIse uddhRta 186 ' - paM0 paramAnanda jaina zAstrI .256 gommaTasAra eka saMgraha graMtha-paM0paramAnandazAstrI267 anukaraNIya - vyavasthApaka, ki02 TA0 4, go.karmakANDakI truTipati-paramAnanda zAstrI537 ki05 TA0 4 , go0 karmakANDakI truSTipati vicAra para prakAza anupama kSamA- zrImad rAjacandra -[paM0 ramAnanda zAstrI 775 anurodha (kAnA)-- zrI bhagavat jaina 280 go0 karmakANDakI truThipati para cAra andhoMkI bm| ( tA)--[ mAhira, ki0 3 TA. 4 __--[pro0 hIganAla ema.e. 635 amara mAnava - zrI santagama bI.e. 133 go0 karmakANDakI truTi pUrti lekhapara vidvAnoM ke arthaprakAzikA zrI. paM. sadAsusvanI - vicAra aura vizeSasUcanA-[sampAdaka 620 -[paM. paramAnanda zAstrI 514 choTe rASTrokI yuddhanIti-[ zrI kAkAlelakara 465 ahiMsA-zrI. vamantakumAra, ema. esa.mI. 360 jAtiyA~ kima prakAra jIvita rahatI hai ahiMsAkA zrA : [zrIdarabArIlAla satyabhakta' 43. [zrI0 lA. haradayAla ema. e. 360 ' ahiMsAkI kucha hiAnayA~-zrIkizorIlAlamazarU. 162 jinasana-smaraNa-[sampAdaka ... ...677 ahiMsAke kucha pahala-[zrI kAkA kAlelakara 461 jIvana-mAdha ( kavitA ) --[paM0bhavAnIdatta zarmA 285 ahiMsAtattva- pa. paramAnanda zAstrI 316 | jaina aura bauddha nirvANa meM antara ahiMmAmambanI / / ka mahattvaparNa praznAvanI --[pro0 jagadIzacandra ema. e. 261 -- [vijayAmaha nAhara prAdi 605 jainadarzana meM mukti mAdhanA---[zrIagaracanda nAhaTA 640 prAgraha ( kavitA ) -5. premasAgara 'paMcaratna' 644 / jainadRSTikA sthAna tathA umakA aAdhAra--- Atmika kAni-ga. jyotiprasAda jaina ema.e.281 zrI mahendrakumAra zAstrI 33 prAramohAra-cAra---[ zrI. amRtalAla caMcala' 573 / jainadharmakI vizeSatA-[zrI sUrajabhAna vakIla 221 Alocana- prA. 'yugavIra' ... ... 116 - jainadharma paricanna gItA-jaisA ho-[zrIdaulatarAma mitra'657' mAzA ( kavitA |--[shrii raghuvIrazaraNa, ema.e. 656 jainalakSaNAvalI.--[sampAdaka ... ... 126 ubakula nIra uti (mahAtmA buddha ke udagAra) jaina mamAja ke liye anukaraNIya Adarza zrI. bI. ela. jaina ki010 TA03 -[zrIagara canda nAhaTA 263 upAsanAkA abhinna [paM0cainasugvadAma nyAyatIrtha 426 jainAgamomeM samayagaNanA--[zrIagaracanda nAhaTA 464 umAsvAti -[sampAdaka ... 377 jainiyoM kI dRSTimeM bihAra --[50 ke.bhujabalI zAstrI 521 usa dina : kahAnI )--[zrI bhagavat jaina ... 217 / jJAtavaza kA rUpAntara nATavaMza umavizvabaMdha matakA dhuMdhalA citraNa ---[ muni zrI kavIndramAgara jI 237 --[bhI devendra jaina 77 tatvArthadhigama bhASya aura akalaMka U~canIca-gI carcA--[zrI bAlamukanda --[pro. jagadIzacandra jaina ema. e.30 4, 623, ___pATodI 165, 707 tatvAryAdhigamabhASya aura akalaMka para 'sampAdakIya / eka mahAna mArityAvIkA viyoga--[sampAdaka 265 vicAraNA'--[ sampAdaka ... ...307 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- Page #5 -------------------------------------------------------------------------- Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAnika vIraniHsaM.566 - - kArnika vIraniH0546 - anekAnta varSa 3. kiraNa 1 apaM.kiggA 1 - navambara 19:5 vArSikamUlya kaH Sadan parama : MARATH HER Hasiy :: A AST m ommanimom ASTRA zrI dinaparipadaka mojanyama prAna - manamanagagana Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM viSaya-sUcI 1. zrI vIra-mmaraNa, cIra zAmanA'bhinandana 2. dhavalAdi ana-paricaya ... 3. matya anakAnnAtmaka hai |zrI jayabhagavAna vakIla 4. mmRtima ggbana yogya vAkya [zrImad gajacandra | 5. bha. mahAvIra ke zAmana gotrakama zrI kAmanApramAda 6. vividha prazna [zrAmada gajaca da 7. janAekA sthAna nathA usakA AdhAra [ zrI mahandrakumAra zAstrI 8. mIna saMvAda / kavitA )--zrI yagavAra 9. vIra-zAmanakI vizapanA [ zrI agaracanda nAhaTA 5. maphala-janma kavitA) zrI bhagavana jaina 51. vIra zAmanaga striyAMkA sthAna [ zrI indkumaa| 12. nara-kakAla : kavitA) zrI bhagavata jaina 43. vAra zAmana kA puNya-valA [zrI sumaMracanda divAkara 14. manuSyAma ucanA-nIcanA kyoM ? [zrI vaMzIdhara vyAkaraNAcAya 15. mAhitya sammelana kI parIkSAmi jaina darzana zrI ratanalAla saMghavI 56. yApanIya mAhityakI khoja zrI nAgama premI 17. mAtatva (khaanii| zrI bhagavana jaina 18. mubhApina zrI ajJAna 59. uma vizvavaMdavibhAnakA dhu dhanA citraNa [zrI devendra jaina ... maja dRgaMma gajanItijJa zrI mAIdayAla vI 21. dazanIkI sthala paravA [zrI nAgacanda zAmtrI 22. aja sambodhana kAMvanA) [zrI yagavIra 23. vIra-zAsana-divama aura hamAga uttara dAyitva zrI dazarathalAla jaina 25. vIrake divya upadeza kI bhanaka [zrI jayabhagavAna vakIla 25, mAhitya-paricaya aura mamAlocana mapAdakIya 26. vInagaga pratimAoMgI ajAya pratiSThA vidhi [zrI sUrajabhAna vakIla 27. vinaya re naba kA piddh| vivekakA atha [zrAmada gajacandra 28. Alocana yagavIra 25 nAvArthAdhigama mRtrakI eka maTipaNana [ mampAdakIya 3. jaina lakSaNAvali mampAdakIya 31. zrI vIra prabhukI vAgo, parama upAmya ( kavitA ) [zrA yagavIra 32. subhApita ( uda kvitaa| [ikabAla, cakacamna, dArA, grahamAna TAiTila Page #8 -------------------------------------------------------------------------- Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAnta.. MENS Karan RECETIZALMAN BER Wi 4864 RE / AUR zrI di jainapari padakaM maujanyame prApta vAra prema praoNpha iNi yA kanoTa markama mya dahalI / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya aura lekhaka, . pRSTha viSaya aura lekhaka pRSTha ' tasvArthAdhigamasatrakI eka saTiyaNa prati pro. jagadIzacandra aura unakI samIcA [ sampAdaka : --[sampAdaka ..1 121 / 666, 729 tAmila bhASAkA jainasAhitya --[prA. e. cakravartI kalase ( kavitA ) [IghAsIrAma jaina kinda TAra . ema. e. 1 . 487,567,721 : raTe calo--[bA0 mAIdayAla jaina bI.e. 315 darzanoMkI AstikatA aura nAstikatAkA aAdhAra . baMgIya vidvAnoMkI jaina mAhitya meM pragati-[zrIagaracaMda .--[paM: tArAcanda. jaina drshnshaastr| 352 . . . nAhaTA 146 darzanoMkI sthalarUparekhA--[ paM. tArAcaMda jaina 82 sAvalIghAsa--[ zrI harizaMkara zarmA dIpaka ke prati (kavitA)--zrI.rAmakumAra snAtaka'572 buri hatyAkA kArakhAnA--[ 'gRhastha' se uddhRta 164 devanandi-pajyAda-smaraNa - [sampAdaka 557 baudatathA jainagraMthoM meM dIkSA[pro0 jagadIzacaMdraema.e.143 dravyamana -50 indra caMdra zAstrI ... 250 / bhagavAna mahAvIra aura unakA upadeza-- dharmakA mUla duHgna meM chuga hai-[ zrI. jayabhagavAna . .. [zrI bA0 sarajabhAna jI vakIla 366 vakIla ... ... 82, bhagavAna mahAvIra ke zAsana meM gotrakarma--- dharma bahuta durlabha hai --[ zrI. jayabhagavAna vakIla 5.5 . [zrI kAmatAprasAda 28 dharmAcaraNameM sudhAra - [ zrI bA. sUrajabhAna yakIla 385 / bhAratIya darzanoMmeM jaina darzanakA sthAna- zrI harimatya dhavalAdizrata paricaya-[sampAdaka ... 3,207 / / bhaTTAcArya 467 nara-kaMkAla ( kavitA ) [ zrI bhagavat jaina 47 bhala svIkAra- [zro santarAma bI. e..... 535 navayuvakoMko svAmI vivekAnanda ke upadeza . . majadUrasi rAjanItijJa---[ zrI mAIdayAla bI. e. 80 . . [DA. bI. ela. jaina pI. eca. DI. 566 manuSya jAtike mahAn uddhAraka napatuMgakA matavicAra [zrI ema. govinda pai 578,645 - --[zrI. bI. pala, sargapha 325 parama upAsya (kavitA ) [ zrI 'yugavIra' ki01 TA03 / manuSyoMmeM U~canA-nIcatA kyoM ?--[zrI vaMzIdhara paramANu ( kavitA ) [paM0 cainasukhadAma, 440 vyAkaraNAcArya 51 paravAra jAti ke itihAma para kucha.prakAza, . mahAvIra-gIta ( kavitA) -[zrI zAntisvarUpa ; . [paM0 nAtharAma premI 441 / jaina 'kusuma' 386 parigraharimAgA banake dAmI dAma, gulAma the mAtRtva ( kahAnI)-[ zrI bhagavat' jaina... 2 / [60 nAtha rAma premI 526 - mAnavadhama ( kavitA ) [ zrI 'yugavAra'... 101 paMDitapravara zrAzAvara[paM0nAthagamatI premI 666,667 mIna saMvAda ( kavitA )--[zrI 'yugavAra'...' pAtrakemarI smaraNa mampAdaka . ... : . 81 maMDaka ke viSaya meM eka zaMkA -[zrIdaulatarAmamitra 718 puruSArtha ( kavitA ) [ bhI maithilIzaraNa gupta 206 manasukha -[zrImad rAjacandra 107 prathama svahita aura bAda meM parahila kyoM ? - bAMta-mamAja-[ zrI amaracanda nAhaTA 468 zrI daulatarAma 'mitra' 660 yApanIya mAhityako khona [zrI nAthagama premI 56 prabhAcandra kA tasvArthasatra [mampAdaka 363,433 gaga---[ zrImad ganacandraM...... prabhAcandra-smaraNa [ mampAdaka ... 317 vAstavika-mahattA [ zrImad gajacandra ... 236 prazna ( kavitA ) [zrI 'ratneza' vizArada 10 / vidyAnandakRta matyazAmanaparIkSA mAkana paMcasaMgrahakA racanAkAla paM. madrakumAra jI zAstrI 660 [pro0 hIrAlAla jaina ema. e. VRE vidyA smaraNa | mampAdaka Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya aura lekhaka paSTha viSaya aura lekhaka paSTha vidhavA sambodhana-[zrI.. 'yugravIra' ... 147 zrIpAlacaritra sAhityaka sambandhama zeSa jJAnavyavinayasa tattvakI siddhi hai-[zrImad rAjacandra:118 / [zrI agaracanda nAhaTA 427 vividha prazna-[ zrImad rAjacandra 32,76,81,86 zrIbhadrabAhu svAmI-[ muni zrI caturavi jaya 678 vivekakA artha-[ zrImad ganacandra... 120 zrIvIra smaraNa-[ mampAdaka .. . 1 vItarAga-pratimAoMkI ajIva pratiSThA vidhi-- (zrIzubhacandrAcAryakA samaya aura jJAnArNavakI eka prAcIna [zrI sUrajabhAna vakIla 101 prati-[paM0 zrI nAtharAma 'premI' ,270 vIrakA jIvana-mArga-[zrI jayabhagavAna jaina vakIla 414 zvetAmbara karma sAhitya aura digambara paMcasaMgrahavIrake divya upadezakI eka jhalaka- [pa0 paramAnanda jaina zAstrI... . 378 .. [zrI jayabhagavAna vakIla 15 zvetAmbara nyAyamAhityapara eka dRSTi[paMratanalAla 177 vIra natuzrA (kahAnI)-[paM0 mUlacanda jI vatsala' 336 matya anekAnnAtmaka hai-[ zrI jayabhagavAna vakIla 17 vIra prabhukI vANI (kavinA)-[ zrI 'yugavIra ki01TA03 maphala janma ( kavitA )-[zrA bhagavat jaina 44 vIrazAsanako puNya belA---[ zrAsumeracanda divAkara 48 mapheda patthara athavA lAlahRdaya - ['dIpaka'sa uddhRta 577 vIrazAsanakI vizeSatA-[zrIzragaracanda nAhaTA 41 mampAdakIya ( TippAgA yAM) 665 vIrazAsana-jayantI-utsava-[ paM0 paramAnanda zAstrI mambodhana (kavitA)-[vra0 premamAgara 'pacarala' 283 ___ki08-6 TA03 sagla yogAbhyAma-[zrI hema canda modI 31 vIrazAsana divama aura hamArA uttaradAyitva- saMmA meM sumbakI vRddhi kase ho ?-[.zrI daulatarAma 362 [zrI dazaratha nAla jaina 61 mAmAyika vicAra - [ zrImad gajacandra ki0 4 TA0 3 vIrazAsana meM striyoMkA sthAna-[ zrI indu kumArI sAhitya paricaya aura mamAlocanA -[ mampAdaka 8, hindIratna' 45 200, 312, 37 4 ki0 6 TA. . dhIrazAsanAbhinandana-[sampAdaka ... 2 mAhitya-pammelanakI parIkSAoma jaina darzana'vIrazAsanAMka' para mammAMtayA~-[ 235,26.2,266 [paM0 ratanalAla maMghavI 56, 411, vIra-zraddhA nAla-[zrI raghuvIrazaragA na. e. 408 middhasaMga ke mAmane mAmida aura gajavAnikavIrasana-smaraNa-[sampAdaka..." 621 [paM0 paramAnanda jaina zAstrI 626 vIrasaMbAmandirako sahAyatA-adhiSThAtA ki06TA0 4, middhamana smaraNa - sampAdaka.... 205 ___ki08-6 TA0 4 ki. 12 TA02 sudhAra maMsU nana-[sampAdaka...... 216 vIrasavAmandira-anyamAlAko mahAyatA- adhiSThAtA mubhApita- ......76, ki 1 TA0 1, ki0 4 TA. 4 ki01TA0 3 smati meM ragbane yogya mahAvAkya - [zrImad rAjabandra 27 vIrasevAmandira-vijJapti- [adhiSThAtA 'bIra sevAgandira' 755 hama aura hamArA yaha sArA saMsAra--- vIra-stavana-[zrI bamannIlAla nyAyatIrtha ki06TA0 1 / bA0 sUrajabhAna yakIla 556 vIroMkI ahiMsAkA prayoga---[ zrI mahAtmA gAMdhI 6.7 haribhadramari--- [paM. ratanalAla saMghavI 286,326 zikArI ( kahAnI)-[ zrI bhagavat' jaina 277 hindI mAhitya mammelana aura jaina darzana-- zikSA ( kavitA )-[bra. prema mAgara 'paMcaratna' 656 [paM0 sumeracanda jaina, nyAyatIrtha 284 zikSita mahilAzrokA apavyaya-[ zrI lalitA kumArI holIkA tyauhAra--[sampAdaka... ... 310 jaina 'prabhAkara' 685 holI hai ! ( kavitA )-[ zrI 'yugavIra'... 356 zrI kundakunda-smaraNa-[sampAdaka...... 425 holI holI hai ! (kavitA)-[ zrI 'yugavIra'... 351 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ in . - - - ITUR varSa 3 nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya vIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // ) sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM0 48, nyU dehalI kirnn| kArtika pUrNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama saM0 1966 zrIkIra-smaraNa zuddhi zaktayoH parI kASThA yo'vApya shaantimndirH| dezayAmAsa saddharma zrIvIraM praNamAmi tam // -yugavIraH jinhoMne jJAnAvaraNa-darzanAvaraNakaM vinAzanaM nirmalajJAna-darzanakI AvirbhatirUpa zuddhiko tathA antarAyakarmake vilopame vIyalabdhimpa zaktikI parAkASThAko--caramamImAkA-prApta karake aura mohanIya karmake samUla vidhvaMmase AtmAmeM pUrNazAntikI sthApanA karake athavA bAdhArahita cirazAntike nivAsasthAna banakara samIcIna dharmakI dezanA kI hai una zrIvIra bhagavAnako maiM sAdara praNAma karatA huuN| stheyAjjAtajayadhvajA'pratinidhiH prodbhatabhariprabhuH, pradhvastA'khila-durnaya-dviSadimaH sannItisAmarthyatA / sanmArgastrividhaH kumArga-mathano'hanvIranAthaH zriye, zazvata saMstuti-gocaro'naghadhiyAM zrIsatyavAkyAdhipaH / / --yuktayanuzAsana-TokAyA, zrIvidyAnandaH jo jayadhvaja prApta karane vAloMmeM advitIya haiM, jinake mahAna sAmarthya athavA mahatI prabhutAkA prAdurbhAva huAhai,jinhoMne sannItiko-anekAntamaya syAdvAdanItikI-sAmarthama saMpUrNa dunayarUpa zatrugoMko dhvasta kara diyA hai-tabAha va barbAda kara diyA hai--jo trividha sanmArgasvarUpa haiM-mamyagdarzana-sambarahAna-samyakcAritrakI sAkSAt mUrti haiM-jinhoMne kumArgoko mathana kara DAlA hai, jo madA kapita bhAzayase rahita sudhIjanoMkI saMstutikA viSaya bane hue haiM aura zrIsampana satyavAkyoMke adhipati athavA Agamake svAmI haiM, ve zrIvIra prabhuInta bhagavAna kalyANa ke liye sthira raheM-cirakAla taka loka-hadayoM meM nivAsa kreN| Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrazAsanAsbhinandana tava jina zAsanavibhavo jayati kalAvapi guNA'nuzAsana vibhavaH / dopa- kazAsanavibhavaH stuvanti cainaM prabhA - kRzA''sanavibhavaH // -- svayaMbhU stotre, samantabhadraH / haiM vIra jina ! ApakA zAsana-mAhAtmya - Apa ke pravacanakA yathAvasthita padArthoM ke pratipAdanasvarUpa gaurava - kalikAla meM bhI jayako prApta hai - sarvokRSTarUpa se varta rahA hai, usake prabhAvase guNoM meM anuzAsanakoliye hue ziSyajanoMkA bhava - saMsAra paribhramaNa - vinaSTa huA hai| itanA hI nahIM, kintu jo doSoMrUpI cAbukoMkA nirAkaraNa karane meM samartha haiM - unheM apane pAsa phaTakane nahIM dete -- aura apane jJAna-tejase jinhoMne lokaprasiddha vibhuko hariharAdiko - nisteja kara diyA hai, aise gaNadharadevAdi mahAtmA bhI Apake isa zAsanakI stuti karate haiM / dayA- dama-tyAga samAdhiniSThaM, naya pramANa-prakRtAJja sArtham / ghuSyamanyairakhilaiH pravAdairjina tvadIyaM matamadvitIyam // - yuktayanuzAsane, samantabhadraH / he vIra jina ! ApakA mata-- zAmana --naya-pramANa ke dvArA vastu tattva ko bilkula spaSTa karane vAlA aura saMpUrNa pravAdiyoMse abAdhya honeke sAtha sAtha dayA (ahiMsA), dama (saMyama), tyAga aura samAdhi (prazasta dhyAna)ina cAroMkI tatparatA ko liye hue hai / yahIsaba usakI vizeSatA hai, aura isaliye vaha advitIya hai| sarvAntavattadguNa - mukhya- kalpaM, sarvAntazanyaM ca mitho'napekSam / sarvApadAmantakaraM nirantaM sarvodayaM tIrthamidaM tavaiva // - yuktayanuzAsane, samantabhadraH / he vIra prabhu ! ApakA pravacanatIrtha - zAsana- sarvAntavAn hai--sAmAnya, vizeSa, dravya, paryAya, vidhi, niSedha, eka, aneka, Adi zrazeSa dharmoko liye hue haM - aura vaha guraNa-mukhya kI kalpanAko sAthameM liye honese suvyasthita hai -- usameM asaMgatatA athavA virodhake liye koI avakAza nahIM hai--jo dharmoM meM parampara apekSA ko nahIM mAnate - unheM sarvathA nirapekSa batalAte haiM---unake zAsana meM kisI bhI dharmakA astitva nahIM bana sakatA aura na padArtha vyavasthA hI ThIka baiTha sakatI hai| ataH ApakA hI yaha zAsana tIrtha sarvaduHkhoM kA anta karane bAlA hai, yahI niranta hai - kisI bhI midhyAdarzanake dvArA khaNDanIya nahIM hai - aura yahI saba prANiyoM ke abhyudayakA kAraNa tathA AtmAke pUrNa abhyudaya (vikAsa) kA sAdhaka aisA 'sarvodayatIrtha' hai / bhAvArtha- ApakA zAsana anekAnta ke prabhAvase sakala durnayoM (paraspara nirapekSanayoM) athavA midhyAdarzanoMkA anta ( niramana) karane vAlA hai aura ye durnaya athavA sarvathA ekAntavAdarUpa.. midhyAdarzana hI saMsAra meM aneka zArIrika tathA mAnasika duHkharUpa ApadAoMke kAraNa hote haiM, isaliye ina durnayarUpa mithyAdarzanoMkA anta karane vAlA honese ApakA zAsana samasta ApadAoMkA anta karane vAlA haiM, arthAt jo loga Apake zAsanatIrthakA Azraya lete haiM, use pUrNa tayA apanAte haiM, unake mithyAdarzanAdi dUra hokara samasta duHkha miTa jAte haiM / aura ve apanA pUrNa abhyudya (utkarSa evaM vikAsa) siddha karane meM samartha ho jAte haiM / kAmaM dviSannappupapattiH samIkSatA ne mamadRSTiriSTam / tvayi dhruvaM khaMDitamAnazRMgo bhavatyabhadrAM samantabhadraH // yuktayanu0, zrIsamantabhadrAcAryaH | he vIra bhagavan ! Apake iSTa zAsana se bharapeTa athavA yatheSTa dveSa rakhane vAlA manuSya bhI yadi samadRSTi ( madhyasthavRtti) huA upapatticakSu se - mAtmaya ke tyAgapUrvaka yuktisaMgata samAdhAnakI dRSTiseApake iSTakA - zAsanakA - avalokana aura parAna karatA hai to avazya hI usakA mAnazrRMga khaNDita ho jAtA hai - sarvathA ekAntarUpa mithyAmata kA Ayaha chUTa jAtA hai-aura vaha abhadra athavA midhyAdRSTi hotA huA bhI saba corase bhadrarUpa evaM sambaSTa bana jAtA hai-athavA yU~ kahiye ki Apake zAsanatIrthakA upAsaka aura anuyAyI ho jAtA hai Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAdi-zruta-paricaya [sampAdakIya ] dhavala' aura 'jayadhavala' nAmase jo siddhAntagrantha ima taraha ye nAma bahuta kucha purAne tathA rUDha haiM pramiddhiko prApta haiM ve vAstava meM koI mUla grantha aura inakI sRSTi TIkAko bhASyarUpameM pradarzita karanekI nahIM hai, balki TIkA-grantha haiN| khuda unake racayitA dRSTise huI jAna par3atI hai| parantu zrAma jaina-janatA vIramanAcAryana tathA jinamanAcAryana unda TIkA grantha muna-munAye AdhArapara inheM mUla evaM svataMtra graMthoke rUpameM liyA hai aura ina TIkAtroMke nAma 'dhavalA', 'jaya- hI mAnatI yA rahI hai / apane svarUpasa mUla-graMtha dhavalA' yAlAe haiM, jamA ki unake nimna vAkyAMsa na hokara TIkA graMtha hote hue bhI, ye apane mAthameM una prakaTa hai-- mUla sUtragranthIko liye hue haiM jinake AdhAra para "bhaTTAragaNa TIkA lihiemA vIrameNeNa" | // 5 // inakI yaha itanI bar3I tathA bhavya imArata khar3I huI hai| "kattiyamAsaM emA TIkA hu mamANivA dhvlaa"||8|| middhivinizcaya TIkA tathA kucha caNiyoM zrAdikI taraha ___ -- dhavala-prazamni ye prAyaH mUtrAMka saMketa-mAtrako liye hue nahIM hai, balki "iti zrIvoramenIyA TIkA sUtrArthadazinI / " mUla mUtrAko pUrNarUpane apane meM mamAviSTa tathA uddhRta "ekAnapaSTimamadhikamatazatAbdeSa zakanarendramya / kiye hue haiM, aura imaliye inakI pratiSThA mUla mamanInepa samAtA jayadhavalA prAbhanavyAkhyA // " siddhAntagranthI-jamI hI hai aura ye prAyaH svatantrampameM --jayadhavala-prazasti siddhAntagrantha' mamajhe nathA ullekhita kiye jAte haiN| dhavana aura jayadhavala nAmoMkI yaha prasiddhi zrAjakI dhavala-jayadhavalakI AdhArazilAe~ athavA bahuta hI aAdhunika nahIM hai / brahA hemacandra apane prAkRta zrutaskandhameM aura vikramakI 10vIM-11vIM zatA jayadhavalakI 60 hajAra lokaparimANa nirmANa ko bdIke vidvAna mahAkavi puSpadanta apana mahApagaNa meM bhI liye bhavya imArata jima aAdhArgazalApara gbar3I hai inhIM nAmoMke mAtha ina granthoMkA ullagba karate haiN| usakA nAma 'kamAyapAhada' ( kapAyaprAbhUta ) hai / aura yathA dhavalakI 70 hajAra yA 72 haz2Ara loka parimANa "sadarImahassadhavalo jayadhavalo mttrimhsbaaNdhvaaN| nirmANako liye pa. bhavya imAgna jima mUlAdhAra para mahabaMdho cAlIma siddhaMtatayaM ahaM vaMde // " khar3I huI hai vaha paTagyagadAgama' hai / paTagvaNDAgama ke -zrutaskandha. 88 brahma hemacandrane 'zrutamkandha' meM dhavanakA pari "Na u bujhiu Ayamu mahadhAmu / mANa jaba 70 hajAra zloka jinanA diyA hai, taba indrasiddhaMtu dhavala jayadhavala NAma // " nandi prAcAryane apane 'zrutAvatAra meM use 'granthamahamra- mahApurANa, 1,6,8 sipratyA' padake dvArA 72 hajAra mUcita kiyA hai| Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa prathama cAra khaMDo-1 jIvasthAna, 2 dullakabandha, bandha- khaNDa' ke sAthahI samApta hotA hai-vargaNAkhaNDa usake svAmitvavicaya, aura 4 vedanAkI, jise 'veyaNakasINa- sAthameM lagA huzrA nahIM hai / pAhuDa' tathA 'kammapayaDipAhuDa' (karmaprakRtiprAbhUta) bhI parantu paM0 pannAlAlajI sonI zrAdi kucha vidvAnoMkahate haiM, yaha pUrI TIkA hai-ina cAra khaNDoMkA isameM kA khayAla hai ki 'dhavalA' cAra khaNDoMkI TIkA na pUrNarUpase samAveza hai aura isaliye inheM hI pradhAnataH hokara pA~ca khaNDoMkI TIkA hai-pA~cavA~ 'vargaNA' khaNDa isa granthakI AdhAra-zilA kahanA cAhiye / zepa'vargaNA' bhI usameM zAmila hai| unakI rAyameM 'vedanAkhaNDa meM aura mahAbandha' nAmake do khaNDoMkI isameM koI TIkA nahIM 24 anuyogadvAra nahIM haiM, 'vedanA' nAmakA dUsarA hai aura na mUla sUtrarUpameM hI una khaNDoMkA saMgraha kiyA anuyogadvAra hI 'vedanAkhaNDa' hai aura 'vargaNAkhaNDa' gayA hai-unake kisI-kisI aMzakA hI kahIM-kahIM para phAsa, kamma, payaDi nAmake tIna anuyogadvAroM aura mamAveza jAna par3atA hai| 'bandhana' anuyogadvArake 'baMdha' aura 'baMdhaNijja' adhi. vargaNAkhaNDa-vicAra kAroMse milakara banatA hai| ye phAsAdi anuyogadvAra vedanAgvaNDake nahIM kintu 'kammapayaDipAhuDa' ke haiM, jo dhavala granthameM 'bandhasvAmitvavicaya' nAmake tIsare ki agrAyaNIya nAmake dUsare parvako pA~cavIM cyavanakhaNDakI samApti ke anantara maMgalAcaraNapUrvaka 'vedanA' labdhi vastukA cauthA pAhaDa hai aura jisake kadi, khaNDakA prArambha karate hue, 'kammapayaDipAhuDa' isa veyaNA (vedanA) phAsAdi 24 anuyogadvAra haiM / 'vedanAdvitIya nAmake sAtha usake 24 anuyogadvAroMkI sUcanA khaNDa' isa kammapayaDipAhuDakA dUsarA 'vedanA' nAmakA karake una anuyogadvAroMke kadi, veyaNA, phAma, kamma, anuyogadvAra hai / isa vedanAnuyogadvArake kahiye yA payaDi, baMdhaNa, ityAdi 24 nAma diye haiM aura phira una vedanAkhaNDake kahiye 16 hI anuyogadvAra haiM, jinake anuyogadvAroM (adhikAroM) kA kramazaH unake avAntara nAma vedaNaNikkheva, vedaNaNayavibhAsaNadA, vedaNaNAmaanuyogadvAroMke bheda-prabheda-sahita varNana karata hue vihANa, vedaNadavvavihANa, vedaNakhettavihANa, vedaNaantake 'appAbahuga' nAmaka 24veM anuyogadvArakI / rikA kAlavihANa, vedaNabhAvavihANa Adi haiM / ' samApti para likhA hai-"evaM cauvIsadimaNizrogahAra aisI rAya rakhane aura kathana karane vAle vidvAn samattaM / " aura phira "evaM siddhAMtArNavaM pUrtimagamat isa bAtako bhulA dete haiM ki 'kammapayaDipAhuDa' aura caturvizati adhikAra 24 aNiogaddArANi / namaH 'veyaNakasINapAhaDa' donoM eka hI cIz2ake nAma haiN| zrIzAMtinAthAya zreyaskaro babhUva" aisA likhakara krokA prakRta svarUpa varNana karanese jisa prakAra "jassasesAraNamae' ityAdi granthaprazasti dI haiM,jisameM * dekho, 'jainasiddhAntabhAskara' ke pAMcaveM bhAgakI granthakAra zrIvIrasenAcAryane apanI guruparamparA Adike tRtIya kiraNameM prakAzita sonIjIkA 'SaDkhaNDAgama ullekhapUrvaka isa dhavalATIkAkI samAptikA samaya kArtika ya kAtika aura pramanivAraNa' zIrSaka lekha / bhAge bhI sogIbIke zakA prayodazI zakasaMvat 738 sUcita kiyA hai| isase mantavyoMkA isI khekhake AdhAra para ullekha kiyA sApha jAnA jAtA hai ki yaha 'dhavala' grantha 'vedanA- gayA hai| Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] dhavalAdi-zruta-paricaya - 'kammapayaDipAhuDa' guNanAma hai usI prakAra 'veyaNa- uttarasUtra kahate haiM / yathAkasINapAhuDa' bhI guNanAma hai; kyoMki 'vedanA' karmoMke "jahA uddemo tahA Nireso tikaTTa kadiudayako kahate haiM, usakA niravazeSarUpase jo varNana aNiogahAraM parUvaNaTumuttarasuttaM bhnndi|"* karatA hai usakA nAma 'veyaNakasINapAhuDa' hai; jaisA ki isase spaSTa hai ki 'vedanAkhaNDa' kA viSaya hI 'dhavalA' ke nimna vAkyase prakaTa hai, jo ki zrArAke 'kammapayaDipAhuDa' hai; isIse isameM usake 24 adhijainasiddhAntabhavanakI pratimeM patra naM0 17 para diyA kAroMko apanAyA gayA hai, maMgalAcaraNa takake 44 sUtra huA hai bhI usIse uThAkara rakkhe gaye haiN| yaha dUsarI bAta hai ___ "kammANaM payaDimarUvaM vaeNedi teNa kammapaya- ki isameM usakI apekSA kathana saMkSepase kiyA gayA hai, DipAhuDe tti guNaNAmaM, vayaNakasINapAhuDaM tti vi kitane ho anuyogadvAroMkA pUrA kathana na dekara use tassa vidiyaM NAmamathi, veyaNA kammANamudayo ta chor3a diyA hai aura bahutasA kathana apanI graMthapaddhatike kasINaM NikhasaMsaM vAda ado veyaNakasINa- anusAra suvidhA zrAdikI dRSTise dUsare khaNDoMmeM bhI le pAhumidi, edavi guNaNAmameva / " liyA gayA hai / isIse 'paTakhaNDAgama' mahAkammapaDi. vedanAkhaNDakA viSaya 'kammapayaDipAhuDa' na honekI pAhuDa ( mahAkarmaprakRtiprAbhRta ) se uddhRta kahA hAlatameM yaha nahIM ho sakatA ki bhUtabali prAcArya kathana jAtA hai|| karane to baiThe vedanAkhaNDakA aura karane lageM kathana yahA~ para itanA aura bhI jAna lenA cAhiye ki kammapayaDipAhuDakA, usaka 24 adhikAroMkA kramazaH vedanAkhaNDa ke mUla 24 anuyogadvAroMke sAtha hI dhavalA nAma dekara ! una hAlatameM kammapayaDi pAhuDa ke antargata TIkA samApta ho jAtI hai, jaisAki Upara batalAyA gayA 24 adhikAroM (anuyogadvAroM) maMga vedanA' nAmake hai, aura phira usameM vargaNAkhaNDa tathA usakI TIkAke dvitIya adhikArake sAtha apane vedanAgvaNDakA mambandha liye koI sthAna nahIM rahatA / ukta 24 anuyogadvAroM meM vyakta karane ke liye yadi unheM ukta 24 adhikAgeke 'vargaNA' nAmakA koI anuyogadvAra bhI nahIM hai / 'aMdhaNa' nAmakA sUtra denakI jarUrata bhI hotI to ve use dekara anuyogadvAra ke cAra bhedoMmeM 'baMdhaNijja' bhedakA varNana usake bAda hI 'vedanA' nAmake adhikArakA varNana karate; karate hue, usake athAntara bhedoMmeM viSayako spaSTa karane ke parantu aisA nahIM kiyA gayA-vedanA' adhikAra ke pUrva liye saMkSepa meM 'vargaNA prarUpaNA' dI gaI hai-vargaNAke 'kadi' adhikArakA aura bAdako 'phAma' Adi api dekho, bhArA jainasiddhAntabhavanakI 'dhavaja' prati, kAroMkA bhI uddezAnumAra (nAmakramase) varNana prArambha patra 512 / kiyA gayA hai / dhavalakAra zrIvIrasenAcAryane bho, 24 / jaisA ki usake nimna vAkyase prakAra haiadhikAroMke nAmayAle sUtrakI vyAkhyA karaneke bAda, jo "teNa baMdhariNajaparUpavaNe kIramANe vaggaNapatauttarasUtrakI utthAnikA dI hai umameM yaha spaSTa kara diyA vaNA NicchaeNakAyavvA / aNNahA tevIsa vaggaNAhai ki uddezake anusAra nirdeza hotA hai isaliye suiyA ceva vaggaNA baMdhapAmogA bharaNA jo baMdhapAprAcArya 'kadi' anuyogadvArakA prarUpaNa karane ke liye progA Na hotibattigamANu vpttiido|" Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 anekAnta 16 adhikAroMkA ullekha karake bhI do hI adhikAroMkA varNana kiyA hai / aura bhI bahuta kucha saMkSiptatAse kAma liyA hai, jisase use vargaNAkhaNDa nahIM kahA jA sakatA aura na kahIM vargaNAkhaNDa likhA hI hai / isI saMkSepa-prarUpaNa-hetuko lekara anyatra kadi, phAsa, aura kamma Adi anuyogadvAroMke khaNDagrantha honekA niSedha kiyA gayA hai| taba avAntara anuyogadvAroMke bhI zravAntara bhedAntargata isa saMkSipta vargaNAprarUpaNAko 'vargaras' kaise kahA jA sakatA hai ? aisI hAlata meM sonIjI jaise vidvAnoMkA ukta kathana kahA~ taka ThIka hai, ise biz2a pAThaka itane parase hI svayaM samajha sakate haiM, phira bhI sAdhAraNa pAThakoMke dhyAna meM yaha viSaya aura acchI taraha se zrajAya, isaliye, maiM ise yaha aura bhI spaSTa kara denA cAhatA hU~ aura yaha te rUpameM batalA denA cAhatA hU~ ki 'dhavalA' vedanAnta cAra kharADoMkI TIkA hai --- pA~caveM vargagAkhaNDakI TIkA nahIM hai| vedanAkhaNDakI zrAdi meM diye hue 44 maMgalasUtroMkI vyAkhyA karane ke bAda zrIvIrasenAcAryane maMgalake 'nibaddha' aura 'anibaddha' aise do bheda karake una maMgalasUtroMko eka dRSTi se nibaddha aura dUsarI dRSTise nibaddha batalAyA hai aura phira usake anantara hI eka zaMkA-samAdhAna diyA hai, jisameM ukta maMgalasUtroM ko Upara kahe hue tIna khaNDoM-vedaNA,baMdhasAmittavicazro aura khudAbaMdho-- kA maMgalAcaraNa batalAte hue yaha spaSTa sUcanA kI gaI hai ki 'vargaNAkhaNDa' kI zrAdimeM tathA 'mahAbandhakhaMDa' kI zrAdimeM prathaka maMgalAcaraNa kiyA gayA hai, maMgalAcaraNa ke binA bhUtabali zrAcArya granthakA prArambha hI nahIM karate haiN| sAtha hI, yaha bhI batalAyA hai ki jina kadi, phAsa, kamma, paDi, [baMdhaNa] anuyogadvAroMkA bhI yahA~ [ varSa 3, kiraNa ( ettha ) - isa vedanAkhaNDa meM - - prarUpaNa kiyA gayA hai, unheM khaNDagrantha-saMjJA na denekA kAraNa unake pradhAnatAkA prabhAva hai, jo ki unake saMkSepa kathanase jAnA jAtA hai / isa kathanase sambandha rakhane vAle zaMkA-samAdhAna ke do aMza isa prakAra haiM: "uvari uccamANesu tisu khaMDesu kassedaM maMgalaM ? tiraNaM khaMDANaM / kudo ? vaggaNAmahAbaMdhANaM AdIe maMgalakaraNAdo / raNa ca maMgaleNa viNA bhUdabalibhaDAra gaMthassa pAraMbhadi tassa zraraNAiriyattappasagAdo / " "kadi- phAsa kamma-paryADa - ( baMdhaNa ) -yogadArANi vi ettha parUvidAriNa tersi khaMDagaMthasaraNamakAUraNa tiriNa ceva khaMDANi tti kimaTTha uccade? tesiM pahANattAbhAvAdo / taM pi kudo gavvade ? saMkheveNa parUvaNAdo / " * ukta, 'phAsa' Adi anuyogadvAroMmeM se kisIke bhI zurU meM maMgalAcaraNa nahIM hai - 'phAse tti', 'kamme tti' 'payaDi tti', 'baMdhaNe' tti' sUtroMke sAtha hI kramazaH mUla anuyogadvAroMkA prArambha kiyA gayA hai, aura ina anuyogadvAroMkI prarUpaNA vedanAkhaNDa meM kI gaI hai tathA inameM se kisIko khaNDagranthakI saMjJA nahIM dI gaI, yaha bAta Uparake zaMkAsamAdhAna se spaSTa hai / aisI hAlata meM sonIjIkA 'vedanA' zranuyogadvArako hI 'vedanAkhaNDa' batalAnA aura phAsa, kamma, payaDi zranuyogadvAroMko tathA baMdhA zranuyogadvArake bandha aura baMdhanIya adhikAroMko milAkara 'varga khaNDa' kI kalpanA karanA aura yahA~ taka likhanA ki ye anuyogadvAra "vargaNAkhaMDake nAmase prasiddha haiM" kitanA asaMgata aura bhramapUrNa hai use batalAnekI z2arUrata nahIM rahatI / 'vargaNAkhaMDa' ke nAmase dekho, dhArA-baina siddhAntabhavana kI 'dhavala' prati patra 532 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] dhavalAdi zruta-paricaya ukta anuyogadAroM ke prasiddha honekI bAta to bar3I hI hai, 'veyaNA' nAmakA dUsarA anuyogadAra hai, jisakI vicitra hai ! abhI to yaha grantha lokaparicayameM bhI adhika TIkA prAraMbha karate hue vIrasenAcArya ne bhI, "veyaNama nahIM pAyA / phira usake kucha anuyogadvAroMkI 'vargaNA- hAhiyAraM vivihiyAraM parUvemo" isa pratizAvAsyake gvaMDa' nAmase prasiddhikI to bAta hI dUra hai| sonIjIko dvArA use vividha adhikAroMse yukta 'veyaNA' nAmakA yaha saba likhate hue itanI bhI khabara nahIM par3I ki yadi mahAadhikAra sUcita kiyA hai-'veyaNAkhaMDa' nahIM akelA vedanA-anuyogadvAra hI vedanAkhaMDa hai to phira likhA hai--; vahI adhikAra athavA anuyogadvAra apane 'kadi' anuyogadvArako kaunase khaMDameM zAmila kiyA avAntara 16 anuyogadAroM aura unake bhI phira avAntara jAyagA ? 'baMdhasAmittavicatro' nAmake pUrvakhaMDameM to adhikAroM ke sAtha vahA~ pUrA huA hai| 'veyaNA' ke 16 usakA samAveza ho nahIM sakatA--vaha apane viSaya anuyogadvAroM meM antakA anuyogadvAra 'veyaNa appAbahuga' aura maMgalamatroM Adike dvArA usase pRthak ho cukA hai, usIkI samApti ke sAtha 'veyaNA' kI samAptikI hai / isI taraha yaha bhI khabara nahIM par3I ki yadi baMdhaNa- vAta ukta samApti sacaka vAkyameM kahI gaI hai| 'veyaNA' anuyogadvArake baMdha aura bandhanIya adhikAroMko vargaNA- pada strIliMga honese usake sAthameM 'samattA' (samApta huI) khaMDameM zAmila kiyA jAyagA to zeSa adhikArake kriyA ThIka baiTha jAtI hai| donoMke bIcameM par3A huA kramazaH prApta kathanake liye kaunase naye khaMDakI kalpanA 'khaMDa' zabda asaMgata aura prakSipta jAna par3atA hai / karanI hogI ? kyA use kisI bhI khaMDameM zAmila na zrIvIrasenAcAryane apanI dhavalA TIkAmeM kahIM bhI akele karake alaga hI rakhanA hogA? zrAzA hai ina saba bAtoM- 'veyaNA' anuyogadvArako 'veyaNAkhaMDa' nahIM likhA haike vicAra parase sonIjIko apanI bhUla mAlUma pdd'egii| ve 'veyaNAkhaNDa' anuyogadvAroMke usa samUhako batalAte aba maiM una bAtoMko bhI spaSTa kara denA cAhatA hU~ hai jisakA prArambha 'kadi' anuyogadArase hotA hai aura jinase sonIjIko bhrama huzrA jAna par3atA hai aura jinheM isIse 'kadi' anuyogadvArake zurUmeM diye hue ukta 44 ve apane pakSako puSTi hetarUpase prastuta karate haiN| maMgalasUtroMko unhoMne 'vedanAkhaNDa' kA maMgalAcaraNa (ka) sabase pahalI bAta hai vedanA-anuyogadvArake batalAyA hai; jaisA ki unake nimnavAkyameM prayukta hue antameM vedanAkhaMDakI samAptikA likhA jAnA, jisakI "veyaNAkhaNDassa mAdIe maMgalaTuM" zabdoMse spaSTa haizabdaracanA isa prakAra hai-- "Na tAva pibadamalamidaM mahAphammapapaDipAhu. "evaM veyaNamappAbahugANiyogadAre samaro usma kaviyAdicaDagrIsamaNiyogAvayavassa mAdIe veyaNAkhaMDa smttaa|" godamasAmiNa parUvidassa bhUdavalibhaDArapaNa isa vAkyameM "veyaNakhaMDa samattA"yaha pada azuddha veyaNakhaMDassa bhAdIe maMgalaTuM tatto pANedUNa Thavi. hai-"veyaNA samatA" aisA honA cAhiye, kyoMki dassa nnibddhttvirohaado|" veyaNakasINapAhuDa athavA kammapayaDipAhurake 24 anu- aisI hAlatameM aura isase pUrva meM gale hue prakAzayogadAroMmeMse, jinakA anya uddeza kramase kathana kiyA kI rozanImeM ukta 'khaMDa' zabdake pravita honemeM koI Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 sandeha mAlUma nahIM hotA / 'khaNDa' zabda lekhakakI "tavvadirittaThANANi asaMkhejjaguNANi paDi. kisI asAvadhAnIkA pariNAma hai / ho sakatA hai ki yaha vAduppAdaThANANi motUNa saMsasamvaTThANANaM usa lekhaka ke dvArA hI bAdameM bar3hAyA gayAho jisane ukta ghnnaado|" bAyake bAda adhikArakI samAptikA cinha hote hue bhI isa vAkya ke anantara hI binA kisI sambandhake nIce likhe vAkyoMko prakSipta kiyA hai- ye vAkya diye hue haiN| "Namo NANArAhaNAe Namo damaNArAhaNAe "zrIzrutikIrtitravidyadevasthiraMjIyAno // 10 // Namo carittArAhaNAe Namo tavArAhaNAe / Namo namo vItarAgAya zAntaye" bharahatANaM Namo siddhANaM Namo pAiriyANaM Namo aimI hAlata meM ukta 'khaMDa' zanda nizcitarUpase prakSipta vajJAyANaM Namo loe svvsaahuunnN'| Namo bhaya- athavA lekhakakI kisI bhUlakA pariNAma hai| yadi bado mahadimahAvIravaDDhamANabuddhirisisma Namo vIrasenAcAryako 'vedanA' adhikArake sAtha hI 'vedanAbhayavado goyamasAmissa0 namaH sakalavimalakevala- khaMDa' kA samApta karanA abhATa hotA to ve usake bAda jJAnAvamAsine namo vItarAgAya mahAtmane namo hI kramaprApta vargaNAkhaMDakA spaSTa rUpa se prAraMbha karatebarddhamAnabhaTTArakAya / vedanAkhaNDasamAptam / " phAsANiyogadvArakA prAraMbha kara ke usakI TAkA ke maMgalA ye vAkya mUlagandha athavA usakI TIkA ke sAtha caraNa meM 'phAsaNio parUvemo' aisA na likhate / koI khAsa sambandha rakhate hue mAlUma nahIM hote-vaise mUna 'phAsa' anuyogadvAra ke sAtha koI maMgalAcaraNa na hI kisI pahale lekhaka-dvArA adhikAra-samAmi ke antameM honese usake sAtha vargaNAkhaMDakA prArambha nahIM kiyA die hue jAna par3ate haiM / aura bhI aneka sthAnoMpara isa jA sakatA; kyoMki vargaNAkhaMDake prAraMbhameM bhUtabali prakAra ke vAmya pAye jAte haiM, jo yA to mUlapratike prAcAryane maMgalAcaraNa kiyA hai, yaha bAta zrIvIrasenAhAziye para noTa kiye hue the athavA adhikAra-samApti cAryake zabdoMse hI Upara spaSTa kI jA cukI hai / ataH ke nIce chaTe hae khAlI sthAna para bAdako kisI ke dvArA ukta samAptisaka vAsyameM 'khaMDa' zandake prayoga mAtrase noTa kiye hue the; aura isa taraha kApI karate samaya sonIjIke tathA unhIMke sadRza dUsare vidvAnoMke kathanako andhameM prakSima ho gaye haiN| vIrasenAcAryakI apane adhi. koI poSaNa nahIM miltaa| unakI isa pahalI bAtameM kAroM ke antameM aise vAkya denekI koI paddhati bhI nahIM kucha bhI jAna nahIM hai-vaha eka nirdoSa hetukA kAma pAI jAtI-adhikAMza adhikAra hI nahIM kintu khaMDa taka nahIM de sktii| aise vAspoMse zUtya pAye jAte haiN| aura kitanehI adhi. (kha) dUsarI bAta bahuta sAdhAraNa hai| phAsANiyogakaoNmeM aise vAspa pradipta ho rahe haiM jinakA pUrvApara dvArakI TIkAke antameM eka vAkya nimnaprakArase pAyA koI bhI sambandha ThIka nahIM baitthtaa| udAharaNa ke lie jAtA hai'jIvaTThANa' kI eka cUlikA (saMbhavataH 7vIM ya" 8 vI) meM "jadi kammaphAse payadaM to kammaphAso sesapa jo cArA-ga sidAntabhavana kI 'pavana' pati, dekho, pArA caivasidAntabhavana kI 'ba' prati para patra / . Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAdibhuta-paricaya kArtika, vIranirvANa saM0 2466 ] eNArasa ariNayagaddArehiM bhUdabalibhayavadA so ettha kiraNa paruvido ? Na esa doso, kammakkhaMdhassa phAsasariNadassa se sANiyogaddArehiM parUvaraNAe koramAraNAe veyaNAe paruvidatthAdo viseso patthinti / " isa vAkyake dvArA yaha sUcita kiyA gayA hai ki phAsANiyogaddArake 16 zranuyogadvAroMmeMse ekakA kathana karake zeSa 15 anuyogadvAroMkA kathana bhUtabali zrAcAryane yahA~ isaliye nahIM kiyA hai ki unakI prarUpaNAmeM 'vedanA' adhikArameM prarUpita arthase koI vizeSa nahIM hai| isI taraha paryADa (prakRti) anuyogadvAra ke antameM bhUtabali zrAcAryakA eka vAkya nimnaprakArase upalabdha hotA hai- sesa veyaraNAe bhaMgo / " isa vAkyakI TIkA meM vIrasenAcArya likhate haiM"saMsAriNagaddArANaM jahA veyaraNAe parUvaNA kadA tahA kAyavyA / " arthAt zeSa anuyogadvAroMkI prarUpaNA jisa prakAra vedanA zranuyogadvAra meM kI gaI hai usI prakAra yahA~ bhI kara lenI cAhiye / ukta donoM vAkyoMko dekara sonIjI likhate haiM-"ina do uddharaNoMse bhI spaSTa hotA hai ki 'phAsANiyogaddAra' ke pahale taka hI 'vedanAkhaMDa' hai / " parantu kaise spaSTa hotA hai 1, ise sonI jI hI samajha sakate haiM !! yaha saba usIbhrama tathA bhUlakA pariNAma hai jisake zranusAra 'phAsANiyogaddAra' ke pUrvavartI 'veyaNAzraNiyogaddAra' ko 'vedanAkhaNDa' samajha liyA gayA hai aura jisakA Upara kAphI spaSTIkaraNa kiyA jA cukA hai| ukta vAkyoM meM prayukta hunA 'veyaNA' zabda 'vedanAzranuyogadvAra' kA vAcaka hai - 'vedanAkhayaDa' kA vAcaka nahIM hai / (ga) tIsarI bAta vargaNAkhaNDa ke ullekhase sambandha rakhatI hai| sonIjI 'jayadhavalA' se "sippoggahAdINaM attho jahA vaggaNAkhaMDe parUvido tahA ettha pa vedavo" yaha vAkya uddhRta karake likhate haiM " jayadhavalameM na to avagraha zrAdikA artha likhA hai aura na matijJAnake 336 bheda hI spaSTa ginAye gaye haiN| 'prakRti' anuyogadvArameM ina sabakA spaSTa aura savistara varNana TIkAmeM hI nahIM balki mUlameM hai| isase mAlUma hotA hai ki bedanAkhaNDa ke zrAgeke ukta anuyogadvAra vargaNAkhaNDa ke antargata haiM yA unakA sAmAnya nAma vargaNAkhaNDa hai / yadi aisA na hotA to zrAcArya 'prakRti' anuyogadvArako vargaNAkhayaDake nAmase na likhate / " kitanA bar3hiyA athavA vilakSaNa yaha tarka hai, para vijJa pAThaka z2arA gaura kareM ! sonIjI prakRti (payaDi) anuyogadvArako 'vargaNAkhaNDa' kA aMga siddha karanekI dhuna meM vargaNAkhaNDa ke spaSTa ullekhako bhI 'prakRti' anuyogadvArakA ullekha batalAte haiM aura yahA~ taka kahane kA sAhasa karate haiM ki khuda jayadhavalAkAra - 'cAryane 'prakRti' anuyogadvArako vargaNAkhaNDa ke nAmase ullekhita kiyA hai !! isIkA nAma atisAhasa hai ! kyA eka viSayakA varNana aneka graMthoM meM nahIM pAyA jAtA ! yadi pAyA jAtA hai to phira eka granthakA nAma lekara yadi koI ullekha karatA hai to use dUsare granthakA ullekha kyoM samajhA jAya ? isake sivAya, yaha bAta Upara saSTa kI jA cukI hai ki vargaNAkhayaDakI zrAdimeM bhUtabali zrAcAryane maMgalAcaraNa kiyA hai aura jina 'kAsa' zrAdi cAra zranuyogadvAroMko 'vargaNAkhayaDa' batalAyA jAtA hai unameM se kisIkI bhI zrAdimeM koI maMgalAcara nahIM hai, isase ve 'vargaNAkhaNDa' nahIM hai kintu 'cedanA isa Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 anekAnta [ varSa 3, kiraNa 1 samApta karate hue bhI itanA hI likhA hai ki "evamogAhagappA hue subutte baMdhariNajjaM samattaM hodi / " dUsare, 'vargaNAsUtra' kA abhiprAya vargaNAkhaMDakAsUtra nahIM kintu vargaNAviSayaka sUtra hai / vargaNAkA viSaya aneka khaMDoM tathA anuyogadvAroMmeM AyA hai, 'vedanA' nAmake anuyogadvAra meM bhI vaha pAyA jAtA hai - " vaggaNa parUvaNA" ars' ke hI adhikAra haiM, jinake kramazaH kathanakI graMthasUcanA kI gaI hai / .: (gha) cauthI bAta hai kucha vargaNAsUtroM ke ullekha kii| sonIjIne vedanAkhaNDa ke zurU meM diye hue maMgalasUtroMkI vyAkhyAmeMse nimna likhita tIna vAkyoMko uddhRta kiyA hai, jo vargazAstroMke ullekhako liye hue haiM "ohiNAraNAvaraNassa asaMkhejjamettAzro ceva nAmakA usameM eka zravAntarAntara adhikAra hai / usa adhikArakA koI sUtra yadi vargaNAsUtrake nAmase kahIM ullekhita ho to kyA sonIjI usa adhikAra athavA vedanA anuyogadvAra ko hI 'vargaNAkhaMDa' kahanA ucita samajheMge ? yadi nahIM to phira ukta vargaNA sUtroMke prakRtiAdi anuyogadvAroMmeM pAye jAne mAtra se una anuyoga dvAroMko 'vargaNAkhaMDa' kahanA kaise ucita ho sakatA hai ? kadApi nahIM / ataH monIjIkA ukta vargaNasUtroM ke ullekha parase yaha natIjA nikAlanA ki "yahI vargaNAkhaMDa hai-- isase judA aura koI vargaNAkhaDa nahIM hai " z2arA bhI tarkasaMgata mAlama nahIM honA / paDIo ti vaggaNasuttAdo / " "kAlo cauraNa uDDhI kAlo bhajidavvo khettavuDDhIe buDDhIe dabvapajjaya bhajidavvo khettakAlA du || evamhAdo vaggaNasuttAdo vvade / " "AhArabamgaraNAe duvvA thovA, teyAvaggaraNAe davvA zraNaMtaguNA, bhAsAvaggaNAe davvA zraNaMtaguraNA, mA0 davvA aAMtaguNA, kammaiya aAMtaguNA tti vaggaNasuntAdo gavvada / " ye vAkya yadyapi dhavalAdi-sambandhI merI usa noTsa meM noTa kiye hue nahIM haiM jisake AdhArapara yaha saba paricaya likhA jA rahA hai, aura isase mujhe inakI jA~cakA aura inake pUrvApara sambandhako mAlUma karake yatheSTa vicAra karanekA avasara nahIM mila sakA; phira bhI sonI jI ina vAkyoM meM ullekhita prathama do vargaNasUtroMkA 'prakRta' anuyogadvAra meM aura tIsarekA ' bandhanIya' adhikAra meM jo pAyA jAnA likhate haiM usa para mujhe sandeha karanekI z2arUrata nahIM hai / parantu isa pAye jAne mAtrase hI 'prakRta' anuyogadvAra aura 'bandhanIya' adhikAra afras nahIM ho jaate| kyoMki prathama to ye adhikAra aura inake sAtha phAmAdi adhikAra vargaNAkhaNDa koI zraMga nahIM haiM, yaha bAta Upara spaSTa kI jA cukI hai inameMse kisIke bhI zurU, madhya yA antameM inheM varNAkhaMDa nahIM likhA, antake 'bandhanIya' zradhikArako yahA~ para maiM itanA aura bhI batalA denA cAhatA hU~ ki paTkhaDAgama ke upalabdha cArakhaMDoM meM saikar3oM sUtra aise haiM jo aneka khaMDoM tathA eka khaMDake aneka anuyogadvAroMmeM jyoMke tyoM athavA kucha pAThabhedake sAtha pAye jAte hai-jaise ki 'gai iMdie ca kAe '0 nAmakA mArgaNAsUtra jIvadvANa, khudAbaMdha aura veyaNA nAmake tIna khaMDoMmeM pAyA jAtA hai| kisI sUtrakI ekatA athavA samAnatA ke kAraNa jisa prakAra ina khaMDoM meMse eka khaMDako dUsarA khaMDa tathA eka anuyogadvArako dUsarA anuyogadvAra nahIM kaha sakate usI prakAra vargaNAkhaMDake kucha sUtra yadi ina khaMDoM athavA zranuyogadvAroMmeM pAye jAte hoM to itane parase hI inheM vargaNAkhaMDa nahIM kahA jA sakatA / vargaNAkhaMDa kahaneke liye tadviSayaka dUsarI Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] dhavalAdi zruta-paricaya zrAvazyaka bAtoMko bhI usI taraha dekha lenA hogA jisa usameM zIghratAdike vaza vargaNAkhaNDakI kApI na ho taraha ki ukta sUtrakI ekatAke kAraNa khuddAbaMdhako jI- sakI ho aura adharI granthaprati para yatheSTha puraskAra na vaTThANa kahanepara jIvaThANa-viSayaka dUsarI z2arUrI bAtoMko na mila sakanekI zrAzAse lekhakane granthakI antima vahA~ dekha lenA hogaa| ataH monI jIne vargaNAsUtroMke ukta prazastiko 'vedanAkhaNDa' ke bAda jor3akara graMthapratiko ullekha parase jo anumAna lagAyA hai vaha kisI taraha bhI pUrA prakaTa kiyA ho, jisakI zrAzA bahuta hI kama hai| ThIka nahIM hai| kucha bhI ho, upalabdha pratike sAthameM vargaNAkhaNDa nahIM (Ga) eka pA~cavIM bAta aura hai, aura vaha isa hai aura vaha cAra khaNDoMkI hI TIkA hai, itanA to prakAra hai-- spaSTa hI hai / zeSakA nirNaya mUDabidrIkI mUla pratiko "zrAcArya vIrasena likhate haiM--avamesaM suttaTuM dekhanese hI ho sakatA hai| zrAzA hai paM0 lokanAthajI vaggaNAe pamvaismAmA' arthAt sUtrakA avaziSTa zAstrI usa dekha kara ima viSaya para yatheSTa prakAza DAlane artha 'vargaNA' meM prarUpaNa kreNge| isase spaSTa ho jAtA kI kRpA kareMge --yaha spaSTa likhanekA z2arUra kaSTa uThAhai ki 'vargaNA' kA prarUpaNa bhI vIrasenasvAmIne kiyA e~ge ki vedanAkhaNDa athavA kammapayaDipAhuDake 24veM hai / vagaMgAkA vaha prarUpaNa dhavalase bahirmata nahIM hai kintu adhikArakI samApti ke bAda hI-"evaM cauvIsadidhavala hI ke antarbhata hai|" maNizrogaddAraM mamattaM" ityAdi samAptisUcaka vAkyoM ____ yadyapi prAcArya vIrasenakA ukta vAkya mere pAma ke anantara hI--- usameM 'jassa sesAraNamae' nAmakI noTa kiyA huA nahIM hai, jisase usa para yatheSTa vicAra prazasti lagI huI hai yA ki usake bAda 'vargaNArakhaNDa' kiyA jA makatA; phira bhI yadi vaha vIramanAcAryakA hI kI TIkA dekara phira vaha prazasti dI gaI hai| vAkya hai aura 'vedanA' anuyogadvAra meM diyA huA hai hA~,monI jIne yaha nahIM batalAyA ki vaha satra kauna to umase prakRta viSaya para koI amara nahIM par3atA- sA hai jisake avaziSTa arthako 'vargaNA' meM kathana karane yaha lAz2imI nahIM pAtA ki usameM vargaNArakhaNDakA ullekha kI pratijJA kI gaI hai aura vaha kisa sthAna para kaunasI hai aura vaha vargaNAkhaNDa phAsAdi anuyogadvAroMse banA vargaNAprarUpaNamaM spaSTa kiyA gayA hai ? use z2arUra pata. huaA hai-usakA mIdhA saMbaMdha svayaM 'vedanA' anuyoga lAnA cAhiye thA / usase prakRta viSayake vicArako dvArameM dI huI hai 'vaggaNapaLavaNA' tathA 'baMdhagijja' kAfI madada milatI aura vaha bahuta kucha spaSTa hojAtA / adhikAra meM dI huI vargaNAkI vizeSa prarUpaNAke mAtha astu / ho sakatA hai, joki dhavalake bahita nahIM hai / aura yahA~ taka ke ima maMpUrNa vivecana parame aura graMthakI yadi jude vargaNAkhaNDakA hI ullekha ho to usa para vIra- aMtaraMga mAnI pagme maiM samajhatA hU~, yaha bAta bilkula manAcAryakI alaga TIkA honI cAhiye, jisa vartamAnameM spaSTa ho jAtI hai ki upalabdha dhavalA TIkA paTavaNDAupalabdha hone vAle pravalabhAdhya athavA dhavalA TIkAmeM gamake prathama cAra khaNDoMkI TIkA hai, pA~ca vargaNA samAviSTa nahIM kiyA gayA hai / ho sakatA hai ki jisa khaNDako TIkA usameM zAmila nahIM hai aura akelA vikaTa paristhitima yaha graMthaprati mUDavidrIse AI hai 'vedanA' anuyogadvAra hI vedanAkhaNDa nahIM hai balki usameM Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa dUsare anuyogadvAra bhI zAmila haiN| prApta huaa| yaha saba varNana athavA graMthAvatAra kathana indranandI aura vibudha zrIdharake zrutAvatAroMkIbahiraMga yahA~ dhavala aura jayadhavalake AdhAra para unake varNasAkSIparase bhI kucha vidvAnoMko bhrama huaA jAna par3atA nAnusAra hI diyA jAtA hai| hai; kyoMki indranandIne "itiSaeNAM khaNDAnA...TIkA dhavala ke zurUma, kartAke 'arthakartA' aura 'granthakartA' vilikhya dhavalAkhyAm" isa vAkyake dvArA dhavalAko aise do bheda karake, kevalazAnI bhagavAna mahAvIrako chaha khaNDoMkI TIkA batalA diyA hai ! aura vibudha zrIdhara- dravya-kSetra-kAla-bhAva-rUpase arthakartA pratipAdita kiyA ne 'paMcakhaMDe SaTkhaMDa saMkalpya' jaise vAkya ke dvArA hai aura usakI pramANatA meM kucha prAcIna padyoMko bhI dhavalAmeM pA~ca khaNDoM kA honA sUcita kiyA hai| uddhRta kiyA hai / mahAvIra-dvArA kathita arthako gotama isa viSayameM maiM sirpha itanA hI batalA denA cAhatA hU~ gotrI brAhmaNottama gautamane avadhArita kiyA, jisakA ki ina graMthakAroMke sAmane mUla siddhAntagraMtha aura unakI nAma indrabhRti thA / yaha gautama samparNa duHzrutikA pAra prAcIna TIkAe~ to kyA dhavala aura jayadhavala graMtha taka gAmI thA, jIvAjIva-viSayaka sandehake nivAraNArtha maujada nahIM the aura isaliye inhoMne isa viSayameM jo zrIvardhamAna mahAvIrake pAsa gayA thA aura unakA ziSya kucha likhA hai vaha saba prAyaH kiMvadantiyoM athavA sune- bana gayA thaa| use vahIM para usI samaya kSayopazama-janita sunAye zrAdhAra para likhA jAna par3atA hai / yahI vajaha hai nirmala jJAna-catuSTayakI prApti ho gaI thI / isa prakAra ki dhavala-jayadhavala ke ullekhasi inake ullekhomaM kita- bhAva-zrutaparyAya-rUpa pariNata hue indrabhUti gautamane mahAvIranI hI bAtoMkA antara pAyA jAtA hai, jisakA kucha pari- kathita arthakI bAraha aMgoM-caudaha parvo meM grantha-racanA kI caya pAThakoMko anekAntake dvitIya varSa kI prathama kiraNa aura ve dravyazrutake kartA hue| unhoMne apanA vaha dravyake pRSTha 7, 8 ko dekhanese mAlUma ho sakatA hai aura kucha bhAva-rUpI zrutajJAna lohAcArya ke prati saMcArita kiyA paricaya isa lekhameM Age diye hue phuTanoToM AdisebhI aura lohAcAryane jambasvAmIke prati / ye tInoM-gautama, jAnA jA sakegA / aisI hAlatameM ina graMthoMkI bahiraMga lohAcArya aura jambasvAmI-saptaprakArakI labdhiyoMsAkSIko khuda dhavalAdikakI aMtaraMga mAkSI para koI se sampanna the aura unhoMne sampUrNa zrutake pAragAmI hokara mahatva nahIM diyA jAmakatA / antaraMga parIkSaNase jo kevalajJAnako utpanna karake kramazaH nirvRtiko prApta bAta upalabdha hotI hai vahI ThIka jAna par3atI hai| kiyA thaa| jambUsvAmIke pazcAt kramazaH viSNu, nandinitra, SaT khaNDAgama aura kaSAyamAbhRtakI utpatti aparAjita, govaddhana aura bhadrabAha ye pAMca prAcArya aba yaha batalAyA jAtA hai ki dhavalA ke mUlAdhAra- caturdaza-parvake dhArI arthAt samparNa zrutajJAnake pAragAmI bhUta 'ghaTakhaMDAgama' kI aura jayadhavala ke mUlAdhArarUpa hue| 'kaSAyaprAbhRta' kI utpattikaise huI-kaba kima zrAcArya- dhavalAke 'vedanA' sarasameM bhI lohAcAryakA nAma mahodayane inamasa kisa graMthakA nirmANa kiyA aura unheM diyA hai / indhanandike zrutAvatArameM isa sthAna para tadviSayaka zAna kahA~se athavA kisa kramasa guparamparAse) sudharma munikA nAma pAyA jAtA hai| Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] dhavalAdi-zruta-paracaya __ bhadrabAhu ke anantara vizAkhAcArya, proSThila, kSatriya, lohAcArya ke bAda sarva aMgoM tathA pUrvokA vaha ekajayAcArya', nAgAcArya,siddhArthadeva, dhRtiSeNa, vijayA- dezazruta jo prAcArya-paramparA se calA pAyA thA dharacArya, buddhilla, gaMgadeva aura dharmasena ye kramazaH 11 senAcAryako prApta huaa| dhanasenAcArya aSTA~ga mahAzrAcArya gyAraha aMgoM aura utpAdapUrNAdi daza pUrvoke nimittake pAragAmI the / ve jisa samaya soraTha dezake pAragAmI tathA zeSa cAra pUrvo ke eka deza dhArI hue| girinagara (giranAra ) pahAr3akI candra-guhAmeM sthita the dharmasenake bAda nakSatrAcArya, jayapAla, pANDusvAmI, unheM apane pAsake grantha (zruta) ke vyuccheda ho jAnekA dhruvasenachaura kaMsAcArya ye kramazaH pAMca zrAcArya gyAraha bhaya huzrA, aura isaliye pravacana-vAtsalya se prerita aMgoM ke pAragAmI aura caudaha pUrvoke eka deza-dhArI hue| hokara unhoMne dakSiNA-pathake zrAcAryoM ke pAsa, jo usa ___ kaMsAcArya ke anantara subhadra, yazobhadra, yazobAhu / samaya mahimA nagarI meM sammilita hue the ('dakkhiNA aura lohAcArya ye kramazaH cAra AcArya AcArAMgake vahAiriyANaM mahImAe miliyANaM')eka lekha pUrNapAThI aura zeSa aMgoM tathA parvoke eka dezadhArI (patra) bhejaa| lekhasthita dharasena ke vacanAnusAra una hue| zrAcAryoMne do sAdhuaoMko, jo ki grahaNa-dhAraNa meM samartha 1, 2, 3, indranandi-zrutAvatArameM jayasena, nAga- caudaha pUrvoke ekadeza-dhArI likhA aura na virAlAsena, vijayasena, aise pUre nAma diye haiM / jayadhavalAmeM bhI cAryAdiko zeSa cAra pUrvoke eka deza-dhArI hI batAyA jayasena, nAgasena-rUpase ullekha hai parantu sAthame vijaya- hai| isaliye dhavalAke ye ullekha khAsa vizeSatAko ko vijayamena rUpasa ullekhita nahIM kiyA / isase mUla lie hue haiM aura buddhi prAhya tathA samucita mAlUma nAmoM meM koI antara nahIM pdd'taa| hote haiN| ___* yahA~ para yadyapi drumasena (dumaseNo) nAma diyA mahimAnagaDa' nAmaka eka gAMva satArA jile hai parantu isI graMthake 'vedanA' khaMDameM aura jayadhavalAmeM meM hai (dekho, 'sthalanAmakoza'), saMbhavataH yaha vahI jAna bhI una dhra vasena nAmase ullekhita kiyA hai--pUrvavartI par3hatA hai| graMtha 'niloyapaNayattI' meM bhI dhra basena nAmakA ullekha indranandi-zrutAvatArake nimna vAyase pAcana milatA hai| isase yahI nAma ThIka jAna par3atA hai| spaSTa nahIM hotA--vaha kucha gar3abar3ako liye huye jAna athavA drumapena ko isakA nAmAntara samajhanA caahiye| par3hanA hai :-- indra nandi-zrutAvatArameM umasena nAmase hI ullekha "dezenja (sii) dezanAmani veNAkataTIpure mahAkiyA hai| mahimA / samudita munIn prati..." aneka pahAvaliyoMmeM yazovAhuko bhadrabAhu isameM mahAmahimAsamuditamunIn' likhA hai to bhAme, (dvitIya) sUcita kiyA hai aura indanandi-zutAvatAra lekhapatrake prayaMkA ullekha karate hue, usameM 'devAka meM 'jayabAhu' nAma diyA hai tathA yazobhanakI jagaha tarasamuditayatIn' vizeSa diyA hai jo ki 'mahimA' abhayabhadra nAmakA ullekha kiyA hai| indranandi zrutAvatArameM isa prAcAryoko zeSa aMgoM aura 'belvAtaTa'kevAyoMko meka rUpameM na samakakA tathA pUrvoke eka deza dhArI nahI likhA, na dharmasenAdiko pariNAma ho sakatA hai| Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ varSa 3, kiraNa 1 maTTiya-masayasa mANaM vakkhANai jo sudaM mohA ||1|| dadha (?) gAravapaDavaddho visayAmisa bisabase ghummaMto / so the, bahuvidha nirmala vinayase vibhUSita tathA zIla-mAlAke dhAraka the, guru-sevA meM santuSTa rahane vAle the, deza kula- jAti se zuddha the aura sakala-kalA- pAragAmI evaM tIkSNa-buddhike dhAraka prAcArya the-- zrAndhra dezake veNyA - taTa nagarase dharasenAcAryake pAsa bhejA / ( aMdhavisabaveraNAyAdo pesidA ) / ve donoM sAdhu jaba A rahe the taba rAtrike pichale bhAga meM dharasena bhaTTArakane svapna meM sarva-lakSaNa sampanna do dhavala vRSabhoMko apane caraNoMmeM par3ate hue dekhA / isa prakAra santuSTa hue dhagsenAcAryane 'jayatu zrutadevatA' | aisA kahA / usI dina ve donoM sAdhujana dharasenAcArya ke pAsa pahu~ca gaye aura taba bhagavAn dharasenakA kRtikarma ( vandanAdi) karake unhoMne do dina vizrAma kiyA, phira tIsare dina vinaya ke sAtha dharasena bhaTTArakako yaha batalAyA ki 'hama donoM jana zramuka kArya ke liye ApakI caraNa-zaraNa meM Ae haiN|' isapara dharasena bhaTTArakane 'suSThu bhadraM' aisA kahakara una donoMko AzvAsana diyA aura phira ve isa prakAra cintana karane lage*''melaghaNa-bhaggaghaDa-ahi- cAlaNa mahisA'vi-jA- to turanta hI ve donoM vidyA- deviyA~ apane apane svabhAvayahi / " rUpa meM sthita hokara naz2ara Ane lagIM / tadanantara una muniyoMne vidyA-siddhikA saca hAla pUrNa vinaya ke sAtha wist zrutakA vyAkhyAna karanA hai jo zailaghana, bhagnaghaTa, sarpa, chalanI, mahiSa, meSa, joMka, zuka, miTTI aura mazakake samAna haiM--ina jaisI prakRtiko liye hue haiMvaha mUDa bodhilAbhase bhraSTa hokara cirakAla taka saMsAranameM paribhramaNa karatA hai|' Tubohi jAho bhamai ciraM bhavavaNe mUDho ||2|| isa vacanase svacchandacAriyoMko vidyA denA saMsArabhayakA bar3hAne vAlA hai / aisA cintana kara, zubha svapna ke darzanase hI puruSabhedako jAnanevAle dharasenAcArya ne phira bhI unakI parIkSA karanA aMgIkAra kiyA / suparIkSA hI niHsandeha hRdayako mukti dilAtI hai / / taba dharasenane unheM do vidyAe~ dIM - jiname eka adhikAkSarI, dUsarI hInAkSarI thI -- aura kahA ki inheM SaSThopavAsake sAtha sAdhana kro| isake bAda vidyA siddha karake jaba va vidyAdevatAoM ko dekhane lage to unheM mAlUma huA ki ekakA dA~ta bAharako bar3hA huA hai aura dUsarI kAnI (ekAkSiNI ) hai / devatAoMkA aisA svabhAva nahIM hotA' yaha vicAra kara jaba una maMtra- vyAkaraNa meM nipuNa muniyoMne hInAdhika akSaroMkA kSepaNa- zrapanayana vidhAna karake - kamIvezIko dUrakarake- 5- una maMtroMko phirase par3hA 14 anekAnta * 'veNyA' nAmakI eka nadI satArA jile meM hai (dekho 'sthalanAma koza') / saMbhavataH yaha usIke taTa para basA huA nagara jAna par3atA hai| + indra-tAvatArameM 'jayatu-zrIdevatA' likhA hai, jo kucha ThIka mAlUma nahIM hotA; kyoMki prasaMga tadevatAkA hai| + indanandizrutAvatAra meM tIna dinake vizrAmakA ullekha hai / * ina gAthAoMkA saMkSipta prAzaya yaha hai ki 'jo AcArya gauravAdikake vazavartI huA mohase aise zrotA + indranandizrutAvatAra meM 'suparIkSA havirvartikarIti, ityAdi vAkya ke dvArA parIkSAko yahI bAta sUcita kI hai; parantu isase pUrvavartI cintanAdi viSayaka kathana, jo isapara 'dharasena' se prArambha hotA hai, usameM nahIM hai| Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAtika vIra nirvANa saM02466] dhavalAdi-zruta-paricaya bhagavad dharasenase nivedana kiyA / isa para dharasena jIne varSAyogako samApta karake tathA 'jinapAlita' ko santuSTa hokara unheM saumya tithi aura prazasta nakSatrake dekhakara puSpadantAcArya to vanavAsa dezako cale gaye dina usa granthakA par3hAnA prArambha kiyA, jisakA nAma aura bhUtabali bhI dramila (drAviDa) dezako prasthAna kara 'mahAkammapayaDipAhuDa' ( mahAkarmaprakRtiprAbhRta ) gaye / isake bAda puSpadantAcAryane jinapAlitako dIkSA thaa| phira kramase usakI vyAkhyA karate hue (kucha dina dekara, bIsa sUtroM (viMzati prarUpaNAtmakasUtroM) kI racanA vyatIta hone para) ASAr3ha zuklA ekAdazIko pUrvAha ke kara aura ve sUtra jinapAlinako par3hAkara use bhagavAn samaya grantha samApta kiyA gayA / vinayapUrvaka granthakA bhUtabalike pAsa bhejA / bhagavAn bhUtabaline jinapAliadhyayana samApta huzrA, isase santuSTa hokara bhUtoMne take pAsa una viMzatiprarUpaNAtmaka sUtroMko dekhA aura vahA~para eka munikI zaMkha-turahIke zanda sahita puSyabalise * sAtha hI yaha mAlUma kiyA ki jinapAlita alpAyu hai| mahatI pUjA kii| use dekhakara dharasena bhaTTArakane usa isase unheM 'mahAkarmaprakRtiAprabhRta'ke vyucchedakA vicAra munikA 'bhUtabali' nAma rakkhA, aura dUsare munikA nAma utpanna huzrA aura taba unhoMne ( ukta sUtroMke yAda) 'puSpadanta' rakkhA, jisako pUjAke avasara para bhUtAMne 'dravyapramANAnugama' nAmake prakaraNako AdimeM rakhausakI astavyasta rUpase sthita viSamadanta-paMktiko kara granthakI racanAkI / isa granthakA nAmahI 'ghaTakhaNDAsama arthAt ThIka kara diyA thA / phira usI nAma- gama' hai; kyoMki isa Agama granthameM 1 jIvasthAna, 2 karaNake dinAM dharasenAcArya ne unheM rukhasata ( vidA) kSullakabaMdha, 3 bandhasvAmitvavicaya, 4 vedanA, kara diyA / guruvacana alaMghanIya hai, aisA vicAra kara 5 vargaNA, aura 6 mahAbandha nAmake chaha khaNDa arthAt ve vahA~me cala diye aura unhoMne aMkalezvara meM Akara vibhAga haiM, jo saba mahAkarma-prakRtiprAbhUta-nAmaka mUlAvarSAkAla vyatIta kiyaa| gamagranthako saMkSima karake athavA usa parase samuddhRta * indranadinda-zrutAvatArameM ukta muniyoMkA yaha karake likhe gaye haiN| aura vaha mUlAgama dvAdazAMgabhutanAmakaraNa dharasenAcArya ke dvArA na hokara bhUtoM dvArA ke agrAyaNIya-pUrvasthita paMcama vastukA cauthA prAbhUta kiyA gayA, aisA ullekha hai| hai| isa taraha isa ghaTa khaMDAgama zrutake mUlataMtrakAra indra nandi-zrutAvatArameM granthasamAti aura nAmakaraNa zrI varddhamAna mahAvIra, anutaMtrakAra gautamasvAmI aura kA eka hI dina vidhAna karake, usase dUsare dina sabasata upataMtrakAra bhUtabalipuSpadantAdi zrAcAryoko samajhanA karanA likhA hai| cAhiye / bhUtabali-puSpadantameM puSpadantAcArya sirpha ___ yaha gujarAtake bharoMca ( Broach ) jilekA 'satyarUpaNa' nAmaka prathama adhikAra ke kartA hai, zeSa prasiddha nagara hai| sampUrNa grantha ke raciyatA bhRtayali zrAcArya hai / granthakA * indranandi zrutAvatArameM aisA ullekha na karake sambandi-zrutAvArameM jinapAlinako puSpAntakA likhA hai ki khuda dharasenAcArya ne una donoM muniyoMko karIzvara' (1) pattana bheja diyA thA jahA~ ve dinameM bhAnajA likhA hai aura dakSiNakI ghora bihAra karate pahuMce the aura unhoMne vahIM bhASAda kRSNa paMcamIko hue donoM muniyoMke karahATa pahu~cane para usake dekhanekA varNayoga grahaNa kiyA thaa| ullekha kiyA hai| Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 zloka-parimANa indranandi zrutAvatArake kathanAnusAra paraMparAe AgaMtUNa guNaharAiriyaM pAviya...... 36 hajAra hai, jinameM se 6 hajAra saMkhyA pA~ca khaNDoMkI (zrArAkI prati patra 313) aura zeSa mahAbandha khaNDakI hai; aura brahmahemacandra ke jaba dhavalA aura jayadhavalA donoM graMthoMke racayitA zrutaskandhAnusAra 30 haz2Ara hai| vIrasenAcArya ne eka hI vyaktike liye ina do nAmoMkA yaha to huI dhavalA ke AdhArabhUta SaTakhaNDAgama svataMtratApUrvaka ullekha kiyA hai, taba ye donoM eka hI zrutake avatArakI kathA; aba jayadhavalAke zrAdhArabhUta vyakti ke nAmAntara haiM aisA samajhanA cAhiye; parantu, jahA~ 'kasAyapAhuDa' zrutako lIjiye, jise 'pejjadosa pAhuDa' taka mujhe mAlUma hai, isakA samarthana anyatrase athavA kisI bhI kahate haiM / jaya dhavalAmeM isake avatArakI prArambhika dUsare puSTa pramANase abhI taka nahIM hotA-pUrvavartI graMtha kathA to prAyaH vahI dI hai jo mahAvIrase zrAcArAMga-dhArI 'tiloyaparaNAttI' meM bhI 'sudharmasvAmI' nAmakA ullekha lohAcArya taka Upara varNana kI gaI hai-mugnya bheda hai| astu; jayadhavalA parase zeSa kathAkI upalabdhi itanA hI hai ki yahAM para eka-eka biSayake prAcAryoMkA nimna prakAra hotI hai:kAla bhI sAthameM nirdiSTa kara diyA gayA hai, jaba ki AcArAMga-dhArI lohAcAryakA svargavAsa hone para 'dhavalA' meM use anyatra 'vedanA' khaNDakA nirdeza karate sarva aMgoM tathA pUrvokA jo ekadezazruta prAcAryaparahue diyA hai / dUsarA bheda prAcAryoMke kucha nAmoMkA hai| mparAse calA AyA thA vaha guNadharAcAryako prApta huA / jayadhavalAmeM gautamasvAmIke bAda lohAcAryakA nAma guNadharAcArya uma samaya pA~caveM jJAnapravAda-pUrvasthita na dekara sudharmAcAryakA nAma diyA hai, jo ki vIra dazama vastu ke tIsare 'kamAyapAhui' nAmaka grantha-mahAbhagavAn ke bAda hone vAle tIna kevaliyoMmeMse dvitIya vike pAragAmI the / unhoMne graMtha-vyucchedake bhayase aura kevalIkA prasiddha nAma hai| isI prakAra jayapAla kI pravacana-vAtsalyase prerita hokara, solahahajAra pada parijagaha jasapAla aura jasabAhU kI jagaha jayabAhU nAmakA mANa usa 'pejjadosapAhuDa' ('kamAyapAhui')kA 180 ullekha kiyA hai / prAcIna lipiyoMko dekhate hue 'jasa' sUtra gAthAzroMmeM upasaMhAra kiyA-sAra khIMcA / mAtha hI, aura 'jaya' ke likhanemeM bahutahI kama antara pratIta hotA ina gAthAoMke sambandha tathA kucha vRtti-zrAdikI sUcaka hai isase sAdhAraNa lekhakoM dvArA 'jasa' kA 'jaya' aura 53 vivaraNa-gAthAe~ bhI aura racI, jisase gAthAoMkI 'jaya' kA 'jasa' samajhaliyA jAnA koI bar3I bAta nahIM kula saMkhyA 233 ho gaI / isake bAda ye sUtra-gAthAe~ hai| hA~, lohAcArya aura sudharmAcAryakA antara avazya (zeSAMzake liye dekho, pR0 136 ) hI cintanIya hai / jayadhavalAmeM kahIM kahIM gautama aura jambasvAmIke madhya lohAcAryakA hI nAma diyA indanandi-zrutAvatArameM 'bhyadhikAzItyA yuktaM hai; jaisA ki usake 'aNubhAgavihatti' prakaraNake nimna zataM pAThake dvArA mUbasUtragAthAoMkI saMkhyA 11 aMzase prakaTa hai: sUcita kI hai, jo ThIka nahIM hai aura samajhanekI kisI ___"viulagirimatthayatthavaDhaDhamANadivAyarAdo rAbatIpara nirbhara hai| ayadhavalAmeM 10 gAthAoMkA viNiggamiya godama lohajja -jaMbumAmiyAdi pAiriya khUba khulAsA kiyA gayA hai| Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ satya anekAntAtmaka hai [ojaka-zrI bAbU jayabhagavAnajI baina, bI. e. esa. ela.bI.pIva] gAyaka anekAntAtmaka hai yA anantadharmAtmaka prAdhidaivikadRSTi (Animistic Outlook) hai, isa vAdake samarthanameM itanA kahanA hI rakhanevAle bhogabhaumika loga samasta anubhavya pAsa paryApta hogA ki satyakA anubhava bahurUpAtmaka hai| jagata aura prAkRtika abhivyaktiyoMko anubhAvaka jIvanameM vyavahAravaza vA jijJAsAvaza saba hI arthAta apane hI samAna svatantra, sajIva, satyakA nirantara anubhava kiyA karate haiM; parantu saceSTa sattA mAnate haiN| ve unheM apane hI sakyA vaha anubhava saba- J arunaruwauraru mAna hAvabhAva, bhAyo. kA eka-samAna hai| isa lekhAke lekhaka bAbU jayabhagavAnajI vakIla di.1 jana prayojana, viSayanahIM, vaha bahurUpa hai| ejaina samAjake eka bar3e hI adhyayanazIla aura vicAra vAsanA,icchA-kAmanAzIkha vidvAn hai-prakRtise bhI bar3e hI sajana hai| bhApa anubhavakI isa vibhipahucA cupa-cApa kArya kiyA karate haiM, isIse janatA 10 ra se motaprota pAte haiN| matAko jAnaneke liye ApakI sevAmaya pravRttiyoMse prAyaH manamiza rahatI hai| jarUrI hai ki tattvave- mere anurodhako pAkara mApane jo yaha lekha bhejanekI ra vajrapAta, bhagnijvAlA, tAoMke satyasambandhI kRpA kI hai usake liye maiM bhApakA bahuta hI bhAbhArI?ativRSTi, bhUkampa,roga, una gaDha mantavyoMkA / yaha lekha kitanA mahatvapUrNa hai aura kitanI adhika 2 marI, mRtyu mAdi ni . adhyayana kiyA jAya, madhyayanazIlanA, gaveSaNa tathA vicArazIlatAko biye, hue hai use sahRdaya pAThaka padakara hI jAna skeNge| isa 7 yama-vihIna upadravoMko jo unhoMne satyake sU.pase satyako samajhane aura yaha mAlUma karane meM ki pUrNa, 7 parase satyako samajhane aura yAmAsa dekhakara nidhita karate kSma nirIkSaNa, gaveSaNA satya kevalajJAnakA viSaya hai pAThakoMko bAta hai ki yaha jagataniyama aura mananake bAda ni-mAsAnI hogii| bhAzA hai lekhaka mahodaya apane isa vihIna, assala zcita kiye haiN| isa prakArake lekhoM-bArA barAbara 'bhanekAnta' ke pAThakoM kI dekhatAmoMkA kIDAsthala adhyayanase patA calegA sevA karate raheMge,aura isa taraha unheM bhI yaha rasa bAMTate [ hai| manuSyakI yaha mA . raheMge jisakA bApa ekAntameM svayaM hI bhAsvAdana karate ra anveSaNakA viSaya eka NimrunainmhI saMsArake pracalita satyamAtra thA, to bhI usake phalasvarUpa jo anu- devatAvAda (Theism) aura pitRvAda (Ancestor bhava unako prApta hue haiM, ve bahuta hI vibhinna haiM (bha) Haockle-Riddle of the universe vibhinna hI nahIM kintu eka dUsareke virodhI bhI P.32. pratIta hote haiN| (prA) Lord Aveburg-The origin of civilization 1912 P.242-245 kanya, vastu, artha,sAmAnya, satA, tatva mAdi satyake (3)A. A. Macdonel-Vedic Mythology hI ekAvAcI nAma hai|-pnbaayaavii1-101, P.1, ki yadyapi una sabakegI / -sampAdaka rambhika adhidaivikadRSTi Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 zranekAnta worship) kI kAraNa huI hai| yahI vaidika RSiyoM- advaitavAdakA AdhAra hai| / kI dRSTi thI / anubhavyadRSTi (Objective outlo-k) vAle jaDavAdI vaijJAnika anubhavyajagata (object) ko hI satya mAnate haiM aura anubhAvaka AtmA (Subject) ko sthUla jaDakI hI eka abhivyakti samajhate haiN| yaha dRSTi hI jaDavAdakI AdhAra hai. / ve loga jagatameM niyamAnuzAsita vyavasthAkA anubhava karate haiM, pratyeka prAkRtika abhivyaktiko vizeSa kAraNoMkA kArya batalAte haiM, una kAraNoM meM eka krama aura niyama dekhate haiM aura una kAraNoM para vijaya pAnese abhivyaktiyoM para vijaya pAnekA dAvA karate haiN| unake liye abhivyakti aura kAraNoMkA kAryakAraNa-sambandha itanA nizcita aura niyamita hai ki jyotiSajJa, zakunavijJa, sAmudrikaza Adi niyata bidyAoMke jAnane vAle vaijJAnika, vizeSa hetuyoMko dekhakara, bhaviSya meM honevAlI ghaTanAoM takako batalA dene meM apaneko samartha mAnate haiN| saca pUchiye to yaha kAryakAraNa-sambandha (Law of causation) hI ina tamAma vijJAnoM kA AdhAra hai| anubhAvakadRSTi (Subjective outlook) ko hI mahattA denevAle tattvajJa AtmAko hI sarvasva satya mAnate haiM / jJAna-dvArA anubhava meM AnevAle jagatako svapnatulya mohamamta jJAnakI hI sRSTi mAnate haiN| unake vicAra meM jJAnase bAhara anubhavya'jagata ( Objective reality ) kI apanI koI svataH siddha sattA nahIM hai| yaha dRSTi hI anubhavamAtrabAda (Idealism) kI jananI haiM aura zaMkara ke [ varSa 3, kiraNa 1 vyavahAradRei (Practical View ) se dekhane vAle cArvAka loga una hI tattvoMko satya mAnate haiM jo vartamAna laukika jIvanake liye vyavahArya aura upayogI haiM / isa dRSTise dekhane vAloMke liye paraloka koI cIja nahIM / una aparAdhoM aura paropakArI kAryoM ke atirikta, jo samAja aura rASTra dvArA daNDanIya aura stutya haiM, puNya-pApa aura koI vastu nhiiN| kaJcana aura kAminI hI zrAnandakI vastue~ haiN| bAyu, agni, jala, pRthvI hI paramatatva haiN| ve hI pratyeka vastuke janaka aura AdhAra haiN| mRtyujIvanakA anta hai / indriya bodha hI jJAna hai - isake atirikta aura prakArakA jJAna kevala bhramamAtra hai / indriyabodha se anubhava ne vAlI prakRti hI satya hai / yaha dRSTi hI sAmAjika aura rAjanaitika anuzAsanakI dRSTi haiM / naigamadRSTi vA saMkalpadRSTi (Imaginary View) se dekhanevAle vastukI bhUta aura bhAvI avasthA anupasthita hote hue bhI, saMkalpa zaktidvArA upAdAna aura prayojanakI sadRzyatA aura vibhanna kAlika avasthAoMkI vizeSatAoMko saMyojana karate hue bastuko vartamAna meM trikAlavartI sAmAnya- vizeSarUpa dekhate haiM / yaha dRSTi hI kavi logoM kI dRSTi hai| !. Das Gupta-A History of Indian Philosophy 1922, P. 439. 1. S. Radha Krishnon - Indian Philosophy Vol. 1, 2nd edition, P. 279. (a) rAjavArtika pR0 424 (cA) imyAnuyogatarkayA 6-3 r Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvAha saM02466] - satya anekAntAtmaka hai mana naiyyAyikadRSTi (Logical View) se dekhane kI bhUta vathA bhAvI avasthAko lakSyameM na jAkara vAle vastuko sambandha-dvArA saMkalita vibhinna sa- kevala usakI vartamAna avasthAkohI lakSya banAte cAtroMkI eka saMgRhIta myavasthA mAnate haiN| unakA haiN| unakA kahanA hai ki cUMki indriyoM dvArA jo mUlasiddhAnta yaha hai ki pratyeka anubhUtike anurUpa kucha bhI bAyajagatakA bodha hotA hai, yahoya koI mattA jarUra hai, jisake kAraNa anubhUti hotI padArthake zRkhalAbaddha pariNAmoMke prabhAvase paidA hai| cUMki ye anubhUtiyA~ sapta mUlagoM meM vibhakta ho honevAle dravyendriyake zRGkhalAbaddha vikAroMkA makatI haiM-dravya, guNa, karma, sAmAnya, vizeSa, phala hai, isaliye vastu pariNAmoMkI zRkhalAmAtra mambandha (samavAya ?) aura prabhAva / ataH satyakA hai| yaha dRSTi hI kSaNikavAdI bauddha dArzanikoM kI ina sAta padArthose nirmANa huA hai| yaha dRSTi hI hai| yahI dRSTi Adhunika bhUtavidyAviThoMkI hai / baizeSika aura nyAyadarzanako abhipreta hai / mAnaSTi ( Epistimological View) se anubhUtike zabdAtmaka nirvAcana para bhI nyAya- dekhanevAle tattvavettA, jo jJAnake svarUpake mAdhAra vidhise vicAra karane para hama uparyukta prakArake hI para hI zeyake svarUpakA nirNaya karate haiM, kahate haiM niSkarSa para pahuMcate haiN| saMsArameM vAkya-racanA ki vastu, bastubodhake anurUpa bhaneka lakSaNoMse isIliye arthadyotaka hai ki vaha artha vA satyAnu- viziSTa hote hue bhI, eka akhaNDa, abhedya sacA bhatike anurUpa hai / vaha satyaracanAkA pratibimba hai| arthAta jaise jJAna vividha,vicitra bhnekaantaahai| jaise vAkya, kartA, kriyA, vizeSaNa-sUcaka tmaka hote hue bhI khaNDa-khaNDarUpa bhaneka mAnoMkA zabdoM vA pratyayoMse saMgRhIta eka zabda-samUha hai saMgraha nahIM hai, pratyuta prAtmAkA eka prakhaeka-abhedya vaise hI vastu bhI dravya, guNa, karma padArthoMkA sama- bhAva hai, vaise hI zAna-dvArA jJAta vastu bhI aneka vAya-sambandhase saMkalita vibhinna sattAmoMkA samUha guNoM aura zaktiyoMkA sAmUhika saMgraha nahIM hai balki eka abhedya sattA hai| vartamAna indriyabodhako mahattA denevAle sAmAnya-yajJAnakI dRSTi vA saMgraha RjusUtradRSTi ( Physical View) vAle vastuko (5) (Synthetic-view)vAle tatvoMko bastu ekatA nirantara udayameM AnevAlI, anitya paryAyoM, mAvoM tmaka-advaitarUpa pratIta hotI hai / aisA mAlUma hotA hai ki samasta carAcara jagata ekatAke sUtra meM baMdhA aura kriyAoM kI eka zRGkhalAmAtra anubhava karate hai, ekatAke bhAvase mota-prota hai, ekatAkA bhAva haiN| ve usa udbhavake upAdAna kAraNampa kisI marvavyApaka, zAzvata aura sthAyI hai| anya samanitya AdhArako nahIM dekha paate| kyoMki ve vstu| 3 mta bhAva aupAdhika aura naimittika haiM, bhanisya haiM $ Das Gupta- A History of Indian Phi. Das Gupta- A History of Indian Philosophy losophy, P. 312. 1922, P. 158. B. Russil-Analysis of Matter, 1927, * B. Russil---F.R.S.The Analysis of Matter P. 39. 1927.P.244-247. Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 anekAnta aura miyA haiN| yahI dRSTi thI jisake AvezameM Rgveda 1-164-46 ke nirmAtA RSiko vaidikakAlIna vibhinna devatAoMmeM ekatAkA mAna jaga uThA aura usakI hRdayatantrIse 'ekaM sat viprAH bahudhA vadanti' kA rAga vaha niklaa| yaha dRSTi hI vedAnta darzanakI dRSTi hai / vizeSa-zeyajJAnakI dRSTi vA bhedadRSTi (Analytic-view) se dekhane para, vastu aneka vizeSa bhAvoMkI banI huI pratIta hotI hai| pratyeka bhAva bhinna svarUpa vAlA, bhinna saMjJAvAlA dikhAI par3atA hai / jitanA jitanA vizleSaNa kiyA jAya, utanA hI utanA vizeSa bhAvameM se avAntara vizeSa aura avAntara vizeSa se avAntara vizeSa nikalate nikalate cale jAte haiM, jisakA koI anta nahIM hai / yahI dRSTi vaijJAnikoMkI dRSTi hai| yaha dRSTi hI bibhinna vijJAnoMkI sRSTikA kAraNa hai / samanvayakAri-jJAnakI dRSTi (Philosophical View ) se dekhane para vastu sAmAnya vizeSa, anubhAvaka anubhavya, (subjective and objective), bhedya-abhedya, niyamita aniyamita, nitya anitya, eka-aneka, sata-sat, tat-atat Adi aneka sahavartI pratidvandoMkI banI huI eka suvyavasthita, saMkalanAtmaka, parantu abhedya sattA dikhAI par3atI hai, jo sarvadA sarva bhora prasArita, vistRta aura udUbhava ho rahI hai| yaha dRSTi hI 'bIrazAsana' [varSa 3, kiraNa 1 kI dRSTi hai| isI dRSTi dvArA niSpakSa ho, sAhasapUrvaka bibidha anubhavoMkA yathAvidhi aura yathAsthAna samanvaya karate hue satyakI aisI bizvabyApI sarvagrAhaka dhAraNA banAnI cAhiye jo deza, kAla aura sthiti se avicchinna ho, pratyakSa-parokSa, tathA tarka anumAna kisI bhI pramANase kabhI bAdhita na ho, yuktisaMgata ho aura samasta anubhavoMkI satyAzarUpa saMtoSajanaka vyAkhyA kara sake / kyA satyanirIkSaNakI itanI hI dRSTiyA~ haiM jinakA ki Upara bivecana kiyA gayA hai ? nahIM, yahA~ to kevala tatvavettAoMkI kucha dRSTiyoMkI rUparekhA dI gaI hai| varanA vyaktitva, kAla, paristhiti aura prayojanakI apekSA satyagrahaNakI dRSTiyA~ asaMkhyAta prakAra kI haiN| aura dRSTi anurUpa hI bhinna bhinna prakArase satyagrahaNa hone ke kAraNa satya sambandhI dhAraNAyeM bhI asaMkhyAta ho jAtI haiM / * Das Gupta--A History of Indian Phi losophy, P. 177. + uparyukta dRSTike liye dekheM (ca) B. Russil - The Analysis of Matter. London 1927. Chap-XXIII (gha) tavArthasUtra 1-33 para kI huI rAjakArtika TIkA (i) myAbAbatAra, 21 kI siddharvigadi kRta TIkA / tattvoMkI mAnyatAoM meM vikAra / saMsArake tasvazoMkI dhAraNAoMmeM sabase bar3A doSa yahI hai ki kisIne eka dRSTiko, kisIne dUsarI dRSTiko, kisIne do vA adhika dRSTiyoMko sampUrNa satya mAnakara anya samastadRSTiyoMkA bahiSkAra kara diyA hai| yaha bahiSkAra hI unakI sabase bar3I kamajorI aura ni:ssAhasa hai / isa bahikArane hI aneka virodhAbhAsa - darzanoMko janma diyA hai +1 dharmadravya arthAt Ether ke bahiSkArane * (a) gommaTasAra-karmakAvaTa, 814 (bhA) irivaMzapurANa, 28-62 + gommaTasAra-karmakAra 822 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM02466] satya anekAntAtmaka hai mAtmA aura prakRtike pArasparika sambandhake sama- mata hai / parantu pAramArSikaraSTi (TranscendejhAne meM kaThinAI upasthita kI hai / AtmA aura ntal view) vAloM ke liye, jo vartamAna jIvanako manakA bahiSkAra dUsarI kamajorI hai / yaha bahiSkAra anantapravAhakA eka razyamAtra mAnate haiM, jinake liye hI jaDavAdakA mAdhAra huA hai| prakRtikA bahiSkAra janma mAtmAkA janma nahIM hai aura mRtyu mAsmAkI bhI kucha kama bhUla nahIM hai-isane saMkIrNa anubhava- mRtya nahIM hai aura jinake liye 'maI' pratyayarUpa mAtravAda ( Idealism ) ko janma diyA hai / AtmA zarIrase bhinna eka vilakSaNa, ajara, amara, jIvanake vyavahArya pahalU para adhika jora denese sacidAnanda sattA hai, saMsAra dukhamaya pratIta hotA lokAyata-mArgako mahatva milA hai| laukika jIvana- hai aura indriya-sukha nissAra tathA duHkhakA kAraNa caryA-jIvanake vyavahArya pahalUko bahuta gauNa dikhAI par3atA hai / / karanese chAyAvAdakA udaya huA hai / / anubhavakI tarahasatyake prati prANiyoMkA satyAnubhUtike sAtha jIvanalakSyakA prAcAra bhIbahurUpAtmaka hai ghaniSTa sambandha satyakA-jIvanalakSyakA-anubhava hI bahulajagata aura jIvana-sambandhI vividha anubhUti- pAtmaka nahIM hai pratyuta ina anubhavoMke prati kriyA. yoM aura dhAraNAoMke sAtha sAtha jIvanake Adarza rUpa prANadhAriyoMne apane jIvana nirvAhake liye aura lakSya bhI vividha nirdhArita hue haiM / vaha apane jIvanako niSkaNTaka, sukhamaya aura samunnata lakSva tAtkAlika indriya-sukhase lekara duSprApya banAne ke liye jina mArgoko grahaNa kara rakhA hai, AdhyAtmika sukha taka aneka bhedavAlA pratIta / hotA hai| (a) haribhavasUri:-paDdarzanasamucapA.- - (mA) zrImAdhavAcArya-sarvadarzanasaMgraha-bAdhaka ___ laukika dRSTivAloMke liye, arthAt una logoM ke liye jo vyavahAra meM pravRtta vartamAna laukika (1) sUtrakRtAMga-2-11-21, jIvanako hI sarvasva samajhate haiM,jo isIko jIvana- (6) bhAvipurAva 5, 15-1, kA Adi aura anta mAnate haiM, jo jIvanako (2) dIghanikAva-sAmanjasaphAsusa bhautika indriyakI eka abhivyakti dekhate haiM, yaha (4) uttarAbhyavanasUna-111011-10-11 saMsAra sukhamaya pratIta hotA hai| unake liye indriya (bhA) bnd-daadsaamussaa| sukha hI jIvanakA rasa aura sAra hai| isa rasase (3) baura sAhitya meM "saMsAra duHkhamaya" yA manuSyako vaJcita nahIM karanA cAhiye / jaDavAdI cAra bhAryasatyoM meM eka bhAsapahA gayA cArvAka dArzanikoM ( Iledonsists ) kA aisA hI hai| dhammapada , diighnikaay-mhaastipddhaamsut| Sir Oliver Lodge F. R. S.--Ether and (3) mahAbhArata-zAntiparva, other. Reality, London, 1930. P.20. Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta (varSa 3, kiraNa 1. DURAL ke bhI vibhanna prakArake haiN| koI bhogamArgako, koI jAnanA jarUrI hotA hai / yaha saba isaliye na ki tyAmamArgako,koI zraddhA mArgako, koI bhaktimArgako, jo bAta hameM jAnanI abhISTa hai, usakI lokameM koI zAnamArgako,koI karmayogako, koI haThayogako koI svatantra sattA nahIM hai / vaha to virATa satyaupayogI mArga batalAte haiN| ___ kA eka satyAMza mAtra hai / / ye samasta satyAMza, .ye samasta mArga do mUla zreNiyoMmeM vibhakta mamasta tattva, jinako jAnanekI hameM icchA hai, guNakiye jA sakate haiM-eka pravRttimArga dUsarA nivR guNI, kAraNa-kArya, mAdhana-sAdhya, vAcaka-vAcya, ttimArga cha / pahalA mArga vAyamukhI aura vyavahAra jJAna-zeya, zrAdhara- Adheya Adi aneka sambandhoMdRSTivAlA hai, dUsarA mArga antarmukhI aura prAdhyA- dvArA eka dUsareke itane Azrita aura anugRhIta tmikadRSTivAlA hai aura pAramArthika kalpanAoMko haiM ki yadi hameM eka tatvakA sampUrNa bodha ho jAya liye hue hai| pahalA ahaMkAra, mUr3hatA aura mohakI to vaha sampUrNa tattvoMkA, sampUrNa satyakA bodha upaja hai, dUsarA aAtmavizvAsa, sajjJAna aura hogaa| isIliye RSiyoMne kahA hai ki jo brahmako pUrNatAkI utpatti hai / pahalA preyasa hai dUsarA zreyasa jAnatA hai vaha brahmANDa ko jAnatA hai / / isaliye hai| pahalA indriyatRpti, icchApUrti aura ADambara- AtmA hI jJAtavya hai, manana karane yogya hai, zraddhA saMcayakA anuyAyI hai / dUsarA indriyasaMyama, icchA- karane yogya hai / imako jAnanese sarvakA jAnanenirodha aura tyAgakA hAmI hai| pahalA anAtma, vAlA, sarvajJa ho jAtA hai * / isa prakArakA bodha bAhya, sthUla padArthoMkA pAhaka hai / dUsarA svAdhIna, hI. jo samasta matyAMzoMkA, mamastatattvoMkA, unake akSaya, sarvaprApya sUkSma-dazAkA anveSaka hai / pahalA pArasparika sambandhoM aura anugrahakA yugapat jAnane janmamaraNAcchAdita nAma-rUpa-karmavAle saMsArakI vAlA hai, jaina paribhASAmeM 'kevalajJAna' kahalAtA jananI aura dhAtrI hai| dUsarA isa saMmArakA ucche- hai| yaha bodha, loka-anubhAvita sAmAnya-vizepa, daka aura antakara hai / jIvanake maba mArga ina hI eka-aneka, nitya-anitya, bhedya-abhedya, tana-atata do mUla mArgoMke avAntarabheda haiN| : Sir Oliver Lodge. Ether and Reality P. 19. satya-sambandhI prAcAra aura vicArameM jo tadAtmAnameva vedahaM brahmAsmIti tasmAt tatsarva sarva aura vibhinnatA dikhAI detI hai, vaha bahurUpA- abhvt| -zata0 prA0 1 4 3-2-21, tmaka satyakA hI pariNAma hai| * (a) pAsmA vA are daSTamyaHzrotamyo mantavyo nidisatya aneka satyAMzoMkI vyavasthAtmaka sattA hai| ___ bhyAsitavyaH / maitreyyAtmano vA bhare darzanena, zrava khena, masyA, vijJAnenedaM sarva viditam / yaha pratyakSa siddha hai ki eka bAtako nizcita -vRhadA upaniSad 2-4.5, rUpase jAnane ke liye hameM kitanI hI aura bAtoMko (mA) evaM hi jIvarAyo NAdamvo sahaya shhenyo| * (a) kopaniSad 2-1 (bhA) manusmRtiH 12 aNucaridanyo ya puNo so ceva du mokkhakAmeNa / 35, (1) caMguttaranikAya 8-2-13 -samayasAra, 1-18 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] satya anekAnsAtmaka hai Adi samasta pratidvandoMkI banI huI suvyavasthita jitanA jitanA bodha bar3hatA jAtA hai, utanA utanA sattAkAyugapan bodha hone ke kAraNa uparyuka samasta hI jJAtavyaviSayakA ajJAta antarhita kSetra aura virodhAbhAsoM parimANoM (?), vikalpoM, truTiyoM adhika gaharA aura vistIrNa hotA calA jAtA hai| aura apUrNatAmoMse rahita hai| yaha advitIya aura aisI sthiti meM vicArakako,mahAna tattvavetA sukRtIza vilakSaNa bodha hai / vAstavameM jo sampUrNa satyako ke zabdoM meM, vastukI asIma-athAha anantatA aura jAnatA hai vahI sampUrNatayA satyAMzako jAnatA hai| apanI buddhikI alpajJatAkA anubhava hone lagatA aura jo sampUrNatayA satyAMzako jAnatA hai vahI hai / use pratIta hotA hai ki vastutatva na vacanoMse mampUrNa matyako jAnatA hai| jo sampUrNasatyako mila sakatA hai, na baddhise prApta ho sakatA hai aura nahIM jAnatA vaha pUrNatayA matyAMzako bhI nahIM na zAstrakA pATha karaneme pAyA jA sakatA hai| jAnatA * / isaliye aupaniSadika zabdoMmeM kahA jA sakatA hai manya alpajJoMdvArA paga nahIM jAnA jA sakatA ki jo yaha kahatA hai ki maiM bahuta jAnatA hU~ vaha jIvana aura jagatakI racanA aura vyavasthA, kucha nahIM jAnatA aura jo yaha kahatA hai ki maiM jIvanake lakSya aura mArga, lokake upAdAna kAraNa- kucha nahIM jAnatA vaha bahuta kucha jAnatA hai / / bhUta dravyoMke svarUpa aura zaktiyoMke sambandhameM jaina paribhASAmeM vicArakake isa duHkhamaya yadyapi tattvajJAne bahuta kucha anubhava kiyA hai- anubhavako ki itanA vastu sambandhI kathana sunane, bahuta kucha bhASAdvArA usakA nirvAcana bhI kiyA zAstra par3hane, manana karane aura vicArane para bhI hai-yaha maba kucha hone para bhI yaha nahIM kahA jA usako vastukA sampUrNa jJAna na ho pAyA aura vastu makatA ki kisI bhI prastuta viSaya-sambandhI jo jJAna abhI bahuta dUra hai, 'ajJAnapariSaha' se prakaTa kucha anubhava honA thA so ho cukA aura jo kucha kahane yogya thA vaha kahA jA ckaa| ajJAnavAda aura saMzayavAdakI utpatti ke kAraNa ___ vastu ina samamna anubhavoM aura nirvAcanoMme bhI upayukta bhAva haiN| pradarzita hone ke bAvajUda bhI inase bahuta jyAdA hai| isa anubhavake mAtha hI vicArakake hRdayameM vaha to ananta hai-vaha kAla kSetra parimita indriyaH aisI AzaMkA paidA hone lagatI hai ki kyA matyakA bodha, abhiprAya-parimita buddhi aura avayavamayI jaDa zabdoMme nahIM DhakA jA sktaa| + nApamAramA pravacanena samyoga medhavA mAnA jijJAsutroMkA anubhava ima bAtakA sAkSI hai zrutena / kaThoyAnipata 2-22 ki jitanA jitanA gaharA adhyayana kiyA jAtA hai, yasyAmataM tamyamataM, mataM yamya na vedsH| avijJAtaM bijAnatA, vijJAnamavijAnatAm / + (ma) natvAryasUtra 121 (mA)gommaTasAra jIvakAra, 16 (1) mAvApapaddhati / -gopaniSad 2-3, * pravacanasAra 1-48, * tatvArthasUtra .., / uttarAdhyayamasUtra 2-2-45, kiyA Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 vAstavika svarUpa jJAnagamya hai bhii| usakI buddhi samAna ekAntavAda haiM, eka vizeSa prakArakake anu. sandigdhabAda aura ajJAnavAdase anurakSita hojAtI bhavakI upaja haiN| hai| vaha Rgveda 10-126 sUktake nirmAtA RSi isa anubhavakA AbhAsa vicArakako usa samaya parameSThIkI taraha socane lagatA hai ki "kauna puruSa hotA hai jaba vaha vyavahArya satyAMza bodhake samAna aisA hai jo jAnatA hai ki sRSTi kyoM banI aura hI virATa satyakA vA sUkSma satyakA bodha bhI i. kahA~se banI aura isakA kyA AdhAra hai| mumakina ndriyajJAna, buddhi aura zAstrAdhyayanake dvArA hAsila hai ki vidvAna loga isa rahasyako jAnate hoN| parantu karanekI koziza karatA hai / isa prayatnameM asaphala yaha tattva vidvAna loga kaise batalA sakate haiM / yaha rahane ke kAraNa vaha dhAraNA karatA hai ki satyarahasya yadi koI jAnatA hogA to vahI jAnatA hogA sarvathA ajJeya hai| jo paramavyomameM rahanevAlA adhyakSa hai / parNasatya kevalajJAnakA viSaya hai ___ vaha pArasa dezake suprasiddha kavi, jyotiSajJa parantu vAstavameM satya sarvathA ajJeya nahIM hai| aura tattvajJa umarakhayyAmakI taraha nirAzAse satya aneka dharmAkI aneka satyAMzoMkI, aneka bharakara kahane lagatA hai| tattvoMkI vyavasthAtmaka mattA hai| unameMse kucha bhUmaNDalake madhyabhAgase uThakara maiM Upara aayaa| satyAMza jo laukika jIvanake liye vyavahAya haiM sAtoM dvAra pAra kara U~cA zanikA siMhAsana pAyA // aura jinheM jAnane ke liye prANadhAriyoMne apaneko kitanI hI ulajhane mArga meM sulajhA DAlI maiMne kintu| samartha banAyA hai, indriyajJAna ke viSaya haiM, nirIkSaNa manuja-mRtyukI aura niyatikI khulIna pranthimayImAyA31 aura prayogoM (Experiments) dvArA sAdhya haiM / yahA~ 'kahA~se kyoM na jAnakara paravaza AnA par3atA hai| kucha baddhi aura tarkase anubhavya hai, kucha zrutike vAhita vivaza vAri-sA nijako nitya bahAnA par3atA hai| Azrita haiM, kucha zabda-dvArA kathanIya haiM aura lipikahA~ cale?phira kuchana jAnakara icchAho,ki anicchA ho baddha hone yogya hai| parantu pUrNasatya ina indriyaparapaTapara sarapaTa samIra-sA hamako jAnA par3atA hai / grAhya, baddhigamya aura zabdagocara matyAMzoMse bahuta tattvajJoMke isa prakArake anubhava hI darzana- jyAdA hai| vaha itanA gahana aura gambhIra hai-bahuzAstroMke sandigdhavAda aura ajJAnavAda siddhAntoMke latA. baharUpatA aura pratidvandoMse aisA bharapUra hai kAraNa hue haiN| to kyA sandigdhavAda aura ajJAna hai ki use hama alpajJajana apane vyavahata sAdhanoMbAda sarvathA ThIka hai? nahIM: sandigdhavAda aura ajJAna- dvAga-indriya nirIkSaNa, prayoga, taka, zabda Adi bAda bhI satyasambandhI uparyukta aneka dhAraNAoMke dvArA jAna hI nahIM sakate ! isIliye vaijJAnikoM ke bInaradeva zAstrI-gvedAlocana,saMvat 115, samasta parizrama jo inhoMne satya rahasyakA udghATana pR0 101 205 karaneke liye Aja taka kiye haiM, niSphala rahe haiN| svAipAta umaravaNyAma-anuvAdaka zrI maithilI- satya Aja bhI abhedya vyUhake samAna aparAjita zarava gupta, 11 khar3A huA hai| Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa maM02466] matya anekAnnAtmaka hai vAstavameM bAta yaha hai ki indriya,buddhi aura vacana pratyeka manuSya apanI bartamAna avikasita Adi vyavahata sAdhanoMkI sRSTi pUrNa satyako jAna- dazAmeM isa kevalajJAnakA pAtra nahIM hai| kevalaneke liye nahIM huii| unakI sRSTi to kaMvala laukika jJAna to dUra rahA, mAdhAraNatayA adhikAMza manuSya jIvanake vyavahArakaM liye huI hai / ima vyavahArake to satyako dekhate hue bhI isa nahIM dekha pAte matya-mambandhI jina jina tattvAMkA jitanI jitanI aura sunate hue bhI use nahIM suna pAte hai, ataH mAtrAmeM jAnanA aura prakaTa karanA Avazyaka aura jo matyakA labdhA, jJAtA aura vaktA hai vaha upayogI hai usake liye hamAre vyavahata mAdhana ThIka ni:mandeha bahuta hI kuzala aura AzcaryakArI parvAna haiM / parantu pUrNamatya ina matyAMzAMse bahuta vyakti hai| bar3A hai, usake liye upayukta mAdhana paryApta nahIM zradAmArgakA kAraNa bhI uparyukta haiM / "vaha indriya bodha, tarka aura buddhima pare hai prAptatva hI hai vaha zabdaka agocara hai-vaha hama alpajJA-dvArA yahI kAraNa hai ki maba hI dharmapanthanetAni nahIM jAnA jA sakatA / isa apekSA hama maba hI sAdhAraNa janatAke liye, jo alpajJatAke kAraNa ajJAnI aura sandigdha haiN|| pUrNamatya uma zrA- baccoMke mamAna hai antaHanubhavI RSi aura mahApuvaraNahita, nirvikalpa, sAkSAta antaraMga jJAnakA rUpoMke anubhavoM, mantavyoM aura vAkyoMko IzvarIya viSaya hai, jo dIghatapazcaraNa aura mamAdhi-dvAga jJAna ThaharAkara-Aptavacana kahakara-unapara zraddhA, karmaklezoMme mukta hone para yogIzvaroMko prApta vizvAsa aura ImAna lAne ke liye bahuta jora diyA hotA hai, jo jJAnakI parAkASThA hai. jo kevalajJAnakaM rama adAparvaka hI jIvana nirvAha karaneko nAmameM prasiddha hai / jimakaM prApta honepara AtmA zreyaskara batalAyA hai| pratyeka dhArmika mampradAyakA mavajJa. marvAnubhU* marvavina kahalAtA hai|" banalAyA huA mArga, umaka batalAye hue middhAnnoM T I.E. Taylor Elemeteo1-11 para zraddhA kara physics, London |"'!. I'. li'. 111 Sir Olive Liner T:m m vAcya aura umakaM aneka vAcya yaha matyakaM bahuvidha anubhava kI hI mahimA hai. (III) gommaTamAra jIvakAra-gA. naM. 333, (IV) paMcAdhyAya--2,616, * "unavaH pazyannadadarza vAcamunavazvavana zRgo11) nyaayaavtaar-27| jyanAm -Rgveda 10-71-4 (1) yogadarzana-"nadAsarvAvaraNamalApaMtamya mAna :11) llear iced u nderlied not syAnansyAgneyamalpam" 4.31 and meer lout not. (III) praznopaniSana 4-11 / vRhadA0 upaniSata Bible Isarah II - 4. 1-1-10 / zravaNAyApi bahabhiryonajabhyaH evamto'pivAyo 'masarvajJaH sarvavina" mu. u0 1.1-6 / 'ayamAramA - naviNaH zAzcayoM baktA zalo'zya bandhAracaryA brahmasarvAnuma' vR0 u0 2516, zAnA bAnuziSTA kaThopaniSan 20, Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 anekAnta 1 ki satyakA bahuvidha sAdhanoM, bahuvidha saMjJAoM aura bahuvidha zailI se madA pradarzana kiyA jAtA rahA hai imIkaM pradarzanake liye zabda, sthApanA, dravya, bhAva Adi sAdhanoM se kAma liyA jAtA hai| sahI bAyake aneka vAcaka zabda prasiddha haiM / usa hIke sugama bodhake liye alaMkArika aura tArkika zailI pracalita haiM / kisI vastukaM vAcaka jitane zabda Aja upayogameM Arahe haiM, una sabake vAkya anubhava eka dUsare se bhinna haiM, parantu eka dusareke virodhI nahIM haiM / ve eka hI vastukI bhinna bhinna paryAyoMke bAcaka haiM aura isIliye unakA nAma paryyAyavAcI zabda ( Synonym) haiN| yaha bAta dUsarI hai ki ajJAnatAkaM kAraNa Aja una saba zabdoMkI hama binA unakI vizeSatA samajhe eka hI artha meM upayukta kareM, parantu, bhASAvijJAnIjana una samasta paryAyavAcI zabdoMkI bhinna vizeSatA jAnate haiM / ye vibhinna paryyAyavAcI zabda eka hI deza eka hI kAla, eka hI jAti, eka hI vyakti kI sRSTi nahIM haiM, pratyuta vibhinna yugoM, vibhinna dezoM, vibhanna nA tiyoM aura vibhinna vyaktiyoMkI sRSTi haiN| yaha bAta zabdoM ke itihAsa jJAta ho sakatI hai| hamArA jJAnagamya aura vyavahAragamya satya ekAdhika aura sApekSa satya hai / varSa 3, kiraNa 1 dvArA sampUrNa matsyAMzoMko nahIM jAna pAte / zrayukarma unakI pUrNatA kI pratIkSA nahIM karatA / ataH unheM apane adhure anubhavoM ke AdhAra para hI apane darzanakA saMkalana karanA hotA hai| ye anubhava sabake eka sAmAna nahIM hote| jaisA ki Upara bana lAyA hai, ve pratyekake dRSTibhedake kAraNa vibhinna prakArakaM hote haiN| dRSTikI vibhinnatA hI vijJAnoM aura darzanoM vibhinnatAkA kAraNa hai / parantu isa vibhinnatAkA yaha Azaya nahIM hai ki samasta vijJAna aura darzana mithyA haiM yA eka satya hai aura anya midhyA haiN| nahIM, saba hI vijJAna aura darzana vastukI usa vizeSadRSTikI jisase vicAraka ne use adhyayana kiyA hai-- usa vizeSa prayojanakI jisako pUrti ke liye manana kiyA hai, upaja haiN| ataH apanI apanI vivakSita dRSTi aura prayojanakI apekSA satra hI vijJAna aura darzana satya haiM I uparyukta vivecanase spaSTa hai ki hama kevala satyAMzoMkA grahaNa karate haiM pUrNamatyakA nhiiN| aura satyAMzameM bhI kevala unakA darzana karate haiM jo vartamAna dazAmeM vyavahArya aura jIvanopayogI haiN| sAdhAraNajanakA to kathana hI kyA hai, bar3e-bar3e tatvavettA bhI apanI alaukika pratibhA aura tarka koI bhI siddhAnta kevala isa kAraNa midhyA nahIM kahA jA sakatA ki vaha pUrNasatya na hokara satyAMza-mAtra huuN| cUMki pratyeka satyAMza aura usake AdhAra para avalambita vijJAna aura darzana apane apane kSetra meM jIvanopayogI aura vyavahArameM kAyakArI haiN| ataH pratyeka satyAMza apanI apanI dRSTi aura prayojanakI apekSA matya hai / siddhAnta umI samaya midhyA kahA jA sakatA hai ki jaba vaha pUrNasatya na hote hue bhI use parasatya mAnA jAye / A. E Tavlor Elements of Metaphysics, London. 19/4-P. 214. "For a proposition is never untrue simply becau e it is not the whole truth, but only when, not being the whole truth, it is mistaken to be so." Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM02466] matya anekAntAtmaka hai udAharaNakaM liye 'manuSya' ko hI le lIjiye, kI apekSA jimakI partike liye vijJAnakA nirmANa yaha kitanI vizAla aura bahurUpAtmaka sattA hai. huA hai, matya hai aura isaliye upayogI hai; parantu imakA andAjA una vibhinna vijJAnoMko dhyAnameM anyadRSTiyoM, anyaprayojanoMkI apekSA aura lAnese ho sakatA hai jo 'manuSya' ke adhyayanakaM mampUrNamatyakI apekSA vahI vijJAna nirarthaka hai / AdhAra para bana haiM / jaise:-zArIrika-racanAvijJAna ataH yadi upayukta vijJAnoMmema kimI eka vijJA(Anatoms), zArIrika vyApAravijJAna (Ph. nako mampUrNa manuSyavijJAna mAna liyA jAya to siologs), gavijJAna (Emilbryoioys),bhASA- vaha hamArI dhAraNA mithyA hogI / ata: hamArA vijJAna (Philology), manovijJAna (iPsycho jJAnagamya, vyavahAragamya matya ezi matya , logs), mAmAjika jIvana-vijJAna (Sociology'), mApekSa satya hai / vaha apanI * . . zraH jAtivijJAna (Ethnology), mAnavavirvatavijJAna prayojanakI apekSA satya hai / yAda . ' a f. Anthropology), zrAdi / inameM pratyeka vijJAna aura anyaprayojanakI kamauTIma davA Aya yA apane apane kSetrameM bahuta upayogI aura matya hai| yadi use pUrNa satya mAnaliyA jAya to vaha nira. parantu koI bhI vijJAna pUrNamatya nahIM hai, kyoMki thaMka, anupayogI aura mithyA hogA / 'manuSya' na kevala garbhastha vastu hai-na kevala maptadhAtu-upadhAtu-nirmina aGgopAGga vAlA eka vizeSa 4 (ma) dravyAnayogatarkaNA-1-6 AkanikA sthala padArtha hai-na kaMvala zvAsocchavAma (mA) paDAdhyAyI-1560 latA huA calanA-phiranA yantra hai-na kaMvala (i) nirapekSA nayA mizyA mApekSA vastu te'rthakRta / bhASAbhApI hai ... yaha upayakta maba kucha hotA huA -prAptamImAMsA, 10 / bhI inase bahuta jyAdA hai / imaliyaM pratyeka manuSya (0.1.E. Taylor Elements of Vetaphysis. P. 214, Postnot . "The degree of uuth: mambandhI vijJAna usa dRSTikI apekSA jimama ki / apart from consideration of the purpose 'manuSya' kA adhyayana kiyA gayA hai.-uma prayojana mein to timilfil.." smRtimeM rakhane yogya mahAvAkya 1. niyama eka tarahase ima jagatakA pravartaka hai| 6. indriyA~ tumheM jIteM aura tuma mukha mAno, 2. jo manuSya matpuruSoMke caritra rahamyako isako apanA tuma indriyoMka jItaneme hI mukha, pAtA hai vaha paramezvara hojAtA hai| zrAnanda aura paramapada prApta kroge| 3. caMcala citta maba viSama duHmvoMkA mUla hai| 7. rAga binA maMmAra nahIM aura saMsAra binA 4. bahutoMkA milApa aura thor3oMka mAtha ani gaga nahIM / samAgama ye donoM mamAna duHkhadAyaka haiN| 8. yuvAvasthAmeM mavamaMgakA parityAga parama5. samasvabhAvIke milaneko jJAnI loga ekAna padako detA hai| a doctrine contains cannot for determined Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bha0 mahAvIrake zAsanameM gotrakarma [le0-bA0 kAmatApramAda jaina, emaAra0e0ema0] agavAn mahAvIra jainadharmake antima tIrthakara the| nijjarethaH yaM panetya etarahi kAyena saMvutA, vAcAya saMbu - unhoMne svayaM navIna matakI sthApanA nahIM kI tA, manasA saMvutA taM mAyaniM pApassa prakaraNaM,iti purAthI; balki kSINa hue jainadharmakA punaruddhAra kiyA zAnaM kammAnaM napasA vyantibhAvA navAnaM kAmAnaM prakarathA-apane hI daMgase apane dravya, kSetra, kAla, bhAva, samAyati manavamsayo, bhAyati anakssavA kammakkhayo, bhavake anukUla usakA pratipAdana kiyA thaa| jaba naka. kammakSayA dukravakkhayo, dukkhakkhayA vedAnAkkhayo, veda bhagavAn mahAvIra pUrNasarvajJa nahIM ho liye the taba taka nAkkhayA sambaM dukkhaM nijiraNaM bhavissati / " unhoMne tIrtha-prarvatanarUpameM eka zabda bhI mugvama nahIM -(majjhimanikAya) nikAlA thaa| jIvanamukta. paramAtmA hokara hI unhoMne bhAvArtha-"he mahAnAma, jaba maiMne uname aisA kahA lokakalyANa bhAvanA-mUlaka dharmakA nirUpaNa kiyaa| naba ve nimrantha isa prakAra bole, 'aho, nimrantha jJAnajo kucha unhoMne kahA, umakA sAkSAt anubhava kara liyA patra (mahAvIra) marvajJa aura marvadarzI haiM.---ve azeSa jAna thA-jJAna unameM mUrtimAn ho camakA thA / isAlAe aura darzanoMke jJAtA haiN| hamAre calate, Thaharane, mote, unhoMne jo kahA vaha vastusthitikA phoTomAtra thaa| una- jAgate,-- mamasta avasthAtroMmeM madeva unakA jJAna kA siddhAMta kAraNa-kArya sUtrapara avalambita thA / umama aura darzana upasthita rahatA hai / unhoMne kahAH-.. jijJAsuzrIko pUrNa mantoSa milA thA aura va unakI nimranthoM ! namane pUrva (janma) meM pApakarma kiye haiM, zaraNa meM Aye the / bauddha zAstrIke kathanase yaha grAbhAma unakI dama ghora duzkara napasyAme nirjaga kara ddaalo| hotA hai ki tIrthakara mahAvIrake prathama puNyamayI pravacanakA mana, vacana. aura kAyakI maMtime (naye) pApa nahIM pratirUpa kaimA thA ? unameM ligvA hai ki jaba ma. gautama baMgata aura tapasyAma pagane pApoMkA vyaya ho jAtA buddhane nimrantha ( jaina ) zramaNAma ghora tapasyA karanekA hai| isa prakArakaM naye pApaka rUka jAnema aura pugane kAraNa pUchA to unhoMne uttara diyAH- pApaka vyayama zrAni kaka jAtI hai: aAyani "evaM vutte, mahAnAma, te nigaNThA meM etadavocu, 5 jAnene kammA kA naya hotA hai, kamanayama nigaNTho, bhAvuso nAthaputto samvazu, sambadassAvI apa duHgvataya hotA hai, duHvakSayama vadanAkSaya aura vedanA risesaM zANadassanaM parijAnAtiH carato ca me niTanA- nAyasa marvaduHkhAMkI nirjaga ho jAtI hai|" ca suttassa ca nAgarassa ca satataM samitaM jJANadampanaM isa uddharaNameM bha0 mahAvIrakA mahAna vyaktitva pAcupaTTitaMtiH, so evaM pAhaH asthi kho vo nigarAThA aura usake dAga pratipAdita dharmakA vaijJAnika svarUpa pamve pApaM kamma kataM, taimAya kaTukAya dukarikArikAya mpaSTa hai / nimmandeha bha0 mahAvIrakA dharma kevala dharma Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAtika nirvANa saM02166] bha0 mahAvIrake zAsanameM gotrakarbha 26 vijJAna hai / upayukta uddharaNa isa kathanakA sAkSI hai| sAtha sambandhako prApta hue U~ca-nIca-kulameM utpanna usameM dharmavijJAnakA jo rUpa aMkita hai, usase jaina-karma- karAnevAle pudgalaskandhako 'gotra' kahate haiN| siddhAMtakI bhI siddhi hotI hai / karma vaha sUkSma pudgala gotrakarmakA sUkSma pudgalarUpa honA lAjimI hai| hai jo kapAyAnurakta jIvakI yogakriyAse AkRSTa ho prAcArya usIko svIkAra karate hue batAte haiM ki usase ekameka baMdhako prApta hotA hai / aisI dazAmeM ve gotrakarmarUpa pudgalaskaMdha jIvako U~ca-nIca-kulameM tapasyA-dvArA nUtana karmoM kI zrAyati ( zrAsrava ) ruka utpanna karAte haiM / parantu isakA artha yaha nahIM ho jAtI hai aura zeSa kammoMkI nirjarA ho jAnese jIvako sakatA ki U~ca-nIca-kulameM janma karA deneke baMdhana meM rakhaneke lie kAraNa zeSa nahIM rahatA-vaha pazcAt gotrakarma niSkriya ho jAtA ho; kyoMki karmakI mukta hokara jJAnAdi ananta catuSTayakA upabhoga karatA mUla prakRtitiyoMmeM koI bhI aisA nahIM hai jo jIvake sAtha hai| karmarUpa hone yogya yaha sUkSma pudgala jo lokameM bharA paramparA-rUpase hamezAse naho aura apanA prabhAva na rakhatA huA hai, saMsArI jIvase sambaddha hokara aATha prakAroMmeM ho| Ayukarma prakRtikA bandha yadyapi jIvanameM eka pariNata ho jAtA hai| inhIMko bha0 mahAvIrane ATha bAra hI hotA hai, parantu usakA kArya barAbara jIvanakarmaprakRti kahA hai arthAt (1) jJAnAvaraNI, (2) paryanta hotA hai / isI taraha bha0 mahAvIrane gotrakarmakA darzanAvaraNI, (3) vedanIya, (4) mohanIya, (5) zrAyu, prabhAva janma leneke bAda bhI jIvana-paryanta honA prati. (6) nAma (7) gotra aura (8) antarAya / cInadezake pAdita kiyA hai aura yahI mAnanA Avazyaka hai / yahI bauddha zAstroMmeM inameMse kevala chaha mUlya prakRtiyoMkA kAraNa hai ki zrI nemicandrAcArya siddhAMta-cakravartI gotra ullekha milatA hai--na mAlUma umameM jJAnAvaraNa aura karmake viSayameM likhate haiM:-- antarAyakA ullekha honese kaise chUTa gayA ? jo ho, 'saMtANakameNAgayajIvAyaraNassa godamidi srnnaa|' yaha spaSTa hai ki bha0 mahAvIrane apane dharmakA pratipA- arthAt-'santAnakramase-kulaparipATIse-cale Aye pAdana mUlataH karmasiddhAMtake AdhArase kiyA thA, ata- jIvake zrAcAraNakI 'gotra' saMjJA hai|' eva karmasiddhAMtakA vivecana sAmAnya na hokara vaijJAnika gotrakarmakA yaha lakSaNa usake kAryako batalAtA honA cAhie / jainAgama isI bAtakA dyotaka hai| hai| jIva eka dravya hai / ataeva saMsArI jIvakA kulapara pAThakagaNa, aba Aiye prakRta-viSayakA vicAra mparAgata zrAcaraNa kAlpanika na hokara niyamita aura kareM / isa lekhake zIrSakase spaSTa hai ki hameM gotrakarmapara janma-sulabha honA cAhiye / jIvake kula bhI ekendriyAdi vicAra karanA abhISTa hai / gotrakarma ATha mUla prakRti- kI apekSA mAnane cAhiye-ve kAlpanika na hone yomase eka hai aura usakA lakSaNa 'dhavalasiddhAMta' meM cAhiye / isa viSayako spaSTa samajhaneke liye hameM ya batalAyA gayA hai: saMsArI jIvoMke varNana para jarA vicAra karanA cAhiye / "uccanIcakulesu uppAdo poggalakhaMdho micchattA- yaha aura isa lekhameM anya siddhAMta-uddharaNa dipacaehi jIvasaMbaMdho godamidi uccde|" bhanekAMta kI pUrva prakAzita kiraNoMmeMse khiye gye| arthAt-mithyAtvAdi kAraNoMke dvArA jIvake jisake lie hama lekhakoM ke mAmArI hai| Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta (varSa 3, kiraNa 1 tutnamitidinlodinduis pratyeka jainI jAnatA hai ki saMsArI jIva asa aura sthA- sulabha pravRtti athakA vyApAra mI pRthak-pRthaka honA varake rUpameM do tarahake haiM / trasameM doindriya, tInaindriya, Avazyaka hai / nArakiyoMmeM janma lete hI jIva tAr3anacaturendriya aura paMcendriya sammilita haiN| paMcendriyoMmeM mArana-chedana-bhedana-rUpa saMklezamaya kriyAko karane lagatA pazuoM aura manuSyoM ke atirikta deva aura nArakI bhI hai aura vaha usako zrAyuparyanta kabhI na to mUlatA hai sammilita haiN| ekendriyase paMceMdriya pazu taka tiryaca kaha- aura na chor3atA hI hai / isaliye nArakiyoMkA yaha lAte haiM / tiryoMke atirikta nArakiyoM, devoM aura manu- vyApAra unakA gotrajanya AcaraNa hai / unakI yaha pyoMkA bhI pRthak astitva milatA hai / aba dekhanA yaha pravRtti niyamita, janma-sulabha aura zAzvata hai-pratyeka hai ki kina kAraNoMse jIva nAraka pazu-deva aura manuSya nArakImeM pratyeka samayameM vahI pravRtti milegii| isI taraha bhavoMmeM ucca nIca-gotrI hotA hai / tatvArthAdhigama sUtrameM tiryaJcoMmeM gotrajanya vyApAra dekhanA cAhiye / unakA likhA ki: gotrajanya vyApAra mI janma sulabha,niyamita aura jIvana'parAsmanivApase sadasadguNochAdanobhAvane - paryanta rahane vAlA honA cAhiye / tiryaJcoMmeM kSudhAnIcegotrasya / taviparyayo nIcaspanusseko cottrsy|' nivRttike liye nAnA prakArase udyoga karanekA bhAva arthAt-- 'parakI niMdA, apanI prazaMsA, parake aura pravRtti sarvopari hotI hai| apanI khAdya vastuko vidyamAna guNoMkA AcchAdana aura apane avidyamAna khojane, usako saMbhAlakara rakhane aura kAmameM lAnekA gaNoMkA prakAzana, ye nIcagotrakarmake zrAsravake kAraNa cAturya pratyeka pazumeM janmagata dekhaneko milatA haihaiM / inase viparIta arthAt apanI niMdA, parakI prazaMsA, koI unako mikhAtA nahIM / zera, billI Adi khaM khvAra apane guNa DhakanA aura dUsaroMke guNa prakAzita karanA, jAnavageko zikArakI ghAtameM rahanekI cAlAkI kisIne namravRtti aura nira mikhAI nahIM hai-..-bayA ciDiyAko khAsa tarahakA ghaumalA kAraNa haiN|' banAnA, zahadakI makkhiyoMko apanA chattA banAnA aura isameM zaMkA hI nahIM kI jA sakatI ki jaisA aura cIMTiyoMko apanI bileM banAnekI zikSA kisane dI kAraNa hotA hai usIke anurUpa kArya hotA hai-kAraNa- hai ? tiryaJcoMkI yaha saba pravRtti janmagata honese unakA ke viruddha kArya nahIM hotA / ataeva ucca-nIca gotrake kula-paramparINa aAcaraNa (vyApAra ) hai / ataH yahI kAraNokA sambandha jisa prakAra dharmAcaraNase nahIM hai unakA gotrajanya vyApAra-kArya hai / kintu prazna yaha hai usI taraha usakA kAryarUpa bhI dharmAcaraNase saMbaMdhita ki unakA yaha vyApAra zubha aura prazaMsanIya hai athavA nahIM kiyA jA sakatA arthAt saMtAna-kramAgata AcaraNa. nahIM ? nArakiyoMkI pravRtti saMklezamayI raudratAko liye kA bhAva siddhAntagraMthameM dharmAcaraNa athavA adharmAcaraNa huye hai, jo jIvake svabhAvase pratikula aura usake nahIM hai| balki AcaraNakA bhAva sAmAnya pravRtti saMsArako bar3hane vAlI hai / isI taraha tiryaJcoMkI hai aura vaha pravRtti nArakatiryajJAdimeM kula paramparAse pravRtti mAyAvI aura mUrkhAbhAvako liye hue hai| eka-mI milanA cAhiye / cU~ki bhava-apekSA tiryaca- prAtmAkA dharma prArjava hai-mAyA aura mUrkhA usase parekI nAraka-deva-manuSya pRthaka-pRthak hai, isaliye unakI kula- cIjeM haiM / isaliye nAraka aura tiryaJcoMkI pravRttiyA~ Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM02466] bha0mahAvIra ke zAsana meM gotrakarmA " upAdeya na honeke kAraNa hitakara aura prazaMsanIya nahIM mAnanA ucita hai; kyoMki yaha janmasulabha, niyamita hai-ve haiM bhI azubha, kyoMki naraka aura tiryaJca-gatiyA~ aura manuSya jIvana meM kabhI na badalane vAlI zAzvatI svayaM azubha hai / ataeva nAraka aura tiryaJcoMkA gotra pravRtti usI taraha hai jisa taraha devAdimeM unakI gotrabhI azubha arthAt nIca honA cAhiye / siddhAntagranthoMmeM janya pravRtti hai / sAtha hI, caMki yaha pravRtti zAnase use nIca hI batAyA gayA hai| tAlaka rakhatI hai, isaliye zreSTha hai-zubha hai| kyoMki zAna aba rahe kevala manuSya aura deva / devoMke prAtmAkA guNa hai| ataeva manuSya jAtimeM baz2Ahira gotrajanya vyApArake viSayameM matabheda nahIM hai- kAlpanika bheda-prabheda rUpa vargIkaraNa hote hue bhI, jaise unakA zrAnandI jIvana hai-krIr3A karanemeM ho deva ki devoMmeM bhI hai, unako ucagotrI mAnanA hI ThIka hai magna rahate haiM / zrAnandI jIvanameM zrAkulatAke liye zrImAn vayovRddha sUrajabhAnujI sAhabane isa viSayakA bahuna-kama sthAna hai-Ananda prAtmAkA svAbhAvika ThIka hI pratipAdana kiyA hai / 'ThANAyaMtra' meM manuSyoM ke guNa hai / imaliye devoMkI pravRtti zubha hai / yahI kAraNa caudaha lAkha koTi kuloko mokSayogya ThaharAyA hai| -yaha hai ki devoMmeM U~ce nIce darje ke devoMkA vargIkaraNa hote siddhAnta mAnyatA tabhI ThIka ho sakatI hai jaya ki maba hue bhI maba hI deva ucca gotrI kahe gaye haiN| aba hI manuSyoMko uccagotrI mAnA jaaygaa| raha jAte haiM kevala manuSya ! unake janma-sulabha vyApAra hamake viparIta manuSyoMmeM ucca nIca-gotra-janya athavA gotrajanya pravRtti ke viSaya meM vidvAnoMmeM matabheda byApAra yadi manuSyoMkI loka-sammAnita aura lokahai; parantu yahA~ para bhI yadi uparyukta deva-nArakAdike niMdya pravRttiko mAnA jAya to middhAnta meM kahI gaI gotra janya vyApArakI vizeSatAoMkA dhyAna gvA jAya bAtoMse virodha hogA; kyoMki middhatimeM mleccha zUdra no matabhedakI saMbhAvanA zAyada hI rahe / gotrajanya cora-DAka-zrAdi lokaniMgha manuSyoMko bhI muni hote vyApAra janma sulabha, niyamita aura zAzvata honA batAyA gayA hai| hama prakaraNameM bauddha graMtha 'majjhinicAhiye / ataeva dekhanA yaha cAhiye ki manuSyoMmeM kAya' kA nimnalikhita uddharaNa vizeSa dRSTavya haiM:kaunasI pravRtti janma-sulabha hai, jo jIvana-paryanta ___ma* gautama buddha kahane haiM:-"nigaMTho, jo lokameM pratyeka deza aura pratyeka kAla ke manuSyoM meM milanI 'mithyAtva sau leha prayogi paryaMta guNasthAnani hai ? g2aurase dekhiye to jJAta hotA hai ki eka bAlaka viSa manuSyake caudaha lAmba korikula kahe haiM, pArne saba hoza ma~bhAlane ke pahalese hI hara bAtako jAnane kI-vastu manaSyanike kalakI saMjJA moSayogya jAnI gaI / yaha ke svarUpako grahaNa karanekI svataH hI kozima karatA hai gadoMke yaMtra vi dekha lenaa|'-prcaasmaadhaan mAnava jAti ke kimI kulakA bAlaka kyoM na ho, umameM dhavala siddhAMtameM mlecchoMko munipara dhAraNekA yaha pravRtti svataH hI milatI hai aura vaha barAbara banI vidhAna zrI sUrajabhAnujIke lekhase spaSTa hai| 'papaNA. rahatI hai, balki manuSya santAnameM uma pravRttikA saMskAra sAra' meM bhI yaha evaM satAboMkA muni honA spaSTa janmataH dIkhatA hai / isa pravRttiko zrutaparyavekSaNa-pravRtti hai| rakarmA ahimAraka cora bhAdikA muni honA bhI kahanA ucita hai, aura yahI manuSyakA gotra janya vyApAra bhagavatI bhArAdhanA pR. 31 me para hai| Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAsa varSa 3, kiraNa / rudra (bhayaMkara ) khUna raMge hAtha vAle, krUrakarmA, manuSyoM meM apane jIvana meM sAdhu honeke pahale bahuta hI krUrakarmI nIca jAti vAle (padyAjAtA ) haiM, ve nigaMThoMne sAdhu thA* | krUrakarmI corakI loka meM koI bhI prazaMsA nahIM banate haiN|" (caladukkha-rakhandha-suttanta) karaMgA-phira bhI vaha muni huzrA / isakA spaSTa artha yaha uddharaNa bha. mahAvIrake samayameM jainasaMghakI yahI hai ki vaha nIcagotrI nahIM thA aura gotrake vyApArapravRttikA digdarzana karAtA hai| isameM bauddhoMke AkSepa- kA sambandha lokaniMdya aura lokavadya AcaraNoMse nahIM vRttigata saMdigdhatAkI bhI zaMkA nahIM karanI cAhiye kyoMki baitthtaa| pharakarmI zrAdi rUpa honA cAritra mohanIya jainAgamase eka hada taka isakA samarthana hotA hai / si- karmaprakRtise tAlluka rakhatA hai-gotrakarmase usakA ddhAMta graMthoMsa spaSTa hai ki rudra bhRSTa-muni AryikAkI saMtAna sambandha biThAnA ThIka nahIM / ataeva uparyukta vivecanahotA hai aura gyAraha aMga aura nau pUrvokA pAThI muni ke zrAdhArase yaha mAnanA ThIka U~catA hai ki bha0 mahAhotA hai / bha0 mahAvIrake mamayameM sAtyakiputra nAmaka vIrane manuSya jAtiko ucca gotrI hI batAyA thA / manuSyoM aMtima rudra jyeSThA AryikA aura sAtyaki munikA kA janmagata vyApAra-zrutaparyavekSaNabhAva unheM uccagotrI vyabhicArajAta putra thA / vaidika dharmakIpradhAnatA usa kA. hI ThaharAtA hai gommaTasAra karmakANDa gAthA naM0 18 lameM bilkula naSTa nahIM huI thI aura kulamadakA vyavahAra se hamAre ukta vaktavyakA samarthana hotA hai, kyoMki logomasa ekadama dUra nahIM ho gayA thA--vyabhicAra- usameM nIca-ucca-gotra bhavAzrita batAye haiM / manuSyabhava jAtako janatA lokaniMdya nIca hI mAnatI thI; kintu ucca hI mAnA gayA hai / manana karanekI kSamatA rakhane tIrthakara mahAvIrane antima rudrako lokanindyatAkA vAlA jIva hI mAnava hai aura vaha avazya hI sarvazreSTa z2arA bhI khayAla nahIM kiyA aura use muni dIkSA dedii| prANI hai / bha0 mahAvIrane aisA hI kahA thA, yaha upaisI taraha himAraka corane muni hokara eka rAjAko yakta vivecanase spaSTa hai / zrAzA hai, vidvajjana isa jAnama mAra DAlA, jisase yaha spaSTa hai ki ahimAraka viSayako aura bhI spaSTa kreNge| 8 dekho bhArAdhanA kathAkozameM sAtyaki aura rudra kathA naM.27 / ke dekho anantakIrti granthamAlAmeM prakAzita bhagavatI pArAdhanAkI 'mahimArapaNAdi gAthA naM.2071 vividha prazna pra.-kahiye dharmakA kyoM zrAvazyakatA hai ? cAhiye / yadi karmako pahale kaho to jIvake u0-anAdi kAlase AtmAkaM karma-jAla dUra karane binA karmako kiyA kisane ? isa nyAyase ke liye| donoM anAdi haiN| pra0-jIva pahalA athavA kama ? praka-jIva rUpI hai athavA arUpI ? 0-donoM anAdi haiN| yadi jIva pahale ho to -dehake nimittase rUpI hai aura apane svarUpase ima vimala vastuko mala laganaMkA koI nimitta arUpI / -rAjacandra Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadRSTikA sthAna tathA usakA AdhAra [ lekhaka-nyAyadivAkara nyAyAcArya paM0 mahendrakumAra zAtrI ] [isa lekhake lekhaka paM. mahendrakumArajI zAjI kAzI-syAdvAda mahAvidyAlayake eka prasiddha vidvAna hai, aura vahA~ nyAyAdhyApakake Asana para AsIna haiM / hAlameM pApa SaTkhaNDa-nyAyAcArya ke padase bhI vibhUSita hue haiM jainiyoM meM sarvaprathama ApakohI kAzIkI isa paTkhaeDa nyAyAcAryakI padavIse vibhUSita honekA saubhAgya prApta humA hai| Apa bar3ehI vicArazIla evaM sajana haiM aura khUba tulanAtmaka adhyayana kiyA karate haiM, jisakA vizeSa paricApaka Apake dvArA sampAdita huA'nyAyakumudacanda' nAmakA grantha hai| tulanAtmaka dRSTise likhA humA pApakA yaha lekha bar3hA hI mahatvapUrNa hai / isameM bhagavAn mahAvIrakI anekAnta dRSTikA aura use dUsare darzanoM para jo gaurava prApta hai usakA bar3e acche DhaMgase pratipAdana evaM spaSTIkaraNa kiyA gayA hai / sAtha hI, jo yaha batalAyA hai ki, anekAntaraSTiko apanAe binA vAstavika ahiMsA nahIM bana sakatI-rAga-dveSa aura virodhakI paramparA banda nahIM ho sakatI, anekAntaraSTi jainadharmakI jAna hai,use chor3akara athavA bhulAkara hama vIrazAsanake anuyAyI nahIM raha sakate,anuyAyI banane aura apanA bhaviSya ujjvala tathA jIvana saphala karaneke liye hameM pratyeka prazna para-cAhe vaha laukika ho yA pAralaukika-anekAnta dRSTise vicAra karanA hogA, vaha saba khAsataurase dhyAna deneke yogya hai / prAzA hai pAThakajana lekhako gaurase par3hakara yatheSTa lAbha utthaaeNge| -sampAdaka] bhAratIya darzanazAstrAMka sAmAnyataH do vibhAga kiye nikalatA hai va yadyapi svayaM zrAcArapradhAna tha tathApi, gA sakate haiM-eka vaidika darzana aura dUsare uttarakAlIna prAcAryavargane apane apane darzanAMka avaidika darzana / vaidika darzanameM vaMdako pramANa mAnane vikAmameM taka kI parAkASThA dikhAI hai aura uma uma vAle vaizepika, nyAya, upaniSad, mAnya, yoga, pUrva tarka janya vikAmazIla mAhityama darzanazAstra ke kopAgAramImAMmA aAdi darzana haiN| avaidika darzanoM meM vaidika yajJa meM apanI orame bhI paryApta paMjI jamA kI hai| himAke khilApha vidroha karane vAle, vedakI pramANatA bauddhatikI udati para avizvAsa rakhane vAle bauddha aura jainadarzana haiN| baddha jaba tapasyA karane jAte haiM taba unakI vicAracA~dika darzana ke AdhAra evaM udbhava sthAnameM vicAroMkA dhAgako dekhiAe / umameM darzanazAstra-jaimI kalpanAzrIko prAmukhya hai tathA avaidika darzanoMkI udbhani prAcAra- koI sthAna hI nahIM hai / uma mamaya to unakA karugNAzodhanako pramukhatAse huI hai / prAyaH mabhI darzanoMkA maya hRdaya saMmArake viSayaM kapAyoMse virakta hokara mAraantima lakSya 'mokSa' hai| gauNa yA mukhyarUpasa tattya- . vijayako udyata hotA hai| vano viSaya-kapAya jvAlAsa jJAnako sAdhana bhI sabhInaM mAnA hai / vaidikadarzanakI burI taraha jhalase hue prANiyAMka uddhAra ke lie apanA paramparA ke sthira rakhane ke liye tathA usake atula vikA- jIvana homa denekI bhAvanAko puSTa karate haiM / unakA make liye prArambhase hI buddhijIvI brAhmaNavargane sudRDha cittapravAha saMsArako jalabubudakI taraha kSaNabhaMgura, prayatna kiyA hai / yahI kAraNa hai ki zrAja vaidikadarzanoM- azuci, nirAtmaka-zrAtmasvarUpase bhinna aAtmAke lie kI mUkSmanA evaM parimANakI tulanAmeM yadyapi avaidika nirupayogI, tathA duHkharUpa deMgyatA hai / ve imaM duHgvadarzana mAtrAmeM nahIMvat hai, para unakI gahagaI aura sannati ke mUla kAggoMkA uccheda karaneke lie. kimI mRkSamatA kisI bhI taraha kama nahIM hai| bauddha aura jaina- darzanazAstrako racanA nahIM karake umake mArgakI khojake darzanakA mUlasrota jina buddha aura mahAvIrake vAkyA~sa lie tapasyA karate haiN| vaha varSa taka ugra tapasyA calatI Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 hai, para jaba siddhi nahIM hotI to tapasyAke utkaTa mArgase AtmAko kUTastha-avikArI nitya, koI vyApaka, koI unakA bhAvuka mAtRhRdaya citta Ubane lagatA hai| isa use aNurUpa to koI use bhUta-vikArarUpa hI mAnate samaya unakI cittasantati, jo ekaniSTha hokara duHkhanivR- the| buddhane ina vibhinna vAdoMke samanvaya karanekI koI ttikI upasAdhanA kara rahI thI, apanI asaphalatA dekha- koziza nahIM kI balki unhoMne ina dimAg2I gutthiyoMkA kara vicArakI ora jhukatI hai aura usake dvArA madhyama sulajhAnA nirupayogI samajhA aura ziSyoMko isa dimAgo mArgako DhUMDha nikAlatI hai| ve sthira karate haiM ki- kasaratameM na par3anekI sUcanA dI / unakA lakSya mAtra eka ora yadi viSayAsakta ho zarIrapoSaNa karanA ati AcaraNakI ora hI thaa| hai to dUsarI ora ugratapasyA-dvArA zarIrazoSaNa bhI hA~, dayAlumAnama buddhane ugratapasyAse Ubakara ati hai, ataH donoMke bIcakA mArga hI zreyaskara ho apane mRdumArgake samAdhAna ke lie madhyamadRSTikA zrAsakatA hai / ve isa madhyamamArgake anusAra apanI tapasyA- lambana liyA thA, usa AcaraNakI suvidhA ke lie kI ugratA DhIlI karate haiM / isase hama eka natIjA to avazya hI unhoMne madhyamapratipadAkA bAdameM bhI upayoga sahaja hI nikAla sakate haiM ki buddhakA jIvanapravAha kiyA / buddhakA hRdaya mAtAkI taraha sneha tathA komala ahiMsAtmaka prAcArakI ora hI adhika thA, isa samaya bhAvanAoMse labAlaba bharA huA thaa| unake hRdayako buddhikA kAma huA hai to sAdhanakI khojameM / jaba bodhi- apane pyAre lAlaukI taraha ziSyoMkI thor3I bhI takalIpha lAbha karaneke bAda saMgha racanAkA prazna aAyA, ziSya- yA asuvidhAsa bar3I Thesa lagatI thI, ataH jaba bhI parivAra dIkSita hone lagA, upadeza-paramparA zurU huI ziSyoM ke prAcArakI suvidhA ke lie. do saMghATaka (vastra) taba vicArakA mukhya kArya prArambha huzrA / isa vicAra- rakhanekI, jantAghara ( snAnAgAra ) banAnekI, bhikSAmeM kSetrameM bhI hama buddha ke upadezameM darzanazAstrIya prAtmA sAyaMkAla ke lie bhI anna lAne zrAdikI mAMga peza kI Adi padArthoke vivecanameM adhika kucha nahIM pAte / ve to to mAtAkI taraha buddhakA hRdaya pighala gayA aura unhoMne mAtra duHkha, samudaya-duHkhake kAraNa, nirodha-duHkha- putravat ziSyoMko una bAtoMkI suvidhA de dii| tAtparya nivRtti aura mArga-duHkha nivRtti kA upAya, ina cAra yaha ki-buddhakI madhyama pratipadA vyaktigata prAcArakI Arya satyoMkA svarUpa batAte the aura apane anubhUta kaThinAiyoMko hala karaneke sahArake rUpameM udbhuta huI duHkha-mokSa ke mArga para calanekI antaHpreraNA karate the| thI aura vaha vahIM taka hI sImita rhii| usa punIta dRSTine unhoMne apane AcaraNakI ugratAko DhIlA karane ke lie apanA zreyaskara prakAzakA vistAra vicAra-kSetra meM nahIM jisa madhyamapratipadAko ora dhyAna diyA thA usa kiyA, nahIM to koI aisA mAkUla kAraNa nahIM hai ki madhyamapratipadA (anekAntadRSTi) ko usa samaya ke praca- jisase bauddhadArzanika graMthoMmeM parapakSa khaDanake sAtha bhI lita vibhinna vAdoMke samanvayameM nahIM lagAyA / hama una itara matoMkA samIkaraNa na dekhA jAtA / jaba buddhane svayaM ke upadezoMmeM isa madhyamapratipadAse hone vAle samIka- hI ise madhyamapratipadAkA vicAra kSetrameM upayoga nahIM raNakA darzana prAyaH nahIM pAte / prAtmA zrAdike viSayameM kiyA taba unake uttarakAlIna prAcAryoMse to usake usa samaya anekoM virodhI mata pracalita the / koI upayogakI AzA hI nahIM kI jA sktii| yahI kAraNa Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] jainadRSTikA sthAna tathA usakA AdhAra 35 hai ki-uttarakAlIna prAcAryoMne buddhake upadezoMmeM pAe madhyamapratipadAkA zAbdika prAdara to sabhI bauddhacAhue. kSaNika, vibhrama, zUnya, vijJAna prAdi eka eka yoMne apane apane DhaMgase kiyA para usake antarnihitazabdake AdhAra para pracura grantharAzi raca DAlI aura tattvako sacamuca bhulA diyA / zUnyavAdI madhyamapratipadAkSaNabhaMgavAda, vibhramavAda, zUnyavAda, zAnAdvaitavAda ko zUnyarUpa kahate haiM to vijJAnavAdI use vizAnarUpa / zrAdi vAdoMko janma dekara itaramatoMkA nirAsa bhI bar3e zUnyavAdiyoMne to sacamuca use zUnyatAkA paryAyavAcI phaTATopase kiyaa| inhoMne buddhakI usa madhyamadRSTikI hI likha diyA hai ora samucita dhyAna na dekara vaidikadarzanoM para aikAntira _ "madhyamA pratipatsava sarvadharmanirAdhamatA / prahAra kiyA / madhyamapratipadA ke prati inakI upekSA ___bhUtakoTizca saiveyaM tathatA sarvazampatA // " yahA~ taka bar3hI ki-madhyamapratipadA (anekAntadRSTi) arthAt-madhyamApratipat, sarvadharmanairAtmya aura ke dvArA hI samanvaya karanevAle jainadArzanika bhI inake sarvazanyatA, ye paryAyavAcI zabda haiN| yahI vAstavika aura ra zrAkSepoMse nahIM baca sake / bauddhAcAryoMne 'narAmya' zabda tadhyarUpa hai| ke AdhAra para AtmAkA aikAntika khaMDana kiyA; bhale ___ sArAMza yaha ki buddhakI madhyamA pratipat apane hI buddhane nairAtmya zabdakA prayoga 'jagatako aAtmasvarUpa zaizavakAlameM hI murajhA gaI, usakI saurabha sarvatra na phaila se bhinnatva, jagatkA AtmAke lie nirupayogI honA, sakI aura na uttarAdhikAriyoMne hI isa ora anukUla kaTastha AtmatattvakA zrabhAva' Adi arthoM meM kiyA thaa| prayatna kiyaa| 'kSaNika' zabda kA prayoga to isalie thA ki hama strI Adi padArthoMko zAzvata aura ekarUpa mAnakara unameM jaina STikA AdhAra aura vistAra zrAsakta hote haiM, ataH jaba hama unheM kSaNika-vinazvara, bhagavAn mahAvIra atyanta kaThina tapasyA karanevAle badalanevAle samajhane lageMge to usa borase cittako vi. tapaHzara the| inhoMne apanI ugratapasyAse kaivalya prApta rana karane paryApta sahAyatA milegI / strI zrAdiko hama kiyA / bhagavAn mahAvIrane buddhakI taraha apane prAcAraeka avayavI-amuka zrAkAravAlI sthUla vastuke rUpameM ko DhIlA karanemeM anekAntadRSTikA sahArA nahIM liyA dekhate haiM, usake mukha zrAdi sthUla avayavoMko dekhakara aura na anekAntadRSTikA kSetra kevala prAcAra hI rakkhA / usameM rAga karate haiM, yadi hama use paramANutroMkA eka mahAvIrane vicArakSetrameM anekAntadRSTikA pUrA pUrA puMja hI samajheMge to jaise miTTIke derameM hameM rAga nahIM upayoga kiyA; kyoMki unakI dRSTi meM vicAroMkA samanvaya hotA usI taraha strIprAdike avayavoM meM bhI rAgakI udbhani kie binA prAcArazuddhi asaMbhava thii| zrAtmAdi vastuoM nahIM hogI / bauddhadarzana-pranyoMmeM ina mumukSu bhAvanAoMkA ke kathanameM buddhakI taraha mahAvIrane maunAvalambana nahIM lakSya yadyapi duHkha-nivRtti rahA para samarthanakA daMga kiyA; kintu unake yathArtha svarUpakA nirUpaNa kiyaa| badala gyaa| usameM parapakSakA khaMDana apanI parAkASThA unhoMne kahA ki-AtmA hai bhI, nahIM bhI, nisya bhI ko pahu~ca gayA tathA buddhi-kalpita vikalpajAloMse bahu- hai aura anitya bhI / yaha anekAntAtmaka vastukA kathana vidha pantha aura graMtha gaMthe ge| unakI mAnasI ahiMsAkA avazyambhAvI phala hai| Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 kAyika ahiMsAke lie vyaktigata prAcAra-zuddhi kisI . anekAntadRSTikA svarUpa .. taraha kAragara ho sakatI hai para mAnasI ahiMsA ke lie to anekAntadRSTike mUlameM yaha tattva hai ki-vastumeM jaba taka mAnasika-dvandoMkA vastusthiti ke AdhArase samI aneka dharma haiM, unako jAnanevAlI dRSTiyA~ bhI aneka karaNa nahIM kiyA jAyagA taba taka mAnamika ahiMsA ho hotI haiM,ataH dRSTiyoMme virodha ho sakatA hai,vastumeM nhiiN| hI nahIM sakatI aura isa mAnasika ahiMsAke binA dRSTiyoMmeM bhI virodha tabhI taka bhAsita hotA hai jaba taka bAhyaahiMsA niSprANa rhegii| vaha eka zobhAkI vastu hama aMza-grAhiNI dRSTi meM pUrNatAko samajhate raheM; usa ho sakatI hai hRdayakI nhiiN| yaha to atyanta kaThina hai samaya sahaja hI dvitIya aMzako grahaNa karanevAlI tathA ki-kisI vastu ke viSayameM do manuSya do viruddha dhAra- prathama dRSTikI taraha apane meM pUrNatAkA dAvA rakhanevAlI gAe~ rakhate ho aura unakA apane apane DhaMgase samarthana dRSTi usase ttkraaegii| yadi una dRSTiyoMkI yathArthatA bhI karate ho, unako lekara vAda vivAda bhI karate hoM; kA bhAva ho jAya ki ye dRSTiyAM vastuke eka eka phira bhI ve zrApamameM mamana bhAva-eka dRmarake prati aMzako grahaNa karanevAlI haiM, vastu no inase pare anantamAnama ahiMmA ragba skeN| citta zuddhi ke binA anya dharmarUpa hai, inameM pUrNatAkA abhimAna mithyA hai taba ahiMsAke prakAra to yAcitakamaMDana-svarUpa hI haiN| svarasataH virodhI rUpasaM bhAsamAna dvitIya dRSTiko bhagavAna mahAvIrane imI mAnama ahiMmAke pAlana ke lie ucita sthAna mila jAyagA / yahI nattva uttarakAlIna arnivacanIya agvaMDa anantadharmavAlI vastu ke viSayameM prAcAryoMne bar3e sundara zabdoMmeM mamajhAyA hai kipracalita viruddha aneka dRSTiyoMkA samanvaya karanevAlI, ekAntapanA vastumeM nahIM hai, vaha no buddhigatadharma hai / jaba vicAroMkA mamajhautA karAnevAlI puNyarUpA anekAntadRSTi' buddhi dvitIya dRSTikA pratikSepa na karake tatsApekSa ho ko mAmane rakhA / isase haraeka vAdI vastu ke yathArthamva- jAtI hai taba usameM ekAnta nahIM rahatA, vaha anekAnta rUpakA parijJAna kara apane prativAdiyoMkI dRSTikA ucita mayI ho jAtI hai| imI samanvayAtmakadRSTi se hone vAlA rUpase Adara kare, usake vicAroMke prati mahiSNutAkA vacanavyavahAra 'syAdvAda' kahalAtA hai / yahI anekAntaparicaya de, rAgadveSa vihIna ho, zAnta cittase vastu ke grAhiMgI dRti 'pramANa' hai / jo dRSTi vastu ke eka dharmako anirvAya svarUpa taka pahu~canekI koziza kre| mukhyarUpase grahaNa kara inaradRSTiyoMkA pratikSepa ___ samAjaracanA aura saMghanirmANake lie to isa na karake ucita sthAna de vaha . 'naya' kahalAtI hai / tAtvikI dRSTikI bar3I AvazyakatA thii| kyoMki saMghameM ima mAnasa ahiMsAkI. kAraNa-kAryabhata anekAntavibhinna sampradAya evaM vibhinna vicAroM ke vyakti dIkSita dRSTi ke nirvAhArtha syAdvAda, nayavAda, saptabhaMgI Adike hote the, isa yathArtha dRSTi ke binA unakA samIkaraNa honA Upara uttarakAlIna prAcAryoMne skhUba likhaa| unhoMne asaMbhava thA aura binA samanvaya hue unakI ahiMsAkI udAratApUrvaka yahA~ taka likhA ki 'samasta midhyaikAntoMtathA saMghameM pArasparika sadbhAvakI kalpanA hI nahIM kI ke samUharUpa anekAntakI jaya ho|' yadyapi pAtaJjala jAsakatI thii| UparI ekIkaraNase to kabhI bhI visphoTa yogadarzana, sAMkhyadarzana, bhAskara vedAntI zrAdi itaraho sakatA thA, aura huA bhii| darzanakAroMne bhI yatra-tatra isa samanvaya dRSTikA yathAsaMbhava . Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] jainadRSTikA sthAna tathA usakA AdhAra upayoga kiyA hai para syAdvAdake hI Upara saMkhyAbaddha apane pitA rAmacandrako yajJadatta ke dvArA mAmA kahe zAstra jainAcAryoMne hI race haiN| jAne para usase jhagar3atA hai, isI taraha yajJadatta rAmacandra uttarakAlIna prAcAryoMne yadyapi mahAvIrakI usa ko devadatta dvArA pitA kahe jAne para lar3a baiThatA hai / punIta dRSTi ke anusAra zAstra racanA kI para usa madhyastha donoM lar3ake the bar3e buddhimAna / ve eka dina zAstrArtha bhAva ko aMzataH parapakSakhaMDanameM badala diyA / yadyapi karane baiTha jAta haiM-yajJadatta kahatA hai ki -rAmacandra yaha Avazyaka thA ki pratyeka ekAntameM doSa dikhAkara mAmA hI hai; kyoMki usakI bahina hamArI mA~ hai anekAntakI siddhi kI jAya, para uttarakAlameM mahAvIra hamAre pitA usa sAlA kahate haiM, unakI strIko hama kI vaha mAnamI ahiMsA usa rUpameM to nahIM rhii| mAMI (mAmI) kahate haiM, jaba vaha zrAtA hai to merI mAMke anekAntadRSTi vikAsakI caramarekhA hai paira par3atA hai, hameM bhAna jA kahatA hai ityAdi / itanA ima taraha darzanazAstrake vikAsake lihAz2ase vicAra hI nahIM yajJadatta rAmacandra ke pitA honekA khaMDana bhI karatA karane para hama anekAntadRSTise samanvaya karane vAle jaina. hai ki yadi vaha pitA hotA to hamArI mA~kA bhAI kaise darzanako vikAmakI caramaregvA kaha makate haiM / caramarekhA ho sakatA thA ? phira hamAre pitA use sAlA kyoM kahate ? meM merA tAtparya yaha hai ki do viruddhavAdoMmeM taba taka ___ vaha hamArI mAMke paira bho kaise par3atA ? hama use mAmA dimAgI zuSka kalpanAtroMkA vistAra hotA jAyagA jaba ___ kyoM kahata ? zrAdi / devadatta bhI kaba cupa baiThane taka umakA koI vastusparzI hala-mamAdhAna-na mila vAlA thA, umane bhI rAmacandra ke pitA honekA bar3e phaTA. jaay| java anekAntadRSTisa unameM mAmajasya sthApita ho Topasa samarthana karata hue kahA ki-nahIM, rAmacandra jAyagA taba jhagar3A kima bAtakA aura zuSkatarka jAla pitA hI hai kyoMki hama ume pitA kahate haiM, usakA kima lie ? pratyeka vAdake vistArameM kalpanAeM tabhI bhAI hamAga cAcA hai, hamArI mAM usa bhAI na kahakara taka barAbara caleMgI jaba taka anekAntadRSTi mamanvaya svAmI kahatI hai / vaha usake mAmA honekA khaMDana bhI karatA hai ki yadi vaha mAmA honA to hamArI mA~ kyoM karake unakI caramarekhA pUrNa-vigama-na lagA degii| .. usa nAtha kahatI ? hama bhI kyoM na usa mAmA hI kahate svataH siddha nyAyAdhIza zrAdi / donoM kevala zAstrArtha hI karake nahIM raha jAte anekAntadRSTiko hama eka nyAyAdhIzake pada para kintu aApasameM mArapITa bhI kara baiThate haiM / anekAntaanAyAsa hI baiThA makane haiM / anekAntadRSTi ke lie dRSTi vAlA rAmacandra pAmameM baMTe beTe yaha saba zAstrArtha nyAyAdhIzapada prAti ke liye voTa mAMganekI yA arjI tathA mallayuddha dekha rahA thaa| vaha donoM baccoMkI bAteM denekI z2arUrata nahIM hai,vaha to janmasiddha nyAyAdhIza hai| sunakara unakI kalpanAzakti tathA yuktivAda para khuza yaha maujUdA yAvat virodhidRSTi-mpa muddaI muddAyalokA hokara bhI uma bauddhikavAda ke phalasvarUpa hone vAlI mAraucita phaimalA karane vAlI hai| udAharaNArtha-devadatta pITa-hiMmAsa bahuta dugvI huaa| usane donoM lar3akoMko aura yajJadatta mAmA-phayAke bhAI bhAI haiM / devadatta bulAkara dhIrese vastusvarUpa dikhA kara samajhAyA kirAmacandrakA lar3akA hai-aura yajJadatta bhAnaje / devadatta beTA yajJadatta ! tuma to bahuta ThIka kahate ho, maiM tumhArA Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 anekAnta [varSa 3, kiraNa ? to mAmA hU~, para kevala mAmA hI to nahIM hU~ devadattakA ko sthAna hI nahIM hai / isa madhyasthatAkA nirvAha uttarapitA bhI hU~ / isI taraha devadattase kahA-beTA kAlIna prAcAryoMne aMzataH parapakSa-khaNDanameM par3akara bhale devadatta ! tumane bhI to TIka kahA, maiM tumhArA daraasala hI pUrNarUpase na kiyA ho aura kisI amuka zrAcArya ke pitA hU~, para kevala pitA hI to nahIM hU~, yajJadattakA phaisalemeM apIlakI bhI guMjAiza ho, para vaha punIta mAmA bhI hU~ / tAtparya yaha ki usa samanvayadRSTi se donoM dRSTi hamezA unako prakAza detI rahI aura imI prakAzake baccoMke manakA maila nikala gayA aura phira ve kabhI bhI kAraNa unhoMne parapakSako bhI nayadRSTise ucita sthAna pitA aura mAmAke nAraNa nahIM jhgdd'e| . diyA hai| jisa prakAra nyAyAdhIzake phaisaleke upakramameM ___ isa udAharaNase samajhameM A sakatA hai ki hara ubhayapakSIya dalIloMke balAbalakI jA~cameM eka dUsarekI eka ekAntake samarthanase vastuke eka eka aMzakA zrA- dalIloMkA yathAsaMbhava upayoga hotA hai, ThIka usI taraha zaya lekara gar3hI gaI dalIleM taba taka barAbara cAla rahegI jainadarzanameM bhI itaradarzanoMke balAbalakI jA~cameM aura eka dUsarekA khaMDana hI nahIM kintu isake phalasvarUpa eka dUmarekI yuktiyoMkA upayoga kiyA gayA hai / annameM rAgadveSa hiMsAkI paramparA barAbara calegI jaba taka ki anekAntadRSTisa unakA mamanvaya kara vyavahArya phaimalA bhI anekAntadRSTise unakA vAstavika vastu sparzI samAdhAna diyA hai / isa phaisaleko mimaleM hI jainadarzanazAstra haiN| na ho jAya / anekAntadRSTi hI una ekAnta pakSIya anekAnta dRSTikI vyavahArAdhAratA kalpanAoMkI caramarekhA banakara unakA samanvaya kagatI bAta yaha hai ki-mahAvIra pUrNa dRDha ahiMsaka vyakti hai / isake bAda no bauddhika dalIloMkI kalpanAkA srota the / unako bAtakI apekSA kArya adhika pasanda thA / apane zrApa sUgva jAyagA / usa mamaya eka hI mArga jaba taka havAI bAtoMsa kAryopayogI vyavahArya vastu na raha jAyagA ki-nirNIta vastutattvakA jIvana-zodhanameM nikAlI jAya taba taka vAda to ho sakatA hai, kArya nhiiN| upayoga kiyA jaay| mAnasa ahiMsAkA nirvAha to anekAntadRSTike binA nyAyAdhIzakA phaimalA eka eka pakSake vakIlo. kharaviSANa kI taraha asaMbhava thA / ataH unhoMne mAnama dvArA saMkalita svapana samarthana kI dalIloMkI phAiloMkI ahimAkA mUla dhruvamantra anekAntadRSTikA AvirbhAva taraha zrAkArameM bhale hI bar3A na ho, para usameM vastusparza, kiyA / ve mAtra buddhijIvI yA kalpanAlokameM vicaraNa vyAvahArikatA evaM sUkSmatA avazya rahatI hai / aura yadi karanevAle nahIM the, unheM to sarvAGgINa ahiMsA pracArakA umameM madhyasthadRSTi-anekAntadRSTi-kA vicArapUrvaka sulabha rAstA nikAlakara jagatako zaktikA sandeza denA upayoga kiyA gayA ho to apIlakI koI guMjAiza hI thaa| unheM zuSka mastiSka ke kalpanAtmaka bahuvyAyAmakI nahIM rhtii| isI taraha ekAntake samarthanameM prayukta. apekSA sathRdayase nikalI huI choTIsI AvAz2akI dalIloMke bhaMDArabhUta itaradarzanoMko taraha jainadarzanameM kImata thI tathA vahI kAragara bhI hotI hai / yaha ThIka bhI kalpanAoMkA koTikrama bhale hI adhika na ho aura hai ki-buddhijIvI varga, jisakA prAcArase koI usakA parimANa bhI utanA na ho, para usakI vastu samparka hI na ho, baiThe baiThe ananta kalpanAjAlakI racanA sparzitA, nyAvahArikatA evaM ahiMsAdhAratAmeM to sandeha kara sakatA hai aura yahI kAraNa hai ki buddhijIvI Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] jainadRSTikA sthAna tathA usakA AdhAra vargake dvArA vaidikadarzanoMkA khUba vistAra huA / para kAntadRSTi hI vyAvahArika mArga nikAla sakatI hai| kAryakSetrameM to kalpanAoMkA sthAna nahIM hai, vahA~ to isa taraha mahAvIrakI ahiMsAtmaka anekAntadRSTi vyavahAryamArga nikAle binA cArA hI nahIM hai| ane- hI jainadarzanakA madhyastambha hai / yahI jainadarzanakI jAna kAntadRSTi jise hama jainadarzanakI jAna kahate haiM, eka vaha hai| bhAratIya darzanazAstra sacamuca isa dhruvasatyako pAe vyAvahArika mArga hai jisase mAnasika vAcanika tathA binA apUrNa rhtaa| pUrvakAlIna yugapratIka svAmI kAyika ahiMsA pUrNarUpase pAlI jA sakatI hai| samantabhadra tathA siddhasena zrAdi dArzanikoMne isI puNya udAharaNa ke lie rAjanaitika kSetrama mahAtmA gAndhI- rUpA anekAntadRSTi ke samarthanadvArA sat amat, nityAko hI le lIjie-Aja kA~gresameM racanAtmaka kArya karane nitya, bhedAbheda, puNya-pApa, advaita-dvaita, bhAgya-purupArtha, vAle gAMdhI-bhaktoMke sivAya samAjavAdI, sAmyavAdI, aAdi vividha vAdoMmeM sAmaJjasya sthApita kiyA / madhyavargavAdI, virodhavAdI evaM anirNayavAdI logoMkA jamAva kAlIna akalaMka, haribhadrAdi prAcAryoMne aMzataH parapakSaho rahA hai / saba vAdI apane apane pakSake samarthanameM khaMDana karake bhI ukta dRSTikA vistAra evaM saMrakSaNa para para utsAha tathA buddhibalasa lokatantrakI duhAI kiyA / isI dRSTike upayogake lie, samabhaMgI, naya, dekara toMkA upayoga karate haiM / dezake isa bauddhika nikSepa zrAdikA nirUpaNa huA hai| vikAma evaM utsAhase mahAtmA jI kucha santoSakI sAMsa bhagavAn vIrane jisa uddezyase isa zreyaHsvarUpa bhale hI lete hoM, para mAtra itanesa to dezakI gAr3I Age anekAntadRSTikA pratipAdana kiyA thA, kheda hai ki Aja nahIM jaatii| mabhI vAdiyA~sa jaba gAndhIjI kahate haiM hama use bhulA baiThe haiM ! vaha to zAstrasabhAmeM sunanekI ki-bhAI, carakhA aAdi hama eka tarapha rakha dete haiM, hI vastu raha gaI hai ! usakA jIvanase koI sambandha hI tuma apane vAdoMsa kucha kAryakrama to nikAlo, jimapara nahIM rahA !! yahI kAraNa hai ki Aja samAjameM vividha amala karanese deza Age bar3he / bama, yahIM saba vAdiyoMke saMsthAe~ eka dUsare para anucita prahAra karatI haiN| vinarka laMgar3A jAte haiM aura ve virodha karane para bhI mahA- cAroMke mamanvayakI pravRtti hI kuNThita ho rahI hai ! hama tmA gIkI kAryArthitAkI dAda dete haiM / anekAntadRSTi yadi macamuca vIrake anugAmI honA cAhate hai to hameM mahAtmAko saba vAdiyoMmeM kAryAdhArase sAmaJjasyakA maujadA haraeka prazna para anekAntadRSTi se vicAra karanA gastA nikAlanA hI par3atA hai| unake zanda parimita hogA / anyathA, hamArA jIvana dina-ba dina nisteja para vastusparzI evaM vyavahArya hote haiM, unameM virodhiyoMka hotA jAyagA aura hama vividha pandhoM meM baMTakara vinAzakI narkokA ucita Adara tathA upayoga kiyA jAtA hai| aura nale jaayeNge| isIlie gAndhIjI kahate haiM ki-'maiM vAdI nahIM hU~ kArI yA lekha gata vIra-zAsana-jayantIke avasara para hU~, mujhe vAdIgara na kahakara kArIgara kahie, gAndhIvAda vIrasevAmandira, sarasAvAmeM par3hA gayA thaa| koI cIz2a nahIM hai / ' tAtparya yaha ki kAryakSetrameM ane. -sampAdaka -~ EHReim Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mInasaMvAda (jAlameM mIna ) 'kyoM mIna ! kyA soca rahA par3A tu! yA to viDAla-vrata jyoM kathA hai, ___dekhe nahIM mRtyu samIpa AI ! ___yA yoM kaho dharma nahIM rahA hai| bolA tabhI duHkha prakAzatA vo pRthvI huI vIra-vihIna sArI, ___"socU~ yahI, kyA aparAdha merA !! svArthAndhatA phaila rahI yahA~ vA // [ ] na mAnavoMko kucha kaSTa detA, begArako nindya prathA kaheM jo, nahIM curAtA dhanya-dhAnya koI / va bhI kareM kArya jaghanya aise ! asatya bolA nahiM maiM kabhI bhI, Azcarya hotA yaha dekha bhArI, ___ kabhI takI nA vanitA parAI / / 'anyAya zokI aniAyakArI !!' saMtuSTa thA svalya vibhatimeM hI, kaise bhalA ve sva-adhIna hoMge ? IghRNA thI nahiM pAsa mere / svarAjya leMge jagameM kabhI bhI ? nahIM dikhAtA bhaya thA kisIko, kareM parAdhIna, satA rahe jo, nahIM jamAtA adhikAra koI // hisAvratI hokara dUsaroMko !! virodhakArI nahIM thA kisIkA, bhalA na hogA jaga meM unhoMkAniHzastra thA, dIna-anAtha thA maiM ! burA vicArA jinane kisI kA ! svacchanda thA keli karU nadImeM, na duSkRtoMse kucha bhIta haiM jo, rokA mujhe jAla lagA vRthA hI !! sadA kareM nirdaya karma aise !! [12] khIMcA, ghasITA, paTakA yahA~ yoM maiM kyA kahU~ aura, kahA na jAtA ! ___ 'mAno na maiM cetana prANi koI ! __ haiM karAThameM prANa, na bola pAtA !! hotA nahIM duHkha mujhe z2arA bhI ! churI calegI kucha dera meM hI ! hU~ kASTha pASANa-samAna aisA !!' svArthI janoMko katra tarsa AtA !!" [13] sunA karUM thA nara dharma aisA yoM divya-bhASA suna mInakI maiM, hInAparAdhI nahi daMDa pAte / dhikArane khUba lagA svasattA / na yuddha hotA avirodhiyoMse. huA sazokAkula aura cAhA, na yogya haiM ve vadhake khaate|| daMU chur3A bandha kisI prakAra / / [14] [7] ( rakSA kareM vIra sudurbaloMkI, pai mInane antima zvAsa khIMcA ! niHzastra zastra nahIM utthaate| maiM dekhatA hAya ! rahA khar3A hI !! 3 bAteM sabhI jhaTha lage mujhe vo, gaMjI dhvanI ambara-lokameM yoM___viruddha de dRzya yahA~ dikhAI // 'hA ! vIrakA dharma nahIM rahA hai !! -yugabIra' Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-zAsanakI vizeSatA [le0-zrI agaracandajI nAhaTA ] gavAn mahAvIrakA pavitra zAsana anya sabhI darzanoM- vIrazAsana-dvArA vizva-phalmANakA kitanA ghaniSTa se mahatI vizeSatA rakhatA hai| mahAvIra prabhune sambandha hai ? tatkAlIna paristhitimeM isa zAsanane kyA apanI akhaMDa evaM anupama sAdhanA dvArA kevalajJAna kAma kara dikhAyA ? yaha bhalI bhA~ti tabhI vidita hogA lAbhakara vizvake sAmane jo navIna zrAdarza rakgve unakI jaba hama usa samayake vAtAvaraNase, samyak prakArase upayogitA vizvazAntike liye trikAlAbAdhita hai| paricita ho jAya~ / ataH sarva prathama tatkAlIna pariunhoMne vizva kalyANake liye jo mArga nirdhArita kiye sthitikA kucha digdarzana karanA Avazyaka hai| ve inane nirdhAnta evaM aTala satya haiM ki unake binA prAcIna jaina evaM bauddha granthoM ke anuzIlaname jJAna sampUrNa zrAmavikAsa asaMbhava hai| hotA hai ki usa samaya dharmake ekamAtra ThekedAra brAhmaNa vIra prabhune tatkAlIna paristhitikA jisa nirbhIkanA- loga the, gurupada para ve hI 'sarvesarvA' the| unakI prAjJA se sAmanA kara kAyApalaTa kara diyA vaha unake jIvana- rAjAjJAse bhI adhika mUlyavAna samajhI jAtI thI, kI asAdhAraNa vizeSatA hai / sarvajanamAnya evaM sarvatra rAjaguru bhI to ve hI the| anaH unakA prabhAva bahuta pracalita bhrAmaka siddhAntoM evaM kriyAkANDoMkA virodha vyApaka thA / sabhI sAmAjika rIti-rasmeM evaM dhArmika karanA mAdhAraNa manuSya kA kArya nahIM; isake liye bahuta kriyAkANDa unhIMke tatvAvadhAnameM hote the, aura isaliye bar3e sAhasa evaM prAtmabalakI AvazyakatA hai| vaha prAtma- unakA jAtIya ahaMkAra bahuta bar3ha gayA thA, ve apaneko bala bhI mahAkaThina sAdhanAdvArA hI prApta hotA hai| sabase ucca mAnane the / zudAdi jAtiyoMke dhArmika evaM bhagavAn mahAvIrakA sAdhaka jIvana * usI kA viziSTa sAmAjika adhikAra prAyaH sabhI chIna liye gaye the, pratIka hai / jisa prakAra unakA jIvana eka viziSTa itanA hI nahIM ve unapara manamAnA atyAcAra bhI karane sAdhaka jIvana thA usI prakAra unakA zAsana bhI lage the / yahI dazA muka pazuoMkI thI, unheM yajJayAgAdimahatI vizeSatA rakhatA hai / isI viSaya para isa meM aise mArA jAtA thA mAno unameM prANa hI nahIM hai, laghu lekha meM saMkSiptarUpase vicAra kiyA jAtA hai| aura ise mahAn dharma samajhA jAtA thA / veda-vihina mA hisA hiMsA nahIM mAnI jaatii| mAdhaka jIvanakA mundara varNana 'yAcArAMga' nAmaka prathama aMgamUtra meM bahana hI idhara bIjAtike adhikAra bhI chIna liye gaye vizvasanIya evaM vizadarUpame milatA hai / pATakAMma the / puruSa loga unapara jo manamAne atyAcAra karate the ukta sUtra ke aMtima bhAgako par3hanekA vizeSa anurodha hai| ve unheM nirjIvakI bhAnti sahana kara lene par3ate the| Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 unakI koI sunAI nahIM thii| dhArmika kAryoMmeM bhI jAtAthA / kalyANapathameM vizeSa manoyoga na dekara loga unako ucita sthAna na thA arthAt strI jAti bahuta kucha IzvarakI lambI lambI prArthanAe~ karanemeM hI nimagna the| padadalita sI thii| aura prAyaH isI meM apane kartavyako itizrI' samajhate the| __ yaha to huI usa nIca nAtIyavAdakI bAta, isI isa vikaTa paristhiti ke kAraNa loga bahuta prazAntiprakAra varNAzramavAda bhI pradhAna mAnA jAtA thaa| sA- bhoga kara rahe the / zUdrAdi to atyAcAroMse Uba gaye the| dhanAkA mArga varNAzramake anusAra hI honA Avazyaka unakI prAnmA zAnti-prAptike liye myAkula ho uThI samajhA jAtA thaa| isake kAraNa sarace vairAgyavAna thii| ve zAntikI zodha thAturame hogaye the| bhagavAna vyaktiyoMkA bhI tRnIyAzramake pUrva sanyAsa grahaNa ucita mahAvIrane azAntike kAraNoM para bahuta mananakara,zAntinahIM samajhA jAtA thaa| ke vAstavika pathakA gaMbhIra anuzIlana kiyA / unhoMne isI prakAra zuSka kriyA kANDoMkA usa samaya bahuta pUrva paristhitikA kAyApalaTa kiye binA zAnti-lAbhako prAbalya thaa| yajJayAgAdi mvargake mukhya sAdhana mAne asambhava samajha, apane anubhUta siddhAntoM-dvArA krAntijAte the, bAhya zuddhikI ora adhika dhyAna diyA jAtA macAdI / unhoMne jagatake bAtAvaraNakI koI parvAha na thA / antarazuddhikI bhorame logoMkA lakSya dinoMdina kara sAhasake sAtha apane siddhAntakA pracAra kiyaa| haTatA jA rahA thaa| sthAna sthAna para tApasa loga unake dvArA vizvako eka nayA prakAza milA / mahAvIratApasika bAhya kaSTamaya kriyAkA kiyA karate the aura ke prati janatAkA pAkarSaNa kramazaH bar3hatA calA gayA / jana sAdhAraNako unapara kAphI vizvAsa thaa| phalanaH lAkhoM vyakti vIrazAsanakI pavitra chatra-chAyA meM veda Izvara kathita zAma hai, isa vizvAsake kAraNa zAnti lAbha karane lge| vedAjJA sabase pradhAna mAnI jAtI thI, anya maharSiyoMke vIra zAsanakI sabase bar3I vizeSatA vizvaprema' hai| mata gauNa the / aura vaidika kriyAkANDoM para logoMkA isa bhAvanA-dvArA mahiMsAko dharmameM pradhAna sthAna milaa| bahuta adhika vizvAsa thA / zAstra saMskRta bhASA meM honese saba prANiyoMko dhArmika adhikAra eka samAna diye sAdhAraNa janatA unase vizeSa lAbha nahIM uThA sakatI gaye / pApI se pApI aura zuddha evaM strIjAtiko muktithI / vedAdi par3haneke emamAtra adhikArI brAhmaNa hI mAne takakA adhikArI ghoSita kiyA gayA aura kahA gayA jAte the| ki mokSakA darvAz2A sabake liye svulA hai, dharma pavitra Izvara eka viziSTa zakti hai, saMsArake sAre kArya vastu hai, usakA jo pAlana karegA vaha jAti athavA usIke dvArA paricAlita haiM, sukha-dukha va karma phalakA karmame cAhe kitanA hI nocA kyoM na ho, avazya pavitra vAtA Izvara hI hai, vizvakI racanA bhI Izvarane hI kI ho jAyagA / sAtha hI jAtivAdakA joroMse khaMDana kiyA hai, ityAdi pAne vizeSarUpase sarvajanamAnya thIM / inake gayA, upa aura nIcakA saccA rahasya prakaTa kiyA gayA kAraNa loga svAvalambI na hokara kevala Izvarake aura upatA-nIcatAke sambandhameM bAtike badale guNoMko bharose baiThe rAphara mAsmotike sacce mArgameM prayavazIla pradhAna sthAna diyA gayA / sabA brAhmaNa kauna hai, isanahIM the| mukti khAbha IzvarakI kRpA para hI nirbhara mAnA para vizada vyAkhyA kI gaI, jisakI kucha rUparekhA jainoM. Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] vIrazAsanakI vizeSatA - ke 'uttarAdhyayana sUtra' evaM bauddhoMke 'dhammapada' meM pAI ahiMsAkI vyAkhyA vIra zAsana meM jisa vizada rUpajAtI hai| logoMko yaha siddhAnta bahuta saMgata aura meM pAI jAtI hai, kisI bhI darzanameM vaisI upalabdha nahIM samya pratIta huA, phalataH lokasamUha-jhuNDake jhuNDa hai| vizvazAntike liye isakI kitanI aAvazyakatA hai mahAvIrake upadezoMko zravaNa karaneke liye umaDa pdd'e| yaha bhagavAn mahAvIrane bhalI bhAnti siddha kara dikhaayaa| unhoMne apanA vAstavika vyaktitva-lAbha kiyaa| vIra- kaThorama kaThora hRdaya bhI komala hogaye aura vizvapremakI zAsanake divya pAlokame cirakAlIna ajJAnamaya bhrAnta akhaNDadhArA cAroM ora pravAhita ho clii| dhAraNA vilIna ho gaI / vizvane eka naI zikSA prApta vIrazAsanameM varNAzramavAdako anupayukta ghoSita kI, jisake kAraNa hajAroM zUdroM evaM lAkhoM striyoMne kiyA gayA / manuSyake jIvanakA koI bharosA nhiiN| zrAmodvAra kiyaa| eka sadAcArI zUdra nirguNa brAhmaNase haz2AroM prANI bAlyakAla evaM yauvanAvasthAmeM maraNako lAkhaguNA ucca hai arthAt ucca nIcakA mApa jAtime na prApta ho jAte haiM, ataH AzramAnusAra dharma pAlana ucita hokara guNa-sApekSa hai / kahA bhI hai-.. nahIM kahA jA sktaa| saba vyaktiyoMkA vikAsa bhI 'guNAH pajAsthAnaM guNiSu na ca ligaM na ca vayaH' eka samAna nahIM hotaa| kisI prAsmAko apane pUrva dhArmika adhikAroM meM jisa prakAra saba prANI saMskAroM evaM sAdhanAke dvArA bAlyakAlameM hI sahaja samAna hakadAra haiM / usI prakAra prANImAtra sukhAkAMkSI haiM, vairAgya ho jAtA hai-dharmakI ora usakA vizeSa jhukAva maya jAneke icchuka haiM; maraName sabako bhaya evaM kaSTa hai, hotA hai; nava kisI jIvako vRddha honepara bhI vairAgya zrataeva prANimAtra para dayA rakhanA vIra zAsanakA mukhya nahIM hotaa| isa paristhinimeM vairAgyavAna bAlakako siddhAnta hai| isake dvArA, yajJayAgAdimeM asaMkhyamUka gRhasthAzrama pAlanake liye majabUra karanA ahitakara hai pazuzrIkA jo Aye dina saMhAra huA karatA thA, vaha aura vairAgyahIna vRddhakA saMnyAsagrahaNa bhI prasAra hai| sarvathA ruka gyaa| logoMne isa siddhAntakI sacAIkA ataH pAzramavyavasthAke badale dharmapAlana yogyatA para anubhava kiyA ki jisa prakAra hameM koI mAraneko kahatA nirbhara karanA cAhiye / hA~, yogyatAkI parIkSAmeM amAhai to hameM usa kathana mAtrase kaSTa hotA hai usI prakAra vadhAnI karanA ucita nahIM hai| hama kisIko satAeMge to use avazya kaSTa hogA evaM isI prakAra IzvaravAdake badale vIrazAsanameM karmaparapIDanameM kabhI dharma ho hI nahIM sakatA / mUkapazu cAhe vAda para jora diyA gayA hai / jIva svayaM karmakA kartA mugvame apanA dukha vyakta na kara sakeM para unakI ceSTAoM- hai aura vastusvabhAvAnumAra svayaM hI usakA phala bhogatA dvArA yaha bhalI bhAMti jJAna hotA hai ki mArane para unheM hai| Izvara zuddha buddha hai, use mAMsArika jhaMjhaToMse koI bhI hamArI bhAnti kaSTa avazya hotA hai / isa nirmala matalaba nahIM / vaha kisIko tAranemeM bhI samartha nahIM / upadezakA janasAdhAraNapara bahuna gaharA prabhAva par3A aura yadi lambI lambI prArthanAme hI mukti mila jAtI to brAhmaNoM ke lAkha virodha karanepara bhI yajJayAgAdikI hiMsA maMmArameM pAja ananta jIva zAyada hI milane / jIva banda ho hI gaI / isa siddha nname ananta jIvoMkA rakSaNa apane bhale bure karma karane meM svayaM svatantra hai| pauruSake humA aura asaMkhya vyakiyoMkA pApase bacAva humaa| binA mukti lAbha sambhava nhiiN| ataH pratyeka prANIko Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zranekAnta [varSa 3, kiraNa 1 apanA nijasvarUpa pahicAna kara apane pairoMpara khar3e hone- samayameM bhI vartamAnakI bhAnti anekoM mata-matAntatara kA arthAta svAvalambI banakara AtmoddhAra karanekA satata pracalita the / isa kAraNa janatA bar3e bhrama meM par3I thI prayatna karanA cAhiye / Izvara na to sRSTi racayitA hai ki kisakA kahanA satya evaM mAnane yogya hai aura kisaaura na krmphl-daataa| kA asatya ? mata pravartakoMmeM sarvadA muThabher3a huA karatI zuSka kriyAkAroM aura bAhya zuddhike sthAna para thii| eka dUsareke pratidvandI rahakara zAstrArtha calA karate vIra zAsanameM antarazuddhipara vizeSa lakSya diyA gayA the| ApasI mAtsaryase apane apane siddhAntoM para prAyaH hai| antarazuddhi sAdhya hai bAhyazuddhi sAdhanamAtra / saba ar3e hue the| satyakI jijJAsA manda par3a gaI thii| taba ataH sAdhyake lacaya-vihIna kriyA phalavatI nahIM hotii| bhagavAna mahAvIrane una sabakA samanvaya kara vAstavika kevala jaTA bar3hA lene, rAkha lagA lene, nitya snAna satyaprAptike liye 'anekAnta' ko apane zAsanameM vikara lene va paMcAgni tapane prAdise siddhi nahIM mila ziSTa sthAna diyA, jisake bArA saba matoMke vicAroMko sakatI / anaH kriyAke sAtha bhAvoMkA honA nitAnta samabhAvase tolA jA sake, pacAyA jA sake evaM satyako Avazyaka hai| prApta kiyA jA sake / isa siddhAnta dvArA logoMkA bar3A vIra prabhune apanA upadeza janasAdhAraNakI bhASAmeM kalyANa huA / vicAra udAra evaM vizAla ho gaye, hI diyA; kyoMki dharma kevala paNDitoMkI saMpatti nahIM, satyakI jijJAsA punaH pratiSThita huI, saba vitaNDAvAda usapara prANimAtrakA samAna adhikAra hai| yaha bhI vIra- evaM kalaha upazAnta ho gaye / aura isa taraha vIrazAzAsanakI eka vizeSatA hai / unakA lakSya ekamAtra sanakA sarvatra jaya-jayakAra hone lgaa| vizvakalyANakA thaa| yaha lekha vIrasevAmandira, maramAvA meM vIrazAsanasUtrakRtAMga sUpase rapaSTa hai ki bhagavAna mahAvIrake jayantIka avamara para par3hA gayA thaa| saphala janma mata jhijhako, mata dahalAo, yadi bananA mahAmanA hai ! jo nahIM kiyA vaha 'para' hai, kara liyA vahI 'apanA' hai !! do-dina kA jIvana malA, phira khaMDahara-sI nIravatAyaza-apayaza basa, do hI haiM, vAqI sArA sapanA hai !! do puNya-pApa rekhAe~, donoM hI jagakI dAsI ! hai eka mRtyu-sI ghAtaka, dUsarI suhRd mAtA-sI !! jo grahaNa puNya ko karatA, maNimAlA usake par3atIapanAtA jo pApoMko, usakI gardanameM phA~sI !! isa zabda kopameM kaMvala, hai 'Aja' na milatA 'kala hai ! 'kala' para jo rahatA hai vaha, nirupAya aura nirbala hai !! vaha parAkramI-mAnava hai, jo 'kala' ko 'Aja' banAkara'bhagavat jaina kSaNabhaMgura vizva sadanameM, karatA nija janma saphala hai !! Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-zAsanameM striyoMkA sthAna [le0-zrImatI sau0 indukumArI jaina 'hindIraba' ] cAjase karIba DhAI hajAra varSa pahale jaba ki isa dUra kiyA / phalataH Apake dharmasaMghameM puruSoM kI apekSA kA dezakA vAtAvaraNa dRSita ho gayA thA, kore niyoMkI saMkhyA bahuta adhika rhii| kriyAkANDoMmeM hI dharma mAnA jAtA thA, vaidika mizanake eka bAta yahAM para aura bhI noTa kara lenekI hai, popoMne striyoM aura zUdroMke dhArmika adhikAra har3apa liye aura vaha yaha ki bhAratameM tAtkAlika viSama paristhithe. vedamantra par3hane yA sunane para unheM kaThora prANadaNDa tiyoMko sudhAraneke liye usa samaya eka dUsarA sampradAya naka diyA jAtA thA-vedamantrakA uccAraNa bhI striyA~ bhI uTha khar3A huA thA, jisake pravartaka mahAtmA buddha the nahIM kara sakatI thIM; taba strIsamAjakI mAnasika durba- aura jo apane svataMtra vicAroMke dvArA una pracalita lanAko dekhakara dharmake ThekedAroMne jo jo julma kiye una vyartha ke adharmarUpa kriyAkANDoMkA virodha karate the, varNamayako lekhanIme ligvanA kaThina hI nahIM kintu asaMbhatra vyavasthA evaM jAnibheda nathA yAzika hiMsAke vilDa hai / unheM kevala bacce jananekI mazIna athavA bhogakI ahiMmAkA upadeza dene the / itanA saba kucha hone hue eka cIz2a hI samajha liyA gayA thA. jisase spaSTa mAluma bhI unheM siyoMko apane saMghameM lene meM saMkoca evaM bhaya hotA hai ki usa samaya strIsamAjakA bhArI adhaHpatana avazya thA, ve madri payaka virodhame ghabarAte the, isIliye hocukA thA / bIsamAja usa samaya apane jIvanakI dezako ukta paristhinikA mukAbalA karane ke liye ve mimakiyA~ le rahA thA, usameM na bala thA na sAhama aura tayyAra nahIM hue / kintu kucha samaya bAda vIrazAsanameM na adhyavasAya, mAno khIsamAja pananakI parAkASTAko triyoMkA prAbalya devakara usake pariNAmasvarUpa tathA pahu~ca gayA thaa| apane pradhAna ziSya bhAnanda kaunspAyanake vizeSa bhAgraha aisI paristhitimeM bhagavAna mahAvIrane janma lekara karane para mahAramA buddhane apane saMghameM khiyoMko lenA saMsArameM dharmake nAma para honevAle adharmako, jAti tathA svIkAra kiyA thA / varNabhedakI aMdhaparamparAko aura mithyA rUr3hiyoM ke sAmrA- inhIM saba vizeSatAoM ke kAraNa bhagavAna vIrakA zA. jyako chinna bhinna kiyA, unake pravartakoMko samajhAyA mana camaka uThA thA, usameM jAtibheda aura varNabhedakIgandha aura janasamUhake aMdhavizvAsako haTAkara unameM bala taka bhI nahIM thI aura na U~ca-nIca bhAvikI vissmtaa| nathA mAhasakA saMcAra kiyaa| sAtha hI, zUdroM, viyoM unakI samavasaraNa sabhAmeM sabhIko samAna eTisa dekhA aura pazuoM para honevAle vivekahIna atyAcAroM- jAtA thA aura isIme mamI bo-puruSa tathA pazu panI julmoMko dUra kiyA aura siyoM ko apane caturvidha saMgharme taka apanI apanI yogyatAke anusAra vIrake zAsanameM khAsa sthAna lekara unake dharmamevanakI saba rukAvaToMko rahakara apanA apanA prAtma-vikAsa kara sakate the| Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta varSa 3, kiraNa 1 bhagavAna mahAvIrane apanI isa udAranA, nirbhIkanA evaM anyAya pratIta hotA hai| jainadharmameM to pahaleme hI hRdayakI vizAlatAke kAraNa hI usa samayakI vikaTa striyoMne prAyikA prAdiko doSA lekara prAcArAMgakI paristhitiyoM para vijaya prApta kI thii| paddhatike anusAra yathAzakti napazcaraNAdi kara devendrAdi isake sivAya, bhagavAn mahAvIrane ahiMsA aura pada prApta kiye haiN| anekAntako apane jIvana meM utArA thA, unakI prAnmA maca pUchiye to dharma kimI eka jAti yA sampradAyazuddhi tathA zaktiko parAkASThAko---carama sImAko -- kI mIgama nahIM hai, vaha to vastukA svabhAva hai use pahu~ca cukI thI aura unakA zAsana dayA dama, tyAga tathA dhAraNa karane aura usake dvArA prAnmAkA vikAsa karanekA samAdhikI tatparatAko liye hue thaa| isI liye virodhI mabhI jIvoMko adhikAra hai bhale hI koI jIva apanI prAsmAnoM tathA tatkAlIna janasamUha para unakA itanA alpayogyatAke kAraNa parA aAtmavikAsa na kara ske| adhika evaM gaharA prabhAva par3A thA ki ve loga adhika parantu isase usake adhikAroMko nahIM chInA jA sktaa| saMkhyA meM apane una adharmamaya zuSka kriyAkANDoMko jo dharma patitoMkA uddhAra nahIM kara sakatA---unheM U~cA chor3akara tathA kadAgraha aura vicArasaMkIrNatAkI jaMjIroM- nahIM uThA sakatA-vaha dharma kahalAneke yogya hI nhiiN| ko nor3akara binA kisI hicakicAkaTake vIra bhagavAnakI jainadharma meM dharmakI jo paribhASA zrAcArya samantabhadrane zAraNameM pAye, aura unake dvArA prarUpina jaina dharmake batalAI hai vaha bar3I hI sundara hai| usake anusAra jo natvoMkA abhyAsa manana evaM nadanukUla varnana karake apanA saMmAraka prANiyoMko duHkhoM se chur3Akara uttama sugva meM bhAramAke vikAsa karane meM tatpara hue| dhAraNa kare uye 'dharma' kahate haiM, athavA jIvakI samyagdavIrazAsanameM strI aura puruSoMko dhArmika adhikAra rzana. samyakjJAna aura samyakcAritrarUpa pariNativizeSa samAnarUpa prApta hai / jisa taraha puruSa apanA yomyanA- ko 'dharma' kahane haiM / isa pariNatikaM dvArA hI jIvAlmA nusAra zrAvaka aura munidharmako dhAraNa kara prAtmakalyANa Atma uddhAra karanemeM saphala ho sakatA hai| kara sakate haiM usI tarahame striyA~ bhI apanA yogyatAnusAra parantu gveda hai ki Aja hama bhagavAn mahAvIrake zrAvikA aura AryikAke vratoMkA pAlanakara zrAtmapavitra zAsanako bhUla gaye / isI kAraNa unake mahatvakalyANa kara sakatI haiN| bhagavAna mahAvIrake maMghameM eka pUrNa sandezase prAja adhikAMza janatA aparicita hI lAgya zrAvaka aura tIna lAkha zrAvikAe~ tathA caudaha dikhAI detI hai| hamAre hRdaya andhazraddhA aura svArthamaya hajAra muni aura chattIsa hajAra prAyikAe~ thIM / Aryi- pravRttiyoMse bhare hue haiM, IrNa dveSa-ahaMkAra prAdi duguNoM kAmoM meM mukhya padakI adhiSThAtrI candanA manI thii| se daSita haiN| striyoM ke sAtha Aja bhI prAyaH vaisA hI vIrazAsanameM gRhasthocita kartavyoMkA yatheSTa rUpame pAlana vyavahAra kiyA jAtA hai jaisA ki abase DhAI hajAra varSa karate hue striyoMko dharmasaMvanameM koI rukAvaTa nahIM hai, pahale kiyA jAtA thaa| hA~, usameM kucha sudhAra z2arUra jabaki saMsArake adhikAMza dharmomeM striyoMko svataMtrarUpase huA hai; parantu abhI bhAratIya sI samAjako yatheSTa svatadharmasevana karanekA thoDAsA bhI adhikAra prApta nahIM hai, ntratA prApta nahIM huI hai| phira bhI dharma-sevanakI jo kucha aura jisase unake prati una dharmasaMsthApakoMkA mahAn svatantratA milI hai usameM yadi strIsamAja cAhe to vaha Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] nara-kaMkAla apanI bahuta-kucha pragati karane meM saphala ho sakatA hai. banAnekA bharasaka prayatna karo, apane khIsamAjameM phailI kintu vartamAnakI adhikAMza striyA~ apane kartavyame huI kurItiyoMko dUra karane meM agrasara bano aura apanI aparicita hI hai-use bhUlI huI haiM bhArata aura sabhI bahanoMko zikSitA, sabhyA tathA apane dharma dezako videzoM meM hone vAlI vividha paristhitiyoMse anabhijJa rakSArtha prANoMkI bali dene vAlI vIra nAriyA~ banAnekA hai, unheM no gharakaM kAryoMme hI phurasata nahIM milatI, parA pUrA udyoga karo / aimA karake hI hama vIra bhagavAn phira apane utthAna aura patanako kauna soce? ve aura unake zAsanakI saccI upAsikA kahalA sakeMgI mamAjameM phailI huI mithyArUr3hiyoM, andhazraddhA, dambha, aura vIrazAsanake pracAra dvArA apanA nayA jagatakA dveSa aura kalaha prAdi doSoMko dUra karanA apanA kartavya uddhAra karanemeM samartha ho skeNgii| kama samajha sakatI hai ? aura pasanaka garnase apaneko antameM eka payako par3hakara maiM apanA vaktavya samApta kama bacA sakatI haiM ? karatI haiN| zrAzA hai apane hitameM sAvadhAna kRtajJa ___ataH sujJa bahinoM ! uTho, aura apane kartavyakI bahane vIrazAsanake apanAne aura pracAra deneko apanA yora dRSTipAta kro| bhagavAna mahAvIraka upakAroMkA mugNya kartavya smjhegii| mmaraNakara unake pavitra sandezako duniyAka kone kone meM hama jAga uThIM, saba samajha gaI, pahu~nAnekA prayatna karo aura jagatako digvAlA do ki aba karake kucha digvalA degI / hamameM jIvana hai, unmAha hai, kartavyapAlanakI bhAvanA hai hA~, vizvagaganameM eka bAra phira, jina zAsana camakA degI // aura apanI kImake patanakA darda hai / hama abalA nahIM yaha jaya lambikAna svayaM vIramavAmandira tA. haiM, sabalA haiM aura saba kucha kara sakatI haiN| mAtha hI, 2 janAI ko honevAle bArazAsana-jayantIke jalse para apanI santAnako zikSita, suzAla aura kartavyaparAyaNa par3hakara munAyA thA / -mampAdaka nara-kakAla mA~ke phaTe hue aMcalase muMha Dhaka kara jo soyA hai ! A~sa-hIna, darida-nayanoMse, jo jIvana bhara royA hai !! sAdhana-zUnya, dulAra-dRSTiko,abhibhAvaka apanA mAnA ! sUkhI-chAtI casa-casa sukha mA~kA jisane pahicAnA !! ghane-abhAvoM aura vyathAoM meM palakara jo bar3A huA ! prakRti jananikI kRpA-korase apane pairoM khar3A huA !! sita-bhaviSyakaM madhu-sapanoMmeM malA jo dukhakI gurutA rucira kalpanAoMkI manameM jor3A karatA jo kavitA !!! indra-dhanuSa jisakI abhilASA, vartamAna jisakA raurava ! yuga-sI ghar3iyA~ bitA binA jokhojarahA apanA vaibhava ! tiraskAra bhojana, prahAra upahAra, bhUmi jimakI zaiyyA ! dhanAdhiyoMke dayA-salilameM khetA jo jIvana naiyyA !! nahIM vizvameM jisakA apanA, pada talabha Upara AkAza! dukhakI ghaTanAoMse parita hai jimakA jIvana-itihAsa!! kauna?-kauna?-'majadUra'kahAne vAlA vaha bhAratakA lAla! 'bhagavat' jena chAyA citra kaho usako,yA puruSa, kaho yA nara kaMkAla !! ( 3 ) Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-zAsanakI puNya-velA [ le:-paM0 sumeracanda jaina, divAkara, bI. e., elaela. bI., nyAyatIrtha zAstrI ] jUdA jamAnA bhagavAn mahAvIrakA tIrthakahalAtA jo bhI vicArazIla vyakti apane aMta:karaNameM hai, kyoMki abhI vIraprabhakA hI zAsana vicAra karegA, umake cittameM svAmI samantabhadrakA vartamAna hai| una bhagavAn mahAvIra ke prati anuni yuktivAda sthAna banA legA, aura vaha bhI kaha uThegA, ke kAraNa bhavya tathA bhaktajana unake janma-divasa, bhagavan ! 'nAtastvamasi no mahAn'-isa kAraNa vairAgya-kAla Adike avasara para harSa prakAzana evaM hI Apa hamAre lie mahAna (Great) nahIM haiN| bhakti-pradarzana kiyA karate haiM / tAtvika rUpase devA aura bhI aneka bAte haiM, jo bhagavAna mahAvIra jAya to jaba kaivalya-prApti ke pUrva ve vAstavameM ke atirikta vyaktiyoM meM hInAdhika mAtrAmeM pAI mahAvIra padako prApta nahIM ho sake the taba unake jAtI haiN| kintu eka vizeSatA hai jo bhagavAn garbha, janma, vairAgya-kalyANakoMkI pUjA karanA kahA~ mahAvIrameM hI pAI jAtI hai, aura jisake kAraNa taka adhika yuktimaMgata hai, yaha svayaM mocA jA- unake anya guNa puja adhika dItimAna ho uThane sakatA hai * / yaha saca hai ki bhagavAna mahAvIra ke haiN| unake vivekacA bhakta zrIsamaMtabhadra kahate haiMbAlyakAla AdimeM itarajanoMkI apekSA lokottaratAsa svamevAsi nirdoSo yuktizAstrAvirodhivAk / thI, phira bhI vaha unake vizvavaMdanIya bananakA mamartha avirodho yadiSTaM ne praminTena na bAdhyate // kAraNa nahIM kahI jA sktii| una camatkArajanaka bilkula ThIka bAta hai / bhagavAn mahAvIra ke anizayoMkI ora svAmI mamantabhadra-jaise tArkika tattva-pratipAdanameM tarkazAstrase asaMgati nahIM pAI cUr3AmaNikA citta prAkarSita nahIM huaa| isI kAraNa jAnI, kyoMki unake dvAga pramapita tattva pratyakSAdi ve apane devAgamastotrameM apane hArdika udgAroMko pramANoMse akhaMDita hai| isa prakAra prakaTa kara cuke haiM ki: ___ aba hameM dekhanA hai ki prabhumeM 'yuktizAstrA+ devAgamanabhoyAna-cAmarAdi-vibhUtayaH / virodhivAkapanA' kaSa prakaTa huA, jisase ve mAyAviSvapi dRzyante nAgastvamasino mahAn // lokottara evaM bhuvanatraya-prapUjita ho ge| *hamAga bhAva yaha nahIM hai ki anya kalyANakoMkI pUjA na kI jAya / yahA~ hamAre vivecanakA lakSya itanA aMtarAya Adi kokA nAza kara baizAkha zuklA hI hai ki vAstavika pajyatAkA jaisA kAraNa kaivalya ke mamaya utpanna hotA hai, vaisA tathA utanA mahatvapUrNa aura * yahAM bhagavAna mahAvIrakA nAmollekha prakaraNayukti saMgata nimitta anya mamayoM meM nahIM hotA / naigama vaza kiyA gayA hai / yahI bAta anya jaina tIrthaMkaroMmeM nayakI dRSTise anya kalyANakoMmeM pajyatA pAtI hai| bhI pAI jAtI hai| bhagavana ! deyoMkA AnA, zrAkAzameM gamana he bhagavan ! vaha nirdoSa to Apa hI haiM, kyoMki honA, camara chatrAdikI vibhUtiyoMkA pAyA jAnA to ApakI vANI yukti tathA zAstrake aviruddha hai| indra nAliyoM meM bhI pAyA jAtA hai, isalie ina kAraNoM isa aviruddhatAkA kAraNa yaha hai ki jo bAta zrApako se zrApa hamAre lie mahAn nahIM haiN| abhimata hai vaha pratyakSAdise bAdhita nahIM hotii| Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM0 2466 ] dazamIko kaivalya kI pratiSThA prApta kI thI, jisase jJeyamAtra unake vimala jJAnameM vizadarUpase zravabhAsamAna hone lage the / kyA usa samaya bhagavAna mahAvIrameM svAmIsamaMtabhadrakA hetu 'yukti aura zAstra ke viruddha vANI saMpanna honese' prakaTarUpase prakAza meM AyA thA ? isa viSayameM mauna hI uttara hogA, kyoMki zakti hote hue bhI usa samaya taka bhagavAn kI ukta vizeSatA nikhila vizvake anubhavagocara nahIM ho pAI thI; kAraNa sarvajJa hote hue bhI samucita mAdhanake abhAvavaza unakI divyadhvani prakaTa nahIM huI, jisase loga lAbha uThAte aura kRtajJatAsUcaka guNakIrtana karate / svayaM mokSamArga ke netA, karmAcala ke bhettA tathA vizvatattva ke jJAtAke mukhAravinda se muktikA mArga sunane ke bhavyAtmAe~ tathA yogIjana utkaMThita ho rahe the, kintu raaraat frozariko sunanekA saubhAgya hI nahIM mila rahA thA / aisI ciMtApUrNa tathA cakita karane vAlI sAmagrI hone para devoMke adhinAyaka surendrane apane divyajJAnase jAnA ki bhagavAna madRza mahAna dharmopadeSTA ke liye mahAn zrotA evaM unake kathanakA anuvAda karanevAle gaNadharadevakA abhAva hai| sAtha hI yaha bhI jAnA ki isa viSayakI pAtratA iMdrabhUti gautama nAmaka jaina vidvAnameM hai / ataeva apanI kAryakuzalatAse devendrane iMdrabhUtiko bhagavAna mahAvIrakI dharmasabhA - mamavamagNa - kI manuSyoM meM uccatA-nIcatA kyoM ? ra lAkara upasthita kiyA / itane meM mAnastaMbhakA darzana hote hI iMdrabhUtike vicAroM meM mArdavabhAva utpanna ho gae, sArI akar3a jAtI rahI aura vaha kSaNabharameM mahAvIra prabhukI mahattA se prabhAvita bana gyaa| prabhu vairAgya, Atmateja aura yogabalane 46 gautamake jIvana meM yugAntarakArI parivartana utpanna kara diyA / ve saMpUrNa parihoM kA parityAga karake prAkRtika paridhAnake dhAraka jaina zramaNa bana gae aura unhoMne mahAvIra prabhukI hI mudrA dhAraNa kii| apanI Atmazaktike sahasA vikasita ho jAne se zrIgautamane aneka prakAra ke mahAn jJAnoMko prApta kiyA tathA ve 'gaNadhara' jaise mahAn pada para pratiSThita ho ge| idhara itanA huA hI thA ki, udhara bhagavAn mahAvIrako sarvabhASAtmikA divyavANI saba prANiyoMke karNagocara hone lagI / anekAnta ke sUryakA prakAza phailane se ekAntakA niviMDa andhakAra dUra hogayA, jagatako apane sacce sudhArakA mArga dIkhane lagA aura yaha mAlUma hone lagA ki vAstava meM karmabaMdhana se chUTanekA upAya zrAtmazaktikA nizcaya, usakA parijJAna tathA AtmAmeM akhaMDa lInatA hai / usa dharmadezanA arthAta zAsana-tIrtha ke prakaTa honekA prathama puNya dina zrAvaNa kRSNA pratipadAkA suprabhAta thA, jaba saMsArakA bhagavAn mahAvIrakI vAstavika evaM lokottara mahattA kA parijJAna huA / midhyAtvake aMdhakAra ke kAraNa ananta yoniyoM meM duHkha bhogane vAle prANiyoM ko sacce kalyANamArga meM lagAnekI balavatI bhAvanA bhagavAn mahAvIrane eka bAra zuddha aMtaHkaraNa se kI thI, usa bhAvanAke kAraNa unhoMne 'tIrthaMkara prakRti' nAmaka puNya karmakA saMcaya kiyA thA; ukta tithiko usa puNya prakRti ke vipAkakA satrako anubhava huA / logoMko jJAta huA ki vAstava meM sarvajJa mahAvIrakI vANI akhaNDanIya evaM atulanIya hai, jo bhI vAdI unake samIpa zrAtA thA vaha 'mamaMtabhadra' bana jAtA thA; dekhie svAmI samaMtabhadra kitanI sundara bAta kahate haiM Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta (varSa 3, kiraNa 1 * tvayi dhruvaM khaMDitamAnabhaMgo bhavatyabhadopi samaMtabhadraH / dayA-dama-syAga-samAdhi-niSTha vAstavameM iMdrabhUti gautamakA parivatena isa naya prmaag-prktaajsaath| bAtakA sajIva udAharaNa hai| adhRSyamanyerakhilaiH prvaadii| yaha tithi mahAvIra prabhuke tIyavAsiyoMke lie eka apUrva samaya hai, jo isa bAtakA smaraNa karAtI jina tvadIyaM matamadvitIyaM / hai ki lagabhaga DhAI hajAra varSa pUrva bhagavAna mahA. he jinendra ! dayA, iMdriya-damana, tyAga tathA vIrane hamako muktikA mArga batAyA thaa| isase samAdhi-mamanvita, naya tathA pramANase padArthoMkA anya tithiyoMkI apekSA vaha hamAre lie vizeSa samIcIna rUpase prakAzana karane vAlA aura saMpUrNa Adara tathA pUjAke yogya hai| gaNotkarSakI dRSTise pravAdiyoMke dvArA akhaMDanIya ApakA mata apratima anya kAla bhI apanI apanI apekSAse mahatvaparNa -lAmAno ( unparalleled ) hai| hai, kintu hamAre lie prabhuke prati AMtarika kRtjnytaa| bhagavAnakI vANImeM 'satyaM zivaM sundara' kA prakAzake lie adhika upayakta uparyata velA hai| lokottara samanvaya pAyA jAtA hai / jisa prakAra saMpUrNa kokA dhvaMsa karane ke yaha dina hameM apane svarUpake ciMtana karanekA kAraNa siddha paramAtmAmeM adhika pajyatA hai, kintu avasara pradAna karatA hai aura yaha smaraNa karAtA arahaMta devake kAraNa hamArI hita-sAdhanA vizeSatA hai ki yadi hamane bAhya mahAvIrake guNoMkA vicAra pUrvaka huI hai, isase NamokAra maMtrameM Namo siddhANaM, kara apane bhItara nihita mahAvIrakA ciMtana kiyA ke pUrvameM 'samo parahaMtANaM' kA pATha par3hA jAtA hai: aura use prakAzameM lAnekA saccA prayatna kiyA, to isI prakAra hamAre kalyANako lakSyameM rakhakara prabhake nikaTa bhaviSyameM hama bhI mahAvIrakI mahattAka prati kRtajJatA prakAzanakA sabase bar3hiyA avamara adhIzvara bana sakate haiN| mahAvIrake gaNoMkI maccA ukta velA hai / kyoMki usI dina tIrthakara prakRti ArAdhanA ArAdhakako mahAvIra banAe binA na rUpa manoja bakSake samadhara phala calaneko pA rhegii| isake lie ratnatraya kI prAptikA prazasta hue the tathA tIrthakaratvakA pUrNarUpase vikAsa huA prayatna karanA hogA, kyoMki binA mamyagdarzana jJAna aura cAritrake yaha AtmA apane AtmatvakI __isa prasaMgameM yaha zaMkA honA mAhajika hai ki prApti nahIM kara makatA hai| vaha aimI kRti yA vizeSatA kauna thI. jisake . prabhukI dharmadezanAke divasameM yaha bhI ucita kAraNa usa dinako mahatva pradAnakiyA jAya ? im| hai ki hama isa prakArakA udyoga tathA udAratAkA viSayameM yaktyAnuzAsanakA yaha padya bar3A mArmika pradarzana kareM, jisase mahAvIrakA mahatvapUrNa zikSaNa evaM manohara hai, jisameM vIrazAsanakI vizeSatA ina saMsArake kone konemeM pahuMce, aura mAMga jagata zabdoMmeM batAI gaI hai vItarAgako jIvana bharI zikSAoM Alokita ho uThe-mahAvIra-vAdasebhUmaMDala gUMja utthe| ___ * prabho ! Apake mamIpa Anevale vyaktike mAnake vIrabhakto ! uTho, mahAvIra prabhuke pradarzita sAMga khaMDita ho jAte haiM aura abhadra-duSTa vyakti bhI patha para calo aura saMmArameM unako mahattAkA samaMtabha-mAga mamIcIna-bana jAtA hai| prakAza phailaayo| Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manuSyoM meM uccatA-nIcatA kyoM ? [ le -- paM0 vaMzIdharajI vyAkaraNAcArya | ( gata 12 vIM kiraNa se bhAge / kima gatimeM kauna gotrakA udaya rahatA hai Uparake kathanameM yaha bAta nizcita kara dI gaI hai ki pahile guNasthAname lekara pA~caveM guNasthAna taka nIca aura ucca donoM gotroMkA aura chaTTe se lekara caudahaveM guNasthAna taka kevala uccagotrakA udaya rahanA hai tathA siddha jIva gotrakarma ke sambandha se rahita haiM / aba yahA~ para yaha batalAne kI koziza kI jAyagI ki the afrmeM kaunase gotrakarmakA udaya rahatA hai / zAstroM meM nArakI jIvoMke jIvanakA citraNa bahuta hI dIna aura krUratApUrNa kiyA gayA hai| ve apanI bhUkha miTAneke liye idhara udhara bar3I AzA bharI dRSTise daur3ate haiM, yahAM taka ki eka dUsare ko khAneke liye bhI taiyAra ho jAte haiN| yadyapi tIvraprasAnA karmake udayase unake liye bhUkha-pyAsa miTAne ke sAdhana nahIM milate haiM phira bhI unakA yaha prayAsa barAbara cAlU rahanA hai| zAstroM meM likhA hai ki nArakI jIvoMke sAmane tIna lokakI khAdya aura peya sAmagrI rakha dI jAve to bhI usase unakI bhagva aura pyAsa nahIM miTa sakatI hai, inane para bhI unheM eka kA bhI khAdya sAmagrI kA aura eka baMda bhI pAnI kI nahIM milatI hai / aisI adhamavRtti mAtoM narakoMke nArakiyoMkI batalAyI gayI hai, isaliye isa vRttikA kAraNabhUta nIca gotrakarmakA udaya unake mAnA gayA hai / 1 tiryaccoM kI vRtti bhI dInatA aura krUratApUrNa dekhI jAtI hai| jaMgalI jAnavaroMkI vRtti vizeSatayA krUra hotI hai aura grAmya pazuoMkI vRtti vizeSatayA dIna hotI hai, isaliye ina donoM prakArakI vRttimeM kAraNabhUta nIca gotrakarmakA udaya tiyaMcoM ke bhI mAnA gayA hai / bhoga- bhUmike tiryaca yadyapi krUravRtti vAle nahIM hote haiM, kAraNa ki ve kisI bhI jIvako apanA peTa bharaneke liye satAte nahIM haiM, sabako binA prayAsa hI bharapeTa khAneko milatA hai, isaliye ve apanA jIvana svataMtra aura mAnandapUrvaka vyatIta karate haiM, parantu unake liye bhI khAneko karmabhUmi- jaisI ghAsa Adi dInatA-sUcaka patita sAmagrI hI milA karatI hai| jima prakAra kalpavRkSoMme bhogabhUmike manuSyoMko icchAnusAra uttama uttama bhojana milA karatA hai usa prakAra vahAMke pazuoMko nahIM milatA, pazu buddhikI maMdatA va vilakSaNa zarIraracanAke kAraNa isa prakArake prayAsa karane taka meM asamartha rahane haiM, isaliye unakI vRtti dAna vRtti ho kahI jA sakatI hai aura yahI kAraNa hai ki bhogabhUmike tiryacoM ke bhI aregotrakarmakA udaya banalAyA gayA hai| devargAtameM devoMke uccagotrakarmakA udaya batalAyA hai aura yaha ThIka bhI hai, kAraNa ki eka to devoM ko kaI varSoM ke antara se bhUkha lagA karatI hai aura itane para bhI mAnasika vikalpamAtrame hI unakI bhUkha zAnta ho jAyA karatI hai, isaliye devoMkI vRtti lokameM sarvotama mAnI jAtI hai, aura yahI kAraNa hai ki sampUrNa devoM ko uccagotrI batalAyA gayA hai| yadyapi bhavanavAsI devoM meM asurakumAra va vyantaroMmeM bhUta, pizAca, rAjasa Adi jaise krUrakarmavAle deva bhI pAye haiM. kalpanAma Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 anekAnta [varSa 3, kiraNa ? devoM takameM kilviSa jAtike deva aise pAye jAte haiM jinakA kAraNa kAyama huI / dhIre dhIre inhIMke aura bhI avAvarNana manuSyajAtike aspRzya zUdroM ke samAna kiyA gayA ntara bheda vRttibhedake kAraNa hote gaye: jaise sunAra, hai; phira bhI ina sabako ubagotrI isaliye mAnA gayA juhAra, bar3haI, dhobI, camAra, bhaMgI Adi / vRttibhedake hai ki ina sabhI devoMke ina kAryokA unakI vRttise koI kAraNa mleccha nAmakI jAti bhI isI AryakhaMDake manuSyoM sambandha nahIM hai-vRttikI upattA saba devoM meM samAnarUpame kI bana gayI hai| yaha bAta nahIM hai ki mleccharakhaMDoMse "pAyI jAtI hai, isaliye sabhI deva uvagotrI mAne pAye huye mleccha hI yahAM para mleccha nAma se pukAre gaye haiN| jAte haiM, yahAMke (AryakhaDake ) bAzinde Arya hI, __ manuSyajAtimeM sammUrchana manuSya to patita haiM hI, jo ki bhogabhUmike samayameM bahuta hI sarala vRttike the, isaliye unake nIcagotrakA avivAda rUpa hai| antadI. kAlAMtara meM krUra vRttike dhAraka bana gye| ve hI 'mlecha' paja manuSyoMmeM bhogabhUmi-samapraNadhi manuSyoMkI vRtti dIna kahalAne lage haiN| yaha parivartana Aja bhI dekhane meM hai, kAraNa ki unake khAne ke liye miTTI zrAdi adhama prAtA hai| padArtha hI milA karate haiN| karmabhUmi samapraNadhi manuSya jainiyoM meM bhI jina logoM kA yaha qhayAla hai ki glechakhaMDoMkI taraha vizeSatayA krUra vRtti vAle hI mAne "jAtiyAM anAdi hai" ( jAnayo'nAdayaH ) ima mA sakate haiM, isaliye ye donoM prakArake antardIpaja vAkyake anusAra brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zudra tathA manuSya nIcagotrI mAne gaye haiM / mleccharakhaMDoMke manuSyoM inake avAntara bheda sunAra, luhAra zrAdi sabhI jAtiyAM kI vRtti vizeSatayA krUra vRtti hai, kAraNa ki unakI anAdi haiM, unheM yaha bAta nahIM bhUlanA cAhiye ki majIvikAke sAdhana kara haiM, isaliye ye bhI nIcagotrI bhogabhUmike jamAne meM isa bharatakSetrake AryakhaMDameM sabhI hI kahe jAte haiN| ____ manuSya samAna the, unameM kisI bhI prakArakA jAtibheda bhogabhUmike manuSyoM kI vRtti svAbhimAnapUrNa hai| na thA aura yaha bAta to spaSTa hai, ki brAhmaNa, satriya, unheM binA kisI parizramake unakI icchAnukUla acche2 vaizya aura zUdra ina cAra jAtiyoM ( varNo ) meM manuSya mojana kalpavRkSoMse milA karate haiM, unako apane peTa kA vibhAjana RSabhadeva va unake putra bharana cakravartIne bharane ke liye donatA athavA karatApUrNa kArya nahIM karane kiyA thA / isake bAda dhIre dhIre aura bhI bheda par3ate haiM, isaliye ve uccagotrI mAne gaye haiN| prArya inameM vRtti bhedake kAraNa kAyama hote gaye aura bhAja vaMDake sAdhu bhI ullikhita svAbhimAnapUrNa vRttike kAraNa taka kAyama hote jA rahe haiN| usa gotrI mAne gaye haiN| yadyapi dharma, sampradAya, deza, prAnta vyaktivizeSa bhAryaskhaMDake bAkI manu yoMkI vRtti bhinna 2 prakAra prAdike AdhAra para bhI manuSyoM meM bahuta sI jAtiyoMkI kI dekhI jAtI hai| vRttibhedake kAraNa hI AryavaMDake kalpanA kI gayI hai aura kI jA rahI hai parantu gotrakarmake manuSyoMkI nAnA jAtiyAM kAyama ho gaI haiM / isa bhArata- prakaraNameM ina jAtiyoMko vivakSA nahIM hai, isaliye kSetrake bhAryaskhaMDa meM karmabhUmikI racanAke bAda hI manuSyoMmeM aisI jAtiyoM kA samAveza yahAM para nahIM kiyA gayA hai| mAmaya, patriya, vaizya aura zUda ye jAniyAM vRtti-bhedake isa kathanakA tAtparya yaha hai ki manuSyoM meM jinane Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] manuSyoMmeM uccatA-nIcatA kyoM ? 53 bheda vRtti arthAt AjIvikAke nimitta pAye jAte haiM vaha zarIra vRttikA prayojaka kAraNa pAtA hai| kyoMki utanI hI jAtiyAM manuSyoM kI prAja kalpita kI jA jIva ko kisI-na-kisI zarIrakA saMyogarUpa jIvana sakanI hai: itanA avazya hai ki ye saba vRttibheda loka- prApta hone para hI khAne pIne mAdi aAvazyakatAoM kI mAnya aura kinindha isa tarahase do bhAgoMmeM bAMTe jA pUrtike liye vRttikI bhAvazyakatA mahasUsa hotI hai, sakate haiM, isaliye yaha bhI nizcita hai ki jina jAti- zarIra vRttikA sahAyaka nimitta bhI hai arthAt zarIrake yoMkI yA jina manuSyoMkI vRtti lokamAnya hai ve upa- dvArA hI jIva kisI na kisI prakArakI vRttiko apagotrI bhora jinakI vRtti lokaniya hai ve nIcagotrI nAne meM samartha hotA hai| hI kahe jAyeMge yA unako aisA samajhanA caahiye| yahI kAraNa hai ki zarIrako gotrakarmakA nokarma tAtparya yaha hai ki jaba AryakhaMDake manuSyoMkI vRttiyAM batalAyA gayA hai / jisa kulameM jIva paidA hotA hai vaha ucca aura nIca do prakArako pAyI jAtI hai to ve manuSya kula jIvako vRtti apanAne meM avalambanarUpa nimitta bhI ucca aura nIca gotra vAle siddha hote haiN| par3atA hai. kyoMki usa kulameM lokamAnya yA lokaniya gotraparivartana aura usakA nimitta jisa vRtti ke yogya bAhya sAdhanasAmagrI mila jAtI Upara gotrakarmake svarUpa, kArya va bhedoMke viSayameM hai usI vRttiko jIva apane jIvanakI AvazyakatAoMkI acchI tarahase prakAza DAlA gayA hai aura yaha bAta partike liye apanAletA hai| yahI kAraNa hai ki rAjaacchI tarahame pramANita karadI gayI hai ki manuSyoM meM vArtika mAdi granthoMmeM rakhakula aura nIcakulameM jIvakA ucca aura nIca donoM gotroMkA udaya pAyA jAtA hai paidA ho jAnA mAtra hI kramame upagotra aura nIcagotra nathA vaha loka-vyavahArake sAtha mAtha yukti anubhava va karmakA kArya banalA diyA gayA hai| Agamake bhI anukUla hai| aba savAla yaha raha jAtA hai yahAM para kulame tAtparya usa sthAnavizeSase hai ki gotraparivartana ho sakatA hai yA nahIM ? arthAt uca- jahAM para paidA hokara jIva apanI vRtti nizcita karaneke gotra vAlA jIva kabhI uccagotrI va nIcagotra vAlA liye bAsa sAdhanasAmagrI prApta karatA hai| nokarmakabhI uccagotrI ho sakatA hai yA nahIM? vargaNAke bhedarUpa kula to kevala zarIra-racanAmeM bheda ___ pahile kaha pAye hai ki jIvakI lokamAnya vRtti karane vAle haiM, jIvakI vRtti para ina kuloMkA kucha bhI uccagotrakarmake udayase hotI haiM aura lokaniyavRtti asara nahIM hotA hai / manuSya zarIrake nirmANa yogya nIcagotrakarmake udayase hotI hai arthAt ina donoM jisa nokarmavargaNAse eka brAhmaNakA zarIra bana sakatA gotrakarmoMkA udaya apane apane karmasvarUpa vRttikA usI nokarma vargaNAse eka bhaMgIkA bhI zarIra bana aMtaraMga kAraNa hai| jJAnI honeke kAraNa vRttikA kartA sakatA hai, aura isakA prayojana sirpha itanA hai ki umma va phalAnubhavana karane vAlA jIva hai, yahI kAraNa hai ki prAmaNa aura usa bhaMgIkI prAkRtimeM samAnatA rhegii| gotrakarmako jIvavipAkI prakRniyoM meM ginAra gayA hai| jina logoMkA yaha khayAla hai ki brAmaNakA zarIra zuddha jIvakA jisa zarIrame jaba saMyoga ho jAtA hai aura jaba nokarmavagaNAAMkA piMDa hai aura bhaMgIkA zarIra taka vaha saMyoga vidyamAna rahanA hai naba aura taba taka azuddha nokarma vargaNAoMkA piMDa hai aura ye zarIra Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 [ varSa 3, kiraNa 1 amvAvarISa jAtike asurakumAroMkA zarIra bhI nIca nokarmavargaNAoM se banA huA mAnanA par3egA, jisameM devoMmeM bhI ucca va nIca donoM gotroMkA sadbhAva mAnanA nivArya hogA / isI prakAra niyaMcoMmeM bhI koI koI tiryaMca dekhane meM itane priya mAlUma par3ate haiM ki manuSya rest thapane pAsa rakhane meM apanA saubhAgya samajhatA hai| aisI hAlata meM unakA zarIra bhI ucca nokarma vargaNAthoM me banA huA mAnanA par3egA, jisase tiyecoMmeM bhI donoM gotroMkA sadbhAva mAnanA anivArya hogA, jo ki zrAgama viruddha hai / isaliye yaha bAta nizcita hai ki gotrakarmakA vyavasthA meM nokarma vargaNA ke bhedarUpa kuloMkA bilkula sambandha nahIM hai| yahI kAraNa hai ki jIvakI ucca-nIca vRttike anukUla bAhya sAdhana sAmagrIko juTA dene vAle sthAnavizeSa hai| yahAM para 'kula' zabdame grahaNa kiye gaye haiM / zranekAnta jIvanameM jIvanabhara kramase zuddha aura azuddha hI bane raheMge, unakA yaha khayAla jaina siddhAntoM ke viparIta hai, kyoMki jaina siddhAnta anusAra brAhmaNa aura bhaMgI ye saMjJAyeM unake yogya vRttiyoM ke AdhAra para kalpita kI gayI haiM / isaliye jo vyakti jisa vRtti kA dhAraNa karane vAlA hogA aura jaba taka usa vRttiko dhAraNa kare rahegA taba taka vaha vyakti usI saMjJAme vyavahAra yogya banA rahegA | isakA artha yaha hai ki brAhmaNa bhI apane bhaMgo bana sakatA hai aura bhaMgI bhI apane jIvana meM brAhmaNa bana sakatA hai / isaliye yaha bAta nizcita hai ki nokarmavargaNA ke bhedarUpa kuloMmeM pavitratA (jAtA ) apavitratA ( nIcatA) rUpase viSamatA nahIM hai| aura yahI kAraNa hai ki nokarmaNA ke bhedarUpa kuloMse jIvake AcaraNa (vRtti) meM bhI uccatA aura nIcatA rUpase viSamatA nahIM AsakatI hai| jisa prakAra atyadhika prakRtimaMda deva, manuya, niryaca aura nArakiyoM ke nokarmavargaNA ke bhedarUpa kuloM kA pRthaka pRthak vibhAjana kara diyA hai usIprakAra eka eka gatike kuloMke jo lAkhoM karor3a bheda kara diye haiM unakA abhiprAya bhI deva Adi paryAgoMkI samAnatA meM bhA prAkRtibhedakA pAyA jAnA hI hai| yadi manuyoMke nokavargaNA ke bhedarUpa kuloM meM kinhIM ko ucca aura kinhIM ko nAMca mAnA jAyagA tathA unake AdhAra para yaha vyavasthA banAyI jAyagI ki uccagotra vAloMkA zarIra ucca nokarma vargaNAse aura nIcagotra vAloMkA zarIra nIca nokarma vargaNAdhoM banA huA hai, to devoM meM bhI kalpavAsiyoM meM kilviSa jAtike devoMkA va myantaroM meM krUrakarma vAle rAkSasa, pizAca va bhUtajAti ke devoMkA zarIra tathA bhavanavAsiyoM meM bhI zarora ye kula moTe rUpase cAra bhAgoM meM bAMTe jA sakate haiM narakagati ( narakakula) tiryaggati tiryakkula) manuSyagati ( manu tyakula ) devagati (devakula) / kAraNa ki ye cAroM gatiyAM jIvoMko vRttimeM avalambanarUpa nimitta par3atI haiN| narakagati aura niyaMcagatimeM jIvanaparyaMta nIcavRttike anukUla Upara likhe anusAra bAhya sAdhanasAmagrI milA karatI hai / isI prakAra sammUrcchana, annapaja ka slecchambaMDoM meM rahane vAle manuyoMko bhI apane sthAnoM meM jIvanaparyaMta nIca vRttike anukUla hI bAhya sAdhanasAmagrI milA karatI hai, isaliye ina sabameM jIvana paryaMta eka nIca gotra karma kA hI udaya rahatA hai| devagati meM devoMko va bhoga bhUmimeM manuSyoMko jIvanaparyanta uccavRtti ke anukUla hI bAhya sAdhanasAmagrI milA karatI hai, isaliye inameM jIvanaparyanta ucca gotra karmakA hI udaya mAnA gayA hai| aba kevala dharyakhaMDoM ke Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466 ] ' manuSya hI aise raha jAte haiM jinameM bAhya sAdhana sAmagrI ke parivartana se vRtti-parivartanakI sambhAvanA pAyI jAtI haiN| jaise isa bharatakSetra ke cAryakhaMDameM jaba taka bhoga bhUmikA kAla rahA taba taka bAhya sAdhanasAmagrI bhogabhUmikI taraha ucca vRttike hI anukUla rahI, karmabhUmike prArambha ho jAne para unhIMkI saMtAnake vRttibhedakA prArambha huA aura pahile kahe anusAra vRttibhedase sabase pahile inakA vibhAga brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ina cAra jAtiyoM (varNoM meM huA, bAdameM inake bhI zravAntarabheda vRttibheda ke kAraNa hote cale gaye tathA eka hI prakArakI vRttike dhAraNa karane vAle nAnA manuSya honeke kAraNa ye saba bheda jAti athavA kula zabdame vyavahRta kiye jAne lage aura vRtti ke AdhAra para kAyama hue ye hI kula athavA jAtiyAM bhaviSya meM paidA hone vAle manuyoMkI vRsike niyAmaka bana gye| phira bhI bAhyamAdhanamAmI ke badalane kI sambhAvanA honese inameM vRttibheda ho sakatA hai aura vRtti-bhedakaM kAraNa gotra-parivartana bhI avazyaMbhAvI haiM / aise kaI dRSTAnta maujUda haiM jo kisI samaya kSatriya the ve zrAja vaizya mAne jAne lage haiN| padmAvatIpuravAloM meM jo zrAjakala paMDe haiM ve kisI jamAne meM brAhmaNa hoMge parantu Aja ve bhI vaizyoM meM ho zumAra kiye jAte haiM / brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdroMmeM paraspara yathAyogya vivAha karanekI jo AjJA zAstroM meM batalAyI hai vahAM para vivAhI huI kanyAkA gotra parivartana mAnanA hI par3atA hai aura isakA kAraNa vRttikA parivartana hI hosakatA hai aura yahI kAraNa hai ki mlecchakanyAyakA cakravartI bhAdike sAtha vivAha ho jAnepara vRti parivartana ho jAne ke kAraNa hI dIkSAkA adhikAra, unako zrAgama meM diyA gayA hai| isI parivartanakI vajahase hI dhavala kartAne kulako avAstavika banalAyA hai aura manuSyoM uccatA-nIcatA kyoM ? *isa vAkya tathA agalI kucha paMktiyoM parase lekhakamahodayakA aisA Azaya dhvanita hotA hai ki prAyaH vRttike zrAzrita gotra kA udaya hai gotrakarmake udadyAzrita vRtti nahIM hai| kyA yaha ThIka hai ? isakA spaSTIkaraNa honA cAhiye / -sampAdaka 55 isIliye jo manuSya sAdhu ho jAtA hai usake usa avasthAmeM kulasaMjJA nahIM rahatI hai| isaliye yaha nizcita hai ki eka bhaMgA bhI apanI vRttimaM udAsIna hokara yadi dUsarI ucca vRttiko apanA letA hai to usake apanAyI huI ucca vRttikaM anusAra gotra kA parivartana mAnanA hI par3egA / isI parivartanake kAraNa hI dArzanika granthoM meM brAhmaNa, kSatriyatva AdimeM jAtivakI kalpanAkA bar3I khUbI ke sAtha khaMDana kiyA gayA 1 isa prakAra isa lekha meM yaha dhacchI taraha spaSTa ho jAtA hai ki zrAryakhaMDake manuSya ucca aura nIca donoM prakArake hote haiN| zUdra hInavRttike kAraNa va mleccha krUra vRttike kAraNa nIcagotrI, bAkI vaizya, kSatriya brAhmaNa aura sAdhu svAbhimAna pUrNa vRttike kAraNa ucca gotrI mAne jAte haiM aura pahalI vRttiko chor3akara yadi koI manuSya yA jAti dUsarI vRttiko svIkAra kara letA hai to usake gotrakA parivartana bhI ho jAtA hai, jaise bhoga bhUmikI svAbhimAnapUrNa vRttiko chor3akara yadi zrAryakhaMDake manuSyoMne dAnavRtti aura krUravRttiko apanAyA to ve kramazaH zudra va mleccha banakara nIcagotrI kahalAne lage / isI prakAra yadi ye loga apanI dIna vRtti athavA krUra vRttiko chor3akara svAbhimAnapUrNa vRttiko svIkAra kara le to phira ye uccagotrI ho sakate haiN| yaha parinartana kucha kucha zrAja ho bhI rahA hai tathA zrAgamameM bhI batalAyA hai ki chaThe kAla meM sabhA manuSyoM ke nIcagotrI ho jAne para bhI usmarpiNa ke tRtIya kAlakI dhAdi unhIMkI saMtAna uccagotrI tIrthaMkara Adi mahApuruSa utpanna hoNge| atyadhika lambAI ho jAneke kAraNa isa lekhako yahIM para samApta karatA hU~ cAra pahile lekha meM kahI huI jina bAtoMke Upara isa lekha meM prakAza nahIM DAla sakA haiM unake Upara agale lekha dvArA prakAza DAlane kA prayatna karUMgA / sAtha hI, jina Avazyaka bAtoMkI ora TippaNI dvArA saMpAdaka anekAntane merA dhyAna khIMcA hai unapara bhI agale lekha dvArA prakAza DAlUMgA / Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-sammelanakI parIkSAoMmeM jainadarzana [le0-50 ratanalAla saMghavI, nyAyatIrtha-vizArada ] hindI-sAhitya sammelana prayAgakA hindI saMsArameM pradAna karadI hai| prAyaH vahI sthAna aura mahattva hai, jo ki bhAra- jaina-chAtra prativarSa saikar3oMkI saMkhyAmeM ina parItIya-rAjanaitika jagatameM kAMgresakA / gata tIma varSoM kSAoMmeM sammilita hote haiM aura acchI zreNImeM se yaha saMsthA hindI-mAhitya aura hindI-bhASAkI sammelanase meDala taka prApta karake sammAnapUrvaka ina acchI sevA karatI rahI hai| hindIkA vyApaka parIkSAoM meM uttIrNa hote rahate haiN| kintu aneka aura sthAyI pracAra karanekI dRSTise imane "hindI- chAtroM aura jaina saMsthAoMko viSaya-canAvameM kaThivizva-vidyAlaya" nAmaka eka alaga parIkSA-vibhAga nAI bhAtI hai, ataH maiMne socA ki yadi prathamA kAyama kara rakkhA hai, jo ki niyamAnusAra evaM madhyamAmeM jainadarzanako bhI vaikalpika viSayoM meM vyavasthita DhaMgale prativarSa aneka parIkSAe~ letA hai| sthAna de diyA jAya to jainachAtroM aura jaina saMbhAratake lagabhaga sabhI prAntoMke aura prAyaH sabhI sthAoMko bahuta suvidhA ho jaaygii| jaina-saMsthAoMjAtiyoM evaM dharmoke hajAroM chAtra ina parikSAoM meM ke pAThyakramameM bhI sAdRzyatA pAjAvegI aura prati sammilita hote rahate haiN| parIkSAoMkA krama, viSayoM- varSa jaina parIkSArthiyoMkI saMkhyA bhI bar3ha jaavegii| kA vargIkaraNa, pAThyakramakI zailI, aicchika viSayoM- merA prastAva to yahA~ taka hai ki prathamA, vizAkA cunAva, upAdhi pradAna-paddhani, Adi vyavasthA rada aura sAhityaratnameM prAkRta-apabhraMza bhASA aura sarakArI vizvavidyAlayoM ke samAna hI isakI bhI jainadarzana donoMko vaikalpika viSayoM meM sthAna diyA haiN| isakI prathamA parIkSAkI paddhati aura viSayoMkA jAya / kAraNa yaha hai ki bhAratIya darzana-dhAgakA vargIkaraNa maiTrikake mamAna hai. vizAradakI zailI adhyayana tabataka apUrNa, ekAMgI aura avyavasthita bI0e0 ke sadRza hai aura sAhityaratnake viSayoMkA rahatA hai, jaba taka ki jaina darzanakA bhI tulanAtmaka vargIkaraNa ema0 e0 ke mamAna hai / parIkSArthiyoMkI zrIra vizleSaNAtmaka paddhatise bauddhadarzana aura yogyatA bhI ina parIkSAoMse acchI ho jAtI hai| vaidikadarzanake mAtha adhyayana nahIM karaliyA jAya / ina parIkSAoMkA sTenDarDa U~cA honese inakA mAna bhAratIya vicArapaddhati, bhAratIya saMskRti, bhAratIyabhI dezameM ThIka ThIka kiyA jAtA hai| bihAra sara. kalA aura bhAratIya-sAhityake nirmANameM jainadarzanakArane (aura zAyada yU pI0 sarakArane bhI) inako ne hara prakAra se sarvatomukhI aura mahattvapUrNa bhAga sarakArI taura para mAna de diyA hai / yU0pI0 borDa. liyA hai / bhAratIya vikAsakI sabhI dizAoM meM ne to vizArada uttIrNako maiTrika aura epha0 e0 ke jainadarzanane amiTa prabhAva DAlA hai aura pUrA pUrA eka hI viSayameM "aMgrejI" meM bhI baiThane kI AjJA sahayoga diyA hai| dUsarA kAraNa yaha hai ki jaina Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] sAhitya sammelanakI parIkSAoM meM jainadarzana 57 sAhityameM "bhASA, sAhitya, lipi, saMskRti, dharma, dI jAvegI; aMtameM parIkSA samitikA nirNaya mAMgA rAjanIti" Adi vibhinna viSayoMke itihAsakI sA- to yahI uttara milA ki parIkSA-samitine vaikalpika mapro vipula mAtrAmeM sannihita hai / ataH prAkRta-apa- viSayoMmeM jainadarzanako sthAna denese inkAra karadiyA bhraMza bhASA aura jainadarzanako ina parIkSAoM meM sthAna hai| mujhe yaha par3hakara atyanta Azcarya aura kheda denA Avazyaka hI nahIM kintu anivArya hai, aisA huA ! parIkSA-mantrIjI zrI dayAzaMkarajI dube isa merA vizvAsa hai / yahI kAraNa hai ki bhAratake a. prastAvake pakSameM the, jaisA ki unhoMne apane patrameM neka sarakArI vizva-vidyAlayoMne bhI prAkRta-apabhraMza- svIkAra kiyA hai| mAlUma nahIM isa prastAvake vi. bhASA aura jainasAhityako epha0 e0, bI0 e0, kI rodhI sadasyoMkI kyA manobhAvanA thI ? kyA unhoMparIkSAoM taka meM sthAna de diyA hai| saMskRtake ne jaina-darzanase vidveSakI bhAvanAse aisA kiyA marakArI parIkSAlayoMmeM bhI prathamA, madhyamA, tIrtha, athavA ise nirupayogI hI samajhA, yaha kaha sakanA zAstrI aura prAcArya Adi parIkSAoMmeM jaina- kaThina hai| kintu itanA to avazya kahA jA sakatA mAhityako sthAna mila cukA hai| kintu kheda hai ki hai ki yaha unakI anudAratA aura avicArakatA mammelanakI parIkSA-samitine isa ora abhI koI avazya hai / kyA ve aba bhI kRpA karake isa prastAva dhyAna nahIM diyaa| isa saMbaMdhameM maiM parIkSA-mantrIjI para panaH samucita vicAra kara use svIkAra kareMge ? mammelana prayAgase gata do varSase patra-vyavahAra kara maiM AzA karatA hU~ ki ve aisI kRpA avazya kareMge / rahA hU~ / unhoMne saM0 64 patra naM0 6563 meM likhA jaina-saMsthA-saMcAlakoM, jaina-patra-saMpAdakoM aura ki ApakA prastAva parIkSA-samiti ke sAmane vicA- jainavidvAnoMse nivedana hai ki ve aisA prayatna kareM rArtha rakkheMge aura nirNayakI sUcanA yathAsamaya ki jimase prAkRta-apabhraMza-bhASA aura jainasA Apako dI jaavegii| phira mere dUsare patrake uttarameM hityako sammelanakI parIkSAoMke vaikalpika viSayoM saM064 patra naM0 6784 meM likhA ki-maiM svayaM meM sthAna mila sake / isase aneka jaina saMsthAnoMjainadarzanako prathamA, madhyamA parIkSAoMke vaikalpika ko pAThyakrama-saMbaMdhI asthiratA aura anya kaThiviSayoM meM rakhane ke pakSa meM huuN| para parIkSA-samitikI nAiyoMse mukti mila mkegii| rAya lekara hI isa saMbaMdha nizcita rUpase Apako AdaraNIya paM0 nAthUrAmajI premI, bAbU jainendralikha skNgaa| tIsare patra naM0 8286 saM0 64 meM kumArajI, paM0 sukhalAlajI, paM0 jugalakizorajI rajisTrAra hindI vizvavidyAlayane mujhase pAThyakrama, mukhtAra aura bAbU kAmatApramAdajI Adi vidvAna aura pUrI yojanA mAMgI; tadanusAra maiMne pAThyakrama, mahAnubhAva aura zAstrArtha saMgha ambAlA Adi jaisI aura yojanA bhejdii| tatpazcAta patra naM0 6665 saMsthAe~ yadi sammelanase patra-vyavahAra karane mAtrakA aura 11410 saM064 meM isI bAtakI punarAvRtti kI thor3A-sA kaSTa kareM to isameM atizIghra saphalatA ki abhI parIkSA-samitikA adhivezana nahIM huA mila sakatI hai| kyA ye aisA karanekI kRpA kareMge ? hai, nirNayakI sUnanA Apako yathAsamaya turanta hI maiM isa AzAke sAtha yaha nivedana samApta Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ...anekAnta .. [varSa .3, kiraNa karatA hU~ ki jainapatra-saMpAtaka aura vidvAna mahAna pratikramaNako lakSapUrvaka nahIM kara sakate, to bhI ve bhAva isa ora avazya prayatna karanekI kRpA kreNge| kevala khAlI baiThanekI apekSA, isameM kucha na kucha antara sampAdakIya noTa avazya par3atA hai / jinheM sAmAyika bhI pUrA nahIM pAtA __prastuta viSayameM lekhakamahodaya kA prastAva aura ve bicAre mAmAyikameM bahuna ghabar3Ate haiM / bahutase bhArIunhoMne do varSa taka patra-vyavahArAdikA jo parizrama karmI loga isa avasara para vyavahArake prapaMca bhI par3a kiyA hai vaha saba niHsaneha bahuta hI samayopagI, DAlate haiN| isase mAmAyika bahuta dUSita hotA hai| stutva aura prazaMsanIya hai / parIkSAsamitikA usapara sAmAyikakA vidhipUrvaka na honA ise bahuta khedaupevAbhAva dhAraNa karanA avazya hI khedajanaka hai! kAraka aura karmako bAhulyatA mamajhanA cAhie / mATa mAlUma nahIM usakI hama asvIkRti ke mUla meM kyA rahasya ghar3Ike dina gata vyartha cale jAne haiN| zramaMkhyAta dinoM saMnihita hai| parantu jahA~ taka maiM samajhatA hai jainasA- meM paripUrNa anaMtoM kAlacaka vyatIta karane para bhI jo hitya aura usake mahatva anabhijJatA hI isakA pradhAna middha nahIM hotA, yaha do ghar3Ike vizuddha sAmAyikase middha kAraNa jAna par3atA hai| jaina vidvAnoMko svayaM tathA ho jAnA hai / lakSapUrvaka mAmAyika karane ke liye sAmAuma majaina vidvAnoM ke dvArA jinhoMne jainasAhityake vikameM praveza karane ke pazcAt cAra loga:pame adhika mahatvakA anubhava kiyA hai, parIkSAsamitike sadasyoM logasmakA kAyotsarga karake citta kI kucha svasthatA para jainadarzana evaM jainasAhityako upayogitA aura prAma karanI cAhiye aura bAda meM sUtrapATha athavA kisI mahattAko prakaTa karanA cAhiye-una dhyAna meM yaha jamA uttama graMthakA manana karanA cAhiye / vairAgyake uttama denA cAhiye ki isa ora upekSA dhAraNa karake ve apane zlokoMko par3hanA cAhie, pahileke adhyayana kiye hueko kartagyakA ThIka pAlana nahIM kara rahe haiN| pratyuta, apanI smaragA kara jAnA cAhiye aura nanana abhyAma homa ke ko bhUbase bahutoMko yathocita lAbhase vaMcita rakha rahe haiM, karanA cAhiye, tathA kitIko zAstrake zrAdhAramaM upadeza ko unakI aiso sArvajanika saMsthAkI udAratA aura dUra- denA cAhiye / hama prakAra sAmAyikakA kAla vyanIna TitAke viruddha hai| isa prakArake prayana aura yatheSTa karanA cAhiye / yadi munirA kA samAgama ho, nI bhAgama bhAndolanake dvArA prAzA hai saminikA dhyAna isa ora kI vAsI munanA aura usakA manana karanA caahiye| jarUra pAkRSTa hogA aura vaha zIghratI apanI bhalako yadi emA na ho, aura zAstroMkA paricaya bhI naho to 'sacAne meM samartha ho skegii| binA pAndolana aura vicakSaNa abhyAgiyoM ke pAsa vairAgya-bodhaka upadeza prapatrake koI bhI acche se acchA kArya saphala nahIM pravaNa karanA cAhiye athavA kucha abhyAma karanA cAhiye ho sktaa| -sampAdaka yadi ye maya anukUlatAyeM na hoM, to kucha bhAga dhyAnasAmAyika-vicAra pU rvaka kAyotsargama lagAnA cAhiye, aura kucha bhAga ekAgratA aura mArapAnIke binA ina battI- dopoM mahApuruSAMzI caritra-kathA sunane meM upayogaparvaka lagAnA meMmeM koI na koI doSa laga jAte haiN| vijJAnavattAoMne cAhiye, parantu jaima bane taisa viveka aura utmAhama mAmAyikakA jaghanya pramANa do ghar3I bAMdhA hai / yaha vrata . bhAmAyika ke kAla ko vyanIna karanA caahie| yadi kucha sAbadhAnIpUrvaka karanesa parama zAnti detA hai| bahutama mAhitya na ho, nA paMcaparamaTI maMtrakA jApa ho utmAhalogoMkA jaba yaha do ghar3IkA kAla nahIM bItatA, taba ve pUrvaka karanA cAhiye / parantu kAla ko vyartha nahIM gaMvAnA bahuta vyAkula hote haiM / mAmAyikameM khAlI baiThanameM cAhiye / gIra jama, zAntise aura yatanAma sAmAyika kAla bIna bhI kaise sakatA hai prAdhanika kAlameM mAva- karanA cAhiye / jaise bane naimeM bhAmAyika zAstrakA dhAnIme sAmAyika karane vAle bahuta hI thor3e laga hai| paricaya bar3hAnA cAhiye / jana sAmAyika ke mAtha pratikramaNa karanA hotA hai. taba sATha ghar3Ika ahorAtramaMsa doghar3I avazya bacAkara nAM samaya bInanA mugama honaa| yadApi aima pAmara loga mAmAyika tI madabhAva karI! -zrImadrAjacandra Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yApanIya sAhityakI khoja [le0-zrI paM0 nAthUrAmajI premI, bambaI ] yApanIya saMgha AsapAma bahuta prabhAvazAlI rahA hai / kadamba', rASTrakUTa na dharmake mukhya do sampradAya haiM, digambara aura aura dUsare vaMzoMke rAjAbhoMne isa saMghako aura isake kiye the| prasiddha zvetAmbarAcArya 'zvetAmbara / ina donoMke anuyAyI lAkhoM haiM aura sAhitya bhI vipula hai, imalie inake matoM aura haribhadramagnei apanI lalitavistarAmeM yApanIyataMtrakA mata bhedoMme sAdhAraNataH mabhI paricita haiM,parantu, isa bAta mammAna-pUrvaka ullekha kiyA hai / kA bahuta hI kama logoMko patA hai ki ina doke ati ___ zruna kevali dezIyAcArya zAkaTAyana ( pAlyakIti ) rikta eka tIsarA sampradAya bhI thA jise 'yApanIya' yA jaise muprasiddha vaiyAkaraNa isa sampradAyameM utpanna hue haiN| 'gopya' saMgha kahate the aura jisakA isa mamaya eka bhI cAlukya-cakravartI pula kezIkI prazasti ke lekhaka kAli anuyAyI nahIM hai| dAma aura bhAravikI samatAkaranevAle mahAkavi ravi yaha mampradAya bhI bahuta prAcIna hai| 'darzanamArake kIrti bhI isI sampradAyake mAlUma hote haiM / karttA devamanamari ke kathanAnusAra kamase kama vi0 saM0 ima saMghakA lopa kaba huzrA aura kina kina kAraNosa 205 meM to isakA patA calatA hI hai aura yaha samaya huzrA, imakA vicAra to zrAge kabhI kiyA jAyagA; parantu digambara zvatAmbara 2 utpanime rphi 60-70 varSa bAda abhI takakI khojase yaha nizcaparvaka kahA jA sakatA hai ki vikramakI pandrahavIM zatAbdi taka yaha sampradAya par3atA hai / isalie yadi moTe taura para yaha kahA jAya ki ye tInoM hI sampradAya lagabhaga eka hI mamayake haiM jIvita thaa| kAgavADe ke zilAlekhameM, jo jainamandiranA kucha bar3A dopa na hogA, vizeSa kara isalie ki 3 kadambavaMzI rAjAbhoMke dAnapatra, dekho jainagampradAyoMkI utpattikI jo tithiyA~ batAI jAtI hai ve hitaiSI, bhAga 15 aMka 7-8 bahuna mahI nahIM huaA krniiN| __ dekho, I0 e0 12pR013-16 meM rASTrakUTa prabhUta kisI mamaya yaha sampradAya karnATaka aura usake varSakA vAnapatra / 5 dekho I0 e0 pR016-17 meM pRthvIkoMgaNi 1 phallANe varaNayare duSiNasae paMcauttare jaade| mahArAjakA dAnapatra jAvaNiyasaMghabhAvo sirikalasAdo hu mevaDado // 26 // zrIharibhavasarikA samaya pAThavIM zatAbdi hai| 2 chattIse barisasae vikkamarAyassa maraNapattassa / 7 dekho prAcIna lekhamAlA bhAga 1 pR. 1872 / soraTe vanahIe uppaNNo sevaDo saMgho // 1 // 8 dekho bAmbe yU0 jarnalake maI 11 // ke aMko zvetAmbara sampradAyake anusAra digambaroMkI pro. e. ena. upAdhyAya ema. e. kA 'vApanIya saMgha' utpatti vIranirvANake 601 varSa bAda (vi0 saM0 136 nAmaka lekha aura jainadarzana varSa 5 aMka meM usakA meM) huI hai| anuvaad| Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 % 3D ke bhauhiremeM hai, yApanIya saMghake dharmakIrti aura nAga- aura anya prakAzameM AyA hai jisakA nAma 'stro-mukticandrake samAdhi-lekhoMkA ullekha hai / inake guru nemiH kevali-bhakti prakaraNa" hai / isa graMthameM isake nAmake candrako tuluvarAjyasthApanAcAryakI upAdhi dI huI hai anusAra strIko usI bhavameM mokSa hosakatA hai aura kevalI jo isa bAtakI dyotaka hai ki ve eka bar3e rAjyamAnya bhojana karate haiM, ina do bAtoM ko siddha kiyA gayA vyakti the aura isalie saMbhava hai ki Age bhI sau hai| caMki ye donoM siddhAMta digambara saMpradAyase viruddha pacAsa varSa taka isa sampradAyakA astitva rahA ho| hai, isalie isakA saMgraha digambara bhaNDAroM meMnahIM kiyA yApanIya sAhityakA kyA huA ? gayA parantu zvetAmbara sampradAya ina bAtoMko mAnatA hai belagAvake dohuvasti' nAmaka jainamandirakI isalie usake bhaNDAroMmeM yaha saMgrahIta rhaa| bhIneminAthakI mUrti ke nIce eka khaMDita lekha' hai, jaisA ki pAThakoMko Age calakara mAlama hogA jisase mAlUma hotA hai ki ukta mandira yApanIya saMghake yApanIya saMgha sUtra yA Agama granthoMko bhI mAnatA kisI pArisayyA nAmaka vyaktine zaka 635 ( vi0 thA aura unake AgamoMkI vAcanA upalabdha vallabhI saM0 1070 ) meM banavAyA thA aura Ajakala ukta vAcanAse, jo zvetAmbara sampradAyameM mAnI jAtI hai, mandirakI yApanIyapratiSThitapratimA digambariyodArA panI zAyada kucha bhinna thii| usapara unakI svataMtra TIkAyeM bhI jAtI hai| hoMgI jaisI ki aparAjita sUrikI dazavaikAlika sUtrapara jisa taraha yApanIya saMghako ukta pratimA isa samaya TIkA thii| isa saba sAhitya meMse kucha na kucha sAhitya digambara saMpradAyadvArA mAnI-pUjI jAtI hai, kyA z2arUra milanA cAhie / Azcarya hai jo unake sAhityakA bhI samAveza usake jisa sampradAyake astitvakA pandrahavIM zatAbdi sAhitya meM ho gayA ho ! yApanIya saMghakI pratimAyeM taka patA lagatA hai aura jisameM zAkaTAyana, ravikIrti nirvastra hotI hai, isalie sarasarI taurase nahIM pahicAnI jaise pratibhAzAlI vidvAna hue haiM, usakA sAhitya sarvathA jA sakatIM ki ve digambara saMpradAyakI haiM yA yaapniiykii| hI naSTa ho gayA hogA, ima bAtapara sahasA vizvAma isI taraha yApanIya saMghakA bahuta-sA sAhitya bhI nahIM kiyA jA sakatA / vaha avazya hogA aura digambarato aisA ho sakatA hai jo sthala dRSTise digambara zvetAmbara bhaMDAroMmeM jJAta-ajJAta rUpameM par3A hogaa| sampradAya jaisA hI mAlUma ho / udAharaNa ke lie vikramakI bArahavIM-terahavIM zatAbdi taka kanar3I hamAre sAmane zAkaTAyana vyAkaraNa hai hii| vaha digambara sAhityameM jaina vidvAnoMne saikar3o ekase eka bar3hakara saMpradAyameM saikar3oM varSoMse kevala mAnya hI nahIM hai usa grantha likhe haiN| koI kAraNa nahIM hai ki jaba usa samaya para bahuta-se digambara vidvAnoMne TIkAyeM taka likhI taka yApanIya saMghake vidvAnoMkI paramparA calI zrA rahI thI taba unhoMne bhI kanahI mAhityako dasa-bIma grantha zAkaTAyanAcAryakA vyAkaraNake atirikta eka baina sAhitya saMzodhaka bhAga 2 aMka 3, 4 meM yaha dekho jainadarzana bara: aMka. prakaraNa prakAzita ho cukA hai| Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] yApanIya sAhityakI khoja bheTa na kiye hoNge| sagranthAvasthAmeM tathA parazAsanase bhI mukta honA sambhava ___ yApanIya saMghake sAhityakI eka bar3I bhArI upa- hai| isake sivAya zAkaTAyanakI amoghavRttike kucha yogitA yaha hai ki jainadharmakA tulanAtmaka adhyayana udAharaNoMse mAlama hotA hai ki yApanIya saMghameM zrAvakaranevAloMko usase bar3I sahAyatA milegI / digambara- zyaka, cheda-satra, niyukti aura dazavaikAlika Adi zvetAmbara mata bhedoM ke mUlakA patA lagAne ke lie yaha anyoMkA paThana-pAThana bhI hotA thA arthAt ina bAtoM meM donoMke bocakA aura donoMko paraspara jor3anevAlA ve zvetAmbariyoMke samAna the / sAhitya hai aura isake prakAzameM Aye binA jainadharmakA aparAjitasari yApanIya the prArambhika itihAsa eka tarahase apUrNa hI rhegaa| yApanIya saMghakI mAnatAaoMkA thor3A-sA paricaya yApanIya sampadAyakA svarUpa dekara aba hama yaha batalAnA cAhate haiM ki kyA sacamuca hI maiMne apane 'darzanasAra-vivecanA aura usake pari- kucha yApanIya sAhitya aisA hai jise isa samaya digambara ziSTa maM yApanIyoMkA vistRta paricaya diyA hai aura sampradAya apanA mAna rahA hai, jisa taraha ki kucha mapramANa diyA hai / yahA~ maiM usakI punarAvatti na karake sthAnoM meM unake dvArA pratiSThita pratimAzroko ? isake mAra mAtra likha detA hU~, jisase isa lekhakA agrima -- pramANa meM hama mabase pahile malArAdhanAkI TIkA zrIbhAga mamajhane meM koI asuvidhA na ho| vijayodayAko upasthita karate haiM, jo aparAjitari yA lalitavistarA ke kartA haribhadrasUri, paTadarzanasamuccaya- zrIvijayAcAryakI banAI huI hai| ke TIkAkAra guNaratnasUri aura paTaprAbhUta ke vyAkhyAtA yaha TIkA bhagavatI aArAdhanAke vanikAkAra zrutamAgaramUri ke anusAra yApanIya saMbake muni nagna rahate paM. madAsugvanIke sammugya thii| mabase pahale unhoMne tha, morakI picchi rakhate the, pANitala bhInI the, nagna hI ima para sandeha kiyA thA aura likhA thA ki hama mUrtiyA~ pajate the aura vandanA karanevAle zrAvakoM ko granthako TIkAkA kartA zvetAmbara hai| vastra,pAtra, dharmalAbha dete the / ye saba bAteM to disambagiyoM jaimI kambalAdikA popaNa karatA hai, isalie apramANa hai / thIM, parantu sAtha hI ve mAnate the ki striyoMko unI madAmugvanI caMki yApanIya saMghasa paricita nahIM the, bhavameM mokSa ho sakatA hai, kevalI bhInana karata hai aura imalie va aparAjitasariko zvetAmbarake sivAya aura 1-2 dekho jainahitaiSI bhAga 13 aMka kucha likha bhI nahIM sakate the / isI taraha sva. DAkTara ke. bI. pATakako bhI amoghavRtti meM zrAvazyaka cheda3 "yA paMcajainAbhAsairaMcalikArahinApi nagnamUrtirapi enkmaavshykmdhyaapy| iyamAvazyakamadhyApaya / pratiSThitA bhavati sA na vandanIyA na cArcanIyA ca / " amoghavRtti-2-203-4 SaTprAmRnaTIkA pRSTha 76 / zrutasAgarake isa vacanase bhavatA khanu chedasUtraM voDanyaM / niyuktiradhIrava / mAlUma hotA hai ki yApanIyoM dvArA pratiSThita pratimAyeM niyukti dhIte / 5-4-13-40 nagna hotI thI kyoMki yApanIya unake pA~ca jainAbhAmoMke kAnikasUtrasyAnabhyAyavezakAkhAH paThitAH / 3-2-47 matagata hai| bhayo camAzramaNaiste jJAnaM dIyate 1-2-20, aura 1-10 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta varSa 3, kiraNa 1 sUtra, niyukti prAdike udAharaNa dekhakara zAkaTAyanako AcelakkuresiyasejAhararAyapiMDakariyamme / zvetAmbara mAna lenA par3A thA, jo ki nizcita rUpase bada japaDivakkamaNe mAsaM pajjo svnnkppo|| pApanIya the| isa gAthAmeM daza prakArake zramaNakalpa arthAt aparAjitasarike yApanIya honekA mabase spaSTa zramaNoM yA jaina sAdhuzrAMke zrAcAra ginAye haiN| unameM pramANa yaha hai ki unhoMne dazavakAlika sUtrapara eka sabase pahalA zramaNakalpa zrAcelakya yA acelakatA yA TIkA likhI thI aura usakA bhI nAma isa TIkAke nirvastratA hai / sAdhuoMko kyoM nagna rahanA cAhie, samAna zrIvijayodayA' rakhA thaa| isakA jikra unhoMne aura nirvastratAmeM kasA kyA guNa haiM, vaha kitanI zrAvasvayaM 1167 nambarakI gAthAkI TIkAmeM kiyA hai- zyaka hai, isa bAtako TIkAkArane khUba vistArake mAtha "dazavakAlikaTIkAyA zrIvijayodayAyAM prapaM. lagabhaga do pejameM spaSTa kiyA hai aura isakA bar3e joroMse citA udgamAdidoSA iti neha pratanyate / " arthAt mamarthana kiyA hai| usake bAda zaMkA kI hai ki yadi maiMne udgamAdi doSoMkA varNana dazavakAlika TIkA meM kiyA aisA mAnate ho, acelakatAko hI ThIka samajhate ho, to hai, isaliye aba use yahA~ nahIM karatA . / digambara phira pUrvAgamoMmeM jo vastra-pAtrAdikA grahaNa upadiSTa hai, sampradAyakA koI prAcArya kisI anya sampradAyake prA. mo kaise ?. cAra-granthakI TIkA likhegA, yaha eka tarahase adbhuta-sI pUrvAgamoMmeM vastrapAtrAdi kahA~ upadiSTa haiM, isake bAta hai jaba ki digambara sampradAyakI dRSTimeM dazakA- uttarameM Age una pUrvAgamoMse nAma aura sthAnasahita likAdi sUtra naSTa ho cuke haiN| ve ima nAmake kisI uddharaNa diye haiN| jina zrAgamoMke ve uddharaNa haiM, anyake astitvameM mAnate hI nahIM haiN| unake nAmoMse aura una uddharaNoMkA jo abhiprAya yahA~ yaha batalA denA Avazyaka hai ki zvetAMbara hai, usase sApha samajhameM zrA jAtA hai ki ve koI digasaMpradAya-mAnya jo Agama grantha hai yAphnIyasaMgha zAyada mbara sampradAyake Agama yA zAstra nahIM haiM balki vahI una sabhIko mAnatA thA; parantu aisA jAna par3atA hai hai jo zvetAmbara sampradAyameM upalabdha haiM aura kucha pAThaki donoMke AgamoMmeM kucha pATha-bheda thA aura isakA bhedake mAtha yApanIya saMghameM mAne jAte the| kAraNa zAyada yaha ho ki vartamAna vallabhovAcanA ammara granthakAra kimI matakA khaMDana karane ke lie se pahalekI koI vAcanA ( saMbhavataH mAthurI vAcanA) umI matake granthoMkA bhI havAlA diyA karate haiM aura yApanIya saMghake pAma rahI ho| kyoMki vijayodayA apane middhAMtako puSTa karate haiM / parantu ima TIkA TIkAmeM aAgamoMke jo uddharaNa diye gaye haiM ve zvetAMbara aimA nahIM hai / yahA~ to apane hI AgAmoMkA havAlA bhAgamoMmeM vilkula jyoMke tyoM nahIM milate hai| dekara acelakatA siddha kI gaI hai aura batalAyA hai ki acelakatAkI carcAmeM yApanIyatva apavAdarUpase avasthA-vizeSameM hI vastrakA upayoga jisa 427 naM0 ko gAthAkI TIkAparase paM. sadA. kiyA jA sakatA hai| sukhajIne TIkAkArako zvetAMbarI karAra diyA hai, vaha avamanyase pUrvAgameSu vastrapAtrAvigrahabamupadiraM sthA (tatka ) Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02416] yApanIya sAhityakI khoja pahalA udaraNa 'prAcAra-praNidhi' kA hai aura yaha aura pAlpAkAravAlA pAtra milegA, to use prANa prAcAra-praNidhi dazavaikAlika sUtrake AThaveM adhyayanakA karUMgA / / nAma hai / usameM likhA hai ki pAtra aura kambalakI ina uddharaNoMko dekara pUchA hai ki yadi vastrapratilekhanA karanA cAhie, arthAt dekha lenA pAtrAdi grAhya na ho to phira ye sUtra kaise liye jAte cAhie ki ve nirjantuka haiM yA nhiiN| aura phira kahA hai hai ki pratilekhanA to tabhIkI jAyagI jaba pAtra kambalAdi hamake zrAge bhAvanA (prAcArAMgasUtrakA 24 pA~ hoMge, unake binA vaha kaise hogI ? dUsarA uddharaNa adhyayana ) kA uddharaNa diyA hai ki bhagavAn mahAvIrane aAcArAMgasUtra kA hai usake lokavicaya nAmake dUsare eka varSa taka vastra dhAraNa kiyA aura usake bAda ve adhyayanake pA~caveM uddezyameM bhI kahA hai ki mida acelaka (nirvastra ) ho gaye / / picchikA, ra joharaNa, uggaha aura kaTAsana inameMse koI sUtrakRtAMgake puNDarIka adhyayanameM kahA hai ki sAdhu. upAdhi rakkhe / ko kimo vastrapAtrAdikI prApti ke matalabase dharmakathA nahIM kahanI cAhie aura nizIthasUtrake dUsare uddezyameM isake zrAge vatthesaNA (vastrepaNA) aura pAeSaNA bhI kahA hai ki jo bhikSu vastra-yAtroMko eka sAtha grahaNa ( pAtraSaNA ) ke tIna uddharaNa diye haiM jinakA sArAMza karatA hai use laghumAsika prAyazcitta lenA par3atA hai|' yaha hai ki jo sAdhu hrImAna yA lajjAlu ho, vaha eka zaMkAkAra kahatA hai ki isa taraha sUtroMmeM jaba vastravastra dhAraNa kare aura dUsarA pratilekhanAke lie rakhe, grahaNakA nirdeza hai, taba acelatA kaise bana sakatI jisakA liMga beDaula jugupmAkara ho vaha do vastra dhAraNa hai ? isake samAdhAnameM TIkAkAra kahate haiM ki agamameM kare aura tImarA pratilekhanAke lie rakkhe aura jise arthAt prAcArAMgAdi meM AryikAoMko vastrakI anuzA zInAdi pariSaha sahana na ho vaha tIna vastra dhAraNa kare hai parantu bhikSuzrIko vaha anuzA kAraNakI apedA hai| aura cauthA pratilekhanAke lie rakhe5 / yadi mujhe taMbI jima bhikSu ke zarIrAvayava lajjAkara haiM aura jo parISaha lakar3I yA miTTIkA alpaprANa, alpabIja, alpaprasAra, - punazcauktaM tatraiva-mAbAbupataM vA dArugapatta-mAcAramaNidhau bhaNitaM / 2-3-pratilikhe. vA mahigapattaM vA appapANaM apanI appa saridaM tathA spAtrakambalaM dhruvamiti / asatsu pAtrAdiSa kathaM prati. appakAraM pAtranAme sati parigahissamIti / lekhanA dhruvaM kriyate / 4-mAcArasyApi dvitIyAdhyayano vastrapAtre padi nayA kapametAgi sUtrAvi lokavicayo nAma, tasya pathame uddeza evamuktaM / parije- nIyaMte ? haNaM pAdapuSaNaM umgahaM kaDAsaNaM aNadaraM upadhi pAveja -parisaM cIvarapAri tena paramobake tujiye| iti / 5-tathA vasyesavAe kuttaM tasya esehirimaNe segaM batyaM vA dhAreja paDitahaNaM vidigaM, tasya ese buggiye 2- kahejjo dhammaka battapattAvihedumiti / dube barayAvi-dhArejapaDilAvaMtiviyaM / tattha ese parissa 3-kasiyAI basyakaMcanAI jo mikyu pariggadidiprApihAsassa tagovatyAvi-dhAreja parinehala. pannAdi mAsigaM bahugaM iti| utthN| evaM etranidine avatA iti / Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 sahana karane meM asamartha hai vahI vastra grahaNa karatA hai| pAtragrahaNa siddha hai to yaha ThIka nahIM hai / kyoMki ace aura phira isa bAtakI puSTimeM AcArAMga tathA kalpa2 latAkA artha hai parigrahakA tyAga aura pAMtra parigraha (bRhatkalpa ) ke do uddharaNa dekara AcArAMgakA eka hai, isalie usakA tyAtra siddha hai / arthAt vastraaisA uddharaNa diyA hai jisameM kAraNakI apekSA vastra pAtra grahaNa kAraNasApekSa hai / jo upakaraNa kAraNagrahaNa karanekA vidhAna hai aura usakI TIkA karate hue kI apekSA grahaNa kiye jAte haiM unakI jisa taraha grahaNalikhA hai ki yaha jo kahA hai ki hemanta Rtuke samApta ho vidhi hai usI taraha unakA pariharaNa bhI avazya karanA jAne para parijIrNa upAdhiko rakha de, so isakA artha yaha cAhie / imalie bahutase sUtroMmeM arthAdhikArakI apekSA hai ki yadi zItakA kaSTa sahana na ho to vastra grahaNa jo vastra-pAtra kahe haiM so unheM aimA mAnanA cAhie ki kara le aura phira grISmakAla aA jAne para use utAra kAraNasApekSa hI kahe gaye haiN| aura jo bhAvanA (zrAde / isameM kAraNakI apekSA grahaNa kahA hai / parantu cArAMgakA 24 vA~ adhyayana ) meM kahA hai ki bhagavAna jIrNako chor3a de, isakA matalaba yaha nahIM hai ki dRr3ha mahAvIrane eka varSa taka cIvara dhAraNa kiyA aura usake (majabUta ) ko na chor3e / anyathA acelatAvacanase bAda ve acelaka ho gaye, so imameM bahuta-sI viprattivirodha zrA jAyagA / vastrakI pari jIrNatA kahI gaI hai, pattiyA~ haiM, bahutase virodha aura matabheda haiM / kyoMki kucha prakSAlanAdi saMskArake abhAva me, dRr3hakA tyAga karane ke loga kahate haiM ki vIra jinake umavastrako usIdina usa lie nahIM haiM aura yadi ainA mAnoge ki saMyamake lie laTakA denevAlene hI le liyA thA dUsare kahate haiM ki 1-AryikANAmAgame anujJAtaM vastraM kAraNApekSayA - vaha kA~ToM aura DAliyoM zrAdise chaha mahIne meM chinna bhikSaNAm / hImAnayogyazarIrAvayavo dazcarmAbhilakha bhinna ho gayA thaa| kucha loga kahate haiM ki eka varSasa mAnabIjo vA parISahasahane vA pramaH sa gddddhaati| kucha adhika bIta jAne para khaMDalaka nAmaka brAhmaNane 2-hirihetukaM va hoi dehadurguLaMtidehe juggidage dhAreja usa le liyA thA aura dUsare kahate haiM ki jaba vaha havAsa siyaM vatthaM parissahANaM ca Na vihaasiiti| ur3a gayA aura bhagavAnne umakI upekSA kI, to laTa 3-dvitIyamapi sUtraM kAraNamapeSaya vastragrahaNami- kAne vAlene phira unake kandhepara rakha diyaa| isa taraha syasya prasAdhakaM pAcArAMge vidyate-paha puNa evaM jANejja / pAtikate hemaMtehiM supaDi varaNe se patha paDiz2a aneka vipattipattiyA~ hone ke kAraNa isa bAtameM koI eNamuvadhi pavidvAvejja / tattva nahIM dikhalAI detA / yadi sacelaliMga prakaTa karane -himasamaye zItabAdhAsahaH parimA celaM tasmi- ke lie bhagavAnne vastra grahaNa kiyA thA to phira umakA niSkAnte prISmesamAyAte pratiSThApayediti kAraNamapekSya vinAza kyoM iSTa huaA ? use madA hI dhAraNa kiye grahaNamAkhyAtaM / / parijIrNavizeSorAdAnAdAnAma -.--.. parityAga iti cet pacelatAvacanena virodhaH / prakSAla. syApi tyAgaH siddha eveti / tasmAtkAraNApetaM vastra gAtranAdi saMskAra virahAsparijIrNatA basnya kathitA na grahaNaM / yadupakaraNaM gAte kAraNamapecapa tasya grahaNatu dasyatyAgakathanArtha pAtraprati ThApanAsUtreNokteti / . vidhiH grahItasya ca pariharaNamavazyaM vaktavyameva / tasmAsaMyamArtha pAtragrahaNaM siddhayati iti manyase, naiv| vastraM pAtraM cArthAdhikAramapeSaya sUtreSu bahuSu padukta acelatA nAma parigrahatyAgaH pAtraM ca parigraha iti ta- tatkAraNamapekSya nirdiSTamiti grAmam / ' Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] yApanIya sAhityakI khoja - rahanA thA aura yadi unheM patA thA ki vaha naSTa ho isake bAda kahA hai ki parISahastroMmeM (uttarAdhyayanajAyagA to phira usakA grahaNa karanA nirarthaka huA meM) jo zIta-daMza-masaka tRNasparza-parISahoMke sahanake vacana aura yadi patA nahIM thA to ve ajJAnI siddha hote haiN| haiM ve saba acelatAke sAdhaka haiN| kyoMki jo sacela yA aura phira yadi unheM celaprajJApanA vAMchanIya thI to phira savastra meM unheM zItAdikI bAdhA hotI hI nahIM hai| yaha vacana mithyA ho jAyagA ki pahale aura antima phira uttarAdhyayanakI aisI nau gAthAyeM uddhRta kI hai tIrthakarakA dharma bAcelakya (nirvastratA ) thaa'| jo acelatAko prakaTa karatI haiN| isa taraha isa aura jo navasthAna (?) meM kahA hai ki jisa zrAcelakya zramaNakalpakI samApta kI gaI hai| taraha maiM acelaka hU~ usI taraha pichale jina (tIrthakara) isase acchI taraha spaSTa hojAtA hai ki vyAkhyAkAra bhI acelaka hoMge, so isase bhI virodha aAyagA / isake yApanIya saMghake haiM, ve una saba AgamoM Adiko mivAya vIra bhagavAna ke samAna yadi anya tIrthakaroM ke bhI mAnate haiM jinake uddharaNa unhoMne acelakatAke prakaraNameM vana the to unakA vastra tyAga-kAla kyoM nahIM batalAyA diye haiM / unakA abhiprAya yaha hai ki sAdhuoMko jAtA hai ? isalie yahI kahanA ucita mAlama hotA hai nagna rahanA cAhie; nagna rahanekI hI AgamoMkI AzA ki maba kucha tyAgakara jaba jina (vIra bhagavAna ) sthita hai aura kahI kahIM jo vastrAdikA ullekha milatA hai mo dhaM taba kisIne unake Upara vastra DAla diyA thA aura usakA artha itanA hI hai ki yadi kabhI anivArya jarUrata vaha eka tarahakA upasarga thA / zrA par3e, zItAdikI takalIpha baradAzta na ho, yA zarIra - beDaula ghinaunA ho to kapar3A grahaNa kiyA jA sakatA hai 1- yavabhAvAnAyAmukta-parisaM cIvaradhAri teNa paramacelago jinoti taduktaM vipratipatibahulatvAt / kathaM 1 teSAmapi bhavet / evaM tu yuktaM vaktuM sarvasyAgaM kRtvA kaMcidanti tasminaiva dine tadvastravIrajinasya vilambana- sthite jine kenacidvastraM vastuM niSi upasarga iti / kAriNA gRhItamiti / anyeSaNa mAsAcchinnaM tatkaNTaka ' zAkhAdibhiriti / sAdhikena varSeNa tadvastraM khaNDalaka- 2-idaM cAcelatAprasAdhanaparaM zItadaMgAmasakataNagrAmaNena gRhItamiti kecitkathayanti / kecidvAtena sparzaparIbahasahanavacanaM parISahasUtreSu / nahi sa zItApatitamuyeSitaM jinenetpapare vadanti vilambanakAriNa dayo paavnte|' jinasya skandhe tadAropitamiti / evaM vipratipatti bAhulyA- -sthAnAbhAvase yahA~ uttarAdhyayanako cArahI nna rayate tatvaM / sacelaliMgaprakaTanArtha yadi celagrahaNaM jinasya navAdAlAyitamyamA ki gAthAya dI jAtA hai- ' '.. ca, yadi nazyatIti jJAnaM nirarthakaM tasya grahaNaM, yadi na paricattesu vatyeSu Na puNo jamAdie, pacenapavarojJAnamajJAnasya prApnoti / api ca celaprajJApanA bAMchi- mikkhU jiNarUbadhare sadA / acelagassa bahassa saMjayassa nA cet 'bhAcenako dhammo purimacarimANaM' iti vaco tassiyo, tabasa sayamANasmayaM te movi virAriNA mithyA mvet| Na meM zivAracaM pAla pavittAyaM Na vijaI, mahaMtu 2-paduktaM 'yathAhamacelI tathA hou pathimo iti amgi sevAmi idi mila yA citae // pArejako pa hokkhaditi ' tenApi virodhH| ki jinAnAmitareSAM jo dhammo jo vAyaM puNahattarI,desiyo baDhamANeSa pAseva vastratyAgakAla vIravinasyeva kiMma nirdizyate yadi vastraM ve mhaapaa| Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [varSa 3, kiraNa parantu vaha grahaNa karanA kAraNasApekSa hai aura eka taraha prApta huA thA aura zrInandigaNike kahanese unhoMne yaha se apavAdarUpa hai / bhagavAn mahAvIrakI ve una saba TIkA likhI thii| ve zrArAtIya sariyoMmeM zreSTa the| zrI bhinna bhinna kathAoMkA ullekha karate haiM jo unake kucha vijaya unakA dUsarA nAma thA aura zAyada isIse isa kAla taka vastradhArI rahane ke sambandhameM zvetAmbara-sampra- TIkAkA tathA dazavakAlika TIkAkA nAma zrIvijayodayA dAyameM pracalita hai aura digambara sampradAyameM jinakA rakhA gayA hai / kahIM jikra taka nahIM hai| digambare-sampradAyake kisI bhI saMghako gurvAvalI yA vijayodayA TIkAkA yaha eka hI prasaMga use yApa. paTTAvalImeM yaha guruparamparA nahIM milatI, aura yaha ArAnIya siddha karaneke lie kAphI hai aura isI lie yaha tIya pada bhI vinayadatta.zrIdatta,zivadatta aura arhaddatta,ina khAsa taurase pAThakoMke sAmane peza kiyA gayA hai / aura cAra prAcAryoMke sivAya aura kisI bhI zrAcArya ke lie bhI kaI prasaMga aura uddharaNa diye jA sakate haiM parantu vyavahRta nahIM kiyA gayA hai / sarvArthasiddhi TokAke anu unameM jo digambara-yApanIya bheda haiM ve itane sUkSma haiM ki sArabhagavAnke sAkSAta ziSya gaNadhara aurazrutakeliyoMke unheM jaldI nahIM samajhAyA jA sktaa| aura una para bAda jo prAcArya hue haiM aura jinhoMna dazavaikAlikAdi vivAda bhI kiyA jA sakatA hai| ___ satra upanibaddha kiye haiM ve zrArAtIya kahalAte haiM / * aparAjitasUrikI guruparamparA zrIvijayodayA TIkAke anusAra aparAjinasari 1-"candranandimahAprakRtyAcAryaH praziSyeNa mArAtIyasaricalAmaNinA nAganandigaNipAdapabhopabaladevasarike ziSya aura candranandi mahAprakRtyAcAryake sevAjAtamatilavena baladevasariziSyeNa jinazAsanokhapraziSya the / nAganandigaNikI caraNa-sevAse unheM jJAna raNadhIreNa labdhayazaH prasareNAparAjitasRriNA zrInandi isa viSayameM pApanIya saMghakI takhanA zurUke gaNinAvacoditena racitA-" mahArakoMse kI jAsakatI hai| ve the to digambara sampradA- 2 -pAzAdharane aparAjitako apane granthoM meM yakehI bhanuyAyI, zrIkundakundakI nAmnAyake mAnanevAle zrovijayAcAryake nAmase bhI likhA hai-" etaba zrIaura nagnatAke poSaka, parantu anivArya pAvazyakatA hone vijayAcAryaviracitasaMskRta mUlArAdhanaTIkAyAM susthita para vastrakA bhI upayoga kara lete the, yoM ve apane mahoMmeM sUtre vistarataH samarpitaM evyaM / " bastra borakara nagna hI rahate the aura bhojana ke samaya bhI -anagAradharmAmRta TIkA pR0 073 magna honAte the| zrIzrutasAgarasarine SaTpAhara TIkAmeM 3-vinayadhara zrIdattaH shivdtto'nyohhttnaamaite| ise apavAdaveSa kahA hai pathA bhArAtIyAH yatayastato 'bhavannApUrvadharAH // 24 / ____ "kalI kina mlecchAdayo nagna eTA upadravaM patInAM --zrutAvatAra kurvanti, tena maNDapadurge bhI vasantakIrtinA svAminA -trayo vaktAraH sarvajJatIrthakaraH itaro vA zrutacAMdivelAyAM sahIsAdarAdikena zarIramAcchAca puna revatIbhArAtIya raceti / stammumbati ityupadezaHkRtaH saMyaminA, ispapavAdaveSaH / " __-anAgAra dharmAmRtaTIkA pR0673 tatvArthaTIkAmeM unhoMne ise vanyajiMga kahA hai yathA- bhArAtIya punarAcAryaH kAladoSAsaMgitAyumati "dampakhijinA asamarthA maharSayAzItakAbAdau kambalA- baziSyAnuprahArthavAvakAlikAyupanivadaM. tatpramANamarthadivaMgRhItvA na pramAlayante na sImyanti na prayatnAdikaM tastadevedamiti bIrArthavajalaM ghttgRhiitmiv| . kurvanti aparakAle pariharaMnAti / " '-mAsUtra 20 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAtikavIra nirvANa saM02466] yApanIya sAhityakI khoja 67 caMki aparAjitasarine dazavaikAlikakI TIkA likhI thI, arkakIrti muniko mAnyapura ( maisUra rAjyake nela maMgala zAyada isIlie ve 'prArAtIya-cUDAmaNi' kahalAte ho / tAllukekA maune nAmaka grAma ) ke zilAgrAma jinendradigambara sampradAyake anusAra dazavaikAlikAdi aMgabAhya bhavanako eka gA~va bheMTa kiyA gayA hai| usameM spaSTatAse ana to haiM; parantu usakI dRSTi meM ve chinna hogaye haiM aura "zrIpApanIya-nandisaMpa puMgAgavAvamUnagara" likhA huA jo upalabdha hai ve apramANa haiN| ataeva digambara hai| isa nandisaMghake antargata usakI zAkhArUpa puMnAgasampradAyakA koI bhI prAcArya isa padavIkA dhAraka vRkSamUla nAmakA gaNa thA / jisa taraha mUlasaMghake nahIM hai| antargata, dezIya kANUra zrAdi gaNa haiM, usI taraha yApayApanIyoM kA nandisaMgha nIyanandisaMghameM yaha bhI thaa| rAyabAga'ke zilAlekhameM gaMgavaMzI pRthvIkoGgaNi mahArAjakA zaka 168 (vi. jo I0sa0 1020 kA likhA huA hai, yApanIyasaMghamaM0 833) kA eka dAnapatra' milA hai jo zrIpura punAgavRkSamUlagaNake kumArakIrtidevako kucha dAna (zirUra) ke lokatilaka nAmaka jainamandirako diyA gayA hai / isI taraha kolhApurake 'maMgalavArabasti' 'paunnalli' nAmaka grAmake rUpameM diyA gayA thA / usameM nAmaka jainamandirakI eka pratimAke nIce eka zilAlekhara jo guruparamparA dI hai vaha isa prakAra hai-zrIcandranandi hai jisase mAlUma hotA hai ki punnAgavRkSamUlagaNa guru, unake ziSya kumAranandi, unake phItinandi aura yApanIyasaMghake vijayakIrti paNDitake ziSya aura unake vimalacandrAcArya / inheM zrImUla mUlagaNAbhi- raviyaSaNa ke bhAI vomiyaeNane usakI pratiSThA karAI thii| nandita naMdisaMgha, ere gittara nAmaka gaNa aura mUlikala ina do legvoMmeM yApanIyamaMtra punnAgavatamUlagaNakA gacchakA batalAyA hai / hamArA khayAla hai ki jisa taraha ullekha to hai parantu nandisaMghakA nahIM hai, phira bhI yaha mUlamaMghake antargata eka nandisaMgha hai, umI taraha nizcayapUrvaka kahA jA sakatA hai ki nandisaMgha yApanIyoM yApanIya saMghake antargata bhI eka nandi saMgha thA / isake meM bhI thA aura usake antargatapunnAgavata mUlagaNa thA / pramANameM hama rASTrakuTanareza dvi0 prabhUtavarSake eka dAnapatrako peza kara sakate haiM, jisameM zaka 735 (vi0 saM0 drAvar3a saghama mA nAndasaSa 870) ko yApanIya-nandisaMghake vijayakIrtike ziSya yApanIya saMgha hI nahIM dravir3a yA pramila saMghameM bhI nandisaMgha nAmakA saMgha thA jisakA ullekha kaI 1- iNDiyana ekTikverI 2-156-16 zrImUlamUlazaraNAminandita-nandisaMghAnvayaeregittara nAmni 1-janaja mApha vAmme hisTArikA susAiTI jilla gaNemUvikalpacche svacchataraguNakiraNapratatiprahAdita pR. 172-200 sakalalokaracandra ivAparazcandranandinAma galAsIta. 2- zrImUlamUkhazaraNAminandita' pATha zAyada ThIka . 2-pro.kejI. kuMnagarane kI mAsika patra nahIM hai / sambhava hai par3hanevAlene 'gaNa' ko 'zaraNa' 'jinavijaya' (san 1953) meM paha aura pApanIboM pada liyA hai| anya lekha prakAzita kiye the| inakA ukhela proDapA. 3-0e0 jilla 12 pR015-16...zrIyApanIya- jyApane apane pApanIya saMgha' zIrSaka lekha kiyA hai| nadisaMbadhuvAgamUbago zrIkItyAMcAryAnvaye / delo jainadarzana va aMka. .... . Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 65 zilAlekhoM meM milatA hai? aura yaha eka mArkekI bAta hai ki. devasena sUrine grApanIyake samAna dravir3a saMghako bhI jainAbhAsoM meM ginA hai? | prAyaH pratyeka saMtameM masa; gaccha, zranvaya, vAla Adi zAkhAyeM rahatI thiiN| kabhI kabhI gaNa gacchAdiko saMgha aura saMghako gaNa gaccha bhI limba diyA jAtA thA / matalaba sabakA muniyoMke eka samUhase thA / anekAnta 1 saMghoM aura goMke nAmakI upapatti ina saMghoM yA gaNoM ke nAma kucha dezoMke nAmame jaise dravir3a, mAthura, lAGa -bAgar3a zrAdi, kucha grAmoM nAmase jaise kittUra 3, namilUra, tagarila", zrIpura, hana moge zradi, aura kucha dUsare cinhoMse rakte gaye haiM / ** indranandine zrutAvatAra meM likhA hai ki jo muniM zAlmalivRkSamUlase zrAye unakA amuka nAma par3A, jokhaDa kesaramala se zrAye unakA zramuka aura jAM azoka vATikA se zrAye unakA amuka | isa viSaya meM jo matabheda haiM unakA bhI unhoMne ullekha kara 1- zrImadamika saMghesminnandisaMdhe'styaraMgalaH / anyavo mAti vo'zeSazAstravArIza pAragaH // ... zrI dramiNagaNadanandisaMghadA lAnvayadAcAryAvali yele dor3e !.... #T jainazilAlekhasaMgraha pR0 317 2- mahue jAdo dAviDasaMgho mahAmoho / 3-7 - ina nAmoMke sthAna karnATaka meM aba bhI haiM / afa, rog aura meri nAma inhIM parame rakskhe gaye haiM / gilUra aura kisUra eka hI haiN| kittUrakA purAnA nAma kIrtipura hai jo punnATa dezakI rAjadhAnI thI / " pare' kanadImeM ko kahate haiM / 'phitUra' aura 'pare minsUra' donoM hI nAma nayA gaccha hai / [varSa 3, kiraNa 1 diyA hai| yadyapi vRkSoMse nAmoMkI koI ThIka upapatti nahIM baiThatI hai phira bhI yaha mAnanemeM koI harja nahIM ki zurU zurU meM kucha saMghoM yA gaNoMke nAma vRkSoMpara se bhI par3e the / zAkmacimA matAdyatayo'bhyupagatAH / saramAnmunayaH samAgatAH, prathitAdazoka pATAtsamAgatA ye munIzvarAH ityAdi / ye punnAgavRkSamUlagaNa aura zrImUlamUlagaNa bhI isI taraha ke mAlUma hote haiN| puMnAga nAgakesarako kahate haiM aura zrImUla zAlmali yA memarako / baMgalA bhASA meM memarako 'zimUla' kahate haiM jo zrImUlakA hI apabhraMza mAlUma hotA hai / kanar3ImeM bhI saMbhava hai ki zimUla yA zrImUlame hI milatA julatA koI zabda semara ke lie hogA | saMskRta kopoMmeM nandi bhI eka vRkSakA nAma hai, isase kalpanA hotI hai ki zAyada nandisaMgha nAma bhI ukta vRkSake kAraNa par3A hogA / aisI dazA meM mUla saMghake samAna anya saMghoM meM bhI nandi maMtra honA svAbhAvika hai / hamArA anumAna hai ki pRthvIkoGgaNi mahArAja - ke dAnapatra candranandi AcAryake hI praziSya aparA jinasUri hoNge| ukta dAnapatra meM unake eka ziSya kumAranandikI hI ziSyaparamparA dI hai, dUsare ziSya baladeva sarikI paramparA meM aparAjipa sUri hue| hoNge| dAnapatra mUlamaMtra (di0 sa0 ) ke nandisaMgha se pRthaktva prakaTa karaneke lie 'zrImUlamU nagagAbhinandita vizediyA gayA hai| kyA zivArya bhI yApanIya the ? aparAjitamUri ke viSaya meM vicAra karate hue mUla grantha meM bhI kucha bAteM aisI milI hai jiname mujhe usake kartA zivArya bhI yApanIya saMgha mAlUma hote haiN| dekhie 1 ima graMthakI prazastimeM likhA hai ki zrArya jinanandi gaNi, zrArya marz2agupta gaNa aura Arya mitra Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika dhIra nirvANa saM02415] yApanIya sAhityakI khoja nandi gaNike caraNoMse acchI taraha sUtra aura unakA hotI hai ki pUrvAcAryoMkI racI huI gAthAyeM unakI upaartha samajhakara aura pUrvAcAryoMkI racanAko upajIvya jIvya hai| banAkara 'pANitalabhojI' zivAryane yaha ArAdhanA racI' jina tIna guruoMke caraNoMmeM baiThakara unhoMne bhArAhama logoMke liye prAyaH ye sabhI nAma aparicita dhanA racI hai unameM se 'sarvagupta gaNi' zAyada vahI / haiM / aparAjitasUrikI paramparAke samAna yaha jinake viSayameM zAkaTAyanakI amoghavRttimeM likhA hai ki paramparA bhI digambara sampradAyakI pahAvalI yA "upasarvagusaM vyAkhyAtAraH" 1-3-104 / arthAt gurvAvalI zrAdimeM nahIM miltii| zivakoTi aura zivA- sAre vyAkhyAtA yA TIkAkAra sarvagupta se nIce hai / rya eka hI haiM jo svAmi samantabhadrake ziSya the, isa cUMki zAkaTAyana yApanIya saMghake the isalie vizeSa dhAraNAke sahI honekA bhI koI puSTa aura nirdhAnta sambhava yahI hai ki sarvagupta yApanIya saMghake hI sUtroM pramANa abhI taka nahIM milA hai / jo kucha pramANa isa yA AgamoMke vyAkhyAtA hoNge| mambandhameM diye jAte haiM, vaha bahuta pIcheke gar3he hue zivAryane apaneko "pANitalabhojI" arthAt mAlUma hote haiM / svayaM zivArya hI yaha svIkAra nahIM hAthoMmeM grAsa lekara bhojana karanevAlA kahA hai| yaha karane ki maiM samantabhadrakA ziSya huuN| vizeSaNa unhoMne apaneko zvetAmbara sampradAyase alaga aparAjitasUri yadi yApanIya saMghake the to adhika prakaTa karaneke lie diyA hai / yApanIya sAdhu hAtha para sambhAvanA yahI hai ki unhoMne apane hI sampradAyake ho bhojana karate the| granthakI TIkA kI hogii| zrArAdhanAkI 1132 vIM gAthAmeM bhedassa muNissa aArAdhanAkI gAthAyeM kAphI tAdAdameM zvetAmbara akkhaNaM' ( metAryamunerAkhyAnam) arthAt metArya munisUtroMmeM milatI haiM, isase zivAryakeisa kathanakI puSTi kI kathAkA ullekha kiyA hai jahA~ taka hama jAnate haiM 1-prjjjinnaaNdigvimgnmittnnNdii| digambara sAhityameM kahIM yaha kathA nahIM milatI hai / bhavagamiyapAyamUle samma sutaMca patthaM ca // 1 yahI kAraNa hai ki paM0 sadAsukhajIne apanI vacanikApuvAyariyavivadA upajIvittA imA ssttiie| meM isa padakA artha hI nahIM kiyA hai| yahI hAla bhArAhaNA sivaoNa pANivabamoiNA rahadA // paM0jinadAsa zAstrIkA bhI hai / saMskRtaTIkAkAra paM0 aAzAdharajIne to isa gAthAkI TIkA imalie vizeSa nahIM 2-pApanIya saMgha muniyoMmeM kIrtinAmAnta adhiH kI hai ki yaha sugama hai parantu prAcArya amitagatine patAse hai pAlpakIrti, ravikIrti, vijayakIrti, . isakA saMskRtAnuvAda karanA kyoM chor3a diyA ! dharmakIrti, bhAdi nandi, candra, gupta nAmAnta bhI hai / jaise-jinanandi, mitranandi, sarvagupta, mAgacanda, nemicanna -bhagavatI mArAdhanA panikAke pansameM una dhAdi nAmoMse kisI saMghakA nizcayapUrvaka niyaMya nahIM gAyAmoMkI eka sUcI dIjo bhUvAcAra aura bhArASa. ho sakatA hai| mAmeM eksI hai aura paM.sukhavAbajI hArA sampAdita paMca 3-aijo bhagavatI cArAdhanA panikAkI bhUmikA pratikamaya sUtra meM mUlAcArakI gna gAthAoMkI sIbI pR.3-| go bhAgAta 'pAvarapakaniSu'ki' meM bhI hai| Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 metArya munikI kathA zvetAmbara sampradAyameM bahuta ArAdhanAko 665 aura 666 nambarakI gAthAyeM prasiddha hai| ve eka cANDAlinIke lar3ake the parantu bhI digambara sampradAyake sAtha mela nahIM khAtI haiM / kisI seThake ghara pale the / atyanta dayAzIla the / eka dina unakA abhiprAya yaha hai ki landhiyukta aura mAyAve eka sunArake yahA~ bhikSAke lie gaye / usane usI cArarahita cAra muni glAnirahita hokara dapakake yogya samaya soneke jau banAkara rakhe the| vaha bhikSA lAneke nirdoSa bhojana aura pAnaka (peya) lAveM / isapara paM0sadAlie bhItara gayA aura muni vahIM khar3e rahe jahA~ jo sukha jIne Apatti kI hai aura likhA hai ki "yaha bhojana rakkhe the| itanemeM eka krauMca pakSIne zrAkara ve jau cuga lAnekI bAta pramANarUpa nahIM hai|" isI taraha 'sejogAliye / sunArako sandeha huA ki munine hI jau curA liye saNisejAra' Adi gAthApara (jo mUlAcArameM bhI haiM / munine pakSIko cugate to dekha liyA thA parantu kahA hai ) kavivara vRndAvanadAsajIko zaMkA huI thI aura nahIM / yadi kaha dete to sunAra use mAra DAlatA aura usakA samAdhAna karane ke lie dIvAna amaracandajIko jo nikAla letA / sunArane sandeha ho jAnese muniko patra likhA thA / dIvAnajIne uttara diyA thA ki "isameM bahuta kaSTa diyA aura antameM bhIge camar3e kasa diyA vaiyAvRtti karane vAlA muni AhAra Adise munikA upajisase unakAzarIrAnta hogayA aura unhoMne kevala zAna kAra kare; parantu yaha spaSTa nahIM kiyA hai ki AhAra prApta kiyA / merI samajhameM yaha kathA digambara sampradAyameM svayaM hAthase banAkara de / munikI aisI caryA AcAho bhI nahIM sktii| rAMgameM nahIM batalAI hai| daza sthitikalpoMke nAmavAlI gAthA jisakI ArAdhanAkA cAlIsavA~ 'vijahanA' nAmakA TIkAme aparAjitasUriko yApanIya saMgha middha kiyA adhikAra bhI vilakSaNa aura digambara sampradAyake lie gayA hai, jItakalpa-bhASyako 1972 naM0 kI gAthA abhUtapUrva hai, jisameM munike mRta zarIrako rAtri bhara . hai / zvetAmbara sampradAyakI anya TIkAtroM aura nirya- jAgaraNa karake rakhanekI aura dUsare dina kisI acche ktiyoMmeM bhI yaha milatI hai aura prAcArya prabhAcandrane sthAnameM vaise hI (binA jalAye) chor3a pAne kI vidhi apane prameyakamalamArtaNDake strI-mukti-vicAra (nayA -tArijaNA mattaM (pANaM) upakappaMti bhaginAeDIzana pR0 331 ) prakaraNameM isakA ullekha zve. gae paauggN| tAmbara siddhAntake rUpameM hI kiyA hai iMDiyamavagadadosa pramAiNo nadisaMpaNA // -"nAcAlekyaM neSyate (api tu Idhyate va) 'mA. 2-sejogAsaNijjA taho uvahiparikhihaNacelakakuresiya sejjAhara rAyapiMDakiyikamme' ityA hi ubgaaho| deH puruSa prati dazavidhasya sthitikalpasya madhye -mUlAcAra " tadupadezAt / " mAhArosayabhoSayavikisa vaMdavAdIvaM / -rekho bhAvarapaka-niyukti gAthA 860-70 / -bhagavatI bhArAdhanA 3.. cAraNAlinIke sabakekA muni honA bhI zAyada |-dekho ma. pA. paravikAkI bhUmikA pRDa vigambara-sammAyake mAmalA nahIM hai| aura 3 / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa-saM02466] yApanIya sAhityakI khoja varNita hai' / anya kisI digambara granthameM abhI taka yaha paM0 zrAzAdharakI TIkAmeM likhA hai-'mAcAraspa jIvasya dekhane meM nahIM aaii| kalpasya ca guNaprakAzanA / etAni hi zAstrANi 154 nambarakI gAthAmeM kahA hai ki ghora avamodarya ratnatrayatAmeva darzayanti / ' paM0 jinadAsa zAstrIne hindI yA alpa bhojanake kaSTase binA saMkleza buddhi ke kiye arthameM likhA hai ki prAcAra zAstra, jIta zAstra,aura kalya hue bhadrabAhu muni uttama sthAnako prApta hue / zAstra inake guNoMkA prakAzana hotA hai| arthAt tInAMka digambara sampradAyakI kisI bhI kathAmeM bhadrabAhuke matase ina nAmoMke zAstra haiM aura yaha kahanekI jarUrata isa Unodara-kaSTake sahanakA koI ullekha nahIM hai| nahIM ki zrAcArAMga aura jItakalpa zvetAmbara sampradAya 428 veM nambarakI gAthA meM AdhAravatva guNake meM prasiddha haiM dhAraka zrAcAryako 'kappavavahAradhArI' vizeSaNa diyA hai ina saba bAtoMse merA anumAna hai ki zivArya bhI aura kalpa-vyavahAra nizItha sUtra zvetAmbara mampradAyake yApanIya saMghake prAcArya hoMge / paNDita jana sAvadhAnIse prasiddha grantha haiM / isI taraha 407 nambarakI gAthA meM adhyayana kareMge to isa tarahakI aura bhI aneka bAta mUla niyApaka guruko khojake lie parasaMghama jAnevAle muni granthameM unheM mileMgI jo digambara sampradAyake sAtha mela kI 'bhAmAra-jIva-kappaguNadIvaNA' hotI hai| vijayodayA nahIM khAtIM / maine to yahA~ digdarzana mAtra kiyA hai / TIkAmeM isa padakA artha kiyA hai--'mAcArasya jIva- sAmpradAyika zrAgrahase aura pANDityake jorase khIMca-tAna saMzitaspa kalpasya ca guNa prakAzanA / ' aura karake mela biThAyA jA sakatA hai, parantu itihAsake 1-dekho bha. pa. vacanikAkI bhamikA paTa 12 vidyArthI aise pANDityase dUra rahate haiM, unake nikaTa aura 13 / satyakI khoja hI bar3I cIz2a hai| 2-momodArie ghorAe bhaavaahprsNkilittmdii| antameM maiM phira isa bAtapara jora detA hU~ ki yApa ghorAe vigichAye paDivaeNo uttamaM ThANaM nIya saMghake sAhityakI khoja honI cAhie, jo na kevala 3-coisa dasaNavapugvImatAmadIsAyaromva gNbhiiro|| hamAre prAcIna mandiroMmeM hI banda paDA hai balki vijayokappavabahAradhArI hodihu bhAdhAravaM NAma // dayATIkA aura mUlArAdhanAke samAna use hama abataka 4 mApArajIdakappaguNadIvaNNA bhattasodhinimaMjhA / kuchakA kucha samajhate rahe haiN| prajjavammAva-zAdhavatuhI palhAdaNaM ca guNAH // vidvAnoMse prArthanA hai ki ve zrIvaTTakeri zrAcAryake yahI gAthA jarAse pAThAntarake sAtha 130 3 nambara mUlAcArakI bhI jA~ca kareM ki kahIM vaha bhI to yApanIya para bhI hai usameM 'uhI palhAdaNaM ca guNAH' kI jagaha saMghakA nahIM hai| kucha kathAgrantha bhI yApanIya saMghaka 'bhattI palhAdakaravaMca' pATha hai| mila sakate haiN| . YA Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- -- - - - mAtRtva 8 bhagavata jaina! - - -- -- PuwaunuAmruarMumruary / 'phUloM kI komalatAmeM, jyotsnA kI snigdhatAke bhItara aura prakRtike su-vistRta-aMcalameM ra 5 milatI hai mAtRtvakI hRdaya-iSTabhAvanA' ! 'a-kapaTa-prema aura AtmIyatAke pavitra-bandhanoMse alaMkRta rahatA hai-mAtRtva !' . ' jise samagra-saMsArakI nidhiyoM bhI nahIM kharIda sakatI ! jo amUlyatAse dhruva sambandha rakhatA hai ........... NLINLIN.NLINLM.NLINLITLINI samRddhikI godameM baiThe huye isa choTese parivArako urlabha dRSTAntoMmeM use kahanA cAhie-namUnA! isIkI AvazyakatA thI ki, tamasAnvita-bhavana zrAlo jaisI ki prAyaH dekhane-sunane meM nahIM AtI, kita ho ! sughar3a, dRSTi-priya vallarI saphala, sa-puSpa ho! yaha vaisI hI bAta thI !...... aura vaha ho sakatA thA eka putra-rakhakI prAptike dvArA vasudattA thI bar3I, aura vasumitrA thI choTI / donoM hI!... bAlakakA janmotsava eka mahAn truTi kI pUrti ke meM apAra-sneha,agAdha-prema ! aura donoM hI aniMdya sundarI, rUpameM manAyA gayA ! na bar3I kama, na choTI jyAdaha ! ujvala-bhaviSyakA krAntimaya-piNDa-sA, ghaha suko. paNika-vara samudradatta apanI donoM striyoMkI hArdi- mala-zizu ! aisA lagatA, jaise parivAra ke aparimitakatA para atIva prasanna ! gharameM svarga-sukha ! manomAli- harSakA sAkAra kendra-sthala ho ! yA-ho tInoM adhikArI nya, IrSA, deSa aura svabhAvataH hone vAlA gRha-kalaha saMrakSoMke modamaya jIvanakA prathama-adhyAya ! dina-kAnAmamAtrako bhI nahIM ! isase adhika cAhie bhI kyA ? dina bIta jAtA, rAtake do-do pahara nikala jAte; taba phira pati-prema bhI nyAya--saMgata-donoMko barAbara barA- bhI vaha bacceko khilAte, cumakAgne aura Ananda lete para mAsa thA! digvalAI dete ! parIkSA ke lie baiThe vidyArthIkI bhAMti dina AnandameM bItate ge| jaise vaha adhyayanameM saMlagna ho ! aura bAra-bAra phela . isI samaya vasumitrAko prasUti huI / marubhUmimeM honeke bAda, milA ho parIkSArthiyoMkI paMkti meM baiThanekA se hariyAlI panapI ! cira-pipAsita netroM kI taSA avasara !... rAmana hone ko AI ! dekhA-navanIta-sA, bAlaka ! isake bAda bhI-mamudradattako eka bAta aura dekhane cAMda-sA sundara,cAMdanI-sA pAhAdakara! sArA ghara prasanna- ko milI, jo unake lie asIma aAnanda-dAyaka thI! tAmeM bane utarAne lagA ! aura dUsare logoMke lie vismaya-janaka ! vaha yaha ki Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM02466] mAtRtya - vasumitrAko mA~ banate dekhakara bhI, prathama-patnI-vasudattA- vyApArake sunahare-pralobhanoM aura nivAsa-nagarakI IrSAlu na huI ! na usake hRdayameM viSAdakA aMkura hI asuvidhAtroMne samudradattako nagara chor3a deneke liye vivaza ugA ! balki vaha aura bhI sarasa-hRdaya, vinodapriya aura kiyA / kucha dina bAta TAlamaTala para rahI ! zrAkhira zrAnandI banatI gaI ! vaha dina zrAkara hI rahA, jaba samudradatta apane choTe se bAlaka jitanA vasudattA para khelatA, prasanna rahatA, parivArako lie, rAjagahI yA upasthita hue !... utanA dUsaroM para nahIM ! vaha apanI mA~ se bhI adhika una dinoM 'rAjagRhI' mahArAja zreNikakI rAjadhAnI vasudattA para hila gayA ! isakA kAragA ?-maulika thii| jo apanI nyAya-niSTA aura kartavya-parAyaNatAke nahIM ! yahI ki pAlana-poSaNakI sAvadhAnI aura sneha- sababa kAfI khyAti upArjana kara rahe the !...unake pUrNa-dulAra ! inhIM cIz2oMkI to bAlakako z2arUrata thii| aAdhInastha eka aisI zakti thI, jo unase adhika vija, usa choTese sundarAkAra maoNma-piNDako abhI sAMsArika- catura aura rAja-nItimeM pAraMgata thii| usakI vilakSaNatA gambhIra aura vizada-abhilASAyAne dabAyA hI kahA~ thA, ke dvArA hone vAle rahasya-maya, ulajhana pUrNa mAmaloMke jo dina prati bar3hane vAlI AvazyakatAe~-utpIDana nyAya, saMsAra ke lie carcA ke viSaya bana jAtaM the ! sahadatI ? thor3A sA kSetra aura sImita-icchA !... yogI-zAsaka-varga una nyAya-pUrNa rahasyodghATanako dekha___ svarga aura narakakI paribhASA karate samaya yadi sAMsA- suna avAka raha jAtA, dAMto tale uMgalI dAba jAtA ! rika dRSTikoNako adhika tarajIha dI jAe to yahI phala usa sAkAra-zakti kA nAma thA-abhayakumAra ! sAmane AyegA ki jahA~ maitrI hai, prema hai, hArdikatA hai, jo mahArAjakA pyArA putra thaa| pra gAkI gaMbhIra vahIM svarga hai / aura naraka usakI saMjJA hai-jahA~ kalaha, aura AzA-pUrNa mukharita vANI thI |''duumre zabda hatyA, pazutva aura zrAtma-hananakI sAdhanAe~ sadbhAva meM janatAkA sahAyaka-netA aura adhinAyaka senApati rakhatI haiM !... thaa| isalie ki zAsanakI bAgaDora abhI usake hAthameM to aise hI svargIya-mukhAma bar3hane lagA vaha navajAta- nahIM thI-yuvarAja thA--yaha ! zizu ! jisake pAsa-anya, zaizava-vibhUtivAnoMsedvigaNita-mAtRtva thA ! kyA carcA usake bhAgyodaya __ thor3A samaya aura nikala gyaa| kI? acAnaka samudradatta para rugNanA kA prahAra huA ! hama arucikara-yavanikA-pAtane sAre gharakI prasannatAko zradarzanIya banA diyA !''donoM nArI hRdaya bhayAkula kaI varSa Ae aura cale gae ! ho, tamasAcchanna-bhaviSyakI DarAvanI-kalpanAmeM lIna hone isa bIcameM kitanA yugAntara huA, isakA TIka lage ! yathA-sAdhya upacAra karanemeM kucha truTi na raha batalA sakanA kaThina hai ! dina, saptAha, pakSa, mAsa, jAe, isakA satarkatA-pUrvaka dhyAna rakhA jAne lagA / ... ayaNa aura varSane samaya samayameM jo parivartana kiyA, jaba taka saMjJA-zUnya na hue, kiMcita bhI hoza aura vaha socanekI bAta hai !... 'vANI-prakAzanakI sAmarthya rahI, barAbara samudradaca na. Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 riyoMke hRdayoMko sAntvanAtmaka zabda aura amara zrAzA, bAlakake mukulita-mukhako nirakha nirakha, santoSa prakaTa karate rahe !***lekina jaba jIvana- nATakake anta honekA samaya zrA pahu~cA, taba kisIkI eka na calI ! aura ** ? -- aura DrApa-sIna hokara hI rahA ! apane vizva ke jJAtA bhitragvaroMkI ceSTAe~, bahumUlya, durlabha prApya zrauSadhiyoMkI rAmabANakI taraha durnivAra-zaktiyAM, citAkI rAkhakI bhAMti bekAra --- niSphala -- sAbita huI ! phira...? - vivazatAkA avalamba ! zranekAnta do nArI- kaNThoMke hRdayavedhaka krandanase madanakI cahAra dIvAreM ninAdita hone lagIM ! prakampita hone lagA. - vAyu-maNDala !! raudratAkA tANDava !!! luTa gayA, saubhAgya- sindUra ! * 1 ** [ 3 ] [varSa 3, kiraNa 1 ti-parivAra yahAM zrI basA hai ! kucha dina hue tabhI ! ye donoM striyAM svargIya-seThakI sahadharmaNI haiM / bAlaka para aba taka donoMkI samAna mamatA dikhalAI detI rahI hai| patA nahIM, yathArtha meM mA~ kauna hai - isa sundara bAlaka kI...?..." isa para 'merA putra hai !' 'nahIM, merA hai !" paMcagaNa daMga !... vismita !! zrAzcaryAnvita !!!... kyA nirNaya deM ? ina sabake itihAsa se anabhijJa ! vaha itanA hI jAnate haiM - 'jAne kahAMse zrAkara yaha choTA-sA sa-vibhU prajAke mAnanIya - pratinidhiyoMne rAja- sattAkA bhaya dikhalAnekA rUpaka bAMdhate hue kahA - 'eka putrakI do mAtAe~ nahIM ho sakatIM ! avazya hI,tuma donoMmeM se eka kA kahanA galata hai ! zAyada tuma nahIM jAnatIM ki, isa prakAra jimmedArI kAryameM jhUTha bolanA tumhAre liye kitanA hAnikAraka ho sakatA hai ! bAta abhI paMcAyata ke adhikAra meM hai, jo pratyeka taraha kI sahAnubhUti tuma logoM ko de sakatI hai ! aura agara paMcAyata isa ula nako nahIM nipaTA sakatI to usakA artha-jhagar3ekA darbAra meM pahu~canA aura mithyAbhASiNIko kaSTa milanA hotA hai ! ... socalo ekabAra ! khulA satya hai-- yaha / ' 'putra merA hai / ise mithyA nahIM ThaharAyA jA sakatA' mudattAne dRDha svara meM kahA / tIsare dina paMcAyata ke sAmane eka naI samasyA thI, nayA maz2amUna !....... 'galata ! jhUTha kaha rahI hai-bahina ! putrakI mA~, maiM hU~ ! putra merA hai !' vasumitrAne kampitakahA gayA- 'jisakA yaha putra hai, vahI seThajIkI svarameM vyakta kiyA !..muMha para thI amara - udAsI ! apAra- vibhutikI svAminI hai !" 'pramANa - subUta ? - pUchA gayA / 'subUta ?' - vasumitrA socameM par3a gaI ! bolI'satyake liye bhI subUtakI jarUrata hotI hai-- bhAI ? ... mA~, apane putrako kaha sakane bharakA adhikAra nahIM rakhatI ? - usake lie bhI subUta cAhie ? yahI subUta 1 hai ki yaha merA putra hai, merA hI lAla hai !' ... palaMga para par3A bAlaka zizu jAta kalpanAoM ke sAtha khela rahA thA ! vikAra varjita mukhapara khela rahI Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM0 2466] - mRdu - muskAna !... vasumitrA ne ekabAra mamatA-mayI dRSTise bAlakakI ora dekhA aura sisakane lagI, jaise usake mAtRtvako Thesa lagI ho, kiyA gayA ho nirdayatA pUrvaka usapara zrAghAta ! thI pramukha nirNAyakane abakI bAra vasudattAkI zrIra tAkA !... vaha bolI- 'ye sambandha subUta ke muhatAja nahIM, kriyA talAtI hai ! mA~kA nAtA hArdika nAtA hotA hai, vaha jabardastI kisI para lAdA nahIM jA sakatA ! na usake bhItara bhramake lie sthAna hI hai ! nizcaya hI vasumitrA ko dhana-lipsAne itanA vivekazUnya banA diyA hai ki vaha mAtRtva-takako curA sakanekI sAmarthya khoja rahI hai !' na sulajhI, Akhira jaTila - ulajhana ! lauTa zrAe paMca ! kauna nirNaya de ki kauna yathArtha meM mA~ hai, aura kauna dhanaprApti ke lie dambha racane vAlI ? donoM kI putra para samAna -mamatA, samAna-sneha hai ! zrAjase, zrabhIse, nahIM, jabase samudradattane yahA~ DerA DAlA, tabhIse logoMne imI prakAra dekhA hai ! prArambhase hI yaha bhrama jar3a pakar3atA rahA hai !. * [ 4 ] nyAyAlaya meM ! - mahArAja-zreNikane gaMbhIratApUrvaka vastu-sthiti para vicAra kiyaa| lekina samasyAkA hala na khoja make ! kahanA par3A - 'isakA nyAya-bhAra abhayakumArako diyA jAya !' aura tabhI ubhaya pakSa ke vyakti yuvarAja rAja-nItipaNDita - abhayakumAra ke darabAra meM upasthita hue. ! mAtRtva 75 aneka vidvAna - sabhAsada zraura kautUhalakI ajaya preraNA dvArA prerita jana-samUha vidyamAna thA ! saba, isa vicitra nyAyako dekhane ke lie lAlAyita the !... tIkSNa buddhi dvArA dambhake mAyA jAla se mAtRtvako khoja nikAlanA thA !... 'putra kisakA hai ?" 'merA...!' 'nahIM, merA hai !" 'to phira jhagar3A kyA hai' donoMkA hI sahI ! donoM prema karatI ho ?' 'hA~ !' - donoMkA eka hI uttara ! 'lekina prema aura mAtatya do alaga-alaga cIjeM haiN| prema sArvajanika hai aura mAtRtva vyaktigata ! prema donoM kara sakatI ho, lekina mA~ do nahIM bana sakatIM !' zmazAna zAnti ! koI cintA nahIM ! nyAyakI kasauTIko jhUTha bhulAvA nahIM de sakatA ! agara aba bhI cAho, saca batalA do ! abhayakumArane donAMkI zrora samAnatAse dekhate hue kahA / merA... putra hai !' vasumitrA vASpAkulita kaNThase nikalA ! 'jhUTha kaha rahI hai, putra mega hai !'- * vasudattAne jamI huI zrAvAz2a meM nivedana kiyA / 'ThIka !' abhayakumArane praharIsa kahA- 'eka burA lAzro !' burA lAyA gayA ! darzaka - netra visphArita ho, dekhane lage ! vasumitrAkA mu~ha sUkhane lagA ! zrA~kheM nirnimaMtra !... vasudattA aTala khar3I rahI ! dUmare hI dala bAlakako liTAyA gayA ! hAthameM camacamAtA huzrA Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 anekAnta varSa 3, kiraNa 1 churA lekara abhayakumArane kahA- 'jaba donoM hI bhare svarameM--'bAlakakI mA~ vasumitrA hai ! usIke pAsa isakI mA~ haiM to nyAya kahatA hai-donoMko barAbara- mAtRtva hai ! mamatA, moha, aura hArdikatA sabhI kucha barAbara adhikAra hai ! usI nyAyakI duhAI dekara isake pramANa haiN|! ....vamudattA premakI zrAr3ameM dhanakI abhimaiM bacce ke do-Tukar3e kara, donoMko de denA cAhatA hU~ ! lAghiNIhai-korA dambha hai umakA! vaha mAtRtvakI pavitrakaho, ThIka hai na ?'-eka bheda-bharI nigAhasa cAroM ora mahAnatAse komoM dUra hai !...vipula-vibhUtiko ThukarA kara dekhA ! ___ bhI jo bAlakakA jIvana surakSita cAhatA hai, vahI ___ ...aura uttarakI pratIkSA kie binA hI churA bAlaka Adarza mAtRtva hai !' ke zarIra para rakhane lage ki...! upasthita janatA nyAya zailIkI bhUri-bhUri prazaMsA ___ 'na mAro, bacceko !... ubhIkA putra hai, maiM to karane lagI! abhayakumAra para sabhAsadoMkI zraddhA-sI vyartha hI jhagar3a rahI thI !...maiM kucha nahIM kahatI-kucha umar3a par3I ! nahIM cAhatI, para bacceko na mAro ! phUla-mA baccA...!' mu~hase anAyAsa nikalA-'vAha !'.... avirala-zrA~sutroMkI dhArA bahAtI huI vasumitrA * * pagalIkI taraha daur3I ! vaha isa samaya apane 'zrApe' meM na thI ! nahIM jAnatI thI-kahA~ hai ? kauna hai ? kyA kara ima ke bAdarahI hai ?... basa, aba itanI hI bAta kahanA aura zeSa hai ki ___aura vasudattA ?-apane sthAna para zalIke lahekI mAtRtvako mizrI-mA madhura kala-kaNTha-mA-'mA~' kahane bhAMti acala khar3I thI ! jaise pratIkSA kara rahI ho- vAlA bAlaka milA aura mAtRtvako kalaMkita yA dambha ardha-khaNDa bAlakakI ! vipula-sampattikA prAdhA-bhAga ! mAbita karane vAlI vasudattAko milA-apamAna, ghRNA abhayakumAra ke muMha para upAkI sunaharI muskAna kI dRSTi aura rAjya-daNDa !!! khela uThI ! chureko dUra pheMka kara bole-dRDha aura umaMga subhASita __ "tuma gorAImeM candramAko bhI mAta karane vAle ho to kyA, yadi vANImeM kaTa-vAkya bhare par3e haiN| eka jApAnI nItikArakA kahanA hai-"ratnameM par3A huA dAga kharAda para car3hAkara nikAlA jA sakatA hai, parantu hRdayameM lagA huA kuvAkyakA dArA miTAyA nahIM jA sakatA / " __"vANI vyaktitvakA paricaya denemeM prathama hai, kyoMki anya guNa to sAtha rahane para dhIre-dhIre prakaTa hote haiM, para bANIkI garimA tatkAla prakaTa hotI hai / isake dvArA sarvathA aparicitako bhI thor3e vArtAlApa hI sneha aura sahAnubhatika sUtramaM bAndhA jA sakatA hai| divya vANI bolane vAloMke liye saMmArameM cAroM tarapha-amIra-garIba, paricita-aparicita sabake dvAra svAgatake liye khela rahate haiN| unake magameM loga palaka-pA~var3e bichA dete haiM / aisA sammAna chatradhArI samrATa hone para bhI zAyada hI koI pA ske|" Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usa vizvavaMdyavibhUtikA dhuMdhalA citraNa [le-zrI devendrajI jaina] sagavAn mahAvIrakA jIvana saMsArake una inegine humA dekhakara unake sAthI rAjakumAra tathA sAmanta-putra " jIvana rasloMmeMse hai jinakI damakatI huI prakAza- bhAga khar3e hue, para vIrane nirbhayatApUrvaka sarpake kanako rekhAne bhUle-bhaTake vizvako supatha para lagAyA thaa| rodha gamA, antameM vIrake caraNoMkI coTase pAhata hue mahAvIra-janmake pUrvameM saMsArakI hAlata vikhakula usa mahAnAgarUpadhAraka mApAcI devane pIrake caraNoMko gira cukI thI / mAnavoMke dimAga prAyaH gulAma the| cUmakara mA mAMgI tathA unakA nAma 'mahAvIra' rkhaa| paMDitoM aura purohitoMkI bhAzA pAlana karanA hI unakA na jAne aisI kitanI ghaTanAe~ vIrake divya jIvanameM ghaTI dharma bana gayA thaa| usa samaya dharmakI vedIpara jitane hoMgI, jinaM ve bIlA hI samajhate rahe / astu / prANiyoMkA balidAna kiyA gayA thA utanA zAyada samaya dina-rAtake paMkha lagAkara ur3atA gyaa| bIra vizvake itihAsameM kabhI bhI na huA hogA / bakhivediyoM ke sundara zarIrase yauvanakI madamAtI rekhAe~ phUTa pdd'iiN| para caDhe prANiyoMke chinna-bhinna rueDa muNDoMke saMgrahase hi- pitAne vivAha ke lie prastAva kiyA / parantu vIrane mAlaya jaisI gaganacumbI coTiyA~ cinI jAsakatI thIM aura r3hatApUrvaka kintu nannatA bhare zabdoMmeM kahA-pitAjI ! raka-prapAtase gaMgA-yamunA-sI nadiyA~ bahAI jA sakatI mere jIvanakA dhyeya gumarAha vizvako sammArga dikhalAnA thIM / vizvakI usa bebasI aura bekasIke dinoM meM vIrakA aura U~ce uThAnA hai| ataH maiM zAdIkA seharA baMdhAneke janma indrapurIse iThakhAte aura nandanavana-se vikasita, liye apaneko asamartha pAtA huuN| yaha merI tapasyAkA kuNDalapura nagarameM huA thA / unake pitAkA nAma thA sabala bAdhaka hai|' siddhArtha aura mAtAkA nAma thA trizalA devii| patheSTa mAtAne mamatA bharI-dhANAmeM kahA-beTA ! tere vaibhava-sampanna mAtA-pitAkA apane ikalaute mAla para binA maiM jIvita na raha sakuMgI / mo merI mA~khoMke tAre! adhika pyAra thA; ataH inakA khAkhana-pAlana bhI nirAlI mere jAne vAla ! terI yaha kizorAvasthA, uThatA humA zAnase dumA thaa| yauvana, guvAbI badana, khambI lambI bhujAe~, vizAla . bAlakapanase hI vIra eka catura evaM nira sivAdI sthana aura yaha suhAvanA sukumAra zarIra yA tapasvAmeM the| zrI evaM komala kizorAvasthA meM hI ve aise bhagAra mukhasA dene ke liye hai? prasakoM kA sAmanA sahana hI meM kara cuke the jinakI pratyuttarameM bIrane kahA-mAM ! yaha bhApakA kevala kalpanA bhI maujUdA navayuvakoM kA dikha rahavA sakatI vyAmoha hai / yA koI bhI dayAnu dina paha bAta hai| eka dinakI ghaTanA isa prakAra hai-pava-kIlAke gavArA kara sakatA hai ki jaba dardabhare nAroMse namake bhI samaya sImAse eka vizAlakAya kRya sarpako lipaTA mauna-pradeza gaMbaraThe hoM, trAhimAm nAvimAekI Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 anekAnta AvAjeM usake kAnoM se TakarAkara anantameM vyApta ho rahIM hoM taba vaha raMgareliyoM meM masta rahe ? yadi viSaya-bhoga mAnavako saMtuSTa aura muktakara sakate to bharata jaise bhAratezvara kyoMkara bhavya bhADAroMko ThukarAkara vanakI rAha lete ? vIrake isa prakArake eka eka karake sabhI zabda Aga dhadhakate zole the, jinhoMne mAMkI mamatAkA janAz2A jalA DAlA / aura taba rAjamAtAne dIkSAkI AzA devI / vIra bhI duniyA~kI aizo-izarata ko ThukarAkara vanake usa zAmta pradezako cale gaye jahA~ prakRti apanI anupama chaTA dikhalA rahI thI / vanake usa hariyAle vaibhava ve bhI apanI sadiyoM se bichur3I nidhiko khojane meM vyasta ho gaye ! aba unakA jIvana eka tapasvI jIvana thA / vaha bAla sulabha- caMcalatA vilIna ho cukI thI / vahA~ na rAga thA, na raMga aura na dveSa tathA dambha / karmoM para vijaya hAsila karake dhArama vikAsa karanA unakI ekamAtra sAdhanA thI, jisake liye ve kaThora se kaThora yAtanA bhI sahaneko kaTibaddha the / ataH unhoMne apanI sArI zaktiyA~ isI morce para lagAdIM / [ varSa 3. kiraNa 1 karane meM apanA ahobhAgya mAnatI thii| barphIlI, nukIlI evaM tavA-lI tapo daradarI caTTAneM unako zAsana thIM / para yaha saba Ayojana apanI mukti tathA saMsArake uddhAra ke liye thA, na ki mahAdevakI taraha pArvatIko rijhAne ke liye athavA arjunakI taraha zatru saMhAra ke vAste / dhanta meM bAraha varSakI kar3I tapasyA ke bAda unheM saphalatA - devIne apanAyA aura ve kevalajJAnako prApta kara vizvoddhArako nikala pdd'e| unhoMne saMsArako satya aura ahiMsAkA pUrNa sAragarbhita mArmika upadeza diyA vizvako bhAIcArekA saphala pATha par3hAyA aura mAnavoMkI dimAg2I gulAmIko dUra kara unheM pUrNasvAdhInatA (mukammila dhAz2AdI) prApta karane kA mArga sujhAyA, jise Aja bhI parAdhIna bhAratakI koTi koTi janatA ekakaNThase pukAra rahI hai| isa prakAra apanA dhaura lokakA hitasAdhana karake vIra bhagavAn 72 varSakI umra meM muktiko prApta hue aura lokake agrabhAgameM jA virAje / kaMkarIjI, nukIlI, Ubar3a-khAbar3a jamIna unakA bistara thI aura khulA AsamAna thA cAdara ! isa seja ke sahAre sardI kI barphIlo rAteM aura garmI ke bAga-se dina yoM hI bitA dete the / samAdhi unakI sAdhanA kA sAdhana thI komala sekha tathA mulAyama gatIcoM para dhArAma karane vAlA unakA sukumAra zarIra kAphI kaThina evaM kRza ho cukA thA / varSAkI bajrabhedI bauchAreM unheM mahalA jAtIM, garmIkI sanasanAtI paDheM tapA jAtIM aura sardIkI ThaMDI havA unase killole yaha hai unake vizAla jIvanakI nanhIM sI kahAnI, jo ki unake jIvana paTapara dhuMdhalAsA prakAza pheMka sakatI hai / vAstavameM bIrakA jIvana eka aisA mahAn grantha hai jisake pratyeka patrake pratyeka pRSThakI pratyeka paMkti meM 'ahiMsA mahAn dharma hai' 'brahmacarya hI jIvana hai' 'satya kahIM nahIM hAratA' 'samyagdarzana, samyagjJAna, samyak caritra hI mokSamArga hai' - jaise muktipatha-pradarzaka sUtra bhare par3e haiN| soco - yadi bhagavAn mahAvIrakA jIvana-prantha na hotA to phira hama jaise apaza ina vismRta mahAn sUtraratnoMkI jhAMkI, kahA~, kaise aura kisase pAte ? 72 varSake lambe citraNa meM vIrakA jIvana kramase Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] usa vizvavaMdya vibhUtikA dhuMdhalA citraNa 76 bhaneka rUpoMmeM bhAtA hai / kabhI yaha mAmalIlAke nAmaka kitAba khitAbameM ainekA sAhasa ho skaa| bhAvegameM sarparAjako roMdhate haiM. kabhI nagna sAdhuke vezameM yaha dhruva satya hai ki yadi bhagavAna mahAvIra ma hote karmoke khilApha jihAda bola dete haiM aura kabhI eka to vizva apane kone-konemeM kalakattAkA kAlIghATa upadezakke rUpameM nikhila vizvako maMgalamaya mArgakI hotA aura pagapaga para patita pAvana kahI jAnevAlI mora iMgita karate haiN| kintu una saba rUpoMmeM eka hI gaMgA aura yamunAkI jagaha narakakI raktamayI vaitaraNI jhalaka jhalakatI hai, aura vaha yaha ki tuma niDaratA evaM iThalAnI itarAtI-sI naz2ara maatii| taba zAyada hamArA maJcI laganase satya aura ahiMsApara kAyama raho. Atma aura ApakA bhI jIvana kisI havanakA zAkalya bamA balameM vizvAsa rakho, phira prAgake dhadhakate zole jhaka diyA jaataa| mora A~dhIkA aMdhar3a aura tUphAnI bAdala bhI tumhArA para yaha usa vizvavandha vibhUtike mahAn jIvanakI kucha nahIM bigAr3a skeNge| basa, yahI saphalatAkI sabI amara dena hai, jo ki hama Aja isa barbaratA aura kuMjI hai / usa samaya unakI uccattama zikSAoM ko prazAntike yugameM bhI satya aura ahiMsAke sahAre bAdhA vizvane hRdayase mAnA aura unake anukUla pAcaraNa bhI bhoMkI durjaya caTTAnoMko cIrakara apane dhyeyakI bhora bana kiyA / phalanaH ekabAra phira vizva-premakI lupta lahara rahe haiN| laharA utthii| vIrakA jIvana Aja bhI hameM gA~dhIke rUpa meM apanI parantu kheda hai ki kucha ase bAda phira vaho dhArmika saMskRti evaM sabhyatA para sthira rahaneko 'gita kara kaTutA aura hatyAke naz2Are bhAratabhU para panapa uThe ! rahA hai / ataH mAo, unakI zAsana jayantIke jinake pratyakSa sabUta kalakatteke kAlIghATake rUpameM punIta avasara para-zrAvaNakRSNapratipadAke dinaaAja bhI maujUda haiM, jise yadi dhArmika hatyA sadana unake dimyasaMdezako vizvake kone kone meM pahu~cAnekI maz2ahabI z2ibahakhAnA-slATara hAusa) bhI kahA jAya yojanAkara apane karmabhyakA pAlana kareM, unake zaName no atyukti na hogii| nayA inhIMkI badaulata hI uRNa honekA yana kareM aura jIvina jauharake jariye misa meyo-sI gairajimmedAra bIko bhIbhAratase vijJAna- jagatImeM jindAdilI bharadaM, jisameM ki sArA vizva nilaka, dharmapradhAna dezako 'madara mAna iMDiyA' AjAdI evaM amanacaina se raha sake / vividha-prazna pra0-ina karmoM ke kSaya honese AtmA kahA~ jAtI hai? liye isakA punarjanma nahIM hotaa| 3:-anaMta aura zAzvata mokSameM / pra-kevalIka kyA lakSaNa haiM ? pra.-kyA isa AtmAkI kabhI mokSa huI hai ? 30-cAra ghanaghAtI karmoM kA kSaya karakaM aura zaMSa 30-- nhiiN| cAra karmoM ko kRza karake jo puruSa trayodaza guNapra0--kyoM ? sthAnakavI hokara bihAra karate haiM, ve kaMvalI haiN| 30-mokSa prApta prAtmA karma malase rahita hai, isa -rAmacandra Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ majadUroMse rAjanItijJa [ -bAda mAIvaSAla jaina, bI. e. bI. TI.] gaka z2amAnA thA jaba ki rASTroMke bhAgya-vidhAtA-kucha kAntake pAThakoMke lie yahA~ diyA jAtA hai:-- Srne gine prasiddha tathA ucca gharAnoMse sambandha jarmanIkA DikTeTara hara hiTalara ITa-miTTI DhonevAlA rakhate the aura sAdhAraNa janatAke lie una padoMkI maz2adUra thA aura bAdameM vaha vIbhAnAmeM makAnoMko raMgane AkA~kSA karanA 'jhopar3ImeM rahanA aura mahaloMke svapna kA kAma karatA thaa| dekhanA' samajhA jAtA thaa| kintu itihAsa aise udA- iTalIkA DikTeTara musolinI eka kasAIkA naukara haraNoMse bharA par3A hai jinameM vyaktitvazAlI, parAkramI thA aura apane kAmameM asaphala thaa| tathA vIrapuruSoMne atyanta sAdhAraNa sthitise uThakara esthoniyA-jo ki bAlaTika samudrake kinAre eka mahAnatA prApta kI aura rAjyoM takako hAsila kiyA hai| choTI sI riyAsata hai-kA prejIDeNTa kaunasTaiTina paiTsa unake saMcAlana meM mahatvapUrNa kArya kiyA hai / bhAratavarSa meM eka makAna banAnevAlekA lar3akA hai aura vaha pahale cANakya, haidaraalI, zivAjI, klAiva, vAranahesTiMgasa, samAcArapatroM meM kAma karake apanI AjIvikA kamAtA iMglaiNhameM raimjemaikaDAnalDa, phArisameM nAdirazAha, phrAMsameM thaa| usakI apanI bahuta hI thor3I sI bhUmi hai| nepoliyana, iTalImeM maijenI, amerikAmeM abrAhamaliMkana kaunasTaiNTinakA dAyA~ hAthakArla ainazapalU prAntazrAdi aise bahutase prasiddha rAjanItijJa, maMtrI tathA rAjA rika maMtrI bhI samAcAra patroMke daphtarameM kAma karanevAlA hue haiM jinake nAma Aja bhI sabako vidita haiN| thaa| prajAtaMtravAdake isa yugameM Aja sAdhAraNase sA- DenmArkakA pradhAna mantrI thoravAlDa sTAniga luhAradhAraNa manuSyako bhI bar3A bananeke utane hI mauke mila kA lar3akA hai / aura use bAraha varSakI choTI umra meM hI sakate haiM jitane ki bar3e AdamiyoMko / isa bAtase tambAkUke kArakhAne meM kAma karane jAnA par3A thaa| g2arIboMko protsAhana milanA cAhie ki unake lie bhI kintu usameM mahatvAkAMkSA thii| zIghra hI vaha samAcArabar3asa bar3e padoMke lie dvAra khulA huA hai| prazna patroMmeM likhane kA kAma karane lgaa| aba bhI vaha kevala yogyatA prApta karane kA hai| DenmArkake prasiddha samAcArapatrake sampAdakamaMDalameM hai / abhI isa sitambarake (Illustrated Weekly svIDanakA pradhAna maMtrI pI0e0 hainasana ITa banAne. of India) 'hallasTreTeDa vIkalI oNfa iNDiyA' meM vAlekA lar3akA hai aura use bacapanameM ho vaha kAma eka lekha sapA hai, jisameM vartamAna yUrUpake kaI dezoMke karanA par3A thaa| isake pazcAt usane bhI samAcAra DikTeTaroM, pradhAnamaMtriyoM tathA rAjanItijJoMkA hAla patroMke lie likhanA prArambha kiyaa| nikalA hai, jo ki apanI bAlyAvasthA meM atyanta sA- nAravekA pradhAnamantrI jauhana naTayArDasavolDa maz2adhAraNa majadUra yA kRSaka the| usa lekhakA sArAMza ane- dUra to nahIM para eka kRSakakA lar3akA hai| usane lakar3I Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :............ ........ o n kArtika, vIra nirvANa saM02466] vividha prazna annanciati cIrane ke kArakhAnemeM kAma prArambha kiyA aura phira hI choTe gharakA thA aura usakA bApa eka choTI-sI raMlakI lAinoM para pleTa rakhanekA bhI kAma kiyA hai| sarAyakA mAlika thaa| ___ rUmAniyAkA zreSTha pradhAnamantrI janarala aivarazyu balageriyAkA eka aura DikTeTara ailaigjaiNDara eka kRSakakA lar3akA thaa| sTAm boliekI eka kisAnakA lar3akA thA, jisakA rumAniyAkA kRSi maMtrI bAI zrona mihileca eka choTA-sA kheta thaa| kRSakase adhyApaka banA thaa| vaha ucca prAdarzIkA eka laiTaviyAkA prejIDeNTa phArlisa ulamAnisa choTe agchA vyAkhyAtA thaa| kulakA hai| yaha san 1936 se isa padakA kArya kara rUmAniyAkA eka aura uccakoTikA rAjanItiza rahA hai| beTiyAna eka relave iMjIniyara thA / ___rUsakA vartamAna DikTeTara josefa sTelina pahale rUmAniyAmeM hI eka pAdarI paiTrImA krisTI rAjya- eka samAcArapatrakA kAma karanevAlA thaa| yuddhamantrI kA kartA-dhartA thA aura usakI mRtyu mArca san 1636 mArzala vorozilofane sAta varSako alpAyumeM koyalekI khAnameM majadUrI kamAnI prArambha kI thii| usakA bApa jekoslovekiyAkA bhUtaparva pradhAnamantrI DAkTara eka khAna khodanevAlA thA / aura usakI mAtA kisI benesa eka kisAnakA lar3akA thA aura usane apane gharameM naukaranI thii| prayatnase hI isa uccapadako prApta kiyA thaa| samasta rUsakI pulisakA aphasara nikolAI yajofa balageriyAkA mAhIda vidhAtA sTAma-bulaupha bahuta eka kArakhAne meM pahale majadUra thA / vividha prazna pra0-kevalI tathA tIrthakara ina donoMmeM kyA antara hai ? pra0--use kisane utpanna kiyA thA ! u.-kevalI tathA tIrthakara zaktimeM samAna haiM, paraMtu u0--unake pahaleke tIrthakaroMne / tIrthakarane pahale tIrthakara nAma karmakA bandha kiyA pra0-unake aura mahAvIrake upadezameM kyA koI hai, isaliye ve vizeSarUpase bArahaguNa aura bhinnatA hai ? aneka atizayoMko prApta karate haiN| u0-tattva dRSTi se eka hI hai / bhinna 2 pAtrako ma.-tIrthakara ghama ghUma kara upadeza kyoM dete haiM ? ve lekara unakAupadeza honese aura kucha kAla to vItarAgI haiN| bheda honeke kAraNa sAmAnya manuSyako bhinnatA u0-parvameM bA~dhe hue tIrthakara nAmakarmake vedana- bhavazva mAlama hotI hai, parantu nyAyase dekhane ___ karaneke liye unheM avazya aisA karanA par3atA hai| para usameM koI bhinnatA nahIM hai| ma.-mAja kala pracalita zAsana kisakA hai? 0 inakA mukhya upadeza kyA hai ? / u.-zramaNa bhagavAn mahAvIrakA / u0-unakA upadeza yaha hai ki AtmAkA uddhAra karo, pra-kyA mahAvIrase pahale jaina-darzana thaa| mAtmAmeM ananta zaktiyoMkA prakAza karo, aura u0-ho, thaa| isa karmarUpa ananta duHkhase muka kho|-raajny Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanoMkI sthUla rUparekhA [le0-zrI paM0 tArAcanda jaina, darzanazAstra vizvake rahasyako spaSTa prakaTa karane vAle upAya, ulajhI huI ghaTanAe~ naz2ara Ane lagatI haiM aura usa hetu athavA mArgako 'darzana' kahate haiM; yA yaM kahiye ghaTanA ke vivecanameM yaha kahAvata akSarazaH caritArtha hone ki jisake dvArA saMsArakI kaThinase kaThina ulajhI huI lagatI hai-'jyoM kerAke pAtake pAta-pAtameM pAta' / itane gutthiyA~ sulajhAI jAtI haiM usakA nAma 'darzana' hai / durUha, atyanta gar3ha aura duravabodha vizvatatvake rahasya ke jisa prakAra saMsArakI prAkRtika racanA-parvata, samudra, khoja nikAlanekA bhAra darzana (IPhilosophy) ne sthala, deza, nada-nadI, pazu, pakSI, jharanA, jala-prapAta apane Upara liyA hai / dArzanikakA bhAvukatApUrNa hRdaya Adike maundarya aura bhayaMkaratAko dekhakara kavikA hRdaya apanI sAmarthya bhara isa rahasya ke gbojanemeM tanmaya ho plAvita ho jAtA hai / ma hRdaya kavi jIvana ke utthAna jAtA hai| patanakI ghaTanAoMsa apaneko pRthak nahIM rakha sakatA, jAnI huI duniyA~ meM sudIrgha kAlame aneka dArzaunameM tanmaya ho jAtA hai aura bhAvanApUrNa kavikA hRdaya nika hote cale Aya haiM, unameM jinakI jahA~ taka mUjha saMmArake parivartanoMsa sihara uThatA hai / usI prakAra dArza- aura pratibhA pahu~ca sakI vahA~ taka unhoMne vizva ke rahasya nikakA pratibhAparNa mana bhI maMmArakI uthala-puthala aura kI vizada evaM bhadra vivecanAe~ kI haiM / anekoMne apanA jIvanakI viSama-avasthAoMse nijakodUra nahIM ragba sakatA mAga jIvana vizva prapaMca ke mamajhane tathA mamajhakara unhIMmeM ghula mila-sA jAtA hai / dArzanika una saba usako mAnava-mamA na ke mAmane ragvanemeM lagAyA hai| avasthAzroMkI gutthiyoMko mulajhAnekA parNa prayAsa karatA bahutasaM darzana utpanna hone ke bAda apane janmadAtAoM ke hai / maiM kyA hU~ ? yaha saMsAra kyA hai ? maiM kahA~sa prAyA mAtha hI vilIna hogaye aura katipaya darzana apane anu aura mujhe kahAM jAnA hai ? ityAdi praznoMkI udher3a bunase yAyiyoMkI piralatA aAdi upayukta mAdhanAbhAvake kAraNa dArzanikakA mastiSka sarAbora rahatA hai / isI tarahake apanI nanhoM sI jhA~kI dikhAkara nAma zeSa hogaye / praznoMkI upaja hI darzana zAstrakA zrAdya sthAna hai aura jina darzanoMke AviSkAroMne apane darzanoMkA saMsArameM isa tarahake prazna prAyaH pratyeka dArzanikake urvara pracAra kiyA aura logoM ke eka bar3e samUhako apane mata mastiSkameM utpanna huA karate haiN| kA anuyAyI banAyA, ve Aja bhI mArameM jIte-jAgate vizva ke rahasyakA udaghATana karanA kitanA kaThina najara A rahe haiN| jo darzana Aja bhI mAnava-samAjake hai, yaha eka dArzanika hI samajha sakatA hai| koI eka mAmane maujUda hai, va mabhI ucca, pUrNa-satya evaM nidoSa mAmUlI sI ghaTanAko hI le lIjiye; jaba usa ghaTanAkA nahIM kahe jA sakate / inameM koI viralA darzana hI vizleSaNa karane lagate haiM to usameM usI taraha kI aneka uccatama, sarvasatvahitaiSI, parNasatya aura nirdoSa honA Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanoMkI kArtika, vIra nirvANa saM0 2466 ] 1 cAhiye / yadyapi yaha kaha sakanA bahuta kaThina hai ki zramuka darzana pUrvokta uccatama zrAdi vizeSaNAMke sarvathA upayukta hai, tathApi darzanoM kI upalabdha vivecanAnoM para dhyAna AkRSTa karane ke bAda jisa darzanakI vivecanA mastiSka kI ulajhI huI gutthiyoM ko sulajhAve aura saMsAra kA kalyANa karane meM amogha sAbita ho vahI sarvottama samajhA jAnA cAhiye / dRzyamAna jar3a aura cetana jagata ke rahasyakA anve pAkisa darzanane kitanA kiyA hai, yaha jAnane ke liye una darzanoMkI vivecanAoM para eka sarasarI naz2ara DAla lenA Avazyaka hai / yadyapi duniyA~ ke tamAma darzanoMke mantavyoMke viSaya meM yahA~ UhApoha nahIM kiyA jA sakatA aura na una saba darzanoMkI mujhe jAnakArI hI hai, to bhI yahA~ para katipaya mukhya darzanoM (jina darzanoM meM hI prAyaH anya darzanoMkA antarbhAva ho jAtA hai ) kI tarafa dhyAna zrAkuSTa karanA bahuta z2arUrI hai / saMsAra meM jitane bhI darzanoMkA janma huA hai unakA cAra bhAgoM meM baTavArA kiyA jA sakatA hai-- (1) va darzana jo kevala Izvarako hI mAnate haiM, (2) ekamAtra prakRti arthAt jar3a padArtha ko mAnane vAle darzana, (2) ve darzana jo Izvara, jIva aura prakRtiko mAnate haiM, (4) zraura vaM darzana jo jIva tathA ajIva prakRtiko svIkAra karate haiM / ina cAra mAnyatAoM se kisI na kisI eka mAnyatA meM isa akhila vizva maNDalakA rahasya chipA huA hai, jisake liye hI ukta mAnyatAe~ aura unakI zAkhA prazAkhArUpa darzana upanna hue / yadyapi ina mAnyatAoM aura inase sambandha rakhane vAle darzanoM kI rUparekhA khIMcaneke liye mahatI vidvattA tathA samayakI pracuratAkI bahuta zrAvazyakatA hai, ye bAteM jina vidvAnoMke pAsa saMbhava hoM ve 'darzana' para eka acchA sthala rUparekhA di grantha nirmANa kara sakate haiN| isa samaya merA na to darzana grantha nirmANa karanekA vicAra hai aura na mujhe utanI bar3I jAnakArI hI hai / parantu yahA~ para ( isa lekha meM ) ina mAnyatAoM para kucha prakAza DAlanA z2arUrI hai, jisase yaha mAlUma ho sake ki amuka mAnyatA vA darzana satya tathA maMgalaprada hai aura amuka mAnyatA vA darzana mithyA aura maMgalaprada hai / uparyukta Izvara zrAdikI mAnyatAoM kA ThIka jJAna hote hI dArzanika ke mastiSka meM uThane vAle 'maiM kyA hU~ ?' yaha vizva kyA hai ? ityAdi praznoMkA saralatAse hala nikala AtA hai / aura ina praznoMkA nirNaya hote hI darzanakA kArya samApta ho jAtA hai, isaliye kahanA hogA ki prakRti, jIva aura Izvara ina tatvoMmeM hI vizvakA rahasya zrabhibhUta ho rahA hai tathA inakA vivecana karanA atyanta zrAvazyaka hai| jina darzanoMmeM kevala Izvara hI mAnA gayA hai, unakA kahanA hai ki-se sudIrgha kAla pahale isa carAcara vizvakA koI patA na thA, ekamAtra Izvara hai| kA sadbhAva thaa| isa mAnyatAko svIkAra karane vAle darzanoMmeM muslimadarzana, Isudarzana zrAdi pramukha haiM / musalamAna aura ImAI dArzanikoM kA kahanA hai ki se bahuta samaya pahale eka samaya aisA thA aba isa jar3a zraura cetana jagat kA nAmonizAna bhI na thA, kevala eka anAdi, ananta, sarvajJa, sarvazaktimAna, pUrNa Izvara arthAta khudA gauDakA hI astitva thA / yadyapi Izvara paripUrNa thA, use kisI prakArako AvazyakatA na thI, tathApi eka vizeSa avasara para use sRSTi racanA karanekI lAlasA huI / Izvarane svecchAnusAra sva-sAmarthya dvArA zUnya arthAt nAstise yaha dRzya jagata utpanna kiyaa| chaha dina taka khudA apanI icchAse tamAma racanA karatA rahA / usane pahAr3a, samudra, nadI, bhUkhaNDa, Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 1, kiraNa 1 hAthI, ghor3A, baila, siMha, bakarA, bakarI zrAdi acetana jagaha na dekha prajApati rone lagA, prajApatikI akhiose aura cetana jagatkI racanA kI / isa racanAke bAda azru-vindu Tapakakara samudrake jala-paTala para gira kara khudAne socA ki merI eka pratimUrti bhI honA cAhiye, pRthvImeM tabdIla ho gaye / bAdameM prajApatine bhUbhAgako icchA hone kI derI thI ki khudAkI eka dUsarI pratimUrti sAfa kiyA, jisase vAyumaNDala aura AkAzakI taiyAra hogaI, khudAne use acetana deva usameM cetana utpatti huii| zaktikA maMcAra kiyA / itanA vipula kArya karaneke bAda dUsarI jagaha likhA hai ki prajApatine ekase aneka khudA zrAnta hogayA, usane apanI pratimarti haz2arata hone ke liye tapasyA kI, tapasyAse veda aura jalakI zrAdamake sAmane apanI samparNa racanA ragvadI aura use utpatti huI / pranApatine trayIvidyAko lekara jala meM una samasta padArthoMkA nAmakaraNa karanekA zrAdeza de praveza kiyA, isase aNDA utpanna huzrA, prajApatine veM dina ravivArako vizrAma karane calA gayA / haz2arata aNDeko sparza kiyA, jisase agni, vASpa, miTTI Adi Adamane sabakA yathocita nAma-nirdeza kiyA / paidA huI / upaniSadoMmeM bhI sRSTi -racanA aura Izvarake katipaya samAlocaka ekamAtra Izvarame hI mamasta viSayameM aneka prakArakI mAnyatAe~ pAyaI jAtI haiM / jagatkA nirmANa batAne vAle darzanako pramANa mAnate hue vRhadAraNyaka upaniSadameM eka sthala para asatbhI musalamAna va IsAI dArzanikoM kI ima jagata-racanA mRtyu aura kSudhAko abhinna batAkara mRtyuse jIvana, zailIkI khillI ur3Ate haiN| khudAke isa racanAkramako jala, agni, loka zrAdikI utpatti batalAI hai| dUsare bAz2IgarakA gvela batAkara khUba upahAma karate haiM parantu sthAna para zrAtmAme sRSTi kA utpattikrama mAnakara kahA aisA karate hue ve apane mantavyakI ora z2arA bhI vicAra gayA hai ki jisa samaya prAtmAmeM saMvedanazaktikA zrAvinahIM karate / vedAnta, nyAya aura vaizeSika darzana Izvara- rbhAva huzrA, usa vakta AtmA nijako akelA dekhakara ko akhila vizvakA sarjaka mAnate haiM / ina darzanoMke bhayabhIta huzrA / zrAtmA puruSa aura strImeM vibhakta hogyaa| aAviSkartAoMne bhI Izvara aura jagatake viSayameM aneka strIne socA ki puruSa merA utpAdaka tathA praNayI hai, manoraJjaka kalpanAe~ sthApita kI haiM; udAharaNArtha kucha- isaliye usane gAyakA rUpa dhAraNa kara liyA, puruSa bhI kA nirdeza karanA yahA~ upayukta hogA baila bana gayA / gAyane bakarIke rUpameM tabdIlI karalI, taittarIya brAhmaNakA abhimata hai ki sRSTi racanAke baila bhI bakarA bana gayA / isI taraha siMha-siMhanI Adi pahale pRthvI, AkAza Adi kisI bhI padArthakA yugaloMkA prAdurbhAva huaa| eka jagaha brahmase lokakA astitva nahIM thA / prajApatiko ekase aneka hone kI sRjana mAnakara likhA hai ki brahmane apane meM parNa-zaktiicchA huI,etadartha usane ghora tapazcaraNa kiyA,tapazcaraNa- kA abhAva dekha brAhmaNAdi cAroM varNokA nirmANa ke prabhAvase dhUpa, agni, prakAza, jvAlA, kiraNeM aura kiyA / chAndopaniSadmeM asatko aNDA batAkara vASpa utpanna hue / utpanna hone ke bAda ye padArtha jama aNDe ke phaTanese pRthivI, AkAza zrAdi samasta saMsArakI "kara atyanta kaThina hogaye, isase prajApatikA liMga phaTa utpatti batalAI hai| "gayA aura usase samudra baha nikalA / apane Thaharaneko isa upayukta nirdezameM jahA~ Izvara brahmA yA Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] darzanIkI sthUla rUparekhA prajApatiko loka-nirmAtA batAyA gayA hai vahA~ use apane pUrva piMDAkArakA parityAga kara hI kar3A, kuNDala, mumalamAna aura IsAI dArzanikoMkI taraha hI prAyaH bAlI, zrAdi paryAyoM--hAlatoMko dhAraNa karatA hai, svIkAra kiyA gayA hai, phira na jAne Upara likhI parantu una sabhI paryAyoMmeM--jo svarNa ke piNDase zurU mAnyatAse sahamata hote hue bhI katipaya vidvAna khudA hotI hai, svarNa va svarNa ke pItAdi samasta guNa pAye aura gaoNDakA upahAsa kyoM karate haiM ? yadi ve khudAkA jAte haiM / isI taraha mRttikA Adi jitane bhI upAdAna maz2Aka ur3Ate haiM to unheM prajApatike tapazcaraNa aura kAraNa dekhane meM zrAte haiM, ve sabhI nijasa utpanna honevAle umake liMga phaTane, usase samudra nikalane zrAdiko na kAryoMmeM paryAya parivartana ke sivAya mamAnarUpasa pAye jAta bhUlanA cAhiye aura isa gulagapADekA bhI avazya bhaMDA- haiM / yadi Izvara jagatakA upAdAna kAragA hai to saMsArama phor3a karanA cAhiye / vedAnta, nyAya,vaizeSika, mumalamAna, parvata, samudra, pazu, pakSI, manuSya zrAdi jitane bhI kArya ImAI zrAdi jina darzanoMmeM sRSTi utpatti ke pahale eka. haiM una sabhAmaM IzvarakA astitva va Izvara ke sarvazatya, mAtra Izvarake astitvakI kalpanA kI hai prAyaH una vyApakatva, sarvazaktimatva Adi guNoMkA sadbhAva avazya gabhI darzanoMmeM isI tarahakI bemira pairakI kalpanAe~ pAyA jAnA cAhiye / parantu sUkSmarUpameM degyanepara bhI pAI jAtI haiN| una kalpanAoMkI buniyAda jagatke maMmAra ke kisI bhI kArya meM IzvarakA eka bhI guNa nagara svarUpa va usake Adi-antakA ThIka patA na lagAne vAle nahIM pAtA / ataH yuni aura pratyakSa pramAgAse Izvarako dArzanikoMke mastiSkakI upaja hI hai| jaba ve dArzanika jagatkA upAdAna kAragA mAnanA ThIka nahIM mAlUma bahuta kucha koziza karane para bhI lokakA svarUpa ThIka hotA aura na IzvarakA egI jhaMjhaTIgaM phasanA hI hRdaya na mamajha make, taba unhoMne eka chipI huI mahatI zakti- va buddhi ko lagatA hai / igaliye kahanA hogA ki Izvara kA anumAna kiyA aura kimIne usa brahA, kimAne viSayaka ukna mAnyatA mithyA aura vaijJAnika hai / Izvara, kimIne prajApati, kisIne khudA aura kimI ekamAtra prakRti -- ma padArtha ----kI mAnyatAko gaoNDa (Gotl) Adi kahA / jaba uma zakti kI kalpanA svIkAra karane vAle darzanoma cArvAka darzana pramukha hai| kI gaI taba usake bAda unake viSayameM dumarI bhI aneka cArvAka darzanake mAnanevAle dArzanikokA abhimana hai kalpanAe~ gadI gaI aura usame hI samasta sajIva tathA ki pRthivI, jala, agni aura vAyu ina bhUna catuthyake nirjIva jagatkA nirmANa mAnA gayA / mivAya anya koI bhI padArtha nahIM hai / ina jaDa bhUta___ isa mAnyatAko mAnanevAle dArzanika carAcara catuSTayasa hI saMmAra banA hai| samArameM jitane kArya jagatko utpattimeM Izvarako hI upAdAna tathA nimitta- naz2ara Ate haiM ve saba inhIM mRtacatuSTaya ke mammelanase kAraNa ghoSita karate haiM, parantu buddhikI kasauTI para paidA hue haiN| cetana, jIva yA zrAtmA nAmakA padArSa kasanesa yaha bilakula hI mithyA sAbita hotA hai| bhI pRthvI Adisa bhinna nahIM haiN| jima taraha kodradha dArzanika jagatko yaha bhalIbhA~ti vidita hai ki upAdAna (annavizeSa ) guDa, mahuaA zrAdi viziSTa padArthoM ke kAraNa apanA pUrva rUpa arthAt apanI pUrva paryAya va mammizraNaya zarAba paidA ho jAtI hai, ThIka usI taraha hAlata miTAkara hI kAryarUpameM pariNata hotA hai / svarNa pRthvI, jala, agni aura vAyuke svAbhAvika viziSTa Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 saMyogase caitanyakI abhivyakti (utpatti ) hotI hai, tIsarI mAnyatAmeM Izvara, jIva aura prakRtise usIko cetana, jIva, aAtmA zrAdi nAmase pukArate haiM, jagatkA nirmANa mAnA gayA hai| isa mAnyatAmeM nyAyazarIrase bhinna koI 'jIva' nAmakA padArtha nahIM hai / dharma, vaizeSika aAdi jitane bhI darzanoMkA antarbhAva hotA hai adharma, svarga mokSa, puNya-pApa Adi padArthoMkA bhI sarvathA una mabakA yaha abhimata hai ki Izvarane jIva aura abhAva hai / kahA bhI hai ajIva prakRtise isa jagatakI racanA kI hai arthAt lokAyatA vadantyevaM nAsti jIvo na nivRtiH| manuSya, pazu, pakSI, kIr3A-makor3A Adi jitane jIvadharmAdhauM na vidyate na phalaM puNyapApayoH // dhArI prANI haiM unakA upAdAna kAraNa jIva hai aura katipaya vaijJAnika loga bhI jIva viSayameM aisI pRthvI, jala, agni, vAyu, aAkAza, parvata, samudra, nadaho kalpanAe~ par3ate haiM, parantu yukti kI kasauTI para kasane- nadI zrAdi jitane acetana padArtha dekhanameM Ate haiM se ukta vaijJAnika va dArzanika apanI kalpanAmeM ama- unakA upAdAna kAraNa ajIva-arthAt prakRti hai, phala mAlama hota haiM / zarIgadima bhinna ahaMkArAtmaka parantu isa cetana aura acetana jagatkI racanAmeM Izvara pravRtti hotI hai, pRthvI zrAdi ke maMyogarUpa zarIrakA pUrNa anivArya nimitta kAraNa va vyavasthApaka hai| ina taurame astitva rahane para bhI cetana yA jIvake abhAva meM dArzanikoMkI isa racanAkramake samarthanameM jo prabala vaimI pravRtti nahIM hotii| jIva jaba eka zarIra chor3a dalIla hai vaha isa prakAra hai--.. detA---mara jAtA hai, taba usa zarIrameM cetanasa sambandha saMsAra meM jitane bhI kArya dekhanemeM Ate haiM ve kisI ra gyanevAlI sabhI kriyAnoMkA abhAva hojAtA hai, isa. na kisI usa-usa kArya ke jJAtAke dvArA hI banAe jAte liye pRthivI zrAdi acetana padArthoMkA caitanyarUpameM haiM / udAharaNarUpameM jaba hama pragUThIkI aora dRSTipAta pariNamana honA vA unase cetana-jIvakI abhivyakti karate haiM to hameM sAfa mAlUma ho jAtA hai ki aMgUThI aura utpatti mAnanA sArahIna hI nahIM asaMbhava bhI hai| apane zrApa se hI tayyAra nahIM huI, kintu usameM svarNa jIvakA jaDa-padArthoMse pRthaktva honA taba aura bhI dRr3ha- upAdAna kAraNa honepara bhI aMgUThI banAnekI kalAkA hojAtA hai jaba eka manuSya marakara punaH manuSya-paryAya jAnakAra sunAra hI aMgUThI banAtA hai| isI taraha kumhAdhAraNakara apane pUrva-manuSya-paryAyakI ghaTanAoMko bila. ra ghar3A, julAhA vastra aura anya kAryoMko jAnanevAlA kula satya batalA detA hai---yahA~ taka ki apane kuTu- anyakAryoMkI racanA karatA hai| cUMki jagat-racanA bhI mbiyoM aura par3osiyoMkA paricaya aura apane dhana zrAdi- eka vizeSa aura bahuta bar3A kArya hai, isaliye isa kA ThIka byorA logoMke sAmane peza kara detA hai / yaha kAryakA bhI koI atyanta buddhimAn kartA honA cAhiye, kevala eka kiMvadantI hI nahIM hai, kintu aise satya isa vipula kAryakA jo kartA hai vaha mahAn Izvara hai, udAharaNa Aye dina aneka sunane vA dekhanemeM Ate Izvarase bhinna koI bhI itane vipula kAryakA nirmANa rahate haiM / ataH jaDapadArthase hI tamAma jagatkA nirmANa nahIM kara sktaa| Izvara sarvaza, sarvazaktimAna aura svIkAra karanevAle darzana vizvakA rahasya khojanemeM vyApaka hai, isaliye vaha tamAma sUkSmase sUkSma aura sarvathA asamartha hai| bar3e se bar3e kAryoMko saralatAse karatA rahatA hai, use isa Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] darzanoMkI sthUla rUparekhA 87 kAryake karanemeM koI asuvidhA vA adhika zrama nahIM bilakula abhAva, kahIM pAnI hI pAnI, kahIM ativRSTi, karanA par3atA / dUsare acetana jagatakI utpatti avetana kahIM anAvRSTi, kahIM akAla-kahatakA par3anA, jahA~ paramANuoM aura karma-zakti se nahIM ho sakatI; kyoMki z2amIna nIcI honA cAhiye vahA~ usakA ekadama U~cA ainI vyavasthita aura sundara racanA jaDaparamANu va karma- honA aura jahA~ U~cA honA Avazyaka thA vahA~ nIcA zakti vicAra-zUnyatAke kAraNa kaise kara sakate haiM ? honA, nirjana bhayaMkara toM aura jaMgaloMmeM sundarajalacetana jIvaM bhI cetana jagatakI aisI vizeSa racanA prapAta aura jharanoMkA bahanA, ulkApAta, mahAmArI, alpaja va svalpazaktisampanna honekI vajaha se nahIM kara DA~sa-macchara, kIr3A-makor3A, sA~pa bicchra siMha-vyAghra makatA, isaliye cetanAcetanAtmaka ubhaya jagatkA kartA aAdikI sRSTi honA, manuSyameM eka dhanavAna dUsarA ekamAtra Izvara hI ho sakatA hai|' nirdhana, eka mAlika dusarA naukara, eka strI-putrAdike saMsArake samasta kArya upAdAna aura nimittakAraNake na honese dukhI, dUsarA ina sabake rahane para bhI daridratAke vinA utpanna nahIM hote, isameM kisIko bhI aitarAz2a nahIM kAraNa mahAna dukhI, eka paMDita dUsarA alakA duzmana hai aura honA bhI na caahiye| parantu ghaTa, vastra Adike -mahAmUrkha aura sonemeM rUpa honepara bhI umakA mugandha mamAna sabhI kAryokA kartA-nimitta kAraNa-cetana rahita honA, svAdiSTa rasabhare gannemeM phalakA na laganA, hI ho aimA koI niyama nahIM hai| ghAsa vinA kisIke candanake vRkSoM phalokA na honA tathA paMDitoMkA nirdhana udyamake bAriza Adike honepara svayaM paidA ho jAtI hai; aura prAyaH alpAyuSka honA zrAdi saMsAra meM aise kArya mUMgA, maNi, mANikya, gajamuktA Adi bhI kevala vaise dekhe jAte haiM jisase mAlUma hotA hai ki jagatakI racanA kAraNa milanepara prakRtise hI paidA hote haiM, inheM koI truTiyoMse khAlI nahIM hai / aura isaliye yaha jagata nahIM banAtA / yadi kahI ki ina samasta kAryokA kartA kimI eka sarvajJa, marvazaktimAna tathA vyApaka Izvara cahI paramezvara hai, vaha hI chipA chipA aise kAryoMko dvArA nahIM racA gayA aura na vaha isakA vyavasthApaka karatA rahatA hai, to ghar3A, vastra dhAdiko bhI vahI kyoM hI hai| eka kavine sonemeM mugandha na hone zrAdikI nIM banA detA hai jisase kumhAra zrAdikI z2arUrata hI una vAnoMko lekara IzvarakI buddhimattA para jo kaTAkSa na rahe, jIvanakI sabhI Avazyaka cIz2oMkA nirmANa vahI kiyA hai aura isa taraha sRSTike nirmAtAmeM jo kimI Izvara kara diyA kareM! jina vastuzrIkA kartA naz2ara buddhimAna kAraNakI kalpanA kI jAtI hai umakA upahAma aAtA hai yadi unakA kartA Izvara nahIM mAnA jAtA, to kiyA hai-yaha kavike nimna vAkyameM dekhane yogya haijinakA kartA sirpha svabhAva hai unako kyoM IzvarakA gandhaHsuvarNe phasamighuro nAkAri puSpaM kilA sandaneSu / ghanAyA huA mAnA jAya ! vihAna dhanAmge tu dIrghajIvI dhAtuH purA ko'pinadUsare, yadi Izvara kAryoMkA banAnevAlA hotA, to buddhido'bhUt // ve satra suMdara aura vyavasthita honA cAhiye the| parantu isaliye kahanA par3atA hai ki uparyuna, tImarI mAzrAbAda makAnoMkI chatoM, zrAgana aura dIvAroM para ghAma- myatAse bhI hamAre viSayakA spaSTIkaraNa nahIM hotA, ulaTe kA paidA honA, kahIM marusthala jaise sthAnoM meM ganIkA hama vyartha ke pacar3emeM phaMse naz2ara Ate haiN| Izvara kA Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3 kiraNa 1 jaisA svarUpa bAMdhA gayA hai vaha bilakula avaijJAnika hai| bAta z2arUra hai ki jagata-racanAmeM anAdise jIva aura usako kisI taraha bhI yukti va buddhikI kasauTI para ajIvakA hI dakhala hai / jIva ajIvake pRthak karanese kasanese kharA nahIM dekha sakate haiM / aneka prabala bAdhAe~ jagata nAmake padArthakA svataMtra koI astitva nahIM use jarjarita kara detI haiN| ThaharatA, isaliye jagatako jIvAjIvAtmaka kahanA upapAThaka mahAnubhAva isa tamAma vivecanase samajha yukta hogAM / utpatti, vinAza aura prauvya--mUlarUpa meM gaye hoMge ki ye tInoM dArzanika mAnyatAe~ jagata-racanA- madA sthira rahanA--jisameM pratyeka samaya pAyA jAya use kI ulajhanako sulajhAnemeM kahA~ taka saphala huI haiN| dravya, vastu yA padArtha kahate haiM / saMmAra meM aisA koI bhI inase to yahI mAlUma hotA hai ki yA to jagata paMca- padArtha nahIM hai jisameM utpatti Adi tInoM bAteM eka hI bhUtAtmaka hI hai athavA IzvarAtmaka yA IzvarAdhIna hI kAlama na pAyI jAtI ho-bhale hI kucha padArthoM meM hai / jagata kyA hai ? maiM kyA hU~ ? mujhe kahA~ jAnA hai ? sUkSmatara hone ke kAraNa ye spaSTa naz2ara na aAtI hoN| ityAdi samasta prazna Izvara vA prakRtimeM hI lIna ho utpAda nyaya dhrauvya panA dravyakA sAmAnya lakSaNa hai, jo jAte haiM, vizeSa tarka vitarka karanekI koI guMjAiza nahIM bhI dravya hai umameM yaha anivAryarUsa pAyA jAtA hai / rambI gii| ina tIna bAtoMke binA vastukA vastutva kAyama hI nahIM cauthI mAnyatA nIva aura ajIva athavA cetana- raha makatA, yaha marvathA vinuma ho jAtA hai / dravyakI ye acetana viSayaka hai / isa mAnyatAko janma denekA zreya hAlate svabhAvase hI hotI rahatI haiM upAdAnarUpasa inakA prAyaH ekamAtra jainadarzanako hI hai, vaise bauddhadarzanAdine karanevAlA koI vizeSa vyakti nahIM hai / jisa taraha bhI ima zrora jhukAva darzAyA hai, para vaha yukti ke balapara amikI jvAlA khuda hI UparakI ora jAtI hai, pAnI TikatA nahIM, isaliye use nirdoSa nahIM kahA jaasktaa| DhAla bhUbhAgakI ora bahatA hai aura havA tirachI calA aba dekhanA yaha hai ki jainadarzanakI mAnyatAse dArza karatI hai, ThIka usI taraha dravya svabhAvase hI pratikSaNa nikoMke mastiSkameM uThAnevAle praznoMkA uttara milatA utpAda, vyaya ora dhrauvyarUpama pariNata hotA rahatA hai| hai yA nahIM? dravyakA yaha svabhAva hI maMgArameM aneka parivartanoM tathA jainadarzana yA ukta mAnyatAke anusAra jagata, loka, alaTana palaTanakA mUla kAraNa hai| vizva yA duniyAM anAdi-nidhana athavA anAdi-ananta jIva, pudgala, dharma, adharma, aAkAza aura kAla ye hai| jagata racanAke prArambhakI kahanI umI taraha buddhi- chaha dravya hai, ye chahoM dravya anAdi-nidhana hai| parantu gamya aura rahasyabharI hai jaise bIja aura vRksskii| jisa inameM utpAda-vyaya-dhrauvya hamezA hotA rahatA hai, isaliye taraha yaha nizcita nahIM kahA jA sakatA ki amuka inake dravyatvameM koI pharka nahIM pAne pAtA- paryAyeM mamayameM bIjase vRkSa athavA vRkSase bIja paidA huA hai palaTatI rahatI haiM / ina chahoM dravyoMmeM zrAkAza sabase usI taraha jIva-ajIvase bhI jagata-racanAke prArambhakA mahAn hai, imake kSetrakA kahIM anta nahIM hai, anantAnirNaya nahIM kiyA jA sakatA--jagata anAdi hai aura nanta hai| AkAzake jitane kSetrameM jIva, pudgala, usakA kabhI bhI anta honevAlA nahIM hai| hA~ itanI dharma, adharma aura kAlakA astitva pAyA jAtA hai, Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika. vIra nirvANa saM02466] vividha-prazna 86 use loka. lokAkAza jagata yA duniyA~ kahate haiN| svayaM bhramati saMsAre svayaM tasmAdvimucyate // lokAkAzameM ye pA~coM dravya madAma TamATama bhare hue haiM bhagavadgItAkAra bhI paramAtmA yA Izvara ke aura bhaviSyameM bhI madaiva hI taraha bhare raheMge / hA~, jagatkartRtva Adike viSaya meM kitane hI spaSTa aura samudavyomeM paryAyAzrita saMbhavita parivartana jarUra hogA, para ktika hRdayodgAra prakaTa karate haiN| unakA kahanA hai na to ye mUla dravya vinaSTa-nestanAbada ho sakeMge aura na ki-'prabhu arthAt Izvara yA paramAtmAlogoMke kartRtvako, inake mivAya anya dravyoMkI utpatti hI ho skegii| unake karmako ( yA unako prApta honevAle ) kamaphalake 'gamyaMte jIvAdayo yatra tajjagata athavA lokyante maMyogako bhI nirmANa nahIM krtaa| svabhAva arthAt jIvAdayo yatra sa lokaH' arthAna jahA~ para jIvAdi chaha prakRti hI maba kucha kiyA karatI hai / vibhu arthAt sarva dravya rahe-mAlama par3eM uma jagat yA loka kahate haiN| vyApI paramezvara kimIkA pApa aura kisIkA puNya bhI igama mAlama huA ki jIvAdi chaha dravyoMkI nahIM latA / jJAna para ajJAnakA pardA par3A rahane ke kAraNa marmASTakA nAma hI jagat hai, vaha na kimI vyakti ke dvArA prANI mohita ho jAte haiM, aura apanI nAmamajhIke cA gayA hai, na usakA koI vyavasthApaka va pAlaka hai kAraNa paramezvarako usa taraha mAnane lagate haiM / yathAaura na mahezvara usakA saMhAra hI karatA hai| svabhAvase na kartRtvaM na karmANi lokasya sRjati prabhuH / kI jaganmeM nAnA prakArake parivartana hote rahate haiM / na karmaphala saMyoga svabhAvastu pravartate / zarIgadima bhinna cetana rUpameM ahaMbuddhi rUpama nAdatte kasyacitpApaM na caiva sukRtaM vibhuH / pravRtti hotI hai vahIM 'maiM' zabdakA vAcya hai / umIko ajJAnenAvRtaM jJAnaM tena munti jamnavaH // aAtmA zrAdi kahata haiM / jIva jaima karma karatA hai use bhaga0 gI05-14,15 una karmoM-kartavyoM ke anumAra hI sugva-duHkha dene vAle aisI hAlatameM Izvara ke jagatkartRtva zrAdikI mthAnoMmeM janma lenA par3atA hai / koI dumarA vyani uma kalpanA bahuta hI niHsAra hai aura usakA mUla kAragA kimI yonimeM na to bhejatA aura na duHkha hI detA hai| ajJAnabhAva hai / jaina-darzana arthAt vIra-zAmanakI mvakarmAnusAra hI jIva usakA phala bhogatA hai aura khuda mAnyatA bahuta hI yuktiyuka, svAbhAvika tathA vastu hI apane prayatnase karmoke bandhana tathA maMsArama mukta, sthiti ke anukUla hai aura hRdayako modhI apIla karanI hotA hai| kahA bhI hai hai ataH vaha saba tarahasa grahaNa kiye jAne ke yogya hai| svayaM karma karolyAtmA svayaM tatphalamaranute / vIra saMvA-mandira, sarasAvA, tA016-10-31 Ho--deha nimatta kisa kAraNase hai ? 30-apane karmoM ke vipAkase / vividha prazna pra0-koM kI mukhya pratiyAM kitanI hai ? u.--aatth| 800 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aja-sambodhana (vadhya-bhUmiko jAtA huA bakarA ) he aja ! kyoM viSaeNa-mukha ho tuma, zAyada tumane samajha liyA hai para kisa cintAne gherA hai ? aba hama mAre jAveMge, ra paira na uThatA dekha tumhArA, isa durbala au' dIna dazAmeM ra khima citta yaha merA hai ! bhI nahiM rahane pAveMge !! dekho, pichalI TA~ga pakar3akara, chAyA jisase zoka hRdayameM tumako vadhika uThAtA hai ! isa jagase uTha jAnekA, ra aura z2orase calaneko phira, isIlie hai yatna tumhArA, dhakA detA jAtA hai !! yaha saba prANa bacAnekA !! . [2] kara detA hai ulaTA tumako para aise kyA baca sakate ho, ra do pairoMse khar3A kabhI ! soco to, hai dhyAna kahA~ ? . ra dA~ta pIsa kara aiMTha rahA hai tuma ho nibala, sabala yaha ghAtaka, ra kAna tumhAre kabhI kabhI !! niSThara, karuNA-hIna mhaa| kabhI tumhArI kSINa kukSimeM svArtha-sAdhutA phaila rahI hai, muke khUba jamAtA hai ! nyAya tumhAre liye nahIM ! . aNDa-koSako khIMca nIca yaha rakSaka bhakSaka hue, kaho phira, ra phira phira tumheM calAtA hai !! kauna sune fariyAda kahIM !! saha kara bhI yaha ghora yAtanA, isase behatara khuzI khuzI tuma tuma nahiM kadama bar3hAte ho, vadhya-bhUmiko jA karake, kabhI dubakate, pIche haTate, vadhika-churIke nIce rakha do . aura Thaharate jAte ho !! nija sira, svayaM jhukA krke| mAnoM sammukha khar3A huA hai 'Aha' bharo usa dama yaha kaha kara, siMha tumhAre baladhArI, " ho koI avatAra nayA, ArtanAdase pUrNa tumhArI mahAvIrake sadRza jagatameM 'meme hai isa dama sArI !! phailAve sarvatra dayA" // -'yugavIra' 6 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-zAsana-divasa aura hamArA uttaradAyitva [ lekhaka-zrI dazarathalAla jaina] "apane bar3oMkI tumameM kucha ho to hama bhI jaaneN| unakI isa anabhijJatA-udAmInatAse lAbha uThAkara gara vo nahIM to bAbA phira saba kahAniyA~ haiM / " dUsare dharmavAle unapara apanA prabhAva jamAnameM isa saMsArameM aneka jaina tIrthakara dharmatIrthake samartha ho jAte haiN| unakA kucha aAkarSaNa bar3hana para pravatana karanevAle hue haiN| unakI dharma-AjJAoM jaba ve loga unake granthoMko par3hane, unakI mabhA. aura vyavasthAoMkA prasAra bhI parimita kAla taka sosAiTiyoMmeM bhAga lene aura unakI kisI kimI hI rahA hai / usake bAda usameM barAbara zithilatA pravRttiko apanAnaM yA usakA anumodana-mAtra AtI rahI hai yahA~ taka ki kabhI kabhI to dharmakA karane lagate haiM, to idhara apane hI logoMkI aurasaM mAga hI arsekaM liye laptaprAya hogayA hai| kAraNa, unheM aneka prakArako hRdayabedhaka kaTUktiyA~ tathA yaha saMsAra AtmavAda aura anAtmavAdakI sadaivasaM phabtiyA~ sunanako milatI haiM, jinase unakA hRdaya samarabhUmi rahA hai| jaba kabhI kisI alaukika vikala ho jAtA hai, usameM kaSAya jAga uThatI hai puNyazAlI adhyAtmavAdakI pracaNDa tejomaya mUrti- aura ve apane usa naye mArgako hI hara tarahama kA prAdurbhAva hotA hai taba ajJAnAndhakArameM cira- puSTa karanemeM laga jAte haiM / unakA tamAma buddhi-bala kAlasa bhaTakate hue ajJAnI aura midhyAmArgI tathA dhana-bala usa ora kAma karane lagatA hai jIvoMko apanI AtmAko pahacAna sakanekA prakAza jisake phalasvarUpa vipulasAhityakI racanA tathA milatA hai| jinakA bhaviSya ujjvala hotA hai ve usakA pracAra hokara pravAha baha jAtA hai aura AtmakalyANakI ora laga jAte haiM aura zeSa bhadra jana-bala bhI bar3ha jAtA hai| AtmAoMmeM apanI AtmAko pahacAnane ke liye manapyoMmeM vicAravAna sanmArgI AtmAAMkI eka prakArakA AndolanasA maca jAtA hai| isa saMkhyA hamezA kama rahA karatI hai. jana-sAdhAraNakA taraha kucha kAla taka saMsArameM dharmamArgakA pravartana bahubhAga to sirpha gatAnugatika hI hotA hai aura rahatA hai, bAdako phira ajJAnAndhakAra chAjAtA hai| ve prAyaH "mahAjano yena gataH sa panthAH" ke hI pa. logoMmeM bahuta kAlAtaka eka hI dharmakA sevana-vaha thika bana jAte haiM / yaha ThIka hai ki prAtmAko pahabhI avyavasthita rUpase-karate karate kucha to pUrva cAnanevAle pralaukika mahAna AtmAoMkI kRpAsa pApake udayase svayaM hI dharmameM aruci ho jAtI hai jIvoMkA mukAva svAtmAkI ora hotA hai, lekina tathA pramAda bar3ha jAtA hai-ve apane dharmase ana- isake liye unheM jar3avAda-arthAt prakRti aura bhijJa tathA vimukhase rahane lagate haiM, aura kucha usakI sAdhaka paristhitiyoMse sadaiva yaddha karanA Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 anekAnta varSa 3, kiraNa 1 %253D par3atA hai / jahA~ yuddha rukA aura AtmA cupa baiThI huI hai / mAnya vidvAn vidyAvAridhi vairiSTara caMpaki jar3avAdakA sAmrAjya usa dabAne lagatA hai| tarAyajIna apanI tulanAtmaka paddhatise saMsArakaM isaliyaM ajJAna va pramAdakI vRddhiko rokanekaM saba dharmokI zodha-khojakara siddha kara diyA hai ki liya nirantara sagranthoMkA adhyayana, satsaMgatikA jainadharma eka advitIya vaijJAnika dharma hai / aise jaina sevana vidvAnoMkA samAgama aura susaMskAroMkI dharmakA isa vaijJAnika yugameM bhI pracAra aura prasAra samaya samayapara zrAvRttiyA~ Avazyaka ho jAtI haiN| na ho yaha sacamucameM hamAre dhanazAlI aura dharmadhArmikaparva hamArI truTiyoM evaM kamajoriyoMko dUra parAyaNa samAjakaM liye bar3e hI Azcarya tathA zarmakarane hetu hI bana haiM / inako bhale prakAra manAte kI bAta hai, aura isake jimmedAra vIra bhagavAnake rahanema hama saMskArita hote haiM, apane kartavya- bhakta jainadharmakaM avalambI hamI jainI zrImAn dhImAna pAlana meM mAvadhAna banate haiM, hamameM utsAha tathA aura unake pIche calanevAlA sArA jana samAja hai| puruSArtha jAgRta hotA hai, hamAre samAjasa kadAcAra- hamane apane uttaradAyitvako jarA bhI pUrA nahIM rUpI maila chaMTatA rahatA hai aura hama zuddha hote kiyaa| rahate haiN| koI mamaya thA jaba jainadharmakA pracAra usake ___ isa taraha sabhI dhArmikapoM ko sollAsa manAnA kaTTara virodhiyoMke kAraNa rukA thA aura hama ci aura unake liye sArvajanika utsavoMkI yojanA llAte phirate the ki anuka jainadharmakaM vidveSI duSTakaranA paramAvazyaka mAlUma hotA hai tathA mahApuNya- rAjAoMna hamAre dharmagrantha jalA diye, mUrtiyA~ naSTa kA kAraNa hai / saMsArI prANiyoMka parama kalyANArtha karadI, logoMko ghAnI para DAlA ityAdi, lekina prakaTa honavAlI vIra-bhagavAnakI dharma-dezanAke aba usa dharmakaM prakAza evaM pracArameM Ane ke mArgameM dina to utmava manAnakI aura bhI adhika prAva- bAdhaka kauna hai ? hama jainadhamaka paramabhakta kahalAne zyakatA hai| isa mahAna dhArmika parvakI mahattA aura vAloMke sivA aura koI bhI nhiiN| manAnekI AvazyakatA, upayogitA tathA vidhi para jainadharma hindUdharmakI eka zAkhA hai, bauddhadharma bhaneka vidvAnoMne prakAza DAlA hI hai aura vaha saba jainadharmasa prAcIna hai yA bauddhadharmakA rUpAntara hai, ThIka hA i; lekina mujhe aisA pratIta hotA hai ki jainiyoMkI ahiMsAne bhAratIyoMko kAyaravanAdiyA hai jisa taraha yogya gaNadharake abhAvameM jIvoMkI aura vaha bhAratavarSakaM patanakA kAraNa huI, jainikalyANakAriNI vIra bhagavAnakI puNya vANI bahuta yAMmeM AtmaghAtako dhama banAyA hai, ye Izvarako nahIM kAla taka khiranesa rukI rahI usI taraha vartamAnameM mAnate, jainiyoMne bhAratavarSa butaparastIkA zrIgaNeza hamAre jaise ayogya vidvAnoM aura vaNika-samAjakI kiyA hai, jainiyoMkA gajanaitika kSetrameM koI svataMtra svArthaparAyaNatA tathA adUradRSTimaya sthUla dharma baddhi- astitva nahIM ho sakatA, jainiyoMkA syAdvAda eka ke kAraNa vijJAnakaM isa vartamAna bauddhikayugameM bhI gorakhadhaMdhA , tyAdi aneka mithyA dhAraNAe~ bhagavAnakI vANI prakAza tathA pracArameM mAnase rukI Aja bhI na sirpha hamAre par3osiyoMke hRdayameM Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-zAsana divasa aura hamArA uttaradAyitva kArtika, vIranirvANa saM0 2466 ] 1 vidyamAna haiM balki dezake bar3e bar3e netAoM-lAlAlAjapatarAya sarIkhe rAjanItijJoM aura kaI iti hAsizoMke manameM bhI baiThI huI pAI gayI haiM / kaI riyAsatoM meM jainiyoMke vimAna nikAlane para loga nagna mUrtiyoM para aitarAja karate haiM aura itanA jora bA~dhate haiM ki daMgAtaka karane lagate haiM-kolArama, kuDacI, mahagAMva, bayAnA Adi pacAsoM sthAnoM para dharmapAlanameM bAdhAe~ pdd'iiN| yaha saba usa jamAne meM ho rahA hai jaba ki dharmapAlana meM rAjyoMkI tarafase pUrNa svataMtratAkI Ama ghoSaNA hai| patA hai ina saba anyAyoM ke mUla kAraNa kauna hai ? hama bhagavAn mahAvIra kI nAlAyaka santAna / hama gAlI dete haiM una hinduoM ko jo hamapara apanI ajJAnatA ke kAraNa dhArmika, sAmAjika aura rAjanaitika hamale karate haiM, hama gAlI dete haiM unheM jo hamArI uccatAkA majAka ur3Ate haiM, hama burA kahate haiM unheM jo hamAre alaga rAjanaitika haqoM ko dene se inakAra karate haiM; isI taraha kaliyugako bhI gAlI dekara hama apanI kAyaratAkA pramANa dete haiN| Akhira isa zrAtmavacanAse lAbha kyA ? hama dekhate haiM Aye dina hama apanI eka nahIM aneka honevAlI gharU aura bAharI ApattiyoM ke liye te rahate haiM, lekina hama usake kAraNa kalApako dekhate hue bhI usake vAstavika kAraNa taka nahIM pahu~ca pAye haiN| saca pUchiye to hameM dUsaroM kA aibajoI karanA jitanA AsAna rahA hai, apanI adUradarzitA pUrNa kRtiyoM aura unake natIjoMpara najara pahu~cAnA utanI hI Ter3hI khIra rahA hai / Aja bhI hama dharmake nAmapara lAkhoM rupayA mandira banAne, ratha calAne, sonA aura raMga karAne, 1.3 saMgamaramara ke pharza aura TAilsa jar3abAnemeM kharca karanese nahIM rukate / parantu hama deva-zAstra gurukA eka hI darjA mAnate hue bhI zAstroMke punaruddhArArtha vidvAnoMkI koI bhI samiti kAyama nahIM kara pAye / hamArI pAThazAlAe~ aura vidyAlaya apane apane Dharre para cala rahe haiM. ve prAya: adhyApakoM kI puztainI jAyadAda banAdiye gaye haiM; U~ce vidyArthI kitane haiM, strarca kitanA hai, isakA koI ThIka ThikAnA nahIM; samAjakA paisA kitanI bedardIse dharmake nAmapara pracAraka rakhakara pheMkA jAtA hai, usakA bhI koI ThikAnA nahIM; mANikacandra parIkSAlaya, mahAsabhA parIkSAlaya, pariSadaparIkSAlaya, mAlavA parIkSAlaya sabake chakar3e daur3a lagA rahe haiM, aura aba to vidyArthiyoM se phIsa bhI lene lage / garaja yaha ki, avyavasthAkA khAsA mAmrAjya kAyama hai, dharmake nAmapara cAhe jaisI avAMchita pustakoMkA pracAra hai / jahA~ jJAna prasArake kSetra meM jaina samAjameM yaha aMdhere ho vahAM jainetara samAjameM dharmapracArakI bAta dimArAmeM AnA hI muzkila hai| yUnivarsiTiyoM, kAlejoM aura hAIskUloM tathA sArvajanika lAibreriyoMmeM to hamArI pustakoMkA prAyaH patA bhI nahIM milatA- hamAre sArvajanika kSetra hamAre prabhAvase zUnya rahate haiM / aisI hAlata hai hamArI, jise A~kha kholakara dekhate hue bhI hama dekha nahIM rahe haiN| bhalA soco to, isameM kisakA krasUra haiN| jo A~kha dekhane ke liye ho usase hama viveka pUrvaka dekheM nahIM aura Apatti honepara roveM to hameM usa zAyarake zabdoM meM yahI kahanA par3egA ki " ronA hamArI cazmakA dastUra hogayA / dI thI khudAne A~kha so nAsUra hogayA // Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 *. ataH bhAiyo! aba isa prakAra kAma nahIM par3e to jahA~ mandiroM meM acchI AmadanI ho vahA~calegA / aba bhI soco, jainadharmake pracAra aura ke dhanase koSa pUrA kro| sAtha hI, vIrazAsanake prasArakA mArga abhI bhI khalA huA hai, sirpha pAva- dina aise sundara, susampAdita-prakAzita pranthoM zyakatA hai eka bAra apanI hAlatakA siMhAvalokana kro| ye saba aisI Avazyaka kriyAe~ haiM, jo vIra pustakoM tathA TrekToMkA adhikAdhika saMkhyAmeM pracAra karane aura apane kartavya tathA uttaradAyitvako zAsanake sambandhameM hamAre uttaradAyitvako pUrA samajhanekI / ImAI apane mizanariyoM aura apanI karA sakatI haiM aura jinakA dhIrazAsana-divasa liTarecara sosAiTiyoM dvArA, AryasamAja apane manAte samaya hara jagaha rivAja par3a jAnA caahiye| snAtakoM, sanyAsiyoM, tathA brahmacAriyoMke dvArA, jisa taraha aba bhAratavarSa meM eka chorase dUsare chora taka mahAvIra-jayantI sArvajanikarUpasaM aura musalamAna apane birAdarAnA malUka va . manAI jAne lagI hai aura usake nimittase ajaina bAhamI hamadardI ke dvArA Aja jo apane apane loga jAnane lage haiM ki jainadharma kyA cIz2a hai,usI dharmapracArakA kArya kara rahe haiM, vaha dUmarA nahIM kara taraha vIra-zAsana divamake dina jainagranthoM, rahA hai| bhagavAna mahAvIrake zAsanameM rahate aura pustakoM tathA TrekToMke susampAdana, lekhana tathA usake anuyAyI kahate aura usake anuyAyI kaha prakAzanake liye khAsataura para yojanAe~ kI jAnI cAhiyeM, dhana ekatra kiyA jAnA cAhiye aura usa lAte tumhArA yaha kartavya ho jAtA hai ki tuma vIra ekatrita dhanase prakAzita mAhityako jaina-jainetara zAsana-divasako sArthaka banAneke liye vIrabhaga- saMsArameM samyakajJAnako jAgrata karane ke liye khaba bAnakI zikSAoM para yathAzakti amala karaneke pracArita karanA cAhiye / usa dina prAtaHkAla saMkalpake sAtha sAtha jainadharmake alaukika jJAnake pUjana vidhAnAdi ho to dUsare mamayoMmeM kamase kama prasArArtha paisA dAna karo aura karAo, eka bar3I vIra bhagavAna ke mahAn jJAnako prakAzameM lAnekA kriyAtmaka udyoga avazya honA cAhiye, tabhI hama samiti prantha-prakAzanake liye yogya vidvAnoMkI apane uttara dAyitvako kucha nibhA skeNge| anyathA kAyama karo, tAki vaha tulanAtmaka paddhati, iti- hameM eka vidvAnake zabdoMmeM kiMcit parivartanake hAma aura purAtatva prAdhArapara jainadharmakaM mahatva. sAtha kahanA par3egA kipUrNapranthoMkA naye DhaMgase uttama saMpAdana evaM prakAzana "na samajhoge to miTa jAoge ai jinadharmake bhakto / karAe aura dharmake eka eka tattva-usake eka- tumhArI dAstAM taka bhI na hogI dAstAnoM meM // " eka pahalU para choTe choTe kintu sundara aura alpa AzA hai vIra bhagavAna aura unake zAsanake mUlya para becejAnevAle sarala aura sIdhe zabdoMmeM bhakta mere isa nivedana aura sAmayika sUcana para TrekTa tathA pustakeM puraskAra de dekara likhAe aura avazya dhyAna denekI kRpA kareMge aura Ane vAle unheM lAkhoMkI tAdAdameM chapAnemeM svataMtra rahe / use vIra jayantIke puNya-divasa (zrAvaNakRSNApratipadA) dhanakI kamI na rahanA caahiye| candese poMmeM, para zAsana-sambandhameM apane upayukta kartavya tathA uttaradAyitvako pUrA karane ke liye abhIse usakI janma, maraNa, zAdI aura anya saMskAroMmeM yogya tayyArI kreNge| dAna dekara usakA koSa bar3hAno aura AvazyakatA Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrake divya upadezakI eka jhalaka [le.-zrI jayabhagavAnajI bI0 e0 vakIla ) tujhape nyArA hai| pAntima jainatIrthakara zrIvIra bhagavAn ne vipulAcala parvata tabase tU kyA jAne, kSitijameM kitane sAMjha savere 1 para saMsArI prAsmAko lakSya karake usake uddhArArtha hue, aura vilaya ho gaye / nabhameM kitanI aMdhayArI jo sArabhUta divya upadeza diyA thA usakI eka jhalaka cAMdanI rAteM bhAI aura calI gaI / bhUpara kitane Rtuisa prakAra hai: cakra nAce aura ur3a gaye / lokameM kitane yuga uThe - ai jIva ! tU ajara amara hai, mahAzaktizAlI aura aura baiTha gaye / saMsArameM kitane saMgraha bane aura bikhara sArapUrNa hai / aura yaha dIkhanevAlA jagata paNika hai, gaye / jagameM kitane nATaka-paTa khule aura banda ho gye| asamartha aura niHsAra hai / tu isase nyArA hai aura yaha jIvana meM kitane sAthI mile aura bichur3a gaye / ye saba atItakAlakI smRtiyAM haiN| gaI-gujarI ka parantu anAdi mithyAtvavaza tU zarIrako svAsmA, viSaya- hAniyA~ haiM / parantu ye gaI kahA~ ? inake saMskAra bhAja bhogako sukha, parigrahako sampadA, nAmako vaibhava, rUpako bhI terI cAla DhAla, tere hAvabhAva, terI icchA kAmanA mundaratA aura pazubalako vIratA mAnatA rahA hai| aura nerI prakRti meM aMkita haiN| ina sabako apanI sattA mohavaza inake lAbhako apanA lAbha, inakI vRddhi meM uThAye tU abhI taka anathaka calA jA rahA hai| vahI ko apanI vRddhi, inake hrAsako apanA hAsa aura inake vedanA, vahI utsAha aura vahI udyama ! kAlajIrNa ho nAzako apanA nAza samajhatA rahA hai| isIlie tU gayA, lokajIrNa ho gaye, yugayugAntara jIrNa hogaye; unmattasamAna kabhI khuza ho ha~sanA hai aura kabhI duHkhI parantu tU abhI taka ajIrNa hai, navIna hai, sanAtana hai| ho rotA hai| kyA yaha saba kucha terI amaranA aura jagakI kSaNiisI mAyAkI prAzAse chalA tU nirantara bhavabhramaNa katAkA sabUta nahIM ? kyA yaha terI bhalaukika zakti kara rahA hai mRtyu-dvArame ho nirantara eka ghATase dUsare gaira jagakI amamarthanAkA pramANa nahIM ? kyA yA ghATapara jA rahA hai| terI sArapUrNatA aura jagakI nismAratAkA udAharaNa __ pramAdavaza tu isa mANa prapaMcameM aisA tallIna hai nahIM? ki tujhe haraeka loka pahalA hI joka aura haraeka jIvana parantu hA tU abhI taka apaneko maraNazIla, pahalA hI jIvana dikhAI detA hai| tujhe patA nahIM ki asamartha nissAra mAnatA humA marIcikA samAna jagakI tU bahuta purAnA pathika hai / tujhe calane, Thaharate, dekhane, jhUThI bhAzAoM meM ulajhA huA hai| tU abhI taka isakI vidA hote aura punaH punaH udaya hote anantakAla bIta hI bAsakIgamoM, guNa-bAbasAoM aura praur3a cintAoM meM gayA hai| saMbana hai| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3 kiraNa 1 bhare mUTha ! putra-panatra, gRha-vATikA, dhana-daulata. kaThina hai| jinheM apane samajhanA hai, ve tere kahA~ hai? mamatva- tujhe patA nahIM,jIvako apanI paharaNamarane jIne bhAvase ho ta unake sAtha ba~dhA hai / mamasva toba aura bAlI nigoda dazAse upara uTha, manuSyabhava taka pahu~canedekha, ve svabhAva, kSetra, kAsa prAdi saba hI apekSAnoMse meM kitanI kitanI bAdhAoM aura bhApadAmoMse lar3anA tujhase bhinna haiM / ve ma tere sAtha bhAye haiM, na tere sAtha par3A hai| kitanI asaphalatAoM aura nirAzAoMkA jAyeMge / na ve tere roga, zoka, jarA mRtyuko haraNa karane mu~ha dekhanA par3A hai kitanI bhUloM aura sudhAroM meM se vAle haiN| ve saba nAgavAna haiN| inake mohameM par3akara nikalanA par3A hai| jIvanakA utkarSamArga agaNita mauta. tU kyoM vyartha hI apaneko khotA hai ? ke daroM se hokara gujaratA hai aura zoka-saMtApakI ve to kyA, yaha zarIra bhI, jisaparat itanA chAyAme sadA DhakA hai / manuSyabhava isI utkarSamArga mohina hai, jisakI tU maharniza sevA karatA hai, ta nahIM kI aMtima maMjila hai hai| yaha tero eka kRtti hai, jo ki prakRtikA sahArA yahAM hI jIvako pahalI bAra usa vedanAkA anubhava le jIvana utthAnake liye racI gaI hai| isakA poSaNa hotA hai jo use duHkhase sukhakI ora, mRtyume amRta jIvana utkarSa ke liye hai,jIvana isake poSaNake liye nahIM kI ora, nIceme uparakI bhora, vikalpoMse ekatAkI hai| jarA svacArahina isake svarUpako to vicAra / yaha mora, bAhirase andarakI ora lakhAneko majabUra katanA ghinAvanA aura durgandhamaya hai / yaha asthipaMjara karatI hai| me banA huA hai, mA~same vilepita hai, malamUtra aura yahA~ hI pahalI bAra usa subuddhikA vikAsa hotA kRmikula pe bharA hai| isake dvAroM se nirantara mana bhara hai jo ise heya upAdeya hita mahita, nija parameM viveka rahA hai| kauna buddhivara isa apanAegA! karanA sikhAtI hai| terA zarIra pAnI ke bulabule ke samAna ruNika hai| yahA~ hI pahalI bAra usa bhalaukika dRSTikA udaya terA bhAyu kAlagatike mAtha paNa kSaNa kSINa ho rahI hotA hai jo ise laukika kSetroMse Upara alaukika kSetroMhai aura terA yauvana svapnakholAke samAna nitAnta kA bhAna karAtI hai| jo ise zilpika, naitika, vaijJA jarAmeM badala rahA hai| tujhe apane bhaviSyakA tanika nika aura pAramArthika kSetroMkA darzana karAtI hai| bhI dhyAna nahIM / parantu mRtyu nirantara serI bhora tAka yahA~ hI pahalI bAra arthazakti kI vaha preraNA anulagAye baiThI hai| bhava hotI hai jo isake puruSArthako bhautika udyogoMme he mAnava ! na vyarthahI isa manuSya bhavako myamanoMmeM uThA alaukika udyogoMkI bhora lagAnI hai| sanA humA, pAhAra, nidA, maithuna, parimala meM lagA humA yahA~ hI pahalI bAra usa bhavanyAkI pAvarayakatA barabAda na kara yaha manuSyabhava ciMtAmaNi ratnake samAna mAlUma hotI hai jo ise svacchandatA, sukhazIkhatAko mahAmUlyavAna, mahAdurlabha aura mahAkaSTasAdhya padArtha chor3a yama niyama, vyavahAra roti, saMsthA prathA dhAraNa hai| jIvanameM rUpa-prAkAra, bhoga vilAsa, kaMcana-kAminI ranekI preraNA karatI hai| sabahI mila sakate haiN| paraMtu manuSyabhava milanA bahuta vahA~ hI pahalI bAra vaha dharmavRkSa aMkurita hotA hai Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAtika, vIra nirmANa saM02466] vIrake divya upadezakI eka jhalaka bhAtmabhadA jisakA sUkha hai, sAmpatA jisakI snigdha diye haiN| pAyA hai| dayA jisakA mada hai| pAtmajJAna jisakA ai bhavyAtmA ! yadi tU vAstavameM buddhimAna hai| praphula puSpa hai / tyAga jisakA saurabha hai aura amara svahiteSI hai aura udyamI hai to aba aisI yojana kara nisakA phala hai| ki tujhe phira adhogati jAnA na pdd'e| bArabAra mRtyuke inhIM alaukika zaktiyoM ke kAraNa manuSyabhava sabase cakkarameM giranA na pdd'e| bahuta kAla bIta cukA hai| mahAn hai, pradhAna hai aura amUlya hai| usakA eka samaya bhI aba kisI prakAra vApisa nahIM parantu hA ! jIvana mAnavI zarIrase ubhara bhautika ho sakatA hai| jo kAla bAkI hai bar3I tejIke sAtha kSetrase jitanA U~cA uThA, jitanA isakI buddhi, mAca- gujara rahA hai| derakA bhavasara nahIM ! pramAva kora, jAga raNa aura puruSArthakA vikAsa bar3hA, jitanA isakI duHkha aura khar3A ho / jo kala karanA hai vaha bhAja kara, jo anubhUti aura duHkha nivRtiko kAmanAne jora pakar3A, bhAja karanA hai vaha aba kara / jitanA duHkhasamasyAko hala karaneke liye isane jIvana isase pahile ki mRtyu apanI TaMkArase tere prANoMko jagatako dekhane, jAnane aura sukhamArga khojanekA parizrama ghAyala kare, aura terA zarIra pake hue pAtake samAna kiraNa / utanA hI utanA isakI bhUla prAntiyoMne, mAyugalase TUTakara dharAzAyI ho, tU ise prAtmasAdhanAisakI mithyA kalpanAoM aura mAnyatAmoMne bhI jora meM lagAde / pakar3A / isakI bhAzAyeM aura lAlasAya bhI vicitra dilakI pranthiyoMko tor3a, saMzaya chora, mizaMka huI / isakA vikalpaprapaJca aura vimoha bhI vistIrNa bana, apane meM vizvAsa para kitU tU hI hai| tU sabameM huaa| hai, saba tujhameM haiM para tujha sivA tujhameM nhiiN| ina hI navIna bhrAntiyoM, mAnyatAoM aura prA- mohajAlake tAra nAra kara, andara baiTha, nirvAna ho zAmoMke kAraNa isakI bAdhAyeM aura vipadAyeM bhI sabase dIpaka jagA aura dekha, tU kitanA U~cA aura mahAna hai| gahana hai| isakI samasyAyeM aura jimmevAriyA~ bhI isameM IrNa aura dveSa kahA~ hai / tU kitanA sohanA su sabase jaTila hai| dara hai, isameM prAtmabharuci aura parAsakti kahA~ hai| prAzAke ina pAzoM meM phaMsakara tanika giranA zurU merA terA chora, jagaye mu~ha mora, nirbhaya bana, huA ki patanakA ThikAnA nhiiN| phira vaha roke nahIM apane hI meM lIna ho, aura anubhava kara, tU kitanA rukanA / sIdhA rasAtalakI hI rAha letA hai| mathura aura mAnandamaya hai / isameM duHkha kahA~ aura zoka moha ! mohajAlake ina mRdu tAroMne, jhUThI prA. kahA~ hai / tU kitanA paripUrNa hai isameM rAga aura icchA zAoMkI madhura muskAnane tujha samAna samunnata, samu- kI gumbAiza kahA~ hai| na to nirA amRta sarovara hai jjvala aneka jIvana bAndha bAdhakara rasAtamako pahu~cA isameM jarA aura mRtyu kahA~ hai| Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-paricaya aura samAlocana [anekAnta meM 'sAhitya paricaya aura samAlocana' nAmakA eka stambha rakhanekA bahuta dinoMse vicAra cala rahA hai| manavakArAdi cha kAraNoM ke varA abataka usakA prArambha nahIM ho sakA thA, aba isa varSake isI prakase usakA prArambha kiyA jAtA hai| isa stambhake nIce samAlocamArtha tathA bheTa svarUpa prApta sAhityakA paricaya rhegaa| sAmAnyaparicaya prAyaH prAlike samaya hI de diyA AyA karegA-sAmAnya mAlocana bhI usI samaya ho skegaa| vizeSa paricaya aura vizeSa samAlocanakA kArya bAdako yathAvakAza huA karegA aura vaha unhIM pranthoM-pustakoM bhAvikA ho sakegA jinake viSayameM vaisA karanA ucita aura Avazyaka samajhA jAyagA / hA~, dUsare vidvAn yadi kisI granthAdikI samAlocanA khAsa anekAntake liye likhakara bhejanekI kRpA kareMge to use bhI, unake nAmake sAtha, isa stambhake nIce sthAna diyA jaaskegaa| -sampAdaka] (1) akalaMkagraMthatrayam--mUla lekhaka, bhaTTAka- sakA, imIme vaha mAthameM nahIM diyA jAsakA / ina lakadeva / sampAdaka, nyAyAcAya paM0mahendrakumArajI svopajJabhASyoM tathA pramANa maMprahake akalaMka dvArA jaina zAstrI, nyAyAdhyApaka syAdvAda mahAvidyAlaya race jAnekI mabame pahale sUcanA anekAnta dvArA banArasa / prakAzaka, muni janavijaya, saMcAlaka san 1930 meM kI gaI thI aura inako tathA 'siMghI jainagraMthamAlA, ahmdaabaad-klkttaa| nyAyavinizcaya mUlako khoja nikAlanekI preraNA bar3A mAija pRSTha saM0, saba milAkara 520 / mUlya, bhI kI gaI thii| mAtha hI, samantabhadrAzrama-vijJapti sajilda 5)ru0| naM04 ke dvArA dUsare granthoMke mAtha ina granthoM ko yaha kalakattAkaM prasiddha zva0 saMTha zrI bahAdura bhI khojane ke liye pAritoSikakI sUcanA nikAlI. siMhajI siMghIkI orama unake pUjya pitA zrI gaI thI / luptaprAya jaina granthAMkI khoja-sambandhI DAlacandajI siMghIkI puNyasmRtimeM nikalane vAlI mere ima AndolanakaM phalasvarUpa ina graMthoMkA uddhAra 'siMghI jaina graMthamAlAkA 12 vA~ prantha hai / imameM honasa merI mahanI prasannatAkA honA svAbhAvika hai, zrIbhaTTAkalaMkadeva-viracita uccakoTika nyAyaviSayaka aura isaliye maiMne ina pranthoMke uddhAra saMbandhI zubha sona saMskRta pranthoMkA saMgraha hai, jinameMmeM ekakA .. se dekho, bhanekAnta prathama varSakI prathama kiraNameM prakAzita nAma 'laghIyatraya' hai, jo ki pramANa-naya-pravacana luptaprAyajaina graMthoMkI khoja-viSayaka vijJapti naM03 aura viSayaka tIna laghu prakaraNoMko liye hue hai; dUsarekA tIsarI kiraNameM prakAzita 'purAnI bAtoMkI khoja' nAma 'nyAyavinizcaya' aura nImarekA 'pramANa maMgraha' zIrSakake nIce, prakalaMka grantha aura unake svopabhASya' hai / pahale tathA tIsare graMthakesAtha khuda bhaTTAkalaMkadeva viracita svopasabhASya bhI lagA huA hai, nAmakA upazIrSaka lekh| dUmare pranthakA svopasabhASya upalabdha nahIM ho dekho, anekAnta varSa / kiraNa . Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAtikavIra nirmANa saM02416] sAhitya-paricaya aura samAlocana samAcArako gatavarSake anekAntakI prathama kiraNameM ve badhAIke pAtra haiN| unakI prastAvanAko pUrNarUpase hI prakaTa kara diyA thA (pR0 103) aura yaha bhI dekhanekA yadyapi mujhe abhI taka yatheSTa avasara nahIM sUcita kara diyA thA ki ye graMtha siMghI jaina-graMtha. mila sakA, phira bhI usake kucha aMzoM para marasarI mAlAmeM chapa gaye haiM aura jaldI hI bhUmikAdise taurase najara DAlane para usameM vidvAnoM ke liye susajita hokara prakAzita hone vAle haiM, parantu vicArakI kAphI sAmagrI mAlama hotI hai / kitanI inake prakArAnameM pUrA eka sAla aura laga gyaa| hI bAteM vizeSa vicArake yogya bhI haiM; jaise aura isaliye aba akTUbara meM prakAzita hokara akalaMkakA samaya, jise unhoMne vikramakI 7vI pAne para mujhe sabase pahale isa stambhake nIce inhIM zatAbdIke sthAnapara 8vIM-9vIM zatAbdI siddha karanekA saMcita paricaya denemeM mAnanda mAlUma hotA hai ! kA yatna kiyA hai| isa saMgrahameM 'nyAyavinizcaya' ke sAtha usake digambara sampradAyake ina laptaprAya mahatvapUrNa vAdirAjasUrikRta vivaraNaparase kArikAoMke grantharanoMkA eka zvetAmbara-saMsthA (siMghI-jainautthAna-vAkyoMko jyoMkA tyoM tathA saMkSepameM uddhRta jJAnapITha ) dvArA uddhAra dekhakara, jahA~ digambarakiyA gayA hai, jisase kArikAoMkA artha samajhane samAjakI apane sAhityake prati upekSA-udAsInatA, aura unake sambandhako mAlUma karanemeM AsAnI ho; aura kartavyavimukhatA para kheda hotA hai vahA~ zvetInoM pranthoM para judI-judI TippaNiyA~ alaga dI tAmbara bhAiyoMko isa udAratA, dUradRSTitA aura gaI haiM; tInoMkA viSayAnukrama bhI sAthameM lagAyA guNaprAhakatAkI prazaMsA kiye binA bhI nahIM rahA gayA hai; 9 upayogI pariziSTa diye haiM, jinameM ina jaataa| isake liye siMpI jainagraMthamAlAke susaMcA. granthoMke kArikAoMkI anukrarmANakAe~, avataraNa laka muni zrIjinavijaya, usake saMsthApaka evaM vAkyoMkI sUciyA~ aura sabhI dArzanika tathA lAkSa- poSaka udAracetA bAbU bahAdurasiMhajI siMghI aura Nika zabdoMkI sUcI khAsa taurasa ullekhanIya haiN| ina graMthoMke isa taraha prakAzanakI yojanA tathA inake atirikta graMthake zurUmeM kramazaH prathamAlAke preraNA karanevAle samartha vidvAna prajJAcakSu paM0 sukhamukhya sampAdaka zrI jinavijayajIkA 'prAstAvika', lAlajI vizeSa dhanyavAdakaM pAtra haiN| isa prakArake paM0 sukhalAlajI saMghavI darzanAdhyApaka hindU prayana niHsandeha sAmpradAyika kaTTaratAko miTAneke vizvavidyAlaya, kAzIkA 'prAkathana', nyAyAcArya pradhAna sAdhana hai, aura isaliye maiM inakA hRdayase paM0 mahendrakumArajIkA 'sampAdakIya vaktavya' aura abhinandana karatA huuN| mahatvapUrNa prastAvanA' jo saba rASTrabhASA hindImeM andhakI chapAI-saphAI saba uttama huI hai, kArAka likhe gaye haiM, saba milakara prandhakI upayogitAko bhI acchA puSTa lagAyA hai aura jilda sundara tathA bahuta jyAdA bar3hA rahe haiN| isa prathake sampAdanameM manomohaka hai| parizramAdiko dekhate hue mUlya bhI nyAnajIne kAphI parizrama kiyA hai aura usa. adhika nahIM hai| saMkSepameM anya vidyAnoMke apane ke kAraNa unheM jo saphalatA milI hai usake liye pAsa rakhane, manana karane aura nAyajeriyoM, mAna Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 anekAnta [varSa, kiraNa 1 mandiroM, vidyAlayoM tathA zikSA saMsthAnoMmeM saMgraha rAmajI premI, bambaIne pro0 sAhabako isa pranthake karaneke yogya hai| . . . sampAdanake liye prerita kiyA, usIkA phala manthakA (2) varAmacarita-mUla lekhaka, bhI jaTAsiMha yaha prathama saMskaraNa hai aura yaha ukta pranthamAlAkA nndiaacaary| sampAdaka, prophesara e0 ena0 40 vAM grantha hai| upAdhyAya, rAjArAma kAlija kolhApura / prakAzaka, pranthakA viSaya usake nAmase hI spaSTa hai| paM0 nAthUrAma premI, maMtrI 'mANikacandra digambara yaha 'varAja' nAmake eka rAjakumArakI kathA hai, jo jainagraMthamAlA, hIrAbAga, bambaI 4 / sAija, apanI vimAtA mRgasenAke DAha evaM SaDayantrake 20430, 16 pejii| pRSTha saMkhyA, saba milAkara kAraNa aneka saMkaToMmeM gujaratA huA aura 497 / mUlya, sajilda 3) ru0| apanI yogyatAse unheM pAra karatA huA antako yaha prAcIna saMskRta graMtha bhI una luptaprAya jaina- apanA nayA svatantra rAjya sthApita karane meM samartha pranthoMmeMsa hai jinake uddhArArtha-Ajase dasa varSa huA aura jisane bAdako jaina muni hokara bhagavAna. pahale bhanekAntameM samantabhadrAzrama-vijJaptiyoMke neminAthake tIrthameM mukti lAbha kiyA aura isa dvArA Andolana uThAyA gayA thA aura pAritoSika taraha apanA utkarSa siddha karake pUrNa svAdhInatAbhI nikAlA gayA thaa| isake uddhArakA sArA zreya maya siddhapadako prApti kii| kathA rocaka hai, 31 isake suyogya sampAdaka prophesara e0 ena0 (Adi. soMmeM varNita hai aura prAcIna sAhityakA eka nAtha neminAtha ) upAdhyAyajIko hai, jinhoMne saba acchA namUnA prastuta karatI hai| se pahale kolhApurake lakSmIsena bhaTTArakake maThase protsAhabane isa pranthakA sampAdana bar3I yogyaisakI eka purAnI tADapatrIya pratiko khoja nikAlA tA tathA parizramake sAtha kiyA hai / pApa sampAdana aura usakA paricaya pUnAka 'enalsa mApha di kalAmeM khUba siddhahasta haiM,isase pahale pravacanasAra bhANDArakara prAriyaTala risarca insTiTayUTa' nAmaka aura paramAtmaprakAza / nAmaka andhakA uttama aMgrejI patrakI 14 vIM jilda ke aMka naM0 102 meM sampAdana karake acchI khyAti lAbha kara cuke haiN| prakaTa kiyaa| sAthahI yaha bhI sapramANa prakaTa kiyA bambaI yUnivarsiTIne mApake uttama sampAdanake ki isa varAMgacaritake racayitA prAcArya jaTAsiMha kAraNa hI isa anya ke prakAzana meM 250 10 kI nandI haiM, jinheM jaTilamuni bhI kahate haiM aura jo sahAyatA pradAna kI hai, pravacanasArakI prastAvanA I0 san 778 se pahale hue hai-zrIjinasenAcArya para bhI vaha pahale 250 ru0 puraskArameM de pakI hai kRta harivaMzapurANake eka ullekha parase ise jApana- aura hAlameM usane pro0 sAhabako DAkTara mApha caritake kartA raviSeNAcAryakI kRti samajha liyA liTarecara (DI0 liTa0) kI upAdhi se vibhUSita gayA thA vaha usa ullekhako ThIka na samajhaneko samayakI vistRta samAjopayA ke liye dekho, ganatIkA pariNAma thA / ukta paricayako pAkara baina sidAnya bhAskara meM prakAzita 'pravacanasAra mANikacanda madhamAlAke suyogya maMtrI paM0 nAthaH saMskAra raamks| Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya- paricaya aura samAlocana kAvika, cIranirvANa saM0 2466] kara vizeSarUpase sammAnita bhI kiyA hai| aisI hAlatameM ApakI sampAdana yogyatA ke viSaya meM adhika likhane kI jarUrata nahIM hai| isa granthake sAtha meM pro0 sAibakI 56 pRSThoM kI aMgrejI prastAvanA dekhane yogya hai, jisakA hindI sAra bhI paM0 kailAzacandrajI zAstrIse likhAkara sAthameM lagA diyA gayA hai aura isase hindI jAnane vAla bhI usase kitanA hI lAbha uThA sakate haiM / prastAvanA meM (1) sampAdanopayukta sAmagrI (2) mUlakA saMgaThana (3) mUlake racayitA (4) jaTAsiMhanandi AcArya, (5) jaTAmiMhanandIkA samaya aura unakI dUsarI racanAe~, ina viSayoM para prakAza DAlaneke bAda (6) barAMga caritakA AlocanAtmaka - guNadoSanAtmaka aura tulanAtmaka paricaya karAyA gayA hai, jisameM grantha-viSayakA sAra kAvyake rUpameM dharmakathA, graMthameMse dAntika navAdAnuvAdAtmaka sthaloMkA nirdeza, tatkA lIna sAmAjika aura rAjanaitika paristhitikA digdarzana, azvaghoSa aura jaTila, barAGga carita aura uttarakAlIna pranthakAra, pranthakI vyAkaraNa sambandhI vizeSatAe~, pranthake chanda aura granthakI racanAzailI jaisI viSayoMkA samAveza kiyA gayA hai aura anta meM (7) dUsare cAra varAMga-baritoMkA paricaya dekara prastAvanAko samApta kiyA hai| prastAvanA ke bAda sarga kramase pranthakA viSayAnukrama diyA hai / pranthake padoMkI varNAnukrama sUcI bhI grantha meM lagAI gaI hai / inake atirikta sargakramase payoMkI sUcanAko sAthameM lie hue kucha mahatvakI TippaNiyAM (Notes) bhI aMgrejImeM alaga dI gaI haiN| aura granthameM pAyejAnevAle nAmoMkI bhI eka paMcaka anukramaNikA lagAI gaI hai| isa taraha pranthake isa saMskaraNako bahuta kucha upayogI banAyA gayA hai| chapAI saphAI acchI aura geTa apa bhI ThIka haiN| grantha saba taraha se saMgraha karane yogya hai| pranthake isa uddhAra kAryake liye sampAdaka aura prakAzaka donoM hI dhanyavAdaka pAtra haiM / hA~, pranthakA mUlya adhika nahIM to kama bhI nahIM hai / kheda hai ki mANikacaMda graMthamAlAko digambara jainasamAjakA bahuta hI kama sahayoga prApta hai| usakI Arthika sthiti bar3I hI zocanIya hai, graMtha bikate nahIM, unakA bhArI sTAka par3A huA hai| isIse vaha aba apane graMthoMkA mUlya kama rakhane meM asamartha jAna par3atI hai| digambara jainoMkA apane sAhityake prati yaha prema aura upekSAbhAva niHsandeha khodajanaka hI nahIM, balki unakI bhAvI unnatimeM bahuta bar3A bAdhaka hai| bhArata hai samAjakA dhyAna isa ora jAyagA, aura vaha adhika nahIM to mandiroMke dravyase hI prakAzita graMthoMse zIghra kharIda kara unheM mandiroMmeM rakhanekI yojanA karegA, jisase anya graMthoMke prakAzanako avasara mila ske| (3) tasvArthasUtra - (hindI anuvAdAdi sahita ) mUlalekhaka, AcArya umAsvAti / dhanuvAdaka aura vivecaka, paM0 sukhalAlajI saMghavI, pradhAna jaimadarzanAdhyApaka hindU vizvavidyAlaya, banArasa / sampAdaka paM0 kRSNacandra jainAgama darzana - zAstrI, adhiSThAtA zrI pArzvanAtha vidyAzrama, banArasa / tathA paM0 dalasukha mAnabaNiyA, nyAyatIrtha, jainagamAdhyApaka hindU vizvavidyAlaya, banArasa / prakAzaka zrI mohanalAla dIpacandra cokasI, maMtrI Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1.2. anekAnta jainAcArya zrI bhAtmAnanda-janma-zatAbdI smAraka TrasTa borDa, trAMbA kAMTA, bahorAno - jUnomAlo cauthA mAlA, bambaI naM0 3 | mUlya 111) ru0 / yaha prantha prAyaH pUrvameM prakAzita apane gujarAtI saMskaraNakA, kucha saMzodhana aura parivardhana ke sAtha, hindIrUpAntara hai / isa saMskaraNakI mukhya do vizeSa tAe~ haiM / eka to isameM pAribhASika zabdakoSa aura saTippaNa mUlasUtrapATha jor3A gayA hai, jinameM se zabdakoSako paM0 zrIkRSNacandrajI sampAdakane aura sUtra - pAThako paM0 dalasukhabhAI sampAdakane tayyAra kiyA hai| ye donoM upayogI cIjeM gujarAtI saMskaraNameM nahIM thIM / inake tayyAra karane meM jo dRSTi rakkhI gaI hai vaha paM0 sukhalAlajI ke vaktavya ke zabdoM meM isa prakAra hai "pAribhASika zabdakoza isa dRSTise tayyAra kiyA hai ki sUtra aura vivecanAta sabhI jainajainetara pAribhASika va dArzanika zabda saMgrahIta ho jAya~, jo kozakI dRSTise tathA viSaya cunanekI dRSTise upayukta ho ske| isa koSa meM jainatatvajJAna aura jaina AcArase sambandha rakhane vAle prAyaH sabhI zabda AjAte haiN| aura sAthahI unake prayogake sthAna bhI mAlUma ho jAte haiM / sUtrapATha meM zvetA mbarIya aura digambarIya donoM sUtrapATha to haiM hI phira bhI abhI taka chape hue sUtrapAThoM meM nahIM e aise sUtra donoM paramparAoMke vyAkhyA pranthoMko dekhakara isameM prathamavAra hI TippaNI meM diye gaye haiM / " - dUsarI vizeSatA paricayanprastAvanAkI hai, aura jo paM0 sukhalAlajI ke zabdoM meM isa prakAra hai"prastuta bhAvRti meM chapA paricaya sAmAnyarUpase - [varSa 3 kiraNa 1 gujarAtIkA anuvAda hone para bhI isameM aneka mahatvake sudhAra tathA parivardhana bhI kiye gaye haiM / pahale kucha vicAra jo bAdameM vizeSa AdhAra vAle nahIM jAna par3e unheM nikAla kara unake sthAna meM naye pramANoM aura naye adhyayana ke AdhAra para khAsa mahatvakI bAteM likha dI haiM / umAsvAti zvetAmbara paramparA ke the aura unakA sabhASya tatvArtha sacelapakSa ke zrutake AdhAra para hI banA hai yaha vastu batalAne ke vAste digambarIya aura zvetAmbarIya bhUta va AcAra bhedakA itihAsa diyA gayA hai aura acela tathA sacela pakSake pArasparika sambandha aura bhedake Upara thor3A sA prakAza DAlA gayA hai, jo gujarAtI paricayameM na thA / bhASya ke TIkAkAra siddhasena gaNi hI gaMdhahastI haiM aisI jo mAnyatA maiMne gujarAtI paricayameM sthira kI thI usakA naye akATya pramANa ke dvArA hindI paricayameM samarthana kiyA hai aura gandhahastI tathA haribhadrake pArasparika sambandha evaM paurvAparya ke viSaya meM bhI punarvicAra kiyA gayA hai| sAtha hI digambara paramparAmeM pracalita samantabhadrakI gaMdhahastitvaviSayaka mAnyatAko nirAdhAra batalAnekA nayA prayatna kiyA hai| gujarAtI paricaya meM bhASyagat prazastikA artha likhane meM jo bhrAMti raha gaI thI use isa jagaha sudhAra liyA hai| aura umAsvAtikI taTastha paramparA ke bAremeM jo maiMne kalpanA vicArArtha rakhI thI usako bhI nirAdhAra samajhakara isa saMskaraNa meM sthAna nahIM diyA hai / bhASyavRttikAra haribhadra kaunase haribhadra the - yaha vastu gujarAtI paricayameM saMdigdha rUpameM thI jaba ki isa hindI paricayameM yAkinIsU rUpase una haribhadrakA nirNaya sthira kiyA hai / " Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM02466] sAhitya-paricaya aura samAlocanA arthAt prathama varSake anekAntakI 6 se 12 paMbecaradAsa / aMgrejImeM prastAvanA'nuvAdaka, pro. nambara takakI kiraNoMmeM paM0 sukhalAlajIke jo e0bI0 prAyavale, ema0e0; mUkha tathA TokAnuvAdaka tIna lekha-1 tattvArthasUtrake praNetA umAsvAti; 2 pro0 e0 esa0 gopanI, ema0 e0| sampAdaka, umAsvAtikA tatvArthasUtra, 3 tatvArthasUtrake vyAkhyA. paM0dalasukha mAlavaniyA prakAzaka, sekreTarI bhI jaina, kAra aura vyAkhyAe~, ina zIrSakoM ke sAtha-gujarA- zvetAmbara ejukezana borDa, 20 pAyadhunI, bambaI tI saMskaraNake paricaya-prastAvanAparase anuvAdita 3 / pRSTa saMkhyA, 416 / mUlya, 10 / kara kucha kramabhedake sAtha diye gaye the, ve saba sanmatitarka para paM0 sukhalAla aura paM0 becara. isa saMskaraNameM ukta vizeSatAke anurUpa saMzodhita dAsajIne jo pahale san 1933 meM gajarAtI TIkA aura parivartita hokara diye gaye haiN| aura isaliye tathA prastAvanA likhI thI usIkA yaha graMtha mUla- . yaha dUsarI vizeSatA vidvAnoMke sAmane kitanI hI kArikAoM ke sAtha aMgrejI anuvAda hai, jo ukta naI bAteM vicArake liye prastuta karatI hai| paM0 do vidvAnoMse karAyA gayA hai| sAthameM nAmAdimukhalAlajIkI dRSTimeM aba tayArthAdhigamasUtra viSayaka do upayogI Index bhI lagAye gaye pUrNarUpase zvetAmbarIya pantha hai-umAsvAtika aura isa taraha usake dvArA a~grejI jAnanevAloM ke digambara-zvetAmbara-sampradAya bhedase bhinna eka liye sanmatitarkako par3hane-par3hAne aura usakI taTastha vidvAna hAneko aura isIse donoM sampradAyoM mahatvapUrNa prastAvanA (Introduction) se yatheSTa dvArA unakI isa vRttike apanAye jAnekI jo lAbha uThAnakA mArga sugama kiyA gayA hai| paM0kalpanA pahale unhoMne kI thI vaha aba nahIM rhii| sukhalAlajI AdikA yaha prayatna prazaMsanIya hai| isa isa vizeSatAkI kitanI hI bAtoM para vizeSa vicAra graMthake nirmANa tathA prakAzana kAryameM zrImatI lIlAprastuta karanakI apanI icchA hai, jise yathAvakAza vatI dharmapatnI sva0 seTha devIdAsakAnajI bambaIne vAdako kAyameM pariNata kiyA jaaygaa| 1100) 10 kI aura mAsTara ratanacanda talAkacanda pranthakA yaha saMskaraNa aneka dRSTiyoMse mahatva- jIne 300) ru0 kI sahAyatA pradAna kI hai| pUrNa hai, hindI-pAThakoM ke sAmane vicArakI pracura (5) zrI prAtmAnandaM-janmazatAbdi-smArakapanthasAmagrI prastuta karatA hai, chapAI-saphAI bhI isakI sampAdaka, zrI mohanalAla dalIcanda dezAI, eDavo. sundara huI hai aura mUlya 1 // ) ru0 to pracArakI kaMTa, bambaI / prakAzaka, zrI maganalAla mUlacandadRSTisa kama rakkhA hI gayA hai, jabaki gujarAtI zAha, mantrI zrI AtmAnanda-janma-zatAbdi-smAraka saMskaraNakA mUlya 22) 20 thaa| ataH graMtha vidvAnoM- samiti, bambaI / mUlya, 2) 10 / / ke par3hane, vicArane tathA saMgraha karane ke yogya hai| yaha 'anekAnta'-mAijake prAkArameM anekA (4) sanmatitakaM (aMgrejI anuvAda sahita)- neka lekhoMtayAcitroMse alaMkRta aura kapar3ekI sundara mUlagrantha lekhaka, siddhasenAcArya, mUlagujarAtI puSTajillase susajjita kalyANa ke viropAhoM jaisAeka TIkAkAra tathA prastAvanA lekhaka, paM-sukhalAlaba bahuta bar3A daladAra prantha hai, jo zvetAmbara jainAcArya Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 zrImadvijayAnandasUri, prasiddha nAma AtmArAmajI sambandha rakhate haiM aura ve tiraMge, phoToke tathA mahArAjakI janmazatAbdikI smRtimeM eka samitI rekhA citrAdi rUpase aneka prakArake haiN| sthApita karake vizAla prAyojanake sAtha nikAlA gayA hai| isameM lekhoMke mukhya tIna vibhAga haiM-- isa granthameM lekhAMkA saMgraha tathA saMkalana (1) aMgrejI, (2) hindI aura (3) gujraatii| acchA huA hai| kitane hI lekha to bar3e mahatvake aMgrejI lekhoMkI saMkhyA 35, hindI lekhoMkI 40 haiN| 'jainadharma aura anekAnta' nAmakA eka lekha aura gujarAtI lekhoMkI 58 hai| gujarAtIke lekha unameMse 'anekAnta' ke gat varSakI chaThI kiraNameM do vibhAgoMmeM baMTe hue haiM- eka khAsa muni prA. uddhRta bhI kiyA gayA thA / ciMtra bhI kitane hI tmArAmajI-viSayaka, jinakI saMkhyA 26 hai aura manamohaka tathA kAmake / saMkSepameM apane dUmare anya viSayoMse sambandha rakhane vAle pAThakoMke liye yaha grantha anubhava, vicAra tathA jinakI saMkhyA 32 hai / aMgrejIke lekhoMkI mananakI acchI sAmagrI prastuta karatA hai / chapAI pRSTha saMkhyA 190, hindI lekhoMkI-(jinameM kucha saphAI aura geTa-apa saba cittAkarSaka hai, kAgaja saMskRta ke padya lekha bhI zAmila haiM) 218, bhI acchA cikanA tathA puSTa lagA hai aura mUlyaaura gujarAtI lekhoMkI 144+260 hai / inake kA to kahanA hI kyA ! vaha to bahuta hI kama hai atirikta sampAdakIya vaktavya, prakAzakIya aura smAraka samitiko pracAra dRSTiko sUcita nivedana aura lekhamUciyoM Adike pRSThoMkA bhI karatA hai| yadi imase duganA-pAMca rupaye-mUlya yadi lekhA lagAyA jAya to graMthakI kula pRSTha saMkhyA bhI rakkhA jAtA to bhI kama hI hotA / aisI hAlata 850 ke karIba hojAtI hai| citroMkI kula saMkhyA meM kauna mAhityapremI hai jo aise pranthakA saMgraha na 1550 hai, jinameMme 29 a~grejI vibhAgake sAtha, kare ! zvetAmbara mamAjakA apane vartamAna yugIna 50 hindI vibhAgake aura 60 gujarAtI lekhoMke eka mevAparAyaNa pajyAcAryake prati yaha bhakti mAtha diye haiN| zeSa 11 citroMmeMsa 9 to lekhArambha- bhAva aura kRtajJatA prakAzanakA Ayojana se pahale diye haiM,eka zatAbdi nAyakakA sundaracitra niHsandeha bar3A hI stutya evaM prazaMsanIya hai aura bAhara kapar3ekI jildapara cipakAyA gayA hai aura usameM jIvanazaktike astitvako sUcita karatA dUmarA jildake bhItara pranthArambhase pahale chApA hai| mAtha hI digambara samAjake liye Ike gayA hai| citra aneka vyaktiyoM, saMsthAoM, jalsoM, yogya hai aura usake sAmane isa dizAmeM eka maMdiroM, mUrtiyoM, zilAlekhoM tathA hastalekhoMse acchA kartavyapATha prastuta karatA hai| Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vItarAga pratimAoMkI ajIba pratiSThA vidhi [lekhakaH-- zrI bAbU sUrajabhAnajI vakIla ] na zAstroMke par3hane aura paM0 gopAladAsa zrAdi adhika na ulajhane pAve / sAracaubIsI nAmaka grantha meM "vikhyAta vidvAnoMke upadezoMsa aba taka yahI mAlUma likhA haihuzrA hai ki jainadharma mUrtipUjaka nahIM hai kintu mUrtise yatrAgAre binA_ho nAsti puruSakAnRNAm / mUrtikA to kAma lene vAsta hI vItarAga bhagavAnakI sadgRhaM dhArmikaiH proktaM pApavaM papi ma mama // 15 // mUrtiyoMko mandiroM meM sthApita karane kI AjJA detA hai, arthAt--jisa ghara meM manuSyoMko puNya prApta karAne jimasa arhata bhagavAnakI vItarAga chaviko devakara, vAlI jinapratimA nahIM hai uma gharako dhArmika puruSa dekhane vAloMke hRdayameM bhI vItarAga bhAva paidA ho / jaina- pApa upa jAnevAlA pakSiyoMkA para batAte haiM / isa hI dharmakA mAra ekamAtra vItarAgatA aura vijJAnatA hI prakAra padma purANa ke parva 62 meM ligyA hai-- . hai, yaha hI monakA kAraNa hai / ina donoMmeM bhI ekamAtra agraprabhRti padgehe vivaM nainaM na vidyate / vItarAgatA hI vijJAnatAkA kAraNa hai / vItarAgatAsa mArI mati maLyAtrI yamA'nAthaM kuraMgakam // hI kaMvalajJAna prApta hotA hai aura sarva sukha milatA hai arthAt--jima gharama jina pratimA nahIM hai uma isa hI vAste jainadharma ekamAtra vItarAgatA para hI z2ora gharako (ghara vAloMkI) mArI (plaMga jaisI bImArI) usI detA hai, jo vAstavamaM jIvAtmAkA vAstavika svabhAva taraha khAtI hai jima taraha abhaya hiraNako zeranI / vA dharma hai / usa hI vItarAgatAkI prAptiko mukhyahetu jainadharma vItarAga dharma hai, isa hI kAraNa vaha parama vAtagaga kathita jinavANIkA zravaNa, manana aura paThana- vItarAgIdeva, vItarAgIguru aura bItagagatAkI zikSA pAThana hai, jisameM vItarAgatAkI mukhyatA zreSThatAko bhanI denevAle zAstrAMkI hI pUjA vaMdanA karanekI AjJA detA bhoni dikhAyA gayA hai aura vastusvabhAva tathA naya-pramA- hai tathA rAgIdeva, rAgImAdhu aura rAgako puSTa karane raga ke dvArA hadayame biThAnakI pracura koziza kI gaI hai| vAle zAstroMko anAyatana Thahagakara unase bilakula hI isa hI ke sAtha jinhoMne vItarAgatA prApta kara apanA dUra rahane para jora detA hai / vItarAgadeva, guru, zAstrakI paramAnandapada prApta karaliyA hai unako vItarAga-mUrti ke pUjA pratiSThA vaMdanA-stuti bhI vaha kimI mAmArika kArya darzana hote rahanA bhI vItarAgabhAva utpanna karaneke kI siddhi ke vAste kagnA kataI manA karatA hai / ima vAste kucha kama kAraNa nahIM hai / isIse jainazAstroMmeM prakArakI kAMkSA ragbana vAleko to jainadharma sabhA bhavAnI ghara ghara jinapratimA virAjatI rahaneko atyanta jarUrI hI nahIM mAnatA hai kintu mithyAtvI ThaharAtA hai| bhakti banAyA hai, jisase uThate-baiThate haravakta hI sabakA dhyAna stuti-pUjA-pATha aAdi dharmakI maba kiyA to bA ekavItagaga-mUrti para par3atA rahe aura yaha pApI mana saMsAramai mAtra vairAga bhAva hala karane ke vAsta hI jarUrI batAtA hai| Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 anekAnta [varSa 3 kiraNa 1 isahI kAraNa tIrthakara bhagavAnakI bhakti bhI eka mAtra tIrthakarakI pratimA hai| kisI bhI tIrthakarakI ho parama unakI vItarAga avasthAkI hI karanI jarUrI batAI jAtI vItarAga rUpa pratimA z2arUra honI cAhiye, jisake darzanase hai, jisase vItarAgatAkA bhAva paidA ho, na ki unakI vItarAgatAkA bhAva hamAre hRdayameM bhI paidA hone laga gRhasthAvasthAkI, jisase rAga-bhAva paidA honekI hI jAya / rahI pUjane yA bhakti stuti karanekI bAta, vaha sambhAvanA ho sakatI hai| aisI dazAmeM savAla yaha paidA bezaka alaga alaga tIrthakarakI alaga alaga kI jAtI hotA hai ki vItarAga-pratimA, jisake ghara-ghara rakhanekI hai, parantu jisa tIrthakarakI pratimA mandirameM nahIM hotI hai, jarUrata hai; vaha kyA isa prakAra pratiSThita honI z2arUrI hai, unakI bhI pUjA baMdanA aura bhakti-stuti kI jAtI hai| jisa prakAra paMcakalyANakoMkI lIlA karake Ajakala yaha bhakti stuti pratimAkI to kI hI nahIM jAtI hai aura pratiSThita samajhI jAtI hai, aura pratiSThA honeke bAda na mandirameM virAjamAna pratimAko vAstavikarUpameM tIrthaMkara zilpI dvArA unapara pratiSThita kiyA jAnA aMkita bhagavAna hI mAnA jAtA hai / mUrtise to mUrtikA hI kAma karAyA jAtA hai, athavA binA isa prakArakI lIlAke lenekI AjJA hai arthAt yaha hI samajhane aura mAnanekI baiMsa hI unako virAjamAna kara unake darzanase vItarAgatA- z2arUrata hai ki yaha tIrthakarabhagavAnkI parama vItarAgarUpa phI zikSA lete rahanekI hI jarUrata hai, jaisA ki prAcIna avasthAkI mUrti hai taba pratyeka tIrya karakI alaga 2 kAlake jainI karate the / kyoMki prAcInakAlakI jo pratimA rakhane aura unapara alagara cinha banAnekI to jainapratimAe~ dharatI se nikalatI haiM ve cauthe kAlakI kucha bhI z2arUrata nahIM hai yahA~ yadi ina mUrtiyA~ko hI ho yA paMcama kAlakI; unapara pratiSThA honA aMkita nahIM mAkSAt bhagavAna mAnakara pUjanekI AzA hotI taba to hotA hai jaisA ki zrA nakalakI mUrtiyoM para hotA hai / mUrtI bezaka alaga 2 tIrthaMkarakI alagara mUrti banAneko bhI nirmANa karAne vAle zilpazAstroMmeM pratyeka tIrthakarakI jarUrata hotI; parantu aba to parama vItarAgatAkI mUrtike alaga alaga zakla nahIM batAI gaI hai, jisase zilpa- darzana karane ke vAste eka hI mUrti kAphI hai, jo sabahI kAra pahalese hI pratyeka tIrthakarakI alaga alaga mUrti tIrthakarokI mUrti samajhI jAsakatI hai| isahI kAraNa banAveM / vaha to sabahI mUrtiyA~ eka samAna banAtA hai koI bhI cinda banAne kI jarUrata mAlUma nahIM hotI hai| meM mahInA bhAva mAnekA vyAla aba bhI jina maMdiroMmeM sabahI tIrthaMkaroMke cinhoMvAlI ragvatA hai| phira cAhe jisa para cAhe jisa tIrthakarakA mUrtiyA~ nahIM hotI haiN| eka, do yA tIna hI mUrtiyA~ cinha banA detA hai / taba yadi yaha cinhana banAyA jAve hotI haiM, una maMdiroMmeM bhI to caubIsoM tIrthakaroMkI pUjAto vaha mUrti sabahI tIrthaMkaroMkI, unakA parama vItarAga- bhakti hotI hai arthAt vItarAgatAkI zikSA to una birUpa avasthAkI samajhI jA sakatI hai,aisI hI ve prAcIna rAjamAna pratimAoMse lelI jAtI hai aura pajAbhakti mUrtiyA~ samajhI jAtI thIM jo dharatIke nIcese nikalatI sabakI apane manameM unakA smaraNa karake karanI jAtI hai aura jina para prAyaH koI cinha banA humA nahIM hotA hai| yahA~ para yaha kahA jAsakatA hai ki jina tiirthNkroNhai| vItarAgatAkA bhAva paidA karaneke vAste to hamako kI pratimA nahIM hotI hai unakI sthApanA pakSakoM dvArA isa bAtakI kucha bhI z2arUrata nahIM hotI hai ki vaha kisI karalI jAtI hai| parantu sthApanA karake pUjana to ekado Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] vItarAga pratimAoMkI ajIba pratiSThA vidhi 107 mama t hi hI karate haiM, bAkI jo saikar3oM jainI maMdirameM Ate haiM aura apane hRdayameM biThAte rahanese hRdayameM unakI bhaki vItarAga pratimAke darzana karake sabahI tIrthaMkaroMko smaraNa stuti karate rahanese-ravakta hI hamAre bhAvoMkI zuddhi hotI kara, unakI bhakti stuti karate haiM aura cAvala, lauMga, rahatI hai aura yaha bhakti stuti hama bAra bAra hara jagaha bAdAma Adi hAthameM jo ho vaha bhaktisahita sabahI kara sakate haiN| yahA~ pratimA ho yA na ho, isa bAtakI tIrthakaroMko car3hAte haiM, to kyA sthApanAke binA vaha koI jarUrata nahIM hai| parama vItarAgarUpa pratimAke darzana unakI bhaktistuti bilkula hI nirarthaka hotI hai / isake to hamako vItarAgatAkI uttejanA de dete haiM, usase bItaalAvA maMdirake samayase alaga jo loga apane gharapara rAgarUpa bhAvoMkI uttejanA hone para hamArA yaha kAma hai yA maMdira ke eka kone meM baiThakara 24 tIrthaMkaroMkA yA paMca- ki parama vItarAgI puruSoM, AIto, siddhoM, aura sAdhunoMko parameSThIkA jApa karate hai-hRdayase unakI bhaktistuti yAda karakara usa vItarAgarUpa bhAvako hRdayameM jamAte aura baMdanA karate haiM to kyA sthApanA na karanese yA raheM aura jaba jaba bhI maukA mile unake guNoMkI bhaktiunakI mUrti sAmane na honese jinakI ve bhaktistuti stuti aura pUjA baMdanA apane hRdayameM karate raheM / aura karate haiM unakI vaha bhaktistuti yA jApa zrAdi vyarya yadi ho sake to dinameM koI 2 samaya aisA sthira karale hI jAtA hai / nahIM nahIM ! vyartha nahIM jAtA hai / yadi ve jaba ekAntameM baiThakara sthira cittase unakI bhaktistuti unake vItarAgarUpa guNoMko yAda karake, una guNoMkI pUjA baMdanA kara sakeM, jisake vAste hara vakta pratimA bhakti stuti karate hai to bezaka unakA yaha kArya mahA- sAmane rakhane va sthApanA karanekI z2arUrata nahIM hai| yaha kAryakArI aura phaladAyaka hotA hai / yaha hI jainazAnoM- saba to hRdaya mandira meM hI ho jAtI hai| kA spaSTa zrAzaya hai / jisase yaha sAfa siddha hai ki isa prakAra jaba vItarAgarUpa mUrtise mUrtikA hI kAma bhakti stuti aura pUjA baMdanAke vAste na to pratimA hI liyA jAtA hai; usako sAkSAta tIrthakara mAnanese sAfa ra z2arUrI hai aura na sthApanA yA jalacandanAdi dravya inakAra kiyA jAtA hai| kisI prakAra bhI apaneko matihI, kintu ekamAtra vItarAgarUpa parameSThiyoMke vairAgya pUjaka nahIM batAyA jAtA hai| aura mUrti bhI bItarAgalapa aura tyAgarUpa guNAMkI bar3AI apane hRdaya meM baiThAnekI hI rakhanekI tAkIda hai| koI vastra alaMkAra yahA~ taka hI z2arUrata hai| jisase hamAre pApI hRdayameMse bhI rAgadveSa ki agara eka tAgA bhI usa para par3a jAya to vaha kAmarUpa maila kama ho hokara hamArA hRdaya bhI kucha pavitra kI nahIM rahatI hai; to garbha-janma, khela-kUda aura rAjahone laga jAya, hamAre hRdayameM bhI vItarAgarUpa bhAvoMko bhoga prAdikA saMskAra usameM paidA karanekI kyA jarUrata sthAna milane laga jAya / aura hama bhI kalyANake mArga hai, jo pratiSThA viSike dvArA kucha dinoMse kiyA jAnA para lagane ke yogya ho jaayeN| zurU ho rahA hai| hama digambara-zrAmnAyake mAnanevAle bezaka tIrthakaroMkI vItarAgarUpa pratimAke darzanase jainI, tIrthakara bhagavAnkI rAjaavasthAkI mUrtiko bhI hamako vairAgyakI uttejanA milatI hai, parantu bhI mAnanese sApha inakAra karate hai| aneka tIrthaMkaroM ne tIrthaMkaroM, sidoM aura saba hI bItarAgI sAdhuoMke vIta- vivAha kagayA hai| yadi unakI usa avasthAkI mUrti rAgarUpa guNoMko pAra karake, una guNoMkI pratiSThA unakI striyoM sahita banAI jAya, jo tIrthaMkara pAvatI Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hama hai, unakI mUrti umakI 66 hajAra rAniyoM sahita sAlAbameM nahAtI huI naMgI niyoM ke sahAraNake mahAbhanAI mAya aura jaba ve phauja palaTana sekara chaha khaMDa niMdanIya kilosako kaNake bAma rAdhAke premako, mA matA karaneko nikale the, tabakI unakI mUrti ko roSanAgake pakar3ane aura kasako mAra DAlanekI kRSNAkI palaTana aura lar3AI ke saba ithiyArosahita banAI jAya bahAdurIko pajane badaneyogya samajha, isa hI rUmameM to kyA hamAre digambara bhAI usako apane jaina mandiroMmeM usakI makti stuti karate hai| usake ina hI saba kRlmoMkI rakhanA maMjUra kara leMge ? kyA unakobhI isI taraha mAneMge lIlA karake apaneko dhanya samajhate haiN| yaha ho sakA jisa taraha ina vItarAgI pratimAoko mAnate haiM aura kIrtana,makti-stuti aura pUjana hai| aisI hI avasthAoM kyA aisA karanA jainadharma, jainazAstroM aura jainasiddhAntoMke kI ve mUrtiyA~ apane mandiroMmeM banAte haiM aura pratimAyeM viruddha na hogaa| sthApana karate haiN| ina hI. saba lolAproMke karanese ve ___ yadi gRhasthAvasthA aura rAjapATake samayakI tIrtha- kRSNa bhagavAnkI pratimAko pratiSThita aura mandira meM kara bhagavAnkI mUrtiyA~ mandira meM rakhane aura darzana aura sthApane pUjane aura baMdane yogya banAte haiN| aisI hI manana karane ke yogya nahIM haiM taba ina parama vItarAgI pratimA ve zrIrAmacandrakI banAte haiM, jinako bagala meM pratimAnoMko mandira meM rakhane aura darzana manana karane sItA baiThI ho, hanumAna gadA liye pAsa khar3A ho / isa yogya banAne ke vAste inake Upara garbha, janma aura rAja pratimAkI pratiSThA yadi ve sItAke haraNa hojAne para bhogakI lIlAoMkA ho jAnA kyoM jarUrI samajhA jAne rote phirane, phira hanumAnakI sahAyatAse laMkA para car3hAI lagA hai / yaha to bilkula ho ulaTI bAta huI / jaba karane, mahAghamAsAna yuddha kara lAkhoM karor3oM puruSoMkA hama bhagavAnke bAlapana yA gRhastha-jIvanakI mUrtiyAM badha hone ke bAda rAvaNako mAra sItAko ghara le zrAnekI apane liye kAryakArI nahIM samajhate haiM, kintu unakI lIlA karane ke dvArA kareM to ThIka hI hai| unake matake paramavItarAga avasthAkI mUrti hI apane liye kAryakArI anusAra unake paramapUjya viSNubhagavAnne rAvaNako samajhate haiM, jisake darzanase hamako bhI vItarAgatAkI mArane ke vAste hI to rAmacandrarUpameM janma liyA thA, preraNA ho, hama bhI isa pApI gRhasthake jaMjAlake mahA- aura phira isa hI prakAra kaMsako mArane aura gopiyoMkA mohako tor3a apane prAtma kalyANa meM lageM aura mahAdukha- uddhAra karane ke vAste hI kuSmAke rUpameM janma liyA thaa| kAI saMsArasAgarase nikala avinAzI sacce sukhakA isa hI prakArake rUpoMmeM ve apane vimNu bhagavAnako anubhava kareM, taba ina paramavItarAga rUpa mUrtiyoMke upara pUjate haiN| isa kAraNa unakA rAma aura kRSNako yaha garbha-janma aura gRhasthabhoga AdikA saMskAra karanese to saba lIlAyeM karanA, ina hI saba lInAoMkI bhakti inako sApha taura para bigAr3anA aura apane kAmake yogya stuti karanA, ina saba lIlAoMke karanese hI inakI nahIM rahane denA hI hai| pratimAoMko pUjya aura pratiSThita banAnA to bezaka ThIka . vaiSNava hindU zrIkRSNakI bAlyAvasthAko "dumaka baiThatA hai, lekina ina gAne par3omiyoMkI yasakara, hamArA Thumaka calata bAla bAjata paijaniyAM" prAmakI gopiyoMke bhI apanI paramavItarAgarUma pratimAko apane sAtha usakI nAnA prakArakI krIr3AoM aura kilogoMko, tIrthakara bhagavAnke bAlapana, gRhasthajIvana boga Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM02465] vItarAga pratimAnoMkI ajIba pratiSThA vidhi 106 prAdikI lIlA karake hI unako pratiSThita mAnanA kaise banAneke vAste usake pAsa tora tarakaza, DhAla-talavAra ThIka baiTha sakatA hai ? yaha to ulaTA unako bigAr3anA, aura gadA Adi saba hathiyAra rakhate ho to kyA usa aura apane kArajake viruddha banAnA hai| vItarAga pratimAkI jo padmAsana lagAye. pAca-sAtha kanyA haMsakI cAla cale yA haMsa kanvekI cAla cale rakkhe, prAtmadhyAnameM magna dikhAI derahI hai, jisake donoM hI sUratoMmeM nakala ThIka nahIM baiThA karatI hai| kintu sirake keza noce hue mAlama par3a rahe haiM, pUrNa parama bAta haMsI makhaulake hI yogya ho jAtI hai / yahI hAla digambara avasthA hai, jisakI parama vItarAgarUpa chavi isa viSayameM hamArA ho rahA hai / hama dUsaroMkI rIsa karake banAne ke vAste kArIgarane apanI sArI kArIgarI kharca lIlA to karanA cAhate haiM garbhase lekara nirvANa takakI karadI hai aura pratiSThA karAne vAle ne bhI sabase adhika avasthA kI, parantu hamAre pAsa hai kevala eka parama vIta- vItarAga chabi dikhAnevAlI yaha pratimA kArIgarakI rAga avasthAkI hI prtimaa| usahIko pratiSThita karane ke aneka pratimAoM se bA~Takara lI hai| aisI pratimAke bahAnese hama yaha saba lIlA racate haiM; parantu bahAnA to pAsa manuSyoMkI hiMsAke karanevAle yuddha ke hathiyAra rakha bahAnA hI hotA hai / isahI kAraNa usa apanI parama denese kyA vaha rAjAkI mUrti bana jAtI hai / nahIM nahIM; vItarAgarUpa pratimAko hI garbha meM rakhakara garbhakA bahAnA aisA karanese na to vaha rAjAkI hI lIlA banatI hai karate haiM, usa hI paramavairAgarUpa pratimAko pAlane meM AMdhI aura na vItarAgakI hI; kintu bilkula hIeka pilarakhakara isa taraha jhulAte haiM jisa taraha choTe choTe baccoM. paNa lIlA banajAtI hai jo Ajakalake jainiyoMkI ko mulAyA karate haiM / yaha mUlA mulAnekI lIlA pratiSThA- buddhikI mApa karAne vAlI sarvasAdhAraNake vAste pratyakSa kI vidhi karane vAle hI nahIM karate haiM; kintu sabahI kasauTI hotI hai| yAtrI strI-puruSa pAkara eka-eka do-do jhoTe dete haiM ina saba besira pairakI adbhuta lIlAoMke alAvA aura rupaye car3hAte haiM / parantu ina sabahI jhoTA denevAle yaha bhI to socane kI bAta hai ki yadi vAstavameM ina yAtriyoMse z2arA pUcho to sahI ki pAlane meM zrodhI par3I adbhuta lIlAoMke karanese tIrthakara bhagavAnke bAlahuI jisa mUrtikotumane mulAyA hai vaha bAlaka avasthAkI pana, gRhasthabhoga, vivAha zAdI, strIbhoga, rAjabhoga aura mUrti naz2ara AtI thI yA parama vItarAga avasthAkI ? yuddhAdi karanekA saba saMskAra usa vItarAga pratimA javAba yaha hI milegA ki mUrti to pAlane meM parama vIta- para par3atA hai, jisake sAtha yaha lIlAe~ kI jAtI hai rAga avasthAkI hI zrodhI DAla rakhI thii| taba tumane jisakI pratiSThAkI jAtI hai, to usa pratimA meM yaha saba bAlakako mulAyA yA bhagavAnakI parama vItarAga avasthAH saMskAra par3a jAnese vaha parama vItarAgarUpa kaise raha kI mUrtiko; aura vaha bhI paudhI DAlakara / soco aura sakatI hai ! parama vItarAgarUpa to vaha tabatakahI thI khUba soco ki yaha lIlA tuma kisa taraha kara rahe ho ? jabatakakI usameM yaha mahArAgarUpa rAjapATake saMskAra yaha jainadharmakI lIlA kara rahe ho yA usakA makhola ? nahIM DAle gaye the| usa parama vItarAga rUpa bhagavAnakI isahI prakAra jaba isahI parama vItarAgarUpa pratimAko mahAvItarAgarUpa pratimAko yaha saba lIlAe~ karAkara kaMkaNa aura anya prAbhUSaNa pahanAte ho aura rAja avasthA to mAno parama vItarAgarUpa bhagavAnako mApane phirase Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 110 anekAnta [varSa 3 kiraNa / gRhasthameM DAlA hai aura unakI isa parama vItarAgalapa gaga devatAoM meM bhI rAgakA praveza karAne ke liye parama pratimAmeM bhI gRhastha aura rAjapATake saba saMskAra ghuser3e vItarAgarUpa pratimAoMmeM bhI gRhastha bhogakA saMskAra haiN| artha jisakA yaha hotA hai ki pratiSThA karanese pahale DAla, ina apanI vItarAgarUpa mUrtiyoMko mUrti na mAna jo yaha parama vItarAgarUpa pratimA kArIgarane banAI kara apane vaimAva bhAiyoMkI taraha ina mUrtiyoMko hI thI usameM to eka mAtra vItarAgatAhI vItarAgatA sAkSAt rAgI paramAtmA ThaharAkara unake pUjanese usa hI thI, jo prApako upayogI nahIM thI, aba Apane usameM taraha apane gRha kAryoMkI siddhi cAhane laga gaye haiM jisa gRhaspa aura rAja bhoga ke saba saMskAra DAlakara hI taraha unake par3osI bhAI apane rAgI devatAoMko paja usako apane kAmakI banAyA hai, parantu z2arA soco to kara karate haiN| sahI ki yaha kAma ApakA jainadharmake anukUla hai, yA parantu isameM eka bAta vilakSaNa hai aura vaha yaha bilkula hI usake viparIta / nAhe kavvene haMsakI cAla hai ki pratiSThAMvidhimeM kisI eka hI pratimAkA garbha, balI ho yA haMsane kamvekI cAla calI ho, parantu yaha janma aura rAjapATa Adi saMskAra hotA hai| mirpha eka bAla na to haMsakI hI rahI hai, aura na kaLavekI hI, hI pratimA, jo kisI eka hI tIrthakara bhagavAnkI hotI kintu vilakSaNa rUpa eka tIsarI hI cAla hogii| vetrAva hai, vaha hI eka pAlane meM mulAI jAtI hai, uma hI ko loga apane bhagavAnakI rAgarUpa avasthAko pUjate hai kaMkaNa Adi AbhUSaNa pahanAye jAte haiM aura uma hI ke. aura vaisIhI unakI pratimA banAte haiM aura jainI vItagaga pAsa tIra kamAna aura DhAla talavAra zrAdi manuSya hiMsA ke rUpa bhagavAnako pUjate haiM aura pramahI avasthAkI umakI upakaraNa rakkhe jAte haiN| taba jo bhI rAMga saMskAra paidA pratimA banAte haiN| ina vItagagarUpa pratimAmi jarA ho sakate hoM ve to usa eka hI bhagavAnkI eka pratimA bhI gagarUpa bhAva bAjAya. unako ' vastra prASigaNa par3eMge, jisake sAtha yaha saba lIlAe~ kI jAvegI; bAkI pahanA diye jAya yA yuddha ke hathiyAra unake sAtha lagA saikar3oM pratimAe~ jo vahA~ rakkhI hoMgI, unake sAtha aisI diye jAyeM to vaha pratimAeM unake kAmakI nahIM rahatI lIlA na hone se unameM tI rAgake saMskAra kisI taraha bhI hai| parantu jaba kArIgara unako aisIhI vItarAgarUpa nahIM par3ha sakeMge, ve to vaisI hI paramavItarAgarUpa' raheMgI pratimA banAkara dene haiM, jaimI ve cAhate haiM taba zrAmakalake bhI ki zilpIne banA kara dI thii| taba ve Ajakalake hama jainIloga una vItagagampa pratimAnoMko usa jainiyoMke vAste pUjya aura unake gRha-kAryoko siddha vakta taka spo nAkAphI yA binA kAmakI samajhAte haiM karanevAlI kaise ho jAtI hai ? . jaba takakI unake sAtha gRhastha jIvana aura rAjabhogakI vAstavama bAta yahI hai ki hamane dUsaroMkI rIsa karake lIlAe~ karake unameM rAgakA saMskAra nahIM kara lete haiN| aura maTArakoMke bahakAyemeM Akara apanI asalI cAlasthA isakA yaha artha nahIM hai ki jainadharma aba parama ko khodiyA hai, jisase hama idharake rahe haiM na uccrke| bItagaga dharma nahIM rahA hai kintu apane haravakta ke par3osI hamArI pahalI cAla una' prAcIna pratimAnoMse sApha vaiSNava bhAiyoMko apane paramarAgI devatAoMkI hI mAlUma hotI hai jo dharatI se nikalatI hai, jinapara bhaki-stuvi pUjA-paMdanA karatA dekha apane parama vIta- pratikSita honekA koI cinha nahIM hotA hai aura jinako Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] vItarAga pratimAnoMkI ajIva pratiSThA vidhi 151 Ajakalake hamAre bhAI cauthekAlakI arthAt satajugako khAnA khilAnekI koziza kiyA karate haiM aura usake na kahane lagate haiM / cauthe kAla yA satajugakI honese to khAne para dukhI hokara use phor3a DAlate haiN| parantu ve hamako unase sabaka lenA cAhiye aura binA isa prakAra- bacce bhI aisI g2alatI hargija nahIM karate haiM ki ghor3e para kI pratiSThA karAye hI jaisI Ajakala hotI hai, zilpIke car3hI huI kisI miTTIkI mUrtiko phalemeM car3hAkara mulAne hAthase lete hI apane kAmameM lAne laganA cAhiye / lageM yA vistara para par3Akara sulAne lageM / usako to jarA vicAranese hamAre bhAiyoMkI samajhameM bhAjAyagA ki ve usa hI prakAra calAnekI koziza kareMge jisa prakAra kima prakAra Apase Apa hI vastuoM kI pratiSThA hone laga ghor3A calatA hai / yaha to hama hI aise vicitra puruSa haiM jAtI hai / bAjAra meM bajAjakI dukAna para aneka TopiyoM jo padmAmana baiThI huI hAtha para hAtha dhara dhyAnameM magma aura bar3I pagar3iyA~ vikrI ke vAste ravI rahatI haiN| unakI paramavItarAga pratimAko hI zraundhA liTAkara jhalA koI khAsa pratiSThA kimIka hRdaya meM nahIM rahatI hai| jhulAta haiM, kaMkaNa zrAdi zrAbhUSaNa pahanAte haiM aura 'parantu vyAhI hama unameMme kimI TopI yA pagar3Iko mvargada usake pAma yuddha ke zrAyudha rakhakara bhI apaneko vItarAga kara apane sirapara rakhane lagate haiM, taba hI meM uma dharmake mAnane vAle jainI batAte haiN| nApI yA pagar3IkI ijjata va pratiSThA honA zurU ho jAtI aba rahI pratiSThA vidhikI bAta, usameM aura bhI kyA hai| ima hI prakAra mUrti bhI jabataka kArIgarake pAma kyA adabhuta kArya hotA hai, usakI bhI jarA jhalaka rahatI hai, tabataka vaha mAmUlI cIz2a hotI hai. paranta jyoMhI dikhA denI jarUrI hai / yaha pratiSThAe~ bahuta karake pratiSThA. hama umako kArIgarase lekara apane iSTadevatAkI mati mArovAra granthake dvArA. hotI calI rahI hai, jisako mAnane lagate haiM taba hI se unakI pratiSThA va ijz2ata honA paM0 AzAdharane nikramakI terahavIM zatAbdImeM pratiSThAsArake zurU ho jAtI hai| usakI pratiSThAke liye isa prakArako AdhAra para banAyA hai jimako vasunandIne kucha hI samaya bejor3a lIlAoMke karane kI koI jarUrata nahIM hai jaisI pahale banAyA thaa| vikramakI 16 vIM zatAbdImeM nemicandra zrA nakala kI jAtI hai / parantu aAjakala to hama loga nAma ke eka vidvAnane bhI eka bRhat pratiSThA pATha banAyA vItarAgapratimAse vItarAgabhAvAMkI prAmikA kAma nahIM hai aura isake bAda 17 vIM zatAndImeM akalaMka pratiSThA liyA cAhate haiN| mUrtiko mUrti hI nahIM mAnanA pATha nAmakA bhI eka grantha banA hai jisameM grantha kartAkA cAhate haiM / kintu usako hamAre gRhakAryoMke siddha karane nAma bhaTTAkalaMkadeva limlA rahanese bahutase bhAI isako vAlA rAgI deSI devatA banAnA cAhate haiM / aisI hAlatameM rAnavArtika Adi mahAnagranthoMke kartA zrI akalaMka kArIgarase hamako vItarAgarUpa pratimA nahIM banavAnI svAmIkA banAyA huzrA mamajhate rahe haiM jo ki vikramakI cAhiye / kintu sApha-sApha rAgarUpa hI pratimA banavAnI 7vIM zatAbdImeM hue haiM, parantu graMtha parIkSA tRtIya bhAgacAhiye / bItagagarUpa pratimA banavAkara phira usameM rAga- meM paM0 jugalakizora mukhtArane sApha siddha kara diyA hai rUpa saMskAra DAlanekI koziza karanese to na vaha bIta- ki yaha graMtha rAjavArtika kA akalaMka syAmIse aAThamI gagarUpa hI rahatI hai na rAgarUpa hI, kintu ekamAtra naumo parama pIche likhA gayA hai / ima hI prakAra nemibacokA sA khela ho jAtA hai, jo miTToke khilauneko candra pratiSThApAThako bhI baIna loga gommaTamArake kI Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :. 112 anekAcyA zrI nemicandra AcAryakA banAyA huA samajhate rahe haiM, Age calakara likhA hai ki pratiSThAke sAta-ATha nemicandra zrAcArya vikramakI 11 vIM zatAbdImeM hue haiM dina bAkI rahanepara pratiSThA karAnevAlA seTha pratiSThA karane aura yaha graMtha unase pA~catI chaisau barasa pIche eka vAle vidvAnake ghara para jAve / striyAM to akSata bhare hue gRhastha brAhmaNake dvArA likhA gayA hai jaisA ki bA0 juma- thAla hAthameM liye hue gAtI huI Age jArahI ho aura lakizora mukhtArane jaina-hitaiSIke 12 ve bhAgameM siddha sAthameM sAdharmI bhAI hoM / isa prakAra usake gharase usako kiyA hai| prAzAvara 13vIM zatAbdI meM saMskRta ke bahuta apane ghara lAve / vahA~ caukI bichAkara usapara siMhAsana bar3e vidvAna hogaye hai, unhoMne grantha bhI aneka race haiM rakhe aura caumukhA dIpaka jalAve / siMhAsana para usa isa hI kAraNa vidvAn loga unake graMthoMko bar3I bhArI vidvAnako biThA gIta nRtya bAjoM ke sAtha, vastrAbhUSaNameM pratiSThA ke sAtha par3hate haiM, bahutase saMskRtajJa paMDita to unake zobhAyamAna cAra sadhavA javAna striyA~ usake zarIra para pAkyoMko prAcArya, vAkyake samAna mAnate haiM / parantu candana lagAveM, phira usake aMgameM tela ubaTanA lagAyA paM0 prAzAdhara pUrNatayA bhaTTArakIya matake pracAraka rahe haiM jAve / phira pIlI khalIse tela dUra kara snAna karAyA jaisA ki pratiSThA viSayaka nIce likhe hamAre kathanoMse jAve / phira svAdiSTa bhojana karA vastrAbhUSaNase sajAyA siddha hogaa| nIce likhA kathana yadyapi Upara varNita jAve ( javAna striyoM hI kyoM usake aMgako candana sabahI pratiSThApAThoMke anusAra hogA parantu usa kathanakA lagAveM bar3hI striyAM kyoM na lagAveM, isakA koI kAraNa vizeSa prAdhAra paM. prAzAvara viracita pratiSThAsAroddhAra nahIM batAyA gayA hai)| hI hogA, kyoMki usa hI para paMDitoMkI adhika zraddhA hai| isake bAda maMDapa aura vedIyanavAkara nadI kinArekI pa0aAzAdharajI likhate haiM ki-"jinamandira taiyAra vAmI zrAdikI pavitra miTTI, pRthvI para nahIM girA huA hone meM kuchar3I bAkI raha jAne para zilpagrAdike kalyANa ke pavitra gobara UmarazrAdi vRkSoMkI chAlakA banA huA lie yaha vidhiko jAve ki pratimA virAjamAna honevAlI kAr3hA ina sabako milAkara isase AbhUSaNAdise susavedIke bIcameM tA~bekA ghar3A do vastroMse DhakAhuA rkhe| jjita kanyAeM usa vedIko lIpeM / aisA hI nemicandra ghar3emeM dUdha, ghI, zakara bharade aura candana,puSpa, akSatse pratiSThA pATha ke navama paricchedake zloka meM bhI khaMDAdi usakI pUjana kara phira usa ghar3ege pA~ca prakArake ratna, kalAzAbhiSekake varNanameM likhA hai ki ina kalazoMmeM aura saba auSadhi, saba anAja, pArA, lohA mAdi pA~ca gAyakA gobaraAdi aneka vastue~ hotI hai| phira zloka dhAtue~ bharade, phira cA~dI vA sone kA manuSyAkAra putalA meM paMcagavya kalazAbhiSekakA varNana karate hue likhA banAkara usako gho prAdi uttama dravyoMse snAna karAkara hai ki isameM gAyakA gobara, mUtra, dUdha, dahI, ghI Adi pravata prAdise pUja nivArase bunI huI gaddI takiye bhare hote haiM / isahI adhyAyameM gAya ke gobara ke piMDa aneka sahita sejapara anAdi siddha mantra par3hakara liTAve / phira dizAmeM kSepaNa karanA, apane pApa nAza karAne ke vAste jina bhagavAnakA pUjanakara utsavasahita usa putaleko likhA hai| aisA hI 13ve paricchedameM gAyake gobara ghar3e meM rakhe / aisA karanese kArIgaroMko koI vipna nahIM prAdise maNDapako zuddha karAkara solahakAra bhAvanAke hotA hai, zubha phalahI hotA hai| puMja rakhe / phira isahI 11ve paricodameM likhA hai ki Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, pIra nirmANa saM02446] vItarAga pratimAnokI ajIva pratiSThA vidhi gAvake govarake piMDamAdise apane pApa nAza karaneke deve, candramA kuzala deve, maMgala maMgala kare, yuddha budi vAste AhetokI apataraNa kriyA krai| deve, bRhaspati zubhajIvana deve, zuka kIrti deve, zani ___ vediyA~ tayyAra karAneke bAda pratiSThAke pahale dina bahuta sampatti deve, rAhu vAhubala deve, ketu pRthvI para saba loga sarovara para jAveM / khUba sajI huI prasannacitta pratiSThA deve, aisI prArthanA pratyekakI pUjA kI jaaye| striyA~ dUdha, dahI, akSatase pUjita, 'phala se bhare hue ghar3oM- alaga 2 graha alaga 2 tarahakI lakar3I homa karanese ko uThAye hue sAtha hoM, pratiSThAcArya jI aura sarasoMko prasanna hotA hai / sUrya pAkhakI lakar3Ise, candramA palAsase maMtrase maMtrita kara cArotarapha bakheratA jAve, sarovara para maMgala khairase, buddha apAbhArgase bRhaspati pIpalase, zukra pahu~cakara sarovarako aura vAstudevako (jisakA kathana phalguse zani zamIse, rAhu dUbase aura ketu dAbhase / Age kiyA jAyagA) argha dekara, vAyukumAra devoMke pratyekakA aSTa dravyase pUjana kara, inahI lakar3iyoMse homa zrAhAnanase bhUmiko sAfakara, meghakumAra devoMke AhA- karanA cAhiye / ina sabakA pUjana karaneke bAda sAtahanase chir3akakara, amikumAra devoMke AhAhanase agni sAta muTThI tila, zAlI, dhAna aura jo yaha tIna anAja, jalAkara, 60 hajAra nAgoMko pUjakara, zAntividhAnakara pAnI meM DAle / pAhAhana saba grahoMkA unake parivAra arhatakA abhiSeka kare / phira sarovara (tAlAba) ko aura anucaroM mAdi sahita isa prakAra kareargha deve, phira ahaMta zrAdikI pUjA kreN| phira jayA pAvitya bhAgakara saMbIpar / zrAdi devatAoMkA pUjana karake, sUrya prAdi navagrahoMkA tira / 30 mama sanihito bhAra / pUjana kareM / sUryakA raMga lAla hai aura vastra, camara, chatra, mAdityAya svAhA / mAdityaparivanAtha sAhA / pArivimAna bhI lAla hai / candramA safeda hai| maMgala tyAnucarAya svAhA / mAditva mahattApa svAhA / canmaye lAla hai, budha aura bRhaspatikA raMga sone jaisA hai, zukra svAhA / anivAva svAhA / pavAya svAhA / mavApataye safeda hai / zani, rAhu aura ketu kAle haiN| inako inahI- svAhA / sAhA / bhUH svAhA / bhukA svAhA / svA ke samAna raMgake dravyase pUjanese pAnandamaMgala prApta svAhA / gamaka sAsvAhApArAvidhAyaka hotA hai| unake samAna raMgavAle pradatako rakha, unapara gavaparikhatAba idama, pAvaM, gaMdha, apasAba, puNe, vIrya, unahIke raMgake samAna raMge hue darbhake prAmana rkhe| paM carSi, karka, svastika, pAnAmAmahe nAgakumAra zarIra pIr3A karate hai, yajJa dhana harate haiM, bhUta praviNatA ra svAhA / patvA liyate pUnA samora sthAna bhraSTa karate haiM, rAkSasadhAtuvaiSamya karate haiM, ina grahoMko kA savA pUjanese saba vighna dUra hojAte haiM aura kApAlika, bhikSu, aba jo alaga 2 vastu jisa 2 graha ko car3hAI vANI, saMnyAsI ( mithyAtI sAdhuoM) ke kiye hue upa- jAtI hai vaha likhate haiM (1) sUryako jAsvaMtI zrAdike drava bhI zAMta hote haiM / tApasa, kApAlika prAdi bhitra 2 phUla nAraMgI zrAdi phala car3hAve aura prAkake iMdhanase prakArake mithyAtvI sAdhu alaga 2 ina grahoMko pUjate haiN| pakAI huI khIrakI Ahuti de, ghI, guru, laGka se pUge / koI kisI prahako aura koI kisI grahako, una hI kI (2) candramA kosapheda raMgake puSpa, akSata aura dUdha pUjAse yAMcalaga 2 maha prasava hote hai| sUrya zoSaguru Adise pUje, devadArukI lakar3IkA pUrA, bI, dhUpa Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kakI lakar3Ise pakAyA ana, dUdha milAkara agnimeM vAyukumAra, meghakumAra, agnikumAra devoMkA bAhuti dekheM / (1) maMgalako sairakI lakar3Ise AhAhana kara bhUmi zuddha kara, nAgakumArako tRpta bhune hue guDa pI mile hue jauke sattase aura gugala, kare / phira dvArapAladevoMko pUjakara nAgarAjako sapheda dhI, lAla ilAyacI, agarakI dhUpase bAhuti deve| cUrNase, kuverako pIlese; haritadevako harese, rakta(4) buddhako apAmArgakI lakar3Ise bhAta banA kara prabhadevako lAlase, kRSNaprabhadevako kAle cUrNase, dUdha gala rAja pI se pAhuti deve| (5) bRhaspatiko zatruoM ke nAza ke vAste sthApana kare / phira arhatapIpalakI lakar3Ise banI huI khIra, ghI, dhUpase Ahuti kI pUjAkara 16 vidyA deviyoMkI pUjA pAhAhanAdi deve| (6) zukrako uMbarakI lakar3I phAgukI lakar3Ise karake alaga 2 aSTadravyase kare / phira 24 jinabhune hue jo, gur3a, ghI, kI mAhuti deve (7) zaniko mAtAoMkI pUjA adranyase 32 indroMkI samIkI lakar3I, ur3ada, tela, cAvala, rAla, ghI, . pUjA kre| phira 24 yakSadevoMkI, phira 24 yakSIagarakI pAhuti deve / (8) rAhuko dUbake Idhanase deviyoMkI zrAhAhanAdike sAtha aSTadranyase kare / phira pakAyA huA gehU~ AdikA cUrNa, kAjala, dUdha, ghI, dvArapAloMkI, phira cAradizAoMke yakSoMkI, phira lAkhakI Ahuti deve| (E) ketuko ur3ada aura kulathIke anAvRta yakSakI, phira chatrAdi pATha maMgala dravyoMkI canako darbhake Idhanase pakA kara pI kaccI khela pUjA aSTadravya se kare, aura phira a Ayudha ( hathimilA kara pAhuti dekhe| . yAra ) sthApana kre| phira ATha dhvajA sthApana kare / .... phira parama bama baItadevakI pUjA kara bhI Adi aba yahA~, isa mauke para, ina devI devatAoMkA deksiko bAra banya car3hAye, phira gaMgA prAdi deviyoMkoM . kucha svarUpa bhI likha denA munAsiba mAlUma hotA hai car3hAye, kira : sIvA nadIke mahAkurake devoMko jo ki inakI pUjA samaya pratiSThAgranthoMke anucar3hAne, phira lavaNAdadhi, kAlodadhike samudroMke sAra varNana kiyA jAtA hai / vana, cakra, talavAra, mudgara mAgAcAdi tIrtha devoko, phira sItA sItodAnadiyoMke aura gadAAdi hathiyAroM ko khANI, vaiSNavI, bArAhI, mAgAsAdi tIrtha devatAoMko asaMkhsa brAmANI, lakSmI, cAmuMDA, kaumArI aura indrANI dhAraNa (anagacita) :samudroMke devoMko, phira jinako loka kiye hotI hai| ye deviyA~ koI airAvatapara, koI gama mAnate hai se tIrtha devoMko, jala prAdi abhadrampa cddh'aaye| para, koI mora para, koI jaMgalIsUbara mAdi para savAra saba hI jala devatAoMko praSTa dravya pUjAse prasaba kara . hotI hai / dhvajA bhI jayA, vijayA, suSamA, mAlA, sarovarameM ghuse aura kalazoMko pAnIse bharakara una manoharA, mepamAlA, payA aura prabhAvatI nAsakI deviyoMkalayoMko candana, puSamAlA, dUba, darbha, madata aura ke hAthameM hotI hai| 16 miyadegiyoM nAma rohiNI sarasoMse pUjakara saubhAgyavatI striyoM ke hAtha maMDapameM prazasi, vAsalA, vAzA, jambunadA, puzbadanA, lejAkara jinendradevakI pUjA kre| kAlI, mahAkAlI, gaurI, gAMdhArI, jvAlAmAlinI, Aheta AdikA pUjanakara kSetrapAlakI mAnavI, roTI, acyutA, mAnasI, mAmAcI sAkI pUjA bakhappase kare / phira vAstudevakI pUjAkara, hai| inameM se koI ghor3e para savAra hotI hai, jahAthI Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prArtika, bInivAsa saM02445] vItarAga pratimAnorI bAjIva prasiDA vivi para, koI mora para, koI mRga para, koI aSTApada para, namrA, duritA, puruSadattA, mohanI, kAlI, jvAlAmAlinI, koI goha para, koI kachue para, koI bhaise para, koI mahAkAlI, cAmuMDA, gaurI, vidyutamAlinI, beroTI, vitrasUara para, koI siMha para, koI sA~pa para aura koI bhaNI, mAnasI, kaMdarpA, gadhAriNI, kAlI, mamanAta, haMsa para, inameMse anekoMke cAra cAra hAtha hai aura bahurUpiNI, kusumAlinI, kumADinI, pAvatI, aura kisI kisIke pATha pATha bhii| hAthoMmeM talavAra, cakra, bhadrAsanA hai / inameMse bhI koI ha~sa para, koI hAthI para, khaDga, vaprakI sAMkala, aMkurA, bhAlA, vA, mUsala, koI ghor3e para, koI baila para, koI bhaisepara, kokAe' dhanuSa, bANa, trizUla, aura phala kamala zrAdi hote haiN| para, koI sUbara para, koI hiraNa para, koI magarama para, isI rUpameM inakA pAhAhana kara alaga 2 aSTadravya koI ajagara para, koI bApa para, koI mora para, koI se inakI pUjA kI jAtI hai| aSTApada para, koI kAle sA~pa para, koI kuchuTa sarpa para dharmAtmAoMke bairiyoMkA nAza karanevAle 24 yakSa car3hakara pUjA karaneko AtI haiN| inake bhI kisIke jinakI AhAhanakara pUjA kI jAtI hai| ve jisa rUpameM cAra hAtha kisIke pATha aura kisIke usase bhI jyAdA pUje jAte haiM, usakA varNana isa prakAra hai / nAma inakA hAtha hote haiN| hAthoMmeM vajra, cakra parazu, talavAra, nogagomukha, mahAyata, trimukha, yakSezvara, tuMbara, puSpa, mAtaMga, pAza, trizUla, dhanuSa, vANa, dAla, mundara, mUsala, aMkuza, zyAma, ajita, brahma, Izvara, kumAra, caturmukha, pAtAla, machalI, sA~pa, hiraNa, vRkSakI TahanI aura vRkSa aura . kinnara, garUr3a, gaMdharva, khendra, kuvera, varuNa, bhRkuTI, phala Adi hote haiN| gomedha, dharaNa aura mAtaMga hai / inameMse kisIke tIna dikpAloMkoM unake prAyudha, bAhana strI aura parivAra mumba haiM, kisIke cAra / kisIkA gAyakAsA mukha hai| sahita aAhAhana zrAdi dvArA bulAkara pUjAkI jAtI hai kisIke tIna A~kha, kisIkA kAla kuTila mukha, kisIke aura bali dIjAtI hai / nAma unake indra, agni, yama. nAgaphaNake tIna sira tIna mukha, kisIkA tirthAmukha, naiRtyu varuNa, vAyu, kuvera, IzAna, paraNendra aura caMdra kimIkI dehameM sAMpoMkA janeU / koI baila para savAra, haiN| inameM koI airAvata para, koI meMDepara, koI maisepara, koI hAthI para, koI sUara para, koI garUr3a para, koI * koI hAthI para, koI ghor3e para,koI bala para, koI gAe hiraNa para, koI siMha para, koI kabUtara para, koI kachue. para, koI siMha para savAra hokara prAtA hai, inako bhI . para, koI siMha para, aura koI mora para, koI magaramaccha hAthoMmeM bA, agni jvAlA, zakti, daMDa, mugdara, nAgapara aura koI macchalIpara | hAthoMmeM pharasA, cakra, trizUla, pAza, ratatrizUla, mAlA aura anya vastueM hotI hai| aMkuza, talabAra, daMDa, dhanuSa, bAla, sApa, bhAlA, zakti, kisIke sAkati bhUSaNa, kisIke prAkhase agnikI gadA, cAbuka, ila, * mundara, nAgapAza aura phala Adi jvAlA nikale, koI nAga devoMse yukta, phaya para maNi liye hue, kisIke cAra hAtha, kisIke pATha aura kisI- - sUryake samAna camake, prA divyate inakI pUjA karane .. ke isase bhI jyaadaa| bAda jau, gehU~, mUMga, zAlI, ur3ada dhAdi sAta prakAraka 24 bacIdeviyoMkI pUjA, jisa rUpameM kI jAtI hai, anAjakI sAta sAta mukhIkI Ahuti ina dikamAla vaha isa prakAra hai| nAma inakA cazvarI praNitA, vAste jala kulmeM dI jAve / mAhAhana inakA parivAra Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..::manenanta' sahita isa prakAra kiyA jAve:- .. koI gama para, koI ghor3e para, koI hAthI para, koI ko sthApuNyAhavamanyunisaparitAra siMha para, koI sUara para, koI apada para, koI haMsa va bAvaNa saMbaud vijavi mama samAhitI para car3ha kara AtA hai| kisIkI bhaiMsebAdi sAta bhAmAbAda nyAya svAhA, parivabApa svAhA, pazu- prakArakI senA, kisIkI magara zrAdi senA, kisIkI bharAva sAhA, mahajAba svAhA, bhagnave svAhA, ani- UMTa prAdi sAta prakArakI senA, kisIkI siMhAdi bApa sAhA, basavAya svAhA, prajApataye svaahaa|" sAta prakArakI senA, kisIkI ghor3A zrAdi sAta prakAra anAvRta yada, jisakI pUjA kIjAtI hai, vaha garur3a kI senA; kisIke hAthameM daMDa, kisIke hAtha meM talavAra para savAra hote haiN| cAra hAthoMmeM cakra, zaMkha prAdi lie kisIkA Ayudha vRkSa kisIke hAthameM nAgapAzAdi hote jambUdvIpake jambavRkSa para rahate haiM jayanta,apara- hotA hai / jyotiSendra jinakI pUjA hotI hai do hai eka jita, vijaya, vaijayaMta unake nAma hai| pUrvakI tarapha candramA, jisakI siMhakI savArI aura dUsarA sUrya unako bali dI jAtI hai| soma, yama, varuNa, kuvera ye jisakI savArI ghor3A hotA hai| cAra bArapAla hai, jo duSToMke vAste yamake samAna hai| inake tithi devatA 15 haiM jinakI pUjA hotI hai, yaha hAthameM bhI kamazaH dhanuSa, daNDa, pAya aura gadA hotI hai| bhI yakSa hote haiN| yaha agni, pavana, jala prAdi pATha amavani isa prakAra dI jAtI hai-ohI ko raktavarNa- prakArake rUpake hote haiN| yada, vaizvAnara, rAkSasa, naghRta, yana prAyudha yuvati jana sahita brahman bhabhuvaH svaH svAhA panaga, asura, sukumAra, pitR, vizvamAlI, camaravairocana, imaM sArthe ra amRtamiva svastikaM gahANa / isahI prakAra mahAvidya, mAra, vizvezvara, piMDAzina inake nAma haiN| aura mI dikapAlako bali dIjAtI hai / jayAdi deSiyo. kumuda, aMjana, bAmana aura puSadaMta ina cAra dvArapAlokI pUjA padanyase kIjAtI hai| nAma inake jayA, kI pUjA hotI hai| sarvAyaha yakI pUjA hotI hai jo vijayA, ajitA, aparAjitA; jamA, mohA; staMbhA, sapheda hAthI para cadakara AtA hai| mahAvaja yakSakI staMminI hai, inake bhI cAra hAya hote haiN| parvatoMke . pUjA hotI hai, aSTadikanyAoMkI pUjA hotI hai, aura sarovaroMke kamaloMmeM rahanevAlI deviyoM kI bhI pUjA vAstudevako bali dI jAtI hai jo isa prakAra hai-pada kIjAtI hai nAma jebhI, hI. bhUti, kIrti buddhi, lakSmI devako mAMgI bar3e aura bhAtakI bali bramAko bho zAMti aura puSTi hai| 32 prakArake indrokI bhI pUjA gAMva khesa aura gharoM meM rahatA hai, kI dUdha milA huA hotI hai jinameM bhavanavAsI aura vyantarake nAma asu- bhAta, indrako phUla; agniko dUdha zrI, yamako jo rendra, nAgendra, suparendra, dIpakumArendra, udadhikumArendra, memepara savAra he tila aura zamI / naiRtyako tela milI stanitakumArendra vidyutakumArendra, dikumArendra, agniH huI khlii| varuNako dUdha bhAta vAbuko haldIkA varNa kumAralya, mAtakumArendra, kinarendra, kiMpuruSendra, maho kuverako sAra ana / IzAnako ghI dUdha milA hunA ragendra, gaMdharvendra, yakSendra, rAkSasendra, bhUtendra, aura bhAta, pAryako pUrI lA, aura phala, visvastako ur3ada piyAMcandra, inameMse hara eka indrakI do do hajAra aura tila, mitradevako dahI aura dUba, mahIparako dUSa deviyAM hai| inameMse bhI bo bhaise para, koI nave para, sabIndrako pAnakI lIla, gapindrako kAphUra kelara aura Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM0 2466] vItarAga pratimAoMkI ajIba pratiSThA vidhi 117 indrako jo vyaMtaroMkA rAjA hai mUMgakA ATA, aura bar3e vidhimeM bhI likhA hai ki maMdira ke zigyaraparake kalazoMse indragajako bar3e aura mUMgakA zrATA, rudrako jo vyaMtaroM eka hAtha U~cI dhvajA zrArogyatA karatI hai, do hAtha kA rAjA hai gur3a ke gulagule, vyaMtaroMke rAjA rudra jaya UMcI putrAdi sampatti detI hai, tIna hAtha U~cI dhAnya ko bhI gur3ake gulagule, zrApa devatAko gur3ake gulagule, Adi mampatti, cAra hAtha UMcI rAjAkI vRddhi, pAMca kamala aura saMkha, parjanyadevako ghI,jayaMtadevako loNI, hAtha U~cI subhikSa aura rAja vRddhi karatI hai, ityAdi / yo atarikSadevako halada aura ur3adakA cUna, pupanadevako anya bhI adbhuta bAteM ina pratiSThA pATImeM ligbI haiM, mevayA~kA bhAta, viruthadevako kuTTa anAja, rAkSasadevako jinake dvArA vItarAga bhagavAnakI pratimA pratiSThita kI UMgaThamadha, gaMdharvadevako kapara zrAdi sugaMdha, bhagarAjadevako gaI hamAre maMdiroM meM virAjamAna haiN| ddha bhAta, mRpadevako ur3ada, dauvArikadevako cAvaloMkA prAcIna zrAcAryoMke granthoM meM to yaha nigyA milatA zrATA mugrIva devako laDDu. puSpadantadevako phUla, amura- hai ki jinendradevake guNa gAna karanese maba vighna dUra devako lAla raMgakA anna, zopadevako dhule hue tila ho jAte haiM,koI bhI bhaya nahIM rahatA hai,saba hI pApa dUra ho cAvanna, rogadevako kArikA, nAgadevako zakkara milI jAte haiM / duSTa deva kimI tarahakI koI kharAbI nahIM kara duI gvIla, mukhyadevako uttama vastu, bhallATadevako gur3a sakate haiM / sabahI kAma yatheSTa rUpase hote rahate haiM, parantu milA huaA bhAta, mRgadevako gur3ake gulagule, aditi ina pratiSThA pAThoMke dvArA to zrI arhata bhagavAnakA paMca ko laDDu uditiko uttama vastu, vicAradevako namakIna kalyANaka nirvipna mamAma honeke vAste bhI bure bhale maba gvAnA, pUtanAdevIko pise hue tila, pAparAkSamIko hI prakAra ke devI devatAzro yahA~taka ki bhUtoM pretoM rAkSamoM kulathI anAja, cArakI devIko ghI zakkara / aAdi mabahI vyaMtage aura moma,zanizcara,gahu, ketu zrAdi ___itane hI me pATaka samajha sakate haiM ki kyA ima mabahI grahoMko zraSTa dravyase pUjA jAtA hai, unakI rucikI prakAra duniyA bharake sabhI devI devatAoMko pajaname alaga2 bali dI jAtI haiM aura yajJa bhAga dekara vidA hI vaha vItarAgarUpa pratimA mandira meM virAjamAna kiyA jAtA hai| unake maba parivAra aura anucaroM sahita karane yogya ho sakatI hai, anyathA nahIM / yA ima imahI taraha aAhvAna kiyA jAnAhai jima prakAra zrIzrahaMtoM prakAra ina rAgIdveSI devatAoMko pajaneme hamAga zraddhAna kA kiyA jAtA hai, mAnoM jainadharma hI badala kara kuchakA bhraSTa hotA hai aura pratimA para bhI gyoTe hI saMskAra par3ate kucha hogayA hai| udAharaNa ke taura para tiloyaparaNattikI hai / paM0 zrAzAdharake pratiSThApATha meM aura prAyaH anya mantra eka gAthA 1, 30 nIce uddhRtakI jAtI hai jo dhavalameM hI pratiSThApAToMmeM yakSa yakSiNiyoM, kSetrapAla aAdikI bhI uddhatakI gaI hai / jinendra bhagavAna ke smaraNa karaneke mRtiyoMkI pratiSThAvidhi bhI likhI hai, jinakI pratiSThA divya prabhAva ke aime 2 kathana mabahI prAcIna zAstroma bhare honeke bAda maMdira meM virAjamAna kara, nitya pUjana karata par3e haiM jinako par3hakara hamako apane zraddhAnako TIka gahanekI hidAyata hai| yakSAMkI pratiSThA pA~ca sthAnoMke karanA cAhiye aura mithyAtame bhare hue. ina pratiSThA pAToMke jalase pratibimbakA abhiSekakara rAtrimeM karanI caahie| jAla meM phaMsakara apane zraddhAnako nahIM bigAr3anA cAhiye / paM0 zrAzAdharajIne maMdira ke zikhara para dhvajA car3hAnekI sAsadi vindha bhedadiyaM ho duhAsurANabaMdhati / Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 anekAnta sso attho janbhara jiyANA maMgahaNameteNa // 1-30 // vignAH prANazyanti bhayaM na jAtu na duSTadevAH parilaMghayanti arthAmyayeSTAMzca sadAlabhante jinosamAnAM parikIrtanena // 21 arthAt -- jinendra bhagavAnake nAma lene mAtrase vighna nAza hojAte haiM, pApa dUra ho jAte haiM, dudha deva kucha bAdhA nahIM kara sakate haiM, iTa padArthoMkI prApti hotI hai / isake alAvA jinendra bhagavAna kI mUrti binA pratiSThA ke hI pUjya hai, isake liye hamako grAdipurANa parva 41 ke zloka 85 se 65 takakA vaha kathana par3hanA cAhiye, jisameM likhA hai ki, bharata mahArAjane ghaMTAMke Upara jina [ varSa 3, kiraNa 1 bimba aMkita karAkara unako ayodhyAke bAharI darvAjA aura rAjamahalake bAharI darvAz2oMpara laTakAyA / jaba va Ate jAte the to unheM ina ghaMToMpara aMkita huI mUrtiyAMka dekhakara bhagavAnakA smaraNa ho zrAtA thA aura tatra va ina ghaMToMpara aMkita jinabimboMkI caMdanA tathA pUjI kiyA karate the / kucha dina pIche nagara ke logoMne bhI aise ghaMTe apane makAnoMke bAharI dvAroM para bAMdha diye, aura bhI una para aMkita jina-bimboMkI pUjA bandanA karane lage / isameM spaSTa siddha hai ki bhagavAna kI mUrtiyoMko pratiSThA karAne kI koI AvazyakatA nahIM hai ve vaise hI pUjya haiM / vinayase tatvakI siddhi hai rAjagRhI nagarI rAjyAsana para jisa samaya zreNika rAjA virAjamAna thA usa samaya usa nagarI meM eka cANDAla rahatA thaa| eka samaya isa cAMDAla kI strIko garbha rahA / cAMDAlinIko zrama svAnekI icchA utpanna huI / usane AmAko lAneke liye cAMDAla kahA | cAMDAla ne kahA, yaha kA mausama nahIM, isaliye maiM nirupAya haiN| nahIM to maiM Ama cAhe kitane hI U~ce hoM vahIM se apanI vidyA ke balase tor3akara terI icchA pUrNa karatA / cAMDAlinIne kahA. rAjAkI mahArAnIke bAga meM eka asamaya phala dene vAlA zrama hai; usameM zrAja-kala Ama lage hoNge| isaliye Apa vahA~ jAkara zrAmoM ko lAveM / apanI strI kI icchA pUrNa karane ko cA DAla usa bAga meM gyaa| cAMDAlane guptarItimaM zramake samIpa jAkara maMtra par3hakara vRkSako navAyA aura usa para Ama tor3a liye| bAda meM dUsare mantra ke dvArA use jaimAkA taisA kA diyA / bAdameM cIDAla apane ghara AyA / isa taraha apanI strIkI icchA pUrI karaneke liye nirantara yaha cAMDAla vidyArtha balase vahA~se Ama lAna lagA / eka dina phirataM 2 mAlIkI dRSTi una AmoM para gii| AmoMkI corI huI jAnakara usane zreNika rAjA ke Age jAkara namratApUrvaka saba hAla kahA / zreNikakI AjJA abhayakumAra nAmake buddhazAlI pradhAnanaM yuktikaM dvArA usa cAMDAlako DhUMDha nikAlA | caDalako apane Age bulAkara abhayakumArane puchA, itane manuSya bAgameM rahate haiM, phira bhI tU kisa rItisaM Upara car3hakara zrama tor3akara le jAtA hai, ki yaha bAta kisIke jAnanama nahIM AtI ? cAMDAlane kahA, Apa merA aparAdha kSamA kareM, maiM saca 2 kaha detA Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] vinayase tattvakI middhi hai| 116 heet mAma haiM ki mere pAsa eka vidyA hai / usake prabhAvase hogaI hai| maiM ina AmoMko tor3a sakA haiM / abhayakumAgne kahA yaha bAta kevala zikSA grahaNa karaneke vAste maiM svayaM to kSamA nahIM kara sakatA, parantu mahAgaja hai| eka cAMDAlakI bhI vinaya kiye binA zreNikazreNikako yadi tU isa vidyAko denA svIkAra kare, jaise rAjAko vidyA siddha nahIM huI. isameMse yahI no unheM ima vidyAke lenekI abhilASA honeke mAra grahaNa karanA cAhiye ki sadvicAko siddha kAraNa tere upakArake badale meM terA aparAdha kSamA karaneke liye vinaya karanA Avazyaka hai| prAtmakarA sakatA huuN| cAMDAlane isa bAtako svIkAra kara vidyA pAneke liye yadi hama nigraMtha gurukA vinaya liyA / tatpazcAt abhayakumArane cAMDAlako jahA~ kareM, to kitanA maMgaladAyaka ho| zreNika rAjA siMhAsana para baiThe the vahA~ lAkara vinaya, yaha uttama vazIkaraNa hai| uttarAdhyayanazreNikake mAmane khar3A kiyA aura rAjAko maba meM bhagavAnane vinayako dharmakA mUla kahakara varNana bAta kaha sunAI / ima bAtako gajAne svIkAra kiyA hai / gumkA, munikA, vidvAnakA, mAtA-pitAkiyA / bAdameM cAMDAla mAmane khar3A rahakara tharathagate kA aura apanese bar3oMkA vinaya karanA, ye apanI pagama zreNikako nama vidyAkA bodha dena lagA, parantu uttamatAke kAraNa hai| vaha bodha nahIM lagA / jhaTama gbar3e hokara abhaya -zrImada rAjacandra kumAra bole, mahArAja ! Apako yadi yaha vidyA avazya mIgvanI hai. to zrApa mAmane Akara khar3e * kisI kavine kyA qhaba kahA haigaTe aura ime mihAmana deN| rAjAne vidyA leneke uttama gugaNako lIjiA yadapi nIca pai hoya / vAma aisA hI kiyA, to tatkAla hI vidyA middha parI apAvana Taura meM kaMcana na na koya // Alocana jainadharmameM pAlocana athavA aAlocanAko bar3A mahatva prApta hai, umakI gaNanA aMtaraMga tapameM hai aura vaha prAyazcitta nAmake aMtaraMga napakA pahalA bheda hai, jisake dvArA AtmazuddhikA upakrama kiyA jAtA hai / apane kiye hue dopoM, apagadhoM tathA pramAdoMko khule dila guruse nivedana karanA athavA anyaprakAramaM unheM prakaTa kara denA AlocanA kahalAtA hai aura vaha AtmavikAmake liye bahuta hI zrAvazyaka vastu hai| jaba taka manuSya apane dopoMko dopa, aparAdhoMko aparAdha aura pramAdAko pramAda nahIM mamajhatA athavA mamajhanA huA bhI ahaMkAravaza unheM chiganekI aura unakA maMzodhana na hone denekI kozima karatA hai tabataka usakA utthAna nahIM ho makatA-use patanonmukha mamajhanA cAhiye--baha Atmazuddhi evaM vikAmake mArgapara agrasara nahIM ho sktaa| ataH Atmazuddhike abhilASiyokA yaha pahalA kartavya hai ki ve bAlocanAko apanAe~, apane dopoM apanI TiyoMko mamameM aura unheM sadaguru Adime nivedanakara apaneko zuddha evaM halakA banAe~ / mAtra AlocanA-pATha par3haleneme AlocanA nahIM bananI / umame to yAMtrika cAritrakI-jar3amazInoM-jaise AcaraNakI-vRddhi hotI hai| -yugavIra Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 zranekAnta fasser a / jJAnadarzanarUpa AtmA ke satyabhAva padArthako ajJAna aura adarzanarUpI asan vastuoMne ghera liyA hai isameM itanI adhika mizratA AgaI hai ki parIkSA karanA atyanta hI durlabha hai / saMsArake sukhoM ko AtmAkaM anaMtabAra bhogane para bhI unameM se abhI bhImAkA moha nahIM chUTA, aura AtmAna unheM usake amRtake tulya ginA, yaha aviveka hai| kAraNa ki saMsAra vA hai tathA yaha kar3a ve vipAkako detA hai / isI taraha AtmAne kar3ave vipAkakI auSadharUpa vairAgyako kar3avA ginA yaha bhI zraviveka hai / jJAna darzana Adi guNoMko ajJAna darzana ne ghera kara jo mizratA kara DAlI hai, use pahacAna kara bhAvaguru-tuma loga jo bAta kahate ho usakA amRta Ane kA nAma viveka hai| aba kaho ki koI dRSTAnta do / viveka yaha kaisI vastu siddha huI / kar3ava laghu ziSya - hama svayaM kar3aveko kar3avA kahate haiM, madharako madhura kahate haiM, jaharako jahara aura amRtako amRta kahate haiN| laghuziSya - - aho ! viveka hI dharmakA mUla aura dharmakA rakSaka kahalAtA hai, yaha satya hai / AtmA svarUpako viveka binA nahIM pahacAna sakate, yaha bhI satya hai / jJAna, zIla, dharma, tatva, aura tapa yaha saba biveka binA udita nahIM hote, yaha ApakA kahanA yathArtha hai| jo vivekI nahIM, guru - AyuSmAnoM ! ye samasta dravya padArtha haiN| parantu AtmAmeM kyA kaDuvAma, kyA miThAsa, kyA jahara aura kyA amRta hai ? ina bhAva padArthoMkI kyA isase parIkSA ho sakatI haiM ? laghuziSya - lakSya bhI nahIM / guru -- isaliye yahI samajhanA cAhiye ki vaha ajJAnI aura maMda hai / vahI puruSa matabheda aura pa--bhagavan ! isa ora to hamArA mithyAdarzana meM lipaTA rahatA hai| ApakI viveka saMbandhI zikSAkA hama nirantara manana kareMge / - zrImad rAjacandra laghu ziSya - bhagavana Apa hameM jagaha jagaha kahate Aye haiM ki viveka mahAn zreyaskara hai| vitre andhakAra meM par3I huI AtmAko pahicAnane ke liye dIpaka hai| vivekase dharma TikatA hai / jahA~ viveka nahIM vahIM dharma nahIM, to viveka kise kahate haiM, yaha hameM kahiye / guru -- zrAyuSmAnoM ! satyAsatyako svarUpa se samajhane kA nAma viveka hai| [varSa 3, kiraNa 1 laghu ziSya - satyako satya aura asatyako asatya kahanA to sabhI samajhate haiN| to mahArAja ! kyA ina logoMne dharmakaM mUlako pAliyA, yaha kahA jA sakatA hai ? Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthAdhigamasUtrakI eka saTippaNa prati [sampAdakIya) -:: ghArsA kaI sAlakA huA suhRdara paM0 nAthUrAma jI premIne 32 padya tathA prazastirUpase 6 padya aura diye hai ve bambaIse tattvArthAdhigamasUtrakI eka purAnI hasta- saba kArikAe~ evaM padya isa saTipapNa pratimeM jyoM-ke-tyoM likhita saTippaNa prati, seTha rAjamalajI bar3ajAtyAke pAye jAte haiM,aura isase aisA mAlUma hotAhai ki TippaNayahA~se lekara, mere pAsa dekhane ke lie bhejI thii| dekhakara kArane unheM mUla tattvAryasUcake hI aMga samajhA hai| maiMne usI samaya usaparase Avazyaka noTsa (Notes) (3) isa pratimeM saMpUrNa sUtroMkI saMkhyA 346 aura leliye the, jo abhI taka mere saMgrahameM surakSita haiM / yaha pratyeka adhyAyake sUtroMkI saMkhyA kramazaH 35, 53, 16 saTippaNa prati zvetAmbarIya tattvArthAdhigamasUtrakI hai aura 54, 45, 27, 33, 26, 46, 8 dI hai / arthAt dUsare jahA~taka maiM samajhatA hU~ abhI taka prakAzita nahIM huii| tIsare, cauthe, pA~cave, chaThe aura dasaveM adhyAyameM sabhASya zve. jaina kaoNnphreMsa-dvArA aneka bhaNDAroM aura unakI tattvArthAdhigamasUtrakI ukta sosAiTI vAle saMskaraNakI sUciyoM Adi parase khojakara tayyAra kI gaI 'jaina granthA- chapI huI pratise eka-eka sUtra bar3hA huA hai; aura ve saba valI meM isakA nAma taka bhI nahIM hai aura nahAlameM prakAzita bar3he hue sUtra apane apane nambarasahita kramazaH isa prakAra tattvArtha sUtrakI paM0 sukhalAlajI-kRta vivecanakI vistRta haiM:prastAvanA (paricayAdi) meM hI, jisameM upalabdha TIkA- taijasamapi 50, dharmA vaMzA zeksajinAriTA mApanyA TippaNoMkA paricaya bhI karAyA gayA hai, isakA koI mAghabIti ca 2, ucchU vasAhAravedanopapAtAnubhAvataraNa ullekha hai / aura isaliye isa TippaNakI pratiyA~ bahuta kucha sAdhyAH 23, sa dvividhaH 12, samparka dharmAstiviralasI hI jAna par3atI haiM / astu; isa saTippaNa pratikA kApAbhAvAta / / paricaya prakaTa honese aneka bAteM prakAzameM pAeMgI, aura sAtaveM adhyAyameM eka sUtra kama hai arthAt sarita ataH aAja use anekAntake pAThakoMke sAmane rakhA nipApidhAnaparampapadezamAtsaryakAbAtikamAH // ' jAtA hai| yaha sUtra nahIM hai| (1) yaha prati madhyamAkArake 8 patroM para hai, jinapara sUtroMkI isa vRddhi hAnike kAraNa apanera adhyAyameM patrAGka 11 se 18 taka par3e haiN| mUla madhyameM aura TippaNI agale agale sUtroMke nambara badala gaye hai| udAharaNake hAziyoM (Margins) para likhI huI hai| taura para dUsare adhyAya meM 503 nambarapara 'tebasamapi' sUtra (2) baMgAla-eziyATika sosAiTI, kalakattAdvArA prAjAneke kAraNa 50veM 'zubhaMgiyara 'sUtrakA nambara 51 maM0 1656 meM prakAzita sabhASya tattvArthAdhigamasUtrake ho gayA hai,aura veM adhyAyameM 31yA~ nikSepApidhAna.' zurUmeM jo 31 sambandha-kArikAe~ dI hai aura antameM sUtra na rahaneke kAraNa usa nambara para 'bIvitamAlA Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 nAmakA 32 vA~ sUtra zrAgayA hai| puravImo chattAichattasaMgaNA' ityAgamAt / " / dUsarI pratiyoMmeM bar3he hue sUtroMkI bAbata jo yaha ga-"kecijjaDAH 'sa vividha' ityAdisvAti kahA jAtA hai ki ve bhASyake vAkyA~ko hI galatI sUtra na manyate / " samajha lene ke kAraNa sUtroMmeM dAkhila hogaye haiM, vaha yahA~ ye tInoM vAkya prAyaH digambara prAcAryoko lakSya 'samyakvaMca sUtrakI bAbata saMgata mAlama nahIM hotA kyoMki karake kahe gaye haiN| pahale vAkyameM kahA hai ki 'kucha loga pUrvottaravartI sUtroMke mAdhyameM isakA kahIM bhI ullekha nahIM prAhArakake nirdezAtmaka sUtrasa pUrva hI "tejasamapi" hai aura yaha sUtra digambarasUtrapAThameM 21 ve nambara para hI yaha sUtra pATha mAnate haiM, parantu yaha ThIka nahIM; kyoMki pAyA jAtA hai| paM0 sukhalAlajI bhI apane tattvArthasUtra- aisA hone para zrAhAraka zarAra labdhi janya nahIM aimA bhrama vivecanameM isa sUtrakA ullekha karate hue likhate haiM ki utpanna hotA hai, AhArakakI to labdhi hI yoni hai / ' zvetAmbarIya paramparAke anusAra bhAjyameM yaha bAta samya. dUsare vAkyamaM batalAyA hai ki kucha loga 'dharmA vaMzA' stvako devAyuke zrAsravakA kAraNa batalAnA) nahIM hai| ityAdi sUtrako jo nahIM mAnate haiM vaha ThIka nahIM hai|' isase spaSTa hai ki bhASyamAnya sUtrapATha zvetAmbaramampradAya- sAtha hI, ThIka na hone ke heturUpameM narakabhUmiyoMke dUmare meM bahuta kucha vivAdApanna hai,aura usakI yaha vivAdApannatA nAmAvAlI eka gAthA dekara likhA hai ki 'caki TippaNameM sAtaveM adhyAyake ukta 31 ve sUtrake na honese AgamamaM narakabhUmiyoM ke nAma tathA saMsthAnake ullekha aura bhI adhika bar3ha jAtI hai| kyoMki isa sUtrapara bhASya vAlA yaha vAkya pAyA jAtA hai, isaliye ina nAmoM bhI diyA huA hai, jisakA TippaNakArake sAmanevAlI vAle sUtrako na mAnanA ayukta hai / ' parantu yaha nahIM uma bhAgyapratima honA nahIM pAyA jAtA jisapara ve vizvAsa batalAyA ki jaba sUtrakArane 'ratnaprabhA' Adi nAmAMke karate the, aura yadi kisI pratimeM hogA bhI to use unhoMne dvArA sapta narakabhUmiyoMkA ullekha pahale hI sUtrameM kara prakSita samajhA hogA / anyathA,yaha nahIM hosakatA ki jo diyA hai taba unake liye yaha kahAM lAz2imI AtA hai TippaNakAra bhASyako mUla-cUla-sahita tattvArthasUtrakA ki ve una narakabhUmiyoMke dUsare nAmAMkA bhI ullegva trAtA (rakSaka) mAnatA ho vaha bhASyatakake sAthameM vidya- eka dUsare sUtra-dvArA kareM / isase TippaNakArakA yaha hetu mAna hote hue usake kisI sUtrako chor3a deve| kucha vicitrasA hI jAna par3atA hai| dUsare prasiddha (4) bar3he hue bAz2a sUtroMke sambandhameM TippaNIke zvetAmbarAcAryoMne bhI ukta 'dharmA vaMzA' Adi sUtrako kucha vAkya isa prakAra haiM: nahIM mAnA hai, aura isaliye yaha vAkya kucha unheM bhI +-"kevizvAhArakanirdezAnpUrva "tainasamapi" lakSya karake kahA gayA hai| tIsare vAkyameM una prAcAryoM iti pAuM manyate, naivaM yuktaM tathAsalpAhArakaM na labdhi ko 'jaDabuddhi' ThaharAyA hai jo "sa dvividhaH" ityAdi pamiti bhramaH samutpatte, bhAhArakasya tu jandhi- sUtroMko nahIM mAnate haiM !! yahAM 'zrAdi' zandakA abhiprAya devponiH|" 'anAdirAdimAMca,' 'rUpicAdimAna,' 'yogopayogI -"kepitu dharmAvaMzetyAdisUtraM na manyate tdst| bIveSu,' ina tIna sUtroMse hai jinheM 'sa diviSaH' sUtra'dhammA sA sevA prabanari / maSA pa mAdhavaI, mAmehiM sahita digambarAcArya sUtrakArakI kRti nahIM mAnate haiN| Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM0 2466]] tattvArthAdhigamasUtrakI eka saTippaNa prati . 123 parantu ina cAra sUtroM se 'ma dvividhaH' sUtrako to dUsare isaliye ukta sUtramsase pAThAntara nirarthaka hai| zvetAmbarAcAryone bhI nahIM mAnA hai| aura isaliye yahAM 'kulAbaco' ityAdirUpase jina zlokokA akasmAtmeM 'jaDAH' padakA ve bhI nizAnA bana gaye haiM ! sUcana kiyA hai ve ukta sabhAdhya tattvArthAdhigama sUtrake una para bhI jaDabuddhi honekA zrAropa lagA diyA antameM lage hue 32 zlokoMmeMse 10, 11, 12, 14 gayA hai!! nambarake zloka haiM,jinakA viSaya vahI hai jo ukta sUtrakAisase zvetAmbaroMmeM bhASya-mAnya-sUtrapAThakA viSaya ukta sUtrameM varNita cAra udAharaNoMko alaga-alaga cAra aura bhI adhika vivAdApanna ho jAtA hai aura yaha zlokoMmeM vyakta kiyA gayA hai / aisI hAlatameM ukta sUtrake nizcita rUpase nahIM kahA jA sakatA ki usakA pUrNa sUtrakAra kI kati honemeM kyA bAdhA zrAtIhai use yahA~ evaM yathArtha rUpa kyA hai| jaba ki sarvArthasiddhi-mAnya para kucha bhI spaSTa nahIM kiyA gayA hai| yadi kisI bAtako mRtrapAThake viSaya meM digambarAcAryo parampara koI matabheda zlokameM kaha dene mAtrase hI usa zrAzayakA sUtra nirarthaka nahIM hai / yadi digambara sampradAyameM sarvArthasiddhise pahale hojAtA hai aura vaha sUtrakArakI kRti nahIM rahatA, to bhASyamAnya athavA koI dUsarA sUtrapATha rUr3ha huzrA hotA phira 22veM zloka meM 'dharmAstikAyasyAbhAvAt sahihetapora marvArthamitikAra ( zrI pUjyapAdAcArya) ne umameM gateH paraH' isa pAThake maujUda hote hue TippaNakArane kucha ulaTaphera kiyA hotA to yaha saMbhava nahIM thA ki "dharmAstika/yAbhAvAt" yaha mUtra kyoM mAnA ?-use digambara prAcAryo meM mUtra gaTha ke sambandhameM paraspara koI mUtrakArakI kRti honeme inakAra karate hue nirarthaka kyoM manabheda na hotA / zvetAmbagemeM bhASyamAnya sUtrapAThake nahIM kahA ? yaha prazna paidA hotA hai, jisakA koI bhI viSayameM matabhedakA honA bahudhA bhAdhyamaM pahale kisI samucita uttara nahIM bana sakatA / isa taraha to dasaveM hamA matrapAThake astitva athavA pracalita honeko sUcita adhyAyake prathama chaha sUtra bhI nirarthakahI Thaharate haiM kyoMki karatA hai| unakA saba viSaya ukta 32 zlokAMka prArambhake zlokoM (5) damave anyAya ke eka digambara matrake mambandha- meM AgayA hai- unheM bhI sUtrakArakI kRti na kahanA cAhiye ma TipaNakArane ligvA hai thA / ataH TippaNakArakA ukta taka niHsAra hai-usame ____ "kecita 'mAvilAlacakravadayapagatale usakA abhISTa siddha nahIM ho sakatA,arthAt uka digambara pAlAMbuvaderaNDavIjavadagnizikhAva' iti nabhyaM sUtraM mUtrapara koI Apatti nahIM zrAmakatI |prtyut isake,umakA prakSipaMti tantra sUtrakArakRtiH, 'kulAlacakre dolAyA sUtrapATa umIke hAthoM bahuta kucha aApattikA viSaya bana miSau cApi yatheSyate' ityAdiralokaH siddhasya jAtA hai / ganisvarUpaM proktameva, tataH pAThAntaramapArtha / " (6) ima maTigyA pratika kucha mUtroMme thoDAmA " __ arthAt-kucha loga aAviddhakulAla cakra' nAmakA pATha bheda bhI upalabdha hotA hai-jaise ki tRtIya adhyAyake nayA mRtra prakSipta karate haiM, vaha satrakArako kRti nahIM 10ya mUtrake zurU meM tatra' zabda nahahiM vaha digambara sUtra hai| kyoMki sAlacakadolAyAmipI cApi payeSyate' pAThakI taraha 'bharatahamavanaharivideha mahIprArambha hotA hai| ityAdi zlokoMka dvArA siddhagatikA svarUpa kahA hI hai, aura chaThe adhyAyake 6The (di. 5ve sUtrakA prArambha ) Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [varSa 3, kiraNa 'indhipakApAtratakriyAH' padase kiyA gayA hai,jaise ki jyAyo dAmaH / 225 parvatamAditaH / samAna digambara sUtrapAThameM pAyA jAtA hai aura siddhasena tathA mAsvAvivAcakasma prakaraNapaMcayatI nukRvisvakAharibhadrakI kRtiyoMmeM bhI jise bhASyamAnya sUtrapAThake dhigmprkrvN||" rUpameM mAnA gayA hai| parantu baMgAla eziyATika sosAiTI isameM mUla tattvArthAdhigamasUtrakI zrAdyantakArikAke ukta saMskaraNameM usake sthAna para 'bhavatakaSAyendri- sahita graMthasaMkhyA 225 zlokaparimANa dI hai aura pakiyA' pATa diyA huA hai aura paM0 sukhalAlajIne usake racayitA umAsvAtiko zvetAmbarIya mAnyatAnusAra bhI apane anuvAdameM usIko svIkAra kiyA hai, jisakA pA~casau prakaraNoMkA athavA 'prakaraNapaMcazatI' kA kartA kAraNa isa sUtrake bhASyameM 'mannata' pAThakA prathama honA sUcita kiyA hai, jinameM se athavA jisakA eka prakaraNa jAna par3atAhai aura isaliye jo bAdameM bhASyake vyAkhyA- yaha 'tattvArthAdhigamasUtra' hai| kramAnusAra sUtrake sudhArako sUcita karatA hai| (6) ukta puSpikAke anantara 6 padya diye haiM, jo (7) digambara-sampradAyameM jo sUtra zvetAmbarIya TippaNakArakI khudako kRti hai| unamase prathama sAta padya mAnyatA kI apekSA kamatI-bar3hatI rUpameM mAne jAte haiM durvAdApahArake rUpameM haiM aura zeSa do padya antima maMgala athavA mAne hI nahIM jAte unakA ullekha karate hue tathA TippaNakArake nAmasUcanako liye hue haiN| ina TippaNameM kahIM-kahIM apazabdoM prayoga bhI kiyA gayA pichale padyoMke pratyeka caraNake dUsare adarako kramazaH hai| arthAt prAcIna digambarAcAryoMko 'pAkhaMDo' tathA milAkara rakhanese 'raNasiMho jinaM baMde" aisA vAkya 'jar3abuddhi' taka kahA gayA hai| yathA upalabdha hotA hai, aura isIko TippaNameM "itpantimamanu-sahottara-api-mahAzaka sahabAreSu nedrotpatti- gAthAiparahasya" padake dvArA pichale donoM gAthA padyoMkA riti paravAdimatametAvateya satyApitamiti paricamA rahasya sUcita kiyA hai| ye donoM padya isa prakAra haibAlita pAsaMginaH svakapolakalpitabudarogya "suranaranikamaniSecyo / payodaprabhAciradehaH / pApAmAhuH, bogazAhapaMcapogyavikalyA ityeva spaSTa sUtrakAro'straviSayAsaMDanIyo nindvH|" pIsiMdhujinarAjo / mahodayaM dizati na kiyayaH // 8 // "cijaDAH 'mahAzAmekaM' ityAdi mUbasUvAmyapi babinopatApahArI / sadimaNiyakoracaMdrAtmA / na manyate pannAkAbInAM miyaH sthitimedostItvapi na bhavinA sambanmuna saMbAyate kepI utua pshyti|" isase bhI adhika apazabdokA jo prayoga kiyA . isase spaSTa hai ki yaha TippaNa 'ratnasiMha' nAmake gayA hai usakA paricaya pAThakoMko Age calakara maalm| kimI zvetAmbarAcArya kA banAyA huA hai| zvetAmbara sampradAyameM 'ratnasiMha' nAmake aneka sari-prAcArya ho (8) dasaveM adhyAyake antameM jo puSpikA (antima gaye haiN| parantu unameMse isa TippaNake racayitA kauna hai, sandhi) dI hai vaha isa prakAra hai ina donoM pacoMke sabameM "ponDa" aisA "iti satyApApigamejapacavasaMgrahe morapanA- bhAzIrvAda dilA paahai| hogaa| Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIra nirvANa saM0266] tatvArthAdhigamasUtrakI eka saTippaNa prati 120 - isakA ThIka patA mAlUma nahIM ho sakA; kyoMki 'jaina- ciraMdIjIpANa gamAvilyAzIyolmAyA granthAvalI' aura 'jainasAhitya no saMkSipta itihAsa' jaise nirmavayasakA prAvadhanacaurikApAmayAveti / " graMthoMmeM kisI bhI ratnasiMhake nAmake sAtha isa TippaNa bhAvArtha-jisane isa tattvAthazAstrako apane hI granthakA koI ullekha nahIM hai| aura isaliye inake vacanake pakSapAtase malina anudAra kuttoMke samUhoM dvArA mamaya-sambandhameM yadyapi abhI nizcita rUpase kucha bhI grahISyamAna-jaisA jAnakara-yaha dekhakara ki aisI kuttAnahIM kahA jAsakatA, phira bhI itanA to spaSTa hai ki ye prakRti ke vidvAn loga ise apanA athavA apane sampravikramakI 12vIM-13vIM zatAbdIke vidvAn prAcArya hema- dAyakA banAne vAle haiM pahale hI isa zAstrakI mUlacandra ke bAda hue haiM kyoMki inhoMne apane eka TippaNameM cUla-sahita rakSAkI hai-ise jyoMkA tyo zvetAmbarahemacandra ke koSakA pramANa 'iti haimaH' vAsyake sAtha sampradAyake umAsvAtikI kRtirUpa meM hI kAyama rakhA diyA hai| sAtha hI, yaha bhI spaSTa hI hai ki inameM hai-vaha bhASyakAra (jisakA nAma mAlUma nahI.) ciraMsAmpradAyika-kaTTaratA bahuta bar3hI car3hI thI aura vaha jIva hove-cirakAla taka jayako prApta hove-aisA hama sabhyatA tathA ziSTatAko bhI ullaMgha gaI thI, jisakA kucha TippaNakAra-jaise lekhakoMkA usa nirmala panthake rakSaka anubhava pAThakoMko agale paricayase prApta ho skegaa| tathA prAcIna-vacanoMkI corImeM asamarthake prati prAzI (10) ukta donoM padyoMke pUrva meM jo 7 padya diye varvAda hai| haiM aura jinake antameM "iti durgAdApahAraH" likhA hai pUrvAcAryaharapi vicauraH kiMcidAtmasAtavA / unapara TippaNakArakI svopajJa TippaNI bhI hai| yahA~ vyAkhyAnapati navInaM na tatsamaH kacidapi pithanaH // 2 // unakA kramazaH TippaNI sahita kucha paricaya karAyA TippA-"bhaya becana durAtmAnaH sUtravAcaurAH jAtA hai: svamanISayA pathAsthAnaM pavepsitapAya pradatya svAparamAgevaitadadakSiNabhaSaNagaNAdAspamAnamiva matvA / yoMki TippacakArane bhAvakArakA nAma garekA pAtaM samUba sa bhASyakAraviraM jIvAt // 1 // usake liye sa kamit' (yaha koI) zabdoM kA prayoga Tippa.-"parivesambodArAvitidamaH samadariyA kiyA haijabaki mUbasUtrakArakA bAma umAsvAti kaI asaravAH svavacanasyaiva pApAtamabinA iti yAvata eSa sthAnoM para spararUpase diyA hai isase sApha pAvita hotA bhaSaNAHkurAste gavevAsthamAnaM pahilyamAnaM svApatI- haiki TippabakArako bhAgyakArakA nAma mAlUma nahIM thA se mabasatrakArase miTa samajhatA thA / kariSyamAvamiti bAvatayAbhUtamivaitatatvArthavAvaM prAge bhAbakArakA nirmavamantharakAya' vizeSarake sAtha pUrvameva masyA jJAtvA beneti zeSaH mahamUvacanAmyAmiti prAparavaurikAvAmagalyAva' vizeSaNa bhI haso vAtasamUlacUrva prA racitaM samida bhAgyakAro bhAgyakartA ko cita karatA hai| isake 'pAvara' bAya tapArthasUtra jAna par3atA hai, bhASyakArane use purAna "dariye sarakhodAro" yaha pATha amarakozakA apanA nahIM banAyA-baha apanI manaHparivatike hai, use 'iti ma'visakara hemacandrAcArya kopatra kArava aisA karane ke liye asamartha vA-pahI bAba prakAra karanA TippacakArakI vicitra nItiko sapita yahA~ patayiA gayA hai| anyathA, gmAtyAvika vije matA hai| isa viSayakI koI jarUrata nahIM thii| ------ ---- ----- ------------ Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 anekAnta [varSa 3 kiraNa 1 . bmH|" hitApagama kacit kurvanti dvAya rAmAparivArAveda- aisA honese hI kyA hogayA ? hama to ekamAtra isImeM mukhyate-pUrvAcAryakRterapItyAdi / tataH paraM vAdaviha- zrAdararUpa nahIM vartarahe haiM, choTe tAlAbakI taraha / kyoMki bAnAM sadvaktRpacopyamanyamAnAnAM vAkyAsaMzayebhyaH aAja bhI jinendrokta aMgopAMgAdi zrAgamasabhudra garja rahe suzebhyo nirIhatayA siddhAMtetarazAkhasmayApanodakamevaM haiM, isa kAraNa usa samudraka ekadezarUpa isa prakaraNase usake jAne rahanese-kyA natIjA hai ? kucha bhI nahIM / bhAvArtha-sUtravacanoko curAnevAle jo koI * isa prakArake bahutasaM prakaraNa vidyamAna haiM, hama durAtmA apanI buddhise yathAsthAna yatheccha pAThaprakSepako kina kinameM ramanekI icchA kareMge ? digvalAkara kathaMcit apane tathA dUsaroM ke hitakA lopa parametAvacaturaiH kartavyaM zRNuta kacmi savivekaH / / karate haiM unake vAkyoMke sunanekA niSedha karane ke liye zuddho yosya vidhAtA sa dRSaNIyo na kenApi // 4 // 'pUrvAcAryakRterapItyAdi' padya kahA jAtA hai, jisakA Tippa0-"evaM cAkaNrya vAcako ghumAsvAtirdigazrAzaya yaha hai ki 'jo kavicora pUrvAcAryakI kRtigaMsa mbaro milava iti kecinmAvadAdaH zikSArtha 'parametAkucha bhI apanAkara (curAkara) use navInarUpameM vyAkhyAna vacaturairiti' pacaM mahe-zuddhaHsatyaH prathama iti yAvadyaH karatA hai-navIna pragaTa karatA hai-usake samAna kopyasya graMthasya nirmAtA sa tu kenApi prakAreNa na dUsarA koI bhI nIca athavA dhUrta nahIM hai|' niMdanIya etAvacaturaividheyamiti / " isake bAda jo sudhIjana vAda-vihalo tathA sadvaktA- bhAvArtha-Upara kI bAtako sunakara 'vAcaka umA. ke vacanako bhI na mAnane vAloMke kathanama saMzayama par3e svAti nizcayase digambara niva hai aisA koI na kaheM, hue haiM unheM lakSya karake siddhAntasa bhinna zAstra-smayako isa bAta kI zikSA ke liye hama 'parametAvacaturaiH' ityAdi dUra karane ke liye kahate haiM --- padya kahate haiM, jisakA yaha aAzaya hai ki 'catura janoM ko sujJAH zRNuta nirIhAzcedAho prgRhiitmevedN| itanA kartavya pAlana jarUra karanA cAhiye ki jimama sati jinasamayasamudra tadekadezena kimanena // 3 // ima tattvArthazAstrakA jo koI zuddha vidhAtA-zrAdya Tippa.-"zRNuta bhoH katicidvizAzvedAho yadyutedaM nirmAtA-hai vaha kisI prakArase dUSaNIya-nindanIyataravArthaprakaraNaM paragRhItaM paropAtaM paranirmitameveti na tthhre| . yAvaditi bhavaMtaH saMzerate kiM jAsametAvatA vayaM svasmi. yaH kuMkuMdanAmA nAmAMtarito niyate kaizcit / mneva kRtAdarA na vAmahe saghIyaH sarasIva, yasmAdayApi zeyo'mpa eva so'smAraspaSTa gumAsvAtiriti viditAt // 5 // jineMdroktAMgopAMgAdhAmagasamudrA garjanIti henoH saveka Tippa.-"tahi kuMdakuMda evaitatprathamakarteti saMzayAdezenAnena ki ? na kiMcidityarthaH / IzAni bhUyAsyeva pohApa spaSTaM jJApayAmaH yaH kuMdakuMdanAmetyAdi / bhayaM prakaraNAni saMti keSu keSu ririsAM kariSyAma iti / " ca paratIthikaiH kuMdakuMda iDAcAryaH padmanaMdI umAsvA bhAvArtha-bhoH katipaya vidvAnI ! suno, yadyapi yaha tirisyAdinAmAMtArANi kalpayitvA paThyate so'smAtasthArthaprakaraNa paragRhIta hai-dUsaroMka dvArA apanAyA gayA. spraravakatu mAsvAtirityeva prasidanAmnaH sakA. hai-para nirmita hI hai, yahA~ taka zrApa saMzaya karate haiM parantu zAdamya eva zeyaH kiM punaH punarvedayAmaH / " Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] tattvArthAdhigamasUtrakI eka saTippaNa prati 127 bhAvArtha-'taba kundakunda hI isa tattvArthazAstrake kahate haiM ki hamAre baddhoM-dvArAracita isa tatvArthasUtrako prathama kartA haiM, isa saMzayako dUra karaneke liye hama 'yaH pAkara aura use samIcIna jAnakara zvetAmbaroMne sve. kuMdanAmetyAdi' padyake dvArA spaSTa batalAte haiM ki-para cchAcArapUrvaka kucha sUtroMko to tiraskRta kara diyA aura tArthikoM (!) ke dvArA jo kundakundako kundakunda, iDA- kucha naye satroko prakSipta kara diyA-apanI prorasa cArya (?), padmanandI umAsvAti - ityAdi nAmAntaroM milA diyA hai / isa bhramako dUra karane ke liye hama kI kalpanA karake umAsvAti kahA jAtA hai vaha hamAre zvetAmbarasiMhAnAM' ityAdi padya kahate haiM, jisakA isa prakaraNakartAse, jisakA spaSTa 'umAsvAti' hI prasiddha abhiprAya yaha hai ki-zvetAmbarasihoMke, jo ki sva. nAma hai, bhinna hI hai, isa bAtako hama bAra-bAra kyA bhAvase hI vidyAoMke rAjAdhirAja haiM aura svayaM atyanta btlaaveN| udaMDa-granthoMka racane meM samartha haiM, nihava-nirmita-zAstrIkA zvetAMbarasiMhAnAM sahanaM rAjAdhirAjavidyAnAM / grahaNa kisI prakAra bhI nahIM hotA hai-ve paranirmita nivanirmitayAkhAgrahaH kathaMkAramapi na syAt // 6 // zAstrako tiraskaraNa aura prakSepAdike dvArA kadAcit bhI Tippa-nanvatra kutolabhyate yatpAThAMtarasUtrANi apane nahIM banAte haiM; kyoMki jodUsarekI vastuko apadigaMbaraireva prazitAni ? pare tu vazyaMti yadasmadudairacitame nAte haiM--apanI banAte haiM---ve cora hota haiM, mahAna tatprApya samyagiti hAsyA zvetAMbarAH svairaM katicitsU- Azaya ke dhAraka to apane dhanako bhI nivizeSarUpasa prANi tirokurvan katicitra prASipanniti bhramabhedArtha avalokana karata hai-usameM apanAyatakA (nijatvakA)'zvetAMbarasiMhAnAmityAdi' ghUmaH / ko'rthaH zvetAvara bhAva nahIM rkhte|' siMhAH svayamatyaMtoiMgraMthagraMthanaprabhUSNavaH paranirmitazA tiraskaraNa-prakSepAdibhirna kadAcidapyAramasAdvivadhIran / pAThAtaramupajAya bhramAta kAcavRthava satAzapa / yataH 'taskarA eva jAyaMte paravasvAsmasAskarAH, nirvi- sarveSAmapi teSAmataH paraM bhAMtivigamo'stu // 7 // zeSeNa pazyaMti svamapi svaM mhaashyaaH|' Tippa0-ataH sarvarahasyakovidA amRtarase kalpanA___ bhAvArtha-yahA~ para yadi koI kahe ki 'yaha bAta viSapUraM nyasyamAnaM dUratastyaktvA jinasamayAvAnusAra kaise upalabdha hotI hai ki jo pAThAMtarita sUtra haiM ve rasikA umAsvAtimapi svatIthika iti smaraMto'naMtasaMdigambaroMne hI prakSipta kiye haiM ? kyoMki digambara to sArapAzaM patiSyanirvizadamapi kanuSIkAmaiH saha * jahA~ taka mujhe digambara jainasAhityakA pani niDavaiH saMgaM mAkurvaciti / hai usameM kundakundAcAryakA dUsarA nAma umAsvAti hai bhAvArtha-kucha saMta puruSa bhI. pAThAntarakA upayoga aisA kahIM bhI upalabdha nahIM hotaa| andakanda jo karake use vyavahArameM lAkara-vRthA hI bhramata haiM, una pA~ca nAma kahe jAte haiM unameM mUla nAma pamanandI tathA sabakI bhrAntikA isake bAdase vinAza hove / prasiddha nAma kundakundako chor3akara zeSa tIna nAma elA - ataH jo sarvarahasyako jAnane vAle haiM aura jinAcArya, vakrayIva aura gRhapinchAcArya hai| tathA kundakunda aura umAsvAtikI mitratAke bahuta spara rakha pAye gamasamudra ke anusaraNa-rasika hai ve amRtarasameM nyasyajAte hai| ataH isa nAmakA diyA jAnA prAdhi- mAna kalpanA-viSapurako dUrase hI syAgakara, umAsvAtiko muukhkre| bhI svIthika smaraNa karate hue, ananta saMsArake mAla Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [varSa 3, kiraNa' meM par3ane vAle una nihavoMke sAtha saMgati na kareM-koI hai jo jainazAsanakI jAna tathA prANa hai aura jisake samparka narakheM-jo vizadakobhI kaluSita karanA caahtehaiN| avalokana karanepara virodha Thahara nahIM sakatA-manamuTAva (11) ukta 7 padyoM aura unakI TippaNImeM TippaNa. kAyama nahIM raha sakatA / yadi aise lekhakoMko anekAntakArane apane sAmpradAyika kaTTaratAse paripUrNa hRdayakA dRSTi prApta hotI aura ve jainI nItikA anusaraNa karate jo pradarzana kiyA hai-svasampradAyake prAcAryoMko hote to kadApi isa prakArake viSabIja na bote / kheda hai 'siMha' tathA 'vidyAnoMke rAjAdhirAja' aura dUsare sampra- ki donoM hI sampradAyoMmeM aise viSabIja bonevAle tathA dAya vAloMko 'kutte' tathA 'durAtmA' batalAyA hai, dveSa kaSAyakI agniko bhar3akAnevAle hote rahe haiM, jisakA apane digambara bhAiyoMko 'paratIrthika' arthAt bha0 mahA kaTuka pariNAma AjakI saMtAnako bhugatanA par3a rahA hai !! vIrake tIrthako na mAnanevAle anyamatI likhA hai aura ataH vartamAna vIrasaMtAnako cAhiye ki vaha isa prakArasAtha hI apane zvetAmbara bhAiyoMko yaha Adeza diyA kI dveSamUlaka taharIroM-purAnI athavA aAdhunika lihai ki ve digambaroMkI saMgati na kareM arthAt unase koI khAvaToM-para koI dhyAna na deve aura na aise jainaprakArakA samparka na rakheM-usa sabakI aAlocanAkA nItiviruddha AdezoMpara kaI amala hI kre| use aneyahA~ koI avasara nahIM hai, aura na yaha batalAnekI hI kAntadRSTiko apanAkara apane hRdayako udAra nathA jarUrata hai ki zvetAmbarasiMhoMne kauna kauna digambara vizAla banAnA cAhiye, usameM vivekako jAgRta graMthoMkA apaharaNa kiyA hai aura kina kina graMthoMko karake sAmpradAyika mohako dUra bhagAnA cAhiye aura eka Adarake sAtha grahaNa karake apane apane graMthoM meM unakA sampradAyavAloMko dUsare sampradAyake sAhityakA premaupayoga kiyA hai, ullekha kiyA hai aura unheM pramANameM pUrvaka tulanAtmaka dRSTise adhyayana karanA cAhiye, jisase upasthita kiyA hai| jo loga parIkSAtmaka, AlocanA- parasparake guNa-doSa mAlUma hokara satyake prahaNakI ora smaka evaM tulanAtmaka sAhityako barAbara par3hate rahate haiM pravRtti hosake, dRSTivivekakI upalabdhi hosake aura unase ye bAteM chipI nahIM hai| hA~, itanA jarUra kahanA sAmpradAyika saMskAroMke vaza koI bhI ekAMgI athavA hogA ki yaha saba aise kaluSitahRdaya lekhakoMkI lekhanI aikAntika nirNaya na kiyA jAsake; phalataH hama eka athavA sAmpradAyika kaTTaratAke gahare raMgameM raMge hue dUsarekI bhUloM athavA truTiyoMko premapUrvaka prakaTa kara sake, kaSAyAbhibhUta sAdhuoko kartatakA hI pariNAma hai- aura isa taraha parasparake vaira-virodhako samUla nAza natIjA hai--jo aseMse eka hI pitAkI saMtAnarUpa karanemeM samartha hoskeN| aisA karanepara hI hama apaneko bhAiyoM-bhAiyoMmeM-digambaroM-zvetAmbaroM meM paraspara mana- vIrasaMtAna kahane aura jainazAsanake anuyAyI batalAne. muTAva calA jAtA hai aura pArasparika kalaha tathA visaM- ke adhikArI ho sakeMge / sAtha hI, usa upahAsako yAda zAnta honemeM nahIM AtA ! donoM eka dUsarapara miTA sakeMge jo anekAntako apanA siddhAnta banAkara kIcar3a uchAlate haiM aura vivekako prApta nahIM hote !!! usake viruddha AcaraNa karane ke kAraNa lokameM hamArA vAstavameM donoM hI anekAntakI ora pITha diye hue haiM ho rahA hai| aura usa samIcInadRSTi-anekAntadRSTi-ko bhulAye hue vIrasevAmandira, sarasAvA, tA0 11-11-1636 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina - lakSaNAvalI arthAt lakSaNAtmaka jaina- pAribhASika zabdakoSa vI rasevAmandira sarasAvA meM do DhAI varSa se 'jainalakSaNA 'balI' kI tayyArIkA kAma virAmarUpase horahA hai / kaI vidvAn isa kAma meM lage hue haiN| koI 200 mukhya digambara graMthoM aura 200 ke hI qarIba pramukha zvetAmbara graMthoMpara lakSya zabdoM tathA unake lakSaNoMke saMgrahakA kArya huA hai / saMgrahakA kArya samAptike karIba hai aura usameM 25 haz2Ara ke karIba lakSaNoMkA mamAveza samajhiye | saMgraha meM yaha dRSTi rakhI gaI hai ki jo lakSaNa zuddha lakSaNa na hokara niruktiparaka athavA svarUpaparaka lakSaNa haiM unheM bhI upayogitAkI dRSTise kahIM kahIM para le liyA gayA hai / aba sagRhIta lakSaNoMkA kramazaH saMkalana aura sampAdana hokara prema kApI tayyAra kI jAnekI hai| jaisa prema prema kApI tayyAra hotI jAyagI use premameM chapane ke liye dete rahane kA vicAra hai / prAyaH cAra khaNDoM meM yaha mahAna graMtha prakAzita hogA / merA vicAra graMthamaM lakSaNoMko kAlakramasa denekA thA aura isaliye maiM cAhatA thA ki digambarIya tathA zvetAmbarAya lakSaNAMkA ima dRSTise eka hI krama tayyAra kiyA jAya, jisase pAThakoM ko lakSaNoMke kramavikAsakA (yadi kucha ho ), lakSagAkAroM kI manovRtti kA aura deza kAlakI uma paristhiti athavA mayAdikakI kA bhI kitanA hI anubhava ho sake jisane usa vikAsako janma diyA ho athavA jisase prerita hokara pUrvavartI kisI lakSaNa meM kucha parivartana athavA pheraphAra karane kI z2arUrata par3I ho| parantu aisA nahIM ho sakA usameM aneka ar3acaneM tathA bAdhAe~ upasthita huI / aneka vidvAnoMke samaya tathA granthoMke nirmANakAla evaM granthanirmAtAoM ke sambandha meM paraspara donoM sampradAyoM meM matabheda hai aura kitane hI vidvAnoM tathA granthoMkA samaya sunizcita nahIM hai| aisI hAlata meM donoM sampradAya ke lakSaNoM ko alaga alaga do vibhAgoM meM rakkhA gayA hai| aura unameM apanI apanI sthUla mAnyatA ke anusAra lakSaNoMkA krama diyA gayA hai| isase bhI ukta uddezyakI kucha parizrama ke sAtha pUrI athavA bahuta se aMzoM meM siddhi ho skegii| kyoMki granthoM tathA granthakAroMke samaya sambandha meM prastAvanA likhate samaya yatheSTa prakAza DAlA jAyagA / yaha grantha dezI-videzI sabhI vidvAnoMke liye eka prAmAzika riphereMsa buka (Reference book ) kA kAma detA huA unakI jJAnavRddhi tathA kisI viSaya ke nirNaya karanemeM kitanA upayogI evaM sahAyaka siddha hogA use batalAne kI z2arUrata nahIM / graMthakI prakRti evaM paddhati parase vaha sahaja hI meM jAnA jA sakatA hai| prathama to pratyeka vidvAna ke pAsa itane adhika graMthoMkA saMgraha nahIM hotA zrIra yadi kisIke pAsa ho bhI to yaha mAlUma karanA bahuta hI kaThina tathA atizaya parizrama-sAdhya hotA hai ki kauna vi kisa graMtha kahA~ kahA~ para varNita hai| isa eka granthake sAmane rahate saikar3oM granthoMkA hAla eka sAtha mAlUma ho jAtA hai - yaha patA sahaja hI meM cala jAtA hai ki Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 anekAnta [varSa 3, kiraNa kisa viSayakA kyA kucha lakSaNa kima kima graMthameM pAyA - labdha hue haiM, aura imalie, unake sAtha dUsare sampradAyake jAtA hai aura kima kisameM baha nahIM pAyA jAnA; kyoMki lakSaNoM ko nahIM diyA jA sakA hai / yadi dUmare mampradAya ima graMthama pratyeka lakSyaka lakSaNoMkA maMgrahameM upayukta hue. ke kimI anya graMthama, jimakA upayoga ima maMgrahameM nahIM mabhI graMthAMparasa ekatra maMgraha kiyA gayA hai, graMthakAra ho sakA, uma lakSyakA lakSaNa pAyA jAtA ho athavA aura graMthake nAma ke * mAtha unake sthala kA patA bhI upayukta granthomasa hI kimImeM upalabdha hotA ho aura de diyA gayA hai aura lakSya zabdoMkI akArAdi-kramasa dRSTidoSa ke kAraNa isa saMgrahameM chUTa gayA ho, usakI rakkhA hai, jisase kisI bhI lakSya ke lakSaNoMko mAlUma sUcanA milane para use bAdako pariziSTameM de diyA karanemeM AsAnI rahe / kucha lakSya aima bhI hai jo dUsaraM naaygaa| graMthAma apane paryAya nAma ullekhita hue haiM aura usI zrAja ima lakSaNAvalIke 'a' bhAgake kucha aMzoko nAmasa unakA vahA~ lakSA diyA hai / unake lakSaNoMko 'anakAnta'ke pAThakoMka mAmane namUne ke taura para rakvA yahAM prAyaH unake nAmakrama ke mAtha hI maMgraha kiyA gayA jAtA hai, jisameM unheM isa graMthakI rUpa-gvAkA kucha hai / ho, paryAya nAmavAle lakSya zabdako bhI dambanakA sAkSAta anubhava ho sake aura vaha isakI upayogitA sAthameM saMketa kara diyA gayA hai jaima 'akathA' ke sAtha tathA aAvazyakatAko bhale prakAra anubhava kara makeM / meM 'vikathA' ko dekhane kI preraNA kI gaI hai| mAtha hI, vidvAnoMma yaha namra nivedana hai ki ve lakSagA kacha lakSaNa aisa hai gI digambara granthoM meM hI mile balAka ima pamaM. jimamaM vaha prastuta kI jAnakA hai, haiM aura kucha aise bhI haiM jo zvanAmbara graMthAme hI upa yadi koI gvAma truTi degya athavA upayogitAkI dRSTima * granthakA nAma pUrA na dekara saMkSepameM diyA gayA koI vizeSa bAta mujhAne kI ho to ve kRpayA zAMgha dA hai| granthoMke pUre nAmoM bhAdike liye eka saMketa sUcI sUcita kara anagaDIta kareM, jisameM umapara mamAMcana pratyeka khaNDameM rahegI, jisase yaha bhI mAlUma hosakegA vicAra hokara premakApIke mamaya yathocita sudhAra kiyA ki anya ke kaunase saMskaraNA athavA kahA~kI hastalikhita jAmakaM / vidvAnoM kama dara parAmarzakA hRdayama abhipratikA ima saMgrahameM upayoga huA hai| nandana kiyA jAyagA aura meM unakI ima kRyA ke niya __ patemeM jahA~ eka hI saMkhyA diyA hai vaha granthake bahana hai| aAbhArI hUMgA / paca athavA sUtra nambarako sUcita karatA hai,jahA~ do saMlpAka diye hai vahA~ pahalA aMka graMthake adhyAya, paricchedAdika- ima namUnameM nahIM kahIM kisI lakSya ke lanagArantara kA aura dUsarA aMka patra tathA sUtrake nambarakA vAcaka xxx aise cinha diye gaye haiM vahIM unake bAda aneka hai. jahA~ tIna saMpAdiye hai vahA~ dUsarA aMka madhyA. lakSya zabda tathA unake lakSaNa he hue haiM, jinima pAvike bhavAntara bheda athavA sUtrakA sUcaka hai aura namUnemeM uddhRta nahIM kiyA gayA / va anya prakAzina hone tIsarA aMka pacavA sUtrake nambarakA ghotaka hai| aura vAle prathama gvaNDama yathAmyAna raheMge / jahA~ 'pR0' pUrvaka saMkhyA diyA hai vaha granthake pRSTha nambarako batalAtA hai| -mampAdaka Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] jaina-lakSaNAvalI akathA (akahA) caryabhUzayyAmaladhAraNaparitApAdiH akAmena nirjarA zvetAmbarIya lakSaNam] bhkaamnirjraa| -pUjyapAdaH, sarvA0 mi0, 6,20 / micchattaM veyaMto jaM aNNANI kahaM parikahei / / viSayAnarthanivRttiM cAsmAbhiprAyeNAkurvataH pAratamAyAligantho va gihI vA sA akahA desiyA samae // bhognirodho'kaamnirjraa| -bhadrabAhuH, dazakA. ni., gA0 206 -akalaMkaH, natvA0 ga06, 12 pazya 'vikathA' akAmA kAlapakvanirjaraNalakSaNA / aAzAghara:, ana dha0 TI0, 2,43 akalpa:-lpyam (akappo) akAme nirjarA akAmanirjarAH yaH pumAn cAraka niro[zve0 la0] dhabaMdhanabaddhaH parAdhInaparAkramaH san bubhukSAnirodhaM tRSAakappA jazra vihIe mNbi| duHgvaM brahmacaryakRcchU bhUzayanakaSTaM maladhAraNaM paritApAdikaM -middhamanaH, jItaka0 cUrNiH, gA0 1 ca sahamAnaH sahanecchArahitaH san yata ISatakarma nirjarapigaDa-upAzraya-vastra-pAtrampaM catuSTayaM yadanepaNIyaM yati sA akAmanirjarA / nadakalpyama |---cndrmriH, jItaka ca0 vyA0. gA01 zrutamAgaraH, gatyA TI0 6,20 akappo nAma puDhavAikAyANaM apariNayANaM gahaNaM kareha, zvetAmbarIya lakSaNAni] ahavA udaulla-sasaNiddha-samarakaravAiehiM hanthamasehi girAhA, jaMvA agIyantheNaM zrAhArovahi uppAhayaM taM " thakAmanirjarA parAdhInanayAnurodhAracAkuzalanivRtti rAhArAdinirodhazca / paribhujaMtassa akppo| paMcakAdiprAyazcittazuddhiyogya -ramAmbAniH, natvA0 bhA0, 6, 20 mapavAdamevana vidhi nyakcA garutaradoSasevanaM vA akppo| , -zrIcandramUriH, jItaka. ca0 vyA* gA0, 1 akAmAna ", akAmanirjarA kanazcina pAratandhyAdupabhoganirodharUpA zrakalpo'pariNatapathvIkAyAdigrahaNamagItArthAnItopadhi nathApAlanAyA ayogH| zamyA''hArAghupabhogazca / -haribhadraH. navA0 bhA0 TI0, 6,13 -mala giriH. vya mU0 mA0 . 10,34 viSayAnarthanivattimAtmAbhiprAyeNAkurvanaH pArananyAdupa bhogAdimirodhaH prakAmanirjarA, akAmasya-anicchano akasmAdabhayam nirjaraNaM pApaparizATaH puNyapudgalopacayaraca, paravazamya zva0 la. cAmaraNamakAmanirjarAyuSaH parikSayaH / ammAdeva bAnimittAnapaM gRhAdiSSetra -misanagaNI, nanyA.TI.,6,13 sthinamya gacyAdI bhymkmmaadbhym|| anabhijapano'cinnayana evaM karmapudgajaparizATa: -manicandraH lalinavi0 50, pR. 38 (akaamnirjraa)| bAnimittanirapekSaM bhayamakammAdyama / --midamanagaNI, nanvA0 TI0, 6, 20 -vinayavijayaH, kalyamU0 va..1, 15 akAmanirjarA yathApravRtti karaNena giriparinupanaghojanAakAmanirjarA kalpanAkAmasya niramilApamya yA nirjarA karmapradeza[digambarIya lakSaNAni] vicaTanarUpA / bhakAmaracArakanirodhabandhanavajyeSu kuttaSNAnirodhabrahma -hemacandraH, yogazA0 10, 4, 107 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 akAlaNyam zependriyamanaso darzanamacakSurdarzanam / / -vIramanaH, dhavalA, jIva0 cUlikA, 1 zrA0pa0,306 [diga0 la] meseMdiyANANuppattIdo jo pubvameva suvasattIe appaNo teSAmeva ( krodhamAnamAyAlobhAnAmeva ) mandodaye tasya visayammi paDibahAe sAmaraNeNa saMvedo acakkhuNANu(cittasya) prsaado'kaalussym| pyattINimitto namacakkhudaMsaNamidi / :, paMcA0TI0, 138 -vIrasenaH, dhavalA, grA0pR0, 386 akiJcanatA-tvam sodaghANajihAphAsamaNehiMto samupajjamANakAraNasagasaM[diga8 la] veyaNamacakAvudaMsaNaM nnaam| akiMcanatA sakala granthatyAgaH / -vIrasenaH, dhavalA, khaM0 4,anuyo05, prA0pa0, 862 -apagajitasUriH, maga * grA0 TI0, 1,46 yattadAvaraNakSayopazamAccaturvarjitetaracaturindriyAnindriakiMcanatA upAtteSvapi zarorAdipa saMskArApohAya yAbalambAcca mUrtAmUrnadravyaM vikalaM saamaanyenaavmmedmityaabhismbndhnivRttiH| budhyate tadacakSurdarzanam / -yamunandI. mUlA. va., 45.5 -amanacandraH, paJcA0, TI0, 42 vi0 la0] maMsidiyappayAso NAyabvA so acakkhU tti / akiMcaNiyA nAma sadehe nissaMgatA nimmamattaNaM / -micandraH, go0 jI0, gA0484 -jinadAmagaNI dazavaM0 ma0 42,5. 18 zeSANAM punarakSANAM (arthaprakAzaH) pracatudarzanam / nAsya kincanadravyamastItyakicanastasyabhAvo'kincananA -amitatiH , pacama0, 1, 250 zarIradharmApakaraNAdiSvapi nirmamatvamakimca nanvam / zeSendriyajJAnotpAdaka prayatnAnuviddha guNIbhUna vizeSa -hemacandraH,yogazAlambI0 0, 4, 63 mAmAnyAlocanamacaturdarzanam / / akiJcitkaraH (hetvAbhAsaH) -yamunandI, mUlA0, TI0, 12, 188 zeSendriya nAindriyAvaraNakSayopazame sani bahiraMgadravya[diga0 la0] ndriya dravyamanovalambanena yanmUrnAmUtaM ca vastu nirvikalpa siddhe'kiJcatkaro hetuH svayaM mAdhyadhyapekSayA / sattAvalokena yathAsambhavaM pazyati tadacakSurdarzanam / ---akalaMkaH, pramANamaM0, 11 -jayamenaH, paMcATI, 42 siddhe pratyavAdibAdhite ca sAdhye heturakiMciskaraH / / sparzanaramanaghrANazrogrendriyAvaraNakSayopazamaravAtsvakIya - mANikyanandI, parIkSA, 6, 35 svakIyabahiragada pendriyAlambanAcca mUrta sattAsAmAnya aprayojako hetarrAkiniskaraH / -mabhapaNaH, nyA. dI0, 3. 1.7 vikalparahitaMparokSarUpeNaikadezena yatpazyati tadarzanama -madevaH, dravyamaM0 TA0, 4 akuzalam [zva * la0] [diga0 la0] zaM pendriyadarzanaM anayanadarzanaM (gacakSurdarzanam / / bhakuzalaM duHmvhetukm| -bhugandI, grAmamI. va. 8 " candramaharSiH, paMcamaM0 30, gA0 122 acakSurdarzanam (acakkhudaMsaNaM):-- pracakSurdarzanaM zeSendriyopalabdhilakSaNam / [diga0 la0] - haribhadraH, tattyA0 TI0, 2,5 saMsidiyappayAso NAyamvo so accakrav ti / acakSurdarzanaM zependriyasAmAnyopalabdhilakSaNam / - vIrasenoddha taH, dhavalA, gva0 1, grA. pR0, 54 ---haribhadraH, anuyo* vR0,103 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika, vIranirvANa saM02466] jaina lakSaNAvalI 133 -jinasanaH, Adi0 pu0 36,4 pa. 36,4 zeSendriyamanoviSayamaviziSTamacakSurdarzanaM / (hiMsAdibhyo) dezato vitiHNuvratam / --siddhasenagaNI, tattvA0 vR0 8,8 -pUjyapAdaH, sarvA0si0 7,2 pracakSuSA caturvaya'zeSendriyacatuSTayenamanasA ca darzanaM himAderdezato viratiraNuvatam / sAmAnyArthagrahaNamevAcakSurdarzanam / / -akalaMkaH, tattvA0 rA0 7,2 _ --maladhArI hemacandraH, bandhaza0 TI0,gA0 2, 3 dezato hiMsAdibhyoviratiraNupratam / pracakSuSA cakSurvarjazeSendriyamanodarzanamacakSurdarzanam / -vidyAnandaH, tattvA0 zlo0 7,2 - -malayagiriH, prajJA0 vR0, pada 23 viratiH sthUlahiMsAdidoSebhyo'NuvrataM matam / pracakSuSA caturvarjazeSendriyamanobhirdarzanaM svasvaviSaye sAmAnyagrahaNamacakSurdarzanam / viratiH sthuulvdhaademnovcokRtkaaritaanumtaiH| -malayagiriH, prajA. vR0, pada 26 kvacidapare'pyananumataiH paJcAhiMsAdhaNuvratAni syuH // mAmAnyavizeSAtmake vastuni acakSuSA cakSurvarjazependriya -zrAzAdharaH, mA0 dha0 4,5 manobhirdarzanaM svasvaviSayamAmAnyagrahaNamacakSurdarzanam / tatra hisAnatasteyAbrahmakRtsnaparigrahAt / -malayagiriH, paDazI0 TI0, gA0 16 dezanoviratiH proktaM gRhasthAnAmaNuvratam // zracakSuSA cakSurvarjendriyacatuSTayena manasA vA darzanaM tada -rAjamalaH, lATIma0 4,242 turdarzanam / " " --paMcAdhyAyI, 2.724 --govindagaNI, karmamnava-TI0, gA0, 6, 10 dezato viratiraNuvratam / -zrutamAgaraH, tanvA TI07,2 zracakSuSA cakSurvarjazeSendriyacatuSTayena manamA ca yadarzanaM zvala0] mvasvaviSaya-sAmAnyaparicchedo'cakSurdarzanam / himAdibhya ekadezaviratiraNuvatam / -devandraH, karmavi0 TI0, gA0 10 -umAmbAniH, nattvA bhA0 7,2 acakSuSA cakSurvarjazependriyacatuSTayena manamA ca yad paMca u aNuvvayAiM thUlagapANivahaviramaNAINi / / darzanaM mAmAnyAMzAtmakaM grahaNaM tad acakSurdarzanam / / -umAmbAtiH, zrAva0pra0 106 --devendraH, padA0 TI0, gA0 12 aNuvratAni sthUlaprANAnipAnAdivinivRttirUpANi / yaH mAmAnyAvabodhaH syAccakSurvarjAparendriyaH / -haribhadraH, zrA0pra0TI06 acakSurdarzanaM tatsyAn sarveSAmapi dehinAm // sthUlaprANAtipAtAdibhyo viraniraguvratAni / -vinayavijayaH, lokapra0, gvaM0 1, pR0 62 -haribhadraH, dharmabinduH 3,16 zaMpandriyamanobhirdarzanamacakSurdarzanam / dazato [hiMsAdibhyaH] viratiraguyanam / ___--yazovijayaH, karmapra0 TI0, pR0 102 -maddhamanagagI, tattvA0 TI0 7,2 vini sthUlahiMsAdvividhatrividhAdinA / aNuvratam (aNuvvayaM) ahiyAdIni paJcAyuvanAni jagadurjinAH // [digala0] -hemacandraH, yo0 zA0 2,18 prANApatipAtavitathavyAhArasteyakAmamUrchabhyaH / dezato viratiH paJcAguvanAni / sthUlebhyaH pApebhyo nyuparamaNamaNuvanaM bhavati / -hemacandraH, tri0 za* pu0 ca0 1,1,188 -mamantabhadraH, ratnaka0 zrA0 3, 6 aticAraH (aiyaaro)paannvdhmumaavaadaadttaadaannprdaargmhi| diga-la0] aparimidicchAdo vi a aNudhvayAI virmnnaaii|| aticAro viSayeSu vartananam / -zivakoTiH, bhagava0 zrA0, 8,2080 -amitagatiH, bhAvanAdvAha Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 aticAro vRtazaithilyaM ISadasaMyamasevanaM ca / - vasunandI, mUlA0 TI0 11,11 mApekSasya vRte hi syAdaticAroM 'zabhabjanam / atItya caraNaM vinAzo vA / - cAmuNDarAyaH, cAri0 mA0, 12 svayameva gRhaM sAdhuryo'trAtati saMyataH / dhanvarthavedibhiH proktaH so'tithirmunipuMgavaiH // - zramitagatiH, subhA0 20 maM0 817 -- AzAdharaH, bhaga0 grA0 TI0 1.44 atati svayameva gRhaM saMyamamavirAdhayana nAhUtaH / na hammIti vRtaM kupyaniHkRpatvAnna pAti na / yaH so'tithiruddiSTaH zabdArthavicakSaNaiH sAdhuH // bhanaksyadhnasaMzaghAtatrANAdaticaratyadhIH // - mitagatiH, zramita0 zrA0, 6,65 - mebhAvI, dharmamaM0 zrA0 6, 15 jJAnAdisiddhayarthatanusthityarthAnnAya yaH svayam / [ zve0 la0 ] yatnenAtati gehaM vA na tithiryasya so'tithiH // 42 // after vyatikramaH svalitam [ cAritrasya ] - umAsvAtiH, tattvArtha bhA0 7, 18 ticArA asadanuSTAnavizeSAH / - zrAzAdharaH, sA0 0 4, 18 praticAro mAhAtmyApakarSo'zato anekAnta - haribhadraH, zrAva0 pra0TI0 86 zraticaraNAnyaticArAzcAritrasvalanAvizeSAH / - haribhadraH, zrAva0 vR0, gA0 112 ticA virAdhanA dezabhaGgaH [ cAritrasya ] | municandraH, dharma0 vR0 3,20 praticaraNamaticAro mUlottaraguNamaryAdAtikramaH / - zAnti:, dharmaratnapro0 0 0 66 praticAro mAlinyam / hemacandraH, yogazA00 3,86 atithi (hi) - [diga0-la0] yamavinAzayatItyatithiH athavA nAsya tithiramtItyatithiH anizcitakAlagamanaH / sarvArthami0, 7. -pajyapAdaH, - kalaMkaH, tattvA0 rA0 7.21 saMyamamavirAdhayatatItyatithiH / paJcendriyapravRttAkhyAstithayaH paJca kIrtitAH / saMsAre zreyahetutvAttAbhirmukto'tithirbhavet // w -- vidyAnandaH, tattvA zra0 7,21 ma saMyamasya vRddhayarthamatatItyatithiH smRtaH / - jinasenaH, harivaMza pa0,56,158 [ varSa 3, kiraNa 1 saMyamamavinAzayanatatItyatithi', athavA nA'sya tithirastItyatithiraniyatakAlagamanaH / - somadevaH, yazasti0 8,412 - zrAzAdharaH, mA0 60 5,42 na vidyate tithiH pratipadAdikA yasya so'tithiH, athavA saMyamalAbhArthamati gacchatyudaMDacaryA karotItyatithiH / - zrutasAgaraH, cAri0 prA0 25. saMgramamavirAdhayan tati bhojanArthaM gacchati yaH so'tithiH zrathavA na vidyate tithiH pratipadadvitIyAvRtIdikA yasya sa zratithiH zraniyatakAlabhikSAgamanaH / - zrutasAgaraH, tattvA0 TI0, 7,21 [ zve0 la0 ] bhojanArtha bhojanakA lopasthAyyatithirucyate / zrAtmAthaniSpAditAhArasya gRhiNo vRtI sAdhurevAtithiH / haribhadraH zrA0 pra0TI0, 326 zratithirbhojanArtha bhojanakAlopasthAyI | svArthaM nirvartamAnamya gRhivRtinaH sAdhurevAtithiH / "" " - misina gaNI tattva TI0, 7, 16 - zobhadraH hArintattvA0TI0, 7, 16 na vidyate satatapravRttAtivizadaikA kArAnuSThAnatayA tithyAdidinavibhAgo yeSAM te atithayaH / -- municandraH, dharmavindu-vR0 36 zratithayo vItarAgadharmasthAH sAdhavaH sAdhvyaH zrAvakAH zrAvikAzca / --municandraH, dharmavindu 3,18 tathA na vidyate satatapravRttAtivizade kAkArAnuSTAnatayA tithyAdidinavibhAgo yasya so'tithiH / - hemacandraH, yogazA0 0 1,53 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArtika vIra nirvANa saM0 2466 ] avagrahaH (avaggaho, uggaho)[diga0 la0] viSaya-viSayi sannipAtasamayAnantaramAdyagrahaNamavagrahaH / viSayaviSavinipAte sati darzanaM bhavati tadanantaramarthamya grahaNamavagrahaH / - pUjyapAdaH sarvA0mi0 1, 15 - akalaMka: tatvA0 0 1 13 99 zrArthayoge sasAloko'rthAkAravikalpadhIH pravagrahaH / kalaMkaH. laghIca 0 1, 5 " faryaviSayasannipAtAnantaramAdyaM grahaNamavagrahaH / zd jaina- lakSaNAvalI 97 - kalaMka: laghIya0 vi0 1, 5 vidyAnandaH pramA0pa0pu068 zrArthayogajAtavastumAtragrahaNalakSaNAn / jAtaM yadvastubhedamya grahaNaM tadavagrahaH // -- vidyAnandaH, tattvA0 zlo04, 15, 2 free vimaI saMjogArAMtaraM have ziyamA / avagahaNANaM. - nemicandrA, go0 0 30 vipapaviSayasannipAtAnaMtarabhAvima tAlocanapuraHsaro manu'yatvAdyavAntarasAmAnyAdhyavasAyipratyayo'vagrahaH / - vAdirAjaH, pramA0 ni0,2028 far as jado maragIvAdasya jo du zravabodho / samaNetarAdigahide vaggaho so have ziyamA // - padmanandI, campra viSaya viSayasannipAtAnantaramava grahaNamavagrahaH / - yamunandI, mUlA bu0, 12, 180 zravagrahaH, viSayAcasannipAtAnantarAyagrahaH smRtaH / cInI, grAcA0 bhA0 110 indriyArthasamavadhAnasamanantarasa mukhyamanA locanAnantara bhAvI sattAvAntarajAtiviziSTavastugrAhI jJAnavizeSo'vagrahaH - dharmabhUSaNaH, nyAyI, 2016 sannipAtalacaNadarzanAnantaramAdyagrahaNamanagrahaH / / - zrunabhAgaH, tacyA TI0, 1,15 triyANaM vimaINaM maMjoge damaNaM viSpavadaM / gahaNANaM - zubhacandraH, zrama, 2,61 13.57 [ zve0 la0 ] wari zroggahaNammi uggaho / - bhadrabAhuH zrAva0ni0, gA0 3 yathAsvamindriyairviSayANAmAlocanAvadhAraNa-- umAsvAtiH, tattvA0 bhA0, 1, 15 sAmaNNatthAvaggahaNamuggaho / - nibhadragaNI, vizeSA0 sU0 180 uggahaNa moggaho ttiya atthAvagamo havai savvaM / -jinabhadrarANI, vizeSA0 bhA0, gA0 400 mAmaNNamsa rUvAdivisarahiyabhya nimsa zravaggaNamavaggaho / - jinavAsaH, nandI0 nargi: 20 (26) zravagrahaNamavagrahaH sAmAnyamAtrAnirdizyArthagrahaNam / haribhadraH nandI0 0 63 rUpAdevagrahaNaharibhadra:, grA0, 206 maryAdayA sAmAnyasyAnirdezyamya svarUpanAmAdikalpanArahitamya darzanamAlocanaM tadevAvadhAraNamAlocanAvadhAraNaM etadavagraho 'bhidhIyate / mavagrahaH / avyaktaM mavagrahaH / 135 sAmAnyArthagyAzeSanirapekSAnirdezyamya haribhadrA, navA0 TI0, 4, 17 zravaNamavagrahaH sAmAnyArthaparicchedaH / yad vijJAnaM sparzanAdIndriyajaM vyajjanAvagrahAdanantaranta sAmAnyamyAnirdezyasya svarUpakalpanArahitasya nAmAdikalpanArahi gamya ca vastunaH paricchedakaM so'vagrahaH / -siddha narANI, baccA0 TI0 1,15 zravagrahaH sAmAnyArthagrahaNam arthAnAM rUpAdInAM prathamaM darzanAnantaraM grahaNaM yattadavagrahaH / - koTyAcArya:, vizeSA0 0 0 176 darzana pariNAmaM svaviSayavasthApanavikalparUpa pratipadyamAnamavagrahaH / zrabhavadevaH sammati TI0 2,4, 50553 sAmAnyArthamyA zeSa vizeSanirapekSasyA nirdezyamya rUpAdeH va iti prathamatI praNaM paricchedanamanagrahaH / zravayavaH, sthAna yU. vR 8, 1023 prArthayoga darzanAnantaramarthagrahaNamavagrahaH / hemacandraH pramA0 mI0, 1,1,26 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 viSayaviSayisannipAtAnantarasamudbhUtasattAmAtragocarada- parApekSA vinA jJAnaM rUpiNaM bhaNito'vadhiH / rzanAjjAtamAghamavAntarasAmAnyAkAraviziSTavastugrahaNama --amRtacandraH, tatvA0 mA0 1,25 vgrhH| -vAdidevamariH, pramA0 tattvA0, 2, 7 avahAyaditti zrohI sImANANeti / pravagrahaNamavagrahaH anirdezyamAmAnyamAyagrahaNam / -- namicandraH, go0 jI0 37.. --malayagiriH, vya0, mU0 bhA0, 50 276 vyakSetrakAlabhAvaiH pratyekaM vijJAyamAnadezaparamasarvabheda, maatraavgmH| ----dharmama hagATI, 66 bhinnamavadhijJAnAvaraNakSayopazamanimittaM rUpidravyaviSayama, anirdeshysaamaanymaanruupaarthgrhnnmityrthH| vdhijnyaanm| -cAmuNDaNyaH,cA0 mA0, pR0 6.. --mala giriH, nandAma0 7, 26 pR.0 168 mAzeSapadarthAnAM vedako gdyte'vdhiH| tammAn (darzanAt ) jAnamAthaM manvasAmAnyAdavA -amitagatiH, paMcasaMgrahaH, 1, 220 ntaraiHmAmAnyAkArairmanuSyanvAdibhirjAnivizapa viziSTasya avadhIyate vyakSetrakAlabhAvaH parimIyate ityavadhiH / vastuno yadgrahaNaM jJAnaM navagrahaH / -abhayacandraH, go0 jI0TI0, 370 -ralapamaH, ratnakarA0 2,7 avadhirnAmAvadhijJAnAvaraNavIryAntarAyakSayopazamApekSa, ,, -guggaratnaH, paDadarza * TI0, pR0208 yA prAdurbhAvo rUpAdhikaraNabhAvagocaro vizadAvabhAmA ava graho'vyaktagrahaNam / pratyayavizeSaH / --vAdiganaH, pramAni0pa0 26 -ratnazegya':, gurugu0 paTa 0 pa 046 puggalamImahi vido paccakavA mappabheda avahI du| zabdAdInAM padArthAnAM prathamagrahaNaM hi yan , ..-padmanandI, nambadrI0 pra0, 13,534 (tad ) avagrahaH myAt... avadhijJAnAvaraNakSayopazama sati mUrta vastu yatpratyakSaNa -vinayavinayAgI, lokapra0, pR046 jAnAti tadadhijJAnam / avadhijJAnam (ohiNANaM)-- ___ -- jayamanaH, paMcAsti0 TI0, 13, 3 avadhAnAdavadhiH pudgalamaryAdAvabodhaH / (digambarIya nakSagAna ) -yamunadhI, mUlA0 TI0 12, 187 aMtimavaMdanAI prmaannussphudimuttidvaaii| mRrtamartha mitaM kSetrakAlabhAvaravasphuTam / mitairdadhAnyapaccarakhaM jANai tamohiNANatti gaNAyavvaM // vadhibAMdhaH / vAgnandI, yAcA mA0 1, 38 yatibagaH, trilokanA a. 4 avadhijJAnAvaraNIyanavApazamAnmUna vastu yadekadezabhavAgdhAnAdavacchinnavipayAdvA avadhiH / pratyakSeNa pavikalpaM jAnAni tadavadhijJAnam / -pajyapAdaH, maryA. ni. 1, 6 -brahAdevaH, dravyama0TI0.5 avadhijJAnAvaraNakSayopazamAdhubhayahetumannidhAne satya marnadravyAlambanamavadhijJAnam / vadhIyate'vAgdadhAtyavAgdhAnamAtraM vaa'vdhiH|| --akalaMkaH, tattA gA, 1,6, -abhayacandraH, laghI0TI06, 11 avaghyAvatividhvaMsavizeSAdavadhIyate / / svAvaraNakSayopazame satyadhoganaM bahanaraM dravyamavaccitraM yena svArthAvadhAnaM vA so'vadhiniyataH sthitiH // vA niyataM rUpidavyaM dhIyate vyavasthApyate'nenetyavadhiM. __-vidyAnandaH, tatyA, tI, 5, 6, 5, khyadezapratyatvajJAnavizeSaH / avahIyaditti poho siimaannaanneni| --aAzAdharaH, anagAra0 TI0, 304 -vIramenaH, dhavalA. nIva * zrA0pa051 avadhIyate dravyakSetrakAlabhAvaiH parimIyate ityavadhiH, yattadAvaraNakSayopazamAdeva mUrtadravyaM vikalaM vizeSeNAva- yattatIyaM sImAviSayaM jJAnaM tadidamavadhijJAnam / budhyate tadanadhijJAnam / -amRtacandraH, panAlTI0 41 -kezavavarNA, go jIvanTI., 30 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kAtika, vIra nirvANa saM0 2466] jaina-lakSaNAvalI 137 avadhijJAnAvaraNakSayopazamAdvIryAntarAyakSayopazamasahakR. avadhijJAna-indriyamanonirapekSamAtmano rUpidravyatAjjAtaM rUpidravyamAtraviSayamavadhijJAnam / raakssaaskrnnm| -dharmabhUSaNaH, nyA. dI0 2, pR0 36 - abhayadevasariH, sthAnAGgamatra vR02,164, pR046 avadhAnaM avadhiH adhastAdbahutaraviSayagrahaNAdavadhi- avadhijJAnaM avadhinA maryAdayA rUpidravyalakSaNayA rucyate, avacchinnaviSayatvAdvA'vadhiH, rUpitvalakSaNaviva- jJAnamavadhAnaM vA avadhirupayogapUrvakam / vitvissytvaadvaa'vdhiH| zrutamAgaraH,zrutamA0TI0,1, 6 -jinezvaramariH, pramAla0 TI03 avadhIyate dravyakSetrakAlabhAvena maryAdIkriyate avA- avadhijJAnAvaraNavilayavizeSasamudbhavaM bhavaguNapratyaya gdhAnaM avadhiH, adhstaabhutrvissygrhnnaadvdhiH| ruu.pdrvygocrmvdhijnyaanm| -zubhacandraH, kArtikeyA pre0 TI0,257 -vAdidevamagiH, pramA0tatvA02,21 bhavaguNapaccayavihiyaM grohINANaM tu avahigaM smye| avadhinA rUpidravyamaryAdAtmakena jJAnamavadhijJAnama / sImANANaM rUvIpadatthasaMghAdapaccakvaM // -maladhArI hemacandaH, anu0 TI0 pR0 2 ...zubhacandraH aMgA, 2, 66 avadhijJAnasyAvaraNavilayasya tAratamye bhAvaraNakSayo[ zvetAmbarIya lakSaNAni ] pazamavizepe tannimittako'vadhiravadhijJAnam / avadhIyate avadhIyate adho'dho vistanaM jJAyate iti avadhiH iti avadhiH maryAdA mA ca rUpavavagyaviSayA avadhya avadhireva jJAnamavadhijJAnam / palakSitaM jnyaanmpyvdhiH| ___--candrarpiH, paMcama svo TI0, 5, 5 --hemacandraH, pramA0mI0TI0,1,1,58 amUrtaparihAreNa mAkSAnmana viSayamindriyAnapekSa manaH- ava adho'dhovistRtaM rUpivastujAtaM dhAyane-paricchinne praNidhAnavAryakamavadhijJAnam / 'nemAmminasmA dvesyavadhiH-- navAvaraNakSayopazamastabetukaM .. haribhadraH tatvA0 TI0 1.1 jJAnamabhyupacArAdavadhiH yadA zravadhAnamavadhiH-rUpidravya adhovistRtaviSayamanuttaropapAdikAdInAM jJAnamavadhi- maryAdayA paricchedanam,avadhizcAmI jJAnaM ceni avadhijJAnam / athavA avadhiH maryAdA amUrtadravyaparihAreNa jJAnam / malayAMgAMraH, dharmamayaTaNA TA0, gA0816 mUrtinibandhananvAdeva tasyAvadhijJAnatvam / tacca cana- ava adhodho vistRtaM vastu dhAyane paricchacane'nenetyamapvapi ganiSa jantanAM vartamAnAnAmindriyanirapekSaM vadhiH,athavA avadhiH maryAdA rUpi veva dravya paricchedakamanaH praNidhAnavIryakaM prati viziSTa kSayopazamanimittaM tayA pravRttirUpA nadupalakSitaM jJAnamapyavadhiH, yadvA pudgalaparicchedi devamanuSyaniryakanArakasvAmikamava- avadhAnaM prAramano'rthamAkSAtkaraNabyApArA'vadhiH, bhavadhivijJAnamiti / avadhizca sa tajjJAnaM ca tadityavadhi- zcAsI jJAnaM ca avadhijJAnam / jJAnam / ...midamanagagI, natyA0 TI0, 1, 6 --mana yAMmAra, grA0 ma0 TI0 gA0 5 antargatabahunarapudgaladravyAvadhAnAdadhiH pudgaladravya prajApanA gu0, pada 26 maryAdayava vA''ramanaH kSayopazamajaHprakAzAvirbhAvo'vadhiH manAnakA TI0,6 indriyanirapekSa mAkSAta jayagrAhI lokAkAzapradezamAna paTagIni-TIkA, gA0 15 prakRtibhedaH / --bhimanagagI, tatvA0 TI08, 7 ava-adho'dhI vastu dhAyane-paricchiya ne'nenetyavASiH, rUpidravyagrahaNapariNanivizeSantu jIvasya bhavaguNa- yadvA'vadhiH maryAdA rUpiya dravyeSu paricchapakatayA pranyayAvadhijJAnAvaraNakarmakSayopazamaprAdurbhUto locanA- pravRttirUpA nadu pakSinaM jJAnamapyadhiH avadhiracAsI dibAhyanimitta nirapetaH avadhijJAnamiti / jJAnaM ca avdhijnyaanm| ---yabhAmarA, mammati0 TI0 2, 30 -zrIsiddhamanamAMga, prathA nAga TI0 e0 361 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 anekAnta varSa 3, kiraNa 1 pravadhAnamavadhirindriyAcanapecamAtmanaH sAcAdarthagraha- rUpA tadupalakSitaM jJAnamapi avadhiH avadhizca tajjJAnaM Nam / avadhirevajJAnamavadhijJAnam / athavA'vadhirma- cAvadhijJAnam / -devendraH, karmavi0 TI0 4 ryAdA nena avadhinArUpi dravyamaryAdAtmakena jJAnama ,, paDazI0 TI0 11 vadhijJAnam / -govindagaNI, karmastava TI0 gA0 6,10 avadhAnaM syAdadhiH, sAkSAdarthavinizcayaH / ava adho'dho vistRtaM vastu dhIyate paricchidya te'nene avazabdo'vyayaM yadvA, so'dhaH zabdArthavAcakaH // 35 // syavadhiH / yadvA'vadhirmaryAdA rUpidravyeSu pariccheidaka- adhodho vimtanaM vastu, dhIyate paribudhyate / tathA pravRttirUpA tadupalakSitaM jnyaanmpyvdhiH| anenetyavadhiryadvA, maryAdAvAcako'vadhiH // 36 // --paramAnandaH, karmavipAka vyAkhyA, gA015 maryAdA rUpidravyeSu, pravRtti tvarUpiSu / avadhIyate'nenetyavadhiH sa ca jJAnaM ceti avadhijJAnam tayopalakSitaM jJAnamavadhijJAnamucyate // 37 // utpatrAnutpanna vinaSThArthagrahakaM trikAlaviSayaM anugAmyA --vinayavijayaH,lokapra0, gvaM0 1, pa053 dipaDabhedabhinnaM avadhijJAnam / sakalarUpidravyaviSayakajAtIyamAtmamAtrApekSaM jJAnamava-ratnazegvaraH, gurugu0 paTa0, 33 dhijJAnam / ..-yazovijayaH, jainatarkapari0, pari05 avadhAnamava dhaH indriyAyanapekSamAtmanaH sAkSAdartha- avadhijJAnatvaM rUpimamavyApyaviSayatAzAlijJAnavRtti grahaNam / athavA avazabdo'dhaH zabdArtha ava adhodho jJAnatvavyApya jAnimatvam / / vistanaM vastu dhIyate -paricchidyate'neneti avadhiH, yadvA -yazAvinayaH, jJAnavinduH pa0 183 bhavadhirmaryAdA rUpiNyeva dravyeSu paricchedakanayA pravRtti - jatimA Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'dhavalAdi-zruta-pAracaya' kA zeSAMza (pRSTha 16 se Age) prAcArya parampagasa calakara zrAryamaMtu aura nAgahastI yahA~ para maiM itanA aura bhI banalAdenA cAhatA hU~ nAmake zrAcAryoko prAma huii| ina donoM zrAcAryoMke ki dhavalA aura jayabhavalAmeM gautamasvAbhIsa aAnArAMgapAmame guNadhagacAryako ukta gAthAzroMke arthako bhanne dhArI lohAcArya taka zrutadhara prAcAryoMkI ekatra gapakAra sunakara yativRpabhAcAryane una para carNi-mUtrIkI ganA kara ke aura unakI mar3ha kAla-gaNanA 683 varSakI panA kI, jinakI maMgyA chaha haz2Ara zloka parimANa dekara usake bAda dhagbhana aura guNadhara prAcAryoMkA hai| ina cUrNi-sUtroMko mAthame lekara hI jayabhavannA-TIkA nAmollegya kiyA gayA hai, mAthamaM inakI guruparamparAkA kI racanA haiI hai, jisake prArambhakA eka tihAI bhAga koI gvAma ullegya nahIM kiyA gayA aura isa taraha / 20 hajAra zloka-parimANa ) vIrasenAcAryakA aura ina donoM prAcAryokA mamaya vIranirvANama 683 varSa zaMpa ( 40 haz2Ara zloka-parimANa ) unake ziSya jina bATakA mUcita kiyA hai / yaha sUcanA aitihAsika dRSTima manAcAryakA nimbA huA hai| kahAM naka ThIka hai athavA kyA kucha aApattike yogya hai ___ jayadhavalAmaM carNimUtroM para ligve hA uccAraNA usake vicArakA yahA~ avasara nahIM hai / phira bhI itanA cAryakai nimatroMkA bhI kitanA hI ullegya pAyA z2arUra kaha denA hogA ki mRla matragraMthAko degyata hue ganA hai parantu unheM TIkAkA mugnyAdhAra nahIM banAyA TIkAkArakA yaha gRcana kucha TipaNaM avazya jAna gayA hai aura na mamparga vatti mUtroMko uddhana hI kiyA par3atA hai. jimakA spaSTIkaraNa phira kimo samaya kiyA jAna par3atA hai, jinakI maMcyA indranandi zrunAvatAgmeM jaaygaa| 12 hajAra zloka parimANa batalAI hai| ___ isa prakAra maMkSepameM yaha do siddhAntAgamaMki aba bhASA aura mAhinya-vinyAma nAko kathA hai, jinake aAdhArapara phira kinanaM hI graMthoM kI racanA huI hai| isameM indranandikaM zrunAvanAgma aneka dono mUla mUtragraMthoM - paTagvaNTAgama aura kapAyaaMzoMmeM kitanI hI vizepanA aura vibhinnanA pAI jAnI pAbhanakI bhASA mAmAnyataH mAkRta aura vizeSarUpama hai, nimakI kucha mugvya mugvya bAnokA digdarzana, tulanA. jaina zora manI hai nathA zrIkundakundAcArya ke prathAko smaka dRSTima, ima legbaka phuTanoToMmeM kagayA gayA hai| bhApAsa milI-julatI hai / paDhagyaNDAgamakI racanA prAyaH indranandi cunAvatAra meM limvA hai ki 'guNadharA- 4 indranandine nA apane bhunAvatArameM yaha spaSTa cAryane ina gAthAsUtroMko racakara mvayaM hI inakI jyA hI limba diyA hai ki ina guNadhara aura dharapanAcAryako khyA nAgahamnI aura prArthamaMcuko bnlaaii|' isameM guruparamparAkA hAla hameM mAlUma nahIM hai kyoMki usako aitihAsika kathanameM bahuta bar3A antara par3a jAtA hai| bananAne vAle zAboM nayA muni janoM kA prabhAva hai| Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'dhavalAdi-zruta-pAracaya' kA zeSAMza __ (pRSTha 16 se Age) prAcArya-paramparAse calakara zrAryamaMtu aura nAgahastI yahA~ para maiM itanA aura bhI batalAdenA cAhatA hU~ nAmake zrAcAryoko prApta huii|| ina donoM zrAcAryoMke ki dhavalA aura jayadhavalAmeM gautamasvAmIse AcArAMgapAmase guNadharAcAryakI ukta gAthAzroMke arthako bhale dhArI lohAcArya takake zrutadhara zrAcAryoMkI ekatra gaprakAra sunakara yativRSabhAcAryane una para cUrNi-sUtroMkI ganA karake aura unakI rUr3ha kAla-gaNanA 683 varSakI racanA kI, jinakI saMkhyA chaha haz2Ara zloka-parimANa dekara usake bAda dharasena aura guNadhara zrAcAryokA hai| ina carNi-sUtroMko sAthame lekara hI jayadhavalA-TIkA nAmollekha kiyA gayA hai, sAthameM inakI guruparamparAkA kI racanA huI hai, jimake prArambhakA eka tihAI bhAga koI gvAma ullegya nahIM kiyA gayA (r) aura isa taraha ( 20 haz2Ara zloka-parimANa ) vIrasenAcAryakA aura ina donoM zrAcAryoMkA mamaya vIra-nirvANase 683 varSa zeSa (40 haz2Ara zloka-parimANa ) unake ziSya jina- bAdakA sUcita kiyA hai / yaha sUcanA aitihAsika dRSTise manAcAryakA nigyA huA hai| kahAM taka ThIka hai athavA kyA kucha Apattike yogya hai jayadhavalAmeM caNi sUtroM para likhe hue uccAraNA- umake vicArakA yahA~ avamara nahIM hai / phira bhI itanA cArya ke vRni sUtroMkA bhI kitanA hI ullegya pAyA z2arUra kaha denA hogA ki mUla sUtragraMthIko devate hue jAtA hai parantu unheM TIkAkA mukhyAdhAra nahIM banAyA TIkAkArakA yaha sUcana kucha truTipUrNa avazya jAna gayA hai aura na samparNa vRtti-sUtroMko uddhRta hI kiyA par3atA hai, jimakA spaSTIkaraNa phira kimo samaya kiyA jAna par3atA hai, jinakI saMkhyA indranandi zrutAvatAramaM / jaaygaa| 12 haz2Ara zloka parimANa batalAI hai| ima prakAra saMkSepa meM yaha do siddhAntAgamoke ava- bhASA aura sAhitya-vinyAsa tArako kathA hai, jinake AdhArapara phira kitane hI graMthoM kI racanA huI hai / isameM indranandike zrutAvatArase aneka dono mUla mUtragraMtho .. 'paTavaNDAgama aura kaSAyaaMzoMmeM kitanI hI vizeSatA aura vibhinnatA pAI jAtI prAbhatakI bhASA mAmAnyataH mAkRta aura vizeSampame hai, jimakI kucha mugnya mugvya bAtoMkA digdarzana, tulanA- jaina zaurasenI hai tathA zrIkRndakundAcAryake graMthoMkI tmaka dRSTisa, ima lekhake phuTanoToMmeM karAyA gayA hai| bhASA milanI-mullanI hai / paTavaNDAgamakI racanA prAyaH indranandi bhutAvatAra meM likhA hai ki 'guNadharA- indranandine to apane zrunAvatArameM yaha spara cAryane ina gAthAsUtroMko racakara mvayaM hI inakI nyAH hI likha diyA hai ki ina guNadhara aura dharamenAcArSakI khyA nAgahastI aura bhAryamaMdhuko btlaaii|' isameM guruparamparAkA hAla hameM mAlUma nahIM hai kyoMki usako aitihAsika kathanameM bahuta bar3A antara para jAtA hai| batakhAne vAle zAkhoM gathA muni-janoM kA prabhAva hai| Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 anekAnta [varSa 3, kiraNa 1 gadya sUtroMmeM hI huI hai| parantu kahIM kahIM gAthA sUtroMkA binA nAmake hI / aisI gAthAe~ bahutasI 'ukaM ca' rUpase bhI prayoga kiyA gayA hai| jaba ki kaSAyaprAbhUtakI uddhRta haiM jo gommaTasAra' meM prAyaH jyoMkI tyoM tathA kahIM saMpUrNa racanA gAthA-sUtroMmeM hI huI hai / ye gAthA- kahIM kucha thor3ese pATha-bhedake sAtha upalabdha hotI haiM / sUtra bahuta saMkSipta hai aura adhika artha ke saMsUcanako aura cUMki gommaTasAra dhavalAdikase bahuta bAdakI kRti liye hue haiM / isIse unakI kula saMkhyA 233 hai isaliye ve gAthAe~ isa bAtako sUcita karatI haiM ki hote hue bhI inapara 60 haz2Ara zloka-parimANa TIkA dhavalAdikI racanAse pahale koI dUsarA mahatvakA siddhAnta likhI gaI hai| graMtha bhI maujUda thA jo isa samaya anupalabdha athavA dhavala aura jayadhavalakI bhASA ukta prAkRta bhASAke aprasiddha jAna par3atA hai / aisA eka prAcIna grantha abhI atirikta saMskRta bhASA bhI hai-donoM mizrita haiM--donoM upalabdha huzrA hai, jisakI vIrasevAmandira meM jA~ca ho meM saMskRtakA parimANa adhika hai| aura donoMmeM hI rahI hai, vaha graMthakartAke nAmase rahita hai| isa prakAra ubhaya bhASAmeM 'ukta ca' rUpase paya, gAthAe~ tathA gadya- yaha dhavala aura jayadhavalakA saMkSepa meM sAmAnyapa ricaya hai| vAkya udadhRta haiM-kahIM nAmake sAtha aura adhikAMza vIrasevAmandira, saramAvA, tA0 20-11 1636 Avazyaka nivedana nizcita samaya para prakAzita karaneke lobhako sa~varaNa na kara makane ke kAraNa 150 pRSTha ke bajAe isa vizeSAMka meM 140 pRSTha hI die jAsake haiM / ima vivazatAko lie sahRdaya pAThakoMke prati hama kucha aparAdhI z2arUra haiM phira bhI ina dasa pRSThoMkI parti dUsarI kiraNameM kara denekI AzA rakhate haiM / vilambake hI bhayase isa kiraNameM aitihAsika jaina-vyakti koSa, mampAdakIya tathA anya AvazyakIya upayogI lekha bhI nahIM diye jAsake hai / yadi koI bAdhA upasthita na huI to aitihAsika jaina-vyakti koSako-jo pAThakoM ke lie bahuta hI mananIya aura aAkarSaka lekhamAlA hogI--dvitIya kiraNase kramazaH prArambha karanekI bhAvanA hai| dhavalAdi zruta paricayake 8 pRSThake bajAe 16 pRSTha ke karIba isa kiraNameM jArahe haiM aura isa lekhamAlAko bhI sthAyI rUpameM kramazaH denekA vicAra hai / hameM harSa hai ki hamArI ina yojanAoMkA saharSa svAgata huA hai| jaina lakSaNAvalIke 8 pRSTha namUne ke taura para antameM die gae haiM usase pAThakoMko vidita hogA ki vIra sevA mandira meM kitanA mahatvapUrNa aura sthAyI Thosa kArya ho rahA hai| aba yaha anekAntameM prakAzita na hokara pustaka rUpameM kaI khaNDoMmeM prakAzita hogii| anekAntako isa dvitIya varSa meM jo bhI saphalatA prApta huI hai usakA saba zreya una AdaraNIya lekhakoM, jainetara saMsthAnoko anekAnta bheTa svarUpa bhijavAne vAle dAtAroM, grAhakoM aura pAThakoMko hai| unhIM ke sahayoga aura zramakA yaha phala hai| hama bhI unakI isa mahatI kRpAke kAraNa anekAntakI kucha sevA kara sakane meM aneka truTiyAM hone para bhI apaneko samartha pAte haiM / / --vyavasthApaka Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kIra prabhukI vANI parama upAsya akhila-jaga-nAranako jala-yAna / va haiM parama upAmya. moha jina jIta liyA ||dhr v|| " ! " prakaTI. vIra. tumhArI vANI, jagameM sudhA mamAna // 1 // ... kAma-krodha-mada-lobha pachAr3a mubhaTa mahA balavAna / anakAntamaya, myAtpada lAMchita, nIti nyAyakI khAna / mAyA-kaTila nIti nAgani hana kiyA Atma-saMtrANa / / / saba kavAdakA mUla nAzakara. phailAtI mata jJAna // 2 // jAna-jyonima mithyAtamakA jinakaM huA vilop| nitya-anitya aneka-eka ityAdika vAdi mahAna / gaga DhapakA bhiTA upadrava,rahA na bhaya aa zoka // 2 // nata-mastaka ho jAtaM sammukha. chor3a sakala abhimaan| DAndraya-viSaya-lAlasA jitakI rahI na kucha apazaMna / jIva-ajIva-tattva nirNaya kara, karanI maMzaya-hAna / naSNA nadI mukhAdI mArI, dhara amaMga vrata vepa / / 3 // mAmyabhAva rama cakhate haiM jo, karataM isakA pAna // 1 // dugya udviga kara nahiM jinako mukha na lubhAveM |cn / UMca, nAca oN, laghumudIrghakA. maMda na kara bhagavAna / Atmampa manuSTa, gineM mama nidhana aura mavitta // 4 // sabaka hitako cintA karatI. saba para dRSTimamAna ||5 nindA pani sama laveM bane jo niSprabhAda nippApa / andhI zraddAkA virodha kara. haratI saba ajJAna / mAmyamAvarama-AsvAdaname miTA hRdaya-mantApa // 5 / / yani-vAdakA pATha par3hAkara. kara daMtI majJAna // 3 // ahakAra-mamakAra-cakrama nikanaM jo dhara dhIra / Iza na jagakartA phaladAtA, mayaM sRSTi-nirmANa / nidhikAra- nira hue. pI vizva premakA nAra // 6 // nija-utthAna-patana nija-karameM. karanI yo muvidhAna / / 7 mAdha zrAtmahita jina vIgene kiyA vishv-klyaa-g| hRdaya banAnI ucca. minAkaraH dharma mudayA-pradhAna / 'yagamumuna' unako nina dhyAvaM. chor3a makala abhimAna jo nita mamajha AdareM imako. va 'yuga-cAra' mahAna : - yugavAra yagIra 'vIrasevAmandira-graMthamAlA' ko sahAyatA hAlameM vIramavAmandira maramAvAko jo mahAyanA prApta huI hai umameM zrImAna bAba choTelAla jI jaina raIma kalakattAkA nAma myAma tIrama ullaMmbanIya hai| Apane 500) 0 kI eka muzna mahAyatA 'bIra mevAndira-graMthamAlA ko pradAna kI hai, aura ima naraha Apa graMthamAlAkaM 'sthAyI mahAyaka' bane haiN| mAtha hI kucha dina bAda Apane apane mitra bAba gnanalAlajI jhA~jharI kalakanAma bhI 500)ma0 kI mahAyatA prApta karake bhaMjI hai / imaliya zrApa aura Apake ukta mitra donoM hI hArdika dhanyavAdakaM pAtra haiM / AzA hai dRmA majana bhI ApakA anukaraNa karaMga, aura isa taraha granthamAlAkaM hama puNyakAryameM zrAvazyaka protmAhana nathA prAnaM jana pradAna kara yazakaM bhAgI hog| -adhiSThAnA 'vIrasaMcAmandira' maramAthA ji. mahAranapura Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. No. L. 4328 lA ! gairiyatakaM parade ikabAra phira uThAdeM / bazarane khAka pAyA lAla pAyA yA guhara pAyA / bichur3oM ko phira milAdeM nakze duI miTAdeM / miz2Aja acchA agara pAyA to sabakucha usane bhrpaayaa| OM duniyA~ke tIrthoM se U~cA ho apanA tIratha / ragoMmeM daur3ane phiraneke hama nahIM kAyala / dAmAne AsmA~se usakA kalasa milAde // jo A~kha hI se na TapakA vaha lahU kA hai // hara subaha uThake gAe~ manatara vo mIThe mIThe / sAre pujAriyoMko maya pItakI pilAdeM // canda dina hai zAnozaukatakA khumAra / ra zakti bhI zAnti bhI bhagatoMke gItameM hai| maunakI tuzI nazA degI utAra // M dharatIke vAsiyoM kI mukti prIta meM hai // jaba uThAe~ge janAz2A milake cAra / -ikabAla hAtha mala malakara kaheMge bAra bAra // kamAle buz2adilI hai pasta honA apanI aaNkhoNm| kisa lie Ae the hama kyA kara ca / agara thor3I sI himmata ho to phira kyA ho nahIM sktaa| jo yahA~ pAyA yahIM para dhara cale // * ubharane hI nahIM detI hameM be mAigI dilakI / -ajJAt B nahIM to kauna qatarA hai jo dariyA ho nahIM sktaa| jo mauta AtI hai Ae. mardako maranekA g2ama kaisA ? 3 havisa jInakI hai, dina umraka bekAra kaTate haiN| imAratameM khuzIkI daphtare raMjo alama kemA ? jo hamase jindagIkA haqa adA hotA tokyA hotA ? -ahamAna 3 ahale himmata maMjile makasUda taka A bhI gye| kaha rahA yaha AsmA~ yaha saba samA~ kucha bhI nhiiN| 8 bandae takadIra kismatase gilA karate rahe / pIsa dUMgA eka gardizameM jahA~ kucha bhI nhiiN| jindagI yUM to faqata bAz2ie tifalAnA hai / kaha rahA yaha AsmAM ki kucha samayakA phera hai| marda vo hai jo kisI raMgameM dIvAnA hai| pApakA ghaTa bhara cukA aba phaTanekI dara hai // ---cakavasta jinake mahaloMmeM haz2AroM raMgake fAnasa the / jo nasla pura samara haiM uThAte vo sara nhiiN| jhAr3a unakI kanapara bAkI nizA kucha bhI nhiiN| sarakaza haiM vo darakhta ki jinapai samara nahIM // jinakI nauvatakI sadAse ga~jate the zrAsmau / usa boriyA nazIkA dilI maiM murIda hU~ / dama bakhuda haiM matrAbaroM meM hU~ na ho kucha bhI nahIM / jisake riyAje juhadameM pae vafA nahIM // --ajJAta --ajJAta jinake haMgAmoMse the AbAda vIrAne kii| jAna jAe hAthase jAe na satta / zahara unake miTa gae AvAdiyA~ bana hogaI // hai yahI ika bAta hara maz2ahabakA tatta / / -- 'ikabAla' -krayAla 'vIra presa zraoNpha iNDiyA' kanaoNra sarkasa nya dehalI meM chapA / Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / mArgazIrSa varzana- 2463 anekAnta mArgazIrSa, vIraniHmaH2476 / varSa 3, kiraNa 2 vArSika mUlya 30 dimambara 1939 TTANT H RANS Sonam ESTHA HTT 16 A . S ma NAV time Forsen Tee INSIDY.ONDONTONOTOA11iSL.Cre ODOGGAGADIOHINOOTOGAND sampATaka--- maMcAlaka-- gugalakizora mugnAra nanamukhamaya jaina adhiSThAtA vAra-mevAmandira maramAvA (mahAranapura) kanATa makama pI0 ba0 naM048 nya dehlii| - MONCHONOW.NUOHONONOLIGONON SONONOPOLDOMO TOYONOROEIC MOVE mahaka aura prakAzaka-ayodhyApramAda goyantIya / Fore7OFG PresceNFOSH Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * viSaya sUcI * 10m . 1. akalaMka-smaraNa 2. bauddha tathA jaina granthoM meM dIkSA [pro0 jagadIzacandra ema. e. 3. rAga [zrImad rAjacandra 4. vidhavA sambodhana ( kavitA )-[zrI0 'yugadhIra' 5. baMgIya vidvAnoMkI jaina mAhityameM pragati [ zrI0 agaracanda nAhaTA 6. ahiMsAkI kucha paheliyA~ [zrI0 kizoralAla mazarUvAlA 7. U~ca-nIca-gotra viSayaka carcA [zrI0 bAlamukanda pATodI 8. anupama kSamA [zrImad rAjacandra 6. zvetAmbara nyAya mAhitya para eka dRSTi [paM. ratnalAla maMghavI 10. gotravicAra [ sampAdakIya 11. buddhi hatyAkA kAragvAnA [grahasthase uddhRta 12. sAhitya paricaya aura samAlocana [mampAdaka 165 MI .. anekAntakI phAila anekAntake dvitIya varSakI kiraNoMkI kacha phAilokI mAdhAraNa jilda baMdhavAlI gaI haiN| 12vIM kiggA kama ho jAne ke kAraNa phAileM thor3I hI bandha sakI haiN| ataH jo bandha pastakAlaya yA mandirIma bheMTa karanA cAhaM yA apane pAma rakhanA cAha ve 2 // ) 5. manibArDarasa bhijavA daMge to unheM majilda anakAntakI phAila bhinavAI jA skegii| jo sajana anekAntake grAhaka haiM aura koI kiraNa guma ho jAne ke kAraNa jilda bandhavAne meM asamartha haiM unheM 12vIM kiraNa chor3akara pratyeka kiraNa ke liye cAra AnA aura vizeSAMka ke lie prATa yAnA bhijavAnA cAhie tabhI zrAdezakA pAlana ho skegaa| -vyavasthApaka kSamA-yAcanA sampAdaka jIke asvastha rahane ke kAraNa 'dhavalAdi zruna paricaya' aura 'aitihAsika jaina vyakti kopa' legva mamaya para na milane ke kAraNa hama kiragaNa meM nahIM diye jA sakate hai / aAzA hai ima vivazatAke liye kSamA dI jaaygii| -vyavasthApaka Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM aham III.IN. E 17 24CE A ". tAra nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // / sampAdana-sthAna-cIrasaMvAmandira (samantabhadrAzrama), maramAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 ba0 naM0 48, nyU dehalI mArgazIrSa-pUrNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama maM0 1666 / kiraNa 2 - prakalaMka-smaraNA zrImadbhaTTA'kalaMkasya pAtu puNyA sarasvatI / anakAnta-marunmArge candralekhAyitaM yayA // -jJAnArthave, zrIrAmacandrAcAryaH __ zrIsampanna bhaTTa-akalaMkadevakI vaha puNyA sarasvatI-pavitra bhAratI-hamArI rakSA karo-hameM mithyAtvarUpI garta meM par3anesa bacAnI-jo anekAntarUpI zrAkAzamaM candramAke mamAna dedIpyamAna hai-marvotkRSTarUpase vartamAna hai| bhAvArtha-zrI akalaMkadevakI maMgalamaya vacanazrI pada pada para anekAntarUpI manmArgako vyakta karatI hai aura isa taraha apane upAsakoM evaM zaraNAgatoMko mithyA-ekAntarUpa kumArga para lagane nahIM detii| ataH hama usa akalaMka sarasvatIkI zaraNa meM prApta hote haiM, vaha apane divya-teja-dvArA kumArgase hamArI rakSA kro| jIyAtsamantabhadrasya davAgamanasaMjhinaH / stotrasya bhASyaM kRtavAnakalako mahardikaH / / -nagara-tAmbuka, zimogA-zilevana.16 svAmI samantabhadrake 'devAgama' nAmaka stotrakA jinhoMne bhASya racA hai-usapara 'aSTazatI' nAmakA vivaraNa likhA hai-ve mahARddhike dhAraka akalaMkadeva jayavanta hoM-apane prabhAvase sadA lokahRdayoMmeM vyApta hoveM / Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 bhanekAnta zIrSa, vIra-nirvAya saM02466 akalakaguru yAdakalaMkapadezvaraH / bauddhAnAM buddhi-vaidhavya-dIkSAgururudAhRtaH // -hanumacarite, brahmabhajitaH jo bauddhoMkI buddhiko vaidhavya-dIkSA denevAle guru kahe jAte hai jinake sAmane bauddhavidvAnoMkI buddhi vidhavAjaisI dazAko prApta hogaI thI, usakA koI aisA svAmI nahIM rahA thA jo bauddha-siddhAntAMkI pratiSThAko kAyama rakha sake-ve akalaMkapadake adhipati zrI akalaMkaguru jayavanta ho-cirakAla taka hamAre hRdayandira meM virAjamAna rheN| tabhUvallabho devaH sa jayatyakalaMkadhIH / jagadvyamuSo yena daNDitAH zAkyadasyavaH / / -pArzvanAthacarite, vAdirAjasariH jinhoMne jagatke dravyoMko curAnevAle-zUnyavAda-nairAtmyavAdAdi siddhAMtoMke dvArA jagatake dravyoMkA apaharaNakaranevAle, unakA prabhAva pratipAdana karanevAle-cauddha dasyunoMko daNDita kiyA, ve akalaMkabuddhike dhAraka tarkAdhirAja zrIakalaMkadeva jayavanta haiM-sadA hI apanI kRtiyoMse pAThakoMke hRdayopara apanA sikkA jamAnevAle haiM / bhaTTAkalaMko'kRta saugatAdi-durvAkyapaMkaissa kalaMkabhUtam / jagatsvanAmeva vidhAtumucaiH sArtha samantAdakalaMkameva // -zravaNabelgola-zilAlekha naM. 101 bauddhAdi-dArzanikoMke mithryakAntavAdarUpa durvacana-paMkasa sakalaMka hue jagata ko bhaTTAkalaMkadevanaM, apane nAmako mAnoM pUrI taurase sArthaka karane ke liye hI, akalaMka banA DAlA hai--arthAt usakI buddhimeM praviSTa hue. ekAnta-malako, apane anekAntamaya vacanaprabhAvase dho DAlA hai| itthaM smstmtvaadi-kriindr-drpmunmuulynmnmaandRddhprhaaraiH| syAdvAda-kaMsarasaTAzatatIvramUrtiH, paMcAnano bhuvi jayatyakalaMkadevaH // -nyAyakumudacandra, prabhAcandrAcAryaH isa prakAra jinhoMne nirdoSa pramANake dRDha prahAroMse samasta anyamatavAdirUpI rAjendroMke garvako nimUla kara diyA hai ve syAdvAdamaya saiMkar3oM kesarika jaTAoMse pracaNDa evaM prabhAvazAlinI mUrtike dhAraka zrIakalaMkadeva bhUmaM ila para keharisiMha kesamAna jayazIla haiM-apanI pravacana-garjanAse sadA hI loka-hRdayoMko vijita karanevAle haiN| jIyAciramakalaMkabrahmA laghuhavvanRpati-varatanayaH / anavarata-nikhilajana-nuvidyaH prshstjn-hyH|| -tatvArA0, prathamAdhyAya-prazastiH jinakI vidyA-jJAnamAhAtmya ke sAmane sadA hI saba jana natamastaka rahate the aura jo sajanoMke hRdayoMko haranevAle the-unake premapAtra evaM prArAdhya bane hue the-ve laghuhavvarAjAke zreSThaputra bhIakalaMkabrahmA-akalaMka nAmake uccAtmA maharSi-cirakAla taka jayavanta hoM-apane pravacanatIrtha-dvArA lokahRdayoMmeM sadA sAdara virAjamAna rheN| Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bauddha tathA jaina-granthoMmeM dIkSA [ le0 - zrI0 prophesara jagadIzacandra jaina ema. e. ] tyanta prAcIna samayase bhAratIya itihAsa meM do dhArAyeM cayanta dekhane meM zrAtI haiM / kucha loga aise the jo vedapAThI the, agni-pUjaka the aura devI-devatAoM ko prasanna karaneke liye yajJa-yAga Adi karanemeM hI kalyANa mAnate the| dUsare loga ukta bAtoM meM vizvAsa na karate the; unakA lakSya thA tyAga, tapa, zrahiMmA, dhyAna zraura kAya -kleza / prathama varga ke logoMkA lakSya pravRtti pradhAna aura dUsare vargakA nivRtti pradhAna thA / eka vargake loga brAhmaNa the, dUsare varga ke kSatriya athavA zramaNa the / Rgve dameM bhI aise logoMkA ullekha zrAtA hai jo vedoMko na mAnate the aura indrake astitvameM vizvAsa na karate the / yajurveda saMhitA meM ina logoMkA 'yati' ke nAmase ullekha kiyA gayA hai| ApastaMbha, bodhAyana Adi brAhmaNoM ke dharmasUtroM meM ina zramaNoMke vidhi-vidhAnakA vistArase kathana zrAtA hai / isI taraha upaniSadoMmeM 'bhikSAcaryA' zrAdike ullekhoM ke sAtha spaSTa kahA gayA he - " nAyamAtmA pravacanena labhyaH, na madhyA na vA bahunA zrutena" - prarthAt zrAtmA zAstra, buddhi zrAdike gocara hai / zramaNa (samaya) zabdakI vyutpatti batAte hue zAstrakArone likhA hai-bhrAmyati tapasyatIti zramaNaH, zrathavA saha zobhanena manasA varttata iti samamA:arthAt jo zrama karate haiM-tapa karate haiM ve bhramaNa haiM, zrathavA jinakA mana sundara ho unheM bhramaNa kahate haiM / yahA~ yaha bAta khAsa dhyAna rakhane yogya hai ki bhramaNakA artha kevala jainasampradAya hI nahIM, kiMtu zrabhayadevasUrine 'nirmatha, zAkya, tApasa, geruka zraura zrAjIvaka' isa taraha zramaNoMke pAMca bheda batAye haiM / jaisA Upara batAyA gayA hai bhramaNakA dharma nivRtti pradhAna hai| unakA kahanA hai ki yaha sasAra kSaNa bhaMgura hai, saMsArameM moha karanA yogya nahIM saMsAra meM rahakara manuSya mokSa nahIM prApta kara sakatA, isaliye isakA tyAga kara banameM jAkara apane dhyeyakI siddhi tapazcaryA aura dhyAnayogase karanI cAhiye / gRhatyAga ke sAtha sAtha bhramaNa logoMmeM zrAtmotsargakI bhI carama sImA batAI gaI hai| udAharaNake liye mahAbhArata meM zivi rAjAkA varNana AtA hai jisane eka aMdhe zrAdamIko apanI A~kheM nikAlakara de dI thIM / manusmRti aura brAhmaNoM ke purANa-sAhitya meM zrAtma-tyAga ke vividha prakAra batAkara unakA guNagAna kiyA gayA hai| zramapraveza, jalapraveza, parvatase giranA, vRkSase giranA Adi zrAtmotsarga ke aneka prakAroMkA varNana purANoM meM AtA hai| sAtha hI vahA~ yaha bhI batAyA gayA hai ki ina upAyoMse zrAtmotsarga karane vAlA manuSya zrAtmaghAtI nahIM kahalAtA, balki vaha hajAroM varSa taka svarga sukhakA anubhava karatA hai / buddha bhagavAn ne bhI apane kisI pUrvabhavameM eka pakSIko bacAne ke liye apane Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 anekAnta mArgazIrSa, vIra nirvANa saM02466 zarIrakA mAMsa dAna karaneko taiyAra ho gaye the / jaina- jo loga pravrajyA (dIkSA) lene ke liye utsuka rahate zAstroMmeM bhI Atmotsarga ke aneka udAharaNa pAye jAte the, unake mAtA-pitA aura bandhujana unako zrAgrahapUrvaka haiM, avazya hI ve kucha bhinna prakArake haiN| udAharaNake banameM jAne se bahuta rokate the / ve loga karuNa zrAnaMdana liye sukumAla muni tapa kara rahe haiM aura unakA zarIra karate the, nAnA prakArake zrAlApa vilApa karate the, aura eka jaMgalakI gIdar3I khA gaI / isI taraha zvetAmbara unako nAnA prakArakI yuktiyA~ dekara samajhAte the / para zAstroMka anusAra, gajasukumAla smazAnameM kAyotsargase isakA una logoM para koI prabhAva nahIM hotA thA / vipra dhyAnAvasthita haiM / somila brAhmaNa Akara unake sira aura namirAjake saMvAdameM viprane namirA jase kahA ki para miTTIkI bAr3a banAtA hai, use dhadhakate hue aMgArose mahArAja zrApa dIkSA na leM, ApakI mithilA nagarI bharakara usapara Idhana cina detA hai| gajasukamAla muni agnise jala rahI hai: pahale vahA~ jAkara agniko zAMta atyanta ugra vedanA sahana karate haiM aura antameM unakA kreN| kiMtu namirAja uttarameM kahate haiM-'mithilAyAM zarIra bhasma ho jAtA hai| pradIptAyAM na maiM dahati kiMvana' arthAt mithilA jisa samaya hindustAnameM jaina aura bauddhokA bola- nagarIke jala jAne se merA kucha bhI nahIM jalatA / bauddhoMke bAlA thA, usa samaya aneka brAhmaNa aura zramaNa mahA- baMdhanAgAra jAtakameM ima saMbandhameM jo kathA AtI hai, vaha vIra athavA buddha ke pAsa jAkara dIkSita hote the| dIkSA- isa taraha haiutsaba bahuta dhamadhAmase manAyA jAtA thaa| jo gRhapati eka bAra bodhisattva eka dhanahIna gRhapatike ghara dIkSA letA thA, vaha apane sambandhI janoko nimantraNa paidA hue / jaba bodhimattva bar3e hue, unake pitA mara detA thA, unakA a sanmAna karatA thaa| tathA snAna gaye aura ve naukarI karake apanA tathA apanI mAtAkA ityAdi karake apane jyeSTha putrako gharakA bhAra sauMpakara, udara-poSaNa karane lage / kucha samaya bAda unakI mA~ne usakI AjJA lekara, pAlakImeM savAra hokara apane iSTa unakI icchA ke viruddha bodhimatvakI zAdI karadI, aura mitroM ke sAtha dIkSAguruke pAsa pahu~catA thA, ina logoMke zrApa paraloka sidhAra gaI / bodhisattvakI strI garbhavatI saMsArase vairAgya honekA kAraNa ka ' nAzavAna vastu huI / bodhisattvako yaha bAta mAlama na thI / unhoMne hotI thii| jaise jAtaka graMthoM meM AtA hai ki eka bAra apanI strIse kahA-priye, maiM gRha tyAga karanA cAhatA kisI rAjAko ghAma para par3I huI zrosakI vindu dekhakara hU~, tuma mehanata karake apanA poSaNa kara lenA / unakI vairAgya ho pAyA / gandhAra jAtaka meM kahA gayA hai ki patnIne kahA-svAmin , maiM garbhavatI hU~. mere prasava kara. eka bAra kisI rAMgAne dekhA ki candramAko rohune prasa neke bAda, zizukA mukha dekhakara, zrApa pravrajyA lenA / liyA hai, basa isI bAta para usane saMsArakA tyAga kara prasava ho gyaa| baudhisattvane phira anumati caahii| diyA / kabhI kabhI apane sira para koI safeda bAla strIne kahA-zizu z2arA bar3A ho jAya to zrApa jAiye / dekhakara bhI logoM ko vairAgya ra prAtA thaa| isI taraha isa bIcameM bodhisatvakI patnIne dUsarI bAra garma-dhAraNa saMdhyA kAlIna meghapaMktiko zIrNapazorya dekhakara loga kiyA / bodhisatvane socA ki yadi isa taraha maiM apanI banakI taiyArI karane lagate the| pAnIkI bAta para rahU~gA to maiM kabhI bhI apanA kalyAvaM Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bauDa tathA baina granthoM meM bImA na kara skuuNgaa| imaliye ve eka dina rAtako uThakara kAraNa phira apane A~suoMko nahIM roka makatI, aura binA kahe hI gharase cala diye aura himAlaya pahu~na kara 'ghoDayanvaM jAyA,jaiyabvaM jAyA,parikamayartha jApA" tapa karane lge| arthAt saMyamameM yatnazIla rahanA Adi zabda kahakara bhagavatI maMtra Adi zvetAmbara sUtroMmeM isa prakAra ke yApima calI jAtI hai. / hRdayasparzI varNana aneka sthAnoM para pAna haiN| jAmAli mAlUma hotA hai inhIM saba bAtoma mahAvIra aura mahAvIrake darzana karane jAte haiM / dIkSA lene kA unakA buddhako yaha ghoSaNA karanI par3I ki binA mAnA pitAkI dRr3ha nizcaya ho jAtA hai| hama nizcayakI va ghara anuzAka koI dIkSA lenakA adhikArI na ho skegaa| zrAkara apane mAtA pinAsa kahate haiN| unakI mAM yaha zvanAmbara graMthoM ke anusAra to svayaM mahAvIra bhagavAnako munane hI pachAr3a gvAkara z2amIna para gira par3anI hai aura bhI apane baMdhu nanAMkI zrAjJA na milanama, dIkSA lenekA behoza ho jAtI hai / jaba vaha aneka upacAra karane para mana hote hue bhI, kucha mamaya taka gRhavAsameM rahanA hozameM zrAnI hai / unako apane putrake nizcaya para par3A / zvetAmbara mamA jameM no dIkSAke nAma para pAna atyaMta duHkha honA hai / , jAmAlike mAnA-pinA bahuta bhI aneka upadrava hone haiN| bar3audA prAdi riyAmatoMmeM mamajhAte haiM, paraMtu jAmAli aTala rahate haiM / donoMsa bAla dIkSA ke viruddha bahutama kAnuna banA diye gaye haiN| aneka praznottara hote haiM aura Akhira jAmAli apane yahA~ hama eka ImAI pAdarIkA patra uddhRta karane hai / nizcayako mAnya rakhate haiN| dIkSAkI taiyArI bar3I dhama- jo ImAiyoMkI sAdhudIkSA para kitanA hI prakAza DAlatA dhAmase hotI hai / jAmAlike liye rajoharaga aura pAtra hai| yaha patra ina pAdarIne eka sajanako limbA thA jo lAye jAte haiM aura eka nAIko bulAyA jAnA hai / nAI apane svajanoMkI icchAke viruddha sAdhu (Priest) honA mugandhita jalase hAtha paira dhAtA hai aura mApha kapaDakI cAhate the / ve jinvate haiMaATha taha banA kara apane mu~ha para rakhakara jAmAlika Even if your little nephew throws pAma pAtA hai / jAmAli usako cAra aMgula kaMza chor3a his arms round your neck. if your mo. kara dIkSAke yogya keza kATane ko kahate haiN| nAI ther tears her hairand cloth and beats zrAzAkA pAlana karatA hai| usa samaya kSatriyakumAra her breast which you, sucked even if jAmAlikI mAtA bhI vahA~ rahatI hai aura ve zrama kaMzoko your father throws himself on the sApha vastrameM le letI hai, unako gaMdhodakasaM dhAnI hai ground before you-move, even the aura putra ke viyogake kAraNa bobar3e motiyoMkI laDI body of your father. hee with tearless jaise sapheda bAsU TapakAtI huI kahatI hai ki aneka, eyes to the sign of cross. In this zubha tithiyoM aura utsavoMke avasara para hama inhIM kezo case, crgelty is the only virtue. For ko dekhakara santoSa kara liyA kareMge / jAmAlikumAra, how. many monks have lost their:: pAlakImeM baiThakara mahAvIra bhagavAnke pAsa pahu~cana / / suls because they md pity for their sApa meM mAtA babujama mI jAte haiN| mAM putra-viyagake ftahers and mothers." Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [mArgazIrSa, vIra nirvAvasaM.2416 - arthAt-yadi ApakA nanhAsA bhatIjA Apake meM eka nirdayatA hI bar3A guNa hai| na jAne kitane galemeM bahiM DAlakara lipaTa jAya, yadi ApakI mAtA sAdhuaoMne apane mAtA-pinAkI dayAke kAraNa hI apanI apane keza aura vastroMko phAr3a DAle aura jisa chAtIkA AtmAko bhulA diyA hai| . tumane dugdhapAna kiyA umako ve pITa DAle, tathA yadi jaina zAstroMmeM jagaha jagaha para mahAvIrake jamAnekI ApakA pitA Apake samakSa zrAkara z2amIna para gira sAmAjika paristhitikA varNana karanevAle dIkSAsambandhI par3e to bhI apane pitAke zarIrako haTA do aura azru aneka ullekha Ate haiM / ina sabakA eka bahuta rocaka rahita netroMse kraoNsakI ora daur3e cale jAzrI / aisI dazA- itihAsa taiyAra ho sakatA hai| bhagavAna mahAvIrake mukhya gaNadhara kA nAma tumane bahuta bAra sunA hai / gautamasvAmIke upadeza kiye hue bahutase ziSyoMke kevalajJAna pAne para bhI svayaM gautamako kevala jJAna nahIM huA, kyoMki bhagavAn mahAvIrake aMgopAMga, varNa, rUpa ityAdike Upara aba bhI gautamako moha thA / nigrantha pravacanakA niSpakSapAtI nyAya aimA hai ki kisI bhI vastukA rAga duHkhadAyaka hotA hai / rAga hI moha hai aura moha hI saMsAra hai / gautamake hRdayame yaha rAga jabataka dUra nahIM huA tabataka unheM kevalajJAnakI prApti nahIM huii| zramaNa bhagavAna zAtaputrane jaba anupameya siddhi pAI usa samaya gautama nagarameMse pA rahe the / bhagavAnke nirvANa samAcAra sunakara unheM kheda huaa| virahase gautamane ye anurAgapUrNa vacana kahe "he bhagavAn mahAbIra ! Apane mujhe sAtha to na rakkhA, parantu mujhe yAda taka bhI nahIM kiyA / merI prItike sAmane Apane dRSTi bhI nahIM kI, aisA Apako ucita na thaa|" aise vikalpa hote hote gautamakA lakSa phir| aura ve nirAga-zreNI car3he / "maiM bahuta mUrkhatA kara rahA huuN| ye vItarAga nirvikArI aura rAgahIna haiM ve mujhapara moha kaise rakha sakate haiM ? unakI zatra aura mitrapara eka samAna dRSTi thA / maiM ina rAgahInakA mithyA moha rakhatA huuN| moha saMsArakA prabala kAraNa hai / " aise vicArate vicArate gautama zokako chor3akara rAgarahita hue / tatkSaNa hI gautamako ananta jJAna prakAzita huA aura ve antameM nirvANa pdhaare| gautama munikA rAga hameM bahuta sUkSma upadeza detA hai| bhagavAnake UparakA moha gautama jaise gaNadharako bhI duHkhadAyaka humA to phira saMsArakA aura phira usameM bhI pAmara AtmAoMkA moha kaisA bhananta duHkha detA hogA ! saMsArarUpI gADIke rAga aura dveSa rUpI do vaiz2a haiN| yadi ye na hoM, to saMsAra bhaTaka jAya / jahA~ rAga nahIM, vahA~ dveSa bhI nahIM, yaha mAnA humA siddhAnta hai| rAga tIna karmabaMdhakA kAraNa hai aura isake barase mAtmasiddhi hai| Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidhavA-sambodhana [ vidhavA kartavya-sUtra ] vidhavA bahina, samajha nahIM par3atAkyoM udAsa ho baiThI ho ! kyoM kartavyavihIna huI tuma, nijAnanda kho baiThI ho ! kahA~ gaI vaha kAnti, lAlimA, khoI caMcalatAI hai ! saba prakAra se nirutsAhakI, chAyA tuma para chAI hai !!1 gopAMga na vikala hue kucha, nameM roga na vyApA hai; aura zithilatA lAnevAlA AyA nahIM bur3hApA he ! murajhAyA para vadana, na dikhatI jInekI abhilASA hai ! gaharI heM nikala rahI haiM, mu~ha se, ghora nirAzA hai !!2 huA hAla aisA kyoM ? bhaginI kauna vicAra samAyA hai, jisane karake vikala hRdayako, 'Apa' Apa bhulAyA hai 9 nija - parakA nahiM jJAna, sadA apadhyAna hRdayameM chAyA hai, bhaya na bhaTakanekA bhava-vanameM, kyA andhera macAyA hai !!3 zokI honA svAtmakSetra meM, pApa - bIjakA bonA hai, jisakA phala aneka duHkhoMkA, saMgama Age honA hai / zoka kiye kyA lAbha 1 vyartha hI akarmaNya bana jAnA hai, AtmalAbha se vaMcita hokara, phira pIche pachatAnA hai !! 4 yoga aniSTa, viyoga iSTakA, ghara do phala lAtA hai; phala nahIM khAnA vRkSa jalAnA, iha-parabhava sukhadAtA hai| isase pativiyogameM dukha kara, bhalA na pApa kamAnA hai, kintu - sva-para-hitasAdhanameM hI, uttama yoga lagAnA hai // 5 Atmonnati yatna zreSTha hai, jisa vidhi ho usako karanA, usake lie lokalajjA apa mAnAdikase nahiM DaranA / jo svataMtratA- lAbha huA hai, daivayoga se sukhakArI, durupayoga kara use na khozro, khone para hogI khvArI !! 6 mAnA hamane, huA, ho rahA tuma para atyAcAra bar3hA, sAtha tumhAre paMcajanoMkA hotA hai vyavahAra kar3A / para tumane isake virodhameM kiyA na jaba pratirodha khar3A, taba kyA svatva bhulAkara tumane kiyA nahIM aparAdha bar3A // 7 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa svArtha-sAdhu nahiM dayA kareMge, durlabha manuja-janmako. pAkara, unase isa abhilASAko / .. nija kartavya samajha lenA / chor3a, svAvalambinI bano tuma, uma hI ke pAlanameM tatpara raha, pUrNa karo nija AzA ko // pramAdako taja denA // 11 sAvadhAna ho svabala bar3hAo, dIna-daravI jIvoMkI sevA, nija samAna utthAna kge| . karanI sIkho hitkaarii| 'deva durbaloMkA ghAtaka', dInAvasthA dUra tumhArI, isa nIti vAkya para dhyAna dhro||8 ho jAe jisase sArI // binA bhAvake bAhyakriyAse, de karake avalamba uThAo, dharma nahIM bana AtA hai| nirbala jIvoMko pyaarii| rakkho sadA dhyAnameM isako, isase vaddhi tumhAre balakI, yaha Agama batalAtA hai // niHsaMzaya hogI bhArI // 12 / bhAva binA jo vrata-niyamAdika, ho viveka jAgRta bhAratameM, .: karake DhoMga banAtA hai / 'isakA patra mahAna kro| Atma patita hokara vaha mAnava, ajJa jagatako usake dukha / Thaga-dambhI kahalAtA hai // dAridraya AdikA jJAna kro|| isase lokadikhAvA karake, phailAo satkarma jagatameM, dharmasvA~ga tuma mata gharamA / sabako dilase pyAra kro| sarala cittase jo bana pAe, bane jahA~taka isa jIvanameM, bhASa sahita so hI karanA // auroMkA upakAra karo // 13 prabala na hone pAe~ kaSAyeM, 'yaga-cIrA' banakara svadezakA, lakSya sadA isa para rkhnaa| phirase tuma utthAna kro| svArtha-tyAgake puNya-pantha para maitrIbhAva sabhIse rakhakara, prema sahita nizadina calanA // 10 guNiyoMkA sammAna karo / kSaNa-bhaMgura saba ThATha jagatake, unnata hogA bhAtma tumhArA, ina para mata mohita honA / ina hI sakala upAyoMse. / hara kAyA-mAyAke dhokhemeM paDa, zAnti milegI, duHkha TalegA, aceta ho nahiM sonA // yUTogI' vipadAbhoMse // 14 -yugavIra' Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baMgIya - vidvAnoMkI jaina - sAhitya meM pragati [ 0 - zrI agaracanda nAhaTA ] aura bhAratake anya prAntoMkI apekSA baMgAlaprAntameM zikSApracAra atyadhika hai / sAhitya ke pratyeka kSetra meM baMgIya vidvAnoMne jaisA uttama aura adhika kArya kiyA hai vaha sacamuca hI baMgAlake lie gauravakI vastu hai / vizvakavi - ravIndranAtha, mahAn upanyAsakAra - svargIya kimacandra caTarjI aura zarata bAbU, purAtattvavid sara zrI jadunAtha sarakAra; mahAn vaijJAnika sara jagadIzacandra vasu, zrAcArya praphullacaMdrarAya aura meghanAda zAha, mahAyogI svargIya rAmakRSNa, vivekAnanda aura aravinda ghoSa, tyAgavIra svargIya dezabandhu citaraJjanadAsa, dezasevaka bhUta pUrva rASTrapati subhASacandra boma, mahAn kAnUnavettA rAsavihArI ghoSa, paramasaMgItajJa timiravarNa, girijAzaMkara cakravarttI, bhISmadeva caTarjI, jJAnendra gosvAmI; lalita nRtyakAra vizvamugdhakara udayazaMkara bhaTTa; samAja saMskAraka rAjA rAmamohana rAya, kezavacandrasena aura Izvaracandra vidyAsAgara ityAdi nararatnoMne apanI asAdhAraNa pratibhAdvArA vizva meM baMgabhUmiko gauravAnvita kara diyA hai| kevala baMgAla hI kyoM samasta bhAratabhUmi ina mahApuruSoMko janma dekara saubhAgyavatI huI hai / vizva ina mahApuruSoMke kAryakalApoM dvArA cakita evaM mugdha hai / dArzanika cintAmeM bhI baMgIya vidvAnoMne apanI bauddhika zaktikA acchA paricaya diyA hai| jainadarzana bhAratIya darzanoMmeM pradhAna aura mananIya utkRSTa darzana hai / ataH baMgIya vidvAnoMkA isa ora dhyAna denA sarvathA upayukta hai / kintu sAdhanAbhAva ke kAraNa unakI jJAna pipAsAne prabalarUpa dhAraNa nahIM kiyaa| isabAra kalakacemeM mujhe aneka vidvAnoMse sAkSAtkAra hone kA saubhAgya prApta huA / una logoMse vArttAlApa honepara sabhIne eka svarase yahI kahA ki "jainadarzanake sUkSma tattvoMko jAnane kI hameM bar3I utkaNThA hai para kyA kareM ? sAdhana nahIM milate !" ina zabdoM ko zravaNa kara mere hRdaya meM gaharI coTa lagI para karatA kyA ? baMgIya jainasamAjane zrabhI taka eka bhI aisA zrAyojana nahIM kiyA ki jisake dvArA sAhityika sAmagrI juTAtA aura use lejAkara baMgIya vidvAnoMko detA, jisase ve apanI jijJAsAkI pyAsako bujhAne, zrastu | aba Xin una baMgIya vidvAnoMke viyameM likhatA hU~ jinhoMne samucita sAdhana nahIM milane para bhI apanI zrapUrva karmaThavRtti dvArA jaina sAhitya meM acche acche kArya kiye haiM / ye vidvAna jainadharmake pUrNa anurAgI haiN| inake viSaya meM maiMne jo kucha khoja kI hai, jina jinase vyaktigata vArttAlApa huA aura unake kAryakA paricaya milA hai usIke zrAdhAra para saMkSepameM isa viSaya meM likha rahA hU~ / 1 zrIyuta harisatya bhaTTAcArya M. A. B. L. vakIla havar3AkorTa ( patA - naM 0 1 kailAzabosa lena; habar3A ) jaina sAhityasevI baMgAlI vidvAnoMmeM ApakA sthAna sarvocca hai / zrApakI dArzanika zrAlocanAkI zailI bar3I hI hRdayagrAhI aura gaMbhIra | bhAratIya darzanoMke prati Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhanekAnta [mArgazIrSa, vIra nivAba saM02416 rikta pAcAtya darzanoM ke sambandhameM ApakA zAna bahuta nidarzanameM jo udgAra pragaTa kiye haiM unameMse prAvazyaka vizAla hai ataeva ApakA lekhana tulanAtmaka aura aMza nIce uddhRta kiyA jAtA haitalasparzI hotA hai| Apake likhe hue bhAratIya darzanasamUhe jainadarzanera sthAna, Izvara, jIva, karma, SaDvya - "zrIyukta harisatya bhaTTAcArya ghaNAM varSa agAU aorIdharma adharma, pudgala, kAla, AkAza ityAdi nibaMdha eTala kaoNnpharensanA prathama adhivezana prasaMge panAmA malelAisake pratyakSa pramANa hai| Apake ina nibandhoMmeMse prathama tevakhateja temanA paricayathI mArA upara eTalI chApa paDelI nibaMdhakA gujarAtI anuvAda jaba mere avalokanameM AyA ke eka baMgAlI ane te paNa jainetara hovAchatA jainatabhIse Apase milakara Apake likhe anya saba nibaMdhoM- sAhitya viSe je ananya rasa dharAve che te navayuganI ko prApta karaneko utkaMThA huI; para patA jJAta na honese jijJAsAnuM jIvatuM pramANa cha / temaNe "ranAkarAvatArikA" vaisA zIghra hI na bana sakA / bahuta prayatna karane para no a~grez2I karelo tene tapAsI ane chapAvI devo evI bAba choTelAlajI jainase ApakA patA jJAta huA aura emanI icchA hatI, e anuvAda ame chapAvI to na maiM bAba haraSacandrajI botharAke sAtha Apase milA / vArtA- zakyA paNa amArI eTalI khAtrI yai ke bhaTTAcAryajIlApa honepara jJAta huA ki karIba 25 varSa pUrvase zrApa e zrA anuvAda mA~ khUba mahenata karI che / ane te dvArA jainagraMthoMkA adhyayana va lekhana-kArya kara rahe haiM, para una- temane jainazAstranA hRdayano sparza karavAnI eka sarasa ke likhita graMthoM ke prakAzanakI koI suvyavasthA na honese taka malI cha / tyArabAda eTalo varSe jyAre temanA baMgAlI idhara kaI varSoMse unheM likhanA baMda kara denA par3A / jaina lekhonA anuvAdoM meM vAMcyA tyAre te vakhate bhaTTAcAryajI samAjake liye yaha kitane dukhakA viSaya hai ki aise viSe maiM je dhAraNA bAMdhelI te vadhAre pAkI thaI bhane sAcI tulanAtmaka gaMbhIra lekhakako prakAzana-prabandha na honese paNa siddha thai / zrIyukta bhaTTAcArya jI e jainazAstra nu likhanA baMda karanA par3A, nirutsAha honA par3A ! vAMcana ane parizIlana lAMbA bakhata lagI calAvelu ainA bhaTTAcAryajIse vArtAlApa honepara jJAta huA ki unako paripAka rupeja temanA pA lekho che ema kahavu joie, jainadharma ke prati hArdika zrAdara va bhakti bhAva hai, unhoMne janma ane vAtAvaraNa thI jainetara hovAchatA temanA lekho yahA~ taka kahA ki yadi prabandha kiyA jA sake to merA mA~ je anekavidha jaina vigato nI yathArtha mAhitIche ane vicAra to pAzcAtya dezoMmeM ghUma ghUmakara jainadharmake pracAra jaina vicArasaraNIno je vAstadika sparza che, te temanA karane kA hai / eka baMgAlI vidvAna ke itane ucca hArdika abhyAsI ane cokasAi pradhAna mAnasanI sAbItI purI pADe vicAra sunakara kise prAnanda na hogA ? mere hRdayameM to cha / pUrvIya temaja pazcimIya tattvAciMtanan vizAlavAcana hamAre samAjakI upekSAko smaraNa kara bar3I hI gaharI emanI M. A. DIgrIne zobhAve tevucha ane emanu coTa pahu~cI / kyA jainasamAja aba bhI A~kheM nahIM dalilapUrvaka nirupaNa emanI vakIlI vuddhinI sAdI mA. kholegA! pe cha / bhaTTAcArya jInI zrA sevAmAtra jaina janatA mAja zrIyuta bhaTTAcAryajIke talasparzI gahana adhyayana va nahIM parantu jainadarzananA jijJAsu jaina-jainetara sAmAnya lekhanake viSayameM paM0 sukhalAlajIne "jinavANI" graMthake jagata mA cirasmaraNIya banI rhye| Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baMgIya-vihAnoM kI baina-sAhityameM pragati 15 // science of thoughts from the Jain nIce dI jAtI hai: stand point; (prakA* The Indian Phi losphy and religion, page 129-136) anuvAdita 7. The Jain Theory of space (prakA0 upa1 pramANanayatattvAlokAlaMkAraTIkA "ratnAkarAvatArikA" yukta pR0 115 se 120 jainagaz2aTa pharavarI 1927) kA aMgrejI anuvAda 5. The theory of Time in Jain Philo. _sophy pR0 10 (jainagajaTa 1627 pharavarI) mUla grantha zvetAmbara nyAyagranthoM meM pramukha graMthoM meM E.Ancient concepts of matter:- Review se eka hai / isakI TIkA bar3I hI vicitra evaM kaThina hai, of philosophy and religion V. III aMgrejImeM usakA anuvAda karanA koI sAdhAraNa kAma N. I. P. 13 (jainagajaTa mArcase disambara 1930) nahIM hai| isa anuvAdameM bhaTTAcAryajIkA darzanazAstra, 10. First principles of Indian Ethical saMskRta evaM aMgrejI bhASA para asAdhAraNa adhikAra systems:-The Philosophical QuarspaSTa hai / bahuta varSa pahale prastuta anuvAda "jainagaz2aTa" terly P. 308-314 meM dhArAvAhika rUpase bahuta mamaya taka nikalA thA / aba 11. The message of Mahavirn and zrApakA use punaH zuddhi aura vRddhi kara svataMtra graMtharUpase Krishna Vir 1929:-10 71-76 prakAzana karanekA vicAra hai, pAzcAtya darzanaki mAtha 12. A comparative study of the Indisamanvaya-sUcaka va tulanAtmaka TippaNiyeM Apa zIghra hI an Doctrine of non-soul from the likheMge / siMghI-granthamAlAse umake prakAzanakA Jain standpoint. (pra. The Indian prabandha kara bhaTTAcArya jIke utmAhako bar3hAnekA zrImAn philosophical congress page 129bahAdurasiMha jI siMghI va muni jinavijaya jIse anurodha hai / 136) maulika racanAe~ baMgalA bhASA meM 2. Lord Mahavira T0 38 1. puruSArthasiddhiupAya anuvAda-pra0 baMga-vihAra 3. Lord Parsva pR0 40 ahiMsAdharmapariSad, apUrNa mudrita evaM jinavANI 4. Lord Arishta nemi pR.60 varSa 2, pR065-106 prakAzaka "jaina mitramaMDala, dehlii|" prakAzana san 2. bhAratIya darzanamAhe jainadarzanera sthAna, pra0 mina1926-1628-1926 vANI varSa 1, pR08 . Divinity in Jainism (jainagaz2aTa madrAsase 3. (jainadRSTie) Izvara-pra. jinavANI varSa 1,50254 prakAzita) ____4. jIva-pra* jinavANI varSa 1, pR0 126 &. A comparative Study in Indian varSa 2,501.6 Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mArgazIrSa, bIra mila 5. jainadarzane karmavAda-pra0jinavAnI varSa 1, pR0205 kA hindI anuvAda aApane taiyAra bhI kara diyA hai jo varSa 2, pR0 22 zIghra hI prakAzita kiyA jaaygaa| 4- jainakathA, 7 saMvata 8 anda, candragupta-pra.jinaH bhaTTAcArya abhI eka atyanta upayogI graMtha pAnI varSa 1 pR071-268 aMgrez2ImeM likha rahe haiM, jisameM jainadharma sambandhI sabhI 10 bhagavAn pArzvanAtha-pra.jinavAnI varSa 2,aMka 4, aAvazyaka tavyoM kA samAveza rhegaa| isake kaI pR0 141 prakaraNa likhe bhI jA cuke haiM / jainamamA jakA kartavya 11. mahAmeghavAhana khArakhela-pra. jinavAnI varSa 2 hai ki isa granthako zIghra hI pUrNa taiyAra karavAkara pR066 prakAzita kare, jisase eka bar3e abhAvakI pati ho 12. jainadarzane dharmazro adharma-pra0 sAhityapariSad- jAya / patrikA bhAga 34 saMkhyA 2 mana 1334 2 pro0cintAharaNa cakravartI kAvyatIrtha M.A. 13. pramANa-pra0 sAhitya pariSada patrikA bhAga 33 Prof. Bethune collegepR018 se (patA-naM0 28 / 3 jhAnagara roDa, kAlIghATa, kalakattA) 14. jainadarzane AtmavRtti nicaya-pra0 sAhityasaMvAda zrApa bhI bahuta utsAhI lekhaka haiM / jainadharmake ina lekhoMmeMse katipaya lekha pahale aMgrez2ImeM pracArake liye zrApakI mahatI icchA hai / saMskRta-sAhilikhe gaye the phira unakA baMgAnuvAda kara "jinavANI" tyameM dUtakAvya zrAdi anekoM gaMbhIra anveSaNAtmaka lekha patrikAmeM prakAzita kiye gaye the / "jinavANI' Apane likhe haiM / jainasAhityake pracArameM zrApa bahuta patrikAmeM prakAzita naM0 2-3-4-5-6-10.11.12 kA acchA sahayoga denekI bhAvanA rakhate haiM / Apake lekhoMgujarAtI anuvAda zrIyukta suzIla ne bahuta sarasa kiyA kIsaMkSipta sUcI isa prakAra hai:hai aura usake saMgrahasvarUpa "jinavANI" nAmaka graMtha 1. jainapadmapurANa-jinavANI patrikAmeM dhArAvAhika 'UMjhA Ayurvedika phArmesI ahamadAbAda'se prakAzita bhI rUpase prakAzita, evaM baMgabihAradharmapariSadase svatantra ho cukA hai, isako janatAne acchA apnaayaa| isase grantharUpasa prakAzita, mUlya / -) / isa graMthakI dvitIyAvRtti bhI ho cukI hai|| prakAzaka aApake isa lekhakI jaina patroMmeM bar3I prazaMsA huI mahArAyane bhI pracArArtha 260 pRSTha ke sajinda grantha thI va zolApura ke di0 paM. jinadAsa pArzvanAtha kA mUlya kevala / / ) hI rakhA hai| zAstrI jIne isakA marAThI anuvAda bhI pragaTa hindI-bhASA-bhASI bhI bhaTTAcArya ke gaMbhIra lekhoMke kiyA thaa| adhyayanase vaMcita na rahe, ataH maiMne ina lekhoMkA 2. jainapurANe zrIkRSNa-jinavAnI varSa 2, aMka 1 meM hindI anuvAda bhI karavAnA prArambha kara diyA hai| prakAzita va ukta pariSadadvArA svatantra rUpase do silahaTa-nivAsI jainadharmAnurAgI rAmezvarajI bAja- pharamA apUrNa mudrita / peI ne mere isa kArya meM sahayoga denekA vacana diyA 3. jaina triratna-"bhAratavarSa" nAmaka prasiddha baMgIya hai aura "bhAratIya darzanoMmeM jaina darzanakA sthAna" lekha mAsikapatrameM prakAzita agrAhayana saM0 1331 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kira ] .. baMgIya vidvAnoMkI jaina-sAhityameM pragati pR0801-7| evaM uparokta pariSada-dvArA svatantra aMgrejI meM rUpase jainabAlAvizrAmake chAtragaNoMke dravyasahAyase prkaashit| 13. Need of the study of Jainisinisa nibandhakA hindI anuvAda bhI TraikTarUpase prA. Vir VIII N. I. akTabara 1935 1037-18 smAnaMda jaina TraikTa-sosAyaTIse prakAzita huA thaa| 14. Jainism in Bengal-Vir V. III N. jainadharmeravaiziSTaya-bhA0va0di jainapariSada bijanaura 5-12-3 pR0 370.71 se jaina TraikTa naM01 rUpase prakAzita,zrIyuta kAmatA- 15. Tradition about Vanaras and prasAdajI jainake prayatna evaM sUratanivAsI mUlacaMda Raksasns-Indian Historical quarkizanadAsa kApar3iyAke Arthika sahAyase prakAzita terly V. I. pR0776-81 pR0 15 / isakA hindI anuvAda bhI uparyukta 16. Pareshnath-Sanskrit Collegiate sosAyaTI dvArA prakAzitaho cukA hai| School Magazine. janavarI 1925 bhA02 5. jaina digera dainika ghaTakarma-mAhitya paripad patrikA saMkhyA 1 bhA0 31 pR.0 726-736 meM prakAzita / isakA 17. samAlocanAe~-kaI jaina granthoMkI iNDiyana bhI hindI anuva sAyaTI dvArA chapa hisTorIkala kvArTaralI, iNDiyana kalacara va moDarna cukA hai| rivyUmeM prkaashit| 6. jainadigera SoDaza saMskAra-prakA0vizvavAnI 1334 uparyukta sUcI bhejane va kaI baMgAlI vidvAnoMke ApAr3ha pa0 160-64 / pane sUcita karane va patravyavahAradvArA cakravatI 8. rakSAbandhana ( upAkhyAna)-pra0 ejukezana gajaTa mahodayase mujhe acchI mahAyatA milI hai, etadartha 5331 tA* 20.27 zrApAda pR0 12144 va zrApako dhanyavAda detA huuN| 106 / 110 3 zrImaranacandraghopAla M.A. 18. L. District 6. dIpAlikA ... pra. ejukezana gaz2aTa 1331 tAH13 Magistrate CoochbiharpR0 266-71 bhaTTAcArya nIkI mAMti zrApakA bhI janadarzanasambandhI 10. hindRzrI jaina kAlavibhAga-pra0 'kAyasthasamAja' adhyayana bahuta vizAla evaM gaMbhIra hai ! zrI bhaTTAcArya1332 bhAdra pR0 266, 272 jIko prakAzana zravyavasthA ke kAraNa likhane kI 11. pArzvanAtha caritra-pra0'tattvabodhinI' pauSa 1846 itanI anukUlatA nahIM rahI aura zrApako bahuta adhika pR. 266-68, caitra pR0 336-38, jeSTha 1847 anukulatA milI aba bhI hai, ataeva aApane bahuta pR050-53,kAnika pR0217-216 / isa svatantra adhika kArya kiyA hai| Apake vizAla kAryakI zrora TraikTa rUpa se prakAzita karanA caahiye| dekhA jAya to saba baMgIya vidvAnoMse adhika jainIjamake 12. parasanAtha-pra. "zizusAthI' pauSa 1333 pR0 viSayameM Apane likhA hai / ajitAzrama lakhanaUse prakA356-61 fee The sacred books of the Jain series Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta [mArgazIrSa, vIra nivAba saM0 ke Apa janarala-eDITara hai, isa granthamAlAse 10 diga- 10. prAcArya jinasena (baMgalA)- bhAratavarSa / mbara aMtha aMgrejI anuvAda sahita prakAzita ho cuke haiN| 11. dvAdazAnuprekSA (baMgalA)-pra0 jinavANI / jinameM vyasaMgraha Apake dvArA anuvAdita bhI hai| pro0 amUlyavaraNa vidyAbhUSaNa, pro0 vidyAaApake mukhya kArya-kalApakI, joki jainadarzanake sambandha- sAgara kaoNleja kalakattAmeM kiyA hai, sUcI nIce dI jAtI hai / di0 sAdhuoMke (patAH-0 5 jadumitralena, kalakattA) nagaroM meM vihAra-pratibandhaka Andolanake samayato Apane Apa bahuta varSoMse "baMgIya mahAkoSa" ke sampAdana eka mahatvapUrNa lekha likhakara digamvaratvake aucityakI meM lage hue haiN| isa koSameM jainadarzanake aneka zabdoM ora dhyAna AkarSita kiyA hai, jisake phalasvarUpa vaha para vistRta vivecana kiyA gayA hai / koSake atirikta pratibandha uThA diyA gayA hai| svataMtra prakAzita jainadarzana sambandhI lekhoMmeM katipaya anuvAdita prantha 1. Jain Jatakas-pra. motIlAla banArasIdAsa 1. dravyasaMgraha-saTIka, aMgrejImeM anuvAdita-pra0 lAhaura, upayukta granthamAlAkA prathama puSpa prakAzana- 2. Culture, Origin of Jainism. san 1917, mUlya 5 // ) 1. Queen, The History of the Jain 2. parIkSAmukha-di0 nyAya grantha, pra. jainagajaTa Sects, Parsvanath & Mahavir. 3. pramANa mImAMsA-aMgrejI anuvAda, pra0 jainagaz2aTa 4. National Council of Education. 1615 Lecture on Syadwad. 4. praznamyAkaraNa-, , . ,, 1915 5. jainadharma-pra.nabhyabhArata / 5. vRhadratidattakathA-aMgrejI anuvAda, pra. jaina gaz2aTa 6. vijayadharmasUri-pra. vAnI 1317 bNglaa| 1915 ApakI icchA hai ki apane koSameM jainadarzanake 1. The Digambar Saints of India. sabhI mukhya evaM rUda zabdoM para vistArase vivecana ho 7. Abuse of Jainism in non-Jain para yaha kArya binA jainavidvAnoMke sahayogake nahIM ho __Literature. sakatA / Apane hamase yahA~ taka kahA thA ki yadibaMgalA Published in Jain Gazette 1917 yA a~grez2I bhASAvid jainavidvAn zabda-vivecana likha ___Vol. XIII P. 144. bhejeM yA hama unheM likha bhejeM ve usako par3akara zuddhi8. Gommata Sara. Published in vRddhi kara bhejeM tAki hamAre koSameM apUrNatA evaM bhUla Digambar Jain. anti na rahane paave| prAyA hai yogya vidvAna unheM 6. The Rules of ascetics in Jainism. sahayoga deNge| (Jain Sidhant Bhaskar. varSa 2, 5 pro0 sAtakoDI mukharjI, pro. kalakattA kiraNa) yunIvarasiTI Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caMgIya vidvAnoMkI na sAhitya meM pragati - (patA-022 vRndAvanacaraNamalikalena kalakattA) Mimansa theories of the self rela prApakA adhyayana bhI bahuta gaMbhIra hai, jainadharmase tion to knowledge. pra. jaina si mArakara prApakA bahuta anurAga hai / Apake likhita nibaMdha bhAga 6, ki.1 70 bimalacaraNalAha M.A. B.L. PH.D.1.anekAntavAda-pra0 vizvakoSa dvi. zrAvatti * anakAntavAda-pra0 vizvakASa bi0 zrAvAtta (patA-naM.43 kailAsa bosa sTrITa, kalakattA) 2. jainadharmenArIra sthAna-pra. rupanaMdA (agrahAyana- pApa kalakatteke suprasiddha jamIMdAra, patrasampAdaka pauSa 1344) evaM sAhityika vidvAna hai| bhAratIya prAcIna saMskRti ke 3. The Status of women in Jain anveSaNa meM ApakI bar3I dilacaspI hai / bauddha evaM ____Religion. jainasAhityase ApakA bahuta prema hai| Apase meM do r. The doctrine of Relativity in Jain bAra milA thA aura Apake likhita jainasAhitya sambaMdhI Metaphysics. lekhoMkI sUcI mAMgI thI aura Apane kucha samaya bAda 5. sabhApati bhASaNa-iMDiyana kalacara kAnpharensa; jaina denekI svIkRti bhI dI thI para do tIna bAra phirase sUcanA aura bauddha vibhAga dene para bhI sAhitya-kAryoMmeM vizeSa vyasta honese prApase 6. pro0 harimohana bhaTTAcArya pro0 AsutoSa kAleja sUcI nahIM mila sakI ataH mujhe zAta nibandhoMkI sUcI (patA:--naM0 3 tArAror3a kAlIghATa kalakattA) dekara hI saMtoSa mAnanA par3atA hai| Apake likhe hue nibandha ye hai:-- 1. Mahavira (His Life and Teachings f. The Jain conception of Truth and Page 113, prakAzaka Lunac & Co; 46, reality (Proceedings of Indian G.Russel Street London W.C. I. Philosophical Congress. 1925) 1939. sva. bAba pUrNacaMda nAharako sapita / 2. The Jain Theory of knowledge & prastuta grantha do vibhAgoMmeM vibhakta hai-1 mahAvIrakI errors. (pra0 jainasiddhAntabhAskara 1638 jana) jIvanI 2 unake upadeza / jaina saMskRtikA tathAvidha 3. The Jain Theory of Existence & zAna na honese isa prathameM kaI mUla prAntiye raha gaI Evolution hai, to bhI ApakA parizrama sarAhanIya hai| (pra0 iNDiyana kalacara 1938 eprila) 2. Distinguished Menarar (?) women 4. Studies in Philosophy (pra. motIlAla in Jainism.-pra. iMDiyana kalacara v. II banArasIdAsa lAhaura) . 669 V. III 89. 343. isa graMthameM jainadarzanake sambandhameM kaI bAteM likhI hai| 3. The Kalpa Sutra pra. jainasiddhAnta bhAskara 5. sthAvAda-pra. sAhityapariSadapatrikA mA0 30, bhA0 3, kiraNa 3-4 pR. 143 mA0 31 pR01 4. Studies in the Vividha-Tirtha Kalpa 8. Jain critique of the Sankhya & the (pa0 jainasiddhAnta bhAskara mA04 ki04101.6) Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a [mArgazIrSa, bIra- dila 8 mo0 prabodhacaMda kAmacI, kalakattA vizvavidyAlaya 10 surendranAyadAsa gupta-'. (pavA-400 rustamajI sTrITa,kAlIgaMja, kalakattA) (patA-mahAnirvANa roDa bAlIgaMja kalakattA) aApakI nibandha-sUcI nimna prakAra hai History of Indian Philosophy nAmaka 4. The Historic beginnings of Jainism graMthameM aApane jainadarzanake sambaMdhameM kaI bAteM likhI Part III, 1929. (pra0 sarAzUtoSa mukharjI silavara jyubalI volayama III 11 pro. suramA mitra M. A.Part III 1927) (patA--naM06 hindustAna pArka bAlIgaMja) 2. One the Purvas Ho Journal of Depa- jainadarzanakA Apane bahuta gaMbhIra adhyayana kiyA rtment of letters V.XIV1929. hai, baMgIya mahilAoMmeM jainadarzana-premI eka mAtra Apa cInI bhASAke vizeSajJa hai aura jaina bauddha zrApa hI haiN| Apa jainadharmake sambaMdha eka graMtha dharmase bhI prema rakhate haiN| bhI likha rahI hai| 9pro0 veNImAdhava bur3avAM. A. D. litt. (Lon) 12 DA0 sUtoSa zAstrI M. A. PH. D. zrApakI nibandha-sUcI isa prakAra hai (patA-naM0 2 C navIna kuMDulena, kAlejaai) 1. The Ajvikas (Journal of the Depart Studies in Post Sankara Diabec ment of Letters, Calcutta Univer- ticsmeM zrApane jaina darzanake sambaMdhameM bhI kucha sity, Vol. II 1120) bAteM likhI batalAte haiN| 2. A History of Pre-Budhist India 13 satIzacandra caTarjI M.A., PH. D. l'hilosophy of Mahavira published (patA-56 B hiMdustAna pArka) by Calcutta University 1921 The Nyaya Theory of knowledge (London Doctorate) nAmaka Apake graMthameM jainanyAya-sambandhI carcA hai| 13. Historical Background of Jinology. 14 vinayakumAra sarakAra pro0kalakattA yunivarsiTIand Buddhology(Calcutta Review (patA-pulisa hosapiTala roDa) 1924.) Somedeva (The Political Philo4. Old Brahmi Inscriptions in Udaya- sopher of the tenth century) nAmaka giri and Khandagiri Caves. (Cal- nibandha aApakA likhA huA hai,jo iNDiyana kala_cutta University Published 1929) cara (V. II Page 801) meM mudrita huA hai| 5. Minor Old Brahmi inscriptions in 15 sva0 satIzacandra vidyAbhUSaNa-bhAratIya nyAya the Udaigiri and Khanda giri zAstrake zrApa landhapratiSTi vidvAn the, jaina nyAyaCaves. Revised Edition (Indian sAhityakA bhI Apane gaMbhIra adhyayana kiyA thA Historical Quarterly 1938.) aura apane aMthameM jainalojikake sambaMdhameM vistArase Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gIya pihAvAMkI na sAhitya meM pragati mAlocana kiyA thaa| usakA hindI anuvAda kaI 18 zivacaMdra zIlavarSa pUrva "jainahiteSI" patrameM lagAtAra kaI aMkoMmeM Apake nivandhakA nAmAdika isa prakAra haiprakAzita huA thaa| iNDiyana risarca sosAyaTI 1 dIpAvalI bho bhAtRdvitIyA parva-pra. sAhitya dhArA san 1906 meM Apake dvArA sampAdita evaM pariSada patrikA bhA0 14 pR. 51 aMgrejI meM anuvAdita 'nyAyAvatAra' mUla vatti saha 18 rAmadAsa sena M. R.A.S.prakAzita huA thaa| isake atirikta maho* yazo- Apake do nibaMdha haivijayajI gaNIke sambaMdhameM ApakA eka lekha bhI 1 jainadharma-pra. "aitihAsika rahasya" patrikA prakAzita huA thaa| jaina-sambaMdhI zrApake likhita 2 jainamata-samAlocanA-, mA0 350 217 lekhoke nAma va prakAzanakA patA isa prakAra hai:- 20 sampAdaka "udbodhana"-Apake dvArA likhita 1. Maharaja Manika Lekha nibaMdhakA nAma 'jainasampradAya hai-jo "udyodhana" 2. Yasovijaya gani (About 1608 1688 bhA0 14 pR. 762 mA0 15 pR0 105 para A. D.) pra0 esoTika sosAyaTI baMgAla janarala mudrita huA hai| N.3 VI 21 upendranAtha dasa-Apake dvArA likhita tathA anu 3. The Sarak Caste of India identi vAdita nibaMdhokI sUcI isa prakAra haified with the Serike of Central 1 jainadharma Asia-proceedings, A. S. B. 1903. 2 jainadharma (mU. lokamAnya tilaka) anuvAda 4. Pariksa mukha Sutra--Bib Ind. 3 jainatatvazano cAritra -anuvAda 5. Tattvarthadhigama Sutra-- Bib.Ind. 4 jainasiddhAMta digdarzana -anuvAda 6. History of Indian Logic graMthameM Jain 5 jenasAmayika pATha stotra-bhAvAnuvAdita Logic Page 157-224 6 jinendra mata-darpaNa -anuvAdita 7. nyAyavatAra, mUla-vRtti iMgaliza anuvA0 sahita- sArvadharma -anuvAdita pra.iNDiyana risarca sosAyaTI san 1906 ye sabhI TraikTa baMgIya sarvadharma pariSada kAzIse prakA17 sva0 kaSNacandra ghoSa "vedAntacintAmaNi" zita hue haiN| vizeSa jAnane ke liye dekheM merA "baMgalA 1 yA pUrNacaMdrajI nAhara likhita An Epitom mASAmeM jaina sAhitya" zIrSaka lekha, joki motavAla of jainism ke sahayogI prnnetaa| navayuvaka varSa 8aMka 1. meM prakAzita ho cukA hai| 17 sva0 harihara zAstrI- 22 basivamohana masopAnyAva-Apane 'jaina patiApake likhita do lesokA patA calA hai hAsa samiti kA anuvAda kiyA hai| 1jainapurANe varzita kAcaritra- 23 hariparanamitra-pApadvArA anuvAdita "mAyaka 1 --gIya sAhitya pariSadake 14 bigera bhAcAra nAmaka TraikTa prAcIna bhAvovAriNI prASipetanameM paThita samAne prakAzita bhaassaa| Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mArgazIrSa, bIra Ni 24 sva. nagendranAtha vasu (pavA-vizvakoSalena, kalakattA / ) Apake sampAdita vizvakoSameM jainadharmake sambaMdhameM bahutase lekha prakAzita hue hai| evaM eka svataMtra lekha mI Apake dvArA likhita avalokanameM pAyA hai| 1 jaina puraSa kAhinI- sAhitya pariSad pavikA bhA 7 pR070 25 vibhUti bhUSaNadattaH-bApa gaNita zAstrake vizeSajJa Apake lekha ye hai1jaina sAhityonAma saMkhyA-pra. baMgIya sAhitya pariSad patrikA mA0 37 pR. 28 se 36 Mathematics of Nemichandra pra-jaina si0 bhA0 bhA0 2 ki. 2 A lost Jaina Treatise on Arith matic-pra. jaina si. bhA02, ki03 26sayAra raMjanadAsa M.A., PH. D. The Jaina calendar mApane liravA hai 00si0 mA0 bhA04 ki.2 27 pramodalAla pAla-pApakA lekha hai Jainism in Bengal-ahamiDayana kalacara (Vol III) pR. 524 28 varavana sAthI (patA:--. 1 mArkasa mahApara kalakattA) 1 nItivAkyAmRta-di. somadeva sUri racita bakhata nIti pampa mApane saMta evaM aMgamAmeM bIkA milI hai, jo ki pramANita hai| 2 jainatatvavArasA-mAsase prakAzita 29 matisama-kA-pavartaka saMra, bananagara) 1 mahAvIra--mApaka yugaka prathama... se 15 meM sadiya bhAgAra mAlIkA paricaya chapA hai para isameM 1 pAvanAyake sima zvetAmbara aura mahAvIrake ziSya digambara hue tathA 2 siddhArtha yakSake anugrahase bIrakI buddhi utkarSa ko prApta huI Adi kaI prAnta bAteM likhI haiN| 30 ramezcandra majumadAra, vAisa cAnsalara dAkA yUnivarsiTIzrApakA lekha hai 'bauddha zrI jainasAhitye kammazcaritra' pra0 "paMca puSpa" patrikA bhAdra 138 31 kAnIpada mitra,prinsipala DI0jI0kAleja muMgera zrApa jaina sAhilyase bahuta prema rakhate haiM, apane adhyayanake suphalase samaya samaya para jaina-sambandhI lekha bhI likhA karate haiN| Apake prakAzita lekhoMkI nAmAvalI isa prakAra hai:1 Teachers and disciples --pra0 moDarna rivyU 1637 navambara RMagic and Miracle in Jaina literature pra0 iNDiyana hisTorikala svAraTaralI The Previous Births of Se pra. bhAskara bhA04 pR. 45 * Knowledge and Conduct in jain Scripture-0jaina sidAntabhAskara bhA. 4, ki. 3 Note on Devanuppiya-pra. jaina siddhAntabhAkara bhA05ki.3 32 yadunAthasiMha, pra. mIrapaTa kAleja, paMjAba Apake nibandha ye1. Indian Psychology Perception (By Jadwaath-Singb) Published by Kegan Panlo Trenich, Trub Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baMgIya vidvAnoM kI baica-sAhitya meM pragati ur & co. London 1934 at 15%. tatra jainadharma dinodina avanatikI ora agrasara sikA 2. Indian Realism-Published eka mAtra kAraNa vyavasthita pracAra kAryakA prabhAva hai| ___1938 at 10s 6d. baMgAla jaise zikSita prAntameM isakA pracAra bahuta kama 33 amRtalAla zIla-- (patA-jyulena haidarAbAda ) samayameM acche rUpameM ho makatA hai| jainoMko aba kumbha ApakA lekha hai 'jainadigera tIrthakara' -pra0"mAnasI kI nidrA tyAga kara kartavya pAlanameM kaTibaddha hojAnA bo marmavAnI" pR0 10 caahiye| 34 camUlyacandra mena, (patA--vidyAbhavana vizvabhAratI priya pAThaka gaNa ! isa lekhako par3hakara Apako zAMtiniketana )-Apake legvakA nAma hai biditahI hA hogA ki samacita sAdhana. protsAhana Schools and Sects in jain Lite- nahIM milane para bhI ina vidvAnoMne kahA~ taka kArya kiye rature-4. vishvbhaartii| hai aura sAdhanAdi milane para ve kitane prema aura utsAha inake atirikta anya kaI vidvAnoMne bhI jainadharma ke sAtha jaina sAhityakI prazasta sevA kara sakate haiN| sambandhI lekhAdi likhe hai aisA kaI byaktiyoMme aba kina kina upAyoM dvArA baMgIya vidvAnoMko maukhika patA calA thA para unheM kaI patra dene para samucita mAdhana va prosmAina mila kara unake dvArA bhI pratyuttara nahIM milanese isa lekhameM vaha ullekha baGga-pradeza meM jainadharmakA pracAra ho sakatA hai, isa viSayana kara skaa| meM kucha zabda likhe jAte haiN| pro0 bidhuzekhara bhadrAcArya, DA0 kAnIlohana nAga 1 jainagranthoMkA eka vizAla saMgrahAlaya ho aura hArendranAthadasa aranI zrAdi baMgIya vidvAnoMsa maiM milA thA umameM yaha suvyavasthA rahe ki pratyeka pAThakako yadyapi ina mahAnubhAvoMne abhI taka jainadarzanake sambaMdha sugamanA-pUrvaka pustakeM mila ske| yadi bhramaNazIla meM svatantra koI nibandhAdi nahI likhA hai phira bhI inakI pustakAlaya ho nI phira kahanA hI kyA ? kalakattejainadharmake prati asIma zraddhA hai| kaI kaI vidvAn to ke naina pustakAlayoM meM suprasiddha nAharajIkAsaMgrahAlaya jainadharmake pracArake sammamA vicAra vinimaya karane para sotkRSTa hai| yadi aisA pustakAlaya sarvopayogI aura hArdika duHkhamabhaTa karate hue kahate hai ki "bauddha dharmake mArvajanika ho make no nismanneha eka ko bhArI sambandhameM to nita naye 2 vicAra patra patrikAoM meM abhAvakI pUrti ho sakatI hai| pratyeka suprasiddha upaAye dina par3haneko milate hai para jainI loga yogIgranthakI do do tIna tIna pratiyA~ pustakAlayameM kartavya vimukha ho baiThe hai, anyathA kabhI saMbhava rabansa aAvazyaka yoMki jo vidvAna usakI eka nahIM kiaise kara sake. anuyAyI 14 lAvahI prati mAna kara kucha likhane ke liye le manye ataH sImita haiN| unake bahAne usakA devale pApisa prAsa honA __pAdariyoM tathA Arya samAtriyoM ne pracAra kAryake bala svabhAvika haiisI bIca anya vidvAnoMko usakI bhAjayakara dikhAyA hai| varSa meM jAndiyoM vizeSa prAvazyakatA huI to anya prati ho to unheM se bhAratase dUra se ayathA manaH samAvi rojagAra bhI mila sake / cha, bacce anyoko samaya para Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 anekAnta saMgrahIta karate rahane kA bhI prabandha honA cAhiye evaM isa pustakAlayakI sUcanA prasiddha sabhI saMvAdapatroM meM de denA Avazyaka hai| kalakatte meM baMgIya vidvAnoMkA khAsA jamAva hai| ataH pustakAlaya kalakatte meM hI honA vizeSa lAbhaprada hai / pustakAlayakA lAibrerIyana (adhyakSa)anubhavI vidvAna honA cAhiye, jisase vidvAnoMkI mA~gakA samucita prabaMdha kara ske| acche 2 grantha jo ve loga mAMge aura apane pustakAlaya meM nahIM hoM unheM turanta magAne eva ho sake to anya pustakAlayoMse unheM prApta karanekA prabandha ho sake to usakA prabandha kara sake aura jo graMtha prakAzita nahIM hue haiM unako bhI vizeSa zrAvazyakatA hone para bhaDAroMse maMgA kara pAThakoMko jJAna - jijJAsAko pUrNa kara sake / [ mArgazIrSa, vIra nirvAdha saM0 2016 saMgRhIta ho sakate / isI prakAra patrasampAdaka evaM prakAzaka mahAzaya bhI patra phrI bheja sakate haiM, aise upayogI pustakAlayake liye koI adhika kaThinatA nahIM hogI kAryakarttA saMvAbhAvI aura prabhAvazAlI anubhavI bahuta thor3a zrarthavyayase bahuta acchA saMgraha evaM vyavasthA ho sakatI hai / mere dhyAnameM aisA vyavasthita pustakAlaya zrAgarekA vijayadharmasUri-jJAna-maMdira hai / idhara kaI varSoMse prakAzita pustakoMkI usameM kamI hai usakI pUrti kI jAmake aura vidvAnoMko bAhara bhejane zrAdikA suprabandha ho to isa jJAnamandirase bahuta lAbha ho sakatA hai / aise hI jaina siddhAnta-bhavana zrArA, aillaka pannAlAla sarasvatI bhavana bambaI, byAvara, kAlarapATana Adi digambara- pustakAlayoM se bhI sahayoga prApta kara lenA paramAvazyaka hai / unake sUcIpatroMkI nakala mudrita ho to mudrita prati kalakatte ke pustakAlaya meM rakhI jAya aura samaya 2 para Avazyaka graMtha vahA~sa maMgAkara bhI vidvAnoM kI mAMga pUrNako jAya to bar3A bhArI jJAnapracAra ho sakatA hai| vidvAnoMko pAThya evaM lekhana sAmagrIko suvidhA prApta hone para unakI lekhanI bahuta adhika kAya kara skegii| AzA hai jainadharma-pracAra ke premI dhanI sajjana isa paramAvazyaka yojanAkI ora avazya hI dhyAna deMge / aura ise ati zIghra kArya rUpa meM pariNata karake pracArakAryameM hAtha baTAveMge / hA~, itane vizAla pustakAlayake liye bar3e bhArI arthasagrahakI AvazyakatA hai| para jainasamAjake anya pustakAlayoM evaM graMthasaMgrahoM meM jina jina graMthoMkI adhika atirikta pratiyA~ par3I haiM unako ve isa saMgrahameM pradAna karadeM evaM jainagrantha prakAzaka apane prakAzanakI 1-1 prati isako bheTa dedeM to hajAroM rupayeke graMtha sahaja (2) kevala eka pustakAlaya sthApanase hI kArya nahI calagA, sAtha sAtha janetara anya prasiddha pustakAlayoMkI bhI jainadharmaka utkRSTa granthoMkI pratiyA~ denA paramAvazyaka hai, tAki usa pustakAlaya ke granthoMke pAThaka vidvAnoMkA bhI jainadharmake Adarza graMthoMkI ora dhyAna AkarSita ho / kalakatte meM vidvAnoMke kendrasthAnIya pustakAlayoMmeM impIriyala lAyabrerI, vizvavidyAlaya evaM eziyATika sosAyaTIkA pustakAlaya, saMskRta kaoNleja prathAlaya, baMgIya sAhityapariSada pustakAlaya mukhya haiN| inameM uttamottama upayogI jainagraMthoMkI 11 prati zravazya dedenI cAhiye / yA unake pustakAdhyakSoMko una graMthoke saMgrahakI preraNA karanA cAhiye / (3) pustakAlayake andara eka abhyAsaka maMDala bhI sthApita kiyA jAya / bagIya vidvAnoMko jainadharma sambadhI lekha - nibaMdha likhanekI preraNAkI jAtI rahe, pratyeka ravivArako bhASaNakA zrAyojana ho jinameM jainadharmake vidvAnoM evaM abhyAsI jainetara vidvAnoMkA bhASaNa ho, abhyAsiyoMke bhASaNa likhitarUpase hoM to vizeSa acchA ho| yAnI ve prakAzita bhI kiye jAsakeM aura samaya bhI kama lge| maukhika bhASaNa denevAle vizeSa vidvAnoMke bhASaNoMkA sAra bhI zorTaheMDase likhA jAkara prakAzita kiye jAnekA prabandha honese vaha kArya sthAyI evaM vizeSa vyApaka hogA / sundara viziSTanibaMdha lekhakoMko pAritoSika diye jAnekA prabandha honA bhI ucita hai| jisase ve samucita utsAhita ho| una nibaMdhoMko jaina evaM dekheM, merA 'kaleke jaina pustakAlaya' zIrSaka becA, pra0 josavAda mavayuvaka varSa maka Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, niva] baMgIva-vizAbaoNbIna-sAhitya pragati jainetara viziSTa patroMmeM prakAzita kiye jAnekA jainadharma U~ce zikhara para car3hA huA thA vaha phirase prabandha rahanese pracArakArya bahuta zImAge bddh'egaa| najara aAjAya, kamase kama haz2AroM manuSya mAMsanibaMdhoMke prakAzanake pUrva acchI taraha parIkSA matsya makSaNakA tyAga kara sakate haiN| jisase lAkhoM karalenI cAhiye tAki kimI lekhakane koI mana- karor3oM jIvoMko abhayadAna mile| prAzAve bhrAnti kI ho to vaha pahale hI sudhArI jA sake, aba apanA kartavya sNbhaalege| imase lekhakako apanI bhaleM vidita ho jAyeMgI (7) kaI sthAnoM meM munimahArAjoMke jAne meM nAnA asu. aura prakAzana bhI bhrAntirahita hogaa| vidhAyeM haiM, una sthAnoM meM katipaya pracAraka vidvAnoM isI prakAra bagIya vidvAnoMke likhita graMthoMko bhI dvArA kArya hosakatA hai| anaH 2-4 pracArakokI mindhI jainaprathamAlA zrAdi dvArA prakAzita karanekA bhI niyakti paramAvazyaka hai, jisame pracArakArya prabandha honA cAhiye, tAki levikako prakAzakAMke tane vyApaka evaM viziSTa ho| kI cintA na ho| isI prakAra alpa mUlyama yA zramUlyarUpasa jaina (4) eka mAmayika mAsika patra bhI pUrva prakAzita darzanake mArabhUta kaI graMthAkA pracAra iMgaliza evaM bagalA "jinavANI" kI bhAti prakAzita kiyA jAya, bhASAmeM karane dvArA tathA anya vividha yojanAoM dvArA jisameM hindI,baMgalA aura aMgrejI lekhAMko prakAzita punaH pUrNa prayatna kara jainadharmakA sadeza sarvatra prasArita kiyA jaamke| mAmayikapatrame pragati bahuta phalavatI karanA paramAvazyaka hai| maiMne ima lapalekhameM dizA sUcaka hotI hai aura pracArakA prazastamArga sarala ho rUpase mahatvakI katipaya yojanAoMko hI jaina samAjake jAtA hai| samakSa rakhA hai, anya vidvAna eva jainadharmake pracAra premI (5) kalakattA vizvavidyAlaya meM eka jaina caiyarakI bar3I mAjana apane apane vicAra zIghra hI abhivyakta kare, zrAvazyakatA hai, jisameM jainadarzana, sAhitya, kalA eva samAja une kArya rUpameM pariNata karanemeM tana mana zrAdiko mamucita zikSA jainavidvAna dvArA baMgIya dhaname mahayoga de, yahI panaH pana: mAdara vijJapti hai| jaina, jainetara chAtrAMko dI jAya / yogya chAtroko sthAnIya bagIya jaina mamAjakAsa dizAmeM prayala chAtravRtti bhI avazya dI gaya / kAnekA maryaprathama kartavya hai| murzidAbAda evaM kala(6) dharmapracArakA kArya jaimA tyAgI vidvAna muniyoMme katteke jaina bhAiyoMko maiM punaH unake Avazyaka kartavya ho makatA hai vaimA anya se nahIM, unake zAna eva kI yAda dilAtA hU~, AzA hai ve isapara avazya vicAra cAritrakA prabhAva bhI bahuta acchA par3atA hai| jaina- karaMge evaM anya prAntoMke bhAiyAMka manmukha bhI zrAdarza darzana sambandhI zakAgrIkA bagIya vidvAna uname upasthita kreNge| nirAkaraNa kara makate haiM aura bhI unake upadezase leva mamApta karane ke pazcAt na. 5 yojanAke kaI vidvAna pracAra evaM mAhitya-mevAmeM juTa sakate haiM maMbaMdhama kalakattekI gata mahAvIra jayantI para bhIyaka mAtha hI,aAdarza siddhAntokA zikSitasamAjameM mahaja bahAduramiha jI miMghIne jo vicAra vyakta kiye unako pracAra ho sakatA hai, para veda hai ki hajAroM jainI kAryarUpameM parigata dekhane ko maiM utkaMThita hai| eka zrAmAma-baMgAla meM rahate haiM para unakI pragati itanI nAharajIke kalAbhavanakI 0 hajArakI bahumUlya vastue~ sImita hai ki usakA dusarIko patA nahIM clnaa| kalakatteke vizvavidyAyayake prAzutoSa myajiyamako dAnazve. jaina muni eva digambara vidvAna baMgalA aura ke mavAda mile haiN| kyA hI acchA ho unakA pustakAlaya aMgrejI bhASAkA Avazyaka jJAna prAsa karake grAma bhI na01 yojanAnusAra kara diyA jAya / prAmame dhUma to punaH jina bagAla-bihAra meM eka samaya ... Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsAkI kucha paheliyA~ [ii. kizorakhAca mazarU bAbA] bAhiMsAke bAre meM kabhI-kabhI gahare aura jaTila savAla sAlake itihAsameM usameMse eka bhI gAmA yA rAmamUrti kiye jAte haiN| inameMse kuchakA maiM yahA~ thor3A bhale hI na nikalA ho / ina akhAr3oMmeM gAmA aura vicAra karanA cAhatA huuN| rAmamUrtiyoMkA sammAna, tathA mArgadarzanakI haisiyatase (1) prazna-pUrNatayA prApta kiye bagaira saMpUrNa upayoga ho sakatA hai| lekina una jaisA bananekI ahiMsA zasya nahIM hai| to phira, sAre samAjako yA sabakI mahatvAkAMkSA nahIM ho sktii| usake ustAdake hamAre jaise apUrNa vyaktiyoMko ahiMsAkI siddhi kisa lie bhI vaha kasauTI nahIM ho sktii| taraha mila sakatI hai? dUmarA bhI eka udAharaNa le lIjie / menApanimeM uttara-kabhI kabhI bahuta gahare vicAra meM utara mAnebuddha-zAstrakI jitanI kAbiliyata cAhie utanI hareka se hama gagana-vihArI bana jAte haiN| kasarata karanevAlA choTe amalemeM, tathA choTe amalekI jitanI kAbiliyata hareka vyakti daur3atI huI moTara rokane, yA cAra-pA~ca sAmAnya sipAhiyoMmeM ho, aimI apekSA koI nahIM kregaa| manakA patthara chAtI para rakhane yA gAmAkI barAbarI karane usI taraha gAMdhIjIkI ahiMsAvRtti hareka kAryakartA kI zakti prAsa nahIM kara sakatA / phira bhI, yaha mumakina apanemeM pA na sake, athavA kAryakartAkI liyAkata hai ki ina logoMmeM bhI bar3hakara koI pahalavAna duniyA~me sAdhAraNa janatAmeM zrAnA saMbhava na ho, to isame ghabapaidA ho| agara inhIMko zArIrika zaktikA zrAdarza rAnekI koI bAta nhiiN| usase ulTI sthitikI apekSA mAnA jAye to sAdhAraNa prAdamI--cAhe vaha kitanI bhI karanA hI g2alata hogA / jarUrata to yaha khojanekI hai ki mehanatase zarIrako majabUta banAnaMkI koziza kare, to ahiMsAkI kama se-kama tAlIma kitanI aura kisa bhI-aparNa hI rahegA / taba kyA zrAma janatAke lie tarahakI honI cAhie ! usase adhika liyAkata rakhanejo akhAr3eve banda kara diye jAye ? uttara sApha hai vAlA manuSya eka choTA netA. yA gAMdhI, yA savAI ki 'nahIM' / kyoMki akhAr3okA mukhya uddezya gAmA jaisa gAMdhI, mI bana sakatA hai| vaisI sadabhilASA vyaktiyoM ke pahalavAnoMko hI nirmANa karanA nahIM hai, balki sAdhAraNa dilameM bhale hI ho, lekina jo usa taka nahIM pahu~ca duniyAdArImeM saikar3oM zrAdamiyoMko jitanaM aura jisa sakatA use nirAza honekI jarUrata nhiiN| usake lie prakArake zArIrika vikAsakI jarUrata ho utanA aura parIkSAkI kama-se-kama liyAkata hAsila karanekA hI usa prakArakA vikAsa jo vyAyAmazAlA karA sakatI dhyeya rakhanA kAphI hai| hai use hama saphala saMsthA kaheMge; phira cAhe usake sau (2) prazna-jise krodha prAtA ho, jo gumse meM Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahilAko poliga kabhI vacoMko pITa bhI detA ho, jisakI kisIke sAtha vicAra jisake manameM pAte hate haiM aura jo usa bAta bolacAla bhI ho jAtI ho, aisA zakhsa kyA yaha kaha ko mUla hI nahIM sakatA; balika badalA leneke mauke makatA hai ki usakI ahiMsAdharmameM zraddhA hai! hIdatA hai, aura usa bhAdamIkA kucha aniSTa ho uttara-hama isa vakta jisa prakArakI aura jisa taba khuza hotA hai, usake dilameM hiMsA, deSa yA bairakI kSetrakI ahiMsAkA vicAra kara rahe haiM usameM "gusse ke vRtti hai / koSa bhI pAye zoka bhI ho, phira bhI, agara mAnImeM krodha" aura "veSa, bera, jaharake mAnImeM krodha' manameM aise bhAva na uTha sakeM to vaha ahiMsA hai| nukakA bheda samajhanA jarUrI hai| mAM-bApa, zikSaka Adi sAna karane vAlekA burA na cAhanako zubhapatti jisake kabhI-kabhI bacoM para gusmA karate haiM aura saz2A bhI dilama hai vaha prasaMgavazAt krodhavaza hotA ho, to bhI vaha dete haiM / rAste para, pAnIke nala yA kue~ para kamI-kabhI ahisAdharmakA ummIdavAra ho sakatA hai| yaha eka striyoM meM bolacAla ho jAtI hai| par3osiyoMmeM ekakA dUsarI bAta hai ki jitanI hadataka yaha apane gusseko kacarA dUsareke gharameM ur3ane jaimI choTI-sI bAta para bhI rokanA sIkhegA utanA hI vaha ahiMsA meM jyAdA zakti jhagaDA ho jAtA hai / bur3hApe yA bImArgameM aneka loga hAsila kregaa| tAtvika dRSTise kaha sakate haiM ki isa badamijAna ho jAte haiM aura choTI choTI bAtoMme cir3hane 'cidake krodha' aura 'vaira ke koca meM sirpha mAtrAkA hI hai / yaha maba krodha hI hai aura durguNa bhI, itane parase bheda hai| phira bhI yaha bheda utanA hI bar3A aura mahatva hama ina logoMko dveSI, jaharIle, yA vairavRtivAle nahIM kA hai jitanA ki nahAnekA garama pAnI aura ubalate kaheMge / ulaTe, kaI bAra yaha bhI pAyA jAyagA hue garama pAnIkA hai| ki khule dilake aura marala svabhAvake logoMmeM hI isa (3) prazna-hama yA bhASaNoM meM pravipakSIkA majAka prakArakA kroSa jyAdA hotA hai aura kapaTI AdamI sAdA ur3Ane, bAgvANa calAne yA tiraskArakI bhASA istemAla maMyama batAte haiN| isaprakArakA gusmA jisake prati prema karanemeM jo ahisA kA bhaga hotA hai vaha kisa hada taka aura mitrabhAva ho, usapara bhI hotA hai| balki umI para nirdoSa mAnA jAye ? jyAdA jaldI hotA hai; parAye zrAdamI para kama hotA hai| prattara-mAna lIjie ki himAkA sAdA artha hai yaha svabhAva, zikSA, saMskAra vIrahakI kamIkA pariNAma ghAva karanA / jo prahAra dUsareko pAyake jaisA mAlama hai| lekina deSavRttikA nahIM / ahiMsA-dharma meM pragati karane hotA hai, yaha hiMsA; phira yaha hAtha-paira yA zastrase usake eka pAdarapAtra sevaka aura aguvA bananake lie kiyA ho, zandasa kiyA ho, yAki dilase chipI huI yaha truTi jarUra dUra honI caahiye| aisA nahIM ki aimI badadunA hI ho / sthala ghAva jaba sIdhI kurIkA hotA hai truTi honeke kAraNa koI vAdamI ahiMsAdharmakA sipAhI to kama IjA detA hai| TeDI barachIkA ho to badanakA bhI nahIM ho sakatA / ahiMsA ke lie jo vastu mahatvako jyAdA jyAdA hissA cIra DAlatA hai| nakalIkI taraha hai vaha aSa yA pravara-vRtti / jaba kisIne kucha nukIlA zastra ho to usakA ghAva aura bhI jyAdA khataranukamAna yA apamAna kiyA ho taba usakA badalA kisa nAka hotA hai| umI taraha sandokA pAva sIdhA ho to tara leM, use nukasAna kisa taraha pahu~cAyeM, varIya mitanI InA detA hai, usase bAma raSTise vinodAtmaka Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mArgazIrSa, vIra nirvAca saM014 lekina tiraskAra aura vakratAyukta zabda jyAdA coTa kalatA ho, vahA~ jo zakhna ahiMsAkI ucca maryAdAkA pahu~cAtA hai| jo pratipakSIke nAjuka bhAgako jalma pAlana nahIM kara sakatA, vaha unakA zrAzraya le to pahu~cAtA hai, vaha ghAva hI hai| aura yaha to hama jAna mamAja ke lie Avazyaka ahiMmAkI maryAdAkA pAlana sakate haiM ki hamArA zabda kimI aAdamIko mahaz2a vinoda huA mAnA jAyagA / jahA~ vaisA Azraya lene kI gujA. mAlUma hogA yA prahAra / imAnnA ahimAma aime prahAra iza na ho (jaise ki, jaba cora yA hamalA karanevAlA karanA ayogya hai| pratyakSa sAmane pAyA ho) vahA~ vaha apanI zrAtmanAke (4) prazna-ahiMsA meM apanI vyaktigata athavA nie aura gunahagArako pulisa ke havAle karanekI garnama saMsthAkI rakSA, athavA nyAya ke lie pulisa yA kaca- use apane vazamaM lAne ke lie,jitanA Avazyaka ho unane harIkI madada lI jA sakatI hai yA nahIM? cora, DAka hI balakA upAyaga kare nA umameM hone vAlI hiMmA kSamya yA guMDoMke hamalekA sAmanA balame kara sakate haiM yA nahIM mAnI jaaygii| magara, bAna yaha hai ki grAma tora para ahiMsAvAdI strI apanI ijjata para AkramaNa karane loga utane hI balakA prayoga karake rukate nahIM / kamjevAne para prahAra kara makatI hai yA nahIM? meM Aye hue gunahagArako burI burI gAliyA~ dete zrIra uttara-yahAM para sAmAnya janatA aura prayatnapUrvaka itanI burI taraha pITate haiM ki bAja daphA vaha adhamarA ahiMsA kI upAsanA karane vAle meM kucha bheda karanA ho jAtA hai / yaha hiMsA akSamya hai; yaha haivAniyata hai / cAhie / jo apekSA eka vicAraka asmika kAryakartA mamAna ko aime pAyama paraheja rakhaneko tAlIma denA se rakhI jAtI hai vaha sAmAnya janatAse nahIM rakhI jAtI z2arUrI hai| ahimA pasanda samAjake lie yaha mamama matalaba, sAmAnya janatAke lie ahisAkI maryAdA lenA z2arUrI hai ki hareka gunahagArako eka prakArakA kucha moTI honI anivArya hai| isalie agara hama rogI hI mAnanA cAhie / jisa taraha talavAra lekara itanA hI vicAra kareM ki sAmAnya janatAke lie ahiMsA daur3ate hue. kimI pAgalako yA sAbhapAtame uddaDatA dharmakA kaba aura kitanA pAlana z2amaga mamamanA karane vAle kisI rogIko jabaradastI karake bhI vazama cAhie to kAphI hogA / mamajhadAra vyakti apanI 2 lAnA par3atA hai, umI taraha cAra, luTere yA atyAcArIzani ke mutAbika isase Age bar3ha sakate hai| ko pakar3a to lenA hogA, lekina pAgana yA manipAta isa dRSTige, ahiMsAke vikAsa ke mAnI hai jaMgalake vAle marIjako bazarma karane ke bAda hama use pITate nahIM kAnanameM se mabhyatA athavA kAnunI vyavasthAkI ora rahate / ulaTe, usako rahama kI dRSsi dekhate haiM / yahI prayANa | agara hareka AdamI apane bhapahAtA yA anyAya dRSTi dUsare gunahagAroMke prati bhI honI caahie| use kartAke sAmane hamezA banUka uThAkara yA apane bAdahama pulisako saupate haiM imakI mAnI ye hai ki vaise miyoMko kahA karake hI bar3A hotA rahe to vaha jaMgala- rogiyoMkA ilAja karanevAnI maMsthAke hAtha hama ume kA kAyadA kahA jAyagA / imalie jahAM pulisa yA de dete haiN| kacaharIkA prAzraya lene ke lie. bharapUra samaya yA anu (harijana-sevAse) MEREmmm Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~ca-nIca-gotra viSayaka carcA / lekhaka-zrI. bAlamukunda pATodI jaina jijJAsu' ] isa lekhake lekhaka paM. bAlamukundajI kizanagaMja riyAsata koTAke nivAsI hai| pacapi mApa koI prasiddha lekhaka nahIM hai parantu mApake isa lekha tathA isake sAtha bheje hue patra parame yaha sApha mAyama hotA bhApa nadI hI vinamra prakRtike lekhaka tathA vicAraka hai, aura acche adhyayanazIla tathA likhane meM catura bAma pAte hai| apane upanAmake anusAra Apa sacamuca hI jijJAsu haiM. isIliye mApane apane patrameM likhA hai-"bhApakA anekAntapatra bahuta U~cI zreNIkA hai aura bar3e-bar3e ucakoTike vidvAnoMse sevita hai| yadi mujha bAlaka (zAmahIna) kA yaha zvArUpa praranAramaka lekha bhanekAntapatra chApanA ucita ho to kRpayA chApa dIjiyegA aura mahI to pati zrApako apane paropakArasvarUpa zubha kAryoM meM avakAza mile to kRpayA kisI prakAra uttara likhakara merA samAdhAna karake merI jJAnavRddhi meM sahAyaka to honA cAhiye / ' sAtha hI, yaha bhI prakaTa kiyA hai ki "maiMne pAvasaka kisI bhI jainapatra meM icchA rahane para bhI kaI kAraNoM ke vazavatI hokara kucha bhI lekha nahIM likhA hai|" aura isake bAda apanI kucha truTiyoMkA--jo bahuta kucha sAdhAraNa jAna par3atI haiM - ullekha karate hue likhA hai-"itamA saba kukha hone para bhI, kevala apanI jJAnavRddhi ke liye, mere hRdayameM likhane kI icchA aba kucha vizeSa huI hai| isaliye praznAtmaka rUpa yaha lekha jijJAsu bhAvanAse prerita hokara jiskhA jAtA hai|" aura isase prApakA lekha likhanekA yaha pahalA hI prayAsa jAna par3atA hai, jisameM bhApa bahuta kucha saphala hue haiN| isa tarahake na mAlama kitane bhaccha lekhaka apanA zaktiko chipAe aura apanI icchAko dabAe pare hue haiM-uneM apanI icchAko kArya meM parisAta karane aura apanI zaktiko vikasita karanekA avasara hI nahIM mila rahA hai, yaha niHsamdeha khedakA viSaya hai| maiM cAhatA hai aise lekhaka saMkoca chor3akara bhAge bhAe~ aura lekhanakakhAmeM pragati karake vicAra petrako umnata bnaaeN| bhanekAnta aise lekhakoMkA hRdayase abhinandana karane aura unheM apanI zaktibhara yatheSTa sahayoga pradAna karaneke liye upata hai| lekhaka mahodayakI jijJAsA vRpti ke liye maiMne lekha meM kahIM-kahIM kucha samAdhAnAtmaka phuTa noTsa bagA diye haiM, uname pAThakoM ko bhI viSayako ThIka rUpase samajhane meM bhAsAnI hogI / vizeSa samAdhAna zraddheya gAya sUrajamAnajI kareMge, aisI bhAzA hai, jinake lekhako saya karake hI yaha praznAtmaka lekha likhA gayA hai aura jinase samAdhAna mAMgA gayA hai| -sampAdaka] ghAnebAntakI dvitIya pakI prathama kirasameM eka lekha bhAvi guNa dekhate hI banate haiN| mujha jaise apane mana - 'gotrammAnita-ra-nIcatA' zIrSaka prakAzita kI zakti nahIM ki usakI vizeSanAmoMkA barvana huA hai, bokiyomukha emma bApU sUrabamAnajI sAhaba kara ske| vakIkA bisA huA hai| vAstavameM papA ke aMta lekhameM gommaTasAra-karmakAvasakI vIM gAyA dekara stabameM praviSTa hokara vikhA gayA hai, usakI gaMbhIratA, uca aura nIca gorake svarUpakA varNana kiyA hai paryAt gaharI vAvIna. sakA zAjAviSaya, anubhava pUrvatA basakhApA kisakI paripATIke kamase se pAye Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165 [mArgazIrSa, vIra nirvAvasaM24 lekina tiraskAra aura vakratAyukta zabda jyAdA coTa kalatA ho, vahA~ jo zala ahiMsAkI ucca maryAdAkA pahu~cAtA hai| jo pratipakSIke nAjuka bhAgako jalma pAlana nahIM kara sakatA, yaha unakA prAzraya le to pahu~cAtA hai, vaha ghAva hI hai| aura yaha to hama jAna samAjake lie Avazyaka ahiMmAkI maryAdAkA pAlana sakate haiM ki hamArA zabda kimI zrAdamIko mahaja vinoda huA mAnA jAyagA / jahA~ vaimA zrAzraya lenekI gujA. mAlUma hogA yA prahAra / imanniA himAma aime prahAra iza na ho (jaise ki, jaba cora yA hamalA karanevAlA karanA ayogya hai| pratyakSa sAmane pAyA ho) vahA~ yaha apanI zrAtma-ratnAke (4) prazna-ahiMsAmaM apanI vyaktigata athavA lie aura gunahagArako pulimake havAle karanekI gaIma saMsthAkI radA, athavA nyAya ke lie pulisa yA kaca- use apane vazamaM lAne ke lie,jitanA Avazyaka ho unane harIkI madada lI jA sakatI hai yA nahIM ! cora, DAka hI balakA upAyaga kare nA umameM hone vAlI hiMmA kSamya yA guMDoke hamalekA sAmanA balame kara sakate haiM yA nahIM mAnI jaaygii| magara, bAna yaha hai ki Ama tora para ahiMsAvAdI strI apanI ijjata para AkramaNa karane loga utane hI balakA prayoga karake rukate nahI / kanevAne para prahAra kara sakatI hai yA nahIM ? meM Aye hue gunahagArako burI burI gAliyA~ dete aura uttara-yahAM para sAmAnya janatA aura prayatnapUrvaka itanI burI taraha pITate haiM ki bAja daphA vaha adhamarA ahiMsA kI upAsanA karane vAle meM kucha bheda karanA ho jAtA hai / yaha hiMsA akSamya hai; yaha haivAniyata hai| cAhie / jo apekSA eka vicAraka ahiMmaka kAryakartA mamAjako aise barnAma paraheja rambanekI tAlIma denA se rakhI jAtI hai vaha sAmAnya janatAse nahIM rakhI jAtI z2arUrI hai| ahiMmA pasanda samAjake lie yaha mamajha matalaba, sAmAnya janatAke lie ahimAkI maryAdA lenA z2arUrI hai ki hareka gunahagArako eka prakArakA kucha moTI honI anivArya hai| imalie agara hama rogI hI mAnanA cAhie / jisa taraha talavAra lekara itanA hI vicAra kareM ki sAmAnya janatAke lie. ahiMsA daur3ate hue kimI pAgalako yA sAnapAtama uddaDatA dharmakA kaba aura kitanA pAlana z2arUrI mamamanA karane vAle kisI rogIko jabaradastI karake bhI vazama cAhie. to kAphI hogaa| mamajhadAra vyakti apanI 2 lAnA par3atA hai, umI taraha cora, luTere yA atyAcArIzakti ke mutAbika imase Age bar3ha sakate hai| ko pakar3a no lenA hogA, lekina pAgala yA manipAna isa dRSTise, ahiMsAke vikAsa ke mAnI hai jaMgalake vAle marIjako bazamaM karane ke bAda hama use pITate nahIM kAnunameM se mabhyatA athavA kAnunI vyavasthA kI ora rahate / ulaTe, usako rahama kI dRSTisa dekhate haiM / yahI prayANa | agara hareka AdamI apane bhayadAtA yA anyAya dRSTi dUsare gunahagAroMke prati bhI honI caahie| use kartAke sAmane hamezA banUka uThAkara yA apane zrAda- hama pulisako sauMpate hai isakI mAnI ye hai ki vaise miyoMko kahA karake hI bar3A hotA rahe to vaha jaMgala. rogiyoMkA ilAja karanevAnI maMsthAke hAtha hama use kA kAyadA kahA jAyagA / imalie jahAM pulisa yA de dete haiN| kacaharIkA prAzraya lene ke lie bharapUra samaya yA anu (harijana- seme) mupos de interen Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~ca-nIca-gotra viSayaka carcA / lekhaka-zrI. bAbamukunda pATodI jaina jijJAsu'] [isa bekhake bekhaka paM. bAlamukundajI kizanagaMja riyAsata koTA nivAsI hai / pacapi cApa kora prasiddha lekhaka nahIM haiM parantu mApake isa lekha tathA isake sAtha bheje hue patra parase yaha sApha mAvana hotA bhApa bar3hI hI vinamna prakRtike lekhaka tathA vicAraka haiM, aura acche adhyayanazIla tathA likhane meM bAra bAra pdd'te| apane upanAmake anusAra bhApa sacamuca hI jijJAsu haiM. isIjiye pApane apane patra likhA hai-"mApana bhanekAmnapatra bahuta U~cI zreNIkA hai aura bar3e-bar3e usakoTike vidvAnoMse sevita hai| yadi mujha bAlaka (jJAnahIna) kA yaha carcAspa praznAtmaka lekha anekAnnapatrameM chApanA ucita ho to kRpayA chApa dIjiyegA aura nahIM to pati Apako apane paropakArasvarUpa zubha kAryoMme avakAza mile to kRpayA kisI prakAra sara likhakara merA samAdhAna karake merI jJAnavRddhi meM sahAyaka to honA caahiye| sAtha hI, yaha bhI prakaTa kiyA hai ki maiMne bAbataka kilo bhI jainapatra meM icchA rahane para bhI kaI kAraNoM ke vazavartI hokara kA bhI lekha nahIM likhA hai|" aura isake bAra apanI kucha truTiyoMkA-jo bahuta kucha sAdhAraNa jAna par3anI haiM - ullekha karate hue likhA hai-"itanA saba kara hone para bhI, kevala apanI jJAnavRddhi ke liye, mere hRdayameM likhanekI icchA aba kucha vizeSa huI hai| isaliye praznAtmaka carcAspa yaha lekha jijJAsu bhAvanAse prerita hokara likhA jAtA hai|" aura isame bhApakA bijanekA yaha pahalA hI prayAsa jAna par3atA hai, jisameM pApa bahuta kucha saphala hue isa takanamAma kisane macche lekhaka apanI zaktiko chipAe aura apanI icchAko dabAe par3e hue hai-uneM apanI icchAko kArya meM pari. gata karane aura apanI zaktiko vikasita karanekA avasara hI nahIM mila rahA hai, yaha niHsandeha khedakA viSaya hai| maiM cAhatA hU~ aise lekhaka saMkoca chor3akara bhAge pAe~ aura lekhanakalA meM pragati karake vicAra kSetrako ummata bnaaeN| anekAnta aise lekhakoMkA hRdayase abhinandana karane aura uneM apanI zaktimara yatheSTa sahayoga pradAna karaneke liye upto| lekhaka mahodapakI jijJAsA tRptike liye maiMne lekha meM kahIM bhI kucha samAdhAnAtmaka phuTa noDsa lagA diye haiM, unapa pAThakoMko bhI viSayako ThIka rUpase samajhanemeM bhAsAnI hogI / vizeSa samAdhAna pradeSa bAbU sUrajabhAnajI kareMge, aisI mAzA hai, jinake lekhako saya karake hI yaha praznAtmaka lekha likhA gayA hai aura jinase samAdhAna mAMgA gayA hai| -mampAdaka] ghAnekAntakI vitIya yAMcI prathama rikhameM eka mekha bhAdi guva dekhate hI banate haiN| mujha se pare manuSa - 'gotramAzrita-ca-nIcatA' zIrSaka prakAzita kI zaki nahIM ki usakI vizeSatAoMkA varNana hucA hai, jo kiboraba palmamA sarabamAnajI sAhaba kara ske| bIcakA visA pAsa vAstavameM padArtha ke aMta mesameM gommasAra-karmakANDakI evIM gApA dekara svasameM paviliyA hai, usakI gaMbhIratA, aura vIra gotrake svarUpakA varNana kiyA jAta gaharI pAvacIya. mApA jAvAvipa, adumaya pUrvatA bajAvAkisakI paripATIke kamase mAre Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta mArgazIrSa, vIra nivAMza saM02366 jIva pAcarakhako 'U~ca gotra' aura nIce pAcaraNa- apanI bIse saMtuSTa rahanA. vezyAgamana-parakhI gamana na ko 'nIca gotra' kahate hai| U~cagotra-sUcaka U~ce karanA, pati khoma na karanA, dUsarekA haka (svatva ) bhAcaraNako samyak cAritra, dharmAcaraNa vAdina mAga- sapanA baiThanA, palIkI zaktipe adhika vyAja na lenA, kara vyavahAra pogya kulAcaraNa, nAgarikakA prAcaraNa yA pati tRSNA na karanA, apaneme na sa~bhana sake aise sabhya manuSyakA bhAcaraNa pAvi mAnA hai| aura vyApArAviko na bar3hAnA prAvi sahasroM prakArake uMca bIcagotra-sUcaka nIce pAcaraNako mithyAcAritra, gotra sUcaka vyavahArayogya sabhya kulake U~ce pAcaraNa apAMcaraNa mAdina mAnakara khoTA laukika pAcaraNa, haiN| aura garvonmatta hokara niraparAdhoMko mAra DAlanAkhokavyavahArake ayogya agaraketoMkA niba mAcaraNa kATa DarAvanA unheM satAnA, aneka prakArake kaSTa denA pA asabhya manuSyoMkA bhAcaraNa prAdi mAnA hai| aura unakA citta dukhAnA, gurujanoMkA apamAna tiraskAra aisA mAnakara samyak cAritra, dharmAcaraNa aura vyavahAra- karanA, dUsarekI dharohara habapa jAnA, praNa lekara nahIM yogya kukhAcAraNa yA sabhya manuSyake bhAcaraNameM tathA denA, adhika taulakara lenA tathA kama taula kara denA, miSyAcAritra, adharmAcaraNa aura Thaga-raketoMke niyA corI karanA. DAkA DAlanA, kisIkA dhana Thaga lenA, caraNa pA asabhya manuSya ke prAcaraNameM bheda vyakta kiyA jhUTha bolanA, jhUThI sAtI denA, dUsareme vizvAsaghAta hai| aura isa taraha para U~ce pAcaraNakA artha vyavahAra karanA, bacana dekara naTa jAnA, aisI bAna kahanA jisase yogya kulAcaraNa aura nIce bhAcaraNakA artha :ga. dusarA saMkaTa meM par3a jAya, putra-mAI-mAtedAra par3osI mitra ketoMkA nica mulAcaraNa gAyA hai| arthAta upayukta mAvikI khiyoMse balAtkAra vyabhicAra karanA, parakhI. abhiprAya nikAlA hai| vidhavA dAsI vezyAdiko gharameM DAla khenA yA uname parantu yadi dekhA jAve to saMsArameM do hI prakArake chipakara athavA prakaTa rUpameM vyabhicAra karanA, prati bhAcaraNa raSTigocara hote haiM-eka saMyamAcaraNa aura tRSNA va prati lobha karanA, dUsareke dhanako-hane ke dUsarA asaMyamAcaraNa / bokamyavahAra-yogya mabhya kunake sthAnako hAipa jAnA, adhika byAja lenA, apanese na manuSyake bhAcaraNako saMghamAcaraNa arthAt UMcA bhAcaraNa saMbhala sake itane vyApAra mantrAlayAdiko bar3hAte jAnA kahate haiM aura lokavyavahArake ayogya asamyakulake Thaga- prAdi sahaboM prakArake nIca gotra sUcaka vyavahArake raketoMke nidha bhAcaraNako pasaMyamAcaraNa arthAt nIcA ayogya asamma Thaga raketoMke nica kulake nIce bhAcaraNa bhAcaraNa karate haiN| jaise mAtA pitAdi gurUjanoMkI sevA hai| vyavahArayogya sabhya kulake manunyoM meM kama syAga va manA, rogiyoM ko mauSadhi bhAdi denA, asamarthadInoMkI kA saMgama hotA hai aura pratI bhAvaka - muniyoM meM * prakArase sahAyatA karanA, kisIkI dharohara use adhika tyAga badhika saMvama pA pUrva saMpama hotA hai, baisIkI vaisI vApasa denA, basera pUrA cukAnA, aura isI taraha para goloMke asamma bAboMmeM bIka pare taubase denA tathA jaise hI pUrA nA, kaha nahIM ati saMvama pUrvamasaMgama hotA hai| aura isa polamA, mUDI sAnI nahIM devA, kisIko bacana dekara taha para mahAra yogya sambArabara mAcaraNa vibhAvA, sarekI sIko mAtA-bahina pA veDhI samajhanA, ekahI bAta savA samya asAvA asaMcamA. Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~cabI-gotra viSayaka parcA para bhI eka hI bAta hai| nIca-gotra sarUpameM koI vizeSa pratibhAsita nahIM meM yahAM prazna karatA ki U~cagotra sUcaka hogA |laameraa yaha kahanA TIkA ta OM bhAcaraNakA artha vyavahArayogya samma mukhAcaraNa prakArase mAnane para malidAsase ka I vizeSa - saMcama bhAcaraNa donoM hI prakArakA pAcaraNa kiyA nahIM paaegaa| jAve tathA nIca gotra sUcaka nIce bhAgaraNakA artha Thaga- bhAge dilA hai ki sapahI deva (kalpavAmI mAvi raketoMke asabhya kukhakA pAcaraNa va asaMyamAcaraNa dharmAtmA ke bhavanavAsI zAdi pApAcArI deva) aura donoM hI prakArakA bhAcaraNa kiyA jAve aura myavahAra- bhoga bhUmiyA~ jIba-sAhebe sampaTihoM yA mithyAyogya mabhya kulAcaraNa tathA dharmAcaraNameM aura Thaga- raSTi-jo aNu mAtra bhI cAritra prahala nahIM kara sakate ronI ke asabhya kulAcaraNameM aura asaMyamAcaraNameM bheda ve to usa gotrI hai aura dezacAritra dhAraNa kara sakane vyakta na kiyA jAve to kyA hAni hai? vAce paMcama guNasthAnI saMjJI paMcendriya tithaMca nIca bhAge calakara zrIjmaNavasvAmIkRta sarvArthamiddhimeM gotrI hI hai|' varNita U~cagotra aura nIcagotrakA svarUpa yaha zrI vIra bhagavAnne apane zAsanameM virodha rUpa batalAyA hai ki 'loka pRjita kuloM meM janma honeko zatruko naSTa karane ke liye anekAnta apanA apezAvAda U~ca gotra va garhita kukhoMmeM janma honeko nIcagotra kA syAdvAda jaise gaMbhIra siddhAnta-amopAsakA nirmANa kahate haiN|' kiyA hai, phira jahA~ hameM kucha virodha pratibhAsita ho ___ yahA~ para lokapUjina kula va garhita kulakA svarUpa vahA~ hama anekAmname virodhakA kyoM na mamanvaya kara meM vicAranA caahiye| jo kula apane hiMsA maTha-corI kyoM na apezAvAdakA upayoga kreN| aura yaha samanvaya prAdi pApoMke tyAgarUpa ahimA satya-zIta-saMyama dAna isa prakArame kara liyA jAye to kyA koI bainabhadi dharmAcaraNoMke dhAraNarUpa bhAcaraNoM ke kAraNa pajya mivAmnameM virodha bhAvegA?haiM-sammAnita hai-pratiSThA prApta hai ve hI kula loka- kalpavAsI devoM aura bhavanatrika devoM meM jo usa. pUjita na mAne jAne cAhiye-rAjya-dhama sainya bala gotrakA udaya batalAyA hai vaha unake zaktizAlIpanekI pAdike kAraNa pUjita kula khoka pajina nahIM mAne jAne apekSA va viziSTa pulyogako apekSA hai aura yaha bhI cAhiye / jo kutA hiMsA mara-corI bhAdi pApAcaraNoMke kevala manuSyoM ke mAnane ke liye arthAta manuSya aimA kAraNa gahina hai ve garhita kula mAne jAne caahiyeN| mAneM ki deva hamame hai, aisA mAnanA caahiye| aura isa taraha para dharmAcaraNoMke kArakha jokohArA aura isI prakAra niryoM meM jo nIca gotrakA udaya pRvita kunameM sanma denevAleko 'cagotrI' va pApA- batabAbA yaha unake pazupane va viziSTa pApodayakI parayoMse gahita kubameM janma lenevAleko nIca-gotrI dhaperA hai, aura vaha bhI kevala manuSyoM ke mAnanekI mAnanA cAhiye, aura aisA mAnase gojarasArakI papesa parthAt manuSya aimA mAge ki tirvaca hamase kI gAthAme barSita ca-bI-gotra svalpameM aura nIce hai, aisA mAnanA cAhiye / isI tarA pArakiyoM meM bIemapArasvAmIracita sarvArthasidimeM barSita - mImo nIca goSakA padapa basavAvAsIle Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta mArgazIrSa, bIra nirvAya sN026|| jIva pAcaraNako 'U~ca gotra' aura nIce bhAcaraNa- apanI bIse saMtuSTa rahanA. vezyAgamana-parakhI gamana na ko 'nIca gotra' kahate hai| U~cagotra-sUcaka U~ce karanA, pati boma ba karanA, dUsarekA haka (svatva ) pAcaraNako samyak cAritra, dharmAcaraNa bAdi na mAna- na davA baiThanA, bIkI zaktipe adhika byAja na lenA, kara vyavahAra yogya kulAcaraNa, nAgarikakA bhAcaraNa yA ati tRSNA na karanA, apaneme ma sa~bhala sake aise sabhya manuSyakA mAcaraNa mAdi mAnA hai| aura vyApArAdiko na badAnA bhAvi sahasroM prakArake U~ca nIcagotra-sUcaka nIce pAcaraNako mithyAcAritra, gotra sUcaka myavahArayogya sabhya kulake U~ce pAcaraNa adharmAcaraNa cAdi na mAnakara khoTA laukika prAcaraNa, hai| aura garvonmatta hokara niraparAdhoMko mAra DAlanAlokamyavahArake ayogya AraketoMkA nica AcaraNa kATa DAlanA unheM matAnA, aneka prakArake kaSTa denA yA asabhya manuSyoMkA bhAcaraNa mAdi mAnA hai| aura unakA citta dukhAnA, gurujanoMkA apamAna tiraskAra aisA mAnakara samyak cAritra, dharmAcaraNa aura vyavahAra karanA, dUsarekI dharohara harUpa jAnA, paNa lekara nahIM yogya kulAcAraNa pA sabhya manuSyake bhAcaraNameM tathA denA, adhika taulakara khenA tathA kama taula kara denA, miNyAcAritra, adharmAcaraNa aura Thaga-raketoMke niyA corI karanA. DAkA DAlanA, kisIkA dhana Thaga lenA, parayayA asabhya manuSyake AcaraNameM bheda vyakta kiyA maTha bolanA. maThI sAcI denA. dasarese vizvAsaghAna hai| aura isa taraha para UMce pAcaraNakA artha vyavahAra- karanA, bacana dekara naTa jAnA, aisI bAta kahanA jisase yogya kulAcaraNa aura nIce mAcaraNakA artha ga- dasarA saMkaTa meM par3a jAya, putra-bhAI-nAnedAra pahomI mitra raketoMkA nidha kulAcaraNa lagAyA hai| arthAt uparyukta mAvikI khiyoMme balAtkAra vyabhicAra karanA, parakhI. abhiprAya nikAlA hai| vidhavA dAsI vezyAdiko gharameM DAla lenA yA uname parantu yadi dekhA jAye to saMsArameM do hI prakArake chipakara athavA prakaTa rUpameM vyabhicAra karanA, ani bhAcaraNa eSTigocara hote haiM--eka saMyamAcaraNa aura tRSNA va bhati lobha karanA, dUsareke dhanako-rahane ke dUsarA masaMyamAcaraNa / bokamyavahAra-yogya mabhya kulake sthAnako zApa jAnA, adhika vyAja lenA, apaneme na manuSyake bhAcaraNako saMyamAcaraNa arthAt uMcA bhAcaraNa saMbhala sake itane vyApAra yantrAlayAdiko bar3hAte jAnA kahate haiM aura khokampavahArake ayogya asabhyakulake Thaga- Adi sahasroM prakArake nIca gotra sUcaka vyavahAra ke raketoMke nidha bhAcaraNako asaMyamAcaraNa arthAt nIcA bhayogya asabhya Thaga DaketoMke nica kulake nIce pAcaraNa pAcaraNa karate haiN| jaise mAtA pitAdi gurUjanoMkI sevA haiN| vyavahArayogya mamma kulAke manunyoM meM kama tyAga va nagA, rogiyoM ko pauSadhi cAdi denA, asamarthadInoMkI kama saMghama hotA hai aura pratI bhAvaka muniyoM meM kaI prakArase sahAyatA karanA, kisIkI dharohara use adhika tyAga adhika saMvama vA pUrva saMdhama hotA hai, vaisIkI vaisI vApasa denA, paNa khebara pUrA cukAnA, aura isI tarA para baga-ketoMke asabhya mukhavAkhoMmeM maka pare taubase denA tathA vaise hI pUrA khenA, kaha nahIM adhika bhasaMghama va pUrva saMgama hotA hai| aura isa povanA, mulI sAnI nahIM devA, kisIko pakSaNa dekara tara para vyavahAra ponya samma jamAvaravara pAMva vibhAgA, sarekI bIko mAtA-bahina yA beTI samammA, ekahI pAta vA samma kulAcaraNa prasaMcamA Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariva 2] U~ca nIca-gotra viSayaka carcA para bhI eka hI bAta hai| mIca-gotrake svarUpameM koI viroSa pratimAsita nahIM maba maiM yahA~ prazna karanA hai ki U~ca gotra sUcaka hogA / kyA merA yaha kahanA ThIka hai| apanA gata aMce bhAcaraNakA artha vyavahArayogya samma kulAcaraNa prakArame mAnane para jainasidAntase yA koI virodha - saMghama dharmAcaraNa donoM hI prakArakA prAcaraNa kiyA nahIM paaegaa| jAve tathA nIca gotra sUcaka nIce bhAcaraNakA artha uga- bhAge likhA hai ki saba hI deva (kalpavAmI pAdi raketoMke asabhya kulakA mAcaraNa asaMyamAcaraNa dharmAtmA bhavanavAsI prAdi pApAmArI deva) aura donoM hI prakArakA bhAcaraNa kiyA jAve aura vyavahAra- bhoga bhUmiyA~ jIva-cAhe ve samyakAdhi hoM yA mithyAyogya sabhya kulAcaraNa tathA dharmAcaraNameM aura Thaga- eSTi-jo aNu mAtra bhI cAritra grahaNa nahIM kara sakate sakenI ke pramabhya kukhAcaraNameM aura asaMyamAcaraNameM bheda ve to usa gotrI haiM aura dezacAritra dhAraNa kara sakane vyakta na kiyA jAye to kyA hAni hai? vAne paMcama guNasthAnI saMzI paMcendriya niyaMca nIca Age calakara zrIpajyagadasvAmIkRta marvArthamiddhimeM gotrI hI haiN|' varNita U~cagotra aura nIcagotrakA svarUpa yaha zrI vIra bhagavAnne apane zAmanameM virodha rUpa banalAyA hai ki 'loka pUjina kuloM meM janma honeko zatruko naSTa karaneke liye anekAnta apanA apekSAvAda ucca gotra va garhita kuloM meM janma honeko nIcagotra vA syAdvAda jaise gaMbhIra siddhAnna-amopAsakA nirmANa kahate haiN|' kiyA hai, phira jahA~ hameM kucha virodha pratibhAsita ho ___ yahA~ para lokajina kula va gahina kujakA svarUpa vahA~ hama bhanekAmname virodhakA kyoM na samanvaya kara meM vicAranA caahiye| jo kula apane himA maTha-chorI kyoM na apekSAvAdakA upayoga kareM ? aura vA mamanvaya dhAdi pApoMke tyAgala pahimA manya-zIla-saMyama dAna isa prakAra kara liyA jAye to kyA koI bainaadi dharmAcaraNoMke dhAraNarUpa bhAcaraNoM ke kAraNa pajya siddhAntame virodha bhAvegA ?hai-sanmAnita hai-pratiSThA prApta hai ve hI kuna loka- kalpavAmI devoM aura bhavanatrika devoM meM jo u. pUjita na mAne jAne cAhiye-rAjya-dhana mainya bala gotrakA udaya banalAyA hai vaha unake zaktizAlIpanekI mAdike kAraNa pUjina kula khoka pUjita nahIM mAne jAne apekSA va viziSTa puNyogako apekSA hai aura vaha bhI cAhiye / jo kukhA hiMmA jhara-corI bhAdi pApAcaraNoMke kevala manuSyoM ke mAnane ke liye arthAta manuSya aisA kAraNa gahina hai gahita kunA mAne jAne caahiyeN| mAne ki deva hamase U~ce hai, aisA mAnanA caahiye| aura isa taraha para dharmAcaraNoMke kAraNa bogadvArA aura isI prakAra niyaMcoMmeM jo nIca gotrakA udaya pUcita kula meM janma lenevAleko 'cagotrI' pApA- banAyA hai padamake pazupane viziSTa pApodayakI carakhoMse gahita kula jamma benevAleko nIca-gotrI apeme hai aura yaha bhI kSetra manuSyoM ke mAnanekI mAnanA cAhiye, aura aisA mAnavese goTasArako apekSAsamarthAt manuSya aimA mA kiniryaca nase // gApAme pati ravIca-gotrake svalpameM aura nIce hai, aisA mAnanA caahiye| isI nA nArakiloM meM bIpajyapAdasvAmIravi sAMsidimeM barSita kamIbo nIca goSaca udayapatavAvA hamI yo Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta mArgazIrSa, vIra nirvANa saM.2066 jIvake U~ce bhAcaraNako 'uMca gotra' aura nIce bhAcaraNa- apanI khIse saMtuSTa rahanA. vezyAgamana-parastrI gamana na ko 'nIca gotra' kahate hai / U~cagotra-sUcaka U~ce karanA, prati lobha na karanA, dUsarekA haka ( svasva ) pAcaraNako samyak cAritra, dharmAcaraNa prAdi na mAna- na dabA baiThanA, zraNIkI zaktipe adhika byAja na lenA, kara vyavahAra yogya kulAcaraNa, nAgarikakA pAcaraNa yA ati tRSNA na karanA, apaneme na sa~bhala sake aise sabhya manuSyakA AcaraNa prAdi mAnA hai| aura vyApArAdiko na bar3hAnA Adi sahasroM prakArake U~ca nIcagotra-sUcaka nIce pAcaraNako mithyAcAritra, gotra sUcaka vyavahArayogya sabhya kulake U~ce pAcaraNa bhadharmAcaraNa bhAdi na mAnakara voTA laukika pAcaraNa, haiN| aura garvonmatta hokara niraparAdhoMko mAra DAlanAlokamyavahArake ayogya ADaketoMkA nica pAcaraNa kATa DAlanA unheM matAnA, aneka prakArake kaSTa denA yA asabhya manuSyoMkA AcaraNa Adi mAnA hai| aura unakA citta dugvAnA, gurujanoMkA apamAna tiraskAra aisA mAnakara samyak cAritra, dharmAcaraNa aura vyavahAra- karanA, dUsarekI dharohara har3apa jAnA, RNa lekara nahIM yogya kulAcAraNa yA sabhya manuSyake bhAcaraNameM tathA denA, adhika taulakara lenA tathA kama taula kara denA, miNyAcAritra, adharmAcaraNa aura Thaga-DaketoMke niyA corI karanA. DAkA DAlanA, kimIkA dhana Thaga lenA, caraNa yA pramabhya manuSya ke AcaraNameM bheda vyakta kiyA jhUTha bolanA, jhUThI sAdI denA, dUsare vizvAsaghAta hai| aura isa taraha para U~ce pAcaraNakA artha vyavahAra- karanA, bacana dekara naTa jAnA, aisI bAna kahanA jisase yogya kulAcaraNa aura nIce AcaraNakA artha :ga- dusarA saMkaTameM par3a jAya, putra-bhAI-nAnedAra par3osI mitra takanoMkA nidha kulAcaraNa lagAyA hai| arthAt uparyukta AdikI striyoM se balAtkAra vyabhicAra karanA, parastrIabhiprAya nikAlA hai| vidhavA dAsI vezyAdiko gharameM DAla lenA yA unase parantu yadi dekhA jAye to saMsArameM do hI prakArake chipakara athavA prakaTa rUpameM vyabhicAra karanA, ani mAdharaNa raSTigocara hote haiM --eka saMyamAcaraNa aura taSNA va ati lobha karanA, dusareke dhanako-rahane ke dUsarA asaMyamAcaraNa / lokamyavahAra-yogya sabhya kulake sthAnako haDapa jAnA, adhika byAja lenA, apaneme na manuSyake pAcaraNako saMyamAcaraNa arthAt U~cA AcaraNa sa~bhala sake itane vyApAra yantrAlayAdiko bar3hAte jAnA kahate haiM aura lokanyavahArake ayogya asabhyakulake Thaga- Adi sahasroM prakArake nIca gotra sUcaka vyavahAra ke raketoMke niyamAcaraNako prasaMyamAcaraNa arthAt nIcA ayogya asabhya Thaga DaketoMke nica kulake nIce pAcaraNa AcaraNa kahate haiN| jaise mAtA pitAdi gurujanoMkI sevA haiN| vyavahArayogya sabhya kulake manu nyoMmeM kama tyAga va karanA, rogiyoMko auSadhi prAdi denA, asamarthadInoMkI kama saMyama hotA hai aura vratI bhAvaka va muniyoM meM kaI prakArase sahAyatA karanA, kisIkI dharohara use adhika tyAga va adhika saMyama vA pUrva saMyama hotA hai, vaisIkI baisI vApasa denA, RNa lekara pUrA cukAnA, aura isI taraha para uga-DaketoMke asabhya kulavAloMmeM ThIka pUre taukhase denA tathA vaise hI pUrA lenA, jhUTha nahIM adhika bhasaMyama va pUrNa prasaMyama hotA hai| aura isa bojanA, mI sAtI nahIM denA, kisIko vacana dekara taraha para vyavahAra yogya samma kulAcaraNa va dharmAcaraNa nibhAnA, dUsarekI bIko mAtA bahina yA beTI samamanA, eka hI bAta hai tathA asabhya kukhAcara asaMbamA Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~ca nIca-gotra viSayaka carcA caraNa bhI ekahI bAta hai| nIca-gotrake svarUpameM koI virodha pratibhAsita nahIM maba maiM yahA~ prazna karatA hU~ ki U~ca gotra sUcaka hogA / kyA merA yaha kahanA ThIka hai| athavA uta U~ce AcaraNakA artha vyavahArayogya mabhya kulAcaraNa prakArase mAnane para jainasiddhAntase kyA koI virodha va saMyama dharmAcaraNa donoM hI prakArakA prAcaraNa kiyA nahIM paaegaa| jAve tathA nIca gotra sUcaka nIce bhAnaraNakA artha Thaga- bhAge likhA hai ki saba hI deva (kalpavAsI bhAdi kenoM ke asabhya kulakA AcaraNa va asaMyamAcaraNa dharmAnmA va bhavanavAsI bhAdi pApAmArI deva) aura donoM hI prakArakA AcaraNa kiyA jAve aura vyavahAra- bhoga bhUmiyA~ jIva-cAhe ve samyakadRSTi hoM yA mithyAyogya sabhya kulAcaraNa tathA dharmAcaraNameM aura Thaga- dRSTi-jo praNu mAtra bhI cAritra grahaNa nahIM kara sakate kenI ke pramabhya kulAcaraNa meM aura asaMyamAcaraNameM bheda ve to ucca gotrI haiM aura dezacAritra dhAraNa kara sakane jyaka na kiyA jAve to kyA hAni hai? vAle paMcama guNasthAnI saMjJI paMcendriya tiyaMca nIca Age calakara zrIpajyagadasvAmIkRta sarvArthamiddhimeM gotrI hI haiN|' varNita U~cagotra aura nIcagotrakA svarUpa yaha zrI vIra bhagavAnne apane zAsanameM virodha rUpa analAyA hai ki 'loka pRjita kuloM meM janma honeko zatruko naSTa karaneke liye anekAmna apanA apekSAvAda uMca gotra va garhita kuloMmeM janma honeko nIcagotra vA syAdvAda jaipa gaMbhIra siddhAnta-amoghAstrakA nirmANa kiyA hai, phira jahA~ hameM kucha virodha pratibhAmita ho ___ yahA~ para lokajina kula va garhina kulakA svarUpa vahA~ hama anekAnnameM virodhakA kyoM na mamanvaya kara leM vicAranA caahiye| jo kula apane hiMmA maTha-corI kyoM na apekSAvAdakA upayoga kareM ? aura vaha samanvaya zrAdi pApoMke tyAgarUpa ahiMsA patya-zIla-saMyama dAna isa prakAra kara liyA jAve to kyA koI jainaadi dharmAcaraNoM ke dhAraNarUpa prAcaraNoM ke kAraNa pajya siddhAnta virodha bhAvegA ?haiM-sanmAnita haiM-pratiSThA prApta hai ve hI kula loka- kalpavAsI devoM aura bhavanatrika devoMmeM jo uca. pUjina kala mAne jAne cAhiye- rAjya-dhana sanya batva gotrakA udaya batalAyA hai vaha unake zaktizAlIpanekI prAdike kAraNa pUjita kula noka pajina nahIM mAne jAne apekSA va viziSTa puNyodapako apekSA hai aura vaha bhI cAhiye / jo kula hiMmA jhaTha-corI Adi pApAcaraNoMke kevala manuSyoM ke mAnane ke liye hai arthAta manuSya aisA kAraNa garhita hai ve garhita kula mAne jAne caahiye| mAne ki deva hamase U~ce haiM, aisA mAnanA cAhiye / aura isa taraha para dharmAcaraNoM ke kAraNa lokoM dvArA aura isI prakAra niyaMcoM meM jo nIca gotrakA udaya pUjina kulameM janma lenevAveko 'U~cagotrI' va pApA- batalAyA hai vaha unake pazupane va viziSTa pApodayakI caraNoMmeM garhita kukhameM janma lenevAleko nIca-gotrI apekSAma hai, aura vaha bhI kevala manuSyoM ke mAnanekI mAnanA cAhiye, aura aisA mAnanese gogaTasArako apekSAsa hai arthAta manuSya aimA mAne ki niryaca hamase 5vIM gAyA meM varNita U~ca nIca-gotrake svarUpameM aura nIce haiM, aimA mAnanA cAhiye / hamI nara nArakiyoM meM zrIpUjyapAdasvAmIracita sarvArthasidimeM varNita aMca bhI jo nIca gotrakA udaya batakhAyA hai vaha bhI usake Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta mArgazIrSa, vIra nirvAya saM02466 atyanta pApodayakI apekSAme hai aura kevala manuSyoMke trika deva bhI yathAzakti dharma-pAdhana karate haiM tathA samyakta mAnanekI vastu hai, manuSya yaha anubhava kareM ki bhI grahaNa kara lete haiN| yaha saba unake dharmAcaraNa hI nArakI hamase nIce haiM aisA mAnanA caahiye| hai aura isaliye unameM ucca gotra bho honA ho cAhiye / devoMko U~ca gotra vAle mAnanA aura niyaMcoM va jainazAstroM meM pada pada para yaha kathana milatA hai ki nArakiyoMko nIca gotra pAne mAnanA manuvyoM ke mAnane zAstroM meM jo bhI bAta kahIM hai jo bhA vivecana kiyA kI vastu isaliye hai ki devoMko apane pe uMce va apaneko gayA hai, vaha nirapekSa na kahA jAkara kisI na kisI devoMme nIce nayA tithaMcoM, nArakiyoMko apaneye nIce va apekSAya hI kahA huA hotA hai, bhale hI vahA~ usa apaneko tiyaca nArakiyoMme u~ce mAnaneme jo tajanya apekSAkA spaSTIkaraNa yA prakaTIkaraNa na kiyA gaga ho| rasAnubhava hotA hai vaha manusyoM ko hI hotA hai; kyoMki jahA~ jo bAna kahI gaI ho use nirapekSa na samajha kara manuSya hI aisA mAnate haiN| aura imaliye bhI uparyukta jisa apekSA kahI gaI ho umI apekSA samajhane para prakArakA mAnanA manuSyoMke mAnanekI vastu hai| manuSyoM ThIka samajhI gaI aisA kahA jA sakatA hai, balki niradvArA jo deva U~ce va tiyaca nArakI nIce mAne jAne haiM pekSa kahI huI va samajhI huI bAta mithyA naka kaha dI usakA rasAnubhava deva tiryaca nArakiyoMko kucha bhI nahIM jAtI hai| jaba yaha bAta hai taba merI kahI huI yaha hotA / bAta ki viziSTa puNyodayakI apekSA mAre devoMmeM ucca ___ sarva prakArake deva va bhoga bhUmiyA~ jAva aNumAtra gotrakA udaya va viziSTa pApodayako apekSA tiryaca va bhI cAritra dhAraNa nahIM kara sakate, isakA bhAva yaha nArakiyoM meM nIca gotrakA udaya mAnA hai, kyoM nahIM mAnanA cAhiye ki ve saMprApta bhogAMkA tyAga karake aura ThIka mAnI jAnI cAhiye ? aura yadi merI uparyukta bAta jo kucha bhI cAritra dharmAcaraNa pAlane ke abhyAsI haiM ThIka hai to gommaTasAra karmakANDakI 13vI gAthAmeM U~ce usame bar3ha nahIM sakate aNumAtra cAritra dhAraNa nahIM kara va noce AcaraNake AdhAra para varNita U~ca nIcagotrake sakane se yaha prayojana na samajhanA cAhiye ki unameM svarUpakI saMgani sAre saMsArake prANiyoM para ThIka bai. cAritrakA, dharmAcaraNoMkA abhAva hA hai| bhogabhUmiyAM jAtI hai, aura yahA~ 11vIM gAthAse 'prakaraNa bhI, mAre jIva atyanta maMda kaSAya hote haiM aura isaliye deva hI saMmArake prANiyoMkA bhArahA hai, imaliye bhI 13vIM utpanna hote haiM tathA ve samyakta bhI grahaNa karate haiM, dharma gAthAmeM vaNita U~ca-nIca gotrakA svarUpa deva manuSya carcAdi bhI karate haiM aura isI taraha sarvArthasiddhi prAdi tiryaca va nArakI rUpa sAre saMsArake jIvoMke liye hI anuttara vimAnoMke deva eka bhavAvatAro va do bhavAvatArI varNita hai| aura vaha isa taraha para ghaTita hotA hai-- hote haiM tathA sadaiva dharma carcA va pUjA prabhAvanAdi dharmA- kalpavAmI, bhavanavAsI, myaMtara va jyotiSI devoMke caraNa kiyA karate haiM tathA paMcama svargake deva brahmacArI dharmAcaraNoM ke viSayameM to pahale likhA hI jA cukA hai deva aSi hote haiN| saudharmAdi svargAke deva bhI bhagavAnke ki dharmAcaraNa unameM pAye jAte haiM aura pApAcaraNoM kalyANakAdimeM va samavasaraNAdime bhAte haiM tathA pUjA tathA unameM U~ce nIce aura choTe-bar3e bheda-prabhedoMke viSayaprabhAvanAdharma carcAvi kiyA karate haiN| isI taraha bhavana meM pUjya vakAla bAba sUrajamAnajI sAhayane apane belAmeM Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa 2] U~ca-nIca-gotra-viSayaka carcA bhale prakAra varNana kara hI diyA hai ki pApAcaraNa bhI unama caraNa bhI ina pazu pakSiyoM ke sabako vidita hI haiN| pAye jAte hai| isake atirikta yaha AcaraNa merA unake udAharaNa ligvaneko yahA~ AvazyakatA nahIM / U~cA hai aura yaha AcaraNa merA jaghanya hai ( jaise svargake apanI UcanA nIcatAkA va dharmAcaraNa pApAcaraNa ke kinhIM devoMne pAThava nArAyaNa lakSmaNajImaM kahA ki rampakA ina pazu pakSiyoMko bhI anubhava hotA hai isaliye tumhAre bhrAtA rAmacandrajI mara gaye haiM, yaha munakara uccAcaraNa nAcAcaraNake AdhAra para ina sampUrNa lakSmaNajI tatkAla maraNako prApta ho gaye) nathA amuka- niyaMcami bhI U~ca gotrakA udaya va nIca gotrakA udaya deva mujhame nIcA hai tathA indrAdika devAsa maiM nIcA hU~ kyoM na mAnanA cAhiye / aura amuka deSoM meM meM U~cA hai tathA amukadeva mujhase isI prakAra nAgakiyoMkI nIcanA va unake duSTAuMca haiM isa prakArake vicAra unake hote haiM aura najanya caraNa to saba para vidina hI hai| parantu unameM UMcanA va uMcanA-nAcanAkA ramAnubhava bhI hotA hai. isaliyaM sadAcaraNA bhI pAye jAne haiM / mAnave narakakaM nArakiyoM dharmAcaraNoM va pApAcaraNAMkI apekSA davoMmeM bhI uMca uparakaM nArakI pahale naraka taka usagetara UMge tathA gotra va nIca gotrakA udaya kyoM na mAnanA cAhiye ? kama pApa bhogI aura kama prAya vAle haiM jaisA ki pajya niyaMcAma bhI vanaspatiyoM aura pazuzrAMkI UMvanA bAr3a mAhabane bhI limvA hai nathA unameM samyagdRSTi bhI nathA banAcaraNakA kathana to pUjya bAba mAhabane apane hote hai aura muni kaMvalI yahA~ taka ki nArthakara naka gvame spaSTa kara hI diyA hai, nIcI jAnika baMbala hone vAle zubha prAnmA bhI unameM pAye jAne haiN| unheM thahara zrAdi kA~TaM dAra va niva zAka Adi kadae paMr3a apanI UMca nIcanA va durAcaraNa dharmAcaraNakA ramAnubhava bhAra mRara myAla, mAMpa, bicchU zrAdi pazu mahasroM bhI bahuta hI adhika hotA hai. isaliye ucAcaraNa prakArakaM pAye jAte haiM aura patI bhI hama, mArama, nonA, nAcAcaraNakaM zrAdhAra para nAkiyoM meM ucagAva nathA mainA yAdi UMcI jAnika va kAka gaddha zrAdi nIcI nAcagotra kyoM na mAnamA cAhiye ? jAnika mahamroM prakArakaM haiN| vanagpaniyoMke dharmAcaraNa- aba rahe manuSya, jinakI UMca nIcatAkA varNana pApAcaraNa to bhagavAn kaMvalI gamya hai parantu ye bhI bAvR mAhavana negvama acchA kiyA hai, yalki nInAkA va hai, ataH inameM bhI donoM prakArabhAna hara varga na no bahunahI vizeSa rUpa likhA gayA hai, phira avazya / aba inameM ni aAdi 23 kapAya batalAI hai bhI unako. nAcagotrI bhI managya hone haiM aisA banalA naba inameM donoM pAcaraNa haiM, ni kapAyakA kArya prema kara kaMvala ugcagotrI hI banalAyA hai| manuSya apane karanA hai aura yahI inakA padAcaraNa haiM zaMSa kapAyoM kA uccAcaraNAma mokSa taka prApta kara lenA hai anaH ucca kArya amadAcaraNa hai inako apane sadAcaraNa dhamakSa gogI to hai hI, parantu apane durAcAgema mAnavAM naraka caraNa janya UMca nIcatAkA ramAnabhava bhI homA / bhI prApta kara letA hai haliya upa nIca gotrI bhI pazu pakSiyoM ke dharmAcaraNa viSayameM jinAgamameM spaSTa honA cAhiye / gommaTamAra-karmakAgaDakI gAthA 268 meM varNana hai hI ki ye loga paMcama guNasthAnI hokara deza 30 naka manuSyoM meM nIcagotrakA udaya banalAyA bhI cAritra dhAraNa karake zrAvaka naka ho sakate haiN| pApA hai| ve gAthAeM nimna nimbita hai: Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [ mArgazIrSa, vIra-nivAsa saM02466 maguve opo thaavrtiriyaadaavdugeyviyliNdii| apane lekhameM use kisa prakAra asvIkAra kiyA,yaha bAna sAhaNidarAutiyaM beguJciyakaparihINo / / 268|| samajhAnI cAhiye athavA manuSyoMmeM nIcagotrakA udaya arthAt saba manuSyoM meM udayogya 122 prakRtiyoM meM svIkAra karanA cAhiye / anubhavameM to nIca va uca sthAvara, tiryaca gati, bhAnapa Adi 20 prakRtiyA~ kama donoM gotroM ke bhAva ekendriyame lekara paMcendrI deva manuSya karaneme 102 kA udaya hai| inameM nIcagotra kama nahIM nArakI va niyaMca taka saba jIvoMke apane pratyeka sadA kiyA, ataH manuSyoMmeM nIcagotrakA udaya hai| caraNa va durAcaraNa ke sAtha sAtha prati samaya mAte rahate micchamapaeNa chedo amimma micchagAditisu ayade haiM aura gommaTamArakI 13 vI gAthAke anusAra mAre vidiyakamAyaNarANa dubbhaga'NAdejaprajamaya / / 299 saMsArake jIvoMpara nIca va U~ca donoM gotra jIvoMke madA arthAna-una manuSyoM meM midhyAnvAdi tIna guNasthA- caraNa va durAcaraNa ke AdhAra para ghaTina bhI hone haiN| niyoMke mithyAtva, aparyAsa, anaMtAnubaMdhIkI 4 caukI tathA nIcagotrI uMcagotrakA aura U~cagotrame nIcagotrakA bhAdi prakRniyoMkI udaya myurichatti hotI hai| tIsare apane sadAcaraNoMsa va durAcaraNoMsa saMkramaNa bhI hojAtA guggasthAna taka nIcagotrakA udaya myuchitti nahI huI, hai, aimA maiMne kabhI jainamitrameM par3hA hai| isaliye mAna, dhanaH usakA udaya hai| praniSThA, gajya. bI Adike kAraNa kimI durAcArIko dama nadiyakamAyA NIcaM emeva mrnnummaamennN| janma bharake liye ucagotrI aura daridratA, nIcI bhAjIpajattaM vi ya itthI vaMdAjatiparihIgI // 30 // vikA zrAdikaM kAraNa kisa sadAcArI dharmAnmAko janma arthAna-pA~caveM guNasthAnameM pratyAkhyAnA caukar3Iva bharake liye nIcagotrI mAna baiThanA parAsara anyAya va nAcagotrako udaya vyucchitti hotI hai aura paryApta manu- pApa baMdhakA kAraNa Ana par3atA hai| vyoM meM pahalI 102 meM nA veda va aparyApti kama karaneme bhAge pUjya bAbU mAhabane mabhI manuSyoMko upa 200 kA udaya hai / isa prakAra paMcama guNasthAnameM nIca gotrI banalAne hue likhA hai ki:-gommaTamAra karmakANDa gotrakI myuchitti huI hai, ataH yahAM taka paryApta manupyake kI gAthA 18 meM sAphataurase batalAyA hai ki nIca UMca nIcagotrakA udaya pAyA jAtA hai| gotra bhavoMke arthAt gatiyoMke mAzrita hai aura jimama maNumaNielthImahidA titthayarAhAraparimasaMDhaNA yaha dhvanina kiyA hai ki naraka-bhava tithaMca bhabake saba puriNadagva apuraNa magANugadizrAgaMNeyaM // 381 jIva nIcagotrI aura devabhava va manuSyabhava vAle saba arthAt 100 prakRniyoM meM strI veda milAkara udaya- ucagotrI haiN| uma gAthAkA vaha aMza isa prakAra hai:-- yogya prakRtiyomeme tIrthakara, AhAraka yugala, puruSa veda, bhava massiya NIcuvaM idi godN| napusaka veda ye pAMca prakRtiyAM kama karane meM 16 kA udaya isa gAthA vAkyakA to nIca-uMcagotra gatiyoMke Azrita manuSyaNIke haiN| yahAM bhI nIcagotra kama nahIM humA, ataH hai' yaha artha nahIM likhA hai balki yaha artha likhA hai paryApta bIke nIcagotrakA udaya vartamAna hai| ki 'nIcatA va UMcatA bhavake mAzrita hai|"idi goda isa taraha para jaba manuSyoM meM nIcagotrakA udaya ye zabda gAthAke tIsare caraNake na hokara cauthe caraNake siddhAnta meM yamanAyA gayA hai, taba pUjya bAbU sAhabane hai, ataH "bhavassiya NIcaJca' isa padake bhAvame Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 1. kiraNa 2] U~ca-nIca-gotra-viSayaka carcA idi godaM" kA bhAva pRthak hai / "bhavamassiya NI- nahIM hai ki binA mAryoMkA prAcAra pAlana kiye yA ca" padame narapha tipaMcamavake saba jIva mIca va deva binA sakasa saMghamI hue bhI ve bhArya aura upa gotrI haiM, manapya saba uMcagotrI haiM yaha bhAva dhvanita nahIM hotA, balki usameM spaSTa likhA humA hai ki ve mAtRpakI balki yaha dhvanita hotA hai ki nIcatA va ucatA pratyeka apekSA mleccha arthAt nIca gotro hI haiN| hAM, ve bhava prAzrita hai arthAt sAre saMsArake jo cAra prakArake bhAryokA bhAcAra pAlana karanese yA pAlana karate rahanese deva, manAma nArakI, nipaMca jIva haiM unake pratyeka bhavameM nIca gotrI (mleccha) meM uca gotrA ho sakate haiN| nIcatA va U~catA hotI hai. ataH una mabhIke nIcava bhAge likhA hai ki 'kubhogabhUmiyAM (manuSya) pazu uMca donoM gotroMkA udaya hai| pratyeka bhavameM nItA vahI hai inheM kisI kAraName manuSya gina liyA hai, parantu uMcanA hone se yaha prayojana hai ki pratyeka jIva mAne inakA prAkRni pravRtti, aura lokapUjina kuloM meM janma na durAcaraNa va sadAcaraName nIca va U~ca kAlAtA hai| honeme inheM nIca gotrI hI samajhanA caahiye| parantu bhAge likhA hai ki gommaTamAra-karmakANDakI gAthA mArA zarIra manuSyakA bhaura mukha kevana pazukA hone 285 meM manuSyagani aura devaganimeM ucca gotrakA udaya hI ve sarvathA pazu nahI kahalA sakane, una zAsameM banalAyA hai. vaha no ThIka hai parantu "uccadI gA. mukhAkRti bhinna honese hI kumAnuSa aura mleccha kahA daMtra" hama para manuSyoM meM nIca gotrakA udaya sarvathA hai. ve maMdakaSAya hote haiM mara kara deva hI hote haiM, maMdahai hI nahIM aisA pramANita nahIM honaa| kapAya honese sadAcaraNIhI kaha jAyaMge aura sadAcaraNI Age likhA hai ki mleccha khaNDake sabhI cha hone usa gotrIhI kaha lAveMge aura hai / umakI pravRtti pakala maMyama grahaNa kara sakate haiM isaliye ve ucagotrI hai, maMdakaSAya rUpa honese ucca hI hai| loka pajina kula parantu mleccha loga jaba bhAryambarahameM bhAkara pAryoMkA aura apajina kula karma bhUmimeM hI hotA hai, vahA~ prAcAra pAlana kareMge va makalamaMyama grahaNa kA lage kubhoga bhUmi hai, vahAM mama mamAna haiM, loka pUjina va taba ve upa gotrI ho jAyeMge, 7 imameM pahale ve ccha- apajinakA bhAva vahAM nahIM hai / lokapUjita kula meM khaNDa meM raheM va AryakhaNDameM bhAkara raheM, binA mAryoMkA janma homeme uca gotrI va ajita kulameM amma hone meM prAcAra pAlana kiye ucca gotrI na hokara nAca gotrI nIca gotrI karmabhUmimeM hI mAnA jAnA hai| kubhoga ho haiM / zrI jayadhavana aura zrI badhimArakA jo mi yA mogabhUmimeM nahIM mAnA jAtA / balki bhoga pramANa diyA hai usape itanA hI siddha hai ki mleccha bhUmiyAM upacagotrI hI hote hai jinako pUjya bApU mAhaba loga sakala saMyamako yogyatA rakhate haiM, ve sakala saMyamake ne bhI apane lekha meM svIkAra kiyA hai| ve nIca gotrI pAtra haiM, unake saMyama prAptikA virodha nahIM hai, unameM nahIM hote / aura gommaramAra karmakAyAkI gAthA saMyamopalabdhikI saMbhAvanA hai| uma pramANa yaha min naM0 3.2 "maNumoyaM vA bhoge duvbhagacaraNI ca yadi makala mayama grahaNa karane ke bAda udhogI maDhANAnaya" mAvimeM bhI bhogamiyA~ mamayoM meM hA to yaha kahanA par3egA ki nIca gotrI manuSya bhI upakSa gotrakA udaya basanAyA hai| una kumAnuSa logoM mani ho makate haiN| -mampAdaka meM vyabhicAra nahIM, eka sarekI strIvakAmakI basta Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 anekAmna [ mArgazIrSa, vIra nirvANa saM02466 va bhoga sAmagrIke padArtha ve haraNa nahIM karate / mleccha kevala unakI pazu-mumbAkRtikI apekSA kaha diyA unameM koI durAcAra nahIM, maMdakapAya rUpa sadAcAra hai gayA hai, pAcaraNakI apekSA ve ucca gotrI va sadAcArI phira unheM nIca gotrI kaise samajhA jAve ? hai| antarahIpajoMko nIca gotrI va sarvathA pazu mAnanA __ Age likhA hai ki antaradvIpajoMko mleccha kevala pUjya bAbU sUrajabhAnajI mAhabahI kI mAnyatA manuSyoMmeM zAmila karane meM hI manuSyoM meM U~ca nIca ho sakatI hai, bahumana to jahA~ taka maiM samajhatA hU~ gotrakI kalpanA huI hai / antaradvIpajoMko mleccha aisI mAnyatA vAlA nahIM hogaa| manuSyoM meM zAmila karanese hI manuSyoM meM U~ca nIcagotrakI Age likhA hai ki apharIkAke patita manuSya apane sRSTi nahIM huI, balki U~ca nIcanAke bhAva anAdikAlIna asabhya va kunmina vyavahAroMko chor3akara sabhya banane haiM aura ve manuSyoM meM hI nahIM prANImAtrameM pAye jAne haiM laga gaye haiN| jaba pUjya bAba mAhabane apane lembama aura unhIke kAraNa arthAna jIvoMke sahavyavahAra (dharmA- apharIkAkaM manuSyoMko panina arthAt nIcagotrI mAna caraNa) va kusmina myavahAra (pApAcaraNa) ke kAraNahI liyA aura yaha bhI mAna liyA ki ve apane kusmina manuSyoM meM kyA sAre jIvAma U~ca nIca gogratA AI hai, vyavahAroM evaM pApAcaraNoMko chor3akara sabhya bana gaye hai vaha balAtkAra kimIkI lAI huI nahIM hai| aura na a. arthAta apane nIcagotra janya kunmita vyavahAroM-durAnnaradvIpajAM mjeracha manapya nIcagotrI hI haiM balki ve to caraNoM ko chor3akara nIcagotrIya sabhya evaM uccagAgrI karma bhUmijabhI nahIM hai / (ka) bhoga bhUmija hai| zAstrI- bana gaya hai, naba koI ganupya nAcagotrI nahIM hai aisA meM unake U~ca gotrakA udaya banalAyA hai * / unako mAnane va limbanekA kyA artha hai vaha marA kucha samajhama mamasta antaradvIpa joMke uccagotrakA udaya kaunasa nahIM pAyA / bar3I hI kRpA ho yadi ve use yamunina di0 janazAstrImeM batalAyA hai unake nAmAdikako rUpaye samajhAnekA yaba kreN| yahA~ prakaTa karanA cAhiya thA / mujhe to nahAnaka mAlama isake bAda zrIvidyAnandambA moke manakA ullekha hai kisI bhI digambara zAstrame isa viSaya kA koI spaSTa karate hue pUjya bAba mAhabane likhA hai ki 'pAryaka ullegya nahIM hai / pratyuna isake zrIvidyAnandAcArya anna- uccagotrakA udaya z2arUra hai aura mleccha ke nAcagoyakA raddhIpajIke do bheda kiye hai-eka bhogAma samapragAdha udaya avazya hai / parantu aArya hone ke liye aura dumaga karmabhUmi samaprAdhi / bhIgabhUmi mamapragadhi uccagotrake mAtha 'pAdi' zabdape dusare kAraNa bhI zrIantaradvIpa na bhAgamamiyoM ke samAna hone kI taraha para vidyAnandane z2arUrI banalAye haiM aura ve dUsare kAraNa hai uccagotrI ho makana hai; parantu karmabhUmi sabhapraNAbhi anna ahiMsA satya-zIla-saMyamAdi vratAcaraNa arthAn unake radvIja bhogamiyA nahIM ho makataM 37ko aAyu, zarIra- imakA vivaMcana mana 'antara dvIpaja manuSya' nAmake uma kI U~cAI aura vRtti ( pravRtti athavA pAnIvikA) bhoga lambama kiyA hai, jo gata varSake 'anekAnta' kI 6 ThI bhUmiyoMke mamAna na hokara karmabhUmiyoMke samAna hotI hai; kiraNa meM prakAzita huA hai / mAlUma hotA hai legvaka aura imaliye unake liye ucna gotrakA nipama kimI mahodayakA dhyAna uma para nahIM gayA hai, use degvanA taraha bhInahI bana makatA / ve prAyaH jIna gotrI hona: naahiye| Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~ca-nIca-gotra-viSayaka carcA pUrNarUpa vAle dharmAcaraNa va unake anurUpadhArI sadAcaraNa zabda kyA usakI sadoSatAko dUra nahIM kara skegaa| va sadvyavahAra / ahiMsA satya-zIla saMthamAdi sadvyavahAroM yadi usameM sadoSatA hai to 'ucca rgotrodayAderAryAH' ke binA bhArya manuSyake upagotrakA udaya nahIM hai balki isakA artha, ucca gotrodayako bhAdi dekara ahiMsA nIcagotrakA udaya hai| isI tarahase mleccha manuSya honeke satya zIla saMyamAdi mAcaraNavAle mArya hai aisA karane liye nIcagotrake udayake sAtha 'Adi' zabdase dUsare para tathA "nIcairgotrodayAdezca mlecchAH ", isakA kAraNa bhI prAvazyaka batalAye haiM aura ve dUsare kAraNa artha nIcagotrodayako zrAdi lekara hiMmA jhUTha corIhaiM, himA-corI jhUTha vyabhicAra prAdi pApAcaraNa / hiMsA kuzIlAdi pAcaraNadhArI gleccha haiM aisA karane para kyA jhUTha corI kuzIla Adi pApAcaraNoMke binA mleccha phira bhI ukta svarUpa kathanameM sadoSatA pratIta hogI? manuSyoM ke nIcagotrakA udaya nahIM hai, balki ahiMsA merI alpa buddhimeM upayukta vidyAnandasvAmIke svarUpa matya zIla saMyamAdike pAlaneke kAraNa usake uccagotra kathanakI sadoSatA samajhameM nahIM bhAI / / kA udaya hai / bhAge zrI amRtacandrAcAryakA tasvArthamArakA zloka Age zrI vidyAnanda svAmIke isa prArya mleccha likhakara usakA artha likhA hai ki "jo manuSya bhAryaviSayaka svarUpa kathanako zrIyuna pUjya saMpAdakajI mAhaba khaMDameM paidA ho saba bhArya haiM jo mleccha vaMDoM meM utpana ne sadoSa banalAyA hai jise bAdako 50 kailAzacandrajI 'Adi' zabdakA rakta vAcya mAna lene para bhI zAstrIne bhI apane lekhameM (kiraNa 3 pR0 207 ) madoSa lakSaNoMkI madoSanA dUra nahIM ho sakegI; kyoMki natra mvIkAra kiyA hai / parantu usameM AyA humA 'pAdi' jinheM kSetrArya, jAtyArya tathA kArya kahA jAyagA rana OM Arya aura mleccha ke lakSaNoM meM par3e hue 'zrAdi' mabameM uccagotrakA udaya aura ahiMmAdikakA vyavahAra zabdakA jo vAcya ahiMDA-masya-zIla-mayamAdi tathA batalAnA par3egA aura vaha batalAyA nahIM jAmakegAhimA-jhaTa vyabhicArAdika legvaka mahAzayanaM prakaTa kiyA AryagbaNDa ke maba manuSyAko kSetrArya hone ke kAraNa ucca hai umakA ullekha vidyAnandasvAmIne kahA~ kiyA ? gotrI kahanA hogA, mAvadya karma zrAA~ko idhara kAryakI lokavArtikameM to vaha kahIM upalabdha hotA nahIM / aura dRSTima yAda Arya kahanA hogA to udhara himAdika na yahI kahIM upalabdha hotA hai ki ahimAdika vyavahAgeke vyavahAroM ke kAraNa 'mlaccha' bhI kahanA hogA, yaha virodha vinA uccagotrakA aura hisAdika vyavahAroMke binA nIca AegA / mAtha hI, pratyeka Arya ke liye jaba ahimAgotrakA udaya nahIM bana sakatA / lakSaNoMmeM 'zrAdi' zabdakaM dika brAMkA anuSThAna anivArya hogA naba aAryagyaNDakA dvArA jina dUsare prAyaH apradhAna kAraNAMkA samAveza koI bhI avirata mamyagdRSTi zrArya nahIM kahalA makegA kiyA gayA hai ve to 'gotrodaya' se bhinna haiM taba gotrakA aura cAritrArya tathA darzanArya ke bheda bhI nirarthaka ho udaya unapara avalambita-unake binA na ho sakane jAyage, jinheM vidyAnandane pAryoke bhedoMmeM parigaNita vAlA-kaise kahA jA sakatA hai ? imaliye yaha vicAra kiyA hai / isa taraha bahuta kucha virodha upamyina hogA zrIkavAnikakI dRSTisa kucha ThIka mAlama nahIM hotaa| tathA Arya-mlecchakI mamampA zrIra bhI adhika jaTila -sampAdaka ho jaaygii| --mampAdaka Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 anekAnta [ mArgazIrSa, vIra-nirvANa saM02466 honevAle zakAdika haiM ve saba mleccha haiM aura jo antara- tathA jAnI huI sArI duniyAko pUjya bAbU sAhabane dvIpoMmeM utpanna hote haiM ve bhI saba mleccha hI haiN|" apane lekhameM AryakhaMDa hI svIkAra kiyA hai| phira vaha zloka yaha hai : zakAdi yA yavanAdikoMko mlecchakhaMDodabhava mleccha mAnaAryakhaMDodbhavA AryA mlecchAH kacina shkaadyH| nekA kyA prayojana hai so samajhameM nahIM AyA kRpayA mlecchakhaMDodbhavA mlecchA antaradvIpajA api // samajhAnA caahiye| isa zlokakA uparyukta artha mujhe rucikara nahIM va mleccha nahIM rahaMge; kyoMki vidyAnandAcAryane karmalagA, yadi isakA yaha artha kiyA jAya ki 'AryakhaMDa meM bhamina aura antaradvIpa jake atirikta mlecchoMkA koI utpanna honevAle Arya haiM tathA AryakhaMDa meM hI utpanna tImarA bheda nahIM kiyA hai| AryakhaNDa aura mlecchahonevAle kitane eka zakAdika mleccha bhI haiM, aura baNDa donoM hI karmabhami honasa 'karmabhUmi ja' mlecchomeM mjeccha khaMDoMmeM utpanna honevAle mleccha hai tathA antara- dono khaNDIka malecchokA mamAveza ho jAtA hai| dvIpaja bhI mleccha haiM, to kyA hAni hai ?- yavanAdayaH' padameM prayukta huyA 'zrAdi' zabda yavanoM ke __ Age likhA hai ki zrI vidyAnanda prAcAryane yavanA. atirina donoM khaNDoMka zepa maba mlecchokA bhagrAhaka dikako mlecchagvaMDodbhava mleccha mAnA hai / parantu hai| ana. mAma' kA yahA~ mAtra 'AryagbaNDa' artha zlokoMse to aisA pratIta nahIM hotA; zrI amRtacaMdrA- karanA ThIka nahIM hai| -sampAdaka cAryane bhI zakAdikoMko AryavaMDodbhava mleccha hI vartamAna zAstrIya paimAiza ke anusAra jAnI huI mAnA hai aura zrI vidyAnandAcAryane bhI "kamabhUmibhavA- duniyA 'pAryagvaNDa' ke antargata ho jAtI hai, isameM nA mlecchAH prasiddhA yavanAdayaH" zlokama yavanAdikoMko vivAda ke liye sthAna nahIM hai / aba ra zaka-yavanA:karmabhUmi (AryavaMDa )meM hone vAle mleccha mAnA hai| kI vidyAnandakaM manAnumAra mlecchagvaNTAgava taccha ___ ibhama koI na nahA. bAlaka nA ! artha banalAne athavA mAnanakI bAta, vaha 'yavanAdayaH' pAka samucita prakAza hotA / nanAMce dvitIya varSa ke 'ane- yAcyako parNa rUpame anubhava na karane Adiko kimI kAnta' kI 5 vI kiraNama pR. 276 para maina mA g2alanIkA parigAma jAna par3atA hai / vidyAnandAcAryana artha karake umakA yatha: spaSTIkaraNa kiyA hai aura mAya mlecchandaNDAdya tacchAkA koI anaga ullekha nahI hI pa0kailAzacandra vA zAstrIkI isa mAnyatAkA gvaNTana kiyA hai, imaliya yavanAdayaH' padama unhAkA grAzaya bhI kiyA hai ki 'yAyagvaNodaya koI gacha hota hI mamajha liyA gayA hai| isI g2alanIka AdhAra para nahIM:zakAdikako kimIbhI prAcAyane prAyavaeTama cArthamArake ukta yokakA artha kucha g2alata hun| utpanna hone vAle nahIM ligvA, vidyAnandAcAryana bhI jAna par3atA hai / vaipA artha karake hI zrImAna bAba marana yavanAdikako mlecchagvaNDodbhava' mleccha batalAyA hai|' bhAnanIne apane lekha meM vidyAnandAcArya aura amatacandrA -sampAdaka cAyake kathana kA eka-vAkyatA ghoSita kI hai, jo dumaga karmabhUmi' kA artha yadi AryagvaNTa hI kiyA artha karane para aura bhI acchI taraha se ghoSita hotI hai| jAyagA no mlacchakhaNToMke adhivAmI chUTa jAyaMge -sampAdaka Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va 3, kiraNa 2] U~ca-nIca-gotra-viSayaka carcA Age likhA hai ki "sArI pRthivI para rahanevAle apekSA 'Arya' kahA hai aura mlecchoMko mleccha baMDameM sabhI manuSya prArya honese uccagotrI bhI jarUra hai|" utpanna honeko apekSA tathA vahAM dhArmika pravRttiyAM Arya hone mAtrase koI uccagotrI nahIM ho sakatA asaMbhava honekI apekSA 'mleccha' kahA hai|| jaba sArI zrArya honeke sAtha sAtha zAla saMyamAvi dharmAcaraNa bhI jAnI huI duniyAM Arya baMdu hai taba kAryoko mleccha hoM tabhI uccagotrI ho sakatA hai jaisA ki prAcArya zrI khaMDake mleccha kyoMkara banalAyA ? mahAyojanake hisAbavidyAnanda svAmIne likhA hai (r) / uparyukta prArthanA kevala se prArya khaMDa hI bahuta bar3A hai. phira mleccha gvaMDa kitanI AryabhUmimeM utpanna honekI apekSA hai| dUra aura kahAM hoNg| yadi jAnI huI sArI duniyAM Age likhA hai ki "ye kArya mlecchakhaMDoMmeM Arya gvaMDa hai no jarmana jApAna rUsa phAma iMgalaiMDa yAdi rahane vAle mlecchahI ho sakate haiN|" karma Arya mleccha dezoM meM varNa vyavasthA kyoM nahIM ? athavA jarmana jApAna vaMDake rahane vAle mleccha kaise ho jAyeMge ? phira una iTalI Adi hI mleccha khaMDa haiM, aura kevala bhAratavarSa baMDAko mleccha khaDa hI kyoM kahA ? karmAyA~ka rahaneme pArya khaMDa ? kRpAkara btlaaiyegaa| vaha bhI Arya khaMDa hI kahA jAnA cAhiye thA / amaH antameM yazastilaka, campa, pAcarita, ratnakaraNDa, jinane bhI ye bheda abheda pAryoMka haiM ve saba Arya khaMDake dharma-parIkSA, dharmarasika zrAdi granthoMke jo bhI zloka rahane vAle zrAryoMke hI haiN| mleccha khaMDake rahane vAle isa lekhame udadhRta kiye haiM uname no bhale prakAra yaha mlaccha hI haiM ve Arya nahIM ho sakate / Aryoko Arya bAta pramANita ho jAnI ki apane dharmAcaraNoMmeM manuSya gvaMDameM utpanna honekI apekSA aura yahAM dhArmika pravRttiyAM U~ca gotrI hai aura pApAcaraNoMse nIca gAgrI hai arthAt sambhava hone ko apekSA nathA dharmAcaraNa pAlana karanekI apane dharmAcaraNoMya cAMDAla bhI U~ca gAgrI (bAhmaNa) hai vidyAnanda myAmA emA kahA~ nigyA hai uma aura apane pApAcaraNAma brAhmaNa bhI nIca gotrI hai, 12 ga vanalAnA cAhiye thaa| unake "ucagAMvo isa bAnameM aba koI bhI mandaha zeSa nahIM rahanA hai| yA degA: ima pAryalakSaNase no jima 'zrArya' kahA isa naraha para isa lekha meM apane acche bure AcaraNavAyagA usake uccagotrakA udaya nArA mAnanA par3egA- ke AdhAra para hI jAvoM meM athavA manuSyoM meM uMcanA ganna hI vaha kisI bhI prakArakA grArya kyA na / athavA U~ca gotra tathA nAcamA va nIca gotra hai isa bAda netrArya zrAdi bhAbhadAma una lagA maTina prakArakI praznAtmaka carcA karake lambako samApta kiyA nA hotA hai to use avyApti dopamaM dUpita sadoSa lanAyiAda ina apekSA grAma hI AyaM aura mlnchyaa| 52nA cAhiya / ma hI kAraNAMke vazavanI ukta kathana ho athavA mAnA jAya no phira aArya uccagotrakA 'nekSA ke madoSa honakI kalpanAkI gaI hai| aura iga udaya aura mleccha ke liye nIca gotrakA udaya aprayonagaya "upayukta aAryanA kevala AryabhUbhiyoga utpanna nIya ho jAnA hai athavA lAjimI nahIM rahanA, nimakA ko apekSA hai" emA zrAge nigyanA kucha artha nahI vidyAnanda prAcArya ne zrAyaM-malecchake lakSaNoMma prati "yena' ---yaha nirarthaka jAna par3atA hai| pAdana kiyA hai; aura na aAyaMgyA dAdaya mlacchAko -sampAdaka manaccha hI kahA jA makatA hai| -mampAdaka Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ mArgazIrva, vIra-nirvANa saM02561 jAtA hai| dharmAcaraNa, vratAcaraNa, saMyamAcaraNa, vyavahAra pAcarakhameM to pApa mahA rUpase hai koI pAcaraNameM yogya kulAcaraNa, sadvyavahAra sabhya kulAcaraNa bhAdi aNurUpase / saba eka hI bAta hai| ina pAcaraNoMmeM antara kevala aba maiM lekhako samApta karake pUjya bAbU sUrajabhAnaitanA hI hai ki koI pAvaraNameM to dhArmikatA mahArUpa jIse prArthanA karatA hU~ ki yadi lekhameM mujhase kucha se haivakoI mAcaraNameM annuruupse| isI taraha pApa- anucita likhA gayA ho to usake liye ve kRpAkara caraNa asaMyamAcaraNA nica kulAraNa asabhyAcaraNa mujha alpajJako pamA kareM tathA mere upara vAtsalya bhAva kunsita myavahAra bhAvi bhI saba eka hI bAta hai| ina dhAraNa karake kiye gaye praznoMkA samyak samAdhAna karake pAcaraNoM meM bhI antara kevala itanA hI hai ki koI mujhe anugRhIta kreN| anupama kSamA kSamA aMtaHzatruko jItaneme khaDga hai pavitra AcArakI rakSA karaneme bastara hai| zuddha bhAvase asahya duHkhameM sama pariNAmase kSamA rakhane vAlA manuSya bhavasAgarase pAra ho jAtA hai| kRSNa vAsadevakA gajasakamAra nAmakA choTA bhAI mahAsvarUpavAna aura sakamAra thA / vaha kevala bAraha varSakI vayameM bhagavAn neminAthake pAsa saMsAra tyAgI hokara mmazAnameM ugra dhyAnameM avasthita thA / usa samaya usane eka adbhuta kSamAmaya cAritrase mahAsiddhi prApta kI use maiM yahAM kahatA huuN| somala nAmake brAhmaNakI sundara varNa saMpanna putrIke sAtha gajasukumArakI sagAI huI thii| parantu vivAha honeke pahale hI gajasukumAra saMsAra tyAga kara cale gaye / isa kAraNa apanI putrIkaM sukha nAza hone ke dveSase somala brAhmaNako bhayaGkara krodha utpana haa| vaha gajasakamArakI khoja karate-karate usa smazAna meM A pahu~cA, jahA~ mahAmuni gajasukumAra ekAgra vizuddha bhAvase kAyotsargameM lIna the| somalane komala gajasukumArake sirapara cikanI miTTI kI bAr3a banAkara isake bhItara dhadhakate hue aMgAraM bhare aura use Idhanase para diyA / isa kAraNa gajasukumArako mahAtApa utpanna huaa| jaba gajasukumArakI komaladeha jalane lagI, taba somala vahA~se cala diyaa| usa samayake gajasakamArake asahya duHkhakA varNana kaise ho sakatA hai| phira bhI gajasakamAra sambhAva pariNAmase rahe / unakaM hRdayameM kucha bhI krodha athavA dvaMSa utpanna nahIM huaa| unhoMne apanI AtmAko sthiti sthApaka dazAmeM lAkara yaha upadeza diyA, ki dekha yadi ta ne isa brAhmaNakI putrIke sAtha vivAha kiyA hotA to yaha kanyA dAnameM tujhaM pagar3I detA / yaha pagar3I thor3e dinoMmeM phaTa jAtI aura antama duHkhadAyaka hotii| kintu yaha isakA bahuta bar3A upakAra huA, ki isa pagar3Ike badale isane mokSakI pagar3I bA~dha dii| ese vizuddha pariNAmoMsa aDiga rahakara sambhAvase asahya vedanA sahakara gajasukumArane sarvajJasarvadazI hokara ananta jIvana sukhako pAyA / kaisI anupama kSamA aura kaisA usakA sundara pariNAma / tattva jJAniyoMkA kathana hai ki AtmAoMko kaMvala apane sadbhAvame AnA cAhiye / aura AtmA apane sadbhAvameM AI ki mokSa hathelI meM hI hai / gajasukumArakI prasiddha kSamA kaisI zikSA detI hai| -zrImadarAjacandra Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara nyAyasAhityapara eka dRSTi [le0-60 ratanalAla saMghadI, nyAyatIrtha-vizArava] prAgama-kAlakSa vikramakI tIsarI-cauthI zatAbdike pUrvakA zve. kSikI vidyA" nAmase tarka-zAstrakA patA calatA hai kiMtu ' jaina-nyAya-sAhityakA eka bhI grantha upalabdha bhAratIya nyAya-zAstrakI maz2abUna nIMva DAlane vAle gautamanahIM hotA hai; isake pUrvakA kAla arthAt vikramase pAMca- muni hI haiM / inhoMne hI sarvaprathama "nyAya-satra" nAmaka mo varSa pahalese lagA kara umake tInabhau-cAramau varSa prathakI racanA kii| inakA kAla ImAkI prathama zatAbdi bAda nakakA kAla "aAgama-kAla" hai| mUla aAgama mAnA jAtA hai / imI kAlama bhAratIya-prAMgaNameM tarka aura Agamika-viSayako spaSTa karane vAlI niyuktiyoM yuddha prAraMbha hotA hai aura zrAge cala kara zanaiH zanaiH evaM carNiyA~ hI usa samaya zve. jaina-sAhityakI mImA mabhI matAnuyAyI kramazaH isI mArgakA avalambana lete thii| zrAgamoM para hI janatAkA jAna nirbhara thaa| bhaga- haiN| yahIma bhAratIya darzanoMkI vicAra-praNAlI tarkavAna mahAvIra svAmIke nirvANa kAlame lagA kara nirdhA- pradhAna bana jAtI hai aura uttarottara isIkA vikAma gni aAgama-kAla takakA nirmita mAhitya vartamAnameM hotA calA jAtA hai| itanA pAyA jAtA hai:-11 aMga, 12 upAga, 5 cheda, bharvaprathama yaha socanA zrAvazyaka hai ki maharSi 5 mUla, 30 payannA, 12 niyuktiyA~, tatvArthamUtra jaima gaunamana hama praNAlIkI nIMva kyoM DAlI ? bAta yaha thI graMtha evaM kucheka gratha aura bhI milate haiM / inake ki brAhANAne mvArthavaza manAke bala para baidika-dharma para atirikta isa kAlameM nirmita anya zva0 grathAMkA panA ekAdhipatya jamA liyA thA, evaM dhArmika-kriyA-karmo meM nahI calatA hai| isa prakArakI vikRti paidA kara dI thI ki jisameM janavikramakI pAMca zatAbdisaM jaga mAhitya pallavita mAdhAraNakA zoSaNa hotA thA aura unake duHbogaM vRddhi hAne lagA aura jyojyo mamaya bItatA gayA tyA tyoM hotI jAtI thI / imaliye janatAkA jhukAva tez2Ima jainavikAna aura praudra hotA rahA hai| dharma aura bauddhadharmakI ora hone laga gayA thaa| kyoMki bhAratIya-tarkazAstrakI pratiSThA ina donoMkI kArya praNAlI mamAna-bAda aura madhyamamArga bhAranIya tarka-zAstrake Adi praNetA maharSi gautama hai para avalambita thii| ye jAtivAdakA (varNa vyavasthAkA) inhIna hI isa zAstrako vyavasthitampa diyA / yadyapa aura yajJa zrAdi nirupayogI kriyA kANDokA niSedha unake pUrva bhI upaniSado Adi prAcIna prathoMmeM "aAndhI- karate the, evaM yaha pratipAdana karate the ki mabhI manuSya 8 isakA dRSTikoNa zvetAmbara sAhitya dhArAkI samAna haiM, sabake hita eka hai, pratyeka vyakti ( cAhe vaha apezAme hai|lekhk mtrI ho yA puruSa ) dharmakA zrAgadhana kara mukti prApta kara tikA Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [mArgazIrSa, vIranirvANa saM0 2499 sakatA hai| zAstra-zravaNakA bhI pratyekako samAna-adhi- toMkA prabala khaNDana kiyA / diGa nAgAdi pazcAtvartI kAra hai; Adi Adi / ina kAraNoMse janatA vaidika- bauddha tArkikoMne isa viSayako aura bhI Age bar3hAyA dharmakI chatra-chAyAkA tyAga karake jainadharma aura bauddha- aura isa prakAra isa tarkazAstrIya yuddhakI gaMbhIra nIMva dharmakI chatra chAyAke nIce tejIse pAne laga gaI thii| DAla kara apane pratipakSiyoMko cirakAla taka vivaza zramaNa saMskRti (jaina aura bauddha saMskRtikA sammilita kiyA sAtha hI bhAratIya tarka- zAstrakI bhavya imAratakA nAma) ne thor3e hI samayameM janatAke bala para rAjA mahA- kalA-pUrNa nirmANa kiyaa| rAjAoMke zAsana cakra takako bhI apanA anuyAyI isa tarka-yuddha meM jainetara tArkika vidvAn jaina-darzana banA lenekI zakti prApta kara lI thii| para bhI chIMTe uchAlane lage aura bhagavAn mahAvIra svAmI isa prakAra zramaNa-saMskRtike kriyAtmaka prabhAvako dvArA pratipAdita dharmakA upahAsa karane lage; taba jainadekhakara gautama zrAdi vaidika vidvAnoMne isa prabhAvakA vidvAnoMko bhI jainadharmakI rakSA karanekI cintA satAne nirAkaraNa karanekA vicAra kiyA aura isa prakAra yaha lgii| inhoMne socA ki aba kevala "zrAgamoM" para vicAra hI tarka zAstrakI utpattikA mUla kAraNa hushraa| nirbhara rahanese hI kArya nahIM calegA aura na kevala __ bhAratIya tarka-zAstrakA apara nAma nyAya-zAstra bhI 'bAgama-rakSA' se 'jina-zAsana' kI rakSA ho skegii| hai / isakA kAraNa yaha hai ki isa zAstrake zrAdi isaliye jisa prakAra bauddha-vidvAnoMne sampUrNa bauddhaprAcArya maharSi gautama dvArA racita tarka-zAstrake zrAdi sAhityakI vivecanA aura rakSAkA aAdhAra 'zUnyavAda' prathakA nAma nyAya-sUtra hai aura isIliye pratyeka darzanakA nirdhArita kiyA; umI prakAra ina vidvAn sAdhunoMne bhI tarka-zAstra "nyAya-zAstra" ke nAmase bhI vikhyAta ho jaina-sAhityakI vivecanA aura rakSakA aAdhAra 'sthAdvAdagayA hai| jaise ki sAMkhya nyAya, bauddha nyAya, jaina-nyAya siddhAnta' rakkhA / bauddha aura jaina-nyAya sAhitya-rUpa ityaadi| bhavanakI AdhAra zilAkA saMsthApana jina kAraNoMse huA hai, unakA yaha saMkSipta digdarzana samajhanA caahiye| cauddha aura jaina nyAya-zAstra tarkazAstrakI utpatti aura vikAsake kAraNoMko jaba bauddha vidvAnoMko maharSi gautamakI isa rahasyamaya jAna leneke bAda yaha jAnanA Avazyaka hai ki dharma, nItikA patA calA to unhoMne bhI tArkika praNAlIkA darzana aura tarkakI paribhASA kyA hai ? mukhyatayA kriyAAzraya liyA / bauddha-tArkikoMmeM sarvaprathama aura pradhAna tmaka cAritrakA nAma dharma hai, dravyAnuyoga sambandhI jJAnaprAcArya nAgArjuna huzrA / inakA kAla IsAkI dUsarI ko 'darzana' kahate haiM aura darzanarUpa jJAna ke sambandhameM zatAbdI hai| ye mahAn pratibhAzAlI aura pracaNDa UhApoha karanA, bhinna bhinna rItise vizleSaNa karanA tArkika the / inhoMne 'mAdhyamika-kArikA" nAmaka tarkakA 'tarka' athavA 'nyAya' hai / / prauda aura gaMbhIra graMtha banAyA, evaM bauddha-sAhityakA mUla yadyapi zve. jaina-nyAya-sAhityakA prArambha siddhasena AdhAra "zUnyavAda" nirdhArita kiyaa| isake AdhAra divAkarake kAlase hI huA hai| phira bhI jaina nyAyakA para vaidika mAnyatAokA aura vaidika-mAnyatAnukla mUla bIja vikramakI prathama zatAbdimeM hone vAle, saMskRta Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara myAbasAhityapara eka dRSTi varSa 3, riba 2] jaina vAGmayake Adi-lekhaka zrAcArya umAsvAti vAcaka dvArA graMtharAja " tatvArtha sUtra" ke prathama adhyAyake chaThe sUtra "pramAkhanacairadhigamaH" meM sannihita hai / sampUrNa jainanyAya sAhityakA zralocana kiyA jAya to patA calegA ki uparyukta sUtrakA hI sampUrNa jaina nyAya - sAhibhASya rUpa hai| arthAt pramANa aura nayake zrAdhAra para hI jainetara sabhI darzanoM kI mAnyatAoMkI parIkSA kI gaI hai aura jainadarzana-sammata siddhAntoMkI naiyAyika nIva DAlI gaI hai| syAdvAda pramANa aura nayA samanvaya hI 'syAdvAda' hai / apekSAvAda, anekAntavAda, Adi zabda isake paryAya vAcI haiN| mUla AgamoM meM 'siya asthi' 'siya yatthi' aura 'siya avasamvaM' arthAt syAdasti, syAd nAsti aura syAdavaktavyaM ( urfa utpAda, vyaya aura prauvya ) ye tIna hI bhAga milate hai, ataH syAdvAdakA yahI zrAgamAM rUpa hai| ina tInoMkI sahAyatAse hI vyaSTi rUpa se aura samaSTi rUpase sAta bhAga banate haiM / na adhika bana sakate haiM aura na kama hI / kahA jAtA hai ki sarva prathama mAta bhAMge prathama zatAbdimeM hone vAle prasiddha digasvarAcArya zrI kundakundAcArya dvArA viracita 'paMcAsti 'kAya' 'pravacana-sAra' meM milate haiM, parantu cauthI zatAbdi ke bAda hI isa as sAhityakA vizeSa vistAra aura vikAsa hotA hai, aura antameM zanaiH zanaiH bArahavI zatAbdi taka yaha viSaya vikAsakI carama koTiko pahu~ca jAtA hai| vauddha darzana evaM vaidika darzanoMko padArtha vivecana-paddhati meM aura jainadarzanakI padArtha vivecanapaddhatimeM isa syAdvAdake kAraNase hI mahadantara hai| sampUrNa jaina- nyAyakA bhavana imI syAdvAda ( anekAnta 173 vAda) ke Upara hI TikA huA hai| kahanA na hogA ki jainadarzana ke pAsa dUsare darzanoMkI mAnyatAoMkA prAmANika rUpase khaMDana karaneke liye yahI -- syAdvAda hIeka amogha astra siddha huA hai sArA~za yahI hai ki jaina- nyAyakA eka hI dRSTikoNa hai aura vaha hai syAdvAdapaddhatise--- zranekAnta-paddhatise vastu sthitikA vivecana kiyA jAnA | / mUla, carNi, niryukti, TIkA zrAdi paMcAMgI zragAma mAhitya meM syAdvAdakA sUkSma aura zrAvazyaka vivecana milatA hai zraura jyoM jyoM dArzanika saMgharSaNa calatA hai, tyoM tyoM syAdvAdakA svarUpa aura vivecana gaMgAke pravAhake samAna zItala, vizAla, vistRta aura AlhAdaka hotA calA jAtA hai| vizva, zrAtmA, Izvara, prakRti zrAdi mUlabhUta tatvoMke zrAdi aMtakA varNana dArzanikoMne jisa prakAra kiyA hai, aura jaisA unakA ekAnta ekAMgI rUpa mAnA hai; ekAntavAdake kAraNa vaha pUrNa satya nahIM kahA jA sakatA / sampUrNa brahmANDa arthAt lokAloka rUpa saMsAra kA ekAMgI svarUpa mAna lene para hI dArzanika matabheda aura dhArmika kament utpatti huI hai aura hotI hai / ina klezAMko dUra karane ke liye hI 'syAdvAda' kI utpatti aura isa viSayaka sAhityakA vikAsa huA hai| pratyeka padArtha vibhinna kAraNoMsa aura vibhinna apekSAnoMse aneka svarUpa hai / vahana ekAnta nitya hai aura na ekAnta rUpa se anitya ho / dravya apekSAse nitya hai aura paryAya apekSAse anitya / isI tarahase svadravya kSetra zrAdike hisAba se vaha astirUpa hai aura para dravya-kSetra zrAdike lihAjase nAstirUpa hai| yaha bAta jar3a aura cetana donoM hI prakArake tatvoMke liye samajhanA cAhiye / yahI syAdvAdakA rahasya hai / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnsa [mArgazIrSa, bIranirvANa saM0 2066 jina jainetara dArzanikoMne ise sazayavAda yA ani- inakA saMkSisa bhAvArtha isa prakAra hai:zcayavAda kahA hai, nizcaya hI, unhoMne isakA gaMbhIra jisake abhAva meM lokavyavahArakA calanA bhI adhyayana kiye binA hI aisA likhA hai| Azcarya to asaMbhava hai, uma tribhuvanake advitIya guru 'anekAnta isa bAtakA hai ki prasiddha prasiddha sabhI vibhinna dArzanikoM vAda' ko asakhyAta bAra namaskAra hai ||1|| ne isa siddhAntakA zabda rUpase khaDana karate hue bhI mithyAdarzanoMke samUhakA samanvaya karanevAlA, prakArAMtarase apane apane dAnika-siddhAntoMmeM virodhoMke amRtako denevAlA, mumukSuoM dvArA sarala rItise samautpanna hone para unakI vividhatAoMkA samanvaya karane ke jhane yogya aimA jinendra bhagavAnkA pravacana-syAvAda lie isI siddhAntakA zrAzraya liyA hai| mahAmati middhAnta-kalyANakArI ho // 21 // mImAMsakAcArya kumArilabhaTTane apane gaMbhIra granmeM dIpakasaM lagAkara AkAza taka arthAt sUkSmasa aura sAMkhya, nyAya, bauddha zrAdi darzanoMke aneka sUkSma vastuse lekara bar3Ise bar3I vastu bhI 'syAdvAda' kI zrAcAryoMne apane apane granthoM meM prakArAntarase imI aAjJAnuvartinI hai / yadi koI bhI padArtha cAhe vaha choTA siddhAntakA Azraya liyA hai / isa sambandhameM paMhasarAja- ho yA bar3A, syAdvAda siddhAnta ke anusAra apanA svarUpa jI ligvita "darzana aura anekantavAda" nAmakI pustaka pradarzita nahIM karegA to umakI vastu-sthitikA vAstavika paTanIya hai| zAna nahIM ho skegaa| he bhagavAna ! yaha 'syAdvAda' se syAdvAdake mahatva ke viSayameM aneka prAcIna prAcAryo- anabhijJa logoMkA pralApa hI hai, jo yaha kahate haiM ki ne saMkhyAtIta zlokoM dvArA atyanta tarka pUrNa zraddhA aura "kucha vastu no ekAnta nitya haiM aura kucha ekAnta stutya bhAvanAmaya bhani prakAzanakI hai| unameM se kucha anitya / " ataH vidvAna puruSAko sabhI vastue~ dravyA udAharaNa nimna prakArame hai:--. pekSayA nitya aura paryAyApekSayA anitya samajhanA neza viNA logassa vi vavahAro sanbahA ga nimbi| cAhiye // 3 // tassa bhuvaNekagurUNo Namo aNegaMtavAdassa // jisa prakAra mAkhanake liye dahIko mathanevAlI bhaI micchAdaMgaNamamUhamAyassa bhmymaarsp| mbI donoM hAthAma rasmI ( manthAna raju) ko pakar3e rahanI jihAvayaNasma bhagavazro sNvimaasuhaagimmsm| hai| eka hAthama DhIla deto hai aura dUsare hAthase use -siddhasena divAkara khIMcatI hai, tabhI makkhana prApta ho makatA hai / yadi vaha prAdIpamAgyoma sama svabhAva, syAdAdamudrAtibhedivastu / eka hI hAthame kArya kare athavA dUsare hAthakI rassIko tamityamevaikamanisyamanya,-dititvadAjJAdviSatAM prlaapaaH|| -hemacandrAcArya bilkula choDa deva to saphalatA nahIM mila sakatI hai| ekenAkarSanto zlathayatI vstunymitrNnn| yahI syAvAdako nItikA bhI rahasya hai / isa middhAntama antena jayati jainI nAtimanthAnanemiH gopii|| bhI "Dhola denA aura khoMcanA" rUpa kiyAkA vastu paramAgamasya bIjaM, nissiddhjaatyndhsindhur-vidhaanm| vivecana ke samaya kramasa gauNatA aura mukhyatA samajhanA sakalanapavilasitAnAM virodhamathanaM namAmyanekAmnam // cAhiye / pratyeka vastu aneka dharmamaya hai| unamaMsa eka -gramAna mAra dharmako mukhyatA aura zeSa dharmoko unakA niSedha nahIM Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara nyAvasAhityapara eka dRSTi 141 karate hue gauNatA pradAna karane para hI vastu-tattvakA hai| svapara-nizcAyaka zAna hI pramANa hai / jaina vAGamayanirNaya ho sakatA hai // 4 // meM jJAna-darzanakI do paddhatiyA~ upalabdha haiN| eka bhAga. ___ syAdvAda siddhAnta paramAgamakA bIja hai, isane mika aura dUsarI tArkika / zrAgamika paddhatike bhI do janmAndha-gajanyAyake samAna ekAntavAda rUpa mithyA- rUpa milate haiN| eka to vizuddha-zrAgamika aura dUsarI dhAraNAkA sarvathA nAza kara diyA hai / yaha vastumeM tarkA za mizrita-Agamika / vizuddha prAgamika-zAna nirusanihita ananta dharmoko apekSA karatA huA, virodhoMko paNa paddhatimeM jJAna ke pA~ca bheda kiye gaye haiM / mati, vividhatAke rUpameM samanvaya karanevAlA hai| aisa siddhAnta zruti, avadhi, manaH paryaya aura kevala / inako zrAgaziromaNi "anekAntavAda" ko maiM anata bAra namaskAra mika kahanekA kAraNa yaha hai ki zrAtmAkI mUlabhUta karatA hU~ ||5|| zuddhi aura azuddhi ke vivecana meM jo 'karmamiddhAnta' kA isaliye syAdvAdako mazayavAda yA anizcayavAda varNana kiyA jAtA hai, usameM jJAnAvaraNa karmake pA~ca kahanA nirI mUrkhatA hai / syAdvAda sarvAnubhavasiddha, suvya- jJAna-bheda ke anusAra kiye gaye haiM / tarka saMrghaSaNase utpanna vasthita, sunizcita, aura sarvathA nirdoSa siddhAnta hai| pramANa ke pratyakSa aura parokSarUpa bhedoMke zrAdhArase pratya. sapUrNa dhArmika klezoMko dUra karaneke liye, mabhI mana- kSAvaraNa aura parokSAvaraNarUpabheda jJAnAvarNa karmake nahIM matAntarokA samanvaya karake unako eka hI pleTa phArma kiye gaye haiM / yadi jJAnAvarNa ke bheda pratyakSAvarNa aura para lAneke liye, evaM vizva ke vikhare hue aura virodhI parokSAvarNa ke rUpameM kiye jAta to yaha tarkapradhAna jJAnarU.pasa pratIta honevAle lekhoM vicAroM tathA hajAroM saMpradAyoM vivecana-praNAlI kahalAtI / kintu aimA na hone se yaha ko eka hI sUtrameM anusyata karaneke liye syAdAda jaimA anivizuddha aura prAcIna zrAgamika-jAna praNAlI hai| koI dUsarA zreSTha siddhAnta hai hI nhiiN| vizvakI sabhyata, narkamizrita zrAgamika zAna paddhatimeM jJAna rUpa maskRti aura zAMti ke vikAsa ke liye jainadarzana aura pramANa ke 4 vibhAga kiye gaye haiN| 1 pratyakSa. 2 anujainatarka zAstrakI yaha eka mahAn dena hai| kintu kheda mAna, 3 upamAna, aura 4 aAgama / tadanumAra vizuddha hai ki aAjakA jainamamA ja aneka mapradAyAma vibhAjita Agamika jJAna paddhatike bhedokA mamAveza pratyakSameM mamahokara ka rana jaise sundara siddhAntako zIzeka Takar3oMka jhanA cAhiye aura zeSa bheda tarka-magharSa se utpanna hue haiM, rUpama pariNata karatA huA bhagavAn mahAvIra svAmIka aimA mamajhanA cAhiye / zrI ThANAMga sUtrameM "pratyakSa nAmapara vizvAmaghAta kara rahA hai! athot anekAntavAdI aura parokSa" tathA "pratyakSa, anumAna, upamAna aura mbaya mApradAyakavyAmohama ekAntavAdI ho gayA hai!! aAgama" isa prakAra donoM bheda vAlI praNAlIkA ullekha pAyA jAtA hai| isameM pratyakSa aura parokSa bheda vAlI pramANa aura naya para aitihAsika dRSTi praNAlI to spaSTa rUpase vizuddha tArkika hI hai| zrI yaha pahale likhA jA cukA hai ki pramANa aura naya bhagayatI mUtrameM kevala cAra bheda vAlI praNAlIkA kA samanvaya hI syAdAda-siddhAnta hai; ataH isa viSaya ullekha pAyA jAtA hai / zrI anuyoga dvArA sUtrameM cAra para bhI eka sarama aitihAsika dRSTi DAlanA Avazyaka bheda vAlI praNAlIkA ullekha kiyA jAkara pratyakSa do Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 banekAnta [mArgazIrSa, vIranirvANa saM0 2466 bhAgoMmeM bAMTa diyA gayA hai| eka mAgameM matizanakA ke 5 bheda kiye haiM, 1 smRti, 2 pratyabhijJAna, 3 tarka, aura dUsaremeM avadhi zrAdi tInakA samAveza kiyA gayA hai 4 anumAna, aura 5 Agama / isa prakAra sArAMza rUpa bhI nandI sUtrameM bhI anuyogadvArake samAna hI pratyakSake se yaha kahA jA sakatA hai ki saMpUrNa pramANa bAdako do bheda kiye jAkara ekameM matijJAnako aura dUsaremeM jaina nyAyAcAryoMne pratyakSa aura parokSa rUpameM suvyavaavadhi Adi tInako rakkhA hai| kintu parokSa varNanameM sthita rUpase saMghaTita kara diyA hai, jo ki sampUrNa jaina punaH mati zruti donoMkA samAveza kara diyA hai| yaha vAGmayameM nirvivAda rUpase sarvamAnya ho cukA hai| anuyogadvArakI apekSA naMdI sUtrakI vizeSatA hai| isa nayavAdako vikAsa-praNAlI pramANavAdakI vikAma prakAra AgamoMmeM bhI milanevAlI sozamizrita jJAna praNAlike samAna vistRta nahIM hai / mUla zrAgama graMthoM meM praNAlIkA yaha ati sthala rekhA darzana samajhanA caahiye| sAta nayoMkA ullekha pAyA jAtA hai| prAcArya middhamena __vizuddha tArkika jJAna-praNAlIkA eka hI rUpa pAyA divAkara chaha naya hI mAnate haiN| ve naigamako svatantra jAtA hai aura vaha hai pratyakSa aura parokSa bheda vAlI nayakI koTi meM nahIM ginate hai / dravyAthika dRSTikI maryAdA praNAlI / sampUrNa jaina saskRta vAGamaya, sarva prathama yaha saMgraha naya aura vyavahAra naya taka hI svIkAra karate praNAlI zrAcArya umAsvAni kRta "tatvArthasUtra" meM pAI haiM / zeSa cAra nayoM ko paryAyArthika dRSTikI maryAdAke jAtI hai| ginabhadragaNI kSamAzramaNa aura digambarA- antargata samajhate haiM / ina prAcArya ke parva koI SaTnayacArya bhaTTAkalaMkadevane itanA vizleSaNa kara parNarItyA vAdI the yA nahIM, yaha abhI taka jJAta nahIM ho sakA mamarthana kiyA; aura tatazcAn jinezvara sUri, vAdideva hai| isaliye yaha kahA jAtA hai ki prAcArya siddhasena sUri hemacandrAcArya tathA upAdhyAya yazovijaya jI zrAdi divAkara hI Adi SaT-nayavAdI haiM / zvetAmbara zrAcAryone aura mANikyanandI tathA vidyA prAcIna paraMparA dravyArthika dRSTikI maryAdA jumUtra nanda zrAdi digambara zrAcAryone bhI apane apane nyAya naya taka svIkAra karatI hai; kintu siddhamana kAla ke granthoM meM isa praNAlIko pUrI tarahame maMguphina kara diyA pazcAt / yaha maryAdA vyavahAranaya taka ho aneka jo ki adyApi marvamAnya hai| zrAcAryoM dvArA svIkAra karalI gaI hai| samartha zrAgatika ima praNAlImeM pratyakSake do bhAga kiye gaye haiM:- vidvAn jinabhadra gaNI kSamAzramaNa evaM pracaMDa naiyAyika 1 mAMvyavahArika aura pAramArthika / prathama bhAgameM zrI vidyAnanda zrAdi prAcAryoM dvArA carcita nayavAdamati, zrutiko sthAna diyA gayA hai aura dUmaremeM avadhi, carcA upayukta kathanakA samarthana karatI hai| manaHparyaya aura kevalako isa prakAra pratyakSa bhedameM Agama-abhiddha sapta nayavAda aura middhasenIya paTa vizuddha zrAgamika paddhatikI samasyAko kevala hala kara nayavAdake anirikta jaina saMskRta sAhityake Adi khAna, diyA hai aura parokSameM tArkika-saMgharSa me utpanna pramANake prAcArya pravara vAcaka umAsvAtikI tIsarI naya-vAda-bhedabhedoMkA samAveza kara diyA gayA hai| jainetara dArzanikoM praNAli bhI dekhI jAtI hai / ye 'negama' se 'zabda' taka ne jitane bho pramANa mAne haiM, una sabakA samAveza 5 naya svIkAra karate haiM; aura aMtameM 'zabda' ke tIna parokSake antargata kara liyA gayA hai| jainadRSTise parokSa bheda karake prAgama prasiddha zeSa do nayoMkA bhI samAveza Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, jisa 2] zvetAmbara vyAvasAhitvapara eka eTi 185 kara dete haiM / dekhA jAya to ina tInoM paramparAtroM meM sAhityake ye hI zrAdya prAcArya hai| inakA kAla kevala vivecana-praNAliko bhinnatA hai, tAtvika-dRSTise vikramakI tIsarI-cauthI-pA~cavIM zatAbdimeMse koI koI khAsa ullekhanIya bhinnatA nahIM hai| zatAbdI hai / ye jainadharma aura jaina sAhityake vikramakI bArahavIM zatAbdimeM honevAle, dArzanika mahAnpratiSThApaka aura pratibhA saMpanna samartha zrAcArya jagatake mahAn vidvAn aura prabala vAgmI zrI vAdideva- the| inake dvArA racita granthoMmeMse sammati tarka, sUri Agama-prasiddha nayavAda praNAlikA samarthana karate nyAyAvatAra, tathA 22 dvAtriMzikAeM upalabdha hai| hue naigama, saMgraha, vyavahAra aura RjusUtrako 'arthanaya' 2 mallavAdI kSamAzramaNa-inakA kAla vikramakI kI koTimeM rakhate haiM aura zabda, samabhirUr3ha aura evaM- pA~cavIM zatAbdi hai / inakA banAyA huA nyAyabhUtako 'zabdanaya' kI koTimeM ginAte haiN| kintu pUrva grantha "naya cakravAla" sunA jAtA hai, jo ki tInI nayoMko dravyArthikakI zreNI meM rakhakara aura zeSa durbhAgyase anupalabdha hai| kahA jAtAhai ki inhoMne cArako paryAyArthikakI zreNImeM rakhakara siddhasenIya zIlAditya rAjAkI sabhAmeM bauddhoMko harAyA thA maryAdAkA samarthana karate haiN| aura unhe saurASTra dezamese nikAla diyA thaa| yahA~ taka aAgama-kAla, bhAratIya-nyAya-zAstrakI 3 siMhakSamAzramaNa-inakA kAla sAtavIM zatAbdi Apatti aura usake vikAmake kAraNa, bauddha aura jaina mAnA jAtA hai| inhoMne "naya-cakravAla" para 18 pAya zAstrakI AdhAra zilA, syAdvAda siddhAnta aura haz2Ara zloka pramANa eka sundara saMskRta TIkA usake zAkhArUpa pramANa eva nabakA aitihAmika vargI likhI hai / isakI prati asta vyasta dazAmeM aura karA zrAdi viSayoMkA saMkSipta digdarzana karAyA jA azuddha rUpasa pAI jAtI hai / uccakoTike dArzanika cukA hai / nyAya graMthoM vaNita hetuvAda evaM anyvaadoN| grathoMmeM imakI gaNanAkI jAtI hai| para dRSTi DAlanekI icchA rakhate hue bhI vistAra-bhayase 4 haribhadrasUri-inakA astitva-kAla vikrama 757sa pramA nahIM karake prasiddha prasiddha jaina nyAyAnAryoMkA 827 takakA sunizcita ho cukA hai / ye 'yAkinIpanihAsika kAla zrama batalAte hae, tathA maMparNa nyAya mahattarAsnu' ke nAmase prasiddha hai aura 1444 graMthomAhitya para eka upamahArAtmaka sarasarI dRSTi DAlane hue ke praNetA kahe jAte haiN| inheM bhAratIya mAhityayaha lekha samApta kara diyA jAyagA / kAgekI marvocca paMktike sAhityakAroMmeMse samajhanA kucha prasiddha jaina nyAyAcArya cAhiye / ye alaukika pratibhAsaMpanna aura mahAn 1 siddhamana divAkara *-zvetAmbara jaina nyAya maMdhAvI, gaMbhIra nyAyAcArya the / anekAnta jayapatA kA, paDdarzana samuccaya, zAmbavArtAmamuccaya, ane* siddhasena divAkara aura prAcArya hemacandra para kAntavAda praveza dharmamaMgrahaNI, nyAyavinizcaya (2); vistRta vicAra jAnanekI icchA rakhanevAle pAThaka mere dvArA likhita aura "anekAnta" varSa se kI kiraNa, Adi ina dvArA racita nyAyake uccakoTike graMtha haiN| 1, 6 aura / evaM 10meM prakAzita ina pAcArya viSayaka 5 abhayadeva sari-ye vikrama kI 10vIM zatAndike nibandha dekhanekI kRpA kreN| -lekhaka uttarArdha aura 11vIMke pUrvArdhameM hue / ye tarka Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 anekAnta [ mArgazIrSa, vIra-niksiM02416 paMcAnana aura nyAyavanasiMhakI upAdhise suzobhita aura alaukika pratibhAkA anumAna karanA hamAre the| navA~gIvRttikAra abhayadevase inheM bhinna sama- liye kaThina hai| kahA jAtA hai ki inhoMne apane jhanA cAhiye / inhoMne siddhasena divAkara racina sAdhunarita jIvanameM sAr3he tIna karor3a zloka pramANa sammati tarka para paccIsa hajAra zloka pramANa nyAya sAhityakI racanA kI thii| nyAya pranthoMmeM pramANazailI para eka vistRta TIkA likhI hai / yaha aneka mImAMsA, anyayoga-vyavacheda aura ayoga-vyavacheda dArzanika-granthoMkA maMthana kiyA jAkara prApta hue nAmaka dvAtriMzikAoMkI racanA Apake dvArA huI navanItaka samAna ati zreSTha dArzanika graMtha haiN| naka graMtha hai| pAI jAtI hai| dazavIM zatAbdi takake vikasita bhAratIya darzanoMke 9 ratnaprabhasUri-ye vAdidevasUrike ziSya hai, ataH granthokI khAtA bahIke rUpameM yaha eka sundara saMgraha vAdidevasUrikA jo samaya hai vahI inakA bhI samajhanA graMtha hai| caahiye| pramANanaya-tattvAlokapara inhoMne pA~cahajAra 6 candraprabha sUri-inakA kAla vikramakI 12vIM zloka pramANa 'ranAkarAva-tArikA' nAmaka TIkA zatAbdi (1146) hai| inhoMne darzana-zuddhi aura grantha likhA hai, jimakI bhASA aura zailIko dekha prameyarala koza nAmaka nyAyagrandhakI racanA kI hai| kara hama ise 'nyAyakI kAdambarI' bhI kaha sakate haiM / kahA jAtA hai ki inhoMne saM0 1158 meM pUrNimA 10 zAtyAcArya-inakA kAla vikramakI 11vIM (?) gacchakI sthApanA kI thii| zatAbdi hai| inhoMne siddhasena divAkara-racita 7 vAdidevasUri-inakA kAla vikrama sa. 1134 se nyAyAvatArake prathama zloka ke AdhAra para hI eka 1226 takakA hai| inhoMne pramANa nayatattvAloka' vArtika likhA hai, jo ki pramANa-vArnika bhI kahA nAmaka satrabaddha nyAya-granthakI racanA karake usapara jAtA hai| isI vArtika para inhoMne 2873 zloka caurAsI hajAra zloka pramANa vistRta aura gaMbhIra pramANa pramANa-prameya-kalikA' nAmaka TIkAbhI limbI 'syAdvAda ratnAkara' nAmaka TIkAkA nirmANa kiyA hai jo prakAzita ho cukI hai, kintu aneka azuddhiyA~ hai| yaha TIkA-graMtha bhI jaina nyAyake coTIke graMthoma raha gaI hai| se hai / "prameyarabakoTIbhiH pUrNo ratnAkaro mahAn" 11 malliSeNasUri-ye caudahavIM zatAbdimeM hue haiN| paktise isakI mahattA aura gurutA A~kI jA sakatI Apane zrAcArya hemacandra racita 'anya yogvyvhai| kahA jAtA hai ki siddharAja jayabhihakI rAja cheda' nAmaka dvAtriMzikA para saM0 1346 meM tIna sabhAmeM digambara muni kumudacandrAcAryako vAda- hajAra zloka pramANa "syAdvAdamaMjarI" nAmaka vivAdama inhona pagajita kiyA thaa| ye bAda- vyAkhyA graMtha likhA hai| isakI bhASA prasAda-guNavivAda karanemeM parama kuzala the; isIliye "deva- sampanna hai aura viSaya-pravAha zarada RtukI nadIko sari" se 'vAdideva-sUri' khlaaye| pravAhake samAna sundara aura aAnhAdaka hai / paTa 8 hemacaMdrAcArya-inakA sattA samaya vikrama 1145 sa / darzanoMkA saMkSipta aura sundara jJAna karAne vAlI 1226 taka hai| inakI agAdha buddhi, gabhIra jJAna isake jor3akI dUsarI pustaka milanA kaThina hai| Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara nyAyasAhityapara eka dRSTi varSa 3, kiraNa 2 ] 12 guNaratnasUri-ye pandrahavIM zatAbdimeM hue haiM / inhoMne haribhadrasUri racita "Ta-darzana samuccaya" para 1252 zloka pramANa " tarka - rahasya - dIpikA " nAmaka eka bhAvapUrNa TIkA likhI hai| isameM bhI praT-darzanoMke siddhAntoM para acchA vivecana kiyA gayA hai / dArzanika graMthoMkI koTi meM isakA bhI apanA vizeSa sthAna hai / 13 upAdhyAya yazovijaya jI - jaina-nyAya sAhitya rUpa bhavya bhavanake pUrNa ho jAne para usake svarNa kalazasamAna ye antima jaina nyAyAcArya haiN| ye mahAn dhAva aura sAhitya-sRjanamaM zradvitIya yAhata gatizIla the| inakI lokAMtara pratibhA aura zragAdha pAMDityako dekhakara kAzIkI vidvat sabhA ne inheM 'nyAya-vizArada' nAmaka upAdhime vibhUSita kiyA thA / tatpazcAt sau granthoMkA nirmANa karane para inheM 'nyAyAcArya' kA viziSTa pada prApta huA thA aura tabhI ye "zata granthoke nirmAtA" rUpase prasiddha bhI haiN| tarka bhASA, nyAyaloka, nyAyakhaMDasvAdya, syAdvAda, kalpalatA Adi aneka nyAyagraMtha Apa dvArA racita pAye jAte haiN| inakA kAla 18vIM zatAbdi hai / ina ullikhita grAcAryoMke atirikta anya aneka jaina naiyAyika graMthakAra ho gaye haiM; kintu bhayase isa lekha maM kucha pramukha pramukha zrAcAryoM kA hI kathana kiyA jA sakA hai / upAdhyAya yazovijaya jIke pazcAt jainanyAya sAhitya ke vikAmakI dhArA ruka jAtI hai aura isa prakAra cauthI zatAbdi ke antase aura pAMcavIM ke prArambha me jo jaina nyAya-sAhitya prArambha hotA hai, vaha zatAbdi taka jAkara samApta do jAtA hai / upasaMhAra saMpUrNa jaina nyAya-graMthoM meM par3ha-darzanoMkI lagabhaga sabhI mAnyatAoMkA syAdvAdakI dRSTise vizleSaNa kiyA gayA hai / aura antameM isI bAta para bala diyA gayA hai ki apekSA vizeSasenayandRSTime sabhI siddhAnta satya ho sakate haiM / kintu ve hI siddhAnta uma dazAmeM asatya rUpa ho jAyage; jabaki unakA nirupaNa ekAnta rUpase 181 eka hI dRSTise kiyA jAyagA / nyAya-graMthoM meM varNita kucha mukhya mukhyavAdoMke nAma isa prakAra hai: - sAmAnyavizeSavAda, IzvarakartRtvavAda zrAgamavAda, nityAnityavAda, zrAtmabAda, muktivAda, zUnyavAda, zradvaitavAda, apohavAda, sarvazvAda, zravayavazravayavivAda, strImuktivAda, kavalAhAravAda, zabdavAda, vedAdi apauruSeyavAda, kSaNikavAda, prakRtipuruSavAda, jaDavAda arthAt zranAtmavAda, nayavAda, pramANavAda, anumAnavAda aura syAdvAda ityAdi ityAdi / jyoM jyoM dArzanika-saMgharSa bar3hatA gayA tyoM tyo viSaya meM gaMbhIratA zrAtI gaI / tarkoMkA jAla vistRta hotA gyaa| zabdADambara bhI bar3hatA gayA / bhASA sau aura padalAlitya kI bhI vRddhi hotI gii| artha gAMbhIrya bhI viSaya-sphuTatA evaM viSaya-praur3hatAke sAtha sAtha vikAsako prApta hotA gayA / aneka sthaloM para lambe lambe samAmayukta vAkyoMkI racanAse bhASAkI duruhatA bhI bar3hatI gaI / kahIM kahIM prasAda-guNa-yukta bhASAkA nirmala stotra bhI kalakala nAda pravAhamaya ho calA / yatratatra sundara aura prAMjala bhASAbaddha gadya pravAha meM sthAna sthAna para bhAvapUrNa padyoMkA samAveza kiyA jAkara viSayakI - katA dugunI ho clii| isa prakAra nyAya - sAhityako sarvAGgINa sundara aura paripUrNa karaneke liye pratyeka jaina nyAyAcAryane hArdika mahAn parizramasAdhya prayAsa kiyA hai aura isaliye ve apane punIta kRta saMkalapa meM pUrI tarahase aura pUre yazake mAtha saphala manoratha hue haiN| yahI kAraNa hai ki jaina nyAyAcAyoMkI diganta vyApinI, maumya aura ujjavala kIrtikA sumadhura prakAza sampUrNa vizva ke dArzanika kSetroMsa mUrtimAn hokara pUrNa pratibhAke sAtha pUrI tarahase prakAzita ho rahA hai| se hama ina AdaraNIya zrAcAryoMkI sArvadezika pratibhA samutpanna, guNagArimAse zrota prota ujjavala kRtiyoMko dekha kara yaha nissaMkocarUpase kaha sakate haiM ki ina kI asAdhAraNa amara aura zramUlya kRtiyoMne jainasAhityakI hI nahIM, balki sampUrNa bhAratIya sAhityakI saubhAgya zrIko zralaMkRta kiyA hai aura ve zrama bhI kara rahI haiM / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gotra-vicAra [asA dupA, aba maiM 'jaina hitaiSI' patrakA sampAdana karatA thA, taba maiMne 'gotra vicAra' nAmakA eka lekha visakara use 15 varSake 'jaina hitaiSI' ke aMka naM0 2-3 meM prakAzita kiyA thA / Aja kala jaba ki gotra karmAvita U~ca-nIcatAkI carcA joroM para hai aura gommaTasArAdike gotra lakSaNoMko sadoSa batalAyA jA rahA hai , taba ukta lekha bahuta kucha upayogI hogA aura pAThakoMko apanA ThIka vicAra banAne meM madada karegA, aisA samajhakara, Aja use kucha saMzodhanAdike sAtha pAThakoMke sAmane rakkhA jAtA hai ] 'mampAdaka' __gotra-vicAra unakA upadeza mAnaneke kAraNa, aneka gotra kevala santAna kramase cale Aye jIvoMke AcaraNa nagara-prAmAdikoMke nAma para unameM nivAsa karaneke vizeSakA nAma 'gotra' hai / vaha AcaraNa U~cA kAraNa aura bahutame gotra kevala vyApAra pezA aura nIcA aisA do prakArakA honese gotraka bhI athavA zilpakarmake nAmoM para unako kucha samaya mirpha do bheda haiM-eka 'ucca-gotra' aura dUsarA 'nIca taka karate rahane ke kAraNa par3e haiN| aura bhI anaka gotra' aimA gommaTasArameM zrI nemicandra siddhAnta. kAraNoMme kucha gotroMkA nAmakaraNa huA jAna cakravarti dvArA jaina middhAnta batalAyA gayA hai| par3atA hai, aura ina maya gotroM kI vaha mana sthiti jaina siddhAntameM aSTakarmoM ke antargata 'gotra' nAmakA badala jAne para bhI abhI taka unakaM vahI nAma cale eka pRthak karma mAnA gayA hai, usIkA yaha ukta jAte haiM-mamAna AcaraNa hote hue bhI jainiyoMka AcArya pratipAdita lakSaNa athavA svarUpa hai| gotroMmeM paraspara vibhinnatA pAI jAtI hai / anaH parantu jainiyoMmeM aAjakala gotra viSayaka jima jainiyoMke liye gotra mambandhI prazna eka bar3A hI prakArakA vyavahAra pAyA jAtA hai vaha ima middhAMta jaTila prazna hai aura imaliye usapara vicAra calane pratipAdita gotra-kathanase bahuta kucha vilakSaNa kI jarUrata hai| armA huA 'matyodaya' meM 'zUdramAlUma hotA hai| jainiyoMke gotroMkI saMkhyA bhI mukti' zIrSaka eka lekha nikalA thA, jo bAdame maiMkar3oM para pahu~cI huI hai| unakI 84 jJAniyoMmeM pustakAkArame bhI chapakara prakAzita ho cukA hai / prAyaH mabhI jAtiyA~ kucha na kucha maMkhyA pramANa usameM gommaTamAra pratipAdita gotra kamake svarUpa gotroMko liye huye haiN| parantu una maba gotroMmeM para kucha vizeSa vicAra prakaTa kiye gaye haiN| una 'uca' aura 'nIca' nAmake koI gotra nahIM haiM; aura vicAroMko-lekhaka kevala utane hI aMzakona kisI gotrake bhAI U~ca athavA nIca samajhe pAThakoMka vicArArtha yahA~ uddhRta kiyA jAtA hai / jAte haiN| aneka gotra kevala RSiyoMke nAma para AzA hai vijJa pAThaka eka vidvAnke ina vicAroMpara dekho, 'anekAnta' kI dvitIya varSakI phAila savizeSa rUpase vicAra karanekI kRpA kareMge aura aura usameM bhI 'gotra lakSaNoMkI sadoSatA' nAmaka lekha, yadi ho sake to apane vizeSa vicAroMse sUcita jo pRSTha 680 para mudrita huA hai| karaneko bhI udAratA dikhalAyeMgeH Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3.2 ] gomahamAra meM 'gotrakarma' ke kArya darzanake liye yojanA bhI mAnavApekSita ho hai / pAThakoMko vidita nimna likhina gAthA hai:hogA ki amIra, garIba, dukhiyA, sukhiyA, nIca, UMca, sabhya, asabhya, paMDita, mUrkha ityAdi dvanda haiM aura ye dvanda aise do paraspara virodhI gaNoMke dyotaka haiM jinakA astitva nirapekSa nahIM kintu anyonyAzrita hai / ataeva manuSya gatiko chor3akara zeSa tIna gatiyoM jo gotrakA eka eka prakAra mAnA gayA hai vaha apane pratipakSIke satvakA sUcaka aura abhilASI hai / yadi devoMmeM nIca gotrakA, aura nArakI tathA tiryoM meM uccagotrakA sambhava nahIM hai to ina gatiyoM meM gotrakA sarvathA hI abhAva mAnanA par3egA; kyoMki dvanda garbhita eka pratipakSI guNakA svatantra sadbhAva kisI taraha se bhI middha nahIM hotA / ukta gatiyoM meM gotrakaM do prakAroMmeM se eka vizeSakI niyAmakatA kahane kA yaha artha hotA gotra vicAra saMtANakameNAgaya-jIvAyaraNassa godamidi srkhaa| uccaM NIcaM caraNa ucca NIcaM have godaM // -- karmakANDa 13 / santAnakrameNAgata jIvAcaraNasya gotramiti saMjJA / ucca nIcaM caraNaM uccainIcairbhavet gotram // 13 // artha-santAna krama arthAta kulakI paripATIke kramasaM calA AyA jo jotrakA AcaraNa usakI 'gotra' saMjJA hai / usa kula paramparA meM U~cA Aca raNa ho to use 'ucca gotra' kahate haiM, jo nIcA AcaraNa ho to vaha 'nIca gotra' kahA jAtA hai / gotra isa lakSaNa para gaura karate haiM to yaha lakSaNa sadopa mAlUma hotA hai, aura aisA prakaTa DhotA hai ki kamabhUmi manuSyoM kI vizeSa vyavasthA para lakSya rakhakara sAmAjika vyavahAra dRSTise imakI racanA huI hai / gotra karma amRta prakRtiyoM meM se hai aura isakA udaya caturgatika jIvoMmeM kahA haiM / nArakI aura niyaMJcoke nIca gotrakI, devAMka over gotrakI aura manuSyoMke ucca aura nIca donoM gotroMkI sambhAvanA siddhAntame kahI hai| deva va nArIkA upapada janma hotA hai; ve kisIkI mannAna nahIM hote aura na koI unakA niyata caraNa hai | gAthokta gotrakA lakSaNa ina donoM gatiyoM kimI taraha bhI lAga nahIM hotaa| isI nara ekendriyAdi sammUrchana jIvoM meM bhI yaha lakSaNa vyApaka nahIM / isake alAvA 'AcaraNa' zabda bhI manuSyoM hI ke vyavahArakA arthavAcI hai aura manuSyoM hI kI apekSAse ukta lakSaNa meM upayukta huA hai| AcaraNake sAtha uccatva aura nIcatvakI 150 ki ina gatiyoMke jIva apane loka mamudAya meM mamAnAcaraNI haiM, unameM bheda bhAva nahIM hai aura jaba bheda bhAva nahIM to unako ucca yA nIca kimakI apekSA meM kahA jAya, ve khuda to Apasa meM na kimIko bIca samajhate haiM na ucca; unameM nIca aura uccakA rUpAla honA hI asambhava hai / isI khyAla bhoga-bhUmiyoMke bhI usa gotra hI kahA gayA hai| isase spaSTa hai ki gotrakA lakSaNa manuSyoMkI vyavahAra vyavasthA ke anusAra banAyA gayA hai, aura jima jima gatike jIvoMko manuSyoM ne jaimA samajha' athavA unake vyavahArakI jaisI kalpanA kI, usIke anusAra una gatiyoMmeM ucca va nIca gotrakI sambhAvanA mAnI gaI hai| caturgati ke jIvoMmeM bandhodayamatvako prApta hone vAle gotra karma tathA usake kArya svarUpa gotrakA lakSaNa aura Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 anekAnta [ mArgazIrSa, vIra nirvAya saM02416 udaya jisa prakArase pratyakSa jJAtA haSTA marvajJane ukta prakArake vyavahAroMme to mAna prakaTa hai ki kahA ho vaha saba gAthAse prakaTa nahIM hotaa| isa unameM nIca aura ucca donoM hI prakArake AcaraNalakSaNake mutAbika gotrakarmakA udaya mASyoM hI vAle jIva hote haiM, phira jaina-piddhAntiyoMne devameM milegA aura anya gatiyoMke jIvoMke ATha gatimeM nIcagotrakA udaya kyoM nahIM kahA ? pAThaka karmoM kI jagaha mAta hI kA udaya mAnanA pdd'egaa| vicaareN| __ jaina siddhAntiyoMmeM gatra aura gotra karmakaM 2-isameM kucha vizeSa kahanekI z2arUrata nahIM viSayoMmeM jo pracalina mata hai vaha manapyoM hI ke ki amura, rAkSama. bhUna, pizAcAdi devoMke AcavyavahAroM tathA kalpanAoMse banA hai / isake raNa mahAna ghRNita aura nIca mAne gaye haiM aura ve vizeSa pramANameM nimna ligvina UhApoha kI bAteM vaimAnika devoMkI samAnatA nahIM kara makane / yadi pAThakoMke svayaM vicArArtha upasthita karate haiM- gotrake uccatva nIcatvameM jIvakA AcaraNa mUla kA 1-bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI aura raNa hai to vaimAnikoMkI apekSA vyantarAdikA gotra vaimAnika, ima prakAramaM devoMke cAra nikAya jaina- avazya nIca honA cAhiye / devamAtrako uccagotrI dharmameM kahe haiM / ina cAroM prakArakaM devoMmeM indra kahanA jainamiddhAntiyoMke lakSaName viruddha par3atA hai| sAmAnika, vAyaviMza, pAripada,AtmarakSa, lokapAla 3-pazuoM meM siMha, gaja, jambuka, bher3a. kukkara anIka, prakIrNaka, abhiyogya aura kilviSika, Adika AcaraNoM meM pratyakSa bheda hai| vIratA, mAhama aise daza bheda hote haiN| inameMmeM jo deva ghor3A, Adi guNoMme mihako manuSyoMne Adarza mAnA hai / ratha, hAthI, gaMdharva aura nartakIka rUpoMko dhAraNa kimI dUmarekI mArI huI zikAra aura ucchiSTako karate haiM ve anIka haiM jo hAthI, ghor3A bAhana siMha kabhI nahIM khAtA aura na apane vArame pIche banakara indrakI sevA karate haiM ve Abhiyogya kaha rahe hue pazu para dubArA AkramaNa karatA hai / jainAlAte haiM; aura jo indrAdika devoMke manmAnAdika cAryona 100 indra kI saMkhyAmeM siMhako indra kahA anadhikArI, indrapurIsaM bAhara rahane vAle tathA hai, yathAanyadevoMse dUra khar3e rahanevAle (jaima aspRzyazadra) "bhavaNAlaya cAlIsA vitaradevANa hoMti battIsA / haiM ve kilviSaka deva haiN| yahA~ apane Apa yaha kappAmara caubIsA cando sUro Naro tirmo|" prazna hotA hai ki killipaka jAtike devoMko anya isakA kyA kAraNa hai ki AcaraNoM meM bheda hote prakArakaM deva apanI apekSA nIca samajhate haiM ki. hue bhI tiryazcamAtrako samAnarUpase nIcagotrI kahA nahIM ? yadi nIca nahIM samajhate to kilviSikoMko gayA hai ? amarAvatIse bAhara dUra kyoM rahanA par3atA hai aura 4-nArakiyoMmeM aise jIva bhI hote haiM jinake ve aspRzya kyoM haiM ? evaM anIka tathA Abhiyogyaka tIrthakara nAma karmakA bandha hotA hai| kyA ve jIva pAcaraNa zeSa sAta prakArake devoM kIdRSTi meM ucca haiM bhI anya nArakiyoMkI taraha nIcAcaraNI hI hote vA nIca ? devoMke daza prakArake bheda aura unakaM ? sarva nArakA jIvoMkA samAna nIcAcaraNI Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa 2 ] aura nIcagotrI honA samajha meM nahIM AtA / 5 - kubhoga- bhUmike manuSya nAnA prakArakI kusmita AkRtiyoMke hote haiM aura subhoga-bhUmi kI apekSA yaha bhI kahA jAyagA ki ve kubhogake bhogI haiN| kyA kubhoga bhUmi aura subhoga bhUmike jIvoMke caraNoM meM pharka nahIM hotA ? yadi hotA hai to phira akhila bhoga-bhUmi-bhava uccagotrI hI kyoM kahe gaye ? gotra- vicAra ina saba bAtoM para vicAra karanese yahI mAlUma hotA hai ki gotrakarmake viSaya meM jainoMkA jo siddhA hai vaha kevala manukA, aura manuSyoM meM bhI Sarafaast vyavahAra mana hai / bhAratIya loga saba prakArake devI devatAoMkI upAsanA karate haiM, bhUta, pizAca, yakSa, rAkSama, koI bhI ho sabake devAlaya bhArata meM maujUda haiM, sabake stotra pATha saMskRta bhASA meM haiM aura unake bhakta apane apane upAsyoMkA kIrtana karate haiN| isaliye jainani devamAtrako gotra kahA hai; kyoMki ve manuSyoM meM ucca aura zaktizAlI evaM aneka iSTAniSTake karanemeM samatha mAna gaye haiM / pazu aura nArakiyoM ko koI manuSya apane acchA nahIM samajhanA, na unake guNAva - gugApara vicAra karatA hai, isaliye manuSyoM ke sAdhA - khyAla ke mutAbika niyacha aura narakagatimeM ekAnta nIcagotrakA udaya batAyA gayA / yadi caturgatikaM jIvAMkaM AcaraNa aura vyavahAroMko dRSTi rakhakara gotrakaM lakSaNa tathA udaya vyavasthAkA varNana hotA to usameM 'santAnakameNAgaya' padakI yojanA kabhI nahIM hotI, aura na deva, nArakI tathA niryacagati meM ekAntarUpase eka hI prakArake gotrakA naya kahA jAtA / 158 gotrake lakSaNakI upayukta AlocanA karake hamane yaha dikhalA diyA hai ki yaha lakSaNa manuSyoMkI vyavahAra sthiti ke anusAra banAyA gayA hai| ima lakSaName nimnalikhita bAteM aura nikalatI haiM: (1) jIvakA bahI AcaraNagotra kahA jAyagA jo kula paripATI me calA zrAtA ho, arthAt-jo AcaraNa kulakI paripATIke muzrAphika na hogA usakI gotrasaMjJA nahIM hai aura vaha gotrakarmake udayase nahIM kintu kisI dUsare hI karmake udayase mAnA jAyagA / (2) haraeka AcaraNa ke liye kulavizeSakA niyata honA jarUrI hai aura haraeka kulake liye kisI vizeSa AcaraNakA / parantu, jainadharma meM mAnava samAja ke vikAsakA 'varNana hai vaha kucha aura hI bAta kahatA hai: usako yadi sahI mAnate haiM to yaha bhI svIkAra karanA par3egA ki bharatakSetra meM eka samaya aisA thA jaba manuSyoM meM na to koI kula the aura na unakI paripATI ke koI AcaraNa the, isaliye usa samaya ke jIvoMke gotrakarmmakA udaya bhI nahIM thA / vartamAna avasarpiNIke prAthamika tIna AroMmeM bhogabhUmikI racanA thI; bhoga-bhUmiyoM meM kula nahIM hote, kulakaroMkA janma tIsare kAlake AkhIra meM hotA hai / isa prakAra kuloMke abhAva meM bhoga-bhUmiyoMke AcaraNoM kI gotrasaMjJA nahIM kahI jaaygii| yadi aisA kahA jAya ki samasta bhoga- bhUmiyoM kA eka hI kula thA aura unake AcaraNa samAna the isaliye bhogabhUmiyoMke gotrakA sadbhAva thA, to Age kulakaroM, tIsare kAlake antake bhoga-bhUmiyoM tathA karma Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mArgazIrSa, vIra- nivsN024|| mamike mAdike manuSyoMmeM gotrakA prabhAva svayameva baneH--1 kumbhakAra, 2 lohAra, 3 citrakAra, 4 siddha hotA hai; kyoMki inake pAcaraNa inake pUrva- vana bunanevAle, 5 nApita arthAt naaii| RSabhadevajoMse sarvathA mina aura viruddha the / isako hama ne hI vivAhavidhi calAI aura sage bahina bhAImeM nIce spaSTa karate haiM strI-bhartArakA sambandha honA banda kiyA / ___ bhoga bhUmiyA manuSya na khetI karate the, na isa kathanakaM mubhAphika jima jisa bhogamakAna banAte the, aura na bhojana-vastu pakAte the; bhUmiyAne apanI sahodarAko chor3akara dUmarI strIse ve apanI saba AvazyakatAyeM kalpavRkSoMse pUrI vivAha kiyA, athavA RSabhadevajIkI zikSA pAkara karate the| isaliye unameM asi, masi,kRSi, bANi- kumhAra, lohAra Adike kAmako kiyA, usakA jya, sevA aura zilpake karma vyApAra bhI nahIM the| AcaraNa usake mAtA pitAke AcaraNoMse bilakula unako mApasameM kisIse kucha sarokAra nahIM thA, hI viparIta aura nirAlA thA; arthAta usakA Aapane apane yugalake sAtha apanI kalpatarU-bATikA- caraNa apane kula kI paripATIke anusAra nahIM thA, meM sukhabhoga karate the / ataeva na koI unakA isaliye vaha gotrakarmake udayase nahIM kintu kimI samAja thA aura na koI sAmAjika bandhana / unameM anya hI karmodayakA phala thaa| ataeva karmavivAha-saMskAra nahIM hotA thA; eka hI mAtAke bhUmikI AdimeM jo manuSyoMke AcaraNa the unakI udarase nara-mAdAkA yugala utpanna hotA thA, jaba 'gotra' saMjJA nahIM kahI jA sakatI aura usa mamayake yauvanavanta hote the taba donoM bahina aura bhAI saba loga gotrakarmodaya rahita the / pATha kammoMkI strI-puruSakA sambandha kara lete the / yugala paidA hote jagaha unake sAta hI kA udaya thA / gotrakarmakA hI unake mAtA-pitAkA dehAnta ho jAtA thaa| isa udaya unakI santAnake mAnA jAyagA jinhoMne prakAra yugala manuSyoMkI samAna jIvana-sthiti usa apane AcaraNa mAtA pitAse prApta kiye aura samava taka jArI rahI jaba taka ki kalpavRkSoMkI unhIMkA pAlana kiyA / yadi usa samaya kisI nAI kamI na huI / tIsare Areke astrIrame kalpavRkSoMkI ke lar3akane khetIkA kAma kiyA aura nApitake nyUnatAse logoMne apane apane vRkSoMkA mamatva kAryako na sIkhA to usakA bhI AcaraNa 'santAnakrakaliyA aura kaI yugala vRkSoMke liye ApasameM mAgata' na honese gotrasaMjJaka na hogA, usake bhI kleza karane lge| tatpazcAt parasparake jhagar3e gotrakAbhAva hI kahA jaaygaa| aise santAnanipaTAnake liye una yugaliyoMne apanemase eka karmarahita AcaraNoMke liye karmatattva-jJAnameM yugalako nyAyAdhIza banAyA jo pahilA kulakara kaunasA vizeSa karma hai so jJAnI pAThaka khuda huA aura usIke vaMzaja Ageko nyAyAdhIza tathA vicAreM; aSTakamake uparAnta to koI karmanahIM daNDanItividhAyaka hote rhe| inhIM kulakaroMko kahA gayA aura ina mUlottara prakRtiyoMko inake mantAna zrIRSabhadeva tIrthakara hue jinhoMne paTkarma- lakSaNAnusAra ukta santAna-krama rahita AcaraNoMke kI zikSA dI; unake upadezase prathama pA~ca kArIgara kAraNa kaha sakate nhiiN| Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa , riva] gotra vicAra 'santAnakramAgata' pada para eka zaMkA yaha aura naraNI haiM aura amuka amuka niicaacrnnii| taduhotI hai ki jisa bhoga-bhUmiyoMkI santAnane RSabha- parAnta yugAntaroM taka una kuloMmeM nirantara eka hI devajI kI zikSAnumAra apane pUrvajoMke AcaraNako prakArakA AcaraNa rahe isakI gAMraTI kyA ? kisI chor3akara navIna AcaraNa grahaNa kara liye, usake bhI kulameM eka hI tarahakA AcaraNa nirantara banA putrakA AcaraNa pitAke anukUla hone para 'santAna rahegA aisA mAnanA prakRti aura karma siddhAntake kamAgata' kahA jAyagA ki nahIM; arthAt eka hI pratikUla hai, pratyakSase bAdhya hai| kisI jIvake pIr3hIke AcaraNako 'santAnakramAgata' kaheMge yA AcaraNa usake pitA yA pUrvajoMke anusAra zravanahIM; mUlataH prazna yaha hai ki kitanI pIThIkA pAca- zyameva hI hoM, aimA mAnanA ekAnta haTha hai| raNa santAna kramAgata kahA jA sakatA hai ? isakA yadi AcAryoMkA yaha abhiprAya ho ki ukta byorA kisI granthoM meM dekhane meM nahIM aayaa| hiMsAdi pAcaraNoM meM pravRtti aura nivRtti jIvikA aba jarA AcaraNakI uccatA nIcatA para ke SaTkarma ta thA pezoMse niyojita hai; kaI peze vicAra kIjiye / 'AcaraNa' zabdase asaliyatameM aura karma to aise haiM jinake karanevAle nIcAcaraNI prAcAryokA kyA kyA abhiprAya hai so sApha sApha nahIM hote aura koI aima haiM jinako karanese jIva kahIM nahIM kholA gyaa| yadi 'pAcaraNa' zabdase nIcAcaraNI ho hI jAtA hai athavA nIcAcaraNI himA, jhUTha, corI, sapta vyasanAdimeM pravRtti hI usa pezeko karatA hai ucAcaraNI nahIM / prayojana athavA nivRttise matalaba hai taba to gotrake ukta yaha huA ki kaI paizAMke sAtha uccAcaraNakA lakSaNAnusAra aisA mAnanA par3egA ki do tarahakaM avinAbhAvI sambandha hai aura katipayake sAtha kula yAnI vaMzakrama hote haiM, eka ve jinameM hiMsAdi nIcAcaraNakA / imameM kaI anivArya zaMkAe~ paidA pAcaraNa vaMza paramparAsa niyanarUpase kabhI hue hotIhaiM / catugatika jIvoMkI apekSA to yaha sarvathA hI nahIM, ataeva unameM utpanna hue jIva ucca gAtrI amambhava hai| manuSyoMkI apekSA lIjiyekahalAte haiM; dUsare ve kula jinameM himAdi AcaraNa (ka) bhAga-bhUmiyoMke koI peze vA jIvikA karma niyata rUpase paramparAse hote Aye haiM, imaliye nahIM the ataH ve saba nIcAcaraNI tathA gotrakarma uname janma lene vAle jIva nIca gotrI hote haiN| rahita kahe jAyeMge / yaha pracalita gotrodaya-matase ___ caturgatike jIvoMkA vicAra na kareM to aise uccA- viruddha par3atA hai / caraNI nIcAcaraNI niyata kulakA karmabhUmike zrA- (ba) paTkarma aura pezAMkA upadeza Adi dima sarvathA abhAva thA / bhoga-miyA meMsa to aise tIrthakarane diyA thA aura unhoMne hI kArIgarI nathA niyata kula the hI nahIM; ataH niyatakuloMka prabhAva zilpake kArya sigvAya the, annAdikA agnimeM meM yugAdimeM saba manuSya gotra tathA gotra karma rahita pakAnA bhI unhoMne hI mikhAyA / ve avadhijJAnI tha / jaina granthoM meM isa bAtakA byoga kahIM bhI nahIM aura mokSamArgake zrAdividhAtA the; yadi ucAcaraNI hai ki amuka amuka kula to hamezAke liye uccA- aura nIcAcaraNI doprakArake peze vAstabameM hote to Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 anekAnsa ve nIcAcaraNake pezoMko kabhI nahIM mikhAte aura na kisIko unake vyApAra kA Adeza karate, jAna bUjhakara ve jIvoMko pApameM na DAlate, pratyuta matrakI hI uccAcaraNI pezoMkI zikSA dete / jIvikA karma aura pezoM ke sAtha uccAcaraNa aura nIcAcaraNa ke sambandhI yojanAse bhagavAn RSabhadeva para bar3A bhArI dUSaNa AtA hai / isase yahI kahanA par3egA ki yA to uccAcaraNa aura nIcAcaraNakA sambandha pezoM meM hai nahIM, aura yadi hai to SaTkarma aura bhinna bhinna zilpake kAryoMkI zikSA RSabha deva jI ne nahIM dI kintu prakRtikA vikAmake niyamAnusAra zanaiH zanaiH janatAkI jarUratoMsa kabhI kucha aura kabhI kucha aise naye naye tyAviSkAra hote rahe jaisa Ajakala hote haiM / RpamadevajIkA calAyA huA koI bhI pegA nIcAvaraNakA nahIM ho sakatA, tadanusAra kumhAra julAhA, lohAra, nAI saba ucca gotrI haiM, peze kI apekSA ye loga nIcAcaraNI nahIM athavA ye kahiye ki kumhAra Adika peze RSabhadevajI ne nocAcaraNa yA nIcAcarIke kAraNa nahIM samajhe aura na aisA kisIko prakaTa kiyA / tadanusAra jIvikA karmakI apekSAme RSabha devIkI dRSTi na koI ucca gotra thA, na nIca pAThaka vicAra kareM ki aisI avasthAmaM ca aura nIca zracarAMka niyata kuloMkA sarvathA abhAva hai ki nahI: phira gotra aura gotrakamakI kyA bAta rahI ? (ga) jainadharmamaM prathamAnuyoga ke anusAra jina kuloMge kSAtrakarma hotA hai ve uccagotra kahe jAyage / isakA yaha abhiprAya hotA hai ki jina kuloMme paripATI kSAtra karma hotA hai unameM utpanna [mArgazIrSa, vIra nirvANa saM0 2066 hone vAle jIvoMke AcaraNa niyamataH ucca hI hona cAhiyeM, tabhI AcaraNa aura jIvikA - karma meM vi nAbhAvI sambandha mAnA jA sakatA hai / parantu kathA purANoMmeM isake viparIta hajAroM udAharaNa milate haiM / rAvaNa kSatriyakulotpanna tIna khaNDakA rAjA thA, usane sItA parastrIkA haraNa kiyA jisake kAraNa lAkhoM jIvoMkA raNameM khUna huA / yudhiSThi rAdi pANDava aura kaurava kSatriyodbhava the, unhoMne juA khelA aura vyasanako yahAM taka nibhAyA ki draupadI strIko bhI dAvameM lagAkara hAra baitthe| pAThaka, jarA vicAriye ki kyA ye zrAcaraNa ucca the / hamane ye udAharaNa digdarzanamAtrako likha diye hai, varanA (anyathA ) purANoM meM agaraNata. misAleM (udAharaNa) maujUda haiM jinase vidita hogA ki kSatriyoMmeM hI adhikatara nIcAcaraNI huye haiN| aisI avasthA meM pezokaM sAtha AcaraNoMkA sthira sambandha kaima mAnA jA sakatA hai ? uparyukta bAtoM se yaha mApha hojAtA hai ki loka meM na to aise kula hI hai jinake liye yaha kahA jA sake ki unameM ucca yA nIcAcaraNa hamezAka liye paripATI meM calA AtA hai aura na jIvikA karma yA pezoMke kulose AcaraNoM kA avinAbhAvI sambandha siddha hotA hai / ataH gommaTasArameM jo gotrakA lakSaNa hai aura jaina siddhAntiyoMne gotrakamrmodaya-vyavasthA jaisI mAnI hai, ye saba prakRtivikAsake viruddha haiM; yaM sArvakAlika aura caturgatike jIvoMpara dRSTi rakhakara nahIM banAye gaye, kintu bhAratavAsiyoMkaM vyavahAra aura khayAloMke anusAra inako kalpanA huI hai / amuka prakAra ke kula jaise brAhmaNAdi, niyamase Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa 2] vIrazAsanAMka para kucha sammatiyAM uccAraNI hI hote Aye haiM aura hote raheMge, inameM karma aura gotrakA sadbhAva nahIM aura hai to vaha utpanna hue jIvoMko ucca hI mAnanA evaM inase kyA hai, usakA lakSaNa ina pracalita zAstra matoMkI itara kula jaise kuMbhakAra Adi zilpakAra nApita vyavahAra-rUr3hise nahIM mila sktaa| TIkAkAra prabhati sevA-karmI nIcAcaraNI haiM, inako sadA AcArya saba yaha likhate haiM ki "jisake udayase sarvadAke liye nIcahI mAnanA, nIcatA uccatA loka pUjya ikSvAku Adi ucca kuloMmeM janma ho, janmase hai, guNa, svabhAvase nahIM; eka kula jAti use 'ucca gotra karma' kahate haiM, aura jisake udaya kA karma dUsare kula-jAtivAlA na kare, ityAdi se nindya daridrI aprasiddha duHkhoMse Akunita dhAraNAyeM bhAratameM hI hajAroM varSoMse acalarUpase cANDAla Adike kulameM janma ho, use nIca gotra calI ArahI haiN| inhIM vaMza-paramparAgata dhAraNAoM karma' kahate haiN| pAThaka dekhaleM ki ye lakSaNa cataaura vyavahAroMke mutAbika jainAcAryoMne gotra- gatike jIvoM meM kaise vyApaka ho sakate haiM ? karmakA lakSaNa racA hai| parantu, pAThakajana, gotra karma amaliyatameM hai gommaTasArake alAvA sarvArthamiddhi, rAja- kucha jarUra, umake astitvase hama inkAra nahIM vArtika Adi tattvArthasUtrakI TIkAoM meM jo ucca kara sakate, cAhe loka vyavahArI jainAcAryoM ke aura nIca gotrakA lakSaNa likhA hai usase bhI yahI nirdiSTa lakSaNameM hama usakA yathAvat svarUpa nahIM nissandeha pratIta hotA hai ki gotra-karmako yojanA pAte aura aneka anivArya zaMkAeM hotI haiM tathApi jaina vijJoMne karma-siddhAMtameM bhAratIya manuSyoM hI ke prakRti-vikAmameM usakI khoja karanese hama gotra vicArase kI hai, caturgatike jIvoMmeM yA to gotra- aura gotra karmake zuddha lakSaNa taka pahu~ca sakate haiN| vIrazAsanAMka para kucha sammatiyAM (1) prophesara e0 ena0 upAdhyAya, ema. e. DI. mujhe imameM jagabhI sandeha nahIM ki zrApakA 'anekAnta' liTa kolhApura hiMdI patroM meM pradhAna sthAna rakhatA hai| yaha sunizcit hai "I am in due receipt of the (vIra- ki jaina sAhityakA vidyArthI isake puSToMmeM bahutamI bahuzAsana)Number of the 'Anekant'. I feel mUlya mAmagrIko mAlUma kare aura ise hamezA apane pAsa no doubt that your 'Anekant'occupies are a greater for the a prominent position among Hindi (2) nyAyAcArya paM0 mahendrakumArajI zAstrI, Journals. A student of Jaina Lite- nyAyAdhyApaka syAdvAda mahAvidyAlaya kAzIrature is sure to find a good deal of "vizeSAGka dekhA, hRdaya prasanna hogayA / lekhokA valuable material in its pages; and cayana zrAdi bahuta sundara huA hai| bA* sUrajabhAnajI he has to keep it always at his elbow to sacamuca pracaMDa rUdi vighAtaka yuvaka hai| ve sadiyoM for repeated reference." ke marmasthAnoMko khoja 2 una para hI prahAra karate haiN| arthAt-anekAnta' kA 'vIra zAsanAka' milaa| maiM patrakI samunnatikI barAbara zubha bhAvanAe~ bhAtA huuN|" Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ buddhihatyAkA kArakhAnA avatAravAda, bhAgyavAda aura kalikalpanA [ 'gRhastha' nAmakA eka sacitra mAsikapatra hAlameM rAmaghATa banArasase nikalanA prArambha huA hai, jisake sampAdaka haiM zrI govinda zAstrI dugavekara aura saMcAlaka haiM zrIkRSNa balavanta paavgii| patra acchA honahAra, pAThya sAmagrIse paripUrNa, udAra vicArakA aura nirbhIka jAna par3atA hai| mUlya bhI adhika nahIMkevala 1 // ) ru0 vArSika hai / isameM eka lekhamAlA "jhabbazAhI" zIrSakake sAtha nikala rahI hai, jisakA pA~cavA~ prakaraNa hai 'jhabbazAhIkA buddhihatyAkA kArakhAnA' / isa lekhameM vidvAna lekhakane hinduoMke abatAravAda, bhAgyavAda aura kalikAlavAda para acchA prakAza DAlA hai| lekha bar3A upayogI tathA par3hane aura vicAraneke yogya hai / ataH use anekAntake pAThakoMke liye nIce uddhRta kiyA jAtA hai| -sampAdaka] manuSya-jIvanameM buddhikA sthAna bahuta U~cA hai| buddhikI zatruoMkI buddhikA nAza karate haiM, parantu adharma aura sahAyatAse manuSya kyA nahIM kara sktaa| buddhike anAcAroMke pravartaka jhabbaloga apane svArthake liye prabhAvase vaha asambhavako bhI sambhava banA detA hai| ananta strI-puruSoMkI buddhihatyA kara DAlate haiN| mArya cANakyane kahA hai: ____ yaha hama kaha bhAye haiM ki, manuSya-jAtikA jJAna ekA kaMvalameva sAdhanavidhau senaashtebhyo'dhikaa| abhI apUrNa hai aura apUrNa jJAna kadApi bhrAnti-rahina nandonmUlana-dRSTavIyamahimA buddhistu mAgAnmama // nahIM hotaa| mAnavI buddhikI isI durbalatAse lAbha ___ merI buddhikI zakti maura mahimA nandavaMzako jar3ase uThAkara saMsArameM aneka laphaMge kabbU nirmANa ho gaye haiN| rakhAba dene meM prakaTa ho cukI hai / maiM apane uddezyakI manuSyoM kI bhAvazyakatAeM bahuta hotI haiM aura unakA siddhimeM buddhiko saikar3oM senAoMse bar3hakara samajhatA huuN| pUrtike liye ve aise sAdhana khojA karate haiM ki parizrama merA sarvasva bhale hI calA jAya, kintu kevala merI buddhi kucha bhI na karanA par3e yA bahuta kama karanA par3e aura merA sAtha na chodd'e| mahAbhAratameM likhA hai:- phala pUrA yA AvazyakatAse adhika mila jAya / jaba zastrairhatAstu ripavo na hatA bhvnti| unakI buddhi cakarA jAtI hai aura unheM koI spaSTa mArga prajJAhatAstu nitarA suhatA bhavanti // nahIM sUma par3atA, taba ve una mambubhoMke cArameM phaMsa zAboM ke dvArA kATa galanese hI zatruoM kA saMhAra jAte haiM, jo sarvajJa yA lokottara jJAnI honekA dAvA nahIM hotA, kintu jaba unakI buddhi mAra DAlI jAtI karate hoN| aise bhrAnta, bhale aura moje manuSyoMkI buddhi hai,tabhI unakA pamA nAza hotA hai| gItAnebhI buddhi ko ve apane pasAye budi-hatyA kArakhAne meM isa prakAra mAzako hI manuSya ke nArAkA kAraNa mAnA hai| rAjanI- pIsa DAlate haiM ki saMsArameM unakA kahIM ThikAnA hI vijJa catura puruSa apane deza yA rASTrakI bhalAI ke liye rahavAsA / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa 2] buddhi hatyAkA kArakhAnA sAMsArika duHkhoMse vyAkula bhAvukoMko jhabbU loga jodI kAla ke prArambha hote hI himAlayakI guhAmeM jAkara samajhA dete haiM ki Izvara kimI prajJAta jagatame isa dharA tapasyA kara rahI hai| kalike antataka hameM duHkha hI-duHkha dhAmameM avatIrNa hokara mAnavI zaktise bAharakI ana bhoganA hai / isaliye kevala rAmanAma japate hue lAkhoM honI bAteM kara DAlatA hai| unheM ve yaha bhI vizvAsa varSa duHkha sahate raho / kalikA anta hote hI ukta RSi dilAte haiM, ki hameM IzvarakA darzana ho gayA hai aura avatIrNa hoMge aura hamAre saba duHkha dUra kara deMge / nimmeM usakA darzana karanA ho, ve hamAre pAsa cale bhAveM bauddhika dAyatAkA isase bar3hakara yaha pramANa mila hama bhI Izvarake hI eka avatAra haiM aura yadi cAheM, to sakatA hai ? isA bhAvanAse hama rAma, kRSNa, vyAsa, manuSyoMkA bhalA-burA saba kucha kara sakate haiN| pAlmIki, zaMkarAcArya, rAmadAsa, tulasIdAsa bhAvikI vAstava meM yadi kisIko IzvarakA mAkSAtkAra ho kauna kahe, tilaka gAMdhI takako avatAra mAnane lage haiM gavA hotA aura dUsareko bhI IzvarakA darzana karAnekI aura apanI buddhikA divAlA khoja baiThe haiM / hama yaha kirmAme zakti hotI, to reDiyo yantrakI taraha eka hI nahIM samajhate ki, pratyeka jIva IzvarakA aMza hai aura Izvara ghara-ghara dekhna par3anA / parantu Izvarake satyarUpake 'nara karanI kare, to mArAyaNa bhI ho sakatA hai|" sambandhameM hI abhI ekamata nahIM hai, usakA darzana kauna AzcaryakI bAta to yaha hai ki, jineM hama avatAra kimako karAve ? kisIkA Izvara sAna pAsamAnake Upara mAnate haiM, ve kyA kahane aura kyA karate haiM, usa ora baDA hai, to kimIkA mAta samudroMke pAra tIramAgarameM dhyAna bhI nahIM dene; kintu unake nimittame jo usmaya gaMpanAgapara soyA hai| kisIkA Izvara sRSTike antakI karate haiM, unameM tAliyAM pITakara vyAkhyAna mAite yA pranIlA karatA huA nyAyadAnake liye utsuka ho rahA mavA mizrIkA bhoga lagAkara udaradevako santuSTa karate haiM hai to kisIkA saptAha meM eka dina vizrAma karatA hai| jahAM naka devanAmoMko mAnakara aura unhIMpara jIvana kiyAkA Izvara maguNa hai. to kisIkA nirguNa / kimI- kalahakA saba bhAra maupakara parAvalambI bana jAnA, kaimI kA Izvara krodhI hai, to kisIkA zAnna / kisIkA upAmanA hai? zunya hai to kisIkA kriyAzIla / maccI bAta to yaha macamuca dekhA jAya, to hamArI isa korI upAhai ki, apanI apanI buddhi ke anusAra manuSyoMne IzvarakI manAkI apekSA pAzcAsya sAdhanoMkI upAsanA kahAM kalpanA karalI hai| tarka aura buddhiko jahAMtaka sthAna bar3I car3hI hai| hama pRthvI, sUrya, vAyu agni Adiko milA, manuSya barAbara bhAge bar3hate gaye; parantu jaba donoM devatA mAnate aura candana phUloMsa unakI upAsanA ko gani kuNThita ho gaI. taba unhoMne kimI eka Izvara karate haiM, jisakA kucha bhI phala nahIM hotaa| pAzcAtya kA mAna liyA aura umApara nirbhara rahakara karma karaneye mAdhakAMna inhI paMcadevoMkI aisI upAsanAkI, jisame hAtha para baTora liye| ve unake vazameM ho gaye aura nAnA prakAra manuSyajAti hinduoMkI bholI bhAvanA hai ki, saMsArameM jitane kA upakAra karane lge| pANinIne bhAgazAstra nirmANa 12 bar3e bar3e kAma hote haiM, avatArI puruSa hI karate haiN| kiyA, bhArya bhaTTane gaNita zAratrake siddhAnta prasthApita bhagavanameM to yahAM taka likhA hai ki nara-nArAyaNako kiye, manu yAjJavalkya Adine prAcAroMkA vargIkaraNa Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mArgazIrSa, vIra nirvANa saM02466 kiyaa| kauTilyane prArthazAstrakI racanA kI, gailIliyone mabuoMke buddhihatyAke kArakhAnemeMjaba koI "mAMkha vidyut zaktikA patA lagAyA, nyUTanane gurutvAkarSaNakA kA andhA gA~ukA pUrA" pahu~ca jAtA hai, taba pahale hI niyama khoja nikAlA, ye saba prakRtika devatAoMke prakoSTha (kamare) meM use avatAravAdakI dIkSA dekara sacce upAsaka the| phira bhI manuSya hI the| yadi Izvara dIkSita urpha pAsmIya banA liyA jAyA hai| dIkSA lete ko mAna liyA jAya, to vaha bhI sthUla deha dhAraNa hI vaha andhazraddhAkI andhakAramayI ekAnta guhAmeM praveza karake hI prAkRtikA upabhoga karatA hai aura isa vicAra- karanekA adhikArI banatA hai / vaha guhA usa kArakhAnese hameM bhI Izvara honekA pUrNa adhikAra hai| taba hama kA dUsarA prakoSTha hai| usameM le jAkara usa sAdhakako nAkhoM varSoMtaka Izvarake avatAra pratIkSA karate hue duHkha bhAgyadevakA sAkSAt darzana karAyA jAtA hai aura sadA meM kyoM par3e raheM? japane ke liye yaha mantra raTA diyA jAtA hai:purANoM meM dasa avatAroMkA varNana hai| nau avatAra "vhehe kI jo rAma raci rAkhA / hogaye haiM, basavAM bAkI hai| usa damaveko bhI hama bAkI ko kara tarka bar3hAvahi sAkhA // " kyoM bacane deM ? kalaMkI avatAra ghor3e para savAra hai, isa mantrake japane hI use 'naiSkarmyasiddhi' prApta ho hAtha meM talavAra liye hai aura mlecchoMkA saMhAra kara rahA jAtI hai arthAt apane adhaHpAtake liye vaha akarmaNya hai| isI svarUpa meM hama zivAjI kA bhI citra dekhate haiM nikammA 'kAThakA ullU' bana jAtA hai| usameM phira yaha naba kyoM na mAna leM ki, zivAjIke sAtha hI saba socanekI zaktihI nahIM rahatI ki, bhAgya bhI prayatna avatAra samAsa ho gaye haiM aura aba hameM apane utkarSake (karma) kA hI eka phala hai| mArga para bhApa hI agrasara honA hai ? avatAravAda karmake tIna vibhAga haiM,-maJcita, prArabdha. kriyamanbuoMne nirmANa kiyA hai aura sabhI jhabba apane mANa / isa janma yA pUrva janmoMmeM jo karma hama kara cuke mApako Izvarake avatAra hone kI ghoSaNA karate haiM / isa hoM, ve maJcita haiM / uname meM jinakA bhoga prArambha ho se unakI to bana pAtI hai, kintu bholI-bhAlI janatA gayA ho, va prArabdha haiM aura jo bhoga rahe haiM, ve kriyaakAraNa ThagI jAtI hai| ataH jaba ki, hameM saMsAra meM mANa haiN| parantu kriyamANa prArabdhakA hI pariNAma haiM, sammAnake sAtha jInA hai, taba manameM daurbalya utpanna isaliye lokamAnya tilaka aura vedAntasUtroMne saMcinakaranevAle avatAravAdako bhI pUrvokta do RSiyoMke sAtha ke ho prArabdha aura anAraca ye do bheda mAne haiN| saMcita himAlayakI gaharI guhA meM banda kara denA nitAnna pAva- meM se jinakA bhoga prArambha ho gayA hai, ve prArabdha aura zyaka hai| Izvara na kahIM jAtA hai, aura na pAtA hai| jinakA bhoga zeSa hai ve anArabdha haiM / niSkAmakarma yogasa aura vaha sarvanyApaka hai, prANimAtrake antaHkaraNa meM sthita athavA jJAnase prArabdhakA prabhAva haTAyA jAsakatA hai aura hai aura caitanyarUpase sarvatra vyApta hai| unake AnekI anArabdha dagdha kiye jA sakate haiN| kyoMki manuSya pravAha bhavatarita honekI-bATa johanA mUrkhatA hai| manuSyako meM par3e hue lakar3I ke laTTe ke samAna nahIM hai, kintu karma apanA uddhAra bhApa hI kara lenA hogaa| "uddharaMdatma- karanemeM svatantra hai| usameM icchAzakti, kriyAzakti aura nAtmAnam" yahI gItAkA upadeza hai| jJAnazakti hai / vaha pazukI taraha parAdhIna nahIM, kintu Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 2] buddhi hatyAkA kArakhAnA - - apane bhAgyakA mApa vidhAtA hai / use kAlpanika bhAgya luka jAnA jAna bUjhakara viSa pI lenA, bacoMko par3hane na para bharosA nahIM rakhanA cAhiye / aitareya brAhmaNameM bhejakara khaNTha rakhanA kyA ucita hogA! puruSArthIke liye likhA hai: saMsAra meM asambhava kucha bhI nahIM hai / prayatnavAdI puruSake Aste bhaga A cInasyoddhavastiSThati tisstthtH|| Age bhAgya hAtha bA~dhe khar3A rahatA hai| prayabase hI zene nipadyamAnasya varAti carato bhAH ||craiveti|| devoMko amRnakI prApti huI / ataH he rAma ! napuMsakatA utpanna karanevAle bhAgyavAdako chor3akara navajIvana utpA arthAt jo manuSya gharameM baiThA rahatA hai, usakA bhAgya karanevAle prayatnavAdako apanAno; isImeM tumhArA bhI baiTha jAtA hai; jo khar3A rahatA hai, usakA bhAgya khar3A kalyANa hai|" ho jAnA hai; jo soyA rahatA hai, usakA bhAgya mo samartha rAmadAsane bhI kahA hai:-"prayatna devatA hai jAtA hai bhora jo calatA phiratA hai, usakA bhAgya bhI aura bhAgya daitya hai| isaliye prayatnadevakI upAsanA calane phirane lagatA hai| isaliye udyoga karo, puruSArthI karanA hI zreyaskara hai|" mambhava hai ki, prayatnarUpI devbno| tAkI ArAdhanA karate hue bhAgyarUpI daitya vahA~ pahu~ca ___ yadi g2az2anI, gorI, humAyU yA akabara bhAgya para kara viSna kare; isaliye usa bhAgyarUpI devyapazuko bharomA rakhakara baiTha rahate, to musalamAna gyAraha sau pakaDakara praparana devake Age usakI bali car3hA denI vonaka bhAratakA zAsana na kara sakane aura yadi aMgrez2a cAhiye / bher3a bakare mArane se zakti-cAmuNDA prapA nahIM bhAgyadevakI zaraNa meM cale jAte, to dillIpara apanA hotI, kintu avatAravAda, deva -bhAgya-bAda jaise jhaNDA phaharA na sakate / udyogiyoM ke ghara Rddhi siddhiyaM prabala pazuoMko kATa girAne meM hI vaha santuSTa hokara pAnI bharA karatI haiN| yogavAmiSTa meM vasiSTha zrIrAcandramaM manuSyajAnikA kalyANa mAdhana karanI hai / jo buddhimAn kahane haiM:-"bhAgya to mUoM aura pAlasiyoMkI gahI manu ya prayannadevako middhakara lenA hai, vaha manyumoMke huI eka kAlpanika vastu hai / udyogameM hI bhAgya nihina buddhihanyAka kArakhAneko andhazraddhAkI andhI guhAtaka / hai| udyoga na ho, to bhAgyakA astitva hI nahIM rhegaa| pahu~ca hI nahIM pAtA aura yadi kisI kAraName pahu~ca pUrva karma hA prArabdha hai aura vaha prabala puruSArthaya naSTa bhI jAnA hai, to ve rokaToka usase chuTakArA bhI pA kiyA jA sakatA hai| udyoga pratyakSa hai aura bhAgya jAtA hai| anumAna hai / anumAnakI apekSA pratyakSakA mahatva a- jhabu loga bhAvukoM ko apane kArakhAne meM le jAkara, dhika hai / udyogame svarAjya, sAmrAjya hI kyA, indrapada unape bhAgyavAdI tapasyA karAkara, jaba parikrama karanene bhI prApta ho sakatA hai / rAha-calanA bhikhArI yadi rAjA haiM, naba unheM tIsare prakoSThakI kalikalpanAkI caragvI ho jAya, yA kisI garIbakI lar3akI mahArAnI bana jAya, (mazIna ) para car3hA dete haiM / pahale prakoSTha meM manuSya no vaha usake pUrvakRta marakarmokA phala hai| yadi yaha andhazraddha bananA hai, dUsaremeM nikammA-- puruSArthahIna--- kahA jAya ki, jo kucha hotA hai, bhAgyama hI honA hai; ho jAtA hai aura nImaremeM bane yA banakhorekA rUpa no bhAgyapara nirbhara rahakara bhAgameM kUda par3anA, pahAime dhAraNa kara letA hai| yoM acchI taraha usakI buddhihatyA Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mArgazIrSa, vIra nirvANa saM02465 ho jAne para, athavA yoM kaheM ki kaccA mAla pakA mAtRhatyAkArI prAmaNa parazurAma, nArIharaNakArI brAhmaNa bana jAne para, yaha mAbunoM ke kucakra ke paTAremeM bhara liyA rAvaNa, kUkurakA mAMsa bhakSaNa karanekI icchA karanevAle jAtA hai aura phira vyAvahArika saMsArameM usakA koI mahaSivizvAmitra, zukrAcAryako ThaganevAle jainamata-pracAraka astitva hI nahIM raha jaataa| devaguru bRhaspati * prajApIDaka mahuSa aura vena, patnIkI buddhihatyAke kArakhAnekI kalikalpanAkI mazIna sadA phaTakAra sunanevAle droNa, khIlampaTa dazaratha, bar3A hI bhayAnaka hai aura usakA prabhAva bhI asAdhAraNa sapatniyoMse vaira karanevAlI kekayI, candramAse putra utpanna hai| usake mahAtmyakA manbubhoMne pahalese hI aisA varNana karanevAlI gurupatnI tArA, arthalolupa brahmaNa dhanvantarI, kara rakkhA hai ki, jisakA koI ThikAnA nahIM / jaba kanyApara bhAsakta honevAle brahmA, patohUpara rIjhanevAle kalikAlakA yantra apane pUre vegame calane lagegA, taba vasiSTha aura agnise garbha dhAraNa karanevAlI RSipasniyoM saba varNa zUdra ho jAyeMge, brAhmaNa dharma karma chor3a deMge, tathA ekase adhika pati karanevAlI aura kaumAryAvasthA gAyeM dUdha aura bhUmi mana mahIM degI, megha yathAsamaya tathA vaidhavyAvasthAmeM santAnotpatti karanevAlI kitamIhI nahIM baraseMge, pativratAe~ bhraSTa ho jAyaMgI, puruSa khiyoM ke jIvanacaritra likha mAre haiM jo unhIMke matAnusAra strI jita,lampaTa bhaura para kho gAmI hoMge, brAhmaNatvakA kaliyugake nahIM hai| ulkApAta, bajrapAta aura sATha 2 cinha janeUbhara raha jAyagA, dharmavaktA aura sAdhu DhoMgI hajAra varSoM ke avarSaNoMkI bAteM to jahA~ tahA~ likhI pAbaNDI- hoMge, rAjA prajAko pIsa DAlegA, putra pitA milatI hai / usa samaya pRthvI to bAta bAtameM rola kI bAta nahIM mAnegA, pati patnImeM prema nahIM rahegA, ja.tI aura gau banakara brahmAke pAsa bhAgatI thii| yajJaputra apanI mAtAse nIkI saMvA karAvegA, viSayasukha ho prasagameM matha mAMsake liye devatA lar3a jAte the aura sabhI pradhAna sukha mAnA jAyagA. kAmIloga bahana beTIkA bhI loga bher3a, bakare, sUara, bachar3e, sAMDa, gAya, ghor3e, geMDe, vicAra nahIM kareMge, arthaprApti hI puruSArtha ho rahegA, khaccarataka mAra mArakara khA pacA DAlate the / kalivarNanake bhAI bhAI eka dUsarekI chAtI para cdNge| bhAI-bahanoM, lekhakakI hI bAta sahI mAna lI jAya, to yahI kahanA devarAnI-jeThAniyoM aura nanada-bhaujAiyoMmeM anabana par3egA ki anya yugoMkI apekSA kaliyuga meM hI sabhyatA rahegA, ativRSTi, anAvRSTi, vajrapAta, agnidAha. roga, kA adhika vikAsa huA hai| bhUkampa Adi utpAta bArabAra hoMge, devoM brahmaNoM aura vedAGga jyotiSane pAMca varSakA eka yuga mAnA hai; mAdhunoMko koI nahIM mAnegA, saba loga pApI aura parantu jhabbubhoMne lAkhoM varSoMke yuga banA DAle haiM / unake alpAyu hoMge, sabhI manuSya aMgUThe ke barAbara ho jAyeMge, hisAbase cAra lAkha battIsa hajAra varSoMkA kaliyuga hai| dharmakA nAmataka nahIM rahegA mokSakA vicAra uTha jAyagA jaba taka vaha rahegA tabataka unakI parNita paristhiti hI aura adharma bar3hakara saMsAra ucchinna ho jAyagA ityaadi| isa kathana meM jainamata pracAraka, yaha vizeSaNa mAnoM ye saba bAteM anya yugoM meM huI hI nhiiN| samajhakI kimI g2alatI athavA bhUlakA pariNAma jAna Azcarya to yaha hai ki, kali kAlakA bhaviSya kathana par3atA hai; kyAki devaguru bRhaspati jainamata ke koI karanevAle khAkane hI mAmaya patrakA padhAranevAle indra pracAraka nahIM hue haiN| -sampAdaka Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. niva] pudi hatyAkA kAranAmA banI rahegI aura dina dina adharma, anIti, anyAya, kAThakA pracAra kiyA jAyagA, patalUnake badale loga asatya, hisA, atyAcAra anAcAra prAdikA bAjAra luGgI pahananA prArambha kara deMge, sAdIke badalne pA~ca pA~ca garama rhegaa| becAroMne yaha bhI socaneke kaSTa nahIM sau kakhiyoMke purAnI cAlake lahaMge siyAM pahanane uThAye ki jaba hamAre dekhate hue 10-12 varSoMmeM hI lageMgI, paNDita lAMga kalAImeM ghI bAMdhane ke badale pUrva-paristhiti badala jAtI hai, taba vAkhoM varSoMtaka gale meM jalaghavI, dhUpadhar3I yA bAbakI ghadI pA ghaNTA vaha ekasI kaise banI raha sakatI hai? unakI dRSTimeM laTakAveMge, cInIke pyAle cammacake badale loga arghAkalikA pratApa anivArya hai, vaha hokara hI rhegaa| bhAcamanI paJcapAtrakA upayoga karane lageMge, phrencakaTanayA rAjya, nayI saMsthAe~, naye vicAra, naye karjanakaTa-mAnavarTakaTake badale jaTA-dAr3hI bar3hA leMge aura sudhAra, jo kucha ve nayA dekhate haiM, saba kalikA pratApa reloM moTaroMko banda kara bailagAr3iyA~ bhaiMsAgAdiyAM hai| koI nArI haraNa kare, balAt gomAMsa khilA de, banAyo jAne lageMgI, to kyA kAma turanta bhAga jAyagA apamAna kare, mUrtiyoMko tor3a phor3a de, rAja pATa chIna jhabbunoMne kalike gAlase bacaneke kucha upAya bhI le, galemeM DorI bA~dhakara bandarakI taraha nAca nacAve, batAye haiM / jo kucha mila jAya, usase santuSTa raho, saba kalikI mahimA hai| satyanArAyaNa, jalanachuTa Adi vratotsava kRpaNatA chor3a___prazna yaha uThatA hai ki, kali bhAratavarSake hI pIche kara manAyA karo, dAna-dakSiNAmeM mambubhoMko hAthI ghor3e, kyoM par3A hai ? videzoM meM vaha apanA prabhAva kyoM nahIM dhana ratna, dhAnya-vasA, miSTAna-pakavAna, bahU-beTI bhAdi dikhAtA? kyA khaibaraghATIke pAra karane athavA samudrake arpaNa kara santuSTa kiyA karo, kisI prakArakA pratIkAra lA~ghanekI usameM sAmarthya nahIM hai yA una dezoMmeM use na kara jo kucha hotA jAya, use dekhA karo-sahA koI pUchatA hI nahIM ? hamAre paDausI jApAna, rUsa tathA karo aura hAtha para hAtha rakhakara baiThe baiThe rAma nAma turkistAnane apane yahA~ suvarNayuga prasthApita kara diyA hai apA karo / yadi koI hAtha paira hilanekA upadeza kare / aura yuddha meM parAjita jamaNI samarAGgaNameM tAla Thokakara to use dharmahIna, patita, vedanindaka jAnakara kalivayaMphira khar3A ho gayA hai / ilaiNDa, amerikA, phrAnma, prakaraNa aura prAyazcittake kucha saMskRta zloka sunA do| iTalI Adi dezoMmeMkalikI dAla nahIM galatI / kadA- kalivaya-prakaraNameM puruSArthanAzakI koI bAta nahIM chUTI cita vahA~ke svAbhimAnI karmavIroM aura unakI jala- hai| basa, cAra lAkha battIsa hajAra varSoM taka isI sthala-nabhomabakhanameM mariData susajjita yuddha-sAmagrIko taraha cuppI sAdhe baiTha rahaneme ber3A pAra hai| phira brahma. dekhakara vaha Dara jAtA ho / isame to yahI artha nika- sAkSAtkAra yA moca bahuta dUra nahIM raha jAyagA / batA hai ki, durbala rASTroMko hI kali satAtA hai, kali-santaraNakA yaha kaisA acchA upAya hai; sabaloMke pAsa bhI nahIM phttktaa| budihatyAkA kitanA usama yaMtra! isa patraka bhAga vicAra karane kI bAta hai ki Aja mAnaka bAli- sira mukA denese hI bhAratakI saba bhojasvitA mArI kAnoMko jo zikSA dI jAtI hai vaha banda kara yadi gayI hai / baudoM, IsAiyoM athavA musalamAnoMne apane una nirapara rakhA jAyagA, cAyake badale sukhasIke dharma pA samAjameM kAliko nahIM ghusane diyaa| isIse TA Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 anekAnta [mArgazIrSa, vIra nirvANa saM02466 baudoMke cIna, jApAna Adi paurvAtya rASTra, IsAiyoMke prArambha huA, vaha uTha baiThA aura use tretA yugake cinha purUpa, amerikA bhAdi pAzcAtya rASTra aura musalamAnoMke dikhAI dene lage aura jahAM usane udyoga prArambha kiyA turkastAna, kAbula Adi madhya rASTa utkarSazAlI haiM aura mora usakA satyayaga yA pahuMcA / isaliye prayatna hama kalike mAre bez2Ara haiM ! yadi hameM phira vaddhiSNu aura kro|" isa vedAjJAne bhA yahA siddha hotA hai ki, jaba jayiSNu bananA hai to manodaurbalya utpanna karane vAlI hama sajaga hokara apanA kartavya pAlana karana ka geMge. kalikalpanAko himAlayameM bheja denA cAhiye / vAstavameM sabhI satyayugakA pravartana kara skeNge| yaha hameM apane kisI yugakA pravartana karanA rAjazAsako athavA sAmA- manameM acchI taraha jamA lenA cAhiye mora kalikA jika netAoM ke hAtha hai / aitareya brAhmaNameM likhA hai:- kAlA mu~ha kara denA caahiye| yadi hama asAvadhAna kaliH zayAno bhavati saMjihAnastu dvaaprH| raheMge, to nizcayase jAna rakheM ki, jhabbU loga hameM uttiSTastretA bhavati kRtaM smpdytecrn||craiveti| apane buddhihatyAke kArakhAnemeM pakar3akara le jAyage aura __ "jahAM manuSyako nIMda bhAyI aura usakA kali avatAravAda, bhAmyavAda, kalikarupanAkI TikaTIpara car3hA mAyA jahA~ usane pAlasako haTAyA aura usakA dvApara kara phA~sI laTakA deNge| sAhitya-paricaya aura samAlocana (1) SaT khaMDAgama ('dhavalA' TIkA aura usake bAtoMkA vistArake sAtha varNana pRSTha 72 taka kiyA gayA hindI anuvAda sahita ) prathama khaDakA satyarUpaNA nAmaka hai / ibhImeM mUla sUtrake avatArako vaha saba kathA dI hai prathama aMza-mUla lekhaka, bhagavAna puSpadanta bhUtabali ! jise pAThaka 'anekAnta' ke gata vizeSAMkameM 'dhavalAAMda sampAdaka, prophesara hIrAlAla jI jaina ema.e.,ela.ela. zruta paricaya' zIrSakake nIce par3ha cuke haiN| usake bAda bI, saskRtAdhyApaka kiga-eDavarDa-kAleja amraavtii| jIvasthAnake kucha prAraMbhika sUtroMkI vyAkhyA pRSTha 154 prakAzaka, zrImanta seTha lakSmIcanda zitAbarAya, jaina- taka dI hai, jinameM 14 jIva samAsoM (gati Adi sAhityoddhAraka phaDa-kAryAlaya amarAvatI (bgr)| mArgaNAsthAnoM) kA ullekha kiyA gayA hai aura phira bar3A sAija pRSTha saMkhyA saba milAkara 556 / mUlya, unakI vizeSa prarUpaNAke liye 'jIva sthAna' ke satsajilda tathA zAstrAkAra pratyekakA 10) ru.| prarUpaNAdi pATha anuyoga dvAroMke nAma sUtra naM. 7 meM 'dhavala' nAmase prasiddha jisa prathake darzanoMke liye diye haiN| usake bAda ve sUtrase sat prarUpaNAkA prodya janatA aseMse lAlAyita hai usake 'jIvasthAna' nAmaka aura zrAdezarUpase vistAra ke sAtha varNana 410 pRSTha taka prathama khaMDakA yaha anya prathama aMza hai| isa aMzameM mUlake kiyA gayA hai| yaha saba varNana aneka aMzoMmeM gommaTamaMgalAcaraNa sahita kula 177 sUtra hai / maMgalAcaraNakA sArake guNasthAna, mArgaNA aura satyarUpaNAke varNanake sUtra prasiddha NamokAramaMtra hai aura usakI vyAkhyA tathA sAtha milatA-julatA hai| TIkAmeM bahutasI jagaha 'uktamaMgala, nimitta, hetu, parimANa, nAma aura kartArUpase chaha ca' rUpase jo 214 padya diye hai unameM 110 ke karIba Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya- paricaya aura samAlocana varSa 2 2] gAthAe~ aisI hai jo gommaTasAra meM bhI prAyaH jyoM kI tyoM aura kahIM kahIM kucha pATha-bhedake sAtha pAI jAtI haiM aura jo kisI prAcIna graMtha saMbhavataH paMcasaMgraha prAkRtaparase uddhRta kI gaI haiN| bAkI 104 ke karIba saMskRta prAkRta ke padya bhI dUsare graMthoM para se uddhRta kiye gaye haiN| aura isa taraha graMtha meM prastuta viSayakA acchA sapramANa vivecana kiyA gayA hai| mUla grantha aura usakI 'dhavalA' TIkAkA hindI anuvAda bhI pratyeka pRSTa para sAtha sAtha diyA gayA hai| parantu anuvAdaka kauna haiM yaha graMtha bhara meM kahIM bhI spaSTa sUcita nahIM kiyA gyaa| jAna par3atA hai jina paM0 hIrAlAlajI zAstrI aura paM0 phUlacanda jI zAstrIke sahayogase graMthakA sampAdana huA hai aura jinheM graMthake mukha pRSTha para 'sahasampAdakau' likhA hai unhIMke vizeSa sahayogase graMthakA anuvAda kArya huA hai / anuvAdake atirikta phuTanoTsake rUpameM TippaNiyA~ lagAnekA jo mahatvapUrNa kArya huA hai usameM bhI ukta donoM vidvAnoM kA pradhAna hAtha jAna par3atA hai / TippaNiyoMmeM adhikAza tulanA zvetAmbara graMthoM parase kI gaI hai| acchA hotA yadi isa kArya meM digambara graMthoMkA aura bhI adhikatA ke sAtha upayoga kiyA jaataa| isase tulanAkArya aura bhI adhika prazastarUpase sampanna hotA / zrastu anuvAdako par3hakara jA~canekA abhI taka mujhe koI asara nahIM mila sakA, isaliye usake viSayameM maiM abhI vizeSarUpase kucha bhI kahaneke liye zrasamarthaM hU~ parantu sAmAnyAvalokanase vaha prAyaH acchA hI jAna par3atA hai / graMthake zurUmeM zramarAvatI, ArA aura kAraMjAkI pratiyoMke phoTo citra aura granthoddhAra meM sahAyaka seTha hIrAcanda, seTha mANikacanda jI Adi 7 mahAnubhAvoMke 201 citra, citra-paricaya sahita dekara 7 pejakA prAkathana, 4 pejameM aMgrejI prastAvanA aura phira 88 pRSThakI hindI prastAvanA dI hai| sAtha, prAkkathanake bAda eka pejakI viSaya-sUcI bhI dI hai, jo ki phoTo citroMse bhI pahale dI jAnI cAhiye thI; kyoMki sUcImeM phoTo citra tathA prAka thanako bhI viSayarUpase diyA gayA hai| prAkathanAdi tInoM nibandha pro0 hIrAlAla jIke likhe hue haiM / unake bAda do peja kI saMketa sUcI, tIna pejakI satprarUpaNAkI viSaya-sUcI, eka pejakA zuddhi patra, eka pejakA satprarUpaNA kA mukhapRSTha, aura phira eka pejakA maMgalAcaraNa diyA hai / satprarUpaNAkI jo viSaya sUcI dI hai vaha kevala satprarUpaNAkI na hokara usake pUrva ke 158 pRSThoMkI bhI viSaya sUcI hai / zracchA hotA yadi use jIvasthAna ke prathama aMzakI viSaya sUcI likhA jAtA / aura satprarUpaNAkA jo mukha pRSTha diyA hai usa para satprarUpaNAkI jagaha 'jIvasthAna prathama aMza' aisA likhA jaataa| kyoMki paT khaNDAgamakA pahalA khaNDa jIvasthAna hai, usIkA NamokAramaMtra maMgalAcaraNa hai, na ki satprarUpaNA kA | granthake anta meM pariziSTa diye haiM jinake nAma isa prakAra haiM: 1 saMta-prarUpaNA suttANi, 2 zravataraNa-gAthA-sUcI, 3 aitihAsika nAma sUcI, 4 bhaugolika nAma sUcI, 5 granthanAmollekha, 6 vaMzanAmollekha, 7 pratiyoMke pAThabheda, 8 pratiyoM meM chUTe hue pATha, 6 vizeSa TippaNa | prastAvanA - 1 zrI dhavalAdi siddhAntoM ke prakAzameM zrAnekA itihAsa, 2 hamArI zrAdarza pratiyAM, 3 pAThasaMzodhanake niyama, 4 SaD khaNDAgamake racayitA, 5 zrAcArya-paramparA, 6 vIra nirvANakAla, 7 SaT svagaDAgamakI TIkA dhabalAke racayitA, 8 dhavalAse pUrvake Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [mArgazIrSa, vIra-nirvAvasaM. TIkAkAra, 6 dhavalAkArake sanmukha upasthita sAhitya, chapAI-saphAI bhI uttama hai| mUlya bhI parizramAdiko 10SaT khaNDAgamakA paricaya, 11 satprarUpaNAkA viSaya, dekhate hue adhika nahIM hai| aura isaliye yaha graMtha 12 granthakI bhASA, itane viSayoM para prakAza DAlA gayA vidvAnoM ke par3hane, manana karane tathA hara tarahase saMgraha hai| prastAvanA bahuta acchI hai aura parizramake sAtha karaneke yogya hai / isakI tayyArImeM jo parizrama huA hai likhI gaI hai| hA~, kahIM-kahIM para kucha bAteM vicAraNIya usake liye prophesara sAhaba aura unake donoM sahAyaka tathA Apattike yogya bhI jAna par3atI haiM, jina para phira zAstrIjI dhanyavAdake pAtra haiM aura vizeSa dhanyavAdake kamI avakAzake samaya prakAza DAlA jA skegaa| yahAM pAtra bhelasAke zrImanta seTha lakSmIcanda jI haiM, jinake para eka bAta jarUra prakaTa kara denekI hai aura vaha yaha Arthika sahayogake binA yaha maba kucha bhI na ho pAtA, ki prastAvanAmeM 'dhavalA' ko vargaNA khaNDakI TIkA bhI aura jinhoMne 'jaina mAhityoddhAraka phaMDa' sthApita karake batalAyA gayA hai / parantu mere usa lekhakI yuktiyoM para samAja para bahuta bar3A upakAra kiyA hai| koI vicAra nahIM kiyA gayA jo 'jaina middhAnta bhAskara' antama zrI gajapati upAdhyAyako, jo moDabadrIke ke 6 The bhAgakI pahalI kiraNameM 'kyA yaha sacamuca- sudRr3ha kaidagvAnese cirakAlake bandI dhavala-jayadhavala graMthabhrama nivAraNa hai ? isa zIrSakake sAtha prakAzita ho rAjoMko apane buddhikauzalase chur3Akara bAhara lAye tathA cukA hai aura jina para vicAra karanA ucita evaM zrAva- sahAranapurake raIsa lA* jambapramAdajIko supurda kiyA, zyaka thA / yadi una yuktiyoM para vicAra karake prakRta aura zrI sItArAma jI zAstrIko, jinhoMne apanI niSkarSa nikAlA gayA hotA to vaha vizeSa gauravakI dUradRSTitA evaM hastakauzalase ukta graMtharAjoMkI zIghrAtivastu hotA / isa samaya vaha paM0 pannAlAlajI monIke zIghra pratilipiyA~ karake unheM dUsare sthAnoM para pahuMcAyA kathanakA anumaraNa sA jAna par3atA hai, jinake lekhake aura isa taraha hamezA ke liye bandI (kaidI) honeke bhayase uttarameM hI merA ukta lekha likhA gayA thA / isa viSaya- nirmukta kiyA *, dhanyavAda diye binA nahIM raha sakatA / kA punaH vizeSa vicAra anekAntake gata vizeSAMkameM ye donoM mahAnubhAva mabase adhika dhanyavAdake pAtra haiN| die hue 'dhavalAdi zruta-paricaya' nAmaka lekhameM vargaNA- ina logoMke mUla parizrama para hI prakAzanAdikI yaha saba gkhaNDa vicAra' nAmaka upazIrSakake nIne kiyA gayA hai| bhavya imArata bar3I ho sakI hai aura aneka sajanoMko uma parase pAThaka yaha jAna sakate haiM ki una yuktiyoMkA granthake uddhArakArya ga sahayoga denekA avamara mila makA mamAdhAna kiye bagaira yaha samucita rUpase nahIM kahA jA hai| yadi vaha na huA hotA to Aja hameM isa rUpameM makatA ki dhavalA TIkA paTa gyaNDAgamake prathama cAra grantharAjakA darzana bhI na ho pAtA / kheda hai ina paropagvaNDokI TIkA na hokara vargaNAgvaNDa mahita pAMca khaMDoM- kArI mahAnubhAvoMke koI bhI citra granthameM nahIM diye gaye kI TIkA hai| haiN| merI rAyameM grAmoddhArameM sahAyakoMke jahA~ citra diye isa prakArako kucha truTiyoMke hote hue bhI graMthakA yadi zrI sItArAmajI zAkhI aisA na karate to yaha saMskaraNa hindI anuvAda, TippaNiyoM, prastAvanA aura ina grantharAjoMkI sahAranapurameM bhI prAyaH vahI hAlata pariziSToM ke kAraNa bahuta upayogI ho gayA hai| hotI jo mUrabadrIke kaidakhAne meM ho rahI thii| Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya paricaya aura samAjocana 20 // hai vahA~ inake citra sabase pahale tathA sarvopari diye jAne aura saMgraha karaneke yogya hai| mUlya 6) rupayA itane cAhiye the| AzA hai granthakA dUsarA aMza prakAzita bar3e AkAra aura puSTa jilda sahita graMthakA adhika nahIM karate samaya isa bAtakA jarUra khayAla rakkhA jaaygaa| hai / prathakI charAI-saphAI saba sundara aura manomohaka (2) zrImadrAjacandra-(saMgrahagrantha) mUla gujarAtI hai| gujarAtI isa graMthake kaI saMskaraNa ho cuke haiM / lekhaka, zrImad rAjacandra jI zatAvadhAnI sampAdaka aura hindImeM yaha pahalA hI saMskaraNa mahAtmA gAMdhIjIke hindI anuvAdaka, paM0 jagadIzacandra, zAstrI em0e0| anurodha para anuvAdita zrAdi hokara prakAzita huA hai| prakAzaka, seTha maNIlAla, revAzaMkara jaga jIvana jauharI, aura isaliye hindI pAThakoMko imame avazya lAbha vyavasthApaka zrI paramazruta prabhAvaka maMDala, bambaI naM02 uThAnA caahiye| grantha parase zrImadrAjacandra jIko bhale bar3A sAija pRSTha saMkhyA, saba milAkara 644 mUlya prakAra mamamA aura jAnA jA makatA hai| mahAtmA majilda 6) ru.| gA~dhIjIke jIvana para mabase adhika chApa ApakI hI ___ yaha vahI mahAn grantha hai jisa parase mahAtmA gA~dhIke lagI hai, jise mahAtmA jI svayaM svIkAra karate haiN| zrApa nigve hue 'rAyacanda bhAI ke kucha masmaraNa' anekAntakI 34 varSakI avasthAmeM hI svarga sidhAra gaye aura itanI gata 8 vI kiraNamezrI madrAjacandra nIke do citroM mahita thor3I avasthA meM hI ima maba sAhityakA nirmANa kara gaye uddhana kiye gaye the aura 'mahAtmA gAMdhIke 27 praznoMkA hai, misa zrApakI buddhi ke prakarSakA anubhava kiyA jA mamAdhAna' zrAdi dUmare bhI kucha legna anekAntameM mamaya- makatA hai| mamaya para diye jA rahe haiM / imameM zrImadrAjacandra jIke (3) tribhaMgIsAra-(hindI TIkA sahita ) mUla ligve hue zrAtmamiddhi, mokSamAlA. bhAvanAbodha, aAdi legbaka, zrItArAtarA mvAmI, TIkAkAra brahmacArI pranthoMkA aura bhamparNa lekhA tathA patrAMkA tathA unakI zInalapramAda / prakAzaka meTha mannalAla jaina, mu. prAgA. prAiveTa DAyarI aAdikA maMgraha kiyA gayA hai| mAthameM moda (gAgara) mI0 pii0| bar3A mAija pRSTha saMkhyA, maba 5. jagadIzacandra jI zAstrI ema. e. kA likhA huA milAkara 144 mUlya 1) ru0 / 'gajanandra aura unakA sakSipta paricaya' nAmakA eka mUla prathakI bhASA na maMskRta hai na prAkRta aura na nibandha bhI lagA huyA hai hI bar3A hI mahatvaparNa hai aura hindI vyAkaraNAdike niyamoma zUnya eka vicitra jimama kavizreSTha zrImadrAjacandrakaM jIvanakA bar3A prakArako vicar3I bhASA hai| mAlUma hotA hai isake acchA paricaya milanA hai / graMthakaM zumma eka vistRta legvaka kimI bhI bhASA ke paDita nahIM the| unheM apane viSaya-macI mahAtmA gAMdhI jIke dvArA prastAvanA rUpamaM mampradAya vAlaki liye kucha-na-kucha limbanekI nimbe hue, ukta maMsmaraNoM ke pUrva lagI huI hai aura aMtameM jarUrata thI, imaliye unhoMne apane manake mamajhaunake 6 upayogI parizipa lagAe gaye haiM. jina mabama graMthakI anamAra uma ukta gvicaDI bhASA meM hI ligvA hai / padyoupayogitA bahuta bar3ha gaI hai / yaha atha bar3A hI mahatva- ke chanda bhI jagaha jagaha para limbita haiM / 70 zItalaraNa hai aura isameM adhyAtmAdi viSayoM ke jJAnakI vipula pramAdajIne mUlanayako 71 gAthAoMmeM banalAyA hai / pAmagrI bharI huI hai| graMtha bAra-bAra par3hane, manana karane parantu malake maba padya gAthA chandame nahIM hai| brahmacArI Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mArgazIrSa, vIranirvAya saM02415 jI ne bahudhA rakhar3akI taraha khIMca khAMcakara padyoMkA kucha valaprasAda / prakAzaka, mUlacanda kisanadAsa kApar3iyA, artha viThalAyA hai| usakA anvayArtha, bhAvArtha aura mAlika digambara jaina pustakAlaya, sUrata / pRSTha saMkhyA. vizeSArtha taka likhA hai aura isa taraha pustaka kucha saba milAkara 176 / mUlya, 1) ru0 / par3hane yogya ho gaI hai, jisakA zreya brahmacArIjIko hai| isa pustakA viSaya usake nAmase hI prakaTa hai| anyathA pustaka koI khAsa mahatvakI mAlUma nahIM hotI imameM aneka jaina granthoMparase kucha vAkyoMko lekara unheM aura na vidvAnoMkI usake par3hane meM ruci hI ho sakatI bhAvArtha mahita diyA hai / aura yaha batalAnekI ceSTA kI hai| astu; yaha pustaka jaina mitrake grAhakoMko upahArameM gaI hai ki "jaina dharmako pAlanevAle sarvagRhasthI bhale dI gaI hai aura alaga mUlyase bhI milatI hai / brahmacArI prakAra rAjyazAsana, vyavahAra, paradezayAtrA, kArIgarIke jI tAraNataraNa svAmIke sAhityakA uddhAra karanemeM lage kAma va khetI zrAdi kara sakate haiM va zrAvakake vratoMko hue haiN| isase pahale tAraNataraNa zrAvakAcAra aAdi bhI pAla sakate haiN| sAtha hI, imameM ajaina granthoMke aura bhI pAMca graMtha anuvAdita hokara prakAzita ho cake kucha pramANa bhI ahiMsAkI paSTi meM diye gaye haiN| pustaka hai| kheda hai brahmacArI jI isa sAhityakI bhASA para koI 11 adhyAyoMmeM baTI huI honepara bhI kisI acche vyavaprakAza nahIM DAla rahe haiM, jisakA DAlanA anuvAdake sthita viSayakramako liye hue nahIM haiM / viSaya-vivecana samaya sAhityakI aisI vicitra sthiti hote hue zrAva- aura kathanakA DhaMga bhI bahuta kucha sAdhAraNa hai / chapAI. zyaka thA / safAI to aura bhI mAmUlI hai / itanepara bhI yaha pustaka granthakA nAma 'tribhaMgIdala prokta' isa pratijJA-vAkya mahAtmAgA~dhIjIko samarpita kI gaI hai| mUlya 1) ru. parase 'tribhaMgIdala' to upalabdha hotA hai parantu 'tribhagI- adhika hai / aisI pustakakA mUlya cAra-chaha zrAne honA nAmakI upalabdhi nahIM hotii| sambhava hai brahmacArI jI cAhiye thA / jaina mitrake grAhakoMko yaha pustaka lA. ke dvArA hI nAmakA yaha saMskAra athavA sudhAra kiyA rozanalAlajI jaina bI. e. phIrojapurakI aorase apane gayA hai| pUjya pitA lA* lAlamanajIkI smRtimeM jinakA sacitra (4) jainadharmameM ahiMsA-lekhaka, brahmacArI zI- jIvana carita bhI sAthameM lagA hai, bheTameM dI gaI hai| Page #227 -------------------------------------------------------------------------- Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAtaH smaraNIya jagatpUjya parama yogirAja jainAcArya zrI madvijaya rAjendra sUrIzvarajI vicita-agvila jaina granthoMkA mAra sarvasva, advitIya, anaparmaya, vidvajana prazamita mAgadhI (prAkRta ) bhASAkA ekamAtra vizvamanIya virATa bahadvizvakoza . . racanA kAla... abhidhAna rAjendra . maga kAla... / mudraNa kAla racanA kAla maM0 1946-1660) ma. 1664-1980 pRSTha maMgkhyA 10,000] (bhAga 1 me 7 ) [zabda mAlyA 60,000 kucha vidvAnoke abhiprAya pahiye : sara jaoNrja e0 priyamana, ke0 mI0 AI0 I0 (iMglaiNDa):-.......... mujhe gare jaina prAkRta na adhyayanameM ima granthakA bahuta mAhya huvA hai............yaha vizvakoza madarbha nathA AdhAra digdarzana ke liye ani mUlyavAna tathA upayogI hai|" pro0 silvana levI ( yUnivarsiTI oNpha parima, phrAMma ):-.............yaha grantha pITarmavarga DikzanarIsa bhI bar3hakara upayogI hai, isameM AdhAra aura avanaggIma maja pUrNa zabda maMgraha hI kayala nahI milanA hai, kintu una zabdoMke mAtha maMbaddha manamatAntara, inihAma nathA vicAgaMkA paga-paga vivaMcana bhI prAma hotA hai.. " pro. siddhezvara varmA, ema0 e0 ( jammU-kAzmIra ):-...... ...imama aAja taka mamArako maryathaiva ajJAta aimA amUlya avataraNa granthAdhArakA bahuta bar3A bhaNDAra bhaga par3A hai|" hareka yanivamiTI, kaoNleja, vidyAlaya. lAyabrarga, na bhaNDAra, vidvAna dhanI lAMga, gajA. mahArAnA ke magrahameM avazya ragbane yogya hai / mUlya mampA mAtoM bhAgake granthakA kevala ru. 175), adhika granyAMke liye tathA vyApAriyAMke liye haikamIzanake liye patravyavahAra kiijiye| patA:-abhidhAna rAjendra pracAraka saMsthA, ratalAma (madhya bhArata) Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. No. L. 4328 anukaraNIya gata varSa kaI dharma-premI dAtArokI zrogse 121 jainaMtara saMsthAko anekAnta eka varSa taka bheTa svarUpa bhinAvayA gayA thaa| hameM harSa hai ki isa varSa bhI bheMTa svarUpa bhijavAte rahanekA zubha prayAsa ho gayA hai| nimna manakI ora jainaMtara saMsthAoM ko bheMTa svarUpa anekAnta bhijavAyA gayA hai| anekAnta para hue lokamatamaM jJAta ho sakegA ki anekAnta ke pracArakI kitanI zrAvazyakatA hai| jitanA adhika anekAntakA pracAra hogA utanA hI adhika matya zAnti aura loka hitaiSI bhAvanAoM kA pracAra hogA / anekAntako hama bahuta adhika sundara ra unnatizIla dekhanA cAhate haiN| kintu hamArI zakti vRddhi himmata saba kucha parimita haiM | hameM samAja hitaiSI dharma bandhuyoM ke sahayoga kI atyanta AvazyakatA hai| hama cAhate hai samAja ke udAra hRdaya bandhu jainaMtara saMsthAyAM aura vidvAnoko pracArakI dRSTi anekAnta apanI ora se bheMTa svarUpa bhijaamar jaina ko anekAntakA grAhaka banane ke lie utpAdita kreN| tAki anekAnta kitanI hI upayogI pAThya sAmagrI aura puSTa saMkhyA bar3hAne meM samartha ho ske| lar3AIkI ne jIke kAraNa jabaki patrIkA jIvana ka ho gayA hai, patrIkA mUlya baDhAyA jA rahA hai| taba isa maMhagI jamAne meM bhI pracArakI haTikela 3) 80 vArSika mUlya liyA jA rahA hai| isa para bhI jainaMtara vidvAna zikSaNa sasthAoM aura pustakAlayoM meM meTa svarUpa bhijavAne vAle dAnI mahAnubhAvAMsa DhAI rupayA vArSika hI mUlya liyA jAyagA / kintu yaha riyAyata kevala janara saMsthA ke liye amUlya bhijavAne para hI dI jaayegii| samAja meM aise 100 dAnI mahAnubhAva bhI apanI grAma sau-sau pacAsa vAma athavA yathAzakti bheMTa svarUpa bhijavAneko prastuta ho jAe~ to 'anekAnta' grAzAtIta maphalatA prApta kara sakatA hai| jainatama anekAnta jaise sAhityakA pracAra karanA jainadharma pracArakA mahatvapUrNa aura sulabha sAdhana hai / meTha gulAbacanda jI ToMgyA, indaura kI ora se-- 1. maMtrI zAnti niketana pustakAlaya bolapura (baMgAla) 2.,, hindU yanivarsiTI 3.,, dIdindustAna ekeDemI banArasa ilAhabAda " , zrI nAgarI pracAriNI magA, banArasa gvAliyara 5. vikToriyA kAleja " 6. gujarAta kAlaja 19, madrAma yanivarsiTI 99 morisa kAleja 6.,, kalakattA yUnivamiMTI 39 17 99 -- " " " d vIra prema oNpha iNDiyA, kanATa markasa, nya dehalI orieMTala kAle lAhaura roDamala megharAja jaina sumArIkI orase - 24 ahamadAbAda 15. madrAma nAgapara kalakattA " 11. matrI pani lAyabrerI jar3a (bar3avAnI) 12. zrIkRSNa pablika vAcanAlaya bar3avAnI 13. pablika lAyabrerI dhAra " zrI mahAvIra vAcanAlaya sumArga (indaura) vAcanAlaya manAvara (gvAliyara sTeTa) lA jyoti prasAdajI jaina, meraTha kI orase - 16. maMtrI zrIvIra pastakAlaya, maMsTa DADAUROROADKURDUROKRs -vyavasthApaka Page #230 -------------------------------------------------------------------------- Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..-.-. pAMga, vIra ni: maM:466 vapa 3, kiraNa anekAnta janavarI 1942 vApika mUlya 3 zrIvAhabalI svAmI / isa kAmadevopama sa|bAMGga sundara baliSTha puruSane nidAruga kAyaklezameM varSa ke varSa bitA ddaale| | loga dekhakara hA hA khAte | the aura nistabdha raha jAte |y| usakI spaharaNIya kAyA miTTI banI jA rahI thI / triyAM uma ninimIlita netra, mana-mauna, zilAkI bhAMti var3e hue punpa-puMgava ke caragoko | dho dhokara vaha pAnI akhioM lagAtI thIM / usake caraNAka pAsakI miTI propadhi samajho nAtI thii| para vaha saba zrIsne vilaga, anapena, manda-yAkha banda-mukha, / malina deha, kRza-gAta, tapanyAmaM lIna thA / jainandra N SANTORIEODANLApaLAlAAAIDNIECORROROTROPTOK.SECTIVOIREO sampAdaka macAlakajugalakizora mukhtAra tanamukharAya jana ra adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (sahAranapura) kanaoNTa makasa po0 bo0 naM. 46 nyU dehlii| bhaDEEPROMOTORSELORIORTORTONTROOMINORESIDEOHDHORROTEORATORTOTRAMODIVORDC madraka bAra prakAzaka-ayodhyAprasAda goyalIya / SEEINCLEGE Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI pRSTha 205 1. middhamena smaraNa .. 2. puruSArtha kavitA) - [le. zrI. maithilIzaraNa gupta ... 3. dhavalAdizruna paricaya [ sampAdakIya .. ... 1. sudhAra saMsUcana .. 1. usa dina (kahAnI)-zrI "bhagavat" 6. jainadharma kI vizeSatA ! zrI sUrajabhAna vakIla ... 7. vIra zAmanAMka para mammatiyA~ .. ma. vAstavika mahattA zrImad rAjacandra .. hai. jJAtavaMzakA rUpAntara jATavaMza[ muni zrI kA drasAgarajI 10. dravya-mana [paM. indacandra zAstrI 1. prati prAcIna prAkRta "paMca magraha" [paM0 paramAnanda 12. jaina aura bauddha nirvANa meM antara [ zrI jagadAzacandra ema e. 13. eka mahAna sAhitya mevIkA viyoga [ sampAdakIya ... 235 236 23. 250 256 anekAntako phAila anekAntake dvitIya varSakI kiraNoM ko kucha phAiloMkI sAdhAraNa jilda baMdhavAlI gaI haiM / 12 vI kiraNa kama ho jAneke kAraNa phAileM thor3I hI bandha sakI haiM | ataH jo bandhu pustakAlaya yA mandiroM meM bheMTa karanA cAheM yA apane pAsa rakhanA cAheM ve 2 // ) ru0 manigArDarase bhijavA deMge to unheM sajilda anekAntakI phAila bhijavAI jA skegii| __ jo sajana anekAntake grAhaka haiM aura koI kiraNa guma ho jAne ke kAraNa jilda bandhavAne meM asamartha haiM unheM 12vIM kiraNa chor3akara pratyeka kiraNake liye cAra AnA aura vizeSAMka ke lie pATha AnA bhijavAnA cAhie sabhI mAdezakA pAlana ho skegaa| -vyavasthApaka mazIna para chapate hue kitane hI phArmoM meM pa0 261 para lekhaka prophesara jagadIzacandajIke 'prophesara' meM se "prophe" para nikala gaye haiM kRpayA sudhAra liijiyegaa| -vyavasthApaka Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . MANDAR - ) nIti-virodha-dhvaMsI loka vyavahAra-vartakaH samyaka / paramAgamasya bIjaM bhuvanekagururjayatyanekAntaH / / sampAdana sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 bo0 naM0 48, nyU dehalI pauSa-pUrNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama saM01666 / varSa3 - - jagatprasiddhabodhasya vRSabhasyeva nistussaaH| bodhayanti satAM buddhi siddhasenasya suuktyH|| . -harivaMzapurANe, jinasenariH zrIsiddhasenAcAryakI nirdoSa sUktiyA~ jagatprasiddha bodhasvarUpa bha0 vRSabhadevakI sUktiyoMkI taraha satpuruSoMkI buddhiko bodha detI hai-use vikasita karatI haiN| pravAdi-kari-yathAnAM kezarI ny-keshrH| siddhasenakavirjIyAdvikalpa-nikharAkaraH / / '--prAdipurANe, bhIjinasenAcAryaH jo pravAdirUpI hAthika samUha ke liye vikalparUpa nukIle nakhose yukta aura nayarUpa kezaroMko dhAraNa kiye hue kezarIsiMha hai, ve bhIsiddhasena kavi jayavanta hoM-apane pravacanadvArA mithyAvAdiyoMke matIkA nirasana karate hue, sadA hI lokanadayoM meM apanA sikA jamAe rkheN| marduvikalpamatikAM siNgnt:krnnaamRteH| kAyaH siMdasenAdyA vrdhydisthitaaH|| -yazodharanArate, muni kalpAMkIti: hRdayameM sthita hue - bhIsiddhasena jaise kavi merI uktirUpI choTIsI kalpalatAko kathAmavase sIMcate para use vRddhiMgata kareM arthAt meM siddhasena-base mahA prabhAvazAlI kaviyoMko adhikAdhika-rUpase hRdayameM dhAraNa karake apanI vANIko uttarotara puSTa aura zakti sampatra banAne meM samartha hoUM / Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ puruSArtha ki kalivara bhI maithilIzaraNa gA puruSa syA, puruSAva humAna , manuja-bIvanameM javake liye, dayakI saba durbalatA ho| prathama hI baha pauna caahiye| akla jo tumameM puruSArtha ho, vijaya to puruSArtha binA kahA~, sulabha kauna tumna padArtha ho? kaThina hai cira-jIvana bhI yhaaN| agatike payameM vicaro uTho, bhaya nahIM, bhavasindhu varo, uTho, puruSa ho, puruSArtha karo, uTho // . puruSa ho, puruSArtha karo uttho|| na puruSArtha binA kucha svArtha hai, yadi aniSTha ar3e bhar3ate rahe, "puruSArtha binA paramArtha hai| vipula vighna par3eM par3ate rhe| samajha lo yaha bAta yathArtha hai, hRdayameM puruSArtha rahe bharA, ... ki-puruSAce vahI puruSArtha hai| jaladhi kyA, nama kyA, phira kyA dharA / bhuvanameM sukha-zAnti bharo uTho, dRr3ha raho, dhruvadhairya dharo, uTho puruSa ho, puruSArtha karo, uTho puruSa ho, puruSArtha karo uttho|| na puruSArtha vinA vaha svarga hai, yadi abhISTa tumheM nija satva hai, na puruSArtha binA apavarga hai| priya tumheM yadi mAna-mahatva hai| na puruSArtha binA kriyatA kahIM, yadi tumheM rakhanA nija nAma hai, ___na puruSArtha vinA priyatA khiiN| jagatameM karanA kucha kAma hai| saphalatA para tulya baro uTho, manuja ! to zramase na Daro, uTho, puruSa ho, puruSArtha karo uttho|| "puruSa ho, puruSArtha karo, uTho / / (4) na jisameM kucha pauruSa ho yahA~, prakaTa nitya karo puruSArtha ko, saphalatA baha pA sakatA kahA~ ? hRdayase taja do saba svArthako / apuruSArtha bhayaMkara pApa hai, yadi kahIM tumase paramArtha ho, na usameM yaza hai na pratApa hai| . yaha vinazvara deha kRtArtha ho / na kami-kITa-samAna maro, uTho, sadaya ho, para dukha haro, uTho, puruSa ho, puruSArtha karo, uTho // puruSa ho, puruSArtha karo, uttho| Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhavalAdi-zruta-paricaya [sampAdakIya pavala-apapapalake racayitA isa prazastikI ralI, jyau aura 5vIM, aisI tIna gAthA zrose dhIrasenAcAryakA kucha paricaya milatA hai| pahalI gAthAse mAlUma hotA hai ki ekhAcArya siddhAnta-viSayameM gata vizeSAGkameM yaha batalAyA jA cukA hai ki vIrasena ke zikSA guru ye-isa siddhAntazAstra (SaTkhaNDA- dhavala-jayadhavala mUla prantha na hokara saMskRta gama) kA vizeSa bodha unheM unhoMke prasAdase prApta hunA prAkRta-bhASA-mizrita TIkAgrantha hai, parantu apane apane thA, aura imaliye isa viSayakA ullekha karate hue mUla granthoMko sAthameM liye hue hai| sAtha hI, yaha bhI bata vIrasenAcAryane una elAcArya ke apane para prasanna lAyA jA cukA hai ki ve mUla grantha kauna hai, kisa bhASA honekI bhAvanA kI hai-prakArAntarase yaha sUcita kiyA ke haiM, kitane kitane parimANako lie hue haiM aura kisa hai ki jina zrIelAcAryase siddhAnta-viSayaka zana kisa prAcAryake dvArA nirmita hue haiM athavA unake ava ko prApta karake maiM unakA RNI huA thA, unake usa tArakI kyA kucha kathA ina TIkA-granthoM meM varNita hai, RNako zrAja maiM nyAja (madra) sahita cukA rahA hU~, yaha ityAdi / Aja yaha batAyA jAtA hai ki dhavalake raca dekhakara ve mujha para pramanna hoNge| cauthI aura pAMcavI yitA vIrasenAcArya aura jayadhavala ke racayitA bIrasena do gAthAoMma yaha batalAyA hai ki jina vIrasena muni sathA jinasenAcArya kauna the, kisa muni-paramparA meM bhaTTArakane yaha TIkA (dhavalA) likhI hai ve prAcArya utpanna hue the, TIkopayukta siddhAnta viSayaka jJAna unheM AryanandIke ziSya tathA candrasenake praziSya the aura kahAse prApta huA thA aura unakA dUsarA bhI kyA kucha 'paMcastapa' nAmake munibaMza * meM utpanna hue the-usa paricaya ina TIkAgranthoM parase upalabdha hotA hai| bhavanAma anyatra-'karma' nAmake bhanuyogadvArameMbhIvIrasenAcArya vaizyAvRtyake mevoMkA varNana mate hue, munisake / paMca dhavalake antameM eka prazasti lagI huI hai, jo stUpa, 2 guhApAsI, pazAbamUja, " azokavAra, 5 khaMDanavagAthAmikA hai aura jisake racayitA svayaM zrI vIra- kesara, aise paMca bheva kiye haiN| pathAsenAcArya jAna par3ate haiM, kyoMki usameM antamaMgalake "tattha kula paMcaviha paMcathahakulaM, guhAvAsIphulaM taura para maMgalAcaraNa karate hue 'mae' (mayA) aura 'mahu' sAbamUlakulaM mamogavAdakulaM khNddkNsrkulcedi|" (mama) jaise padoMkA prayoga kiyA gayA hai aura grantha- 'paMcastUpa'nAmaka munivaMzake muniyoM kA mUlanivAsasamAsike ThIka samayakA bahuta sUkSmarUpase- usa vaktakI sthAna paMcastUpoM ke pAsa thA, aimA invAnambi zutAvatArake mahasthiti takako spaSTa batalAte hue-ullekha kiyA hai| 'paMcastUnivAsAdupAgatA ye'nagAriNaH" jaise Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [paura, paura-vica barAlapI prAkAthameM sUrya ke samAna the| sAtha hI, siddhAMta, gahu ke sAtha maMgala, kampaSioM yA candramA mInarAzi baMda, jyotiSa, mANaaura mAyAko vikSayA aura ekamAsina ra jagatuMgadeva (govinda zAstroMmeM ve nipurNa the| isase yaha spaSTa ho jAtA hai ki, tRtIya) prAsana chor3a cuke the aura unake uttarAdhikArI bIrasenake dIkSAguru candrasenAcArya ke ziSya pAvalI. rAkA bovaNArAya (amoghavarSa prathama) jo ki narendracUr3Athe aura isaliye unakI guruparamparA candrasenAcArya maNi the, rAjyAsanapara prAruDha hue usakA upabhoga se prArambha hotI hai elAcAryase nhiiN| elAcArya ke kara rahe the| prazastihI kAmApAtro khesakoMkI kRpAviSayameM yaha mI, nahIM kahA jA sakatA ki ve se koI koI pada azuddha pAye jAte haiN| pro0 hIrAlAla paMcastapAnvayameM utpanna hue the-ve mAtra siddhAnta- jIne bhI, 'dhavalA' kA sampAdana karate hue unakA viSayameM vIrasenake vidyAguru the, itanA hI yahAM spaSTa anubhava kiyA hai aura apane yahAMke pravINa jyotirvida jAnA jAtA hai| indranandi-zrutAvatArameM unheM citrakUTa- zrIyuta paM0 premazaMkarajI dabeko sahAyatAse prazastike purakA nivAsI likhA hai, isase bhI ve paMcastUpAmbayI grahasthiti-viSayaka ullekhoMkA jAMca par3atAla ke sAtha muniyoMse bhinna jAna par3ate haiN| saMzodhanakArya kiyA hai, jo ThIka jAna par3atA hai| sAtha prazastikI zeSa gAthAoM meM se dUsarImeM 'vRSabhasena' hI, yaha bhI mAlUma kiyA hai ki cUMki ketu hamezA rAhuse kA, tIsarImeM aIsiddhAdi parameSThiyoMkA antyamaMgala- saptama sthAna para rahatA hai isaliye ketu usa samaya ke taura para smaraNa kiyA gayA hai aura antakI cAra siMharAzi para thaa| aura isa taraha prazastiparase granthakI gAthAnoMmeM TIkAkI samAptikA samaya, usa samayakI janmakuNDalIkI sArI grahasthiti spaSTa ho jAtI hai / astu, rAjyasthitikA kucha nirdeza karate hue, diyA hai-arthAt yaha pUrNa prazasti apane saMzodhita rUpa-sahita, jise yaha batalAyA hai ki yaha dhavalA TIkA zaka saMvat 738 raikaTa (koSThaka)meM dikhalAyA gayA hai, zrArAkI pratike meM kArtika zukla trayodazIke dina usa samaya samApta anusAra isa prakAra haikI gaI hai jaba ki tulAlagnameM sUrya yahaspatike sAtha thA bassa se(pa)sAeNa mae siddhatamidaM hi pahibahuMdI tathA budhakA vahA~ asta thA, zanizcara dhanurAzimeM thA, (vihid)| vApase pAyA jAtA hai| isIse una muniyoM ke vaMzakI mahu so elAiriyo pasiyau paravIraseNassa // 1 // 'paMcastUpAmaya' saMjJA padI; parantu ye paMcastUpa kahAM the, vaMdAmi usahaseNaM tihuvAviva-baMdhavaM sivaM saMtaM / isakA koI ThIka patA nahIM calatA / sAtha hI, ukta bAsa-kiraNAvahAsiya-sayata-para-tama paMvAsiyaM vilu|2 tAvatArameM uddhRta purAtana vAkyoMke "paMcastRpyAstataH pasaMtapado (parahaMto) bhagavaMto sidA sidApasisenAH""paMcastUpyAstu senAnA" jaise aMzoMse yaha bhI bavAiriyA / sAhU sAhU pa mahaM pasI(si )yaMtu bAnA bAtA hai ki paMcastUpAnvaSa segasaMghakA hI vizeSa bharavA samve // 3 // ajayavisisseyujjavakammassa athavA nAmAntara hai| vIrasenakI gaNanA bhI senasaMghake caMdasekhassa / tA batveya paMcatyUdavasapamAbuvA prAcAryo meM hI kI jAtI hai-sevasaMpakI pahApanIya mukhiyA // 1 // siddhata-paMda-borasa-pAtharava-pamAna upanAmakA nirdeza hai| satya viveva / mahAraeva kA lihiesA bIrasevecA - Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pani sAmaminteracy prathamakI pAMca gAe rate saMskRta bhASAko PREPARF 1 pA(pa)se suserasIe mAva (A jinasena hai aura isameM TIkA nAma, mala-maMgalA magaramika tathA pranyakI samAsika samayAdikI sUcanA resamA pani ti vIrasena aura minasena daunA prAdhAnakA kArasAniyA sthiti sumi mimIba) caya mI diyA huA hai| zrIvorasenAcAka paricaya viSayaka mukhya pacamArAke sidAnta-bhavanako pratike battigAse ekA TIkA mamASitA (pA) khA anusAra isa prakAra hai:gorAparida paribarAmavihi muNbte| bIvIrasena ityAsa-mahAra-mugumA / silaMgagaMbhamastiSa gurupasAera vigatA sA'nu pAravAdhividhAnA sApAdivasa at anu isa prazastike bAda eka saMskRtakA prazasti-padya prIvita-prAvisaMpaniyatApagodharA / aura diyA hai, jo saMbhavataH vIrasenAcArya ke kisI ziSya bhAratI bhAratIvAzA paTsale pasya nAmAvat // 20 // kI-prAyaH jinasenakI-kRti jAna par3atA hai, aura vaha pasya naisargikI prajJA pahA sarvAgAminIM / isa prakAra hai: jAtA sarvasamAve nirArekA manISiNaH // 2 // prAhuH asyodha-dIdhiti-prasarodayaM / zabdabrahmeti zAdairgayadharamunirityeva rAdhAntavimiH zrutakevakhinaM prAzAH prazAzramavasattamaM // 22 // sAmAtsarvajJa evetyavahitamatimiH sUkSma vastupraNIto (vINaiH) yo pyo vizvavidhAnidhiriti jagati prApta bhaTTArakAsyaH prasiddha sida] siddhAMta-vAdhivAdhIta eradhIH / sAI pratyeka spardhane dhIbanudibhiH // 21 // sa zrImAnbIraseno ayati prmtmyaaNnbhitrkaarH|| ___ pahanI gAthA TIkA nAmAdi-viSayaka hai aura isameM batalAyA hai ki-'jinheM zAndikoMne 'zabda vaha nimna prakAra hai| zeSa gAthAe~ zrutadevatAke paraNAbrahmA' ke rUpa meM, siddhAntazAstriyone 'gaNadharamuni' ke rUpameM, sAvadhAnamatiyoMne 'sAkSAt sarvajJa' ke rUpameM dise sambandha rakhatI haiaura sUkSmavastu vijJoMne 'vizvavidyAnidhi ke rUpameM etya samApada dhavaliyatipayamavayA pasiramAhappA / dekhA-anubhava kiyA-aura jo jagata meM 'bhadhAraka pAsuttAsamimA jamavalA saviyapA TIkA // 1 // nAmase prasiddhiko prApta hue, ve paramatAdhikArako bhedane isa pacase pahale vIrasena-viSayaka do paca aura vAle zAstrakAra-isa grantha ke racayitA-zrImAn vIra. 1. jo nimna prakAra haisenAcArya jayavanta hai-vidahadayoMne saba prakArasa bhUpAvAvIrasenasya vIrasenasya zAsanaM / apanA sikA jamAe hue hai| bhayAvAvIrameksya bIrasevasa sAsa (1) mn ___ jayadhavalake ansameM bhI eka prazasti lagI huI hai| bhAsIdAsaM vaamnbhvystvkmaatii| jo saMskRta tathA prAkRta bhASAke 44 padyoMmeM -arthAta mulI mIso pA zakasa pukA Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- pustakAnAM zikSA shaamilaa| pavica kyA prArthanAdI ke liya aura 'unaune apane gAvitApitA te sarva pustakaviyA // 2 // paratapodasimidhAmovAni doSayan / kula, gaNa tathA santAna (viSyasamUha) ko apane vimunImena paMcastUpAnvayAmbare // 2 // guNokhe ujvala kiyA thaa| azimAnasenasya baasiboyaabNdinii| ___ yaha paricaya kucha atizayAlaMkArate yukta honepara saMga saMtAna saravaniyA // 2 // bhI bahuta kucha tathyapUrNa jAna par3atA hai aura isakA ina padyoMmeM batalAyA hai ki-'zrI vIrasenAcArya kitanA hI anubhava vIrasenAcAryako dhavalA aura jayamahAraka padakI mahAsyAtiko prApta the aura sAkSAt dhavalA aisI donoM TIkAoMko dekhanese ho sakatA hai| kevalIkI taraha adhikAMza vidyAoMke pAradRSTA the| unakI isa paricayameM bhI vIrasenako paMcastUpAnvayI candrasenake azeSa viSayoMse paripUrNa tathA prANisampattiko-prANiyoM maziSya tathA AryanandIke ziSya sUcita kiyA hai| sAtha meM utkarSako prApta mAnavasaMtatiko athavA prANisamUhako- hI, elAcAryakA gururUpase koI ullekha hI nahIM kiyA, saMtuSTa karanevAlI bhAratI(vANI)siddhAntAgamake SaTkhaNDoM jisakA yaha spaSTa artha jAna par3atA hai ki vIrasenAcAryameM usI prakArase nirvAdha pravartatI thI jisa prakAra ki bharata kI guruparamparA ukta candrasenAcAryase hI prAraMbha hotI hai, cakravartIkI AzAmaratakSetrake chokhaNDoMmeM akhaNDitarUpa elAcAryase nahIM-elAcAryase unheM prAyaH SaTkhaNDAsaM vartatI thI-arthAt jisa taraha bharata cakrIkI zrANa gamaviSayaka jJAnakI hI prApti huI thI, jayadhavalake zrAchahoM khaNDoMmeM pramANa mAnI jAtI thI usI taraha vIrasenA- dhArabhUta kaSAyaprAbhRtake jAnakI prApti nhiiN| cAryakI vANIbhI SaTasaNDAgamake viSayameM pramANa mAnI vIrasenAcArya jayadhavalAko pUrI nahIM kara sake, ve jAtI thii| unakI sarvapadAmi praveza karanevAlI svAbhAvika usakA pUvArdha hI-jo ki prAyaH 20 hajAra zloka buddhiko dekhakarabuddhimAna loga sarvazake viSayameM zaMkArahati parimANa hai-likha pAye the ki unakA svargavAsa hogayA, hogaye the| ve prakarSarUpase skurAyamAna zAnakI kiraNoMke aura isaliye uttarArdhako-jo ki 40 hajAra zlokaprasArako liye hue the aura isaliye vidvAn jana unheM parimANa hai--unake ziSya vIrasenane likhakara samApta bhutakevalI tathA prazAzramaNoMmeM uttama kahate the| unakI kiyA hai| samAptikA samaya zaka saMvat 756 phAlguna buddhi prasiddha aura siddha aise siddhAnta-samudrake jalase zuklA dazamIke pUrvAnhakA hai,jabaki nandIzvara mahotsavake dhulakara zuddha huI thI, aura isaliye ve tIna buddhike avasara para arthAt aSTAnhikA parvameM-mahAn pUjAdhAraka pratyeka buddhoMke sAtha spardhA karate the| unhoMne vidhAna pravarta rahA thA, aura gurjararAjA amoghavarSakA prAcIna pustakoMke gauravako bar3hAyA thA aura ve apane rAjya thA / unhIMke rAjyake vATagrAma nagarameM yaha sUtrArthapUrvake sabhI pustakaziSyoM-pustakapAThiyoM athavA pustakoM- darzinI 'jayadhavalA' TAkA, jise 'vIrasenIyA' nAma bhI pArA jJAna prApta karanevAloMmeM bar3he car3he the| ve munirAja- diyA gayA hai, ukta samaya para samApta kI gaI hai, jaisA rUpI sUrya apane tapakI dedIpyamAna kirasoMse maMnyaz2amarUpI ki prathastike nimna padyoMse prakaTa haikamaloMko vikasita karate hue paMcastUpAnvavarUpI prakAza- iti bhIvIrasenIyA TIkA suutraayshinii| meM savizeSa rUpase udyotako mApta hue the| ve candrasenake pAkhAmapure bhImaguNasavAnupAkhite // 1 // Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhane zAmipUrNa s / aura sAtha hI Apako paMvalA bhAratIko saMSTApase prAsAdAdIpamahotsave / namaskAra bhI kiyA hai vIrasenake vica honese ve mI amossraave-aapraamp-mukholaa| paMcastUpAnvayI prAcArya hai aura isaliye inakI bhI viditA maca (1) mAyApAlikA guruparamparA candrasenAcAryase prArambha hotI hai-elAcApahirevasAmAvi nyAno primaavsH| yase nhiiN| vidvalamAlA' meM usakA elAcAryase khopAnuSTamevAtra nividyAnyanupUrvazaH u prArambha honA jo likhA hai vaha ThIka nahIM hai| vibhaktiH prathamaskaMdho dvitIyA saMkramodayau / jayadhavalAkI ukta prazastimeM, vIrasenakA paricaya upayogarava zevAstu tRtIyaH skandha hanyate // 10 // deneke bAda, jinasenako vIrasenakA ziSya batalAte hue, ekAbapahisamadhikasamazatAbveSu shknrendsy| jo paricayakA prathama patra diyA hai vaha isa prakAra haisamatItISu samAsA avayavakSA prAmRtamyAkyA // tasya ziSyo bhavetrImAn vinasenaH smidhii| yaha bAta Upara batalAI jAcukI hai ki dhavalA pAvidyAvapi palAyo vidA zAmarAvAkyA // 2 // TIkA zakasaMvata 738meM banakara samApta huI thI, usake isase mAlama hotA hai ki zrIjinasena vIrasenAcA bAda ho yadi jayadhavalA TIkA prArambha karadI gaI thI, yake tIna badi ziSya the| sAtha hI, yaha bhI mAlUma jisakA usake anantara prArambha honA bahuta kucha svA- hotA hai ki Apa bhAviddhakarNa the arthAt prApake dono bhAvika jAna par3atA hai, to yaha kahanA hogA ki jaya- kAna biMdhe hue the, phira bhI Apake kAna punaH zAnadhavalAke nirmANa meM prAyaH 21 varSakA samaya lagA hai| zalAkA se viddha kiye gaye the, jisakA bhAva yahI cU~ki isakA eka tihAI bhAga hI vIrasenAcArya likha jAna par3atA hai ki muni-dIkSAke bAda athavA pahale pAye the, isaliye ve dhavalAke nirmANa ke bAda prAyaH zrApako gurukA khAsa upadeza milA thA aura usase 7 varSa taka jIvita rahe haiM, aura isase unakA astitva Apako bahuta kucha prabodhakI prAti huI thii| kAla prAyaH zaka saMvata 745 taka jAna par3atA hai| Apa bAla-brahmacArI the-bAlyAvasthAse hI Apane isa taraha yaha vIrasenAcAryakA dhavala-jayadhavalake AdhAra para saMkSipta paricaya hai| aba jinasenAcAryake * pAvipurAvake the para isa prakAra haiparicayako bhI liijiye| zrIbIrasena ityAta-bhaTTArakapRthuprathaH / zrI jinasenAcArya sa naH punAtu putAtmA vAdivRndArako muniH // 15 // jayadhavalake uttarArdhake nirmAtA ye jinasenAcArya lokavitvaM kavitvaM ca sthita bhadvArake iyaM / ve hI minasenAcArya hai jo prasiddha zrAdipurANa graMthake vAgmitA vAgmino yastha vAcA vAcaspaverapi // 16 // racayitA haiM aura prAyaH bhagavajinasenake nAmase ulle- siddhAntopanibandhAnAM vidhAturmadgurozciram / khita kiye jAte hai / zrAdipurANameM bhI inhoMne "mI- manmanaHsarasi stheyAnmRdupAdakozayam // 50 // vIrasena ityAca mahArakapuSumaNA" ityAdi vAkyoMke dvArA dhavalA bhAratI tasya kIrti ca zuci-nirmalAm / bhIvIrasenAcAryakA apane gururUpase smaraNa kiyA hai pavanIkRvaniHzeSabhuvanA tAM namAmyaham // 5 // Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [paura, bIra-viSae . . prakhaNDa brahmacarya kA pAlana kiyA thaa| anisunda- yaH kRNo'pi zIzamalabhUta apoguSaH / rAkAra aura praticatura na hone para bhI sarasvatI bApa nakRzatvaM hi mara gureja : pe R. para mugdha thI aura usane ananya-zaraNa hokara usa samaya yo naagrhiitkaaplikaamaavcitpdNbsaa| ApakA hI prAbhaya liyA thaa| sAtha hI, Asanna bhavya tayAdhyadhyAtma vidhAyaka pAramazimiyat // 13 // hone kI vajahase, muktilakSmIne svayaMvAkI taraha utsuka zAmArAdhanakA rasa gataH kAlo nirantaraM / hokara Apake kAThameM zrutamAlA DAlI thI / isa alaM- ___ tato jJAnamayaM pira bamAhussAyadarzinaH // 3 // kRta bhAvako prazastike nIce likhe patroM meM prakaTa kiyA jinasenane jayadhavalA TIkAke uttara-bhAgako apane gayA hai guru (vIrasena ) kI AjJAse likhA thaa| gurune uttarapasminnAsamnamavyatvAnmukinAmI smutyukaa|| bhAgakA bahuta kucha vaktavya prakAzita kiyA thaa| use svayaMvaritakAmeva bhauti bhAvAmapapuvat // 28 // dekhakara hI alpa vaktavyarUpa yaha uttarArdha zrApane pUrNa penAdharita bAsyA mAnavamAsaMditam / kiyA hai, jo prAyaH prAkRta bhASAmeM hai aura kahIM kahIM svapaMDaravidhAnena citramA sarasvatI // 2 // saMskRta mizra bhASAko liye hue haiM; aisA Apa svayaM po gAvisundharAkAro na cAvicato muniH| prazastike nimna 'padyoM dvArA sUcita karate haiM-- vApyananyAravAjyaM sarasvatyupA carava // 30 // tenedamanatiprauDhamatinA guruzAsanAt / jinasena svabhAvase hI buddhimAna, zAnta aura vinayI likhitaM vizadairebhiraparaiH puruSa zAsanam // 35 // the, aura ina (buddhi, zAMti, vinaya ) guNoMke dvArA guruNA'grime bhUrivaktavye saMprakAzite / Apane aneka prAcAryoMkA pArAdhana kiyA thA-arthAt tannirIcyAlpavAtamyaH paracArdhastena paritaH // 15 // ina guNoMke kAraNa kitane hI prAcArya usa samaya zrApa prAyaH prAkRtabhAratyA kacisaMskRtamiyA / para prasanna the| Apa zarIrase yadyapi patale-dubale the, to maNibhavAnanyAyena proko'yaM graMthavistaraH // 30 // bhI tapoguNake.anuSThAnameM kamI nahIM karate the| zarIrase kucha Age calakara Apane yaha prakaTa karate hue kaza hone para bhI Apa guNoMmeM kRza nahIM the| Apane ki 'sarvazodita isa satya pravacanameM, joki praspaSTa tathA kapila siddhAntoMko-sAkhyatattvoMko-grahaNa nahIM kiyA mRSTa (pavitra ) akSaroMko liye hue haiM, atyukta anuktaaura na unakA bhale prakAra ciMtana hI kiyA,to bhI zrApa duruktAdika-jaisI koI bAta nahIM hai, apanI TIkAke adhyAtma-vidyA-samudrake utkRSTa pArako pahuMca gaye the| sambandhameM yaha bhI batalAyA hai ki thor3e hI akSaroM dvArA ApakA samaya nirantara jJAnArAdhanameM hI vyatIta huA sUtrArthakA vivecana karanemeM hama jaisoMkI TIkA ukta, karatA thA, isIse tattvadarzIjana Apako jJAnamaya piNDa anukta aura duruktakA cintana karane vAlI (vArtikarUpa) kahate the| ina saba bAtoMke dyotaka padya, prazasti meM, isa TIkA nahIM ho sktii| isaliye pUrvApara-zodhanake sAtha prakAra hai hama jaisoMkA jo zanaiH zanaiH (zanakais ) TIkana hai, jIsamo vivaparati pakha naisanimaH gunnH| usIko budhajana TIkArUpase grahaNa kareM, yahI hamArI vArApati sma gurArAdhyate paddhati hai| sAtha hI, yaha bhI prakaTa kiyA hai ki bama Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthatAke doSake kAraNa jo kucha isa TIkA meM rakta rUpase ke sAtha bhopAla sampAditA. mI bAyoracA gayA ho vaha suba Agama panI vidyAnokne, dAsa zrIbImAritArthavAvA digviAraparizodhana kiye jAneke yogya hai aura jo nirdoSa hai bAbA jIviyogamAvivaregapavitA likhita vahI grahaNa kiyA jAnA cAhiye / yathA- . dIkA zrImacimtiopakhAlAsaMgatiyoM, , atyavimirAharUsavA kiMvA ekAtika, svAdAraviyapa nIvANasaMpAdita inti sarvodita sta-pramAne pratpatyaSTApare / : isa parase zrIyuta 0 nAdarAma jI premIne apanI vaputrArthavivecane katipayarevAremAcyA, . 'vidvadrasnamAlA' meM yA niSkarSa nikAlA hai kimahApacintavaparA, TIketika saMbhavaH // 4 // ____ "vAstavameM kaSAyamAbhUtakI jo vIraseta aura jinakalpUrvAparaNodhanena zanacanmAcyA TIkataM, senasvAmIkRta 60 hajAra zloka-pramANa TIkA hai, usa mA TIkevaDaguNatAM budhajanareSA dinaH patiH / kA nAma to 'vIrasenIyA' hai aura isa bIrasenIyA TokAMbaliniya talamatra racitaM, pAmasmadoSoDayAva.. sahita jo kaSAyaprAbhRtake mUla sUtra aura cargisUtra, tatsarva pariyojyamAgamadhanobala pavistaSaM // 42 // vArtika vagairaha anya prAcAryokI TIkAe~ / , una sabake ina payomeM pAe hue 'mAyA' (hama jaisoMkI) aura maMgrahako 'jayadhavalA'. TIkA karate hai / yo saMgraha 'ka' 'hamArI) zabdoMse yaha bAta sAphataurase udghoSita 'zrIpAla' nAmake kisI prAcAryane kiyA hai, isIliye hotI hai ki yaha prazasti jayadhavalA TIkAke uttara- jayadhavalAko 'zrIpAlasampAditA' vizeSaNa diyA hai|" bhAgakai racayitA svayaM zrIjinasenAcAryako banAI huI hai premIjIkA yaha niSkarSa ThIka nahIM hai, aura usake aura isake dvArA unhoMne zrAtma-paricaya diyA hai, jisase nikAle jAnekI bajaha yahI mAlUma hotI hai ki usa vijJa pAThaka prAcArya mahodayakI zArIrika, mAnasika samaya Apake sAmane pUrI prazasti nahIM thI / Apako aura buddhayAdi-viSayaka sthitikA bahuta kucha anubhava bhAge pIche ke kucha hI padya upalabdha hue the, jineM Apane kara sakate haiN| apanI pustakameM uddhRta kiyA hai| jAna par3atA hai Apa prazastimeM TIkAkA nAma kahIM 'vIrasenIyA' aura unhIM padyoMko usa samaya pUrI prazasti samajha gaye haiM aura kahIM 'jayadhavalA' diyA hai / sAtha hI, antima padyase unhIMke AdhArapara zAyada Apako yaha mI khayAla hogayA pahale nimna AzIrvAdAtmaka padyameM use anya vizeSaNoM- hai ki yaha prazasti 'zrIpAla'prAcAryakI banAI hai| parantu isa paMcase pUrvake tIna patha isa prakAra hai- bAta aisI nahIM hai| yaha prazasti zrIpAla prAcAryakI banAI pranthacchAyeti yatkicidatyattamiha paddhatI huI nahIM hai, jaisA ki Uparake avataraNoMmeM 'mAna kSantumarhaya tatpUjyA doSa arthI na pazyati // 38 // Adi zabdoMse prakaTa hai / aura na zrIpAlake ukta saMgraha gAthAsUtrANi sUtrANi pUrNisUtraM tu vArtika / kA nAma hI 'jayadhavalA' TIkA hai| balki vIrasena aura TIkA zrIvIrasenIyAzeSAH paddhatipaMjikAH // 39 // jinasenakI isa 6 hajAra zloka saMkhyAvAlI TrIzAkA ve sUtrasUtra tadvatiSivRtI vRttipddh'tii|... asalI nAma hI 'jayadhavalA', aisA khuda jinasena kRtsnAkutsnabhUtavyAsye te TIkApaMjike smRt||40 ne prazastike ukta padhana.1111 meM spaSTa rUpase . . . . . . Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pauSa, bIra-vivAda saM. e aSita kiyaa| vIrasenasvAmIne ki isa TIkAko dhavalA' jAdhavalAse milatA-julatA hI nAma jayadhavalA prArambha kiyA thA aura isakA ekatihAI bhAga (20 hai, jo unakI dUsarI TIkAke liye bahuta kucha samucita hajAra zloka) lilA bhI thaa| sAtha hI, TIkAkA zeSa pratIta hotA hai| aura isa dUsarI TIkAke 'apai dhavalaMgabhAga, Apake dehAvasAna ke pazcAt, Apake hI bakAzita tethe ityAdi maMgalAcaraNase bhI isa nAmakI kucha dhvani vaktavyake anusAra pUrA kiyA gayA hai, isaliye guru- nikalatI haiN| ataH ina saba bAtoMse TIkAkA asalI bhakti se prerita hokara bhIjinasenasvAmIne isa samUcI nAma 'vIrasenIyA' na hokara 'jayadhavalA' ThIka jAna TIkAko Apake hI nAmase nAmAMkita kiyA hai aura par3atA hai| 'vIrasenIyA' eka vizeSaNa hai jo pIche se 'vIrasenIyA' bhI isakA eka vizeSaNa diyA hai| indra- jinasenake dvArA isa TIkAko diyA gayA hai| nandikRta 'zrutAvatAra' aura vibudha zrIdharakRta 'gadya- aba rahI 'zrIpAla-saMpAditA' vizeSaNakI bAta, bhutAvatAra ke ullekhoMse bhI isI bAtakA samarthana hotA hai usase premIjIke ukta niSkarSako koI sahAyatA nahIM ki bIrasena aura jinasenakI banAI huI 60 hajAra zloka milatI / zrIpAla nAmake eka bahuta bar3e yazasvI vidvAna saMkhyAvAlI TIkAkA nAma hI 'jayadhavalA' TIkA hai| jinasenake samakAlIna ho gaye haiN| prazastike antima yathA padyameM Apake yazakI ( satkIrtikI) upamA bhI dI gaI "apavayaM ptthisaamgrntho'bhvttiikaa| hai| vaha padya isa prakAra hai -indranandizrutAvatAra sarvajJapratipAditArthagaNabhRtsUtrAnuTIkAmimAM, "amunA prakAreNa paSThisahasamitA jayadhavalA- ye'bhyasyanti bahuzrutAH zrutaguruM saMpUjya vIraM prabhu / nAmAkSitA TIkA bhaviSyati / te nityo'valapanasenaparamAH zrIdevasenArcitAH, -zrIdhara-gadyazrutAvatAra0 bhAsante ravicandramAsisutapAH zrIpAlasatkIrtayaH // 4 // yadi premIjI dvArA sUcita ukta saMgrahakA nAma hI zrAdipurANameM bhI Apake nirmala guNoM kA kIrtana 'jayadhavalA' hotA to usakI zlokasaMkhyA 60 hajAra kiyA gayA hai aura Apako bhaTTAkalaMka tathA pAtrakesarIna hokara kaI lAkha honI cAhiye thii| parantu aisA nahIM jaise vidvAnoMkI koTi meM rakhakara yaha batalAyA gayA hai hai| Upara ke avataraNoM evaM prazastike padya naM06 meM ki Apake nirmala guNa hArako tarahase vidvAnoM ke hRdayameM sApha taurase 30 hajAra zloka-saMkhyAkA hI jayadhavalAke prArUr3ha rahate haiM / yathAsAtha ullekha hai-sAkSAt dekhanepara bhI yaha itane hI bhahAkalaMka-bhopAla-pAtrakesariNAM guNAH / pramANakI jAna par3atI hai / aura bhI aneka granthoMmeM ima viduSAM hRdayAlA hArAyante'tinirmavAH // TIkAkA nAma jayadhavalA hI sUcita kiyA hai / isake isase spaSTa hai ki zrIpAla eka aise prabhAvazAlI sivAya, vIrasena svAmIkI dUsarI siddhAnta-TIkAkA nAma zrAcArya the jinakA sikkA acche-acche vidvAn loga .."ye kRtvA dhavalA jayAdidhavalA siddhAntaTIkaM satI mAnate the| jinasenAcArya bhI Apake prabhAvase prabhAvita "vandadhvaM varavIrasena-jinasenAcArya paryAnbudhAn the| unhoMne apanI isa TIkAko likhakara Apa hI se -pavAsAraTIkAryA, mAdhavacanaH usakA sampAdana (saMzodhanAdikArya) karAnA ucita Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ babAdi bhUta-paricaya samajhA hai aura isa taraha para eka gahana viSayake saiddhA. ke bar3e bhakta the, yaha pAyA jAtA hai| parantu jinasenantika granthakI TIkA para eka prasiddha aura bahumAnanIya svAmI mahArAja amoghavarSako kisa gauravamarI zise vidvAnake nAmakI ( sampAdanakI ) muhara prApta karake use dekhate the, unapara kitanA prema rakhate the aura unake vizeSa gauravazAlinI aura tatkAlIna vidvatsamA jake guNopara kitane adhika mohita athavA mugdha the, isa bAta lie aura bhI adhika upayoginI tathA AdaraNIyA kA patA abhI taka bahuta hI kama vidvAnoMko mAlama banAyA hai| yahI 'zrIpAna-sampAditA' vizeSaNakA hogA, aura isaliye isakA paricaya pAThakoMko prazastirahasya jAna par3atA hai| aura isaliye isameM yaha spaSTa hai ke nimna likhita padyoM parase karAyA jAtA hai, jisameM ki eka sampAdakako kisI dUsare vidvAna lekhakakI kRti- gurjaranarendra ( mahArAja amoghavarSa ) kA yazogAna karake kA usake icchAnusAra sampAdana karate samaya, jarUrata unheM aAzirvAda diyA gayA haihonepara, usameM saMzodhana, parivartana, parivardhana, spaSTIkaraNa, garjaranarendrakIrterantaHpatitA zazAyAH / bhASA-parimArjana aura krama-sthApana AdikA jo kArya gusaiva guptanRpateH zakasya mazakAyate kItiH // 1 // karanA hotA hai, yathAsambhava aura yathAvazyakatA, vaha gurjarayazaHpayodhau nimajjatInyo vivaraNa sAma / saba kArya ima TIkAmeM vidvadratna zrIpAla dvArA kiyA gayA kanamakhimalinaM manye dhAbA harilApadezena // 3 // hai| unakI bhI ima TIkAmeM kahIM kahIM para z2arUra kalama bharata-sagarAdi-bharapati pazAsitArAnibheva saMhatya / lagI huI hai / yahI vajaha hai ki unakA nAma mampAdakake gurjarayazaso madanAnAvakAzo jagatsRjA nUnam // 14 rUpameM khAsa taurase ullekhina huA hai / anyathA, zrIgala ityAdimakakSanRpanInatipazaSya payaH payodhikenetyA AcAryane pUrvAcAryokI sampUrNa TIkAkA ekatra saMgraha gurjaranarendra kIniHstheyAvAcambanAramiha bhuyane // 15 karake usa maMgrahakA nAma 'jayadhavalA' rakkhA, hama kathana ina patroM meM yaha batalAyA aura kahA hai ki 'gurjara. kI kahIMse bhI upalabdhi aura puSTi nahIM hotii| nagendra (mahAgana amAcalarsa) kI zazAMka-zubhrItijinasenake mamakAlIna vidvAnoga pApena, devapena, ke bhItara par3I duI gamanapati ( candraguma ) kI kIti aura ravicandra nAmake bhI kaI vidvAna ho gaye haiM / yaha gupta hI hogaI hai-chipa gaI hai-aura zaka gajAkI bAta Upara uddhRta kiye hue prazastike antima padyase * kIti maccharakI guna gunAhaTakI upamAko lie hue hai| dhvanita hotI hai| maiM aimA mAnatA hU~ ki gurjara-narendra ke yazarUpI kSIrasamudra meM gurjara narendra mahArAja amoghavarSa (prathama) jinasena ibe hura. candramAmeM vidhAnAne hariNa (mRgachAlA ) ke svAmIke ziSyoMmeM the, isa bAtako svayaH jinasenane apane - pAzcaryAbhyudayake saMdhi-vAkyoMmeM prakaTa kiyA hai aura vaha paca isa prakAra haiguNabhadrAcAryane uttarapurANa-prazastike eka padmameM yaha yasya prAzunakhAMzujAlavimaradvArAntarAvibhavata, sUcita kiyA hai ki mahArAja amodhavarSa zrIjinasena- patAmmAjarajaHpizaMgamukuTapratyaparabadyutiH / svAmIke caraNakamaloMmeM mastakako rakhakara apane re saMsmatA svamamoghavarSanRpatiH pRto'hamadhetyalaM, pavitra mAnate the| isase amoghavarSa jinasena- sa zrImAna jinasenapUjyabhagavatpAdo jaganmaMgalam // Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ... hAnase mAnI eka beDhaMgA ali malina cinha banIM hogaye haiM Apake dvArA tatkAlIna jaina samAja aura diyA hai aura merata, saMgara Adi cakravartI rAjAoMke svayaM jinasenAcArya bahuta kucha upakRta hue haiM aura yazIkA tArIka prakAzarpha sadRza saMhAra karake jaga- Apake udAra guNo tathA yakI dhAkane AcIyamahosAne gurjara narendra ke mahAn yazako phailane aura prakA dayake hRdayameM acchA ghara banA liyA thaa| isase paNa ta hone kI avasara diyA hai| inako Adi lekara stimeM guru vIrasenase bhI pahale Apake guNokA kIrtana aura mau sampUrNa rAjAnIse bar3hakara kSIrasamudraka phaina kiyA gayA hai| jAna par3atA hai, Apake vizeSa sahayoga (bhAga kI taraha gurjara-narendrakI zubhrakIti, isa aura Apake rAjyako mahatI suvidhAoM ke kAraNa hI joko, candra-tArAnIkI sthiti-paryanta sthira rahe 'jayadhavalA' kA nirmANa ho sakA hai, aura isIse yadyapi isa varNanameM kavitva bhI zAmila hai, to bhI prezastike 8 veM padyameM, jo Upara uddhRta kiyA jA cukA isase itanA jara pAyA jAtA hai ki mahArAja amogha- hai, isa TIkAkA 'amoghavarSa rAjendra bhAjyarAjya-gayI. varSa,ninakA dUsarA nAma nRpa.tujha thA, eka bahuta bar3e vyA', yaha bhI eka vizeSaNe diyA gayA hai| pratApI, prazastI, udAra, guNI, guNada, dharmAtmA, paro- isa prakAra yaha dhavalaM-jayadhavala ke racayitAM zrIvIrapArI aura jainadharma ke eka pradhAna.prAzrayadAtA sabATa sena jinasena prAcAryokA, unakI kRtiyoM tathA samakA babAlIbAlake bAda nimna paca-dvArA jaina- lIna rAjAdiko-sahita, dhavala jayadhavalake AdhAra para nAmakA lAgi malA hai| maudra se prArama- saMkSipta paricaya hai| mAmAliyAsita zAsana aura muktimokazAsana vIrasevAmandira, sarasAvA, tA07-1-1940 jaise vizeDagoM ke sAtha smaraNa kiyA hai| isa pathake bAbahI prazasti porasana aura jinasenAdi sambandhI ke saba paca diye / bimakA Upara ullekha kiyA jA sakA gaNitasArasaMgrahake ko mahAvIra bhAcAryane bhI bhApakI prazaMsAmeM kucha pacabikhe hai aura kitane hI jayatyajanyamahAtmaM vizAsita kuzAsanam / zibAloM bhAdimeM bhApake gucoMkA paricaya pASA zAsanaM jainamubhAsi muktinAdamyaka zAsanam // 16 jAtA hai| ... sudhAra-saMsaMcana . (1) nevAnta' kI gata dUsarI kirayake pa kSa kI tIsarI paMktike, prAyambhameM vo "likhakara use" mo .isake kAna para pAka bana "apane prAstAvika zabdoMke sAtha" ye zamda banA le| aura 16 10 kI prathama paMtike tura tathA pR0||ke dUsare kAkhamakI 10vIM paMktika antameM inakeTarakAmAja ("..." bagA dekheM, jisase gotra vicAra sampanI isa mUva kheso dUsare vidvAnakA samajhane meM koI prama nrhe| ( R aca' kI nasa mamI miyo pR0 108 para jo kuTapoTa pA sake sambandha meM apane zrI mAMgIlAbAra sAvo mara sahita para.ki-"namasAra: pati "aunamA pracAraka meM bekina hilAmako prabhAbake sRSTi kA prayApa / mudrita vAvakiyora prema rAbavalmeM sAviko vaivAna pracAraka mAnA hai| sa hinna nasakI pustakoM ke AdhAra para hai isaliye samamamI pAvatI mA mumna parivAma goTamai "samarmaka sthAna para hindu purANakArI"vanA / sampAdaka Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usa dina - / 'mAja 'ghana' hI saba-kucha hai ! bhAI, bhAI kA katla kara detA hai ! surez2ImeM burAI nahIM dikhAI detii| insAphako bAlAe-tAka rakhakara mAsUmoMke hakako halAka kara diyA jAtA hai / jibaha kara diyA jAtA hai garIboMkI duniyA ko ! kisa lie......? paiseke lie ! dhanake lie !! magara 'usa dina yaha bAta nahIM thI, kataI nahIM ! sva na-AkAza! zarIra ko sukhada dhUpa ! nagara mAvazyaka-prayoga! halavAhaka apanI dhunameM masta! ''se dUra ramya-prAkRtika, pathikoMke pada-cinha use patA nahIM, koI dekha rahA hai, yA kyA hai? se banane vAlA-aura-kAnUnI mArga; pagaDaNDI! jarUrata bhI kyA ? / idhara-udhara dhAnya utpAdaka,hare-bhare tathA aMkurita- kucha dera khar3A rahA ! lAlAyita-rASTiko svataMtra kheta ! jahAM tahAM anavarata parizrama ke prAdI; vizva kie hue ! pracala, maMtra-mugdha, yA rekhAMkita-citra ke anna-dAtA-kRSaka ! ..... 'kAryameM saMlagna aura kI bhAMti !.. sarasa tathA mukta chanda kI tAneM pAlApane meM vyasta ! acAnaka halavAhakakI dRSTi par3I-nara puMgava, sa-ghana vRkSoM kI chAyA meM vizrAma lene vAle-sundara, dhanyakumAra para ! kaisA pyArA suhAvanA-mu~ha / ...... madhu-bhASI pazu-pakSiyoM ke jor3e ! zravana priya, madhu. sudarzana ! manameM eka sphUrti sI paidA huI, umaMga-sI svara se ninAdita vAyu-maNDala ! "aura samIrakI panapI ! icchA huI- kucha bAteM kI jAaiM, satkAra prAkRtika prAnanda-dAyaka jhaMkRti !!!... kiyA jAe !'....."aparicita hai to kyA, hai to __ mahA-mAnava dhanyakumAra calA jA rahA thA, usI prabhAvazAlI ?....... pagaDaesI para ! prakRtikI rUpa-bhaMgimAko nirakhatA, vicAroM kA saMgharSa! prasanma aura mudrita hotA huA! kSaNa-prati-kSaNa dhanyakumArane dekhA, halavAhaka prema-pUrNa netroMse jijJAsAe~ bar3hatI calatI! 'hRdaya cAhato-'vizva usakI ora dekha rahA hai ! usakI majabUta-bhujAe~ kI samasta jJAtavyatAe~ usameM samA jAe~! sabhI zithilasI hotI jA rahI haiM ! parizramasaM viraka-sA, kalA kauzalya usase prema karane lageM.."nayA khUna ThagA-sA vaha jyoM-kA-syoM khar3A raha gayA hai !...... jo ThaharA ! sukha aura dulArakI gopameM poSaNa pAne do-kadama Age bar3hakara vaha kahane lagA-mana bAlA! kI aminApA-kyA yaha kalA mujhe silA sAmaneke khevameM hala calAyA jA rahA thA !... sakate ho? ThiThakakara ruka gayA, dekhane lagA-kaSaka-kalAkA "phala-se mar3e ! usane anubhava kiyA svIka Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gauca, bIra-vidhi saM046 sukha! bAta kara sakanekA avasara use svataH hI kucha dera ! icchA para kAbU kie hue ! kintu milA avilamba, yathA-sAdhya svarako mRdu banAte vicAra AyA-vyartha paiThanase kyA lAmAbahue bolA-'hA~, hA~! avazya...! lekina eka taka hala calAnekA abhyAsa kiyA jAe to kaisA? "lAlI par3A hai-yaha !' . daridratAne bAta pUrI karanekA sAhasa chauna . hRdayakI utkaeThAne prastAvakA samarthana kiyA ! liyA! daya vivaza ! dhanyakumAra kSaNa-mara cupa, vaha Age bar3hA ! hala calAne lagA !... dekhatA-bhara rahA usakI ora ! zarta' sunAnA usake Tikha ! Tikha !Tikha !!! lie aba anivArya thA-kalAkAra jo bananA-bhA! halavAhakakA sarvAMga anusaraNa thA ! nirApabolA--'kyA ? rAdha pRthvIkA vakSasthala vidIrNa hone lagA ! halameM halavAhakako protsAhana milA ! bacekhuce lagA huA nukIlA-loha karane lagA apanI nirda ko baTora kara kahane lagA- yahI ki Apa yatAkA saphala-pradarzana ! merA mAtithya svIkAra kareM? maiM bhI upa-varNa-zrA- baila, navIna-halavAhakake saMrakSakatvameM 'cAra chaha kadama hI Age bar3he the, ki.....! aura dekhane lagA-saMzayAtmaka dRSTi se dhanya- Thak"! kumArake bhavya-mukhakI tarapha ! jaise apanI Anta- ruka gayA hala!"kyA humA ?.."dhanyakumAra riksAkI pUrti khoja rahA ho !... 'dekhane lagA-halake rukanekA Akasmika-sababa! eka choTI-sI nIravatA! dekhA-'pRthvIke garbha meM eka kaDhAha-dAnavakI pAhA ki pAtithyako asvIkAra karadeM ! le- saraha--hala ke mArgameM bAdhaka banA par3A huA hai ! 'kina kalA-zikSaNakA lobha ?-kahanA par3A-- khoda kara nikAla bAhara karaneke vicArase yaha *svIkAra hai mitra!' miTTI haTAne lagA-navanIta jaise komala hAthoMse ! zrI 'bhApa virAjie-jarA! maiM pAtra banAneke Azcarya-sImA lA~ghane lagA! kar3hAhameM apAra lie pAjhava ekatrita kara lAU~--tabataka !! halavA- dhana-rAzi marI huI thI !:"socane lagA 'bholA-sA 'iMkane baiThane yogya sthAnakI ora saMketa karate hue, dhanyakumAra-..'anadhikAra ceSTA thI merI ! vinA ma-bhakti nivedana kiyA! usakI AjJAke hala chUnA hI nahIM cAhie thA___ 'acchA !' -dhanyakumAra baiTha gayA ! bhojana mujhe ! chipAkara rakhA huA-dhana maiMne vyakta kara bhAra mAluma ho rahA thA--aura vilamba asaha- diyA ! avazya, asantuSTa hogA vaha !... nIya ! para vivazatA sAmane par3I thI ! lekina pazcAtApase mulase hue manane tilamilA divA dRSTi bI hala-baila para !... use ! jaldI-jaldI miTTI DAlakara chipAne lagA ! * halavAhaka calA gayA ! dhanyakumAra baiThA rahA, aura jaisekA taisA karA -baiThA apane sthAna para ! Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaise hI nahIMmuneHsthAnace haTA hI nahIM !! donoM baiThe ! daridratA dvArA sulabha rukhe-sUkhe kintu prema-pUrNa bhojana ke liye ! donoM khA rahe the-mauna ! vicAra dhArAe~ zatalajakI bhA~ti vegabatI ho baha rahIM thIM / viparIta, eka-dUsarIse ! ilavAhaka soca rahA thA-- AjakA dina dhanya hai ! eka mahA-puruSa ke sAtha bhojana karanekA saubhAgya mujhe prApta huA hai !' aura udhara--'maiM aparAdhI hU~ ! usake ghanako maiMne dekha liyA, bhUla kI na ?... abhI use patA nahIM hai! patA hone para! basa, khA-pIkara cala denA ho ThIka hai- aba ! phira dekhA jAegAkalAkA zikSaNa...! ilavAhaka cAhatA - jindagI-bhara isI taraha khAte raheM' ! biyoga na Ae .' aura dhanyakumAra socatA - 'kaba khAnA khatma ho, kaba chuTTI mile !' bhojana ho cukane para prasannatA bhare svara meM reates bolA- 'Apane merI prArthanAkA zrAdara kiyA ! aba maiM bhI kalA sikhAneke lie udyata hU~ ! ... Aie !" dina thA ! nahIM ghUmakara bolA- 'jA rahA hU~ !' -mIra hAtha jor3a lie ! halavAhakakA jaise AzA svapna bhAgA jA rahA ho ! hAtha-jor3e, jaba taka dhanyakumAra dRSTise komala na hogayA, khar3A rhaa| phira... 1 nirAzA, dhanyamanaska lie bhAgayA apane kAma para ! ********* Tikha ! Tikha !!..... baila bade ki - 'Thak !' aTaka gayA--kucha ! majabUta hAthoMne miTTI haTAkara dekhA - dhanase bharA huA--kar3hAha ! daridra-zramIkI A~kheM cauMdhiyAne lagI- itanA dhana ?... socane lagA--'yaha usI mahA-bhAgyake camatkArakA dravya hai ! merA kyA hai- isameM ?... agara merA hotA to....pUrvaja jotate Ae, maiMne jaba se hoza-mamhAlA jotA--kabhI eka paisA nahIM nikalA ! Aja itanA- dhana !...na, merA isa para koI adhikAra nahIM, usI kA hai ! use hI de denA merA kartavya !, lie ! 213 ...aura vaha bhAgA, betahAsA use lauTAneke dhanyakumAra para ghora saMkaTa ! kyA kare aba ? barAkara bolA- ' yaha hai, mujhe aba jaldI hai / pahu~canA bhI to hai ! phira kabhI sIkha lUMgA !" aura calane lagA apane patha para ! halabAhaka gRhasyase anabhijJa ! nirnimeSa dekhatA huA, bolA'aisA kyoM ?' dhanyakumAra daza-bAraha qadama Age jA cukA 'kahIM 1 to nahIM rahA !' Fu 883 mana, AzaMkA salamA huA thA, na 1 bhaya bhI thA aparAdhakA ! yadi paMkha hote to vaha kahA~-kAkahA~ pahu~cA hotA ! to bhI usane gatameM sAmarthyAnusAra vRddhi kI thI ! mur3a-mur3a kara dekhatA jAtA- Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 bahuta dUra nikala gayA !--mayA-kula-cita dhanyakumAra ! vizvAsa jama gayA ki 'aba AegA nahIM !" . lekina 'vizvAsa' kA dharAtala bAlukI dIvAra kI taraha asthAyI niklaa| kAnoMne sunA, A~khoM ne dekhA-- vaha pukAratA huA, bhAgatA huA A rahA hai! saca, calA rahA hai isI ora ! dhanyakumArakA hoza ! sArA zarIra betakI bhA~ti kA~pa uThA ! ruka gayA jahA~-kA-tahA~ ! yaha AyA ! [pauSa, bIra-nirvAca saM0 2011 to bhAja hI na nikalakara pUrvajoMke sAmane ni. latA, yA maiM itane dinoMse ise jota rahA hU~ ! ...pahile bhI nikala sakatA ! magara Apa vizvAsa kIjie kabhI eka kaur3I nahIM nikalI ! dhana ApakA hai, Apa usake mAlika ! mere lie miTTI ! caliye !" . 'maiMne kahA na, dhana merA nahIM hai! maiM usake viSayameM kucha nahIM jAnatA !" vikAsa 'na jAnie ! para use haTA lIjie ! mere Upara se vyarthakA bhAra uThe / ' 'lekina vaha merA ho taba na ?" 'dhana ApakA, aura phira ApakA ! Apa kaisI dhanyakumArane samajhA jaise usakA anta-samaya hai, kAla sAmane khar3A hai ! para isake mu~ha para raudratA kyoM nahIM ? vahI bAteM kara rahe haiM !" dIna-bhAva, vahI zraddhA-dRSTi !! 'Apa lauTa calie ! ApakA dhana yahA~ raha gayA hai, use le aaie|' 'merA ghana...?' 'hA~ ! ApakA hI...!' 'mere pAsa to zarIra para ina bastroMke atirikta aura kucha bhI na thA !' 'ThIka hai! lekina vaha kar3hAha - jo khetakI miTTIke nIce dabA nikalA hai-- Apake bhAgya camakArakA hI prasAda hai !" 'bhAI ! dhana tumhArA hai, merA nahIM !' merA ? jisane daridratAko godameM baiThakara jindagI bitAI ! itanI umra huI - itanA dhana svapnameM bhI nahIM dekhA ! daridratAkA upahAsa kara rahe haiM-. Apa ! bAta, dhanyakumArake manameM zUla-sI cubhI ! bolA -- 'acchA, merA hI sahI ! lekina maiM aba use tumheM detA hU~ ! prema mAnate ho, to svIkAra karo -- use !' halabAhakake adharoMmeM spandana huA, kucha zabda 'vaha merA nahIM hai--bhAI ! tumhAre khetameM jo kaNThase bAhira Aneke lie udyata hue ! para kucha haiM, saba tumhArA hU~ !' vaha bola na sakA ! 'vaha nahIM mAna sakatA- maiM ! agara merA hotA, svapa raha gayA !!! Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharmakI vizeSatA lekhaka-zrI. bA. surajabhAna vakIla nadharma aura anya dharmoM meM zrAkAza pAtAlakA sA nirjIva kaTha putaliyoMka taraha vahI nAca nAcanA svI"aMtara hai| jainadharma vaijJAnika dharma hai / usakA kAra kiyA jAve, zAnadhArI jIvake sthAnameM acetana jaDa AdhAra vastu-svabhAva hai / jIva aura ajIva saMsAra meM do banakara hI rahA jAye / saMsArameM to jo kucha ho rahA hai hI prakAra ke padArtha haiN| jIva sukha dukhakA anubhava vaha saMsArakI vastuoMke apanera svabhAvAnusAra hI ho rahA karatA hai, sukha cAhatA hai aura dukha dUra karanekA upAya hai vastu ananta hai jina sabakA eka hI saMsArameM sthita karatA hai| dukha isakA nija svabhAva nahIM hai, taba hI hone, gatizIla hone, aura svabhAvAnusAra kriyA karate yaha dukha ke kAraNoMko dUra kara paramAnanda prApta kara rahanese unako zrApasameM aneka prakArakA saMyoga, viyoga, sakatA hai / dukha isakA vibhAva bhAva hai jo ajIvake aura saMgharSa hotA rahatA hai, jinase unake svabhAvAnusAra saMyogase hI isako pAsa ho rahA hai / vaha saMyoga kisa nAnA prakAra ke parivartana, paryAyoM aura paristhitiyoMkA prakAra paidA hotA hai, kisa prakAra isa saMyogakA paidA alaTana-palaTana hotA rahatA hai| bastu svabhAvakI khoja honA rokA jAsakatA hai aura jo saMyoga ho cukA hai karane vAle vaijJAnika loga vastuoMke inhIM aTala parivaha kaise dUra kiyA jA sakatA hai dUra hone athavA nirbadha vartanoM ke kucha eka niyamoM kI jAnakArI karake hI unake ho jAne para jIvakI kyA dazA ho jAtI hai, kyA paramA- niyamAnubhAra unase kAma lene lagate haiM, jinake ina nanda prApta hone laga jAtA hai, inhIM sabakAryakArI bAtoM thor3ame prAviSkAroMse hI loga acambhemeM par3a jAte haiM ko jainazAstroMmeM vaijJAnika rItise sAta tatvoMke nAmase aura inake ina AviSkAroMko bhI kimI alaukika batAkara jIvako usake kalyANa kA rAstA sujhAyA hai| zakti arthAt yaMtroM maMtroMkA hI kRtya mAna lete hai / aura jora dekara samajhAyA hai ki vahI zAstra, vahI kathana, manuSya jaba jagatameM jAte haiM to vahA~ taraha 2 ke vahI upadeza, aura vahI prAza mAnane yogya hai jo vastu vRkSa, paude, aura beleM phailI huI dekhakara unake tarahara ke svabhAvake anukUla ho, tarka aura hetu dvArA khaMDita na sundara 2 patte, phUla aura phala avalokana kara bahuta hI hotA ho, kalyANakA mArga batAne vAlA ho, saba ho hairAna hote haiM ki yahA~ yaha adbhuta vastu kisane banA jIvoMkA hita karane vAlA ho aura pakSapAtase rahita ho| dii| inameM jo buddhimAna hote haiM ve to khoja karane para jagatameM kisI eka paramezvara yA aneka devI devatAoM- yaha mAlUma kara lete haiM ki apanI 2 krimmake bI moMke. kA rAjya nahIM hai, jinakI AzA A~kha mIMcakara ziro- bIjose hI yaha saba per3a uge haiN| imalIke per3a para jo dhArya kI jAve, unako rAjI rakhane aura unake kopase bIja lage hai una bIjose jo bhI per3a uge haiM unake patte bacaneke vAste ulaTA sIdhA jaisA vaha nAca nacAve phala aura phala saba samAna hai, isI prakAra nImake bIjoM Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pauSa, bIra-vivi se bhI jo vada uge haiM unake patte, phala aura phasa bhI kameM taraha 2 ke paude aura phala phUla dekhakara ekadama ApasameM samAna hai yahI hAla aspa sAkSI, paudoM aura paramAnane lagatA hai ki aisI koI alaukika zakti beloMkA hai| isase vaha samajha letA hai ki bhinna prakAra- jarUra hai jo isa jaMgala meM aise 2 vRkSa, paude aura beleM ke vRkSa, aura paude, aura bele kimI alaukika zaktike banAkara, unapara aise 2 suMdara patte, phUla, aura phala dvArA paidA nahIM kiye jAte haiN| kintu apane 2 bIjake lagAtI hai, jinako dekhakara akka daMga raha jAtI hai / svabhAvase hI ve minna prakArake paidA hote haiM jinapara unakI aisA vicAra Ate hI vaha usa alaukika zakti ke prabhA apanI hI apanI tarahake patte phala aura phala lagate haiN| vase kA~pa uThatA hai aura usako prasanna kara usake dvArA isa apanI bAtako nizcaya karaneke vAste jaba vaha jaMgaloM apane kArya siddha karanekI fikarameM laga jAtA hai, kalpase taraha 2 ke bIja baTora kara ghara le jAtA hai aura apane nAke ghor3e daur3AtA hai aura sivAya isake aura kucha A~ganameM DAlakara unako pAnI detA hai to vahAM bhI bhI sUjha nahIM pAtA hai ki jisa prakAra apanese prabala jaMgalake samAna pratyeka bIjase usa hI prakArake paude, patte manuSyakI khuzAmada kara bar3AI gAkara aura usako usake phUla aura phala paidA hote haiM, jisa prakArakA vaha bIja icchita padAryakI bheMTa car3hA usako khuzakara usase apanA hotA hai, taba vaha apanI isa bAtakA pUrNa zraddhAna kArya siddha kara liyA jAtA hai, isa hI prakAra ina kara letA hai ki ina taraha 2 ke vRkSoM, paudoM, beloM aura alaukika zaktiyoMko bhI prasanna karaliyA jAtA hai| unake sundara 2 pattoM, phUloM, aura phaloMko banAne vAlI yahI saMsArake aneka dharmokI buniyAda hai, jo jainakoI alaukika zakti nahIM hai kintu yaha saba apanIra dharmase bilkula hI viparIta hai / jainadharma aisI alaukika kisma ke bIjoMke svabhAvase hI bana jAte haiM jinako unake zaktiyoMko nahIM mAnatA hai, isa hI kAraNa vaha to kisI anukula havA,miTTI, pAnI Adi milanese usI bIjakI bhI alaukika zaktikI khuzAmada karane aura usako meMTa kismakA paudA uga AtA hai, dUsarI kismakA nahIM isa car3hAne ke sthAnameM babUla ke bIjase babUla aura nImake kAraNa aba vaha jaba bhI nisa kismakA phala paidA karanA bInase nIma paidA honeke samAna nizcayarUpa apane hI cAhatA hai, tabhI usa kismakA bIja bokara iJchita kiye hue pratyeka bure, bhale karmakA phala phala phala paidA kara letA hai aura dUsaroMko bhI isa prakAra bhoganA batAkara apane hI koMkI samhAla rakhane, phala phUla paidA karanA sikhA detA hai| isI hI se yaha apanI hI niyatoM, (bhAvoM aura pariNAmoM) ko zubha siddhAnta sthira ho jAtA hai ki jo koI kAMTedAra babala aura uttama banAye rakhanekI zikSA detA hai jisa prakAra kA bIja botA hai usakI jamInameM koTedAra babalakA prAgameM U~galI denese hAtha jalegA hI, kar3avI vastu hI per3a ugatA hai, jo nImakA bIja botA hai usake yahAM khAnese muMha kar3avA hogA hI, aA~khameM lAla mirca par3a kar3ave nImakA vRkSa aura jo mIThe prAmakI guThalI botA jAnese jalana paidA hogI hI, isa hI prakAra hamAre pratyeka hai usake yahAM mIThe prAmakA hI vRkSa ugatA hai, isameM kRtyakA phala hamako bhoganA par3egA hI, isameM koI phala kisI bhI alaukika zaktikA koI dakhala nahIM hai| denevAlA nahIM pApagA, kintu jisa kRtyakA jo phala parantu jo buddhise kAma lenA nahIM cAhatA vaha aMga- hai vaha vastu svabhAvake anusAra Apase Apa avazya Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaivadharmakI vizeSatA nikalegA hI / 'jo loga buddhise kAma na lekara ekadama alaukika zaktiyoMkI kalpanA kara lete haiM ve yadi manuSya bhakSI hote haiM to ve ina alaukika zaktiyoM arthAt apane kalpita devI devatAoM ko bhI manuSyakI hI bali dekara prasanna karanekI koziza karate haiM / zravase kucha samaya pahale amarIkA mahAdvIpameM aise bhI prAnta the jahA~ke nivAsI apane prAntake bar3e devatAko haz2AroM manuSyoMkI bali dekara khuza karanA cAhate the, parantu balike vAste ekadama haz2AroM manuSyoMkA milanA muzkila thA, isa kAraNa aneka prAntavAlone milakara yaha salAha nikAlI, ki bali dene ke samaya se kucha pahale hama loga zrApasameM yuddha kiyA kareM, isa yuddhameM eka prAntake jo bhI manuSya dUsare prAnta vAloMkI pakar3ameM zrAjAveM ve saba bali car3hA diye jAveM / basa yaha yuddha isa hI kAryake vAste hotA thA, hAra jIta yA anya kucha lene deneke vAste nahIM / isa prakArakI bali denA jaba kucha samaya taka jArI rahatA hai to manuSyoM meM manuSyakA mAMsa bhakSaNa karanA chUTa jAnepara bhI devatAko bali denA bahuta dina taka barAbara jArI rahatA hai, manuSya apanI laukika pravRttiyoMmeM to samayAnukUla jalda hI bahuta kucha hera phera karate rahate haiM parantu devI devatAoMkI pUjA bhakti aura anya bhI dhArmika kAryoM meM parivartana karanese Darate rahate haiM / ina kAyako to bahuta dinoM taka jyoMkA tyoM hI karate rahate haiM, yahI kAraNa hai ki bhAratavarSa meM bhI manuSyakA masi khAnevAle na rahane para bhI bahuta dinoM taka jahAja zrAdi calAte samaya manuSyakI bali denA barAbara jArI rhaa| sunate haiM ki kahIM kisI dezameM koI samaya aisA bhI rahA hai jaba zrApane hI putra zrAdikakI bali dekara bhI devatAko prasanna karane kI ceSTA kI jAtI thii| jaba vi 113 cAra buddhise kucha kAma hI na lenA ho, taba to jo kucha bhI kiyA jAya usameM Azcarya hI kyA ho sakatA hai| jo na ho vaha hI thor3A hai| manuSyakI bali ke bAda gAya, ghor3A, bakarA, Adi pazuoMkI balikA jamAnA AyA jo abataka jArI hai| hA~ itane joroke sAtha nahIM hai jitanA pahale thaa| musalamAnI dharma to videzI dharma hai, usako chor3akara jaba hama apane hindU bhAiyoMke hI dharmapara vicAra karate haiM to vedoMmeM to yajJake sivAya aura koI vidhAna hI nahIM milatA hai jisameM bhAga jalAkara pazu pakSiyoMkA homa karanA hotA hai / zrastu vedoMko to loga bahuta kaThina batAte haiM isI kAraNa bahuta hI kama par3he jAte haiM parantu manusmRti to ghara ghara par3hI jAtI hai aura mAnI bhI jAtI hai, usameM to yahAMtaka likhA huA hai ki pazu pakSI sa yajJake vAste hI paidA kiye jAte haiN| yazake vAste vidvAna brAhmaNoMko svayam apane hAthase pazu pakSiyAMkA adha karanA cAhiye, yaha unakA mukhya karma hai / isa hIma IzvarakI prasannatA aura sabakA kalyANa hai| jainadharma isake viparIta isa prakArake saba hI anuSThAnoM ko mahA adharma aura pApa ThaharAtA hai| kisI jIva kI hiMsA karane yA dukha denemeM kaise koI dharma yA puNya ho sakatA hai, isa bAtako vicAra buddhi kisI prakAra bhI svIkAra karane ko taiyAra nahIM ho sakatI hai| na aisA koI jagatakarttA Izvara yA devI devatA hI ho sakatA hai| jo jIvoMkI hiMsAse prasanna hotA ho| isake sivAya jainadharma to pukAra 2 kara yahI zikSA detA hai ki tumhArI bhalAI burAI jo kucha bhI ho rahI hai yA hone vAlI hai, vaha saba tumhAre apane hI karmoM kA phala hai| tumhAre karmoM kA vaha phala kisI bhI TAle nahIM Tala sakatA, na koI sukha de sakatA hai aura na dukha hI isa kAraNa apane Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 anekAnta [pauSa, bIra mitrAMka saM0 2059 | kI pUjA baMdanAse bilkula hI vilakSaNa hai| lokameM bhinna 2 paristhitiyoMke kAraNa samaya 2 para taraha 2 kI vilakSaNa rItiyA~ jArI hotI haiM, jaise ki zrAjakala hindusthAnameM svadezI vastunoMke grahaNa aura videzI vastuoM ke tyAga aura vizeSa kara hAthake kate sUtase hAthase bane hue hI vastra pahanane kA bhArI zrAndolana ho rahA hai / hote 2 aisI aisI rItiyA~ ho bahuta samaya taka jArI rahane para vicAra zUnya logoMke vAste dharmakA aMga banajAtI haiM aura unakI z2arUrata na rahane para bhI, yahA~ taka kI hAnikara ho jAne para bhI vaha nahIM chor3I jAtI haiN| dharma samajhakara taba bhI unakI pAlanA ho hotI rahatI hai anya saba hI dharma jo binA vicAra A~kha mIMcakara hI mAne jAte haiM unameM aisI 2 anekoM rUr3hiyA~ dharmakA rUpa dhAraNa kara letI haiM, yahA~takakI ina rUr3hiyoM kA saMgraha hI eka mAtra dharma ho jAtA hai / jo bilkula hI bez2arUrata yahA~ taka ki hAnikara hojAne para bhI sevana kI jAtI haiM aura dharma samajhI jAtI hai| jainadharma aisI rUr3hiyoMke mAnaneko loka mUr3hatA batAkara sabase prathama hI unake tyAgakA upadeza detA hai / yahA~ taka ki jainadharmakA saccA zraddhAna honA hI usa samaya ThaharAyA hai jaba ki mUr3hatA yA avicAritA chor3akara pratyeka bAta ko buddhise vicAra kara hI grahaNa kiyA jAve aura saba hI alaukika rUr3hiyoMko jinhoMne dharma kA svarUpa grahaNa kara liyA ho, parantu dharmakA tathya unameM kucha bhI na ho bilkula bhI grahaNa na kiyA jaave| mUr3ha dRSTi honA arthAt binA vicAre kisI rUDhiko dharma mAna leneko to jainadharmameM mahAdoSa batAyA hai jisase bhadAna takakA bhraSTa honA ThaharAyA hai| C azaraNa samajhakara aura kisI bhI alaukika zakti kAM bhaya na kara eka mAtra apane hI karmoke ThIka rakhane kI koziza meM lage raho, yahI ekamAtra tumhArA kartavya hai| rAgadveSa hI eka mAtra jIvake zatru hai, ye hI usake vibhAva bhAva haiM jinase isako dukha hotA hai aura saMsAra meM bhramaNa karanA par3a rahA hai| jitanA 2 bhI koI jIva rAgadveSako kama karatA hai utanA 2 hI usako sukha milatA hai aura bilkula hI rAga dveSa dUra hone para usakA sArA vibhAva bhAva dUra hokara usakA asalI svabhAva prakaTa hojAtA hai aura paramAnanda prApta hojAtA haiN| isa hI kAraNa pratyeka jainIko apane andara vairAgya mAtra lAne ke vAste paramavItarAga paramAtmAnoMkI, aura jo isa parama vItarAgatAkI sAdhanAmeM lage hue haiM aise sAdhuyoMkI upAsanA karate rahanA jarUrI hai, yahI jainiyoMkI pUjA bhakti hai jo unake vItarAgarUpa guNoM ko yAda kara kara apane bhAvoM meM bhI vItarAgatA lAneke vAste kI jAtI hai| isa prakAra jainiyoMkI aura anya dharmiyoMkI pUjA bhakti meM bhI dharatI AkAzakA aMtara hai| anyamatI rAgI devI devatAoMkI pUjA karate haiM aura jainI vItarAgiyoMkI / zranyamatI apane laukika kAryoMkI siddhi ke vAste aura apane rAga dveSako pUrA karAneke vAste unako pUjate haiM aura jainI laukika kAryoMkA rAgadveSa chor3a unake samAna apane aMdara bhI vItarAgatA lAne ke vAste hI unakA guNAnuvAda gAtA hai, yahI unakI pUjA hai / vaha apane iSTa devoMko prasanna karanA nahIM cAhatA hai, na ve kisIke kiye prasannayA aprasanna ho hI sakate hai, kyoMki ve to parama bItarAgI haiN| isa kAraNa jainI to unake bItarAgarUpa guNoMko yAda kara apane meM bhI vItarAgatAkA utsAha paidA karanekI koziza karatA hai, yahI usakI pUjA baMdanA hai jo anyamatiyoM kisI samaya rASTroMmeM mahAyuddha chir3ajAne para logoMko yuddhake liye utsAhita karaneke liye yaha aAndolana Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmakI vizeSatA ANS ujAyA gayA ki yuddha meM marane vAloko svarga prApta hotA yaha eka jarUrI dharma siddhAnta hogayA, pati ke sAtha jala hai, hote 2 yahI rUdi pracalita hokara dharma siddhAnta bana* maranevAlI aisI striyokI kavara (samAdhi) bhI pUjI gaI hai aura manasmRti jaise hindUdharma granthameM yahA~taka jAne lagI parantu jainadharma kisI taraha bhI isa kRtyako likha diyA gayA hai ki yuddha meM maranevAloMke liye maraNa dharma nahIM mAna sakatA hai, kintu bilkula hI amAnuSika saMskAroM kI bhI z2arUrata nahIM, unakI to vaise hI zubhagati aura rAkSasI kRtya ThaharAkara mahA pApa hI batAtA hai| ho jAtI hai / parantu jainadharma aisI ulTI bAtako haragiz2a cAhe sArA bhArata isa kRtyakI bar3AI gAtA ho parantu nahIM mAna sakatA hai, yuddha mahA-kaSAyase hI honeke jainadharma to isakI bar3I bhArI niMdA hI karatA hai| kAraNa aura dUsaroMko mArate hue hI maraneke kAraNa isa hI prakAra kisI mamaya vizeSarUpase yuddha mAdimeM yuddha karate hue maranevAlA to apane isa kRtyase kisI lagajAne ke kAraNa logoMko pUjana bhajana prAdikA samaya prakAra bhI aisA puNya prApta nahIM kara sakatA hai jisase na milaneme usa samaya ke liye pUjana bhajana zrAdikA usako avazya hI svargakI prApti ho, kintu mahA hiMsAke yaha kArya kucha aise hI logoMko sauMpa diyA gayA thA jo bhAva hone ke kAraNa usako to pApakA hI baMdha hogA aura zAstroMke hI paThana pAThanameM aura pUjApAThameM hI adhika durgatiko hI prApta hogaa| hA~, yaha ThIka hai ki saMsArameM lage rahate the aura brAhmaNa kahalAte the yA kahalAne vaha vIra samajhA jAyagA aura yazako z2arUra prApta hogaa| lage the| hote hote loga isa viSayameM zithilAcArI Isa hI prakAra kisI samaya eka eka puruSakI hogaye aura zrAgeko bhI pUjA pATha AdikA kArya una aneka striyA~ hone ke kAraNa isa bhArata bhUmimeM striyA~ hI logoMke jimme hogyaa| paMjana-pATha, japa-tapa aura apane cAritrameM atyanta zaMkita mAnI jAne lagI thiiN| dhyAna Adi dhArmika saba hI anuSThAna logoMkI tarafame 'striyazcaritraM puruSasyabhAgyaM devo na jAnAti kuto ina hI brAhmaNoMke dvArA hokara puNyaphala inakA una manuSyaH' strI-caritrakI burAImeM aise 2 kathanoMse saba hI logoMko milanA mAnA jAne lagA jinase apanI phIsa zAstra bhare par3e hai / usa hI samaya striyA~ pairakI jUtIse lekara ye brAhmaNa loga yaha anuSThAna kreN| yahI rUr3hI bhI hIna mAnI jAne lagI thIM / taba puruSake marane para abataka jArI hai aura dharmakA siddhAnta banagaI hai, parantu usakI strI khulI durAcAriNI hokara apane pati ke nAmako jainadharma kisI saraha bhI aisA siddhAnta mAnaneko tayyAra baTTA lagAve isa irase puruSoMne apanI jabaradastIse nahIM ho sakatA hai| vaha to pApa puNya saba apane hI striyoMko apane mRtaka patike sAtha jala maranekA mahA bhAvoM aura pariNAmoM dvArA mAnatA hai| maiM khAU~gA to bhayAnaka rivAja jArI kiyA thA aura yaha Andolana merA peTa bharegA dUsarA khAyagA to dUsarekA, yaha hargija uThAyA gayA thA ki jo strI apane pati ke sAtha jala nahIM ho sakatA hai ki khAya koI ora peTa bhare dUsarakA, maregI vaha avazya svarga jAvegI aura isa puNyase pUjA pATha kara koI aura usakA puNya mile dUsareko / apane patiko mI cAhe vaha naraka hI jAnevAlA ho apane aisI mithyA bAteM jainadharma kisI taraha bhI nahIM mAna sAtha svarga le jaaygii| phala isa AndolanakA yaha sakatA hai| huA ki dhar3Adhar3a khiyAM jItI jana marane lagI aura hinduoMmeM grAmaNoM dvArA saba hI dhArmika anuSThAna Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [paura, vIra vi . karAye jAnekI rUr3hI joroMke sAtha pracalita hojAnepara hai jaise inake guNavAna mAtA pitAoMkA thaa| isa yaha bhI sadI hogaI ki Izvara yA kisI bhI devI devatA- aMdherako bhI jainadharma kisI taraha nahIM mAna sakatA hai, ko yahA~ taka ki navagraha zrAdiko bhI jo kucha bheMTa isa kAraNa jaina zAstroMmeM zrIzrAcAryoMko isa bAtakA karanA ho to vaha bAmaNako de denese hI Izvarako yA bhArI khaMDana karanA par3A hai aura siddha karanA par3A hai devI devatAko pahu~ca jAtI hai, phira isa bAtane yahA~taka ki manuSya jAti saba eka hai, usameM bheda sirpha dattikI jora pakar3A ki mare hue manuSyako arthAt pitroMko bhI vajahase hI ho jAtA hai / jo jaisI vRtti karane lagatA jo kucha khAnA kapar3A, khATa pIdA, dUdha pIneko gAya, hai vaha vaisA hI mAnA jAtA hai| janmase yaha bheda kisI savArIko ghor3A Adi pahu~cAnA ho vaha brAhmaNoMko denese taraha bhI nahIM mAne jA sakate haiM / zrAdipurANa, panahI pitroMke pAsa pahu~ca jAyagA, cAhe ve pitara kahIM hoM, purANa, uttarapurANa, dharmaparIkSA, varAMgacarita, aura kisI lokameM ho aura cAhe jisa paryAyameM ho| yahA~ taka prameyakamalamArtaDameM ye saba bAteM bar3e jorake sAtha ki ve saba cIjeM brAmaNake para rahate hue bhI aura brAhmaNa siddha kI gaI hai| jaisA ki anekAnta varSa 2, kiraNa bAya unako bhogA jAtA dekhA huA bhI yaha hI meM vistAra ke sAtha ina granthoMke zlokoM sahita dikhAyA mAnA jAne lagA ki ve pitroMko pahu~ca gaI haiN| jainadharma gayA hai| aisI aMdha zraddhAko kisI taraha bhI nahIM mAna sakatA hai| guNahIna brAmaNoMne apanI janmasiddha pratiSThA kAyama kintu mAnanevAloMkI buddhi para prAtharya karatA hai| rakhaneke vAste apane apane bApa dAdA Adi mahAn __ aise mahA aMdhavizvAsake jamAnemeM binA kisI puruSAoMkI bar3AI aura jagatameM unakI mAnamaryAdAkA prakArake guNoM ke ekamAtra brAhmaNa ke ghara paidA honese bar3A bhArI gIta gAnA zurU karadiyA, haraekane apane hI aisA pajya brAhmaNa mAnA jAnA jaise usake par3he likhe puruSAtroko dUsaroMse adhika pratiSThita aura mAnanIyasiddha aura pUjA pATha zrAdi karanevAle pitA aura pitAmaha karaneke sivAya apanI pratiSThA aura pUjAkA anya koI ye koI bhI prAtharyakI bAta nahIM ho sakatI hai| phala mArga hI na dekhA / jisase unake ApasameM bhI deSAgni isakA yaha huA ki bAyakA ghara paidA honevAloMko bhar3aka uThI aura eka dUsarese ghRNA hone laga gii| hamAre kisI bhI prakArake guNa prApta karanekI jarUrata na rhii| puruSA to aise pUjya, pavitra aura dharmaniSTa ye ki amuka bilkula hI guNahIna durAcArI aura mahAmUrkha bhI grAmaNa ke puruSAoMke sAthakA mojana bhI nahIM dete the, isase ke ghara paidA honese pUjya mAnA jAne lagA aura abataka ApasameM eka dUsareke hAthakA bhojana khAnA aura beTI mAnA jAtA hai| unake guNavAna pitA aura pitAmaha vyavahAra bhI banda hogayA aura bAmaNoMkI aneka jAkI taraha ina guNAhInoMko denese bhI usahI taya evara tiyAM bana gaI, jinakA eka dUsarese kucha bhI vAstA aura saba hI devatAoMko bheMTa pUjA pahu~ca jAnA mAnA na rhaa| apane apane puruSpoMkI bar3AI gA-gAkara jAtA hai, kisI bAtameM mI ko pharaka nahIM mAne pAyA apanI jAtiko u~ga aura dUsarokI jAtiko nIcA hai|in guNahInokA bhI vahI gaurava, vahI pUjA pratiSThA siddha karanA hI ekamAtra inameM guNa yA gaa| . . aura rabara aura devI devatAoMkA ejeMTapanA banA huA kisI prakAra ke guru mAta kiye binA kasalehI Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaivadharmI vizeSatA - apa paruSAMtrIkI mAnamaryAdAke adhikAra prApta karanekI gayA, jagaha jagaha ke bhaMgA isa ho kAryake liye maMdiroM yaha bImArI mahAmArIkI taraha kSatriyoMmeM bhI phailI, unameM meM jamA hone laga gye| dekho avicAritAke kAraNa bhI apane apane puruSAoMkI bar3AI gAnese bhedabhAva kahA~se kahA~ mAmalA pahu~ca gayA aura dharmasvarUpa myAse paidA hogayA aura aneka jAtiyA~ hokara vaimanasya bar3ha sA banagayA / brAhmaNoMne apanI vilakSaNatA, bahAI gayA / yahI bImArI phira vaizyoMko bhI lagI aura hote aura pratiSThA kAyama rakhaneke vAste apane hADa mAsake hote zUdroM meM bhI pahuMca gaI jisakA phala yaha huA ki zarIrako mahAn zuddha aura pavitra sthApita kara, dUsaroMkI aba hinduoMkI cAra haz2Ara jAtiyA~ aisI haiM jinameM chUtase alaga rahanA zurU karadiyA, yadi kisI bhalase ApasameM roTI beTI vyavahAra nahIM hotA hai aura saba hI koI unake zarIra yA vastrako de to mahAna pAtaka hoguNa naSTa hokara ekamAtra yaha bhedabhAva kAyama rakhanA hI jAve, turanta hI dobArA snAna kareM, kapar3e dhoyeM aura dharma karma raha gayA hai| yahI varNAzramadharma kahalAtA hai Acamana kara aura tulasI patra prAdi cabAne ke dvArA jisakA hinduoMko bhArI mAna hai binA kisI prakArakI apaneko pavitra banAveM, kisIke bhI hAthakA na sAve, zAstra vidyA yA dharma karmake jaba eka mAtra brAhmaNake ghara apane hI hAthase pakAkara khAveM / isa prakAra prAtmazuddhi janma lenese hI pUjyapanA aura puruSAoMke saba adhikAra kA sthAna zarIrazuddhine leliyA aura yahI ekamAtra dharma milane laga gaye, yajamAnoMse hI jIvanakI saba z2arUrateM bana gyaa| parI hone laga gaI, kisI prakArakI bhI zrAjIvakAkI parantu gRhasthIke vAste svapAkI inA bahuta koI jarUrata na rahI to brAhmaNoMko bilkula hI befikarI kaThina hai, isa kAraNa lAcAra hokara phira kuTumma vAloM hogaI aura bekAra par3e rahane ke sivAya kucha kAma na rhaa| ke hAthakA aura phira apanI jAti vAloMke hAthakA bhI parantu prApasameM spardAkA honA to z2arUrI hI thaa| hama khAnA zurU hogayA / dUra pradezameM jAnA par3A to usake dUmaroMse adhika pUjya mAne jAveM, yaha khayAla pAnA to liye dUdhameM zromane hue ATese jo khAnA bane usako lAjamI hI thA, isake sivAya apane brAhmaNapaneko bAhara lejAneko bhI khullama karanI pdd'ii| phira kahIM 2 catriya aura vaizyoMse pRthak jAhira karate rahanA bhI binA dUdhame usane eka mAtra dhImeM pakAyA pakavAna bhI jarUrI thA,ThAlI aura vekAra to the hI isa kAraNa kisI bAhara le jAnA jAyaz2a hogyaa| prAtma zuddhikA saba nadI yA tAlAbake kinAre jAkara khUba acchI taraha mAmalA iTakara jaba eka zarIra zuddhi aura khAnapAnakI mala malakara apane zarIrako dhote rahane, nitya acchI chata akRta hI eka mAtra dharma raha gayA to isakI bar3I tarA po dhokara dhIta vastra pahanane, zarIra para candana dekhabhAla rahane laga gaI / jo koI ta bAtake ina aura mastakapara tilaka lagAnemeM hI bitAne lge| khAlI niyamoMko tor3e vahI dharma prA mAnA gayA aura eka dama vo pehI dina kaise vivAve, isa kAraNa bhaMga ghoTa ghoTakara alaga kara diyA gayA / bAmaNoMkI bhaneka mAtiyA~ hai. pInA, parasa aura mulphrekA dama lagAnA aura besudha jinameM gaur3a Adi kucha jAtiyoMke sivAya bAkI saba hokara par3e rahanA, yaha hI unake dharmA aMga bana gayA, jAyiyA~ mAMsa khAneko dharma viruddha nahIM samakatI hai| yahA~ kati dharma maMdiroMmeM nitya yahI kAma hone laga- ina mAMsAhAriyoMmeM bhI jo adhika dharmaniSa Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 : anekAnta [pauSa, bIra nirvAcaH saM02113 zikSA detA hai, jisane dharma-sAdhana meM abhI: kadama bhI nahIM rakkhA hai usako bhI jainadharma to sarva prakAra nazoMse dUra rahanA jarUrI batAtA hai| nadI yA tAlAba parase snAna karake Ate haiM to mArgameM bar3A vicAra isa bAtakA rakhate hai ki koI unake zarIra yA se na chU jAya aura yadi koI chU jAtA hai to turanta vApisa jAkara nahAte haiN| yadi bhojana banAne ke vAste koI machalI yA anya koI mA~sa unake pAsa ho to usase ve apavitra nahIM hoMge, kintu kisIke chU jAnese jarUra apavitra ho jaayeNge| isa hI prakAra mA~sa machalIke pakAne se unakI rasoI apavitra na hogI, na mAMsa macchI khAnese unako koI apavitratA zrAvegI, parantu unakI rasoI banAI aura khAte samaya agara koI manuSya cAhe vaha brAhmaNa hI ho parantu unakI jAtikA na ho abhI snAna karake zrAyA ho, kapar3e bhI pavitra hoM, to bhI yadi vaha manuSya unakI rasoIke caukekI hada ke andara kI dharatIko bhI chU deM, to vaha rasoI bhraSTa hokara khAne yogya na rhegii| "jainadharma aisI bAtoMse kosoM dUra hai| bhaMga, dhatUrA, carasa aura gA~kA Adi mAdaka padArtha jo buddhiko bhraSTa karane vAle haiM unako to kuvyasana batAkara jaina-dharma saba se pahale hI unake tyAgane kI zikSA detA hai, jo vastu manuSyako manuSya nahIM rahane detI usakI vicAra zakti ko Tag karatI hai, usakA sevana karanA to kisI prakAra bhI dharma nahIM ho sakatA hai| aisI vastu saba hI manuSyoM ko tyAgane yogya haiM, parantu kaise zrAzcarya kI bAta hai ki hiMduoM ke bahutase tyAgI aura sAdhu vairAgI to jarUra hI ina mAdaka padArthoM kA sevana karate haiN| aura gRhasthI loga bhI unakI saMgatise yaha kubyasana grahaNa karane laga jAte haiM / saba hiMdU maMdiroMmeM yaha vyasana jora zora se calatA rahatA hai, aise vyasaniyokA jamaghaTa unake maMdiromeM lagA rahatA hai / isake viparIta jainadharsa aisI bAtoM ko pApa batAtA hai aura aisI saMgatime bhI dUra rahanekI aba rahI snAna aura zarIra zuddhikI bAta, yaha bhI hiMdUdharmameM hI dharma mAnA jA sakatA hai| jainadharma meM nahIM; jainadharma to zrAtma zuddhiko hI dharma ThaharAtA hai aura usa hI ke saba sAdhana sikhAtA hai| zarIra ko to mahA azuddha aura apavitra batAkara usake prati azuci bhAvanA rakhanA z2arUrI ThaharAtA hai / manuSyakA yaha zarIra jo hADa mA~sa rudhira zrAdise banA hai, biSTA sUtra balarAma aura pIpa zrAdikI jo thailI hai vaha to sAta samudroMke pAnIkhe dhone para bhI pavitra nahIM ho sakatA hai| kintu isake chUnese to pavitra jala bhI apavitra ho jAtA hai, isa kAraNa snAna karanA kisI prakAra bhI dharma nahIM ho sakatA hai / padmanandi pacIsI meM to zrAcArya mahArAjane zraneka hetunoMse snAna karaneko mahApApa aura adharma hI ThaharAyA hai / parantu gRhasthI logoMko jisa prakAra apanI nAjIvikA vAste khetI, vyApAra, faujI naukarI aura kArIgara zrAdi aneka aise dhaMdhe karane jarUrI hote haiM jinameM jIva hiMsA avazya hotI hai, isa hI se ve sAvadha karma kahalAte haiN| jisa prakAra gRhasthI ko apane rahaneke makAnako phAr3anA buhAranA aura lIpanA potanA jarUrI hotA hai yadyapi makAnakI isa saphAImeM bhI jIva hiMsA z2arUra hotI hai parantu gRhasthIke liye yaha saphAI rakhanA bhI jarUrI hai| aisA hI apane kapar3oM aura zarIrako dhonA aura sAfa rakhanA bhI usake liye jarUrI hai| zarIra usakA vAstavameM mahA niMdanIya aura apavitra padArthoMkA banA huA hai parantu usase usakA moha nahIM chUTA hai, aisA hI apane kapar3oM aura makAnase bhI moha nahIM chUTA hai. aura na indriyoMke viSaya hI chUTe haiN| isa kAraNa makAna Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baivadharmakI vizeSatA ke bAbako, bastroMko aura zarIrako saba hI ko suMdara sakate haiM ve jitanA 2 unakA moha ghaTatA / usanAra banAye rakhaneke vAste jhAr3anA, poMchanA, lIpanA, potanA snAnako aura zarIrakI saphAIko syAgate jAte hai| yahA~ aura dhonA yaha saba kAma karanA usake liye z2arUrI taka ki muni hone para to snAna karanA aura zarIra ponA hai| jinameM jIva hiMmA z2arUra hotI hai parantu gRhasthIke pochanA bilkula hI tyAga dete haiN| yahI nahIM ve to yahI ye saba kArya usake liye jarUrI hone para bhI kisI jAkara kamaNDaluke jisa pAnIse gudA sAfa karate hai| taraha mI dharma kArya nahIM hosakate haiM, to yaha saba tyAgane usa hI se hAtha dhokara phira miTTI zrAdi malakara kisI yogya ho, jo saMsArI aura gRhasthI hone ke nAtese hI dUsare zuddha pAnIse hAthoMko pavitra karanA bhI jarUrI nahIM jalage ho rahe haiN| isa hI kAraNa jyoM hI vaha gRhasthI samajhate haiN| una hI apavitra hAthoMse zAstra takako kRte kiMcitmAtra bhI pApoMkA tyAga zurU karatA hai, aNuvratI rahate haiN| kAraNa ki zarIrakI zuddhi dharma nahIM hai aura na banakara dUsarI pratimA grahaNa karatA hai, taba hI se umako hADa mAMsase bane zarIrakI zuddhi ho hI sakatI hai| dharma snAnaka tyAgakA bhI upadeza milane laga jAtA hai| to ekamAtra prAtmazuddhi karatA hI hai jo rAga deSa abbala to bhogopabhoga parimANa vratameM usako zarIrake zrAdi kaSAyoM aura indriyoM ke viSayoMko dUra karanese hI zramAra prAdike tyAgameM snAnako bhI eka prakArakA iMdri- hotI hai / taba hI to jainadharmameM dasa lakSaNa kathanameM yogA vyamana aura bhoga batAkara kucha ra samayake liye zauca dharma mAtrako zarIra zuddhi na batAkara prAtmAko tyAganeko kahA gayA hai / phira proSadhopavAmake dina to kaSAyoMma zuddha karanA aura vizeSakara lobha kaSAyakA avazya hI snAna aura zarIra zrRGgArakA tyAganA z2arUrI nirmUla karanA hI zaucadharma batAyA hai / saMsArakI vastu. ThaharAyA hai| isa hI prakAra jyo 2 vaha iMdriyoMke viSaya oma glAni karanA bhI jugupsA nAmakI kaSAya ThaharAaura hiMsAke tyAgakI tarapha bar3hatA jAtA hai| indriya yA hai aura jainadharmakA zraddhAna karaneke vAstaM zurUmeM hI saMyama aura prANa sayama karane lagatA hai tyo 2 vaha zraddhAnake aMgasvarUpa cikitsA arthAt glAni na karanA lAna karanA bhI chor3atA jAtA hai / yahA~ taka ki muni z2arUrI batAyA hai| vizeSakara jainadharmake muni aura sAdhu hone para to vaha slAna yA anya kisI prakAra zarIrako jinakA tana atyanta hI mAlana rahatA hai, jo A~khoM dhonA paMchanA yA sAfa karanA yA bilkula hI chor3a detA aura dA~toM takakA mailanahIM chur3Ate haiM aura na hI jA. hai| snAna karanA yA anya kisI prakAra zarIrako zuddha kara apane hAtha hI maTiyAte haiM unase kisI bhI prakArakI rakhanA kisI prakAra bhI pAramArthika dharmakA koI aMga ghRNA na karanA, unako kisI bhI prakAra apavitra yA nahIM ho sakatA hai vaha eka mAtra indriyoMkA viSaya aura azuddha na samajhanA kintu rAga deSa aura viSaya kaSAyoMke zarIrakA moha hI hai jo gRhasthiyoMko isI kAraNa karanA mailase rahita hokara apanI AtmAko zuddha karaneke liye jaharI hotA hai ki ve apanI indriyoM ke viSayoMko aura zarIrakA mamatva chor3a prAtma dhyAnameM lage rAne vAle zarIrake mohako tyAgane meM asamartha hote haiN| lAcAra zarIrase maile kucale ima sAdhu muniyoMko hI parama pavitra aura mohake kAraNa bebasa ho rahe hai| parantu jo indriyoMke aura yuddha samajhanA sikhAtA hai| viSayako aura mohako pApa sAkAra tyAmaloM meM samartha ho manuSyoM kA jIvana kA sAdhana do prakArakA hotart, Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [paura, bIra- vica eka laukika yA sAgarika aura dUsarA dhArmika yA mA. pochate hI haiN| jo prAMkhoM aura dAMtoM takakA bhI maila nahIM dhyAtmika / laukika jIvana jo koI jitanA bhI adhika chur3Ate haiN| jo saje sajAye mahala makAna, atyaMta jagaparigrahI, adhika sampattivAn vaibhavazAlI, ThATha bAra aura magAtI aura cahala pahala karatI huI manuSyoMse bharI khAna zaukatase rahane vAlA, sApha suthare, camaka damaka AbAdI, sApha sutharI rahane vAlI suMdara 2 striyAM aura aura tar3aka bhAkake sAmAnase susajjita, aneka mahala saba hI vaibhava chor3akara jaMgalameM jA virAjate haiM, dharatI makAna, bAga bagIce, hAthI ghor3e, nAla kI pAlakI, naukara para sote haiM, khAkapara leTate haiM, sardI, garmI, DAMsa macchara cAkara bAMdI gulAma rakhane vAlA / aneka prakArakI ke dukha sahate hai aura kucha bhI paravAha nahIM karate haiM / muMdara 2 strIrabose jisake mahala bhare huye, aneka dezoM laukika sAdhanA vAleko to apanI indriyoM aura aura aneka rAjAopara jisakI hakUmata calatI ho / deza kaSAyoMko puSTa karanA hotA hai,isa kAraNa vo apane zarIvideza vijaya karatA phiratA ho, bar3A bhArI jisakA daba- rako bhI sApha aura suMdara banAye rakhanekI koziza karatA daba ho vahI bar3A hai, pUjya hai aura prazaMsanIya hai, stuti hai aura apane mahala makAna aura anya saba vastuoMko aura virada gAneke yogya hai / vaha apane zarIrase jitanI bhI jhAr3atA pauMchatA rahatA hai vaha to apanI pyArI triyoM mI mamatA kare thor3I hai / zarIrakI puSTi ke vAste sattara naukaroM cAkaroM aura hAthI ghor3oM Adi pazuoMko bhI prakArake bhojana khAtA ho| aneka vaidya jisake liye sAfa suMdara dekhanA cAhatA hai, isa kAraNa Apa bhI atyaMta pauSTika aura susvAdu auSadhiyAM banAnemeM lage bAra 2 nahA-dhokara suMdara 2 vastroM aura alaMkAroMse rahate hoM, aneka cAkara aura cAkaraniyAM jisake zarIra susajjita hotA hai aura apanI striyoM, naukaro, pazuoM, ko cikanA mulAyama aura suMdara banAnemeM nAnA prakArake mahala makAnoM, aura sabhI sAmAnako dho-pUchakara sApha teloM aura ubaTanoMse usake zarIra kA mardana kareM, dinameM karAtA rahatA hai aura taraha 2 ke sAmAnase sajAtA ko 2 bAra nahalAte rahate ho aura kaI bAra navIna rahatA hai| isake viparIta adhyAtma-sAdhanA vAleko panna badalate rahate ho, usa ho kA saMsArI jIvana sabase apane zarIra aura tatsambandhI anya saba hI bhogoM tathA ukA aura badiyA hai| saba hI sAmAnase mu~hamor3a eka mAtra apanI AtmAko parantu prAdhyAtmika yA dhArmika jIvana isase bila- rAgadveSa aura viSaya kaSAyoMke mailase dUra kara zuddha aura kula hI viparIta hai| yaha jIvana sabase utkRSTa to sAdhu- pavitra banAnekI hI dhuna hotI hai| bokA hotA hai, jinake pAsa parimAke nAmase to eka isa prakAra jaina-dharmake anusAra to jitanA bhI koI laMgoTI mAtra bhI nahIM hotI hai / zAna to dharmakA jJAna parIrakA moha chor3a, usake prati sadA prazuci bhAvanA pAsa karane ke liye, pIkI jIva jantuoMke pAra saMyama rakha, usake dhone, mAjane aura sApha va zuddha karane ke ke liye aura kamasameM pAnI hI jAkara gudA sApha bakher3emeM na pAkara apanI bAtmAke hI zuddha karane meM karane ke liye hai, isake sivAya unako saba hI prakArake lagatA hai, utanA hI dharmAtmA aura prAdhyAmika hai, sAmAnakA tyAga hotA tara nirmamatva hokara jo aura jitamA 2 koI va zarIrako po-mAMjakara muMdara nalAna karate hai, na kisI pUjya prakAra utako kApate banAnemeM mana lagAtA unnA para sArI hai| Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharmI vizeSatA - munikA jIvana sarvaca prAdhyAtmika jIvana hai, laukika dIjiye aura jA~ca kIjiye ki isa viSaya meM bhI hindu jIvanakA usameM leza bhI nahIM hai, isa kAraNa vaha zarIra dharma aura jainadharma meM kyA antara hai| hinduoMke mahA ko kiMcita mAtra bhI dhotA mojatA nahIM hai| aNupratI mAnya anya manusmRtimeM hara mahIne pitarokA bhAra karanA kA jIvana dhArmika aura laukika donoM hI prakAra mibhita aura usameM mAMsakA bhojana banAne kI bahutahI jyAdA tA. rUpa hotA hai, jitanA 2 vaha dhArmika hotA hai, utanA 2 kIdakI gaI hai aura yahAMtaka likhA hai ki bhAdase niyukta to vaha zarIrako ghotA mAMjatA nahIM, kiMtu viSaya kaSAyoM- hutrA jo brAhmaNa mAMsa khAnese inkAra karade pA isa mahA kehIdUra karanekI phikra karatA hai aura jitanA 2 vaha aparAdhake kAraNa rabAra paza janmadhAraNakaregA unake laukika ho jAtA hai, utanA 2 vaha zarIrako bhI suMdara isa hI mahAmAnya granthameM yaha bhI likhA hai ki yadi ko. banAtA hai aura anya prakAra bhI apanI viSaya kaSAyoMko dvija arthAt brAhmaNa,kSatriya,vaizya lahasuna aura anya mI puSTa karatA hai / isa aNuvratI bhAvakako zAstrakAroMne aneka vanaspati jinakA byaurA usameM diyA khAle,khAnA dUsarI pratimAse gyArahavIM pratimAtaka dasa zreNiyoM meM vibhA- to dUra rahA khAnekA manameM vicAra bhI kara le to yaha jita kiyA hai| ina zreNiyoMmeM uttarottara jitanI 2 patita ho jAtA hai| arthAt vinA prAyazcitake khuba kisIkI laukika pravRtti kama hotI jAtI hai aura nahIM ho sakatA hai| aba vicAra kIjiye ki yaha donoM adhyAtma bar3hatA jAtA hai utanA hI utanA zarIrakA kathana kaise saMgata hosakate hai bAmaNa va anya pe jAtiyA dhonA mAMjanA siMgAra karanA aura puSTa karanA bhI usakA jo mA~sa khAnA ucita mAnatI hai bahudhA zikArI kuttoMkama hotA jAtA hai| aba rahA pahalI pratimA vAlA jo se yA anya zikArI jAnavaroMse mArA huA pazu pakSI, bhavAnI to hogayA hai kintu caritra abhI kucha bhI grahaNa isI prakAra cAMDAla Adi myAcose mArA humA mAMsa nahIM kiyA hai| kiMcit mAtra bhI jisane abhI tyAga zuddha samajhatI haiM aura prANa kara letI hai, musalamAna nahIM kiyA hai, kiMtu tyAga karanA cAhatA jarUra hai, vaha sAIkI dukAnase bakarakA mAsa mI le jAtI hai parantu nitya prati zarIrako dhotA, mojatA, zrRMgAra karatA aura vaha mAMsa kapar3e utArakara hI pakAyA aura lAyA jAyegA, puSTa karatA jarUra hai| anya bhI saba prakArakI viSaya- yahAMtaka ki jisa caukemeM vaha mAMsa pakatA ho,usa cauke kaSAyoMmeM pUrNa rUpase lagA mI jarUra hotA hai parantu ina kI dharatIko bhI yadi koI unhIMkI jAtikA puruSa zuddha ko dharma viruddha aura loka sAdhanA mAtra samajha kara kapar3e pahane hue bhI de to sArI rasoI ghara ho jAvegI, tyAganA z2arUra cAhatA hai isase bhI ghaTiyA jisako dharma sabhI hindu, jinameM aba bahutase jainI bhI zAmila kA bhadAna hI nahIM huA hai, nirA mithyAtvI hI hai vaha hai, caukese bAhara kapar3e pahane hue yahA~ taka ki koIra to apanI viSaya kaSAyoMkI puSTiko aura apane zarIra to jUte bane hue bhI pAnI dUdha, cAya aura grAma ko bho-mAMjakara suMdara rakhane aura puSTa banAneko hI amarUda aMgara anAra Adi phala sapA aura mIcaneka apanna mukhya pAna aura apane jIvanakA mukhya dhyeya padArtha khA pI lete hai| isa hI prakAra bASA hindU aura samakatA hai| . . . jainI jo musalamAnake parakA pUSa aura piilaate| ..aba jarA khAne pInekI huniliyApara bhI dhyAma bhI roye caukase bAhara khAnese patita smaate| Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pauSa, vIra-vilam sabakI bhAvanA nahIM kaha sakate parantu bahudhA aise haiM . . moTe rUpase vicAra karanese to yaha hI mAlUma hotA mo. musalamAna aura achUtoMke hAtho sAga sabjI lekara hai ki hamAre jainI bhAI hiMduoMkI aisI jAtiyoMkA jaba khAte hai unase lI huI sAga sabjI kalI to ve caukese bilakula hI mAMsa tyAgI hai, anukaraNa kara isa viSaya meM bAhara kapar3e pahane bhI khA lete haiM parantu pakAyeMge usako sabhI niyama A~kha mIMcakara unhIM ke anusAra pAlane cauke meM kapar3e vijhala kara hI aura khAyeMme bhI kapar3e laga gye| hiMduoMmeM unake niyama sAre hindustAna meM nikAla kara hii| yadi kapar3e pahane khAleM to mahA aSTa prAyaH eka samAna nahIM hai| prAnta 2 meM mitra 2 rUpase pApI aura pavitra mAne jAyeM / musalamAna sAga sabjI barate jAte haiM / hamAre jainI bhAI bhI jisa jisa becane vAle hamArI prAMkhoMke sAmane apane miTTIke loTe prAntameM rahate haiM usa 2 prAntake hiMduoMke anusAra hI se sAga sabjI para pAnI chir3akate haiM, cAkUse kATate pravartate haiM aura isa hI ko mahAdharma samajhate haiM / ajaba tarAzate haiM, hAyase tor3ate haiM, aura hamameM se bahutase una gula gapAr3A macA huA hai / koI bhI siddhAMta sthira se mola lekara khAte haiN| yaha saca hai ki ghara jAkara una nahIM ho pAtA hai| ko dho lete haiM parantu jo pAnI dina bhara unapara chir3akA jainadharmameM hiMsA, corI, maTha, parastrIsevana aura jAtA rahA hai vaha to una sAga sabjiyoMke andara hI parigraha ye hI mahApApa batAye haiN| inahI pApoMke tyAgake praveza kara jAtA hai aura isI garajase una para chir3akA vAste aneka vidhividhAna ThaharAye haiN| jo jitanA jAtA hai ki jisase ve harI bharI rahe / taba dhonese to vaha ina pApoMko karatA hai vaha utanA hI pApI hai aura jo pAnI nikala nahIM sakatA hai, to bhI dhokara vaha sAga jitanA bhI ina pApoMse bacatA hai vaha utanA hI dharmAtmA sabz2I khAne yogya ho jAtI hai, inameM se mUlI gAjara hai| parantu jabase jainiyoMne apane hindu bhAiyoMke kelA anAra amarUda zrAdi jo phala kacce hI prabhAvameM prAkara-(hindU 25 karor3a aura jainI 11 khAne hote haiM ve to caukese bAhara bhI saba jagaha kapar3e lAkha hI rahajAnese-unakA prabhAva par3anA lo jamarI pAne hue hI khA liye jAte haiM, yahAM taka ki jUtA thA hI) dharmAtmA aura adharmI, zuddha aura pAtakIkA pahane hue bhI khA liye jAte hai / parantu pakAye jAyeMge nirNaya karaneke vAste apane ina 25 karor3a hindu cauke meM kapar3e nikAla kara.hI aura pakAkara bhI khAye bhAiyoMkA hI siddhAnta grahaNa kara liyA hai, tabase jAyeMko nikAla kara hI / isa prakAra yaha mAmalA jainiyoMmeM bhI yadi koI phaisA hI cora, dagAbAja, kaThA, aisA vicitra hai ki jisakA koI bhI siddhAnta sthira nahIM pharebI, parakIlampaTa, vezyAgAmI, mahAparigrahI, dhanahotA hai| yadi yaha kahA jAya ki anikA sambandha lolupI, yahA~ taka ki apanI dasa barasakI choTIsI honese hI aisI zuci kriyAkA karanA jarUrI ho jAtA hai beTIko dhanake lAlacase 60 barasake bar3he sasaTako beca to bhane maTarake bUTa aura mUMgaphalIke hole, to jaMgalameM kara usakA jIvana hI naSTa bhraSTa kara dene vAlA ho; kahA~ bhI bhUva kara khA liye jAte haiN| aneka prakArake cane taka kareM, cAhe jo kucha bhI karatA hai| jisako kAte aura cir3ave bhI isa hI prakAra khA liye jAte haiN| isa garma pAtI hai parantu caukeke niyamoko apane prAntakI prakAra koI bhI siddhAnta sthira nahIM ho pAtA hai| pracalita rItike anusAra, pAlatA ho to pAtakI Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadharmakI vizeSatA nahIM hai| kiMtu yadi vaha uparokta pA~coM pApoMko karane denA cAhiye, yadi vaha tapasyA karane lage to usako vAlA dUsaroMkI apekSA aura bhI sakhtIke sAtha ina jAnase mAra DAlanA cAhiye / parantu jainadharmameM yaha niyamoMko pAlatA hai to vaha dharmAtmA hai aura prazaMsanIya bAta nahIM hai / zrI samantabhadra svAmI likhate haiM ki caahai| aura jo jo ina pAMcoM pApoMse bahuta kucha bacatA DAlakA putra bhI jainadharmakA zraddhAna karale to deva samAhai, yahA~ taka ki zAstrAnusAra pAMcoM aNuvrata pAlatA hai na ho jAtA hai / isa hI se Apa vicArale ki jainadharma parantu cauke ke niyama apane prAnta aura apanI jAtike meM aura hindUdharmama kitanA AkAza pAtAlakA aMtara anusAra nahIM pAlatA hai, dRSTAntarUpa jisa prAntameM roTI hai / bAhya zuddhi aura safAI rakhanA vezaka gRhasthoM ke kapar3e utArakara aura caukemeM baiThakara hI khAI jAtI hai, vAste z2arUrI hai / parantu unakA koI siddhAnta z2arUra usa prAntakA rahanevAlA pakkA aNuvratI agara caukese honA cAhiye, jisake AdhAra para usake niyama sthira bAhara dUsare pavitra aura zuddha makAnameM roTI lejAkara kiye jAveM / unmattakI tarahase kahIM kucha aura kahIM zuddha aura pavitra kapar3e pahane hue khA letA hai to vaha kucha karanese to makhaula hI hotA hai; kAraja koI bhI mahA patita aura adharmI ginA jAtA hai| siddha nahIM hosakatA hai| isa kAraNa vicAravAna puruSoMko ____ isa hI prakAra ke anya bhI aneka dRSTAnta die jA ucita hai ki zrApamameM vicAra-vinimaya karake jaina dharmAsakate haiM jinameM jainiyoMmeM una pApoMse bacanekI bahuta nusAra hamakA koI middhAnta aura niyama thira kareM jo zithilAcAritA AgaI hai jinako jainadharmameM pApa saba hI prAntoM aura jAtiyoMke vAste eka hI ho / kahA~ ThaharAyA hai / eka mAtra ina prAntIya bAhya kriyAoMkA kucha aura kahIM kucha jaimA aba ho rahAhai,yaha na rahe aura karanA hI dharma raha gayA hai, jimase dauMga aura dikhAvA yadi yahI bAta sthira karanI ho ki jisa-jima prAntama bahuta bar3ha gayA hai / vAstavikadharmakA to mAnoM bilkula anya hiMdukA jo vartAva hai vahI jainiyoMkI bhI ragvanA lopa hI hotA jArahA hai / anya matiyoM ke siddhAntoM para cAhiye, jimase una logoMko jainiyA~sa ghRNA na ho, to yA binA vicAre rUr3hiyoM para calanese to jainadharma kisI cauke kI ima zuddhi-maphAI aura chutachAtake ina saba taraha bhI nahIM Tika sakatA hai / isI kAraNa prAcAryona niyamoko dhArmika na ThaharAkara bilkula hI laukika gho. jainiyoMko amUDhadRSTi rahane arthAt binA bicAra aA~kha pita kara diyA jAya, jimama jainiyoMko isa caukA-zuddhi mAMcakara hI kisI rIti para calanasa manA kiyA hai| ke atirikta Atma-kalyANa rUpa dharmamAdhanakI bhI duniyAke logoMkI rIsa na kara nirbhaya hokara apanI phikara hone lagajAye / dharmAtmA aura adharmAtmAkI kazrAtmAke kalyANake rAste para hI calanekA upadeza sauTI yaha caukekI adbhuta zuddhi naraha kara paMca pApokA diyA hai| tyAga hI usakI jA~cakI kasauTI bana jAya / hindUdharma kahatA hai ki jisane brAhmaNake ghara janma isa viSayameM bahuta kucha likhanekI jarUrata hai, parantu liyA hai vaha guNavAna na hotA huzrA bhI, hIna kArya abhI isa viSayako chor3akara hama yaha jAnanA cAhate haiM karatA huzrA bhI pUjya, parantu zUdrake vara janma lene vAlA ki hamAre vicAravAna vidvAna bhI kucha isa tarapha dhyAna yadi vedakA koI zabda bhI sunale to usakA kAna phor3a dete haiM yA nhiiN| yA burA bhalA jo kucha horahA hai banA Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [pauSa, vIra-nivAMvara hotA rahegA, usIke dhako mukkese: jainiyoMmeM bhI jo kucha hai ki hamAre hindU bhAiyoMmeM mina jina dhurI malI bAto. parivartana hogA usako hI home denA ucita samajhate haiN| kA pracAra hogA ve saba bAteM samayake prabhAvase Age bhI nirjIvakI tarahase dUsarI zaktiyoMke hI prayAhameM bahate AhistA AhistA jainiyoMmeM bhI bhAtI raheMgI; kAraNa rahanA pasanda karate haiM, khuda kucha nahIM karanA cAhate haiN| ki jainiyoMne isa viSayameM jainasiddhAntAnusAra koI antameM hama itanA kaha denA jarUrI samajhate haiM ki niyama sthira nahIM kara rakhA hai, kintu jisa lisa Aja-kala saba hI jAtiyoM meM parivartana bar3e vegase horahA prAntameM hinduoMkA jo vyavahAra hai usa hI kA anusaraNa hai / parivartanase khAlI koI nahIM raha sakatA hai| vaha pari- karanA apanA dharma mAna liyA hai yahA~ taka ki jo bAteM vartana bigAr3a rUpa ho yA saMvAra rUpa, yaha koI nahIM kaha jaina dharmake pratikula bhI haiM unakA bhI anukaraNa dRr3hatA makatA hai / hA~, itanI bAta z2arUra hai ki jo apanA ke sAtha kiyA jAtA hai, jaisA ki rAjapatAnemeM byAha parivartana zrApa nahIM kareMge kintu dUsaroMke hI pravAhameM zAdImeM jalebiyokA banAnA aura jImanA jimAnA, bahanA cAheMge unakA astitva kucha nahIM rhegaa| ucita bar3I hRdaya vidAraka mautameM bhI sabakA nukatA jImanA to yahI hai ki jo bhI rUr3hiyA~ jainadharma ke viruddha hamameM aura jimAnA Adi / yadi jainiyoMkI yahI pragati aura AgaI haiM unako dUra kara hama apanA sudhAra jaina anukaraNazIlatA rahI aura apanA koI alaga astitva sijhantAnusAra karaleM / yadi aisA nahIM karege aura dUsaroM sthira na kiyA gayA to nahIM mAlUma hindU bhAIyoMke ke hI parivartanameM parivartana honA pasanda karate rahege to pravAhameM bahate bahate hama apane dharmakI sArI vizeSatAko jainadharmakA rahA sahA astitva bhI nahIM rhegaa| khokara kahA~se kahA~ pahu~ca jAyeM aura kisa gar3he jA. zrApa yaha bAta dekha rahe haiM ki jabase gAMdhI mahArAja- pdd'eN| ne achUtoMse achUtapana na rakhanekA Andolana calAyA Ajakala to aisA horahA hai ki pracalita rUr3hiyoMke hai aura kAMgresane imakA bIr3A uThAyA hai, tabase aneka viruddha apane hindU bhAiyoMkA anukaraNa jaba kucha thor3e hinduoMne tadanusAra hI vartanA zurU karadiyA hai aura hI jainI bhAI zurU karate haiM taba to seTha' sAhUkAra aura aneka jainI bhI unake prabhAvameM prA tadanusAra hI pravartane birAdarIke pa~ca rUr3hiyoMkI duhAI dekara unako bahuta laga gaye haiN| isa hI prakAra aneka hindU bairisTaroM,vakIloM kucha burA bhalA kahane laga jAte haiM, vidvAna loga bhI DAkTaroM, aura jajoM Adine mez2a para roTI khAnA zurU unakI hA~ meM hI milAkara dharmacalA dharmacalAkI raTa karadiyA hai to aneka aMgrejI par3he jainI bhI unakI dekhA lagAne laga jAte haiN| phira jaba kucha adhika loga isa dekhI aisA hI karane laga gye| isa hI prakAra bahudhA navIna mArgapara calane laga jAte haiM to lAcAra hokara hinduzrImeM barapha aura sogavATara pIne kA pracAra dekha saba hI paMca aura paMDita bhI cupa ho jAte haiM / paMcama jisake banAnemeM hindU musalamAna, chusa-prata sabahIkA kAlameM to aisA honA hI hai aisA kahakara saMtoSa kara lete hAtha lagatA hai, hamAre kucha jainI mAI bhI inako grahaNa hai| isa prakArakI gar3abar3a jainajAtimeM bahuta dinoMse karanemeM AnAkAnI nahIM karate hai| isI prakArake anya hotI calI mAsI hai, yadi koI sudhAravAdI isa viSayameM bhI aneka udAharaNa diye jA sakate haiM jinase yaha spaSTa kucha bhAvAna uThAtA bhI hai aura vidvAnoko isameM yoga Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa 3] che. jainadharmakI vizeSatA va deneke liye lalakAratA hai to ye vidvAna loga ekadama ghabarA uThate haiM, socate haiM ki taka to kartavyahIna karmaNya, sAhasahIna, aura zithilAcArI hokara pramAda kI nIMda le rahe the, anapar3ha paMcoM aura seTha sAhUkArokI hameM hAM milAkara, pracalita rUr3hiyAM ko hI jainadharma batAkara, binA kucha kare karAye hI vAhavAhI le rahe the, ina sabhI rIti rivAjoMkI jAMca kara kima prakAra una se kimIko jainadharma anukUla aura kimIko pratikula middha karanekA bhArI bokA uThAveM, kisa prakAra jainasiddhAntoM ke anusAra unake saba vyavahAra sthira karake koI ucita niyama banAveM / isa kAraNa vaha ghabarAkara ima hImeM apanI bacata samajhate haiM ki sudhArakI zrAvAja uThAnevAloM ko zraddhAnI aura zithilAcAra phailAnevAlA Tare vicArahIna janatAko unake viruddha karade aura logoMkI mAnI huI pracalita rUr3hiyAMko hI dharma ThaharAkara (3) paM0 ajitakumArajI zAtrI, mulatAna miTI - vIrazAsanAGka' para kucha sammatiyA~ "anekAntA vIra zAsanAGka milA / dekhakara pramatratA huI / isakA sampAdana acche parizramake sAtha huA hai, usameM Apako acchI saphalatA bhI milI hai| isa zraMka bA0 jayabhagavAnajI vakIlakA 'matya anekAntAtmaka hai' zIrSaka lekha acchA paThanIya hai| 'yApanIya' saMghakA sAhitya' lekha bhI pake liye upayogI hai| 'jenanakSaNAvali' kA prakAzana jaina sAhityakI eka saMgrahaNIya vastu hai / aura bhI kaI lekha paThanIya haiN| vRddha avasthAmeM bhI Apa yuvakoMse bar3hakara parizrama kara rahe haiM. yaha navayuvaka sAhitya seviyoMke liye Adarza hai|" - vAhavAhI prApta karaleM / yaha koI navIna bAta nahIM hai, sadAse aisA hI hotA calA cAyA hai akarmaNya loga sadA ainA hI kiyA karate haiM jisase sudhArakI pragati meM bar3I bAdhA zrAtI hai / parantu jo sacce sudhAraka haiM, ve ina saba coToMko sahakara marate marate apane kartavya ko nahIM chor3ate haiM aura eka na eka dina kAmayAba hI hote haiM aura una hI se yaza pAte haiM jo unako zradharmI aura mahApApI kaha kara bada nAma kiyA karate the| pravAha meM bahane vAloMkA apanA koI astitva to hotA hI nahIM hai, pravAha pUrvako calA to ve bhI pUrvako baha gaye aura pravAha pazcimako calA to bhI pazcima bahane laga gaye, udharake hI gIta gAne laga gaye / ima prakAra mahA akarmaNya bane rahane se ho, pratyeka samaya meM aura pratyeka dazAmeM vAhavAhI lete rahe / -*--- 231 - ( 5 ) zrI0 bhagavanasvarUpajI jaina 'bhagavAna' - "vIra zAsana ko dekhakara mugdha hogayA ! itanA acchA, mahatvapUrNa vizepAGka nikaTa bhaviSya meM zAyada hI A~khoMke Age aae| 'anekAnta' jaina samAjakI jahA~ truTi patike rUpameM hai, vahA~ hama atta foe gauravakI cIz2a bhI ! usakA sampAdana, lekhacayana, prakAzana qarIba qarIba saba kalAtmaka hai ! vaha jitanA vidvAnoMko mananIya, aura risarcakA maiTara detA hai, utanA hI bAhyAkRti mujha jaisoko lubhA bhI letA hogA, isameM zAyada bhUla nhiiN| isa ke lie samAjakI tInoM saphala zaktiyA~- sampAdaka, saMcAlaka aura prakAzaka - AdarakI pAnI hai|" Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAstavika mahattA bahuta se loga lakSmIse mahattA mAnate haiM, bahutase mahAn kuTambase mahattA mAnate haiM, bahutase putrase mahattA mAnate haiM, tathA bahutase adhikArase mahattA mAnate | parantu yaha unakA mAnanA vivekase vicAra karanepara mithyA siddha hotA hai / ye loga jisameM mahattA ThaharAte haiM usameM mahattA nahIM, parantu laghutA hai / lakSmIse saMsArameM khAna, pAna, mAna, anucaroMpara AjJA aura vaibhava ye saba milate haiM, aura yaha mahattA hai, aisA tuma mAnate hoge / parantu itane se isakI mahattA nahIM mAnanI cAhiye / lakSmI aneka pApoMse paidA hotI hai / yaha Anepara pIche abhimAna behozI aura mUr3hatA paidA karatI hai| kuTamba samudAyakI mahattA pAne ke liye usakA pAlana popaNa karanA par3atA hai| sahana karanA par3atA hai / hameM upAdhise pApa karake isakA udara bharanA par3atA hai| putrase koI zAzvata nAma nahIM rahatA / isake liye bhI aneka prakArake pApa aura upAdhi sahanI par3atI hai / to bhI isase apanA kyA maMgala hai ? adhikArase parataMtratA aura amalamada AtA hai, aura isase julma, na rizvata aura anyAya karane par3ate haiM, athavA hote haiM / phira kaho isameM kyA mahattA hai ? kevala pApa janya karmakI / pApI karma se AtmAkI nIca gati hotI hai| jahA~ nIca gati hai vahA~ mahattA nahIM parantu laghutA hai / usase pApa aura duHkha AtmAkI mahattA to satya vacana, dayA, kSamA, paropakAra aura samatAmeM hai / lakSmI ityAdi to karma - mahattA hai / aisA honepara bhI catura puruSa lakSmIkA dAna dete haiM / uttama vidyAzAlAyeM sthApita karake para-duHkha-bhaMjana karate haiN| eka vivAhita strI hI sampUrNa vRttiko rokakara parastrIkI tarapha putrI bhAvase dekhate haiM / kuTambake dvArA kisI samudAyakA hita karate haiM / putra honese usako saMsArakA bhAra dekara svayaM dharmamArga meM praveza karate haiN| adhikArake dvArA vicakSaNatAse AcaraNakara rAjA aura prajA . donoMkA hita karake dharma nItikA prakAza karate haiN| aisA karane se bahutasI mahattAyeM prApta hotI haiM sahI, to bhI ye mahattAyeM nizcita nahIM haiM / maraNakA bhaya sirapara khar3A hai, aura dhAraNAyeM dharI raha jAtI haiN| saMsArakA kucha moha hI aisA hai ki jisase kiye huye saMkalpa athavA viveka hRdayoMmeMse nikala jAte haiN| isase yaha hameM niHsaMzaya samajhanA cAhiye, ki satya vacana, dayA, kSamA, brahmacarya aura samatA jaisI ma mahattA aura kahIM para bhI nahIM hai| zuddha pA~ca mahAvratadhArI bhikSukane jo Rddhi aura mahattA prApta kI hai, vaha brahmadatta jaise cakravartI ne bhI lakSmI, kuTambI, putra athavA adhikArase nahIM prApta kI, aisI merI mAnyatA hai / - zrImada rAjacandra Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAta - vaMzakA rUpAntara jATa-vaMza ( lekhaka - munizrI kavIndrasAgarajI, bIkAnera ) [ prastuta lekhakA sambandha itihAsase hai / 'zAtavaMza' kA rUpAntara 'jATavaMza' kaise huA ? kyoM huA ? isake pakSa meM kyA kyA pramANa hai ? Adi bAtoMkI carcA isa lekhameM kIgaI hai| sAtha hI, isa bAta kI bhI mImAMsA kI gaI hai ki bhagavAna mahAvIradevake zAtavaMza kA mUla kyA hai ? yaha lekha itihAsa- marmayoMke liye eka naI vicAra - sAmagrI upasthita karatA hai / AzA hai vidvAna pAThaka isa sambandhameM UhApoha kareMge evaM bhagavAna mahAvIra ke jJAtavaMza ke sambandha meM adhikAdhika prakAza DAleMge / ] jJAta vaMza kI dharmapatnI vAziSTha gotravAlI zrImatI trizalA zurUSottama bhagavAna mahAvIrakI jIvana- ghaTanA se kSatriyANIkI kukSimeM saMkramita karAUM / yaha vicAra lekhakoMkI dRSTimeM jJAtavaMza prasiddha hI nahIM ati prasiddha hai / kalpasUtra nAmake jainAgama meM batAyA gayA hai ki 'jambUdvIpa ke dakSiNArdha bhAratavarSa meM mAhaNakuNDagrAma nAmaka nagara meM koDAlasa gotrake RSabhadatta brAhmaNakI jAlandhara gotravAlI dharmapatnI zrI devAnaMdAkI kukSimeM bhagavAna mahAvIradevake garbharUpase avatarita hone para, devapati indra namaskAra karake socane lagA ki tInoM kAloM meM zratAdi-padadhArI puruSottama, bhikSuka brAhmaNa Adi kuloMmeM nahIM Ate haiN| yaha bhI sambhava hai ki anantakAla bItane para nAma gotra ke udayameM zrAnese arhatAdi pada-dhArI bhikSuka - brAhmaNAdi kuloMmeM AyeM, kintu ve yoni - nisskrmnn-dvaar| janma nahIM le / zrataH merA kartavya hai ki bhagavAna mahAvIrako devanandAkI kukSimeMse nikAlakara kSatriya-kuMDa-grAma nagarameM jJAtavaMzIya kSatriyoMmeM kAzyapagotravAle siddhArtha naigameSI devako isake liye AzA kI / vaha indrakI AjJA pAkara apanI divya gatise bhAratameM Akara devAnandAkI kukSimeMse bhagavAna mahAvIrakA apaharaNa karake trizalA ke garbha meM saMkramita kara detA hai, aura trizalA ke garbha meM kI lar3akIko devAnandAkI kukSimeM saMkramita kara detA hai / " yahAM sUtrakArane sApha 2 zabdoMmeM ghoSaNA kI hai, ki jJAtavaMza ucca-gotra-sampanna hai / usameM kAzyapagotra Adi kaI gotra bhI haiN| sAtha hI, vaha vaMza mahApuruSoM ke janma lene yogya hai| bhikSuka-brAhmaNa vaMza nIca gotra sampanna hai aura ahaMtAdi mahApuruSoM ka jamma lene yogya nahIM hai| yahAM ye prazna svAbhAvika hI utpanna hote haiM ki, jJAtavaMzako ucagotra sampanna aura brAhmaNavaMzako nIcagotrasampanna kyoM mAnA ? kyA isameM zramaNa-brAhmaNa-saMgharSa kI jhalaka nahIM mAlUma hotI ? aura jJAtavaMza kA bhaviSya kyA Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 ] anekAnta isI saMgharSa ke kAraNa andhakAramaya nahIM huA ? ina praznoMkA uttara nIcekI paMktiyoMmeM yathAzakya aura yathAsthAna diyA jAyagA / jJAtavaMza kA mUla amveSaNa karane para 'jJAtAdharmakathA' Adi jaina AgamoMmeM 'jJAtakumAroM' ke dIkSita hone ke saMbaMdhameM saMkSipta nAmamAtra. dekhaneko milatA hai| jainetara sAhitya meM - mahAbhArata graMtha meM - isa vaMzakI utpattikI rUparekhA kucha spaSTa rUpase dikhAI detI hai, jaba ki yadukulatilaka mahArAjA kRSNa vAsudeva nArada mahAmunise rAjyazAsana-paddhatikA parAmarza karate hue kahate haiM: dAsyamaizvarya bAdana jJAtInAM vai karomyaham / vAgdurukAni ca kSame // 5 // atha moktAsmi mogAnAM X X X X balaM saMkarSaNe nityaM saukumArya punargade / rUpeNa mattaH pradyumnaH so'sahAyo'smi nArada / anye hi sumahAbhAgA, balavanto durAsadAH / nityotthAnena saMpannA, nAradAndhakavRSNayaH // yasya na syurnahi sa svAd, yasya syuH kRtsnamaiva tt| dvayorenaM pracarato, vRNombekataraM na ca syAtAM yasyAhukAla ro, kiM nu duHkhataraM tataH / yasya cApi na to syAtAM kiM nu duHkhataraM tataH // so'haM kitavamAteva dvayorapi mahAmune / naikasya jayamAzaMse, dvitIyasya parAjayaM // mamevaM klizyamAnasya, nAradobhayadarzanAt / vaktumarhasi yacchreyo, jJAtInAmAtmanastathA arthAta- he nArada, maiM aizvarya pAkara bhI jJAtiyoMkA dAsatva hI karatA hUM, yadyapi maiM acche vaibhava yA zAsanAdhikArako bhoga karatA hU~ vo bhI mujhe unake kaThora zabda sunane hI par3ate haiN| yadyapi saMkarSaNameM bala aura gar3hameM sukumAratA - rAjasI ThATha - prasiddha hI hai aura "I [ pauSa, vIra nirvANa saM0 2466 pradyumnakumAra apane rUpase masta hai, phira bhI he nArada, maiM asahAya huuN| dUsare aMdhaka vRSNi loga vAstava meM mahAbhAga, balavAna aura parAkramI haiM / he nArada, ve loga rAjanaitika balase saMpanna rahate haiN| ve jisake pakSameM hojAte haiM usakA kAma siddha ho jAtA hai, aura jisake pakSameM ve nahIM rahate usakA astitva nahIM rahatA / yadi Ahuka aura pakSameM hoM to usakA kauna kAma duSkara hai? aura yadi kisIke akrUra ve vipakSameM hoM to usase adhika vipatti hI kyA ho sakatI hai| isaliye donoM daloMmeMse maiM nirvAcana nahIM karasakatA / he mahAmune, ina donoM daloMmeM merI hAlata una do juAriyoM kI mAtAke samAna haiM, jo apane donoM lar3akomeMse kisI eka lar3ake ke jItane kI yA hArane kI bhI AkAMkSA nahIM kara sakatI / to he nArada, tuma merI avasthA aura jJAtiyoMkI avasthA para vicAra karo / kRpayA mujhe koI aisA upAya batAo ki jo donoMke liye zreyaskara ho / maiM bahuta duHkhI ho rahA hU~ / nArada uvAca "I ApatyoH dvividhAH kRSNa, bAhyAzcAbhyaMtarAzca ha / prAdurbhavanti vArSNeya, svakRtA yadivAnyataH || seyamAbhyantarA tubhyaM kRcchA svakarmajA / makara - bhoja-prabhavAH sarve hote tadanvathAH // arthahetohiM kAmAduvA, bIbhatsayApi vA 1 AtmanA prAptamaizvaryamanyatra pratipAditam // kRtamUlamidAnaM tad zAtizabdasahAyavat / na zakyaM purA dAtuM vAntamanamiva svayam // grasenato rAjya, nAptuM zakyaM kathaMcana / jJAti-bheda bhayAtkRSNa, svayA cApi vizeSataH // nAradajIne kahA ki 'he kRSNa, gaNataMtra meM do prakArakI ApattiyAM rahatI haiN| eka bAhya dUsarI AbhyaMtara / jinakI utpatti bAharI duzmanoMse hotI 6 ve bAhya kahalAtI haiM aura jo andarase apane hI Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa3] jJAtavaMzakA rUpAntara joTavaMza [234 sAthiyoMke sadasyoMke-ApasI virodhase hotI haiM arthAt-kar3avI aura ochI bAteM kahane ko ve abhyaMtara mAnI jAtI haiN| yahAM jo Apatti hai. icchAvAle jJAtiyoMkI vANIse apane hRdaya aura vaha AbhyaMtara hai| vaha sadasyoM ke apane karmoM se utpanna vANIko zAMta rkho| sAtha hI apane uttarasaM unake huI haiN| prakara-bhojAdi aura unake saba saMbaMdhiyoM manako prasanna rakyo / kevala bhedanItime saMghakA ne dhanake lobhase, kisI kAmanAse athavA bIratA nAza hotA hai| he kezava. tuma saMghake mukhiyA ho| kI IrSyAse, svayaM prApta aizvaryako dUsaroMke hAthoM athavA saMghane tumako pradhAnarUpa se cunA hai| isa sauMpa diyA hai| jisa adhikArane jar3a pakar3a lI hai liye tuma aisA kAma kage, ki jisame zAtiyoMkA aura jo jJAti zabda kI sahAyatA se aura bhI dRr3ha dhana, yaza, AyuSya, svapakSapuSTi evaM abhivRddhi hotI ho gayA hai, use vamana kiye hue annakI bhA~ti rahe / he rAjendra, bhaviSya-saMbandhI nItimeM, vartamAnavApisa nahIM le sakate / babhU ugrasenase rAjyAdhi- kAlIna nItimeM evaM zatrutrAko nItise AkramaNa kAra pAnA kisI bhI tarahase zakya nahIM hai| jJAti karanekI kalAse aura dUsare rAjyoMke sAtha yathobhedake bhayase he kRSNa, tuma bhI vizeSa sahAyatA nahIM cita vAva karanekI vidhimeM eka bhI bAta aisI kara sakate / yadi ugrasenako adhikAracyuta karaneke nahIM hai, jo tumhe mAlUma na ho / he mahAbAho, samAna duSkara kAryakI bhI siddhi karalIjAya to samasta yAdava, kukura, bhoja, aMdhakavRSNi, unake mahAkSaya, vyaya aura vinAza taka ho jAnekI saba loga aura lokezvara apanI unnati evaM saMpasaMbhAvanA hai| isa jaTila samasyAko tuma loheke natA ke lie tumhIM para nirbhara hai|* zastrAMse nahIM balki komala zastroMse nivirodha mahAmAratake kathanakA sArAMza sulajhA skoge| kRSNajIne pUchA, ki ina mRdu mahAbhAratameM upalabdha hue ukta pramANakA aloha zastroM ko maiM kaise jAna sakU? taba nArada sArAMza yaha hai, ki, yaduvaMzakaM do kuloM-aMdhaka jI ne javAbameM kahA: aura vRSNi--ne eka rAjanaitika saMgha sthApita kiyA zAtInAM vaktukAmAnAM, kaTukAni laghUni ca / thaa| usameM do dala the, jinamese ekakI tarapha girAvaM hRdayaM vAcaM, zamayasva manAMsi ca // zrIkRSNa aura dUsare kI tarapha ugrasenajI the| zrI + + + bhedAra vinAzaH saMghastha, saMghamukhyo'si kezava / kRSNa ke dalavAle loga balavAna, buddhimAna hote yathA tvAM prApya notsI, deva saMgha tathA kuru // hue bhI pramAdI aura IrSyAluprakRtike the| ataH dUsare dalake mukAvilemeM vAda-vivAdake samaya dhanaM yazazca ghAyuSyaM, svapakSodAvana tathA / zrIkRSmako adhika parezAnI hotI thii| isI parezAzAtInAmavinAza: syAyathA kRSNa tathA kuru // nIko miTAne ke upAyakaM lie zrIkRSNa jI ne nArada AyatyAM ca tadAtve ca, na te'styavidina prbho| jIma parAmarza kiyA thaa| pADaguNyasya vidhAnena, yAtrAyAM na vidhI tathA / / yAvA kukurA mojAH sarve cAndhakavRSNayaH / *mahAmAratake saMdarmaka upAralimvita kharaNa zrIyuta kAzIprasAda vAyacA mahAbAho, lokAlokezvarAzca ye|| AyasavAla kRta 'hiMdU rAjyataMtra' liye gaye hai| Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2401 anekAnta [pauSa, vIra nirvANa saM0 2466 zrIkRSNa prajAtaMtravAdI the| sAmrAjyavAdI saMdha yaha bAta mahAbhAratase hI siddha hai ki, zrI- jaba zrIkRSNajIkA saMgha apane eka rAjanaitika kRSNa prajAtaMtravAdI the / aura unake virodhI siddhAMtake AdhAra para apanA prabhAva bar3hAne lagA, duryodhana, jarAsaMdha, kaMsa, zizupAla Adi zAsaka to dUsarA sAmrAjyavAdI saMgha apanA AtaMka rAjAloga sAmrAjyavAdI siddhAMtake pakSapAtI the| jamAneke liye prajAko pIr3ita karane lgaa| prajAisIlie unakA zrIkRSNake sAtha hamezA virodha taMtrI siddhAMtoMse zAtisaMghane pIr3ita prajAkI rakSA rahatA thaa| virodhiyoMse saMgharSa saphalatApUrvaka kara kI, pIr3itoMkI rakSA karanese usakA catriyatva sakaneke lie evaM samAjakI sukha-zAMtika sthAyi- svayaM siddha hogayA / isIliye kalpasUtrameM " nAyAtvake liye zrIkRSNane eka saMgha sthApita kiyA gaM khaciyANaM" pada par3A huA ucita hI pratIta thaa| saMghake sadasya ApasameM saMbaMdhI hote haiN| una hotA hai| zrIkRSNake jamAnese hI kSatriyoM ke zAtimeM paraspara jJAtikA-sA saMbandha hotA hai| isalie saMghakI nIva par3I, jo Age calakara zAtisaMghake rUpa usa saMghakA nAma "zAti saMgha" prasiddha huaa| meM pariNata hogii| koI bhI rAjakula yA jAti zAtisaMghameM zAmila jJAtavaMza ke gotra hosakatI thii| vaha saMgha vyaktipradhAna nahIM hotA jJAtavaMzameM kAzyapa vAhika Adi kaI gotra thaa| ata: usameM zAmila hote hI sadasyoMkI jAti maujUda the| yaha bAta hameM bhagavAna mahAvIra ke yA vaMzake pUrva nAmoMkI koI vizeSatA nahIM rahatI pitA siddhArtha kSatriyake paricayase jAnaneko milthii| saba sadasya jAtike nAmase pahacAne jAte the| tI hai| jaise ki-'nAyANaM khattiyANaM siddhatyassa samayakaM prabhAva se unameM bhI kaI eka rAjavaMzaka khattiyassa kAsavaguttasya / " yahA~ yadi koI aisI zaMko loga sAmrAjyavAdI vicAroMke hogaye, aura kare ki "nAyANaM" ityAdikA 'prasiddha kSatriyoM meM 'samrATa' yA 'rAjA' upAdhiko dhAraNa karane lge| kAzyapa gotravAlA siddhArtha kSatriya' aisA artha kiyA saba dUsare prajAtaMtravAdI zAti ke loga 'rAjanya' kaha- jAya to nAya-jJAta kA artha vizeSya nahIM rahatA, lAne lge| zatike vidhAna, niyama aura zAsana- vizeSaNa hotA hai| to phira jJAtavaMza kaise siddha praNAlImeM vizvAsa rakhane vAle loga Age calakara hogA? isakA uttara yaha hai, ki nAya:jJAta vize'zAti' upAdhi vAle hue| paNa nAma nahIM balki vizeSya nAma hai| isIliye 'zAMza avabodhane isa ghAtu se yadi 'jJAta' to bhagavAna mahAvIrake lie jainasUtroMmeM 'nAyaputta' zabdakI utpatti mAnI jAya vo isakA sIdhA artha prayoga milatA hai| yadi 'nAya' zabda prasiddha arthakA prasiddhatAkA sUcaka hai| kahIM kahIM 'mAtR' zabda hI ghotaka mAnA jAya to 'nAyaputta' kA artha dekhanemeM pAtA hai, vaha 'jAnakAra' arthakA sUcaka prasiddhaputra' hI hogA, jo prasaMgameM asaMgata hai| hai| sabhI artha yathAsaMbhava samucita prayukta kiye magavAna mahAvIrakA jJAtavaMza jAsakate haiN| bha0 mahAvIrakA jJAtavaMsa mahAbhArata ke prajA. Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 3) jhAtavaMzakA rUpAntara jATavaMza [241 taMtravAdI bhAvasaMgha se bhinna nahIM hai, kyoMki jhAti thI-prayogoM meM saMskRta ke '' kA 'ja' evaM 'ta' kA saMghake jo siddhAMta mahAbhAratake uparyuka zlokoM meM 'Ta' uccAraNa huA milatA hai| nyAya-vyAdekhane ko milate haiM, ve hI siddhAMta jJAtavaMzI karaNa-tIrtha paMDita vecaradAsajI ne kaI prAcIna bhagavAna mahAvIrake sAMsArika evaM tyAgIjIvanameM prAkRta vyAkaraNoMke AdhAra para jo nayA 'prAkRta dekhaneko milate haiN| jaise ki ekezvaravAda, vyAkaraNa' banAyA hai, usameM niyama likhA hai kiIzvarakartRtvavAda, strI-zUdrake mokSa ke liye anadhi- "saMskRta 'jJa' kA 'ja' prAkRta meM vikalpa se kAritvavAda Adi vAdoM kA bhagavAna ne prativAda hotA hai, aura yadi vaha 'i' padake madhyameM ho to kiyA hai| sAtha hI, virodhiyoM ke vicAroMko bhI usakA 'ja' hotA hai, jaise ki sNjaa-sNjnyaa-snnnnaa|" viveka-pUrvaka apanAne kI sahiSNutAko rakhane pRSTha 41 vAle syAdvAda kA, karmapradhAnavAdakA, kisI ko Upara likhe niyama se 'jJAta' ke 'jhA' kA 'jA' kaSTa na deneke rUpa meM ahiMsAvAda kA aura isI hAnA honA svAbhAvika hI nahIM niyamAnukUla bhI hai| prakAra ke aura bhI aneka sundara vAdoM kA sucAru samrATa azokakI dharmalipi rUpa se pratipAdana tathA vyavahAra unake jIvana meM dharmalipiyAM aMkita haiM, unameM takAra kA aura prAcIna zilAlekhoMmeM samrATa azokakI jo zrotaprota milatA hai| ye bAteM aisI haiM, jo sAre saMyakta takArakA TakAra huyA milatA hai, aura jenAsaMsAra kI prajAmeM azAntiko miTAnevAlI gamoMkI bhASA meM usa sthAnapara prAkRta prakriyA aura zAntiko denevAlI haiN|| ke anumAra takAra kA DakAra humA aura saMyukta hamAre jIvana-saMskAra bhI hameM apane pUrvajoMkI sakArakAM 'ta' hI huA milatA hai:eka prakArakI bahumUlya denagiyAM hai| bhagavAnakA azokalipi bhAgamabhASA saMskRta puNya jIvana-kalpataru jJAtavaMzakI divya bhamiko pATivedanA paDivepaNA prativedanA bahuta kucha zreya-bhAgI banAtA hai| bhagavAnake ava. paTipAti paDivatti pratipAti tIrNa hone para hiraNyase, suvarNase, dhana, dhAnyasa, kaTa kaDa, kaya rAjyase, sAmrAjya-saMpatti se, aura bhI aneka prakAra maDa, maya kAyada kartavya sabar3hanevAlA vaha jJAtavaMza Aja kahAM haikisa kaTava, kaTaviya kitti rUpameM hai ? yaha purAtatvake abhyAsiyoM ke lie pAsa kiti, kiTi -prA.kA.1038 anveSaNIya viSaya hai| azokalipi ke ina udAharaNoM se 'jJAta' jJAta kA jATa zabdameM par3e hue sakAra kA TakAra honA bhI pramANita rUpAntara paristhitiko dekhate hue karIba do hotA hai / isa hAlata meM yaha bAta bhalI prakAra hajAra varSa hue, 'jJAta' kA 'jATa' ho gayA pratIta mAnI va jAnI jA sakatI hai ki azoka ke jamAne hotA hai| kyoMki do hajAra varSa pUrvakI prAkRta meM 'zAta' zabda kA rUpAntara 'jATa' bana gayA ho bhASAke jo ki sarvasAdhAraNakI bolacAlakI bhASA to koI vAnjuba nhiiN| maTa Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242] anekAnta [pauSa, vIra nirvANa saM0 2466 rUpAntara honA paristhitike anukUla saMskRta sAhitya ke prasiddha vaiyAkaraNa pANinIya bauddha prAcAryoM kI satsaMgati se kisI khAsa ke dhAtupAThameM 'jaTa' dhAtuko dekhakara bhI anumAna kAraNavaza samrATa azoka bauddha dharmAvalambI kA hotA hai ki usa samaya 'jJAta' kA apabhraMza 'jATa' ho gayA thaa| usane bauddha dharma kA bhArata meM kAphI rUpasaM lokameM pUrNatayA pracalita hogayA hogaa| pracAra kiyA thaa| dharmakI AjJAoMko zilA aura apane pUrva bhAvoM kI prajAtantrIya saMgaThana para aMkita karavAkara unheM apane dezameM sarvatra ke bhAvoMkI bhI rakSA kara rahA hogaa| isa hAlata meM 'jATa' zabdako saMskRta sAhitya vAle kaise pracArita kiyA thaa| "yathArAjA tathA prajA" ke nyAyase anyAnya logoMke sAtha jJAtavaMzake kaI chor3a dete ? 'jATa' zabdakI prakRti bhAvAnukUla unheM nirmANa karanI hI par3I, jo 'jaTa' dhAtuke logoMkA bauddha dharmAvalambI hojAnA bhI sambhA rUpameM Aja bhI hamAre sAmane maujUda hai| vita hai| usa samaya saMskRta zabda 'jJAta' kA 'jATa' prAkRta ho jAnA bhI paristhiti ke anukUla hI vizeSa itihAsa pratIta hotA hai| 'zAta' aura 'jATa'kI ekarUpatA jAnaneke bAda usake vizeSa itihAsako dekhate haiM, to kAzyapa rUpAntara ho jAne para bhI arthameda nahIM Adi gotra jJAta-jATa vaMzameM samAna rUpase milate jJAta zabda kA jo bhAvArtha thA, vaha 'jATa' haiN| bhagavAna mahAvIrake pitA jJAta vaMzake kAzyapazabdameM vaise hI jyoM kA tyoM sannihita hai jaise 'jJAta' gotrIya the, to jATa vaMzameM bhI kAzyapa-gotra zabda kA bhAvArtha usake rUpAntara 'jAti' zabda meN| Aja bhI maujUda hai| "TrAibsa eNDa kAsTsa Apha Upara kI paMktiyoM meM yadyapi saMskRta 'jJAta' kA 'di nArtha vesTarna praoNviMsaja oNpha AgarA eNDa apabhraMza 'jATa' sAbita kiyA gayA hai, para vaha avadha" nAmaka aitihAsika graMthameM misTara DablyU saMskRta ke dAyare meM bhI apanI hastI pUrvavata kurka sAhiba likhate haiM, ki 'dakSiNI-pUrvI prAntoM banAye rakhatA hai, jaise ki ke jATa apaneko do bhAgoMmeM vibhakta karate haiMsaMghAtavAcye jaTadhAtuto'sau, zivi-gotrIya aura kAzyapa-gotrIya / SajpratyayenAdhikRtArthakena / siddho'nurUpArthakajATazabdo 'vAhika kula' bhI, joki pUrvakAlameM bhagavAna upabhraMzito nirdizati svavRttam // mahAvIrake paramabhakta mahArAjA zroNikakA thA, arthAta-saMghAtavAcI 'jaTa' dhAtu se dhana Aja jATa-vaMzameM eka jAtike rUpameM maujUda hai| pratyaya pAne para 'jJAta' zabda ke adhikRta artha meM isake pramANake lie zabdaciMtAmaNi nAmaka 'jATa' zabda samarthaka siddha huaa| apabhraMza ho prasiddha koza kA 1163 vA pRSTha dekhane kAbila hai| jAne para bhI vaha apane pUrva carita ko-sAta zabda mahArAjA zreNikane vaizAlIka mahArAjA ceTaka ke mUlasvarUpa ko-banAtA hI hai| se unakI kanyA sumyeSThAkI ma~ganIkI thI, usakA * samayassa va bhagavabho mahAborasa pinA kAsavaguNaM .... sikhaye---- Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 3] sAvakrAkA rUpAntara jATavaMza __ [243 varNana hArimadrIya Avazyaka-vRtti pRSTha 677 meM eka kapola-kalpanA bhAvA hai| usakA udAharaNa isa prakAra hai: mahArAjA zreNika bhagavAna mahAvIradevake parama damo visajimo barago, ta bhaNai ceDago-kii ha vAhiyakule bhaktomeM se eka the| ApakA jaina honA prAmaNoM ko demitti pddisiho| bar3A akharatA thaa| isaliye prAmaNoM ne unake arthAta-mahArAjA ceTakane apanI kanyA , |bAhIka kulake saMbandhameM eka kapola kalpanA sujyeSThAkI maMganI karanevAle mahArAjA zreNikake * mahAbhArata karNaparva 8 meM nimna prakAra jor3a dI haiMdUtako kahA ki, kyA maiM vAhikakulameM apanI bAhizca nAma hokazca vipAzAyAM pizAko / kanyAko dUMgA ? nA! nA!! aisA pratiSedha karake tayorapatyaM bAhIkA, naiSA saSTiH prjaapteH|| dUtako visarjita kara diyaa| arthAt-vipAzA paMjAbakI vyAsa nadI ke triSaSTizalAkApuruSacaritrake racayitA kinAre para 'vAhi' aura 'hoka' nAmake do pizAca kalikAlasarvajJa AcArya hemacandrajI mahArAja rahate the| unakI saMtAna vAhIka khlaaii| unakI bhI Upara likhI bAtako isa prakAra likhate haiM. sRSTi prajApati brahmA se nahIM huii| ceTako'ppagrIdevamanAtmazastava prbhuH| zramaNa-brAmaNa saMgharSa vAhoka-kulajo vAMchan , kanyA haihayavaMzajAm // sAmpradAyika asahiSNutA manuSyakI buddhi para -tri0 za0 ca0 parva 10, sarga 6, pR0 78 / paradA DAla detI hai / bhagavAna mahAvIra aura arthAta-ceTaka isa prakAra bole ki terA rAjA mahAtmA gautamabuddhakI dhArmika krAMtine pracalita apanA svarUpa bhI nahIM jAnatA hai, jo vAhIka kula brAhmaNasamAjake gurUDamavAdakI haMbaga bAtoMko meM paidA hokara haihayavaMza kI kanyAko cAhatA hai| nissAra sAbita kara diyA thaa| logoMkI cetanA prstu| uSaHkAlake sunahare prabhAvameM jAgRta ho uThI thii| "kyA maiM apanI kanyAko vAhIka kulameM hU~ ? nA" ceTaka mahArAjAke ye zabda kyA vAdIka kulakI nimnatA nahIM jAhira krte| yaha prazna honA svAbhAvika hai / isake uttarameM itanA hI likhanA kAphI hogA ki rukmiNI-haraNakai samaya bhIkRSNake lie rukmI-kumAra kA yaha kahanA ki "merI bahana gvAleko nahIM myAhI jA sakatI," isa vAkyake bhAva para pAThaka vicAra rukmo zizupAlakA sAthI thaa| usakI icchA thI ki rukmiNIkA vivAha zizupAlase ho / zrIkRSNa zizupAlake virodhI the| rAjAmoMkA niyama hai ki, mitrakA mitra unakA bhI mitra hotA hai aura mitrakA zatru unakA mI zatru hotA hai| isI zatrutAsa prerita hokara rUpamIne aisA kahA thaa| isame zrIkRSNakA uccatva-nIcatva siddha nahIM hotaa| ThIka aisI hI bAta zregikake kulake lie mahArAjA ceTakakI hai| ceTaka pradhAna jena thA, aura aMNika kaTTara taba bauddha dharmAvalambI thaa| yaha niyama-sA hai ki, eka saMpradAya vAlA dUsare saMpradAya vAleko nIcI dRSTima dekhatA hai aura apane bhAva jAti, kula, vaMza, deza, svabhAva Adiko bhoTa meM kisI na kisI tarahase vyakta kara hI detA hai| ceTakake vacanoM meM bhI yahI bhAva nihita hai, jo ki jabarana dhyAhake bAda zreNikake jaina ho jAne para miTe dikhAI dete hai| bhadhika kyA eka kulakA pAhmaNa dUsare kulake brAhmaNoM ko Aja bhI to hIna samajhatA hai| isalie ceTakakA kathana vAhIka kulako nimnatA nahIM sAvita krtaa| mAmArata jise, ki hama mAja dekhate hai, yaha tIna bAra meM aura kama meM kama tIna bhAdamiyoM-dArA banA hai| prArambha meM pAMDavoM ke samakAlIna zrIvyAsajI dvArA jo grantha banA vaha 'jaya' nAma se prasiddha thA, jisameM kevala pAMDavoMkA himAlayakI bhora jAne taka kA kiyaa| dUsarI bAra bhI vaizaMpAyana ne usameM rAmA anamemaya taka kI ghaTanAoM kA saMgraha kara diyA aura usakA mAma 'bhArata' kara diyaa| bhAge jaina-paura-kAla meM sUtaputra saunika ne kAphI dikI aura usameM pratyakSa-apratyakSa rUpa se pora-jana-pAdi dharmoM kI aura unake anuyAyiyoM kI kAphI burAI kI aura girAne kI ceta kii| yAbAsa mahAbhArata-mImAMsa meM pAThaka dekha sakate hai| Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 ] yaha bAta brAhmaNoMke liye asA thii| unhoMne unakI tarka-saMgata-yuktiyoMse nirvAk hokara jaina va bauddha dharmake pravartakoMko nAstika, unake dhanuyAthiyoMko pizAcoMkI saMtAna, aura unakI tIrthabhUmiyoMko anAryabhUmi Adi Adi upAdhiyoM se vibhUSita (1) kara diyA thaa| usa samaya zramaNabrAhmaNa saMgharSa apanI parAkASThAko pahu~ca cukA thA / zramaNa-brAhmaNa saMgharSa kI tatkAlIna paristhitiko dekhate hue kaI loga anumAna kara baiThate haiM, ki, jahAM brAhmaNoMne jaina-bauddhoMko anArya, pizAca, nAstika Adi batAyA, vahAM zramaNa-sampradAya vAlane unheM "brAhmaNAH dhigjAtayaH " kahanA-likhanA zurU kara diyaa| jisakI chAyA bhagavAna mahAvIrake garbha-parivartanakI ghaTanAmeM spaSTarUpase jhalaka rahI hai / jisa brAhmaNa jAtike indrabhUti Adi gaNadharoMko jAti sampanna aura kula sampanna jaina AgamoM meM batAyA gayA hai, unhoMmeM bhagavAna mahAvIrake prasaMga brAhmaNoM ko dhigjAti-nIcI jAti vAle batAnA eka samasyA hai| jainadharma aura bauddhadharmake sAtha brAhmaNoMkA virodha pahile to siddhAMta-bhedase huA thA, para vaha anekAnta [ pauSa, vIra nirvANa saM0 2266 1 phira jAtigata ho gyaa| isaliye dhana dharmoke anuyAyI kSatriya varNako kSatriya mAnanese hI brAhmaNoMne inakAra kara diyA / smRtiyoMmeM likha diyA, ki "kalo santi na kSatriyAH" - kaliyugameM kSatriya hote hI nahIM / brAhmaNaune, apane isa pracAra se yathAvAMcchita pariNAma na nikalate dekha, eka cAla aura calI / sAmrAjyavAdI vicAroMvAle cahuNa, paDihAra, solaMkI Adi uttarI bhArata ke kaI kSatriyoMko AbU parvata para yajJa samArohameM nimantrita kiyA / unameM kaI jJAtavaMzI bhI zAmila huye the una sabako brahmaNoMne, una para apanI bheda nIti calAte hue, agnikulI vizeSaNa dekara eka naye kulakI sthApanA karadI / aura isa samArohameM jina kSatriyoMne unakA sAtha na diyA unase unakA virodha karA diyaa| isakA phala yaha huA jaise camatkArika nAmako dhAraNa kara apane hI ki, agnikulI, brahmakulI Adi kSatriya 'rAjapUta' vaMzake bhAiyoMse ghRNA karane lge| usa ghRNAkA zikAra kaI jJAta vA jATavaMza vAloMko bhI honA par3A / * mathurAke prasiddha aitihAsika kaGkAlI TIlese prApta yogapaTToMmeM bhagavAna mahAvorakI garbha-parivartanakI ghaTanAse aMkita eka yAgapaTTa milA hai| yaha bhAjakala lakhanaU myUz2iyama meM maujUda hai| usakI racanA aitihAsika loga dohaz2Ara varSa pUrvako batAte haiM / + paM0 vizvezvaranAtha reUne apane 'bhAratake prAcIna rAjavaMza' nAmaka aitihAsika granthameM isa ghaTanA para acchA prakAza DAlA hai aura vaha 'paramAravaMzakI utpatti' ke rUpa meM isa prakAra hai: "paramAra vaMza kI utpatti" rAjA zivaprasAda (sitArehinda) apane 'itihAsa- timira - nAzaka' ke prathama bhAgameM likhate hai ki 'jana vidharmiyoMkA atyAcAra bahuta badagathA taba brAhmaNoMne arbudagiri (bhAnU) para yaha kiyA aura mantrabala se agnikuNDa meM se itriyoMke cAra naye vaMza utpanna kiyeparamAra, solaMkI, cauhAna aura paDihAra / ' abula phajalane apanI AIne akabarI meM likhA hai ki 'jaba mAstikoMkA upadrava bahuta bar3ha gayA taba bhAbU pahAr3a para brAhmakhone apane agnikuNDale paramAra, solaMkI, cauhAna, bhora paDihAra nAmake vAra vaMza utpanna kiye / ' padmagupta ne apane navasAhasAMka caritra ke gyAraha meM sagameM paramArokI utpatti kA varNana isa prakAra kiyA hai: Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAtavaMzakA rUpAntara jATavaMza dharmavipakI pradhAnatAse caina bauddhakAlake bAda byApI hogayA, zreNika, koNika, saMprati, samudra prAmaNone aura unake anuyAyiyoMne 'jATa kSatriya gupta Adi jATavanzIrAjAoMko itihAsa-lekhakoMnahIM haiM, yaha kahanA prArambha karadiyA / varanA kyA ne 'rAjapUta' banA diyaa| prAmaNoMkI medanItise kAraNa hai ki rAjapUta paramAroMko to kSatriya rUpase ApasI vidveSa paidA hogyaa| samayapravAhane bhI aura jATa paramAroMko kSatriyetara rUpasaM mAnA jAya ? kucha sAtha na diyaa| ina mama kAraNoMse jATa svayaM isa dhArmika vidveSane na kevala jAToMko hI apa- bhI prAtma-sammAna bhUlane lge| mAnita kiyA balki unake jaise kaI vizuddha kSatriya- karnala TaoNDa jaise anubhavI lekhakako isIliye vanzoMko bhI nahIM chodd'aa| isIse to videzI apane TaoNDarAjasthAnameM likhanA par3A kipAkAmakoMne puNyabhUmi bhAratako parAdhIna banAkara "jina jATa vIroMke parAkramase eka samaya use pAsavAkI jaMjIroMse jakar3a diyaa| samasta saMsAra kAMpa gayA thA, bhAja unake vaMzadharajAToMkA vyavahArAdi __gaNa rAjapUtAnA aura paMjAbameM khetI karake apanA prAyaH svatantra vicArake honese jATa logoMne jaise gujara karate haiM x x x x aba inako dekhakara brAhmaNoMko guru mAnanekA virodha kiyA ThIka vaise hI anAyAsa hI yaha vizvAsa nahIM hotA ki, ye khetiapane bApa dAdoMkI koviM gAnevAle bhATa-cAraNoMko hara jATa unhI pracaNDa vIroMke pazadhara haiM bhI protsAhana nahIM diyaa| apanI vIratAke pracaNDa jinhoMne ekadina mAghe eziyA aura yoropako kAranAmoMko bhI unhoMne lekhabaddha nahIM kiyaa| unameM- hilA diyA thaa| se jo sAmrAjyavAdI hogaye, jinakA pramutva saMsAra* parziyana-hisTrIke lekhaka janarala kaniMghamane hatAtasyai kavAdhenuH kAmasUrgAdhisUnunA / kArtavIryAjaneneva jamadagneramIyata // 15 // x athAparva vidAmAtha, samaMtrAmAhutiM ddau| vikasad vikaTa jvAlA, maTile jAtavedasi // 17 // tataH SaNAvasakodaNDaH, kirITI kAMcanAdaH / ujja gAmAgnitaH ko'pi, sahema kavaca:pumAn // 18 // arthAt-pAvAku vaMziyoMke purohita vaziSTha RSikI kAmadhenu gAvako gAvisuta vizvAmitrane curaavaa| taba bhaparvavedake bAtAmoMmeM prathama muni vaziSThane phailatI huI vikaTa vAlAbhoMse utpanna maryakara agnimeM maMtra sahita bAhutiyAM dii| isase jhaTapaTa dhanuSArI, mukuTabAlA, svajanavAlA, evaM soneke kavacavAlA koI eka puruSa bhagni se paidA huaa| paramAra iti prApassa mune macAyaMvat / molitAnya napacchatra, mAtapatra ca bhUtale // 7 // arthAt-usane vaziSThake duzmanoMkA nAza karaDAlA, ata: RSine prasavo 'paramAra' aisA sArthaka nAma diyA / yahI bAta pATanArAyaNa ke maMdirake 1344 ke zilA lekhameM bhAI hai| sohI mAn parake acalezvara maMdirameM lage lekhapara bhI aMkita hai| vaziSTha-vizvAmitrakI lar3AIkA varNana vAlmIki rAmAyaNa bhI hai| parantu usameM bhagnikuMDase utpana hone ke sthAna para naMdinI godArA manuSyoMkA utpanna honA aura sApahI una manuSyoMkA zaka, yavana, palavamAdi jAtiyoMke mleccha honA bhI likhaa| dhanapAlane 107. ke karIba tilakamaMjarI banAI thI usameM bhI inakI utpatti bhagnikuMTahI likhii| aneka vihAnokA mata hai ki ye loga mAANa aura triya varNakI mimita saMtAna the| athavA ye viSamI the aura mAmaloM zarAba kiye jAkara ye patriva banAye gye| tathA isI kAraNa inako 'prasapatrakulIna: likha kara hamakI pattike lie agnikuMDakIyA banAI gii|" bhArata ke prA.pra. pra. bhAga 1.100-05 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ne - 246] apanI pustakameM yahAMtaka likha diyA hai, ki "jATa loga eka cora rAjapUtoMke sAtha aura dUsarI ora aphagAnoMke sAtha milagaye haiN| kintu yaha choTI choTI jATa-jAtikI zAkhA sampradAya pUrvIya aMcalake rAjapUta aura pazcimIya aMcala ke aphagAna 1aura balUcI ke nAma se abhihita haiM " jAToM kI vartamAna sacA karnala TaoNDake zabdoM meM jahAM jJAtoM-jAToMkI rAjanaitika hAni huI vahAM kaniMghamake zabdoMmeM unako sAmAjika janasaMkhyAko bhI kAphI hAni huI hai| phira bhI jJAta- jATa vaMzakI sattA Aja bhI bhAratameM AdarakI dRSTise dekhI jAtI hai| bharatapura, paTiyAlA, nAmA, dhaulapura, murasAna, jhIMda, pharIda koTa Adi kaI rAjasthAnoM meM jATavaMzIya rAjA, mahArAjA hI rAjya karate haiM / ve loga apane Apako jATa kahalAne meM hI apanA gaurava samajhate haiN| paMjAba aura yU0pI0 meM jAToMkI ijjata rAjapUrtoMse bhI bar3hI car3hI hai| paMjAba kesarI mahArAjA raNajItasiMha isI vaMzakA kohenUra thA / jATa hUya bhAdikI saMtAna nahIM kaI bhrAMta lekhakoMne jAToMko hUNoMkI saMtAna aura zaka sithiyanoM kI saMtAna banA diyA hai| para bAta purAtatvase sarvathA apramANita hai / isa saMba [ pauSa, vIra niyANaH saM0 2206 dharme mahArASTra ke suprasiddha itihAsakAra zrI pI0 sI0 vaidhane hisTrI Ava mIDIyAvala hindU iNDiyAmeM kAphI mImAMsA kI hai, aura sAbita kiyA hai, ki jATa loga hUNoM kI saMtAna nahIM, pratyuta hUNoMko jIvanevAle the / ... ******* "jATa gUjara aura marAThA ina tInoM meM ( * ) jAToMkA varNana sabase purAnA hai| mahAbhAratake karNaparvameM inakA varNana 'jaTikA' nAmase milatA hai| unakA dUsarA varNana hamako "ajaya jarTo hUNAn " vAkyameM milatA hai, joki pAMcavIM sadIke candrake vyAkaraNameM hai, aura yaha prakaTa karatA hai ki, jATa hUNoMke saMbandhI hI nahIM kintu zatru the| jAToMne hUNoMkA sAmanA kiyA aura unako parAsta kiyA, ataH ve paMjAbaka nivAsI hI hoMge aura dhAvA karanevAle tathA ghusa par3ane vAle nhiiN| kyA uparyukta vAkya yaha sAbita karatA hai, ki mandasaura ke zilAlekhavAlA yazodharmana jisane, ki hUNoMko lagAtAra parAsta kiyA thA, jATa thA vaha jATa hogA / kyoMki yaha mAlUma ho cukA hai ki jATa mAlavA - madhyabhArata meM sindhakI bhAMti pahu~ca cuke the / " ( hisTrI oNpha mIDIyAvala hindUiNDiyA, pR0 87-88) isI viSaya meM 'jATa itihAsa' meM pRSTha 59 para likhA hai: 1 - jainasUtroM meM bhAnevAlI bhAdra kumArakI kathAyeM bhAdra ke dezake rAjA kA zreNikake sabhAke saMbaMdha para janarala kaniMghama ke Upara likhe vicAra kyA kucha prakAza nahIM DAlate ? jarUra DAlate haiN| bhAdra kardeza vartamAnakA 'eDana baMdara' athavA iTalIke musolinI kI phAsisTa nIti kA zikAra bane hue akvAniyAke pAsake 'endriyATika' se ho sakatA hai| bhAdaka rAjA ke pUrvaja bhArata se udhara gaye hoM aura vahAM rAjya kAyama karake rahane laga gaye hoN| zreNika ke pUrvajoMse unakA koI saMbaMdha ho aura vaha Apasa meM barAbara AdAna pradAnake jariye banA huA ho, isakA koI tAjjuba nahIM hai| dhanArtha dezamai rahanese bhAdra ke rAjA Adi dhanArtha mAne gaye hoM yaha bhI hosakatA hai| kuchabhI ho bhAdra ke rAjA aura zreNika mahArAjakA prema sakAraNa hI hogaa| saMbhAvita kAraNoMmeM pUrvasaMbaMdha bhI eka kAraNa ho sakatA hai| bAMga sunake dUsare bhutaskaMdha kuThe bhArakAdhyayanako niyukti isa saMbaMdha meM kucha prakAza DAlatI hai| Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va 3, viraMga...] jJAtavaMzakA rUpAntara jATavaMza bATa na hUNoM kI saMtAna haiM, aura na zaka yuddhagranthoM meM lambe kada, sundara harA, patalI sandI sithiyanoMkI, kintu ve vizuddha Arya haiN| Uparake nAka, caur3e kandhe, lambI mujAeM, zerakI sI kamara ukharaNa se yaha pUrNatayA siddha hojAtA hai, kintu aura hiranakIsI patalI TAMgoMvAlI jAti pakaisase bhI adhika gaharA utarA jAya vo patA lAyA hai, (jaisI ki yaha prAcIna samayameM bI) calatA hai, ki becAre hUNoM aura zakoMke AkramaNoM Adhunika samayameM paMjAba, rAjapUtAnA aura kA jabataka nAma-nizAna taka na thA, jATa usa kAzmIrameM khatrI, jATa aura rAjapUta jAtiyoM ke samaya bhI bhAratameM AbAda the| pANinI jo IsA nAmase pukAro jAtI hai| (pRSTha 32) se, prAyaH 800 varSa pahile huA hai usake vyAkaraNa misTara nesapholDa sAhabane yahAMtaka pora (dhAtu pATha) meM 'jaTa' zabda pAtA hai, jisake ki dekara likhA hai :mAne saMghake hote haiN| paMjAbameM 'jATa' kI apekSA "If appearance goes for anything 'jaTa' athavA 'jaTTa' zabdakA prayoga abataka hotA the Jnts could not but be Aryans." hai| arabI yAtrI alavarUnI to yahA~ taka likhatA "yadi sUrata zakala kucha samajhI jAnevAlI hai ki 'zrIkRSNa' jATa the| mi0I0 bI0 hevala cIja hai. to jATa sivA mAryoMke kucha aura ho likhate haiM: nahIM skte|" "Ethonographin investigations bhASAvijJAnake anusAra jAtiyoMke pahacAnaneshow that the Indo-Arjun type desc- kI jo tarakIba hai, usake anusAra bhI jATa bhArya ribed in the Hindu epic-in tull. fair haiN| isake pramANameM misTara sarahenarI ema0 ili. complexioned, long heuded rice, yaTa ke0 sI0 bI0 "sinTrIbyUzana maoNpha dI reseSA with narrow prominent noses, brond oNpha dI nArtha vesTarna prAvisaMgha maoNpha iMDiyA" shoulders, long arms, thin waista like meM likhate haiM:lion and thin legs like deer is now (uw a ra samayamA maiMne karAMcIse pezAvara taka it was in the earliest tiines) most yAtrA karake svayama anumada kara liyA hai, ki jATa coufiued to Kashmere, the loga kucha khAsa paristhitiyoMke sivA anya zeSa Punjab and Rajputaan und represen- jAtiyoMse adhika pRthaka nahIM hai| bhASAse jo ted by the Kattris, Jats. und Rajp- kAraNa nikAlA gayA hai vaha jAToMke zuddha AryavaMza uts. (Page 32) The History of Ary- meM honeke joradAra pakSameM haiN| yadi ve sithiyanatu Rule in India by F. B. Havell. vijetA the, vo unakI sithiyana bhASA kahA~ke lie arthAta-mAnavatattvavijJAnakI khoja patalAtI calI gaI aura aisA kaise ho sakatA hai, ki hai, ki bhAratIya bhAryajAti jisako ki hinda- apa Arya bhASAko, joki hindIkI eka zAkhA Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAra [pauSa, vIra nirvANa.. 240 hai| pAte haiM. savA zatAbdiyoMse polate cale bhAve been affiliated to their society, I haiN| pezAvarameM DerAjATa aura sulemAna parvatamAlAke think that the two now form common pAra kaccha govA meM yaha bhASA hindakI yA jATakI stock the distinction between Jat bhASAke nAmase prasiddha hai| jAdoMke AryavaMzameM and Rajput being social rather than ethpic. I believe that the families of jAne ko isake viruddha bahuta hI joradAra pramANa that common stook whom the tide of diye jAyeMge, jaise ki abataka kahIM nahIM diyegaye fortune bas raised to practical imporhaiN| zArIrika-gaThana aura bhASA aisI cIjeM haiM, tance bave become Rajputs almost joki kevala kriyAtmaka samAnatAke AdhAra para by more virtue of their rise, and that ekatarapha nahIM rakhI jA sktii| khAsakara jaba their descendents bave retained the ki ve zabda jinapara ki samAnatA avalambita hai title and its previleges on the condli. hamAre sAmane Ate haiM to ve yUnAnI yA cIniyoMse tion strictly enforced of observing mila pAye jAte hai|" the rules by which the higher are misTara cyA lethamake ethonolojI Apha distinguished from the lower in the iMkhiyA pRSTha 254 ke eka noTase jATa-rAjapUtake Hindu scale of precedence of preser. saMbaMdha para isataraha prakAza par3atA hai-"The ving their purity of blood by refusing Jat in blood is neither more nor less its marriage with the families of lower tbau i converted Rajput, and vice social rank of regidly abstaining from versa ; * Rajput inay be i Jat of the ___degrading occupation. Those who aucient taith." transgressed these rules have fallen arthAta-jATa raktameM parivartana kiye hue from their higher position and ceased rAjapUtase na to adhika hI hai, aura na kama hI to be Rajputs; while such families as hai| kintu adala badala haiN| eka rAjapUta prAcIna attaining n dominent position in dharmakA pAlana karanevAlA eka jATa hosakatA hai|" their history began to affect social misTara ibaTasana jATa aura rAjapUtoMke saMbaMdha exclusiveness and to observe the rules meM eka aura dilacaspa bAta likhate haiM:- have become not only Rajas, bu "But whether jats and Rajputs Rajputs or sons of Rajas". were or were not originally and what arthAta-kintu pAhe jATa aura rAjapUta eversiboriginal elements may have pahile milathe yA nahIM, aura cAheba bhI prAcIna Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa, kiraNa] zAvarSazakA rUpAntara jATavaMza [249 rasmarivAja unakI sosAiTImeM parvI jAne lagI, "Though to my mind the term mere vicAra se aba ye donoM jAtiyAM eka ya. Rajput is an ocoupational rather than niSTha sTaoNka banAtI haiN| jATa aura rAjapatoMkI ethological repression." mitratA kevala rasma rivAjoM ko hai naki jAtIyatA arthAt-mere mastiSkameM baha pAva bhAtI hai, kI / maiM vizvAsa karatA hU~ ki isa mizrita sTAkake ki rAjapUta zabda eka jAtIyavAkA goSaka hone ve khAnadAna jinako bhAgyane rAjanaitika unnatimeM kI banisbata pezekA podhaka hai|" agrasara kara diyA, ve apano umatAvasthAko prApta upasaMhAra honese hI rAjapUta' kahalAne lage, aura unake vartamAnakA jATavaMza jaina bhAgama-saMmata mAtavaMzajoMne isa upAdhiko bar3AIke sAtha sImita kara vaMzako rUpAntara hai yA kucha aura / isa viSaya diyA aura choTI jAtiyoMne mitratAkA sUcaka banA meM AzA hai ki vidvAna loga apane mantavya diyaa| sAtha hI apane raktako zuddha kahakara nimna jAhira kreNge| jhAvavaMzameM jaise jainadharmakA pracAra zreNIke logoMse vivAha-saMbandha karanA banda kara. thA ThIka vaise hI kucha varSa pahale taka jAToMmeM jaina diyaa| punarvivAhakI manAhI krdii| jina logoMne na dharmakI upAsanA rahI hai| aMcalagacchakI paDhAvalI ina niyamoMko nahIM mAnA ve apanI sthitise gira. meM sUcita jAkhaDiyA gaccha kyA jAToMkI bIkAgaye aura rAjapUta kahe jAnese vaMcita rahe / aise nerake pradezameM basI huI jAkhaDiyA jAvisa saMbandha kuTumba jinheM ki apane rAjyameM UMce darje mila nahIM rakhatA hogA 1 sthA gacchake vartamAna sAdhu gaye unhoMne una sAre niyamoMkA pAlana zurU kara samudAyake mukhya netA-guru zrImAn vRddhicandra diyaa| ve rAjA hI nahIM rAjaputra yAnI rAjA jI mahArAja bhI isa jATavaMzake kohenUra the, yaha beTe bngye| nahIM bhUlanA caahiye| isa sambandha meM vidvAna loga misTara ibaTasana rAjapUta' zana kA artha isa aura adhika prakAza salanekI saphala ceSTA kareMge, varaha se karate haiM: aisI bhAzA kI jAtI hai| vizam / Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dravya-mana ( lemvaka paM0indacandra jaina zAstrI) anekAntakI 7vI tathA dhvI kiraNameM 'zrutajJAna- bIcameM 2-vAyeM prAhaka aura zepakakoSThoMke bIca "kA AdhAra' zIrSaka lekhameM bhAvamanake Upara meM, 3-phuphphusIyA dhamanImeM, 4-vRhata dhmniimeN| kucha prakAza DAlA gayA hai| kintu abhItaka dravya. phupphusa raktako zuddha karanevAle aMga haiN| ina manake Upara prakAza nahIM DAlAgayA hai| dravyamanakA aMgoMmeM rakta zuddha hokara nAliyoM dvArA (do viSaya prAyaH andhakArameM hI hai| jaina siddhAntameM zirAyeM dAhine phupphusase prAto haiM, aura do isa viSaya para alaga koI kathana nahIM milatA hai| vAyeMse) vAyeM grAhaka koSThameM lauTa AtA hai| bhara abhItaka logoMkI yaha dhAraNA hai ki manakA kAma jAnepara koSTha sikur3ane lagatA hai aura rakta usameM heyopAdeya kA vicAra karanA hai / parantu Ajakala- se nikalakara vAyeM koSTa meM praveza karatA hai| rakake ke vijJAnavAdI isa siddhAntako nahIM mAnate haiN| isa koSTameM pahu~cane para kapATake kivAr3a Uparako sabhI DAkTara aura vaidya bhI Aja isa bAtako uThakara banda hone lagate haiN| aura jaba koSTha siddha karate haiM ki hRdayakA kAma heyopAdeyakA sikur3atA hai, to ve pUre daurase banda ho jAte haiM, vicAra karanA nahIM hai| jisase rakta lauTakara grAhaka koSThameM nahIM jAsakatA kSepakakoSThakaM sikur3ane se rakta bRhat dhamanoga jAvA mAjakala ke vijJAnake anusAra raka-paricAlaka yaMtrako hI 'hRdaya' kahate haiN| yaha hRdaya mAMsase hai| bRhat dhamanIse bahutasI zAkhoe' phUTatI haiM, banatA hai tathA do phuphphusoM (phephar3oM ) ke bIcameM jinake dvArA rakta samasta zarIrameM pahu~catA hai| bakSake bhItara rahatA hai| yaha hRdaya pUrNa zarIrameM isa tarahase rakta hRdayase calakara zarIrabharameM rakkakA saMcAlana karate hue do mahAzirAoM dvArA ghUmakara phira vApisa hRdayemeM hI lauTa AtA hai| dAhine koSTameM vApisa prAjAtA hai| jyoMhI isa isa paribhramaNameM 15 sekaNDake lagabhaga lagate haiN| koTharI meM bhara jAtA hai, vaha sikur3ane lagatI hai, hRdaya niyamAnusAra sikur3atA aura phailatA isaliye raka usameMse nikalakara kSepakakoSTameM rahatA hai / phelane para rakta usameM pravezakaratA hai aura sikur3ane para rakta usameM se bAhara nikalatA hai| jaba palAjAvA hai| hRdaya saMkoca karatA hai, to vaha bar3he vegase rudhirako harayameM cAra kapATa hote haiM dhamaniyoMmeM dhakelavA hai / hRdayake saMkoca aura 1-dAhine prAhaka aura kSepaka koSThoMke prasArase eka zabda utpanna hovA hai, jo chAtIke Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apayamana [21 %3 pAsa sunAI diyA karatA hai| isI dhar3akanake banda kabhI bhI nahIM liyA jA sakatA ki ThIka bhaTaksa honese yA raktAti banda honese mRtyu ho jAtI hai| kamalake sadRza hI honA caahie| yaha vo kevala isIko Aja kala hArTa phela kahate haiN| podha karAneke lie dRSTAntamAtra hai| yadi hama hRdayakA isa prakAra jitanA bhI varNana milatA mAMsake bane hue hRdayameM vaisI hI pAMkhudo tavA raja hai, vaha saba raka saMcAlanase hI matalaba rakhatA hai, mAdi khojane lagajAveM to hamako nirArAhI honA hRdaya rattakA hI kendrasthAna hai| pdd'egaa| pustakoMmeM die hue hRdayake citra dekhanese isake viparIta jaina siddhAntameM manakA lakSaNa zAta hotA hai ki jo jainAcAryone kamatakA dRSTAnta nimnaprakAra kiyA hai-AcArya pUjyapAdane dravya diyA hai, vaha banda muTThIke dRSTAnta se acchA hai| manakA sAmAnya lakSaNa "pugala vipAkikarmodayA- isalie AkArake viSayameM vizeSa vivAda nahIM pekSA dravyamanaH " ( sarvA-2-11) arthAta ho sktaa| pudgala vipAkI karmodayakI apekSA athavA aMgo- saiddhAntika pranthoM meM kisI bhI jainAcAryane mana pAMga nAmAnAmakarmake udayase dravyamanakI racanA kAkArya raktasaMcAlana nahIM btaayaa| prAcArya pUjyahotI hai| isI viSayako prAcArya nemicandra siddhAMta pAdane cakravardIne, hRdayakA sthAna batAte hue jIvakAMDameM guNadoSa vicArasmaraNAdi vyApAreSu idriyAMnapekhAnakahA hai ki durAdivad bahiranupalabdhezca antargata paramamiti : hidi hobihu dadhamaNaM viyasiya-bhaTThacchadAraviMda vaa| (sarvA09-14) aMgogudayAdo maNabaggANabaMdha do NiyamA // 442 // isa vAkyake dvArA manako guNa doSa vicAra sma arthAta-aMgopAMga nAma karmake udayase mano- raNAdimeM kAraNa batAyA hai| vRhadravya saMgrahameM bhI vargaNAke skandhoM dvArA hRdayasthAnameM ATha pAMkhar3Ike "dravyamanastadAdhAraNazikSAlApopadeNAdi prAhaka kamalake prAkArameM dravyamana utpanna hotA hai| ityAdi pada milate haiN| ina pramANoMse zikSA, isa mAthAke dvArA manakA sthAna tathA usakI upadeza Adi manakA vyApAra siddha hotA utpattikA kAraNa batAyA gayA hai / Ajakalake hai| parantu vaijJAnika isa bAtako svIkAra vaijJAnika bhI manakA sthAna vakSasthala yA hRdaya nahIM karate / vaijJAnikoMke kathanAnusAra yaha paDhAte haiN| kyA hRdayake AkArako bhI bamda muTThI saba kArya mastiSkakA hI hai| vicAranA, smaraNa ke sadRza batAyA karate haiN| jainAcAryoMne manakA karanA Adi vivekasambandhI sabhI kArya mastiSka AkAra kamalAkAra batAyA hai| isa prakAra prakaTa se hI hote haiM / mastiSkako saMvedanakA kendra mAnA rUpase donoM kathanoMmeM virodha mAlUma hotA hai| mayA hai| yaha mastiSka pATha asthiyoMse nirmita parantu vicArakara dekhA jAya to isameM koI virodha kapAlake bhItara hotA hai| isa mastiSka meM pahukse kI bAta nahIM haiN| jainAcAryoMne bhATha pAMkhar3Ike aMga hote haiN| unameM se kucha aMgoMke dvArA hama ki kamalakA sAnta diyA hai, isakA yaha vAtparya cAra karate haiN| unhIke dvArA hamako mukha, dusa, Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 ] garamI, sardIkA jJAna hotA hai| unhIM kI sahAyatA se hamako zabda, rasa, sugandha durgandha AdikA bodha hotA hai| ina sabakA saMvedana alaga alaga nAr3iyoM dvArA hotA hai| anekAnta mastiSka se 12 jor3e nAr3iyoMke lage rahate haiN| pahilA jor3A gaMdhase sambandha rakhatA hai| haraeka tarapha bAloM sarIkhI patalI 20 nAr3iyA~ rahatI hai / ye prANanAr3iyA~ kahalAtI haiM / nAsikA ke prANa pradeza se prArambha hotI haiM aura kapAlake ghrANa khaNDa se jur3atI haiN| dUsarA jor3A--STi nAMdiyAM kahalAtI haiM / tIsarA jor3A bhI netracAlinI nAr3iyA~ kahalAtI haiN| cauthe jor3ekA bhI netra kI gati se saMbandha hai| pAMcavA jor3A tathA chaThA jor3A A~khakI gatise sambandha rakhatA hai / sAtava jor3A ceharekI peziyoM kI mati se sambandha rakhatA hai| AThavIM jor3ekA sunanese sambandha hai inheM zrAvaNI nAr3iyA~ kahate haiN| navameM jor3e kA jihvA aura kaMThase sambandha hai / dasaveM jor3ekA svara, antra, phupphusa, hRdaya, AmAzaya, yakRtAdi aMgoMse sambandha hai / aura gyArahavAM arr arreti jor3A jilAke aMgoMse sambandha rakhatA hai| [ pauSa, vIra nirvANa saM0 2466 chor3A gyaa| isa ThaMDe pAnIse svacAke saMvedanika kaNoM para eka vizeSa prakArakA prabhAva par3A bA parivartana huaa| isa parivartanakI sUcanA svagIyA vAroM dvArA suSumnAke pAsa turanta pahuMcatI hai| UrdhvazAkhA kI nAr3iyAM suSumnAke UparI bhAgase nikalatI hai| ye tAra pAzcAtya muloM dvArA suSumnAmeM ghusate haiN| suSumnA meM ina tAroMkI choTI 2 zAkhAyeM to sailoMke pAsa raha jAtI haiM, parantu ve svayaM zIghra hI suSumnAke bAyeM bhAgameM pahuMcakara suSumnAzIrSaka aura setumeM hote hue stambha meM pahu~catI haiN| stambha-dvArA vAyeM thailemasameM pahu~cate haiM aura yahIM rahajAte haiM, yahAMse phira naye tAra nikalate haiM, jo Upara car3hakara bAyeM samvedanAkSetra meM pahu~cate haiM, vahA~ samvedana huA karatA hai| samvedanakSetrakA sambandha gati kSetrakI seloMsa tathA mAnasakSetrakI seloMse rahA karatA hai| yadi hama ThaMDe jalako pasanda nahIM karate togati kSetra mAnasakSetrako AjJA detA hai ki hAtha usa kSetrase haTa jAve, to hAtha vahA~se haTa jAtA hai| yaha saba mastiSkakA kArya hai| mastiSkake aura bhI bahuta se kArya hote haiM, unakA ullekha isa lekha meM upayogI nahIM hai| hamArI mukhya pA~ca jJAna indriyAM haiM, sparzana ( svacA) rasanA, ghrANa, cakSu, karNa ina pAMcoM indriyoMse kendragAmI vAra prArambha hokara suSumnA nAr3I dvArA mastiSka meM pahuMcate haiN| mastiSkake bhI bahutase himse mAne gaye haiN| cakSu, karNa, prANa Adike kendragAmI tAra nAdiyoM dvArA mastiSkake jJAnake kendroMmeM jAte haiN| mastiSka ke isa vivecanase yaha spaSTa hojAtA hai ki sabhI prakArakA samvedana mastiSka ke dvArA huA karatA hai| hRdayakA kAma samvedana karanA kisI bhI taraha siddha nahIM ho sakatA / ser vicAranA yaha hai ki jaina siddhAmyase hRdayake varNanameM kisI taraha virodha dUra ho sakatA hai yA nahIM ? isake pUrva yadi hama yaha vicArala kalpanA kIjie Apake hAtha para ThaMThA pAnI ki hRdaya aura mastiSkakA koI ghaniSTha sambandha Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 3] [253 hai yA nahIM ? athavA mastiSka svatantra saMvedana jainAcAryone pAMcoM indrayoMke sAtha manako bhI kara sakatA hai yA ki nahIM ? to jyAdA acchA indriya rUpameM svIkAra kiyA hai, kintu yaha manaanya hogaa| indriyoMkI taraha bhItara rahaneke kAraNa dRSTigocara mAstaSkakA sambandha hRdaya aura kukusa dAnA nahIM hotA, isaliye ise anindriya athavA anta:nAr3iyoMse hotA hai / bhayameM mastiSkake hRdayakendrakA karaNa kahA hai / 'karaNa' kA artha indriya, aura dabAva hRdaya parase kama hotA hai, hRdaya bar3I tejI- 'anta'kA artha bhIvara hotA hai| isalie bhItarakI se dhar3akane lagatA hai, bhayameM vicAranekI zakti nahIM indriya yaha sApha artha hai| prAcArya pUjyapAdane rahatI hai| jinake hRdayameM roga hotA hai unakI "anindriyaM manaH aMtaHkaraNa mityanAntaram" dhAraNAzakti tathA vicAranekI zakti bahuta kama ho aisA likhA hai / sathA koI pranindriyakA artha jAtI hai| isI prakAra jaba hRdayase kamajorIke / , "indriya kA prabhAva" na le leM, isIlie prAcArya kAraNa ThIka samaya para raktakI ucita mAtrA mastiSka mahodayane anudarA kanyAkA udAharaNa dekara yaha meM nahIM pahuMcatIto mastiSkakA varddhana bhI ThIka nahIM [ka nahA spaSTa kara diyA hai ki yahAM sadbhAva rUpa hI artha hotA, aura vaha ThIka 2 kAma bhI nahIM krsktaa| lenA caahiye| ___pAMcoM indriyoMkA kArya pRthak 2 hai, inake dvArA manakA viSaya abhya indriyoMkI taraha nizcita indriyasambandhI jJAna mastiSkameM hotA hai| sparzana .. karadiyA gayA hai| prAcArya pUjyapAdane spaSTa indriyase ThaMDA garama bhAdikA bodha hotA hai, tathA , kahA hai kicatuse rUpakA, isIprakAra anya indriyoMse saMvedana ___"guNadoSa hotA hai| ina indriyoMke alAvA aura bhI to bahuta- vicAra smaraNAdivyApAreSu - se saMvedana hote haiN| vaha kisakA kArya hogA? indriyAnapekSatvAccaturAdivad" arthAt guNadoSa pAMcoM indriyoMkA viSayato nizcita tathA parimita ke vicArane meM, smRti Adi vyavasAyameM indriyoM hai, unake dvArA apane viSayako chor3akara anya kI apekSA nahIM hotI yaha vo manakA hI viSaya hai| prakArake saMvedanakI saMbhAvanA hI nahIM hai / bhaya, jisaprakAra sparzana indriydvaar| USNatAkA harSa, sukha, dukha ityAdikA saMvedana ina indriyoMke saMvedana nahIM hotA, vaha to saMvedana karanemeM kAraNa dvArA sabhava nahIM hai, parantu inakA saMvedana hotA hai ( yaha maiM pahile batA cukA hUM ki kisaprakAra avazya hai / sAthameM yaha bhI nizcita hai ki mastiSka saMvedana hotA hai ) indriyoMkA kArya khuda saMvedana svayaM kisIkA saMvedana nahIM karatA, vaha to preraNAke karanekA nahIM hai| isIprakAra mana bhI eka indriya dvArA hI saMvedana karatA hai| binA sparzana indriya- hai, vaha svayaM saMvedana na karake apanA sIdhA kAma kI sahAyatAke garamI-sardIkA saMvedana svayaM mastiSkase karAtA hai| mastiSkase sIdhA kAma mastiSka kabhI bhI nahIM karasakatA / isI prakAra karAte hue bhI vaha kArya manakA hI kahalAtA hai| maya-harSa mAdike viSayameM bhI samajhanA caahiye| jisa prakAra rUpakA anubhava mastiSka dvArA hI Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254] anekAnta pauSa, vIra nivANa saM0 2266 % 3D - hotA hai, parantu "A~khane dekhA" aisA vyavahAra kI utpatikA kAraNa batAyA hai| indriyoMko matikiyA jAtA hai| jJAnakI utpattikA sthAna nahIM btaayaa| paMcAdhyApadArthokI kiraNe pahile A~khakI kanInakA- yIkArane manaHparyayajJAnakI utpattikA sthAna mana para par3atI haiN| vahA~se cakSuke bhItara praveza karatI batAyA hai| haiM, jala, rasa, vArA, tAla, tathA svaccha gAr3he dravameM- dUrasthAnaniha samakSamiva vetti helayA yasmAt / se hokara antarIya dRSTi paTala athavA bAnI parade kevala maivamanasAdavaSimana:paryayadvayaM zAna // 705 // para par3atI haiN| jJAnI parademeM catukI nAr3Iko unake arthAt-avadhi aura manaH paryayajJAna kevala dvArA protsAhana milatA hai, vaha protsAhana mastiSka manase dUravartI padArthoMko lIlAmAtrase pratyakSa meM pahu~cakara dRSTikendra ke puSpako jAgRta karatA hai| jAnalete haiN| yahAM manako sahAyatAkA aura kucha pazcAta hameM dekhanekA jJAna hotA hai| yaha netrAnu- artha nahIM hai, kevala yahI artha hai ki dravyamanake bhavakA tarIkA hai| isIprakAra manake lie bhI AtmapradezoMmeM manaHparyayajJAna hotA hai| manasamajhanA caahie| ata: vyavahArameM yadi manakA indriyase manaHparyaya jJAnakA aura kucha bhI prayo. kAma heyopAdeyarUpa kahAjAya to anucita nahIM jana nahIM hai, kyoMki vaha indriya nirapekSa hotA hai| samajhanA caahie| nIcekI gAthA se isa arthakI aura bhI puSTi ho jainAcAryoMne bhI manako kAraNa hI batAyA hai| jAtI hai| aisA nahIM kahA hai ki manake dvArA hRdayake Atma- apikiM vAbhinivodhaka bodhadvaitaM tadAdima yAvat / pradezoMmeM saMvedana hotA hai| AcArya pUjyapAdane svAtmAnubhUti samaye pratyakSAM tatsamakSamiva nAnyat // 706 // "yato mano vyApArohitAhita prAptiparihAraparIkSA' arthAt-kevala svAtmAnubhUtike samaya jo aisA hI kahA hai| manakA vyApAra hivAhiva-prApti- jJAna hotA hai, vaha yadyapi matijJAna hai to bhI vaha parihArameM hotA hai, isakA artha yaha nahIM liyA vaisAhI pratyakSa hai jaisA ki prAtmabhAva sApekSa jAsakatA ki yaha vyApAra manake bhItara hI huA pratyakSa jJAna hotA hai| karatA hai| isI bAvako umAsvAmIne bahuta hI spaSTa yahAM matijJAnako bhI jaba indriyoMkI apekSA kara diyA hai-vattvArthasUtrake prathama adhyAyameM mati- nahIM hotI, usa mamaya pratyakSa kahA hai, phira yadi smRti-saMjJA-cintA abhinivodha-rUpa matijJAna kaise manaHparyayajJAnako manaindriyakI sahAyatAse mAne utpanna hotA hai ? isakA kAraNa batAneke liye to use pratyakSa kaise kaha skeNge| "tadindriyAnindriya-nimittam" isa sUtrakI racanA gomaTasAra-jIvakANDakI 370 vo gAthAmeM kI hai| isa sUtrameM batAyA gayA hai ki matijJAnake avadhijJAnake svAmIkA varNana karate hue yaha bhI utpanna karaneke liye sparzana, rasana, prANa, catu, batAyA hai ki guNapratyaya avadhijJAna zaMkhAdika zrotra aura mana ye chaha bahiraMga kAraNa haiN"| yahAM cinhoMke dvArA huA karatA hai, tathA bhavapratyaya pAcAyane anya indriyoMkI taraha manako bhI jJAna- avadhijJAna saMpUrNa aMgameM hotA hai| isakA spaSTa Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 3] dravya-mana [255 artha tatrastha AtmAse hI hai / isIprakAra manaH. um indriyapara bhI asara par3atA hai| teSa sugandhise paryaya jJAnabhI dravyamanake AtmapradezoMmeM hotA hai| dimArAke sAtha nAka bhI jhanajhanA jAtI hai| kisI aisAhI samajhanA cAhiye / ataH yaha zaMkA nahIM padArthako bahuta dera taka dekhate rahanese AkheM darda ho sakatI ki mana:paryayajJAnakA saMvedana manameM karane lagatI haiN| usI prakAra kisI tarahake bhayAnaka hotA hai yA mana indriya usameM kAma karatI hai| vicAroMsa athavA bhayasa hRdayakI gatipara asara ataH mati, zruta, avadhi, manaHparyaya jJAna manameM par3atA hai, hRdaya dhakadhakAne lagatA hai, isase mAlama nahIM hote kintu mana kevala nimitta kAraNa hI hai| par3atA hai ye saba guNa hRdayake haiM / anyathA hRdaya ___ vRhad dravyasaMgrahameM "dravyamanastadAdhAraNa para asara nahIM par3anA cAhie thaa| jisa prakAra zikSAlApopadezAdi prAhaka" isa tRtIyAntapadase sugandhi ghANakA kArya mAnAjAtA hai, kyoMki usa bhI yahI artha nikalatA hai| yadi TIkAkArako kA asara ghANa para par3atA hai| usI prakAra bhaya "manameM" yaha artha abhISTa hotA to saptamIkA AdikA asara hRdayapara par3atA hai, isalie ye pada diyA jAsakatA thaa| saba hRdayake kArya mAne jAne cAhie~ / ___ yahAM yahabhI zaMkA nahIM karanA cAhiye ki DA0 trilokInAthavarmA zarIravijJAnake prAmAjainAcAryoMne hRdayakA mukhyakArya raktasaMcAlanakA Nika lekhaka mAne jAte haiN| Apane "svAsthya aura varNana nahIM kiyA / kyoMki siddhAnta pranthoMmeM roga" nAmaka eka sundara pustaka likhI hai, isI siddhAntakA hI varNana kiyA jAyagA, zarIrazAstra pustakake 781 veM pRSTha para Apane likhA hai ki kI yahAM apekSA nahIM hai| nAkakA kAma sugandha- "mana-sambandhI jitanI bAteM haiM ve saba mastiSkake jJAnake alAvA zvAsa Adi kArya bhI hai / jihvA- dvAga hotI haiN| vicAra anubhava, nirIkSaNa, dhyAna, kA rasajJAnake sAtha zabdocAraNa Adi kArya haiM, smRti, buddhi, jJAna, tarka yA viveka ye saba manake parantu sabhIke varNanakI saba jagaha apekSA nahIM guNa haiN|" hotii| hAM, vaidyaka zAstroMmeM isakA varNana kiyA DA. trilokInAthake isa kathanase hamArI aura gayA hai| bhI puSTi hojAtI hai / isaliye jaina siddhAntameM jisa indriyakA jo kArya hotA hai, usa kArya mAne hue manake lakSaNameM kisI taraha virodha nahIM kI adhikatAse yA tejIse mastiSkake sAtha sAtha aataa| Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ati prAcIna prAkRta 'paMcasaMgraha' (lekhaka. paramAnanda jaina zAstrI) laptaprAya digambara jaina pranthoMmeMse 'paMcasaMgraha' inameMse pahalI gAthAmeM batAyA hai ki 'jIvasthAna nAmakA eka ati prAcIna prAkRtagrantha abhI aura guNasthAna-viSayaka sArayukta kucha gAthAoMko hAla meM upalabdha huA hai| isa granthakI yaha upalabdha dRSTivAdase 12 veM aMgase lekara kathana karatA prati saM0 1527 kI likhI huIhai, jo Tavaka nagarameM haiN|' aura dUsarI gAthA meM yaha batAyA gayA hai ki mAdhavadI 3 guruvArako likhI gaI thii| isakI patra 'dRSTivAdase nikale hue baMdha, udaya aura satvarUpa saMkhyA 32 hai, Adi aura antake dopatra eka aura prakRvisthonoMke mahAn arthako punaH prasiddha padoMke hI likhe hue haiM aura hAsiye meM kahIM kahIMpara dvArA saMkSopase kahatA huuN| isameM spaSTa hai ki saMskRtameM kucha TippaNI bhI vArIka akSaroM meM dI isa granthako adhikAMza racanA dRSTivAdanAmaka huI hai| isa TippaNIke kartA kauna haiM ? yaha grantha 12 veM aMgase sAra lekara aura usakI kucha gAthAprati para se kuchabhI mAlUma nahIM hotA / granthameM oMko bhI uddhRta karake kIgaI hai| prathakI prAkRta gAthAoMke sivAya, kahIM kahIM para kucha zlokasaMkhyA dohajArake lagabhaga hai| isameM jude. prAkRta gadya bhIdiyA hayA hai| pranthake antameM jude pAMca prakaraNoMkA saMgraha kiyAgayA hai, isIkoI prazasti lagIhaI nahIM hai aura na granthakAne liye isakA nAma 'paMcasaMgraha' sArthaka jAna par3atA kisI sthalapara apanA nAma hI vyakta kiyA hai| hai| ve prakaraNa isa prakAra haiMaisI sthitimeM yaha prantha kaba aura kisane banAyA ? 1 jIvasvarUpa, 2 prakRtisamutkIrtana, 3 karma Adi bAteM vicAraNIya aura anveSaNa kiye jAneke stava, 4 zataka aura 5 saptatikA / granthako Adyoyogya haiN| pAnta dekhane aura tulanAtmaka dRSTise adhyayana isa granthakI racanA dRSTivAda nAmake rakheM ala- karanese yaha bahuta hI mahatvapUrNa aura prAcIna se kucha gAthAeM lekara kIgaI haiM, jaisAki usake jAna par3atA hai| digambara jainasamAjameM upalabdha caturtha aura paMcama adhikArameM kramazaH dIgaI gommaTasAra aura saMskRtapaMcasaMgraha se yaha bahuta nimna do gAthAoMse prakaTa hai: adhika prAcIna mAlama hotA hai / isa graMthakI bahuta suNaha iha jIva guNasannihi muThANe susAra juttaao| sI gAthAoMkA saMgraha gommaTasArAdi granthoMmeM boccha kadi vazyAmo gAhAmo diTTivAdAbho / / kiyAgayA hai, jise vistArakaM sAtha phira kisI siDapadehi mahatthaM baMdhodaya satta payaDi ThANANi / svatantra lekha dvArA prakaTa karanekA vicAra hai| voccha puNa saMveSaNissada viTTi vAdA do // puSpadanta aura bhUtabali dvArA praNIta 'SaT 4-3, 5-2 khaNDAgam' para 'dhavalA' aura 'jayadhavalA' TIkAkaM Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 3 ] raciyatA AcArya vIrasenane apanI dhavalATIkAmeM isa kI kitIhI gAthAe' 'uktaM ca rUpa se yA binA kisI saMketa ke uddhRta kI haiM:- athavA yoM kahiye ki jina gAthAoM ko apane kathana kI puSTimeM pramANarUpase peza kiyA hai unameM se bahutasI gAthAyeM prAkRta paMcasaMgrahakI haiN| dhavalAkA jo satprarUpaNA viSayaka aMza abhI hAla meM mudrita huA hai usameM udhRta 214 padyoMmeM se adhikAMza gAthAeM aisI haiM jo jyoMkI tyoM athavA thoDese pAThabhedAdike sAtha isa grantha meM pAI jAtI haiN| ye prAya: isI parase udhRta jAna par3atI haiN| abhItaka kisIko patA bhI thA ki ye kisa prAcIna granthapara se uddhRta kI gaI haiM / unameM se kucha gAthAeM namUne ke taura para nIce dI jAtI haiM : - kamma - vimvittA jAjeTThA sAgaI muNeyabvA / jIvA hu cAuraMgaM gacchati hu sAgaI hoi // - prAkRta paMca saM0, 1, 49 gara-kamma - viNigvattA jAceTThA sAgaI muNeyazvA / jIvA hu cAuraMgaM gacchati tiya gaI hoi // ati prAcIna prAkRta 'paMcasaMgraha ' - dhavalA0 84, pR0 135 taM micchataM jamasaha taccAraNa hoi bharathANaM / saMsadamabhigahiyaM arAbhigAhiyaMtuM tativiSaM // - prAkRta paMca saM0, 1, 7 taM micchataM jahama sadahaNaM taccAya hoi bhatthAyeM / saMsadabhiggayiM bhaNabhiggahidaM titativihaM // [257 jina gAthAoM meM kucha adhika pATha-bheda pAyA jAtA hai unheM nIce diyA jAtA hai: - dhavalA 107, 10 162 vedassudorayAe bAlataM puNiyacchade bahuso / isthI purusa usa ya veyaMti to havadi vedoM // - prAkRta paMca saM0, 1, 101 vedassudIraNAe bAlantaM puNaNiyacchade bahuso / bho-pu-saraviya tito havara bebho // - pavalA 89, 10 141 chammA sAugasese sampaca' jeli kevalaM nANaM / tekhiyamAsamugvAyaM sesesu iti mayapijjA // - prAkRta paMca saM0, 1, 200 jassa kevalaM yAye / sesA bhajjA samugvAra // chammA sAuvasese uppa sa- samugdhAbho sijma - dhava0, 167, pR0 303 suTThimAsu puDhavisu jorasavaNa - bhavaNa sambaitthIsu / vArasamicchovAde sammAdvisyasmi uvavAdo || - prakRta paM0, 1, 193 chaDhimAsu puDhabIsu joisa-vaNa- bhavaNa satya itthIsu / vesu samuppajjai sammAraTTI dujo jIvo // -- dhava0, 133, pR0 209 isI taraha prAkRta paMcasaMgrahake prathama 'jIvasvarUpa' prakaraNakI 23, 66, 69, 71, 75, 77, 78, 79, 80, 88, 156, naM0 kI gAthAeM dhavalATIkAke ukta mudrita aMza meM 121, 134, 135, 137, 86, 146, 150, 152, 152, 140, 196, 212 nambara para jyoM kI tyoM athavA kucha mAmUlI se zabda parivartana ke sAtha pAI jAtI haiN| ina gAthAoM ke sivAya, 100 gAthAeM aura bhI dhavalAkaM ukta mudrita aMzameM upalabdha hotI haiN| isa taraha kula 116 gAthAeM ukta aMzameM paMcasaMgrahakI pAI jAtI haiM, jinameM ukta 100 gAthAeM aisI haiM jinakA prophesara hIrAlAlajIne apanI prastAvanA meM dhavalATIkApara se gommaTasAra meM saMgraha kiyA jAnA likhA hai| ye gAthAe gommaTasArameM to kucha kucha pATha-bhedake sAtha bhI upalabdha hotI haiM, parantu paMcasaMgrahameM prAyaH jyoMkI tyoM pAI jAtI hai- pATha-bheda nahIMke barAbara hai aura jo Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 ] anekAnta [pauSa, vIra nirvANa saM0 2466 %3D hai vahabhI prAyaHlekhakoMkI kRpAkA phala jAna par3atA prantha banAyA hai| parantu prastuta 'prAkRta paMcasaMgraha' hai| inake alAvA 'dhavalA' TIkAke aprakAzita kI jo prati mere pAsa hai, usameM kartAkA koI nAma bhAgameM bhI kucha gAthAeM paMcasaMgrahakI upalabdha nahIM hai| idhara 'di. jaina granthakA aura unake hotI haiN| jinakA patA mukhtAra zrI jugalakizora- prantha nAmakI pustakameM vIrasenAcAryake granthoMmeM jIkI ghavalA-viSayaka noTabukase calA, aura 'paMcasaMgraha' kA koI nAma nahIM hai, aura na abhI jinameMme do gAthAeM yahAM namUneke taurapara taka kahIM kisI granthameM isa prakArakA ullekhahI uddhRta kI jAtI hai : upalabdha hotA hai, jisase isa granthako vIrasenAbeyaza kasAya ubdhiya mAraNatimo samugdhAo / cAryakI kRti mAnA jA sake / mAlUma hotA hai tejAhAro baTTho sattamamo kevalINaM ca // bAbA dulIcandajIne, jinakI sUcIkaM AdhAra para -prAkRta paMca saM01, 196 veyaNakasAya veubviyatro maraNaMtio samugdhAdo, ukta bRhat sUcI taiyAra huI apanI sUcI meM janazruti tejAhAro chaTTho sattamamo kevalINaM tu|| Adike AdhArapara aisA likhadiyA hai / usa sUcImeM -dhava0 pArA pra0 10 195 aura bhI bahuta se grantha tathA granthakartAoMke viSaya NANAvaraNa caukaM dasaNatiga maMtarAyage paMca / tA hoti desAI samma saMjalaNa gokasAyAya // meM galtI huI hai, jisa phira kisIsamaya prakaTa karane -prAkRta paMca saM0, 4-96, pR0 35 kA prayatna kiyA jaaygaa| isake sivAya bhAcArya pANAvaraNacaukaM dasaNatiga maMtarAyagA paMca / tAhoti dezaghAdI samma saMjalaNa NokasAyAya // amivagatine vi0 saM0 1073 meM jo apanA -dhavalA0 bhArA pra00380 saskRta paMcasaMgraha banAyA hai aura jo prAyaH isIisa saba tulanAparase spaSTa hai ki prAcArya ke AdhArapara banAyA gayA hai, usameM bhI paMcavIramanake sAmane 'paMca saMgraha' jarUra thA, isIse saMparka nAmaka sivAya AcArya vIrasenakA koI unhoMne usakI ukta gAthAoMko apane granthoM meM jikara nahIM hai / ataH isa prAkRta paMcasaMgrahake uddhRta kiyA hai / AcArya vIrasenane apanI kartA AcAryaghIramana mAlUma nahIM hote| yadi 'dhavalA' TIkA zaka saM0 738 (vikrama saM0873) vIrasena imake kartA hote to dhavalA TIkAmeM paMcameM pUrNa kI hai / ataH yaha nizcita hai ki paMcasaMgraha saMgrahakI jo gAthAyeM 'uktaMca' rUpase dIgaI haiM isase pahalekA banA huA hai| unameM se kisI bhI koI vizeSa pATha-bheda na hotA ___paM0 kailAzacandrajI zAstrIne 'jainasiddhAnta paMca-saMgrahakI 184vI gAthAkA dhavalAmeM pUrvArdha bhAskara, ke 5 veM bhAgakI caturtha kiraNameM 'di0 jaina to milatA hai parantu uttarArdha nahIM milatA, jisase pranthoMkI vRhatsUcI' nAmakA eka lekha prakaTa kiyA spaSTa pratIta hotA hai ki yadi dhavalAkI taraha paMcathA, usameM 'siddhAnta graMtha' upazIrSakake nIce saMgraha prantha ke karvA bhI AcArya vIrasena hI hote prAcArya vIrasenake graMthoMmeM 'paMca saMgraha' kA bhI to yaha saMbhava nahIM thA ki ve apane eka graMthameM nAma diyA gayA hai, jisase mAlUma hotA hai ki jisa padyako jisa rUpameM likhate use apane dUsare prAcArya vIrasanane paMcasaMgraha nAmakA bhI koI prathameM 'ukaMca' rUpase dekara bhI itanA adhika badana Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 3] ati prAcIna prAkRta 'paMcasaMgraha' [256 dete jasAki nimnalikhita padyameM pAyA jAtA hai:- dasaNamoha uvasAmagodu cadusuvigaI subohmmo| pamA pauma savaNNA sukkA puNakAsa kusamasaMkAsA / paMcidimoya saNNI NiyamA so hoi pajjattoM // vaNaMtaraM ca dehavaMti pariparimitA arNatAvA / / -prAkRta paMca saM0, 1, 204 -prAkRta paMca saM0.1,184 dasaNa mohakkhavaNA paTThavago kamma bhUmi jaadohuuN| pammA pauma savaNNA sukkA puNakAsa kusama saMkAsA / NiyamA maNusa gadIe niTThava go cAvi samvastha / / kiNhAdi daba lessA vaNNa viseso munneynyo| -kasAya pAhuDa0 106 dhavalA bhArA pra05065 desaNa mohakvavaNA paTThavago kammabhUmi jAdodu / ataH prAcArya vIrasena isa paMca-saMgrahake kartA NiyamA maNusagadIe nivagocAvi samvatya // nahIM ho sakate aura aba isa pranthake racanAkAla -prAkRta paMca saM0, 1, 202 ke viSayameM jo kucha bhI tulanAtmaka adhyayana se khavaNAe paTTa bago jahimave Niyamadotado annnne| NAdikaditiNNimave saNa moimmi khINammi / mAlUma hosakA hai use nIce prakaTa kiyA jAtA hai:-- -kasAya pAhuDa, 109 ___ kasAyaprAbhRtake racayitA AcArya gudhara haiM, khavaNAe paTThavago jammi maveNiyama do tdoptr| jinheM AcAryaparamparAse lohAcArya ke bAda, NAdikAdi tinni bhavaM dasaNamohammi khINammi / prAkRta paMca saM., 1, 203 aMgoM aura pUrvokA avaziSTa ekadezarUpa zrutakA kaSAya prAbhRtakA racanAkAla yadyapi nirNIta , parijJAna prApta huA thA aura jo jJAnapravAda nA nahIM hai to bhI itanA to nizcita hI hai ki isakI maka pA~caveM pUrvasthita dazama vastuke tIsare pAhuDake racanA kundakundAcAryase pahale huI hai| sAtha hI pAragAmI vidvAna the unhoMne zrutakaM vinaSTa honeke bhayamaM tathA pravacana vAtsalyase prerita hokara yaha bhI nizcata hai ki guNadharAcArya pUrvavita the aura unake isa graMtha kI racanA sIdhIjJAnapravAda 180 gAthAoMmeM 'kaSAya prAbhUta' kI racanA kA, para ukta aMzaparasa svatantra huI hai-kisI aura inhIM gAthAoMkI sambandhasUcaka evaM vRtti dUsare AdhAra ko lekara nahIM huI / ataH yaha rupaka 53 vivaraNagAthAoMkI aura bhI racanA kahanA hogA ki ukta tInoM gAthAe~ kaSAyaprAbhUta kii| isataraha se kaSAya prAbhRtako kula gAthAe~ kI hI haiM aura usI parase paMcasaMgrahameM uThAkara sakhyA meM 233 haiM, jinheM ukta mukhtArasAhabakI rakkhI gaI haiN| isase itanA to spaSTa hojAtA hai jayadhavalA viSayaka noTa-bukapara se dekhane aura ki paMcasaMgraha kI racanA kaSAyamAbhRtake bAda paMcasaMgraha kI gAthAoMke sAtha tulanA karane se kisI samaya huI hai| mAlUma huA ki darzanamoha kA upazama aura paMcasaMgrahama paMcamaguNamthAnavI zrAvakake kSapaNAke svarUpakA nirdeza karanevAlI kaSAya dArzanika Adi 11 bhedoMke nAmoMkA nirdeza prAbhRtakI tIna gAthAe~ 'paMcasaMgraha' meM prAya: jyoM kI tyoM pAI jAtI hai aura ve isa prakAra haiM: karanevAlI eka gAthA 163 nambarapara pAI . jAtI hai aura ukta gAthA prAcArya surakudake daMsaNa moha svasAmago du cadu muvi gadImu boimbo| paMciMdinoya saNNI Niyamoso hoipajasto / 'cAritra prAbhUta meM bhI naM022 para upalabdha hotI -kasAya pAhuDa0 91 hai| yaha gAthA donoM andhakAroMmase kisI ekane Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 anekAnta jarUra uddhRta kI hai, bahuta sambhava hai ki AcArya kundakundane paMcasaMgrahase udadhRta kI ho, aura yaha bhI sambhava hai ki cAritra prAbhRtase pacasaMgrahakAra ne uThAkara rakkhI ho; parantu binA kisI vizeSa pramANake abhI isa viSaya meM kucha bhI nahIM kahA jAsakatA hai to bhI isase isase itanA to dhvanita hai ki paMcasaMgrahakI racanA kundakundase pahale yA kucha thor3e samaya bAda hI huI hogii| hA~ itanA jarUra kahA jAsakatA hai ki 5vIM zatAbdI se pahale isakI racanA huI hai, kyoMki vikramakI chaThI zatAbdI ke pUrvArdhake vidvAna AcArya devanandI (pUjyapAda) ne apanI sarvArthasiddhikI vRttimaM Agamase cakSu indriyako aprApyakArI siddha karate hue paMcasaMgrahakI 168 nambarakI gAthA udhRta kI hai, jisase spaSTa hai ki paMcasaMgraha pUjyapAdase pahale banA huA hai / vaha gAthA isa prakAra hai: puTThe sugge sarda bhapuTThe purA passade rUpam / phArsa rasaMca gaMdha baddhaM puTThe viyAyAdi // isake sivAya, zvetAmbarIya sampradAya meM 'karma prakRti' ke kartA zivazarmakA samaya vikramakI 5 vIM zatAbdI mAnA jAtA hai, unakA saMgraha kiyA huA eka 'zataka' nAmakA prakaraNa hai usameM baMdhake kathana kI pradhAnatA honese usakA baMdhazataka nAma rUr3ha hogayA hai / isa prantha meM paMcasaMgrahakI bahuta gAthAyeM pAI jAtI haiM, jinakA vizeSa paricaya eka dUsare hI lekha meM denekA vicAra hai astu, yadi zivazarmA ukta samaya ThIka hai to kahanA hogAki racanA vikrama kI 5 vIM zatAbdI se pahale huI hai| [ pauSa, vIra nirvANa saM0 2466 saMdRSTi bhI dI hai, jisase gAthAoM meM dIgaI bAtoM kA acchI tarahase spaSTIkaraNa hojAtA hai, parantu isa prabhthake kartA kauna haiM - unakA kyA nAma hai aura unakI guruparamparA kyA hai ? tathA isa granthakI racanA kahA~ aura kaba huI hai ? Adi bAteM andhakArameM hone se unake viSayameM abhI vizeSa kuchabhI nahIM kahA josakatA hai, isake liye graMthakI prAcIna pratiyoMkI talAza honI cAhiye / digambara zvetAmbara donoM hI sampradAyoMke pranthabhaNDAroMmeM isake liye anveSaNa hone kI bar3I jarUrata hai| bahuta saMbhava hai ki ukta graMthakI paM0 zrazAdharajI se pahale kI pratiyA~ upalabdha ho jAMya, jinapara kartAdi kI prazastibhI sAthameM aMkita ho / kyoMki paM0 AzAdharajIne bhagavatI ArAdhanApara 'mUlArAdhanA darpaNa' nAmakI jo TIkA likhI hai usake 8veM AzvAsameM "tathAcoktaM" vAkyake sAtha isa paMcasaMgraha prathakI 6 gAthAe~ uddhRta kI haiN| jo paMcasaMgraha ke tIsare adhikArameM naM0 60 se 65 taka kyoM kI tyoM darja haiM ataH anveSaNa karane para isa granthakI prastuta pratise bhI adhika prAcIna aisI pratiyoMke milanekI bahuta bar3I saMbhAvanA hai| jinaparase kartAdikA paricaya prApta ho sake, aura prakRta viSayake nirNaya karanemeM vizeSa sahAyatA mila ske| AzA hai vidvAngaNa mere isa nivedanapara avazya dhyAnadeMge / aura khoja dvArA pranthakI aura bhI prAcIna pratiyAM upalabdha honepara unakA vizeSa paricaya prakaTa karanekI kRpA kareMge, athavA mujhe unakI sUcanA dekara anugRhIta kareMge / isa saba tulanAtmaka vivecanapara se spaSTa hai ki yaha 'paMca saMgraha' upalabdha digambara zvetAmbara karma sAhityameM bahuta prAcIna hai| isameM Der3ha hajArake karIba gAthAoMkA acchA saMkalana hai| sAthameM, aMka vIra sevA mandira, sarasAvA, tA0 13-1-1940 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jaina aura bauddha nirvANameM antara [o-zrI. prophesara jagadIzacandra jaina, ema. e..] tambara 1936 ke anekAnta (2-13)meM maiMne jaina bauddha sAhitya bahuta vistRta hai| kabhI kabhI to aura bauddhadharma eka nahIM' nAmaka eka lekha likhA usameM ekahI viSayakA mitra 2 rUpase pratipAdana dekhane thA, jisameM brahmacArI zItalaprasAdajIkI "jaina aura meM pAtA hai| aisI hAlatameM baudavAGmayakA gaharA bauddha tatvajJAna" nAmakI pustakakI samAlocanA karate adhyayana kiye binA, Upara Uparase do cAra granthoMko hue yaha batAyA thA ki pramacArIjIkA jaina aura bauddha par3akara apanA koI nirNaya denA yaha bar3I bhArI bhUla hai| dharmako eka batAnA nirA bhrama hai| mere lekhake uttarameM nirvANake sambandhameM bhI bauddhagranthoM meM vividhanAyeM dekhane meM brahmacArIjIne 30 navambara 1936 ke jaina mitrameM kucha bhAtI haiN| yahI kAraNa hai ki yuropiyana vidvAnoMmeM bhI zabda bhI likhe haiM, jinameM kahA gayA hai ki maiM unakI isa viSayameM matabheda pAyA jAtA hai / kucha vidvAna pustaka bhUmikA-sahita pAyopAMta par3ha letA to unase nirvANako zUnyarUpa-abhAvarUpa-mAnate haiN| jisameM asahamata na hotA / maiM brahmacArIjIye kaha denA ards, Chulcers, Jiunes D' Alcis cAhatA hU~ ki maiMne ukta pustaka acchI taraha bhAyopAMta prAdi hai| dUsare isakA virodha karate haiM aura kahate haiM par3ha lI hai, lekina phira bhI maiM unase sahamata na ho ki bauddhoMkA nirvANa bhI brAhmaNoM kI taraha zAzvata aura skaa| maiM samajhatA hU~ zAyada koI bhI vidvAn isa macala hai / isa vibhAgameM Maxmulla, StcherbAtako mAnaneke liye taiyAra na hogA ki "jaina aura thatsks Adi haiN| hama yahAM isa vAda-vivAdameM gahare bauddha dharma eka haiM aura unameM kucha bhI zrantara nahIM hai|" nahIM utaranA cAhate, kevala itanA hI kahanA cAhate haiM apane pichale lekhameM maiMne vistAra pUrvaka bauddhoMkI pAramA ki yadi bauddhoMkA nirvANa acyuna aura sthAyI hai to sambandhI mAnyatAkA digdarzana karAte hue batAyA hai unheM nirvANake liye bahuta sI upamAyeM mila sakatI ki usakI jainasiddhAntase jarA bhI tulanA nahIM kI thIM, unhoMne dIpakakI upamA hI kyoM pasaMda kI ? jA sakatI / bauddha granthoM meM mAMsollekha bhAdike sambandhameM nibbati dhIrA yathAyaM padIpo' (saMyutta 235)bhI maiMne ukta lekhameM carcA kI hai| duHkha hai ki brahmacArI pradIpake samAna dhIra nirvANa pAte haiM (bujha jAne haiM; jI una bhArepoMkA kucha bhI uttara na de ske| "sItIbhUto'smi nizvato" (vinaya :-8) nita bhava prAcArIbIkI mAnyatA hai ki "nirvANakA ho jAnese maiM zItala ho gayA hU~ (saho gayA hai) svarUpa jo kucha baura manthoM meM majakatA hai vahI baina "padIpassa eva nidhAnaM vimokyo bhAhu cetaso" zAstroM meM hai|" isa lekha meM isI viSaya para carcA kI bhAvi bauddha pAnI granthoMke va khoMse mAghUma hotA hai ki baaygii| baurakhoga pradIpanirvAvakI taraha mAma vizeSakohI Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21ra bhanekAnta [pauSa, vIra-nirvANa sN024|| nirvANa mAnate the / phira yadi bhakalaMka Adi jaina advisedly, for though the Pall texts prAcAryone bauddhoMkI isa mAnyatAkA khaMDana kiyA hai to have entirely for many years in public unhoMne kaunasA anyAya kiyA hai ? brahmacArIjIkA bo libraries, they are only now beginning yaha kathana hai ki "akalaMka Adi jaina bhAcAryoMne jaisA to be understood. Buddhims of Pali baudharmakA khaMDana kiyA hai vaisA bauddhadharma majjhima- Pitakas is not only a different thing nikAya bhAdi prAcIna pAlI pustakoMmeM nahIM hai" vaha from Buddhism as hitherto commonly bhUlase khAlI nahIM hai| apane kathanakI puSTimeM brahmacArI received, but is antagonistic to it." bI ne W. Rys Davids ke kathana kA ullekha arthAt jabase bauddhoMke prAcIna sAhityakI khoja huI hai, kiyA hai| lekina W. Rys. Davids kA abhi- tabase bahuta sI bAtoMpara nayA prakAza par3A hai| yadyapi prAya yaha bilakula nahIM hai ki jaina aura brAhmaNa grantha- pAlI sAhitya varSoMse pablika lAiberiyoMmeM maujUda thA, kAroMne baudadharmakA anucita khaMDana kiyA hai yA unhoMne lekina logoMne use abhI samajhanA zuru kiyA hai bauddha dharmake viSayameM jo kahA hai vaha bhramapUrNa hai / unhoM- ityaadi| ne 'sekeDa buksa mAna diIsTa'meM bauddhoMke kucha graMthoMkA isase Rys. Davids kA kahanA yahI hai ki aMgrez2ImeM anuvAda kiyA hai| ye anuvAda unhoMne bhAja logoMkI bauddhadharmake viSaya meM jo mithyA dhAraNAyeM thIM, se sATha barasa pahale yAnI san 1880 meM kiye the| ina ve aba pAlI sAhitya ke prakAzameM mAneke kAraNa dara kI bhUmikAme W. Rys. Davids ne Gegerly hotI jA rahI haiN| isase unakA mAkSepa yuropiyana tathA Burnouf bhAdi yuropiyana vidvAnoMkI samA- vidvAnoMpara hai| jo bauddhadharmako ThIka ThIka na samajhakara bocanA karate huye unakI bhUleM batAI haiN| isI sila- usapara TIkA TippaNI karate haiN| isakA yaha matalaba sinemeM W. Rys. Davids ne batAyA hai ki jabase kadApi nahIM ki kalaMka Adi vidvAnoMne bauddha dharmakA bauddhoMkA pAlI sAhitya prakAzameM pAyA hai tabase bauddha g2alata khabaDana kiyA hai| duHkha hai ki brahmacArIne pUrvAdharmake sambandhameM logoMko naI bAteM mAlUma huI hai aura para saMbaMdhakA dhyAna rakhakara, kevala unake eka vAkyako khoga bauddha dharmako ThIka 2 samajhane lage haiN| vaha ujhekha par3hakara apanA mata banA liyA hai| nimna prakArase hai: __ yahI bAta paNikavAdake liye bhI kahI jA sakatI _It is not too much to say that the hai| jaina aura brAhmaNa graMthakAroMne baudoMke gaNika vAdameM discovery of early Buddhism has no kRta-praNAza, prakRta-karma-bhoga, bhavamaMga, smRtibhaMga placed all previous knowledge of the bhAdi doSa dikhAye haiM, ve kucha nirmUla nahIM hai| dhika subject in an entirely new light, and bAda baura mAnate haiN| eka taraha yo kahiye ki 'paNika has turned the flank, so to speak of bAda' ke binA paura dharma TikA nahIM raha sktaa| isa most of the existing literature on lie brahmacArIjIca yaha sikhanA ki 'pAnI prAcIna Buddhism.I use the term "discovery" pustakoM meM sarva vastuSoMko nAzavAna nahIM kahA" amase Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baina aura bauddha nirvANameM antara 263 sAkSI nahIM hai| bauddha granthoM meM eka kathA bhAtI hai| ful sanctification and mahaMt ship and 'eka bAra kisI corane eka bhAdamIke bhAma curA liye| the annihilation of existence in which bhAmoMkA mAlika corako pakAkara rAjAke pAsa legayA, arhat ship ends.) bhAge calakara ve likhate haiM corane rAjAse kahA 'mahArAja, jo phala isa bhAdamIne "aba dekhanA hai ki bauddhadharmakA uddezya kyA hai?" jagAye the ve dUsare the aura vo maiMne dhurAye haiM ve dUsare haiN| "mahat avasthAkI prApti bauddhadharmakA aMtima uddezya ataeva maiM daNDakA bhAgI nahIM hU~ / isapara rAjAne kahA nahIM hai| kyoMki arhat avasthA nitya avasthA nahIM hai "yadi nAmoMkA mAlika bhAma nahIM lagAtA to tU corI mahaMta amuka samaya bAda kAla dharmako prApta hote haiN| kaise kara sakatA"hasalie tU daNDakA bhAgI avazya hai|' isa bAtakI puSTimeM bauddhagranthoMmeM saiMkar3oM ullekha milate kahane kA abhiprAya yaha hai ki usa samaya bhI paNabhaga- hai ki arhat maraNa ke pazcAt jIvita nahIM rahate, balki vAda maujUda thA / isI liye to jaina vidvAnoMne usameM unakA astitva hI naSTa ho jAtA hai"-- 'prakRta-karma-bhoga' nAmakA doSa diyA hai / aura vAstavameM But since arhat, die,mahat ship is not dekhA jAya to yaha ThIka hI hai| kAraNa ki kSaNikavAda an eternal state, & therefore it is not hI bauddhoMkI majabUta bhitti hai| jisapara anAtmavAda the goal of Buddhims. It is almost aura zUnyavAda nAmaka siddhAMta rakkhe gaye haiN| isa lie superiluous to add that not only is ha mAnanA par3egA ki kSaNikavAdakA siddhAMta pahalA there no trance in the Buddhist scriphai| hA~ use tArkikarUpa bhale hI bAdameM diyA gayA tuns of th: arhat cont.uning to exist ho, jaisA ki rana-kArti, zAntarakSita zrAdi bauddha .ittet thouth. but it is deliberately stated vidvAnoMne apane kSaNabhaMga siddhi' 'tasvamaMgraha' zrAdi in inmumabit: p.1.55 that the arhat graMthAma kiyA hai| thoseos non live gunden death, but aba brahmacArIjIkI eka bAna raha jAnI hai| vaha censes to cust. ukta vidvAnkA kathana hai ki yaha ki bauddha graMthoM meM nirvANako 'ajAna' aura 'zramataM bahana avasthA 'mo pAnimamanisvANa' athavA 'kilesa (amRtaM ) kyoM kahA ! brahmacArIjAko zAyada vide- parinigvANa' kI avasthA hai, jisameM maya klezoMkA saya zIya vidvAnoM para bahuta zraddhA hai| isalie hama isakA ho jAtA hai, aura jahA~ kevala paMca skaMdha zeSa rahate haiN| uttara Childers ke zabdoM meM hI dNge| Childlers isI arhana avasthAko bauddha grandhoM meM 'majAta' 'mamata' bauddha dharmake eka bar3e vidva na ho gaye haiN| unhoMne bauddha 'anuttara' 'bhakunobhaya Adi vizeSaNa diye haiN| lekina dharmakA eka koza bhI limbA hai / Childers kA bauddhokA nirvANa abhI isa aura bhAge hai| usa kahanA hai ki bauddha graMthoM meM nirvANakI do avasthAyeM nirvANako bauddha graMthoM meM anupAdisaMsanimbAza' athavA batAI gaI hai-eka It avasthA jo mAnanda svarUpa khaMdhaparinivvANa' ke nAmase kahA gayA hai| yaha vaha hai, dUsarI zanyarUpa--prabhAvarUpa avasthA, jo mahaMn avasthA hai, jo ahat avasthAkI carama sImA hai / yahA~ avasthAkI carama sImA hai ( The state of bliss- samasta skaMdhAMkA--rUpa, vedanA, vijJAna, saMjJA aura Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pauSa, vIra nirvAya saM020 saMskArakA--paya ho jAtA hai| jaise dIpakA nirvAha aura jainiyoMkA nirvANa prAdi sabako eka nahIM batA ho jAtA hai aura vaha zAnta ho jAtA hai, vaise hI mahat sakate / mahAyAna sampradAyane zanyavAdako 'antadvayabhI zAmila ho jAtA hai| usakA nAma rUpa' kucha bhI rahita' 'catuskoTivinirmukta' 'madhyama pratipadA' mAdi bAkI nahIM rahatA. usakA 'bhASa nirodha' ho jAtA hai| vizeSaNa dekara use brahmavAdake atyanta samIpa khAnekA yAaisI avasthA hai jisakI upamA 'zabda rahina bhanna prayatna kiyA, jisakA phala yaha huA ki kAlAMtarameM (noiseless broken gong) se dI gaI hai mahAyAna apanA svatantra astitva hI kho baiThA / kAraNa are jAne ni:zabda ho jAtA hai, vesI hI spaSTa hai ki jaba taka koI vastu bhaddhata athavA naI hotI mA nirvANa prApta karane para mahaMtakI bhI ho jAtI hai, tabhI taka logoMkA dhyAna usakI bhora bhAkarSita hai|maage calakara Childers ne spaSTa likhA hai| hotA hai| khaira! ___"A great number of expressions isake alAvA yaha bhI dhyAna rakhanekI bAta hai ki are used with reference to nivANa which isa taraha to vedAnta, sAMkhya prAdi darzanoMke moSa siImavena room to doubt that it is the ddhAntako aura jaina darzanake motasiddhAntako bhI eka absolute extinction of being the mAnanA cAhiye, kyoMki ye saba darzanakAra bhI moSako annihilation of the individual being. acala, sthira zrAdi mAnate hI haiN| ... The Simile of fire is the strongest asalama bAta to yaha hai ki prAcArI jI apanA possible way of expressing anushila- mata banAne meM jaldI bahuta karate haiM / jahA~ unako koI tion intelligably toall" bAta dikhAI dI, ve jhaTa, usa para apanA nirNaya de arthAn bauddha-granthoM meM jo nirvANa ke sambandhameM DAlate haiM, usapara adhika vicAra nahIM karate / jaba ullekha pAte haiM, uname yaha nissandeha siddha ho jAtA brahmacArI jI 'jaina-bauddha-tatvajJAna' jaisI mahasva parNa hai ki astitva ke pUrNa vinAzakI avasthA hI nirvANa pustaka likhane baiThe, taba unheM bauddha zAstroMkA kAphI hai|...tthaa agnike bujhanekI jo nirvANase upamA dI samaya taka abhyAsa avazya karanA cAhiye thaa| unako. gaI hai, vaha zanyatva prabhAvako vyakta karanekA sabase bauddha zAstroM meM pAramA, moca pAdike sambandha jo joradAra tarIkA hai| aneka prakArake bhinna bhinna ullekha pAte haiM, una sabako ma yahAM yaha batA denA cAhate haiM ki hareka dharma ekatrita kara unapara vicAra jarUra karanA cAhiye thaa| aura darzanameM alagara vizeSatAya huA karatI haiN| jaise bAdameM jainadharmase milAna karanekI jimmevarIkA kAma vedAntakI vizeSatA brahmavAda hai, jainadarzanakI syAdvAda apane sira para uThAnA ucita thA / antameM hama yaha bhI hai, vaise hI bauddha dharmakI vizeSatA vaNikavAda aura batAdenA cAhate haiM ki isa viSayakI carcA karanemeM hamArA zamyavAdameM hI hai| jaise brahmavAda aura syAdvAdake nikAla jarA bhI anyathA bhAva nahIM hai| balki brahmacArIjIke dene para vedAmla aura jainadarzana meM kucha nahIM raha jAtA, prati hamArA bahuta prAdarakA bhAva hai / hama yahI cAhate vaiye hI kSaNabhaMgavAda aura zanyavAdake nikAla dene para haiM ki brahmacArI jI apane bhAgrahako chor3a de| jaina idharmameM kucha nahIM rhtaa| itanA hI nahIM, balki aura bauddha dharma eka nahIM haiM-kamamme kama prAramA aura naSAda aura zamyavAdake siddhAMta baudarzanameM bahuta nirvANa sambandhI mAnyatAeM to unakI bahuta hI minna acchI taraha 'phiTa' hote haiN| hama ina vAdoMkI paraspara haiN|' yadi brahmacArIjI isa bAnako mAna jAe~ to tulanA avaza kara sakate haiM, lekina brAhmavAda, zanyavAda hama apanA parizrama saphala smjhege| Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yjuH g dbi-ijjiillaa shbil [sampAdakIya] moto saMsArameM barAbara saMyoga-viyoga calA aura unakA zubha nAma hai munizrI 'caturavijaya' jI ' karatA hai| hajAroM manuSya pratidina janma lete ApakA janma prAgvATa (bImA poravADa) jAtimeM haiM aura hajAroM hI maraNako prApta ho jAte haiM / jo bar3odAke pAsake chANI gA~vameM caitra zuklA pratijanmA hai usako eka dina maranA jarUra hai, aimA padA vikrama saMvata 1926 ke dina huA thA / aTala niyama hote hue kimIkA bhI viyoga koI ApakA gRhastha jIvanakA nAma cunIlAla thA, mAtA AzcaryakI vastu nahIM aura na vaha prAjJoMke dRSTi- kA nAma jamanAbAI ora pitAkA nAma malukacanda koNAnumAra duHkha-zokakA viSaya hI honA cAhiya, thaa| aura bhI Apake tIna bhAI tathA tIna bahine phira bhI jinakA sArA jIvana mevAmaya vyatIta thiiN| karIva 20 varSako avasthAmeM jyeSThazuklA hotA ho aura jo khAsakara sAhitya-saMvAkaM dvArA dazamI vi0 saM0 1946 ko Apane zrI vijayAnanda nirantara hI sthira lokasevA kiyA karate hoM unakA mAra ( AtmArAma ) jA ke sAkSAta ziSyapravartaka acAnakaviyoga sAhitya premiyoM, sAhitya seviyoM, muni zrIkAntivijayajIka pAma bar3audA riyAmata mAhityame upakana honavAloM evaM mAhitya saMmAra- ke bhAI nagarameM dIkSA grahaNakI thI, aura umI ko bahuta hI akharatA hai, aura imaliya mabhI unake mamaya ApakA nAma 'caturgavajaya' rakkhA gayA thaa| prati zraddhAMjali arpaNa karake apanI kRtajJatA vyakta dItAse va ApakI zikSA gujarAtIkI prAyaH kiyA karate haiM / aisA hI eka kanavya zrAja mare 7 vIM kanA taka hI huI thI aura usa samaya Apa mAmana bhI upasthita hai jisakA pAlana karatA puganI gani ra himAkatA meM bhI nipuNa the| huA maiM 'anakAnta' ka pAThakoM ko eka "ma mahAna zepa maba zikSA ApakI dInAke bAda huI hai, jimamAhitya-mevIkA kucha paricaya karAnA cAhatA hU~ kA prayAna zreya ukta pravattakajI kA hai,jA Aja bhI jinakA hAlama hI - 1lI disambara man 1926 ko apanI vRddhAvasthA meM maujUda hai| Apane saMskRta, 77 varSakI avasthAma maMvA karane karane pATana zaha- prAkRta, apabhraMza Adi aneka bhApAyakA tathA rameM dehAvamAna huA hai| kAvya, chaMda, alakAdi-viSayaka kitane hI zAstroM___ mAhityamavI do prakArakaM hone hai, --eka vaMjA kA abhyAma kiyA thaa| nyAyakA bhI thoDAmA lokopayogI nUtana puSTa mAhityakA mRjana (mAMga) anyAma kiyA thA. grAmika evaM zAstrIya viSayoMka karate hai aura dUsare va jIema pugatana sAhityakA mAtha sampandha rakhanevAle anaka prakaraNa granthAkA maMzodhana, marakSaNa, sampAdana aura prakAzana kiyA adhyayana karake, Apane 3 kaNThastha kara liyA karane hai / jina mahAnubhAvakA yahA~ paricaya kaganA thA aura prAya: sabhI mukhya mugvya bhAgama graMthAMko hai ve prAyaH dumarI koTika mAhilya-ma vayogama the dagya dAnA thA. 3 zrAmavAdi viSayoM meM Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [pauSa, vIra-nirvAya saM0 ApakA praveza prati gambhIrarUpa dhAraNa kara gayA the| ekabAra paM0 sukhalAlajIne usakI anupayo. thaa| gitA vyakta karate hue kar3I AlocanA kI, jise nyAyazAstrAdi-viSayaka abhyAma kama honepara Apa, koI khAsa virodha na karate hue, pI gaye bhI, gata dina satata svAdhyAya-parAyaNa honese, prAyaH aura usake bAdase hI Apane saMskRtameM prastAvanA pratyeka viSayameM ApakA acchA anubhava hogA likhanekI pRthAko prAyaH badala DAlA, jisake phlthaa| sAmAnyatayA kimIko aisA pratIta nahIM hotA svarUpa unake tathA unake ziSyake prakAzanoMmeM zrAja thA ki ApakA ina viSayoM meM kama abhyAma hai| aneka mahatvakI aitihAsika vastue~ gujarAtI bhASA___ jahA~ kahIM bhI zrApa rahate the zrApakA dina-rAta dvArA jAnanI mugama hogaI haiM, aimA paM0 sukhalAlajI vidyA-vyAsaMga calatA thaa| Apake svabhAvameM namranA, apane ukta saMsmaraNAtmaka lekhameM sUcita karate haiN| kAryameM matarkatA, pariNatimeM satyamAhitA aura vya- aura yaha sva0 munijIkI satyAgrAhI. pariNatikA vahArameM zuddhatA thii| mAtha hI, Apake hRdayameM eka namUnA hai, jisane paM0 sukhalAlajIko vizeSa sadaiva jijJAmAvRtti aura zAstrIddhArakI utkaTa prabhAvita kiyA thaa| astu / bhAvanA banI rahatI thii| sabake sAtha ApakA premakA sadgata muni zrIcaturavijayajoke jIvanakA bartAva thA aura zrApa dUmare mAhityaseviyoM ko yathA- pradhAna lakSa prAcIna mAhityakI saMvA thA, jisake zakya apanA vA~chita sahayoga pradAna karane meM kabhI liye Apa dIkSAse lekara anta mamaya taka koI zrAnA-kAnI nahIM karate the / inhIM maba guNAMka 51 varSa paryaMta-bar3I hI tatparatA aura saphalatAkaM kAraNa muni janavijaya aura paM0 sukhalAlajI jaise sAtha barAbara kArya karate rahe haiN| Apa jahAM kahIM prakANDa vidvAna Apake prabhAvasa prabhAvita the| paM0 bhI jAte the pahale vahAMka zAstra bhaMDAroMkI jAMca sukhalAla jIna hAlameM jo Apake kucha masmaraNa par3atAla karate the, jo bhaMDAra avyavasthita hAlanameM 'prabuddha jaina' nAmake gujarAtA patrameM prakaTa kiye haiM hote the unakI suvyavasthA karAte the,pranthoMkI lisTa unameM isa bAtako svIkAra kiyA hai aura spaSTa sUcI taiyAra karate the, granthoMko TikAU kAgajake liyA hai ki-"ApakI namratA, jijJAmA aura kavarameM lipaTavAte, gattoMke bhItara rakhAte aura 'nimbAlasatAna mujhe bA~dha liyA 'ima satya- acche veSThanoMmeM baMdhavAte the, una para lisTakaM anuprAhI prakRtine mujhe vizeSa vaza kiyaa| 'pustakoM mAra nambara DAlate the aura unhe murakSina alamAkA saMzodhana aura sampAdana kArya karane meM mujhe jo riyoM, peTiyoM athavA boksoMme kramazaH virAjamAna aneka preraka bala prApta hue haiM unameM mbargavAmI muni karate the / jo prantha jIrNa-zIrNa avasthA meM hote the zrIcaturavijayajIkA sthAna khAsa mahatva rakhatA hai, athavA alabhya aura duSprApya jAna par3ate the unakI isa dRSTisa maiM unakA hamezA kRtajJa rahA huuN|' sundara naI kApiyA~ svayaM karate aura karAte the ! Ajase koI 20-25 varSa pahale Apa mudrita dUsarekI kI huI kApiyoMkA saMzodhana karate the, isa prayoMkI prastAvanA saMskRta bhASAma hI likhA karate taraha Apake dvArA tathA prApakI preraNAko pAkara Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa eka mahAna sAhityasevIkA viyoga choTe-bar3e saiMkar3oM zAstra bhaNDAroMkA uddhAra huA 'bhAratIya jainazramaNa saMskRti bhane lekhanakalA' nAma hai aura ve janatAke liye upayogI tathA vidvAnoM kI jo mahatvapUrNa pustaka likhI hai vaha saba bhApake ke liye saralatAse kAma Ane yogya bane haiN| hI lekhanakalA-viSayaka anubhavoMkA phala hai, aisA pATana, bar3audA aura limbar3I Adike jo bar3e bar3e muni puNyavijayajI apane patrameM sUcita karate haiN| jJAna bhaNDAra mAja suvyavasthita avasthA meM pAye isa parase ukta pustakakA paricaya karane vAle jAte haiM, unako suvyavasthita sUciyA~ banakara prakA- vidvAna isa bAtakA sahajameM hI anubhava kara sakate zita huI haiM. aura jagata unase jo Aja bhArI haiM ki zrI caturavijayajIko lekhanakalA aura lAbha uThA rahA hai vaha saba Apake aura Apake lipiyoMke vikAsAdi viSayaka kitanA vizAla gurudeva pravartaka zrI kAntivijayajI mahArAjake tathA gambhIra parijJAna thA / aura yaha saba unheM parizramakA hI phala hai --isa kAryameM sabase adhika unake hajAroM hastalikhita granthoMke avalokana hAtha ApakA hI rahA hai| aura manana parase hI prApta huA thaa| Apane saiMkar3oM granthoMkI pratiyA~ apane hAthase samAjameM mudraNa kalAke pracArakA prArambha hone likhI haiM aura dUsaroMkI likhI huI pratiyoMkA saMzo- para Apane graMthoMke prakAzanakI ora khAsa dhyAna dhana kiyA hai / saMzodhana kAryameM Apa khUba dakSa the, diyA thA aura yaha kAma ApakA sAhitya sevA Apako prAcIna lipiyoMkI ThIka vAcanakalA kI ora dUsarA mahAna kadama thA / isake phala sva. AtI thii| aura isI taraha prati lekhana-kalAmeM bhI rUpa hI AtmAnanda jaina sabhA bhAvanagarakI orase Apa nipuNa the| ApakI hastalipi bar3I hI sundara 'AtmAnanda jainagrantharatnamAlA' kA nikalanA evaM divya rUpA thI, Apane bahutase lekhakoMko prArambha huaa| isa granthamAlAke Apa mukhya prANa apane hAthatale rakhakara unheM lekhana-kalA sikhalAI hI nahIM kintu sarvasva the| pranthamAlAmeM aba taka hai, kaI acche marmajJa lekhaka taiyAra kiye haiM aura 88 prantha prakAzita hue haiM, jinameMse bRhatkalpa unase hajAroM granthoMkI pratilipiyA~ karAI haiN| apane sUtrAdi kitane hI grantha bar3e mahatvake haiN| ina maMthoM likhe hue aura apane hAthake nIce dUmaroMse likhAye meM se adhikAMzakA sampAdana Apake dvArA tathA hue tathA apane dvArA saMzodhita hue granthoMkA eka Apake prabhAvase huA hai / Apa karIba 29 varSa bahuta bar3A samUha Apane paM0 zrIkAntivijayajIke taka granthamAlAkA satata kArya karate rahe haiM ! isa nAma para sthApita bar3audA aura chANIkaM jJAna samaya kaI pranthoMkI prema kApiyAM chapAne ke liye bhaNDAroMmeM sthApita kiyA hai / bar3audAkA bhaMDAra taiyAra maujUda haiM, bRhatkalpaka (jisake pAca khaMDa itanA adhika pUrNa aura upayogI saMgraha liye hue nikala cuke haiM ) pUrA chapa jAne ke bAda bhApakA hai ki paM0 sukhalAlajIne use 'cAhe jisa vidvAnakA vicAra nizIthasUtra' taiyAra karanekA thA aura phira mastaka namAneke liye kAphI' likhA hai| kathAralakoza tathA manayagiri-vyAkaraNa bhAdi Apake ziSyottama muni zrI puNyavijayajIne dUsare bhI bhaneka pranthoMko hAthameM lenekA vicAra Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [pauSa, vIra-nirvANa saM02165 thA, aisA munipuNyavijayajI sUcita karate haiN| hI samAna banA jaanaa| muni puNyavijayajI 13 ____ 'pravartaka zrIkAntivijayajI aitihAsika grantha varSakI avasthAmeM ApakaM zrIcaraNoMmeM Akara mAlA' bhI Apake hI prabhAvamaM calatI thI jisame dIkSita hue the| aura Aja unheM karIba 31 varSa muni zrI jinavijayajIke dvArA sampAdita hokara ApakaM matsaMga evaM anubhavoMse lAbha uThAte aura vijJaptitriveNI, kRpAramakoza, prAcIna jainalekha- Apake sAtha kAma karate hogaye haiM / Apane putrakI saMgraha Adi kitane hI mahatvake ainihAmika graMtha taraha unake pAlana tathA zikSaNAdikA bar3A hI prakAzita hue haiN| ___ satprayatna kiyA hai, aura yaha saba usIkA satphala gAyakavADa oriyaMTala mirIjameM prakAzita hai jo Aja unameM Apake prAyaH mabhI guNa mUrti'moha parAjaya' kA sampAdana bhI ApakA hI kiyA mAna tathA vikAmata najara Ate haiM aura ve Apake huA hai| aura bhI kaI granthamAlAoma Apana macce uttarAdhikArI haiN| abhimAna unheM chUkara prantha sampAdanakA kArya kiyA hai / zrAddhaguNa viva. nahIM gayA, vahI sevAbhAvakI spiriTa unake roma raNakA gujarAtI anuvAda bhI Apa kara gaye haiN| romameM bamI huI hai aura ve dUmare sAhityamaviyoM aneka vidvAnoMko sAhitya sevA kAryoMmeM Apa ko unake kAyama mahayoga pradAna karanA apanA acchI sahAyatA diyA karate the| Apake hI dvArA bar3A kartavya samajhata hai| mujhe samaya samaya para deza-videzaka aneka vidvAnoMko pATanake bhaMDAroMke Apasa anaka granthoMkI sahAyatA prApta hotI rahI anaka alabhya graMthAMkA milanA sulabha hai| abhI 'jena lakSaNAvalI' ke liya kucha grantha huA hai| Apake guru zrIkAntivijayajIkaM upadeza kImatase bhI kahIM nahIM mila rahe the, Apane se nirmita hue 'hemacandrAcArya-jainajJAnamandira' kA unheM bhAvanagara tathA bar3audAma bhijavAyA aura jo udghATanotsava pATaname gata apraila mAmameM liyA ki jaba taka ApakA kArya pRga na ho jAya huA thA aura jimakA paricaya anakAntakI taba taka Apa unheM khuzIme rakha sakate haiN| ima pichalI 7vI kiraName diyA jA cukA hai usame bhI udAra vyavahArakaM liya maiM unakA bahuta AbhArI ApakA pradhAna hAtha rahA hai| huuN| aise matpAtrako apane uttarAdhikArameM dakara ___ ima taraha muni zrIcatuvijayajIna apanI sva. muni zrIcaturavijayajIne bar3I hI caturAIkA 51 varSakI lambI pravrajyA-paryAyame pranyAMka saMzo- kAma kiyA hai aura apane mevA kAryoMke dhana, saMrakSaNa, sampAdana aura prakAzanAdikaM dvArA bhavya bhavana para suvarNakalaza car3hA diyA hai / aura prAcIna sAhityaka uddhArarUpameM bahuta bar3I mAhitya iliye Apake avamAname sAhitya-sasArako sevA kI hai / zarIraka nirbala ho jAnepara bhI jahAM bahuta bar3I kSati pahucI hai vahA~ ApakI isa Apane apanA yaha mavAkArya nahIM chor3A, Apa pratimUtipUjAko dekhakara santoSa hotA hai aura yuvakoM jaisA utsAha rakhate the aura imaliye jIvana bhaviSyakaM liye bahuta kucha AzA badhanI hai| ke prAyaH anta samaya taka-antima eka saptAhako isa satpravRttimaya jIvanase digambara jainachor3akara Apa apane ukta kartavyakA pAlana karate samAjake munijana evaM dUsare tyAgIjana yadi kucha hue aura sAtha hI saMyamI jIvana kA nirvAha karate zikSA grahaNa kareM aura di0 jaina sAhityake uddhAra hue paralokavAsI hue haiN| kA bIr3A uThAveM aura use apane jIvanakA pradhAna isa saba saMvAkAryakaM atirikta aura bhI lakSa banAveM, to kitanA acchA ho ? jo bar3A kArya mApane apane jIvanameM kiyA hai vIra-sevA-mandira, sarasAvA, tA020-1-1940 vaha apane ziSya munipuNyavijayajI ko apane Page #297 -------------------------------------------------------------------------- Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-sevA-mandirako sahAyatA hAlama vIramaMbAmandira maramAvAko 20) 28 kI mahAyatA nimna manjanoMkI orase prApta huI hai, jimakaM liya dAtAra-mahAnubhAva dhanyavAdakaM pAtra haiM: 5) paM0 vanzIdhara jI jaina vyAkaraNAcArya bInA ji0 mAgara 5) lA0 vanzIdhara mumaMgcanda jI jaina, bailanagaMja, AgarA ( ci0 pratApacandakaM vivAhakI khazIma) 5) digambara jaina samAja, pAnIpata (dazalakSaNa parva para dAnameM nikAlI huI rakamameMse) 5) yA- mukhnArasiMhajI jaina bI. e. mI. TI. aminTeMTa mAmTara gavarnameMTa hAI skUla, mujaphphara nagara (mAtAjIka svargavAsake upalakSama nikAle hue dAnameM me)| 20 adhiSThAtA vIra-saMvA-mandira magmAvA ji0 mahAranapura mahAvIra sarala-jaina-granthamAlA, jabalapura bAlakAM kA macitra hindI mAmika patra hai| kI hI pustake Aja prAyaH mabhI jaina skUloM aura imameM hindI maMmArake suprasiddha lagyakoM aura siddha lambakA Ara pAThazAlAoM meM par3hAI jAtI haiN| pustake ma~gAta kaviyoMkI mundara racanAyeM rahanA haiM / bAlakopayogI mamaya dhyAna rakhiyaM ki ve 'marala jainagranthamAlA' rocaka aura anaThI gApA pumnakAMka lagyakoM ko mamucita puraskAra diyA jAnA hai| dvArA prakAzita haiN| 10) kI pustake ma~gAne para "mahAvIra"bAlamAmika patra mAla bhara vinA mUlya Aja ho grAhaka dhaniye / vArSika mRlpa mavA milegaa| rupayA aura eka pranikA daH zrAnA / panA-mahAvIra, jabalapura Aja hI ArDara bhejiye| Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. No. L. 4328 andhoMkI bastI- - -"mAhira" akabarAbAdI] yaha duniyA bhI ilAhI kisa kadara nAdAna duniyA hai / yahA~ hara cIja para bAtila kA ika nApAka paradA hai / / yahA~ hara vakta jalmojorakA ika zagla jArI hai / yahA~ khuza rahake bhI inmAna vakpha AhojArI hai / / yahA~ nAdAra ko nAdAra kahanA ika kayAmata hai / yahA~ kallAzako jaradAra kaha denA muravvata hai / / - yahA~ juhado takuda sako samajhate haiM riyAkArI / yahA~ dIMdAriyoMkA nAma hai aine gunahagArI // yahA~ hara jhaTako saca aura sacako maTha kahate haiN| yahA~ insAniyatakaM bhesameM zaitAna rahate haiM / yahA~ mullAe masjida hI hai. TekedAra jannatakA / yahA~ isake sivA hAsila kise hai haka ibAdata kA // yahA~ diladAriyAMkA rUpa bharatI hai japhAkArI / vahI hai yAra sAdika jisako Ae kAre eyyArI // vahI hai dozta jo sAthI ho zarale aizo izarata meM / jo nekIkI tarapha le jAe duzamana hai hakIkata meM || yahA~ hasanako saba haMsate hai bekAroMkI kismata para / magara ronA nahIM AtA hai vacArAMkI kismata para / / yahA~ kI rItako dekhA yahA~ko prItako smjhaa| khudAko bhala jAe jo vahI hai Akile dAnA / / cala isa bastI se ai'mAhira' yaha eka andhoMkI baratI hai| yahA~ hara galako bar3ha car3ha kara javAna khAra umatI hai / / RAA vIra prema yApha iDiyA kanaoNTa markara, nyU dehalaM. Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phornstanelionellaneol Mahen mAgha, vIra ni0 saM02466 / pharavarI 1940 HERA pharavarI 1940 varSa 3, kiraNa 4 vArSika mUlya 3) anakAnta / to deo saya 5 5 1 hd 3 ra jya HORI PosetteNCTIOFISORTERTIESDATIOGSTOTROPHOTOETIRGOTTAGEORGATORISPACPIROMORRITI sampAdaka sacAlaka jugalakizora mustAra tanamukharAya jaina adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (sahAranapura) kanATa sakama po. bo0 naM048 nya dhlii| NOTECTOETRE Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (r)viSaya-sUcI pRSTha 266 277 280 281 283 1. vidyAnanda-smaraNa 1. zrI.zubhacandrAcAryakA samaya aura jJAnArNavakI eka prAcIna prati [zrI050 nAtharAma premI 3. zikArI ( kahAnI)-[ zrI. bhagavat jaina 4. anurodha ( kavitA )-[zrI. bhagavat jaina 1. Atmika krAnti ---[zrI yA0 jyotiprasAda vizAgda 6. mambodhana ( kavitA )-[zrI0 70 premacanda 7. hindI sAhitya-mammelana aura jaina darzana-[zrI paM0 sumercndjii| 8. jIvana-mAdha ( kavitA )-[50 bhavAnIdatta zarmA 'prazAnta' 6.haribhadramari-[zrI050 ratanalAla saMghavI 10 vIra zAsanAka para sammatiyA~ 11 jainamamAja ke liye anukaraNIya zrAdarza-[ zrI. agaracanda nAhaTA 12 gommaTasAra eka maMgraha grantha hai-[pa0 paramAnanda jaina zAstrI 13 mAnavadharma (kavitA)- zrI. 'yugavIra' 14 talvArthAdhigama bhASya aura akalaMka-[pro0 jagadIzacanda ema.e.. 15 tattvArthAdhigamabhASya aura aklaMka para mampAdakIya vicAraNA 16 sAhitya paricaya aura mamAlAMcana-mampAdakIya 17 mAmAyika vicAra--zrIbhadrAjacandra 18 subhASita-[kavivara banAramInAmanI 284 285 286 262-266 263 267 303 304 307 312 TAiTila anekAntakI phAila anekAnta ke dvitIya varSa kI kiraNoMkI kucha phAiloko mAdhAraNa jilda baMdhavAlI gaI haiM / 12vI kiraNa kama ho jAne ke kAraNa phAileM thor3I hI bandha makI hai| ataH jo bandhu pustakAlaya yA mandiroMmeM bheMTa karanA cAheM .yA apane pAsa rakhanA cAheM gha 2 // ) ru. manIArDaraMga bhijavA deMge to unheM majilda anekAntakI phAila bhijavAI jA skegii| jo sajjana anekAnta ke grAhaka haiM aura koI kiraNa guma ho jAne ke kAraNa jilda bandhavAne meM asamartha hai unheM 12vI kiraNa chor3akara pratyeka kiraNa ke liye nAra pAnA aura vizeSAMka ke liye pATha zrAnA mija. bAnA cAhie tabhI prAdezakA pAlana ho skegaa| -vyavasthApaka Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * nIti-virodha-dhvaMsI loka vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatpanekAntaH // sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po.bo.naM. 48.nya dehalI mAgha-parNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama saM01666 vara kiraNa 4 alaMcakAra yassArvamAptamImAsitaM matam / svAmividyAdinandAya namastasmai mhaatmne| yaH pramANAptapatrANAM parIkSAH kRtavAnumaH / vidyAnandaminaM taM ca vidyAnandamahodayam // vadyAnandasvAmI viracitavAn zlokavArtikAlakAram / jayati kvi-vibudh-taarkikcuuddaamnnirmlgunnnilyH||-shimogaa-ngrtaashilaalekh 400 jinhoMne sarvahitakArI prAptamImAMsita-matako alaMkRta kiyA hai-svAmI samantabhadrake paramakalyANarUpa prAptamImAMsA granthako apanI aSTasahasI TIkAke dvArA suzobhita kiyA hai-una mahAn prAtmA svAmI vidyAnanda-' ko namaskAra hai| jo pramANoM, prAptoM tathA patroMkI parIkSAe~ karanevAle hue haiM jinhoMne pramANaparIkSA, pAsaparIkSA aura patraparIkSA jaise mahatvake grantha likhe haiM-una vidyA tathA prAnandake mahAn udayako liye hue athavA (prakArAntarase) 'vidyAnanda-mahodaya graMthake racayitA svAmI vidyAnandakI hama stuti karate hai--unakI vidyAkA yazogAna karate hai| jinhoMne 'zlokavArtikAlaMkAra' nAmakA graMtha racA hai ve kaviyoMke caDAmaNi, vibudhajanoMke mukuTamaNi aura tArkikoMmeM pradhAna tathA nirmala guNoMke AzrayasthAna zrIvidyAnandasvAmI jayavanta hai-sadA hI apane pAThako banjanoMke hRdaya meM apane agAdha pANDityakA sikA jamAnevAle haiN| RjusUtraM spharadratnaM vidyAnandasya vismayaH / zarabatAmapyalaMkAraM dIptiraMgeSu raMgati / / -pArvanAthacarita vAdirAvasasi zrIvidyAnandAcArya ke anusUtrarUpa tathA dedIpyamAnaralarUpa alaMkArako jo sunate bhI hai unake bhI aMgoMmeM dIpti daur3a jAtI hai, yaha prAcArya kI bAta hai! arthAt alaMkAroM bAbhUSaNoMko jo manuSya dhAraNa karatA hai usIke aMgoM meM dIpti daur3A karatI hai--sunanevAloMke aMgoM meM nahIM, parantu zrIvidyAnandasvAmIke satyavatamaya aura skura. dalarUpa prAptamImAMsA'laMkAra (ahasAsI) aura zlokavArtikAlaMkAra (kvArthaTIkA) aise malA alaMkAra hai ki unake sunanese mI aMgoMmeM dIsi daura jAtI hai gumanevAloMke aMgomeM niyucejakA-sA kucha aisA saMcAra hone sagatA hai ki ekadama prasanatA jAga uThatI hai| Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ smaandhaatb hrsth aalaajjii hujur phlaal li [le-paM0 zrInAthUrAmajI premI, bambaI ] pATaNa (gujarAta)ke khetaravasI nAmaka zvetAmbara na maMdArameM (*. 11) zrIzubhacandrAcAryakRta zAnArNavako vaizAkha sudI 10 zukravAra saMvat 1284 kI likhI huI eka prAcIna prati hai, jisameM 1542 sAijake 207 patra hai| usake antameM jo lekhakoMkI prazastiyA~ / ve aneka dRSTiyoMse bar3e mahatvakI hai, isa lie unai yahA~ prakAzita kiyA jAtA hai "iti hAnArNave yogapradIpAdhikAre paMDitAcAryazrIzubhacandraviracite mokSaprakaraNam / asyAM zrImannapuryA zrImavaha devacaraNakamalapaMcarIkaH sujanajanAidayaparamAnandakandalIkandaH bhImAthurAnvayasamudracandrAyamAno bhavyAtmA paramabhAvakaH bhInemicandro nAmAbhUt / tasyAkhila-vijJAnakalAkauzala-zAlinI satI pativratAdiguNaguNAsaMkAra bhUSita zarIrA nijamanovRttiriyAvyabhicAriNI svarNAnAma dharmapatnI saMjAtA / atha tayoH samAsAditadharmArthakAmaphalayoH svakulakumudavanacandralekhA nijavaMza-vaijayantI sarvalakSaNAlaMkRtazarIrA jAhiNi-nAma-putrikA samutpannA ch| tato gokarNa-zrIcaMdrau suto jAto manoramau / guNaratnAkarIbhavyau rAmalakSmaNasabibhau // sA putrI nemicandrasya jinshaasnvtslaa| vivekavinayopetA samyagdarzanalAMchitA // sAtvA saMsAravaicitryaM phalgutA ca nRjanmanaH tapase niragAdgehAt zAntacittA susaMyatA // bAndhavairvAryamANApi praNa(ya)taiH shaakhlocnaiH| manAgapi mano yasyA na premNA kazmalIkRtaM / gRhItaM munipAdAMte tayA saMyatikAvataM / svIkRtaM ca mana: zuddha thA ratnatrayamakhaMDitaM // tayA viraktayAtyaMta nave vayasi yauvane / prArabdhaM tattapaH kattuM yatsatAM sAdhviti stutaM / yamavratatapodyogaiH svAdhyAyadhyAnasaMyamaiH / kAyaklezAdhanuSThAnagRhItaM janmanaH phalam // tapobhirnuSkarainitya bAgAnta dlkssnnaiH| kaSAyaripubhiH sArdha niHzeSa zoSitaM vapuH // vinayAcAra sampattyA saMghaH sarvopyupAsitaH / vaiyAvRtyodyamAnzazvatkIrtinItA digaMtare / kimiyaM bhAratI devI kimiyaM zAsanadevatA / dRSTapUrvairapi prAya: paurariti vitaLate // tayA karmakSayasyArtha dhyAnAdhyayanazAline / tapaH zrutanidhAnAya tatvajJAya mahAtmane // rAgAdiripumallAya zubhacandrAya yogine / likhApya pustakaM dattamidaM mAnArNavAbhidham // saMvat 1284 varSe baizASa sudi 10 zukra gomaMDale digambaragajakula-sahasrakIrti (tasyAH paM kezarisutavIsalena likhitamiti / " Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAbAsakI eka prAcIna prati bhAvArtha-isa napurI meM arahaMta bhagavAnke carasa- usane nirantara bAma aura antaraMga dukara tapa tapakamaloMkA bhramara, sajjanoMke hRdayako paramAnanda denevAlA kara kaSAyariputroMke sAtha sAtha apane sAre zarIrako mI mAthurasaMgharUpa samudrako ullasita karanevAlA bhanyAmA sulA ddaalaa| bhInemicandra nAmakA parama bhAvaka huA, jisakI usane vinayAcAra sampattise sAre saMghakI upAsanA dharmapallIkA nAma svarNA (sonA thA jo ki akhila kI aura vaiyAvRtti karake apanI kIrtiko digantargataka vijJAnakalAoMmeM kuzala, satI, pAtivratyAdi-guNoMse pahuMcA diyaa| bhUSita aura apanI manovRttike hI samAna avyabhicA- jina paurajanoMne use pahale dekhA thA ve bhI isa riNI thI / dharma-artha aura kAmako sevana karanevAle ina tarahakA vitarka karane lage ki na jAne yA sAkSAt donoMke jAhiNI nAmakI putrI huI, jo apane kularUpa bhAratI ( sarasvatI ) devI hai yA zAsanadevatA hai| kumudavanakI candralekhA, nijavaMzakI baijayantI (dhvajA) usa jAhiNI pAryikAne karmoke kSayake lie yaha aura sarvalakSaNoMse zobhita thii| zAnArNava nAmakI pustaka dhyAna aura adhyayanazAlI, isake bAda unake rAma aura lakSmaNake samAna tapa aura zAstra ke nidhAna, tasyoMke zAtA aura rAgAdigokarNa aura zrIcandra nAmake do sundara, guNI aura riputroko parAjita karanevAle malla jaise zubhacandra yogIbhavya putra utpanna hue| ko likhAkara dii| __ aura phira nemicandrako vaha jinazAsana vatsalA, vaizAkha sudI 10 zukrabAra vi0 saM0 1284 ko viveka-vinayazIlA aura samyagdarzanavatI putrI (jA- gomaMDala (goMDala-kAThiyAvAr3a) meM digambara rAjakula hiNI) saMsArakI vicitratA tathA narajanmakI niSphalatA (maTTAraka !) sahasrakIrtike lie 50 kezarIke putra ko jAnakara tapake lie gharase cala dii| vaha zAntacitta vIsalane likhii| aura atizaya saMyata thii| zAstrajJa bandhujanoMke prayala vivecana-aisA mAlUma hotA hai ki isa pustakameM pUrvaka rokanepara bhI usake manako prema yA mohane jarA lipi-kartAoMkI do prazastiyA~ hai| pahalI prazastimeM bhI mailA na hone diyaa| to lipikartAkA nAma aura lipi karanekA samaya nahIM Akhira usane muniyoMke caraNoM ke nikaTa Aryi- diyA hai, sirpha lipi karAnevAlI jAhiNIkA paricaya kAke vrata le liye aura manakI zuddhise akhaMDita ratna- diyA hai| prayako svIkAra kiyaa| hamArI samajhameM prAyiMkA jAhiNIne jisa lekhakase ___ usa viraktAne navayauvanakI umra meM aisA kaThina tapa ukta prati likhAI hogI, usakA nAma aura samaya bhI karanA prArambha kiyA ki samjanoMne usakI 'sAdhu sAdhu' antameM avazya diyA hogA; parantu dUsare lekhakane ukta kahakara stuti kii| pahalI pratikA vaha aMza anAvazyaka samajhakara chor3a usane yama, mana aura tapake udyogase, svAdhyAya diyA hogA aura apanA nAma aura mamaya antameM likha dhyAna aura saMyamase tayA kAyakrezAdi anuSThAnoMse diyA hogA / isa dUsarI pratike lekhaka paM0kezarIke putra apane janmako saphala kiyaa| vIsala hai aura unnoMne goDalameM zrIsahasakIrti ke lie Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAdha, vIra vinAya saM010 ise likhA thA jaba ki pahalI prati nR purImeM zrIzubhacandra bahuta prAcIna kAlakI hoM; parantu yaha nahIM kahA jA. yogIke lie likhAkara dI gaI thii| sakatA ki isa samaya goMdalarAjyameM digambara-sampradAyake dUsarI prati vi0 saM0 1284 kI likhI huI hai, taba anuyAyI nahIM haiM, isalie pahale bhI na rahe hoNge| pahalI prati avazya hI usase pacIsa-tIsa varSa pahale sAnArNavakI bIsalakI likhI huI ukta pratise mAlama likhI gaI hogii| napurI sthAna kahA~ hai, ThIka ThIka nahIM hotA hai ki vikramakI terahavIM zatAbdimeM goMDalameM dikahA jA sakatA / saMbhava hai yaha gvAliyara rAjyakA gambara-sampradAya thA aura usake sahasrakIrti nAmaka naravara ho / narapura aura nRpura (strIliMga nRpurI) eka sAdhuke lie vaha likhI gaI thii| sahasrakIrti digambara ho sakate haiN| narapurase naraura aura phira naravara rUpa sampradAyake bhaTTAraka jAna par3ate haiM, aura isalie vahA~ sahaja hI bana jAte haiN| unake anuyAyI bhI kAphI rahe hoNge| gomaMDala aura goMDala eka hI haiN| gomaDalakA hI unakA digambara rAjakula vizeSaNa kucha adbhuta apabhraMzarUpa goMDala hai| abhI kucha samaya pahale DA0 sA hai| hamArI samajhameM rAjakula rAula' kA saMskRta ha~samukhalAla sAMkaliyAne goMDala rAjyake DhAMka nAmaka rUpa hai / rAjakulake gRhasthoM aura padavIdhAriyoMke sthAnakI prAcIna jaina guphAoMke viSayameM eka lekha samAna yaha vizeSaNa uma samaya yahA~para bhaTTArakoMke lie prakAzita kiyA thA, jahA~se ki bahutasI digambara bhI rUDha hogayA hogA, aisA jAna par3atA hai| pratimAyeM prApta huI haiN| yaha sthAna jUnAgar3hase 30 mIla pahalI prazastimeM eka vilakSaNa bAta yaha hai ki uttara-pazcimakI tarapha goMDala rAjyake antargata hai / AryikA jAhiNIne vaha prati dhyAnAdhyayanazAlI, tapaHcaki isa samaya goDala aura usake AsapAsa digambara- zrutanidhAna, tattvajJa, rAgAdiripumalla aura yogI zubhasampradAyake anuyAyiyoMkA prAyaH abhAva hai, isalie candrako bheMTa kI hai aura jJAnArNava yA yogapradIpake kartA ga. sAhabane anumAna kiyA thA ki ukta pratimAyeM zubhacandrAcArya hI mAne jAte haiM / ukta vizeSaNa bhI usa samayakI hogI jaba digambara-zvetAmbara bheda hue unake lie sarvathA upayukta mAlama hote haiN| aisI adhika samaya na bItA thA aura donoMmeM zrAja-kalake hAlatame prazna hotA hai ki kyA svayaM granthakartAko hI samAna vaimanasya na thA / ukta lekha jainaprakAza (bhAga 4 unakA graMtha likhakara bheMTa kiyA gayA hai ? asaMbhava na aka 1-2) meM prakAzita huA thA aura usapara sampAdaka honepara bhI yaha bAta kucha vicitrasI mAlama hotI hai| mahAzayane apanA yaha noTa diyA thA ki pahale zvetAmbara yadi aimA hotA to prazastimeM zrAryikAkI zrorase isa bhI nirvastra yA digambara mUrtiyoMkI pUjA karate the| bAtakA bhI saketa kiyA jA sakatA thA ki zubhacandra yaha bAta sahI hai ki pahale zvetAmbara bhAI bhI yogIko unhIMkI racanA likhakara bheMTa kI jAtI hai / nirvastra mUrtiyokI pUjA karate the, lagoTa Adi cihoM- isalie yahI anumAna karanA par3atA hai ki anyakartAke vAlI pratimAye pratiSThita karanekI paddhati bahuta pIche atirikta unhIMke nAmake koI dUsare zubhacandra yogo ye zurU huI hai aura yaha bhI saMbhava hai ki DhAMkakI guphAoM jinheM isa pratikA dAna kiyA gayA hai| aura aksara kI mUrtiyA~ mathurAke kaMkAlI TIlekI mUrtiyoM ke samAna prAcArya-paramparAmeM dekhA gayA hai ki jo nAma eka prA. Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAmaka prAcIna prati cAryakA hotA thA vahI usake praziSyakAbhI rakha diyA isase yaha zloka kisI prAcIna granthakA jAna par3atA hai| jAtA thA, jisa taraha dharmaparIkSAke kartA amitagatike nArNavake kAke lie ye zInoM hI anyAta ye. paradAdA gurukA bhI nAma amitamati thaa| bahuta saMbhava isalie unoMne tInoMko 'jaca pratyAre kAkara hai ki jina zubhacandra yogIko ukta prati dAna kI gaI uddhRta kara diyA / yazastilakakI racanA vikrama saMvat hai, andhakartA unake hI praguru (dAdA suru) yA praguruke 1016 meM huI hai, isaliye zAnAyakA samaya isake bhI guru ho| bAdakA mAnanA caahie| abhI taka jJAnArNavakA racanAkAla nirNIta nahIM zAnArNavake pR0 177 meM eka zloka puruSAsihuA hai / usameM prAcArya jinasenakA smaraNa kiyA dvayu pAyakA bhI ('mithyAtvavedarAgA'pAdi)uddhRta kiyA gayA hai, aura jinasenane jayadhavalaTIkAkA zeSa bhAga gayA hai, parantu usake kartA amRtacandrAcAryakA samaya zakasaMvat 756 (vi0 saM0 884) meM samApta kiyA nizcit na honeke kAraNa vaha eka tarahase nirupayogI hai| thA / isase yaha nizcita hotA hai ki vikramakI navIM pATaNakI ukta prati vi0 saM0 1284 kI likhI zatAbdike bAda kisI samaya zanArNavakI racanA huI huI hai aura mAryikA AhiNIvAlI prati yadi usase hogii| kitane bAda huI hogI yaha jAnaneke lie hamane adhika nahIM pacIsa-tIsa varSa pahalekI bhI samajha lI sAnArNavake una zlokoMkI jA~ca kI,jinheM andhAkarttAne jAya aura grantha usa pratise kevala tIsa cAlIsa varSa anya graMthose 'ukta ca graMthAntare' kahakara uddhRta kiyA pahale hI racA gayA ho, to vikramakI bArahavIM zatAndike hai| mudrita jJAnArNavake pRSTha 75 (guNadoSavicAra)meM antimapAda taka zAnArNavakI racanAkA samaya jA pahu~. nIce likhe tIna zloka hai catA hai / yadyapi hamArA khayAla hai ki zubhacandra isase jJAnahIne kriyA pusi paraM nAramate phlm| bhI pahale hue hoNge| tarozchAyeva kiM labhyA phalazrInaSTadRSTibhiH // / // zrAcArya hemacandra ke yogazAstra aura zAnArgavameM zAnaM paGgI kriyA cAndhe niHzraddha nArthakadvayam / bahuta adhika samAnatA hai |yogshaastrke pAMcaveM prakAzase sato jJAna kriyA zraddhA trayaM tatpadakAraNam // 2 // lekara gyArahaveM prakAza takakA prANAyAma aura dhyAnahataM jJAnaM kriyAzUnyaM hatAcAsAninaH kiyaa| vAlA bhAga zAnAyake untIsavese lekara nyAlIsaveM dhAvanapyandhako naSTaH pazyamapi ca paMgukaH // 3 // takake moMkI eka taraha nakala hI mAlUma hotI hai| yahI tInoM zloka yazastilakacampake chaThe aAzvAsa chanda-parivartanake kAraNa jo thor3e bahuta zabda badalane (10271) meM jyoMke tyoM isI kramase diye hue haiN| ina- par3e haiM unake sivAya sampUrNa viSaya donoM graMthoMmeM ekameMse pahale do to svayaM yazastilakakartA somadevasUrike sA hai| isI taraha cauthe prakAzameM kapAyajayakA upAya hai aura tIsarA yazastilako 'uktaM ca' kahakara kisI 'indriyajaya', indrijayakA upAya 'manaH zuddhi', usakA anya aMthase uddhRta kiyA gayA hai| akasakadevake rAja- - pahalI prati maravara (mAkhavA) meM khilI gaI thii| vArtikameM bhI yaha zloka thor3ese sAdhAraNa pAThamedake aura dUsarI goMya (kAThiyAvAra) meM mAnave se goMgsa sAtha 'uktaM ca rUpase uddhRta hI pAyA jAtA hai, aura usa samayakI rassei kAphI dUra hai| Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 [mAdha, bIra nirvAvasaM. upAva rAgaDeSakA jaya, usakA upAya samatva aura samatva yaha to nizcita hai ki zubhacandra aura hemacandra kI prApti hI dhyAnakI mukhya yogyatA hai, aisA jo koTi- do meM se kisI ekake sAmane dUsarekA anya maujUda thaa| kama diyA hai vaha bhIzAnAvake 21se 27takake soMmeM parantu jabataka zubhacandrakA ThIka samaya nizcit nahIM ho zabdayA aura arthazaH eka-jaisA hai| anityAdi bhAva- jAtA, taba taka jora dekara yaha nahIM kahA jA sakatA nAmoMkA aura ahiMsAdi mahAvatoMkA varNana bhI kamase ki kisane kisakA anukaraNa aura anuvAda kiyA hai| kama zailIkI dRSTise samAna hai| zabda-sAmya bhI jagaha 'uktaM ca' zlokoMkI khoja karate hue hameM mudrita jagaha dikhAI detA hai| namUne dekhie- jJAnArNavake 286 pR. (sarga 26) meM nIce likhe do kimpAkaphalasaMbhogasagnibha taddhi maithunm| zloka isa prakAra milemApAtamAtraramyaM syAdvipAke'tyantabhItidam / uktaM ca zlokadayaM -zAnArNava pR0 134 samAkRSya yadA prANadhAraNaM sa tu purakaH / ramyamApAtamAtre yatpariNAme'tidAruNam / nAbhimadhye sthirIkRtya rodhanaM sa tu kuMbhakaH / / kimpAkaphala-saMkAzaM tatkaH seveta maithunam // 7 // yatkoSTAdatiyatnena nAsA brahmapurAtanaiH / -yogazAstra di0 pra0 bahiH prakSepaNaM vAyoH sa recaka iti smRtH|| virajya kAmabhogeSu vimucya vapuSi spRhaam| aura yahI zloka hemacandrake yogazAstrake pAMcaveM yasya citra sthirIbhUtaM sa hi dhyAtA prazasyate // 3 prakAzameM naM0 6 aura 7 para maujUda hai| sirpha itanA svarNAcala ivAkampA jyotiH patha ivaabhlaaH| antara hai ki yogazAstrameM 'nAbhimadhye' kI jagaha 'nAbhisamIra iva niHsaGgAH nirmamatvaM samAzritAH // 15 pa ' aura 'purAtanaiH' kI 'purAnanaiH' pATha hai / -zanArNava pR084-86 isase yaha anumAna hotA hai ki jJAnArNava yogavirataH kAmabhogebhyaHsvazarIre'pi ni:spRhH| zAstrake bAdakI racanA hai aura usake kartA ne ina saMvegahanimagnaH sarvatra samatA zrayan // 5 zlokoko yogazAstra parase hI uThAyA hai / parantu hameM sumeriva niSkampaH shshiivaanndaaykH| isa para sahasA vizvAsa na huA aura hamane zAnArNavasamIra iba nissaMgaH sudhIrdhyAtA prazasyate // 16 kI hastalikhita pratiyoMkI khoja kii| -yogazAstra saptam pra. bambaIke terahapanthI jaina mandirake bhaMDArameM zAnA. prAcArya hemacandrakA svargavAsa vi0 saM0 1226 meM rNavakI eka 1747 sAIjakI hastalikhita prAcIna hnaa| vividha viSayoM para unhoMne saiMkar3oM granthoMkI prati hai, jisake prArambhake 34 patra (strIsvarUpapratiracanA kI thii| yogazAstra mahArAjA kumArapAlake pAdaka prakaraNa ke 46 padya taka) to saMskRta TIkAkaranese racA gayA thA aura unakA kumArapAlase adhika sahita haiM aura Age ke patra binA TIkAke hai| parantu unake nikaTakA paricaya vi0 saM0 1207 ke bAda huA thaa| nIce TIkAke lie jagaha chor3I huI hai / TIkAkartA ataeca yogazAstra vikrama saMvat 1207 se lekara kauna hai, so mAlUma nahIM hotaa| ve maMgalAcaraNa zrAdi 1226 takake bIca ke kisI samayameM rakhA gayA hai| kucha na karake isa taraha TIkA zuru kara dete haiM Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, ni: zAnAyakI eka prAcIna prati bhoM namaH siddhebhyH| mahaM zrI zubhacandrAcAryaH jayacandrajIne hI yogayAkha parase. uktaM ca rUpameM uThA paramAtmAnamavyayaM naumi namAmi ki bhUtaM paramA- liyA hogA yA phira unake pAsa jo mUla prati hI tmAnaM maja janmarahivaM puna: ki bhUtaM paramAtmAnaM hogI usameM hI kisIne uddhRta kara liyA hogA / parantu bhavyayaM vinAzarahitaM / punaH kiM bhUtaM paramAtmAnaM mUlakI sabhI pratiyoMmeM ye zloka na hoNge| nidAna do sau niSTitArtha niSpannAtha punaH kiM bhUtaM paramAtmAnauM varSase purAnI pratiyoMmeM to nahIM hI hoMge / pAThakoMko mAnalakSmISanAzleSaprabhavAnandananditaM / zAnameva cAhie ki ve prAcIna pratiyoMko isake lie dekheN| lakSmIstasyA yo'sau dhanAzleSaM nivir3AzleSastammAt lipikartAoMkI kRpAse 'uktaMca' payoMke viSayameM prabhavaH utpano yo'sau bhAnandastena nnditm|" isa tarahako gar3abar3a aksara humA karatI hai aura yaha isa pratike zurUke patroMke UparakA hissA kucha gar3abar3a samaya-nirNaya karate samaya bar3I jhamaTeM khar3I kara jala-sA gayA hai aura kahIM kahIMke kucha aMza jhar3a gaye diyA karatI hai| hai| prAraMbhake patrakI pIThapara kAgaja cipakAkara bar3I jJAnArNavakI chapI huI pratiko hI dekhie / isake sAvadhAnIse marammata kI gaI hai| pUrI prati eka hI lekha- pRSTha 431 (prakaraNa 42) ke 'zuciguruyogAI' Adi kakI likhI huI mAlUma hotI hai / antameM lipikartAkA padyako 'uktaM ca' nahIM likhA hai parantu terahapanthI maMdira nAma tithi-saMvat prAdi kucha bhI nahIM hai, phira bhI hamAre kI ukta saMskRta TIkA vAlI pratimeM yaha 'uktaM ca hai| anumAnase vaha Der3ha-do sau varSase idharakI likhI huI paM0 jayacadra jIkI nacanikAmeM bhI ise 'uktaM ca zrAyo' nahIM hogii| karake likhA hai, parantu chapAne vAloMne 'uktaM ca' chor3a isa pratimeM hamane dekhA ki prANAyAma-mambandhI ve diyA hai! isI taraha ar3atIsaveM prakaraNameM saMskRta TIkA do 'uktaMca' padya hai hI nahIM jo chapI huI pratimeM diye haiM vAlI pratimeM aura vacanikAmeM bhI 'zaMkhenyumandadhavalA aura jo prAcArya hemacandra ke yogazAstrake haiN| taba ye dhyAnArebAsapo vidhAnena zrAdi padya 'uktaM ca karake chapI pratimeM kahA~se aaye| __ diyA hai parantu chapI huI pratimeM yaha mUla meM hI zAmila ___ sva. paM. pannAlAlajI vAkalIvAlane paM0 jayacandra kara liyA gayA hai| jIkI bhASA vacanikAko hI khar3I bolImeM parivartita dhyeyaM syAhItarAgasya' Adi padya chapI pratike karake jJAnArNava chapAyA thaa| hamane pa0 jayacandra jIkI 407 pRSThameM 'uktaM ca' hai parantu pUrvokta saTIka pratimeM vacanikA vAlI prati terahapanthI mandirake bhaMDArase nika- ise 'uktaM ca na likhakara isake prAgeke 'vItarAgo lavAkara dekhI to mAlUma huA ki unhoMne ina zlokoMko bhaveyogI' pAko 'ukta ca' likhA hai / aura chapImeM uddhata karate hue likhA hai ki-"ihA~ uktaM ca doya tathA vacanikAmeM bhI, donoM hI 'ukta ca' haiN| zloka -" 'uktaM ca' padyoMke sambandhameM apI aura saTIka tathA paM. jayacandra jIne apanI ukta vacanikA mASa sudI vacanikAvAlI pratiyomeM imI taraha aura bhI kaI jagaha paMcamI bhaguvAra savat 1808 ko samApta kI thI / yA pharka hai, jo sthAnAbhAvase nahIM banalAyA jA skaa| to ina zlokoMko prakaraNopayogI samajha kara svayaM 50 abhiprAya yaha hai ki zAnArNavakI chapI pratimaM hemacandra Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mASa, vIranirvANa saM025 ke yogazAstrake ukta se padyoMke rahane se yaha siddha nahIM zrIzubhacandrAcAryakA maka samaya nisaya karanekA prayatna hogA ki zubhacandrAcArvane svayaM hI une uddhRta kiyA hai kareM / aura isa kAraNa ve hemacandra ke pIcheke haiN| isake lie bambaI tA0 14-1-1640 kucha aura puTa pramANa caahie| sampAdakIya noTapATaNake bhArakI ukta prAcIna prati to bahuta kamadorake zaka boTa parakhe muke rAbata. kucha isI ora saMketa karatI hai ki zAmArNava yoga- zAkhamAtAke saMcAlakoMkI isa manovRttiko mAta zAstrase pIchekA nahIM hai| karake yA kheda huSA ki mahoMne bhUmikA-posAko noTa--abase koI battIsa varSa pahale (julAI svayaM apanI pUrvalikhita bhUmikA ko sadoSa tathA buddhisan 1907) maiMne zAnAvakI bhUmikAmeM 'zubhacandrA- pUrNa batalAne aura use nikAla dene athavA saMzodhita cAryakA samayanirNaya likhA thA aura usa samayakI kara denekI preSayA karane para bhI vaha bhaktaka nikAlI yA padAke anusAra vizvabhUSaNa bhaTTArakake 'bhaktAmaracarita' saMzodhita nahIMkI gaI hai ! yaha bar3e hI vicitra prakArakA ko pramANabhUta mAnakara bhArAdhIzabhoja, kAlIdAsa, vara- moha tathA satyake sAmane pA~kheM banda karane jaisA prayata hai! saci, dhanaMjaya, mAnatuMga,bhartRhari zrAdi bhinna bhinna samaya- aura kadApi prazAsanIya nahIM kahA jA sakatA / mAzA hai vatI vidvAnoko samakAlIna batalAyA thA / parantu samaya ki graMthamAlAke saMcAlakanI bhaviSya meM aisI bAtoMkI bItane para vaha zraddhA nahIM rahI aura pichale bhaTTArakoM dvArA bhora pUrA dhyAna rakheMge aura aMdhake caturtha saMskaraNameM nirmita adhikAMza kathAsAhityakI aitihAmikatA para lekhaka mahodayakI icchAnusAra ukta bhUmikAko nikAlA sandeha hone lgaa| taba ukta bhUmikA likhane ke koI dene pavavA saMzodhita kara denekA 8 saMkalpa kreNge| pATha nau varSa bAda digambarajainake vizeSAGkameM (zrAvaNa sAtha hI,tIsare saMskaraNakI jo pratiyA~ bhavaziSTa haiM unameM saMvat 1973) 'zubhacandrAcArya' zIrSaka lekha likhakara lekhakajIke parAmazAnusAra saMzodhanakI koI sUcanA maiMne pUrvokta bAtoMkA prativAda kara diyA, parantu zAnA* jarUra lagA deNge| vakI ukta bhUmikA aba bhI jyoMkI tyoM pAThakoMke jJAnArthava graMthakI prAcIna pratiyoMke khojanekI bar3hI hAthoMmeM jAtI hai| mujhe duHkha hai ki prakAzakoMse nive- jamata hai / jahA~ jahA~ bhabaDAroMmeM aisI prAcIna dana kara dene para bhI vaha nikAlI nahIM gaI aura isa pratiyAM maujUda hoM, vidvAnoMko cAhiye ki ve unheM tIsarI AvRtti meM bhI badastUra kAyama hai| itihAsazoMke mAlUma karake usake viSayakI zItra sUcanA denekI kRpA bhAge mujhe lajjita honA paDatA hai, isakA unheM khayAla meM, jisase una parase bA~cakA samucita kArya kiyA nahIM / baMgalA mAsika patrake eka lekhaka zrIharihara jA ske| sUcanAke sAthameM, graMthapratike khanakA samaya bhaTTAcAryane to zanArNavakI ukta mUmikAko 'unmatta- padi kucha diyA huA ho to vaha bhI likhanA cAhiye pralApa' matalAyA thaa| vidvAn pAThakoMse nivedana hai ki aura graMthakI sthitiko bhI prakAra karanA cAhiye ki yaha 'bhakAmaracarita' kI kathAkA khayAla na karake hI ve kisa hAlata hai| Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [.-zrI bhagavat' baina] kavikI kalpanAmeM jaba bA~dha laga jAtA hai / mi. hotA hai / khAlI hAtha lauTanese jo mile vahI 'naToM socane para bhI kalama jaba bhAge nahIM tthiik|' bar3hatI, taba manameM eka khIja paidA ho uThatI hai| zikArIkA anumAna-zikArake sambandhameMThIka vaisI hI khIjakI kaTatA usa zikArIko bhI prAyaH sahI baiThatA hai / rojakA abhyAsa, purAnA vikala karatI hai, jo thakAvaTase cUra, pyAsase anubhava ! galata kaise baiThe ?... majabUra aura apane nivAsase dUra-jaMgaloM-jhAr3i- zikArI Age bddh'aa| jaise hI jhAr3iyoM ke bIca yoMmeM zikArake pIche yA zikArakI talAzameM meM pahu~cA ki dIkhA vahI dRzya-jise anumAnane daur3atA-hA~patA ghUmatA hai, para zikAra hAtha nahIM pahale hI dekha rakhA thA ! ."lambe-caur3e maidAnake lagatI!... eka konemeM hiraNa-dampatti maujameM lalaka rahe haiM, rAjapUta-naraMzakA mana khIja rahA hai ! raha-raha praNaya-svargIya-saritAkI bhAMti savega pravAhita kara manameM A rahI hai-'ghara lauTa cleN|' ho rahA hai !... kana.....? __ 'sandhyAko sunaharI-dhUpameM kitane acche laga 'kyA khAlI hAtha ? abhI sandhyA hone meM kAphI rahe haiM-vaha ? kaisA mukta-jIvana hai-unakA ? dera hai ! sambhava hai, kucha hAtha lage / ... sApha-sutharI jamIna para, muktAkAzakaM nIce, sabhya rAja-putrane ghor3A bddh'aayaa| hRdayameM pAzAne bhI tA bandhanosa rahita, ekAnta A~ganama-kaisA daur3a lagAnA zurU kiyA |'hvaakaa eka jhoMkA prema-pramoda raca rahe haiM ? gupta-maMtraNA kara rahe haiM AyA, ghor3A ghane per3akI chA~hase gujara rahA thA, jAneM ? kaisI labhAvaka, kaisI uttejaka prema-lIlA hai kitanI ThaMDI havA lagI ki rAja-putrakA pyAsase yaha?.." malina mukha uhIpta ho uThA ! kintu vaha ruka nahIM, zikArI kucha dera khar3A, socatA-vicAratA 'ThaharanA' unakI khIjakA sAthI thA,aura uddezyakA rahA-yahI saba ! pATha bhUle, vidyArthIkI taraha ! yA caukar3I bhUle, hiraNakI bhAMti ! phira-sahasA ___ 'ina jhAr3iyoMke usa pAra maidAna hogA, sApha- cetanA lauTI, paristhitikA jJAna huA-rAta huI sutharA caTakIlA-sthAna ! vahA~ aura kucha nahIM, to jA rahI hai ! saberase apataka eka bhI zikAra hAya hirana to hoMge hI! jarUra hoMge-aksara aisA nahIM car3hI ! jAne kisakA mu~ha dekhakara bhAyA gayA Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAdha, bIra-nirvAva saM0 % 3D hai bhAja! nahIM thA, use dekhanekI kataI icchA usake manameM isake bAda hI,SoDaSI-nArIkI bhU baMkake bhAMti, nahIM thI, bhAvanA viruddha dRzyakI kaThoratAne use kamAnako banAyA gayA, phira sadhe hue hAthoMne bANa prAMkheM banda karaneko vivaza kiyA ho !'eka kA nizAnA sAdhA ! aura dUsare hI pala-lakSya- gaharI sA~sake sAtha saba samApta, jIvana-lIlAkA vedha ! paNa hiraNI peTameM hokara Ara-pAra ! anta ! zikArIne jAkara dekhA-jamIna khUnase raMga zikArIkA mana-titalIke paMkhoMkI taraha rahI hai ! vivaza-netroMse hiraNI apane premI, apana sundara, cAreko coMcameM dabAe, nIr3ako lauTate paMchI saba-kucha, apane svAmIkI ora dekha rahI hai ! usa kI bhAMti tauna-gatiMse ur3a rahA hai ! khUnameM tejI 'dekhane meM jaise sAre saMsArakI dInatA bharadI hai, zarIrameM nava-jIvana-sA praveza huA lagatA hai| zAyada hiraNIkA jIvana bhI isImeM A milA hai| bhA~teM bAhara nikalI A rahI haiM, jIbha-hA~, yoM hI, alakSita bhAvase -jo mu~ha para AyA vahI sUkhI-sI jIbha-mu~hake bAhara, dAMtoMkI kaidake -guna gunAte hue zikArI hiraNIke 'zava' ko bAhara ho rahI hai ! bAra-bAra bhAganekI bekAra ko- ghor3e para lAdaneke lie uThAne lagA, ki sAmane ziza karatI hai, aura gira-gira jAtI hai ! kitanI hiraNa !! dvAnaka, kitanI dayanIya ? 'are, yaha sabase yahIM khar3A hai ?-vismayaka magara zikArIke lie hiraNIkA badha-khuzI sAtha zikArIke mu~hase nikala gayA ! aura vaha thI, dina-bharake parizramakA puraskAra thA-bahuta ekaTaka hiraNake mu~hakI ora dekhane lagA! mAmUlI, bahuta choTA-sA ! usakI A~khoMmeM eka prakRtike lagAye hue kAjalase alaMkRta A~kheM, camaka-sI prAgaI ! saphala manoratha hone para AtI vedanAke pAnIse bhIga rahI haiM / jina A~khoMkI hai-vaisI ! kUda kara ghor3ese utarA, baraura glAnike upamA prakRti ke pujArI, bhAvuka kavi bar3e gauravake usake khUnase, lAla-lAla, kAlerukha gAr3he khUnase, mAtha, saundarya-vibhUtiyoMko diyA karate haiM, vahI sane zarIrako uThAyA ! aura kSatriyatvakI tAkata A~kheM zokake athAha garta meM DUbI jA rahI haiM ! jaise lagAkara peTameM dhame hue bANako khIMca nikAlA ! una A~khoMkI rozanI mara cukI ho, bujha cukI ho, propha!!! rAkha bana cakI ho !! hiraNIke vihvala-netroMne eka bAra cAroM ora zikArIkA zarIra DhIlA par3ane lagA ! manameM ko dekhA ! kyA dekhA? kyA dekhanA cAhatI thI ? eka AMdhI-sI uThane lagI ! A~khoMmeM jalana-sI -ise kauna jAne ? para dIkhA use apanA yama, mahasUsa hone lagI ! hAtha nirjIva-se, zarIra sunnasAkAra-kAla-kSatriya-putra ! ""kucha ghabarAI, eka sA aura mu~ha sUkhA-sUkhA-sA mAluma dene lagA !! bAra tar3apI, paira bhI pITe ! phira ekadama zAnta ! vaha TUTe-per3akI taraha khar3A raha gayA, khaNDapAkheM muMda gaI--jaise, use jo dIkhA, vaha iSTa harakI taraha stabdha ! zmazAnakI taraha vIbhatsa !... Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zikAra 200 vicAroMkA yAtAyAta ! premakI sAdhanAmeM kitanA anurAga rakhatA hai-vaha 'mUrkha, hiraNa ! nahIM jAnatA ki jisane hira- apanI patnIke prati kitanA mahAndaya rakhatA hai, raNIkA prANAnta kiyA hai, vaha ise kaba chor3egA? kitanA bhAdarza hai vaha !' / phira bhI bhAgatA vahIM,baratA nahIM ! pratihiMsA jaisI zikArIkI bhAMkhoMmeM karuNA-jama sabalA ghAtakatA. unake manameM TakarA rahI.. hai ! premaqI pAyA ! hiraNIkI mRtaka-deha aba use apanI bhUla racatAla-taraMgeM, prANoM ke mohako bhulAe de rahI haiM ! kI taraha dikhAI denelagI,Darane lagA baha-ava! mohohaH-prema ! tUne isa jaMgalI jIvako bhI apane kAza ! vaha aba kisI taraha use jIvita kara kAbU meM kara rakhA hai ! vaha premakI samAdhimeM lIna sakatA!... hokara apane prANoMkI pAhuti dete bhI nahIM bhaya- tRNoMmeM amRtakA svAda lene vAle vaha donoM bhIta hotA ! mUka-praNayI, apanI nirdhana, sAdhana-zUnya, ujar3I ___ zikArI dekha rahA hai-viyogI-hiraNa apanI sI duniyA meM premakaM bala para svargakA sthApana kara praNayakI duniyAko, apanI dulArI hiraNIko, rahe the ! Aha ! ume bhI maiM na dekha sakA ! mujha-sA ekaTaka dekha rahA hai ! samajha nahIM pA rahA ki usa adhama aura kauna hogA ? kitanA bhayaMkara aparAdha kI hiraNI bhara cukI hai,usakI duniyA ujar3a cukI kiyA hai. maiMne !.."jinake pAma prANoMke sivA hai ! vaha itanA hI jAnatA hai ki ise kucha ho gayA aura kucha nahIM thA! jo daridratAkI sImA the| hai ! vaisA ho gayA hai,jaisA abataka kabhI nahIM huA unakA vaha choTA-sA dhana, thor3I mI icchA, aura sarpa-viSa-saMhAraka vAyagIkI taraha vaha hiraNIke mImina-mA maukhya bhI maiMne chIna liyA ! uph ! kSata-vikSata-zarIra ke samIpa-kucha aTala-mA, kucha yaha ghora-pApa !!!' vihvala-sA kucha dhyAnastha sA baiThA AMsU bahA rahA kauna mI lekhanI aisI hai, jo higNakI marmAhai ! jaise prema-maMdirameM, rUThI huI premakI devIko, ntaka pIDAko ThIka ThIka citraNa kara makaM ?... prema-pujArI manA rahA ho!" usake bhItara zikArIkI mahAnubhUti jaimeM ghumatI __ zikArIkA mana bhara AyA / use aimA lagA jA rahI ho ! umakI vikalatA pratikSaNa bar3hatI jA jaise usake hRdaya-kaMjako kisIne bhItara hAtha DAla rahI hai ! vaha ro rahA hai, usakI A~kheM rorahI haiM, kara maror3a diyA ho, umake mu~ha para jaise amA- umakA hRdaya ro rahA hai| vasyAkI kAlimA bikhraadii| 'yaha kyA kiyA maiMna ? eka niraparAdha sukhamAnava-mana !!! maya, dAmpattika-jIvaname Aga lagA dI ! maiMne nahIM vaha mocane lagA-'kitanA agAdha-snaha hai samajhA ki dumarakaM prANa bhI apana meM hI prANa haiM, ise ? kapaTa-hIna, banAvaTa-hita jaise rAkAkI usa bhI dukha-sukhakA anubhava hotA hai ! vaha bhI cAMdanI / vaha jJAnavAna nahIM hai ! apanako mabhya apanA-sA hI hRdaya rakhatA hai !"bhopha:samajhanekA dAvA bhI vaha nahIM krtaa| lekina- svArthI-vizva : apane apane svArthameM manuSya Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 anekAnta [mAgha, bIra-nirvANa saM0 karatI hai| andhA ho rahA hai ! koI kisIkI parvAha nahIM pavitra, punIta, Adarza bhAvanA hiloreM liyA karatA!' aura.......? isake bAda kyA huA ? hA~, vaha zikArI aba bhI hai / vaisI hI isakA mujhe patA nahIM ! na 'kahAnI' kA usase sAdhanA, vaisA hI parizrama, vaisI hI tanmayatAko gaharA sambandha hI hai ! hAM, yaha maiM jAnatA haiM, aura aba bhI kAmameM lAtA rahatA hai ! lekina pharka batalAnA bhI vahI zeSa hai, ki rAjapUta nareza, aba itanA hai--aba vaha pazu paMchiyoMkA zikAra nahIM duniyA~kI najara meM 'rAjA' nahIM hai ! loga use karatA, una pazu-pravRttiyoMkA zikAra kiyA karatA saMsAra-viraka-sAdhu kahate haiM ! vaha aba banoM hai jinhoMne use zikArI banAyA ! bIhar3oMmeM rahatA hai ! aura vAsanA-zUnya-hRdayameM eka 4 granarodha [zrI 'bhagavat' jaina ] (( dikhAde patha-bhRSToMko paMtha, jI rahe Aja mRtakakI bhA~ti, banAde mUkoMko vAcAla ! sikhAde maranA jIne-sA ! hoza unako bhI AjAe, na bAkI rahe dezako bhIruho rahe jo dina-dina behAla !! kahalavAnakA andezA !! bane jIvana jAgatikI jyoti, mauta ko samajha uThe khilavAr3a ! himAlaya bane hamArA bhAla, ora mukha jvAlAmukhI pahAr3a !! hRdayameM bahe vegake mAtha, dAnavI prakRti dUra bhAge, prema-gaMgAkI mRdu-dhArA ! prAkRtikatAko apanAe~ ! vizva-bharameM phaile bhrAtRtva, are ! bharade aisI sAmarthya, zatru bhI lage prANa-pyArA ! rasAtala-pathase haTa jAe~ // na samajho ha~sanemeM kucha tathya, vedanA rahatI rone meM ! bar3e gauravakI samajho bAta, dukhIke sAthI hone meM !! dUsarekA dukha apanA duHkha,- banAde A~khoM-sA komala, mAnanemeM 'sukhakA vistAra ! hamArA sAmAjika jIvana ! sukha-dinokA kahanA hI kyA ?- pA sakeM bhalI-sI nidhiyA~, * goli hA ii gaMgAra // aura malajhA pAe~ ulajhana !! Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kichur juy'aali [ ---pA0 jyAtiprasAda baina, vizArada, ema.e., elaela.bI. vakIla bAja saMsArake prAyaH pratyeka dezameM eka na eka aisA mukha-eSaNAe~ cAra-jJAnaipayA, bokeraNA, vitaipacA "janasamudAya avazya avasthita hai jimakA hArdika nayA putraiSaNA / yadi kisI samAjake niyamoM aura usakI vizvAsa hai ki janasAdhAraNake dAsatva, patana tathA saMsthAnoM meM ukta mUlaipaNAmoMkI taplike paryApta sAdhana maujUda dAridakI eka mAtra mahauSadhi krAnti hI hai| yadi ma. haiM to vaha samAna eka santuSTa evaM sthAyI samAja hai, aura mAja-vizeSakI Arthika avasthA asahya rUpame hIna ho yadi nahIM, to vaha krAnti ke liye eka upayukta kSetra ho jAya to ukta samAjake liye krAnti anivArya hai| jAtA hai| jitane jitane aMzoMmeM mamAna vizeSameM ina krAntike bar3e 2 samarthaka kArlamArksa ityAdi kA kathana mUla eSaNAoMkA damana hotA hai utane utane hI aMzoMhai ki samasta laukika burAiyoM tathA kaSToMkA kAraNa meM bhAnevAlI krAnti hInAdhika rUpase tIna hotI hai| pujIvAda hai jisakA vinAza avazyambhAvI hai / atyA- isake atirikta krAntikA mUlatatva bhAzA hai| cAriyoMkA damana krAnticakra-dvArA hI saMbhava hai| prArambhase hI bhAzAkA saMcAra evaM nirAzAkA parihAra itihAsa sAkSI hai ki kabhI bhI koI zaktizAlI samu- isakA prabhAva hai / pIr3itoM ke hRdaya meM jabataka krAntikI dAya binA bala-prayogake padacyuta na hoskaa| saphalatAkA vizvAsa tathA tajanya prAzAkA prAdurbhAva krAntikAriyoMke kathanAnusAra manuSya-samAja nahIM hotA vaha krAnti utpanna karane meM samartha nahIM ho parivartanazIla hai| yadyapi yaha pariNamana nirantara hotA sakate / aura yaha tabhI ho sakatA hai ki jaba bhatyAcAra rahatA hai,kintu zAyada hI kabhI vyavasthita evaM niyamita vyA damana vAstavamai to kucha kama ho jAte hai kintu rUpameM lakSita hotA hai| krAnti bhI eka parivartana hai| pIr3ita vyakti apanI vastu-sthiti tathA kaSToM kA pUrNa kintu anya sAdhAraNa parivartanoMse bhinna eka vizeSa anubhava karane lagate haiN| prataH krAntikI mukhya preraka prakArakA parivartana hai / khAlI parivartana hI nahIM, eka zakti bhAzA hI hai| prakArakI sAmUhika evaM saMgaThita kiyA hai| manuSyake krAntike upayuka saMvita vivecanase hamArA bhAzaya bhASika evaM praudyogika patanakI rAjanaitika pratikriyA laukika kSetrameM krAntikA khaMDana athavA maMDana karanA hai| yaha eka aisA bhAndojana hai jisameM samAja vizeSakI nahIM hai, varan yaha dikhalAnA hai ki samAjazAsa-vijJoMne samasta mAnasika evaM zArIrika zaktiyAM eka pAdarza jo vaijJAnika vivecana rAjanaitika athavA sAmAnika prAptike pIche par3a jAtI haiN| krAntikA diyA hai, vahI pAzcaryajanaka rUpameM bhAsmika krAnti-vijJAnako paTise pratyeka krAntikA mUla krAnti meM bhI acarazaH ghaTita honA hai| kAraNa manuSyakI mUla eSaNAoM meM nihita hai| aura ye eka bhanyAramA jisa samaya cAritra-dhamake prabhAvameM Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 anekAnta [mAgha, vIra nirvAca saM0 2010 hantripa-viSayaka paratantratAmeM jakar3A humA patanake garsameM pAnekI icchA hI nahIM hotii| dUra jAtA hai to usake uddhArakA ekamAtra upAya mA. parantu yaha bhAtmika krAnti eka aisA bhAndolana smika krAnti hI hai| samasta sAMsArika dukhoMke kAraNa hai, bhAsmika patanakI aisI mAdhyAtmika pratikriyA hai khoma-moha hai| jisa prakAra rAjanaitika evaM sAmAjika ki usakI mamasta pravRttiyA~ aura samasta zaktiyA~ apane kaToMkA kAraNa pUMjIvAda arthAt jIpatiyoMkA nira- Adarza, apanI svAbhAvika avasthA-pUrNa svatantratAstara bila zaktivardhana tathA upabhoga hai usA prakAra prAptike kArya meM saMlagna ho jAtI haiM / samasta bhAsmika vIke samasta sAMsArika kaSToMkA mUla kAraNa lobha- zaktiyA~ sAmUhika evaM susaMgaThita rUpase kriyAvAna ho . moha-anita parigRha-vRddhi tathA viSayAkAMkSA hI hai, jAtI haiM / rAjanainikamathavA sAmAjika kSetra-sambandhI bisase trANa pAnekA sAdhana indriya-damana rUpa prati krAntiyoMkI kAraNabhUna cAra mUlaiSaNAoMkI bhA~ti isa hai|rimaa tapa saMyamAdika bala-prayogoMke kabhI koI prAdhyAtmika krAntikA kAraNa bhI jJAna, darzana, sukha, bAlmA cAritrya-sattA-prAptima maphala nahIM huaa| vIrya--ananta catuSTaya-rUpa paramAnandamaya pUrNa svatantra anya padArthoMkI bhAMti prArama dravyamI pariNamana- avasthAkI prAptyartha prAsmika mUlaiSaNAeM hI haiM jo vA. zIla hai| kintu yaha prArama-pariNamana sadA svAbhAvika stavamaM pratyeka prANIkI AramAmeM lakSya athavA alaSaya hI nahIM huA karatA,varana prAyaH vaibhAvika hI hotA hai| rUpame vidyamAna haiN| pAlmA apane nijI svabhAvako bhUlakara vikAragrasta ho jina prAsmAoMmeM ukta mUlaiSaNAoMkI nasike sAjAtA hai aura saba prakArake kaSTakara duHkhoMkA nirantara dhana avasthita haiM arthAt jinheM apane svAbhAvika gaNoMzikAra banA rahatA hai / usako dazA bahudhA usa bandIke kA apane svarUpakA bhAna hai aura jo usakI prApti samAna hotI hai jo bandIkhAne meM hI janma letA hai, meM saMlagna haiM unheM isa prAntiko AvazyakatA nahIM hai| kintu jise kabhI aimA saubhAgya prApta nahIM hotA ki ye mamyaktva yukta zrAtmAye unnanizIla haiM aura apane vaha apane janmasthAnake vAstavika svarUpako jAna sake / udyoga saphala hI hokara rheNgii| apane dhyeyako, apane vaha yaha bhI nahIM jAna pAtA ki usake grAma pAya jo zrAdarzako jabataka prApta nahIM karaleMgI prayatna nahI bahumUlya pharnIcara evaM bhogopabhogakI prathara mAmagrI chodd'egii| vayamAna hai vaha kavIndra ravIndra ke zabdoM meM usake mAna- kintu jo prAramAe~ itanI bhAgyazAlI nahIM hai spI durgako aisI alaSaya kintu muhara dIvAreM haiM jo na aura abhI taka pananakI ora hI agrasara ho rahI haiM, kevala usakI svatantratAkA bhI apaharaNa kiyehuehaiM ,varana jinhoMne saba sudha budha kho ravAvI hai, jo isa paJja ukta svatantratA-prAptiko icchAkA bhI prabhAva kie hue parivartana rUpa saMmArameM anAdisa gotA mvA rahI haiM haiN| sAmArika mohajAla meM phaMse hue usa prAramAke liye aura yadi aimI hI avasthA rahI no na mAlUma kabataka bhAsmika svAtanA prApta karanA durlabha hI nahIM kintu isI prakAra janma maraNarUpa saMsArake duHmba bhogatI rheN| vaha usakI prAplike liye prayatnavAna bhI nahIM hotaa| unheM hI isa krAntikI AvazyakatA hai, jisake liye usa mohAndha pAramAko prAnma jAgatike digya lokameM patanakI tIbanAke anamAra hI napa saMyamAdika rUpa Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, vi .] pAsmika krAnti 20 // bala prayogakI tIyatA apekSita hai| yaha parivartana hI bhAmikAnti hai aura yahI isa krAntikA mUla satva bhI bhAzA hai| babodita sabI krAnti hai| prAcIkI sacI bhUjase prerita duI savA mAzAke sphuraNase prerita ho yaha bhagyAsmA apane bacya azya sukha prApta karAnevAsI samara krAnti pahI hai| kI mora agrasara hotA hai| usa samaya bhAtmika patanake anya samasta, rAjanaitika, sAmAjika prAdi krAntiyoM hote hue bhI kucha isa prakAra mandakaSAyakA udaya hotA kA phala sthAyI nahIM hotA, thore yA adhika samaya ki apanI vastu sthiti se ukta pAramA asantuSTa ho uparAnta phira dazA patita ho hI jAtI hai, cAhe kitanI jAtA hai, apanI avasthA use asahya ho jAtI hai| bhI saphala krAnti kyoM na ho / kintu cAsmika zAnti usake antarame eka prakArakA ghora Andolana hone la- yadi maphala ho jAya to isakA phala cirasthAnI hI nahIM, gatA hai| vaha apanI samasta zaktiyoMko ekatrita karake avinAzI aura ananta hotA hai| ataH padi kisI bhArama-pravRttikA rukha badala detA hai tathA bhAnmo tikI krAntika amaratvakI bhAvanA khAnekI pAvazyakatA hai to cora agrasara hone lagatA hai| vaha mAgmika krAntikI hI hai| sambodhana [naM0 pra0 prema paMcaraya] capana mana ! kyoM na lana vizrAma ? kyoM pIche par3a gayA kimIke, tajakara apanA dhAma ? AzA chor3a nigazA bhanalaM, zvAmAko le thAma ||cpl0|| Aja kahana kala karata nahIM hai, bhUlAna nija kAma / * kaba pAve vaha samaya bhaje jaba, apanA Atamagama // cpl0|| N yaha kAyA nahi rahe eka dina, jimakA banA gulaam| 4 mAyA-moha mahA Thaga jagameM, matalaM inakA nAma / / cpl0|| aba mata yahA~-vahA~ para bhapakaM, AjA apane ThAma / 'prema' piyUSa pAna kara apanA, pAvaM sukha abhirAma ||cpl0|| Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hindI-sAhitya-sammelana aura jainadarzana [.--40 sumeracanda jaina nyApatIrtha, 'usinI devavanda yU. pI.] hindI-sAhitya-sammelana prayAga hI hindI vIjI nirAza hokara yaha kArya kisI anyake supurda bhASAkI sarvatomukhI unnati karane vAlI eka mAtra karanA cAhate the| yahI bAta unhoMne 'anekAnta' meM saMsthA hai| isalie usane apanA eka svatantra prakaTa kI thii| isa bAtako par3hakara mere manameM yaha hindI-vizvavidyAlaya kAyama kara liyA hai, jisa- jAnanekA kautuka utpanna huA ki parIkSA-mamiti meM bhAratakaM pratyeka prAnta aura dharmake anuyAyI kyoM jainadarzana-prantha rakhanA nahIM cAhatI ? isa binA kisI bheda-bhAvake parIkSA dete haiM / ina viSayameM maiMne unheM eka patra likhA umameM jainadarzana parIkSAoMkI mAnyatA sarakAra aura janatA dAnoM aura apabhraMza mAhityakI AvazyakatA sambandhI meM hI hai / ataH yaha saMsthA adhika sarvapriya banatI eka lekha likhA / antameMyaha bhI likhA, ki binA jAtI hai| idhara hamAre samAjake vidyArthI sammelana- jainadarzanake samajhe darzanoMkA vikAza aura apabhraMkI parIkSAmeM adhika sammilita hone lage haiM, za bhApAkaM binA hindI-sAhityaka nikAsakA patA parantu sammelanakI parIkSAoMmeM jainadharma sambandhI nahIM lagAyA jA sakatA hai| uttarameM zrImAna paMDita koI viSaya nahIM rakkhA hai, imaliya jainavidvAnoMkA rAmacandrajo dIkSita rajisTrAra hindI-vizvavidyA. dhyAna isa tarapha Akarpita huaa| isa viSayameM laya prayAgakA jo patra milA vaha isa prakAra hai:paMDita ratanalAlajI maMghavIne saMsthAkaM pradhAnamaMtrI priyamahodaya! zrImAn paM0 dayAzaMkarajI duveka mAtha do varSa taka lagAtAra patravyavahAra kiyaa| ima patravyavahArameM ApakA patra milaa| saMghavIjIne prathama duvejIko yaha likhA thA ki jainadarzanako sammelana parIkSAoMme sthAna dene 'sammelanako prathamA aura vizArada parIkSAmeM jaina- ke sambandhama parIkSA samitine nizcaya kara liyA darzana vaikalpika viSayameM sammilita kara liyA hai| isa sambaMdhameM likhA par3hI bhI ho rahI hai| jAya / ' usapara duvejIne apane antima patrameM yaha bhavadIya-- pAta prakaTa kI ki 'maiM sammelanako parIkSAmeM jaina rAmacandra dIkSita darzana rakhaneke pakSameM haiM; parantu hamArI parIkSA rajisTrAra hindI vizvavidyAlaya prayAga / samiti isake liye taiyAra nahIM hai / isake bAda kyA huA ? isa viSamameM mujhe kucha bhI patA nhiiN| isa patrase vidita hotA hai ki rajisTrAra para hAM, unakaM patrase nizcita hai ki unhoMne prema- mahodaya sammelanakI parIkSAoM meM jaina-darzana rakhane pUrNa javAba dekara TAlamaTUla kara do; isaliye saMgha. ke lie taiyAra haiN| parIkSA-samitinaM nizcaya kara Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIvana-sAtha liyA hai aura naviSayaka patra vyavahAra bhI ve kara para adhika prakAza par3anekI pAzA hai / jainadarzana rahe haiN| lekina unhoMne apabhraza bhASAke viSayameM sambandhI korsake lie zrImAn nyAyAcArya paM0mahenAkucha bhI prakAza nahIM DAlA hai / isalie apabhraMza mAra jI zAstrI aura pUjya paM0 kailAzacandrajI bhASAke vidvAn bAbU hIrAlAlajI ema.e. prophesara zAstrIko prakAza rAkhanA cAhie, jisase rajikiGga eDavarDa kAleja amarAvatI aura jo isa sTrAra mahodayako korsake rakhane meM mahaliyata ho viSayake pUrNa vidvAn haiM, unheM eka korsa banAnA sake / aura jo vidvAn mere pAsa bhejanA cAheMge cAhie, tAki jainadarzanake sAtha 2 prathamA, madhyamA, mere pAsa bhejdeN| maiM korsa niyata karavAkarake unake sAhityaralake korsameM apabhrazabhASAkA bhI sAhitya pAsa bheja duuNgaa| bhAzA hai vidvAn mere isa nive. rakhavAyA jA ske| isa viSayameM jo vidvAn salAha dana para dhyAna deNge| jainadarzanakA korsa sammelana denA cAheM ve kRpayA patroMmeM use prakAzita karavA kI parIkSAmeM rakkhe jAne kA adhikAMza bhaya bhAI deveM yA mere pAsa bhijavA deN| kyoMki apabhraMza ratanalAla jI saMghavI nyAyatIrthako hI hai, jinhoMne sAhityaka uddhAra hone se madhyakAlIna bhASA vikAsa isa viSayameM lagAtAra do varSase prayatna kiyA hai| jIvana-sAdha [le0-50 bhavAnIdatta zarmA 'prazAMta'] merI jIvana-sAdha ! para-hitameM rata rahU~ nirantara, deza-premakA pATha par3he hama, manuja manujameM karU~na antara / sAkSaratA-vistAra kareM hama / nasa-nasameM baha cale dezakI premadhAra nirbAdha // lipI-bheda karanekA hamase ho na kabhI aparAdha // merI jIvana-sAdha // 1 // merI jIvana sAdha // 3 // bauddha, jaina, sikha, Arya, sanAtana, apane apane manameM praNa kara, yavana, pArasI aura krizciyana / eka dUsare ko sAkSarakara / hinda-dezake saba putroMmeM ho aba mela agAdha // nija-svatantratAke priya pathase dUra kareM hama bAdha // merI jIvana-sAdha // 2 // merI jIvana-sAdha // 4 // Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sthaaalptti [d0-50 ratanalAla saMghavI, nyAyatIrtha-vizArada ] viSaya-praveza pradarzita dizA nirdezase koI bhI jaina-sAhityakA mumukSu pathika paya-bhraSTa nahIM ho sakatA hai| bhAratIya sAhityakAroM aura bhAratIya vAGmayake jaina purAtatva sAhityake pAcarya zrI jinavijayajI upAsakoMmeM sAhitya-mahArathi, bhAcAryapravara, ne likhA hai ki--"haribhadrasarikA prAdurbhAva jaina itividvAna-cakra-cUr3AmaNi, vAdImagajakesarI, yAkinIsUnu, hAsameM bar3e mahatvakA sthAna rakhatA hai| jainadharmakemahAmAnya zrI haribhatrikA sthAna bahuta hI UMcA hai| jisameM mukhyakara zvetAmbara saMpradAyake--uttara kAlIna inakI prakhara-pratimA, bahuzrutatA, vicArapUrNa madhyasthatA, svarUpake saMgaThana kAryameM unake jIvanane bahuna bar3A bhAga bhagAdha gaMbhIratA, viSaNa vAgmItA, aura maulika liyA hai| uttarakAlIna jaina sAhityake itihAsameM ve evaM asAdhAraNa sAhitya sRjana-zakti prAdi aneka prathama lekhaka mAne jAneke yogya haiN| para jainasamAja suvAsita sadguNa mApakI mahAnatA aura divyatAko ke itihAsameM navIna saMgaThanake eka pradhAna vyavasthApaka mAna bhI nirvivAda rUpase prakaTa kara rahe haiN| Apake dvArA kahalAne yogya haiN| isa prakAra ve jainadharmake pUrvakAlIna viracita anupama sAhitya-rAzise upalabdha aMzakA aura uttarakAlIna itihAsake madhyavartI sImAstambha avalokana karane se yaha spaSTarUpeNa aura samyaka prakA samAna hai|" reNa pratIta hogA ki bhApa bhAratIya sAhitya saMskRtike isa prakAra prAcArya haribhadra vidvattAkI raSTise to eka dhurINatama vidvAn aura ujjvala rasna the| dhurINatama hai hI; bhAcAra,vicAra aura sudhArakI dRSTi se bhI ApakI pIyUpavarSiNI lekhanIse nisRta sumadhura inakA sthAna bahuta hI UMcA hai / ye apane prakAMDa pAMDiaura sAhitya-dhArAkA bhAsvAdana karane se isa niSkarSa tyase garmita,praur3ha aura uccakoTike dArzanika evaM tAvika para pahuMcA jA sakatA hai ki jaina-Agama-sAhitya (mUla, graMthoMmeM jainetara graMthakAroMkI evaM unakI kRtiyoMkI mAloniyuktiyAM Adi) se itara upalabdha jaina-sAhityameM canA pratyAlocanA karate samaya bhI una bhAratIya sAhibharyAt (Classical Jain literature) meM yadi tyakAroMkA gaurava pUrvaka aura pratiSThA ke sAtha udAra evaM sena divAkara sUrya to bhAcArya haribhadra zAra- madhura zabdoM dvArA samullekha karate haiN| dArzanika saMghadoSa pUrNimAke saumpacandra hai| yadi isI alaMkArika paNase janita tatkAlIna bhASepamaya vAtAvaraNameM bhI mANameM jaina sAhityAkAzakA varNana karate caleM to kali- isa prakArako udAratA rakhanA prAcArya haribhadra sUrikI kAla sarva prAcArya hemacandra dhruva tArA hai| isa prakAra zreSThatAkA suMdara aura prAMjala pramANa hai| isa raSTise va sAhityAkAzake ina sUrya candra aura dhruvatArA-dvArA isa koTike bhAratIya sAhityaka vidvAnoMko zreNImeM Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haribhAri 280 - - haribhadrasUrikA nAma prathama zreNI meM jisaneke yogya hai| saharaNa sthAna hai| vaisA hI mahattvapUrNa aura bhAvasthAna jaina-samAjameM haribhadrasUri nAma vAle aneka jainA- sAhitya kSetrameM evaM mukhyataH nyAya-sAhitya meM bhara cArya aura graMthakAra hai| kintu prastuta haribhadra ke haiM, jo akalaMkadeva aura bhAcArya haribhadrakA samajhanA caahiye| ki mAkinI mahatarAsanuke nAmase prasiddha haiN| ye hI bhAvArya to yaha hai ki inake jIvana caritra takameM kucha bhAcArya zeSa anya sabhI haribhadroMkI apekSAse guNoMmeM, herapherake sAtha kAphI sAmyatA hai| ina donoMne hI graMtha-racanAoM meM aura jina-zAsanako prabhAvanA karanemeM sAhitya-kSetra meM aisI maulikatA pradAna kI ki jisase advitIya hai| inakA kAla zrI jinavijayanIne I0 umameM sajIvanA, sphUrti, navInatA aura vizeSatA paaii| san 700 se 770 naka arthAt vikrama saMvat 757 se isa maulikatAne hI bhAge calakara bhAratIya dhArmika 227 taka kA nizcita kiyA hai, jise jainasAhinyake kSetrame jaina dharmako punaH eka jIvita evaM samartha dharma pragAr3ha adhyetA svargIya prophesara haramana yAkobIne bhI banAkara use "jana-sAdhAraNake hitakArI dharma" ke rUpameM svIkAra kiyA hai, aura jo ki antatogatvA sarvamAnya pariNata kara diyA / kucha samaya pazcAt hI jainadharma punaH bhI ho cukA hai| haribhadra nAmaka jitane bhI jaina sAhi- rAjadharma ho uThA aura isa prabhAvakA hI yaha phala thA syakAra hue haiM, unameMme caritra-nAyaka prastuta haribhadra hI sarvaprathama haribhadra hai| pAla sarIkhI vyaktiyA~ jaina samAjameM avatIrNa huii| ___ dArzanika, prAdhyAtmika, mAhityika aura sAmAjika inhIM prAcAryoM dvArA viracita sAhitya ke prabhAvamaM dakSiNa pAdirUpa tatkAlIna bhAratIya saMskRtiko tathA cAri- bhArata, gujarAta tathA upake AsapAsake pradezoMmeM jaina trika evaM naitika sthitika dharAtalako aura bhI adhika dharma, jaina sAhitya aura jainasamAja mamartha evaM bhaneka UMcA uThAneke dhyeyame prAcArya haribhanna sUrine mAmA- sadguNoM se yukta eka uca koTikI dhArmika aura naitika jika pravAha aura sAhitya-dhArAko morakara navInahI saMskRtika rUpamai punaH prakhyAtaHho utthaa| inhIM kAraNoM dizAkI ora abhimukha kara diyA / mAmAjika-vikRti- para dRSTipAta karane evaM satkAlIna paristhitiyoMkA ke prati kaThora rukha dhAraNa kiyA aura usakI kar3I samA- vizlaMpaNa karane meM yaha bhanne prakAra siddha ho jAtA hai locanA kii| virodha-janya kaThinAiyoMkA vIranA parvaka ki haribhadramUri eka yuga-pradhAna aura yuga-nirmAtA sAmanA kiyA, kintu satya mArgase z2arA bhI vicalita prAcArya the / nahIM hue| yahI kAraNa thA ki jisame samAjameM puna: prAcAra-kSetra, vicAra-kSetra aura sADigya-kSetra meM inake svasthatA pradAyaka navInatA bhAI aura bhagavAna mahAvIra dvArA niyojita maulikatA, navInatA, aura anekavidha svAmIke prAcAra-kSetrake prati punaH jananAkI zraddhA aura vizeSanAko degvakA jhaTiti muMhame yaha nikala par3atA hai bhakti bddh'ii| ki prAcArya haribhadra kasikAna mudharmA mvAmI haiM / jisa prakAra prAcArya siddhasena divAkarakA aura nibaMdhake pAgekaM bhAgame pAThakoMko yaha zAna hojAyagA svAmI samantabhadrakA jinazAsanako prabhAvanA karanemeM ki yaha kathana aniraMjina kevala kAmyAnmaka vAkya hI evaM jaina-sAhityakI dhArAmeM vizeSatA pradAna karanemeM nahIM hai, bakki tathyAMzako liye hue hai| Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mASa, vIra minA saM0 20 parvakAlIna aura tatkAlIna sthiti dharmaseva, evaM jigamA gaNikSamAzrayaNa cAdri kaleka bhagavAn mahAvIra svAmI, sudharmA svAmI aura bhAcAryoM dvArA racita kucha graMtha pAye jAte haiN| kintu ma svAmI ke nivAsa paravAta hI jaina bhAcAra khimada pAdijo bhaneka gaMbhIra vijJAna bhAcArya vIraaura jaina sAhitya-dhArAmeM parivartana honA prAraMbha ho saMvat kI ina prayodaya satAbdiyoM meM hue haiM, unakI gayA thA / jaina-pAribhASika mASAmeM kaheM to kevala jJAna kRtiyoM kA koI patA nahIM calatA hai| ina mahApuruSoMne kA sarvathA abhAva ho gayA thA, aura sAdhuoMmeM bhI sAhityakI racanA vo bhavaraya kI hogI hI; kyoMki pAcAra-viSayako lekara saMgharSa prAraMbha ho gayA thA; baina-sAdhunoMkA jIvana nivRttimaya honese-sAMsArika jo ki kucha hI samaya bAda bhAge calakara zvetAmbara- mamaToMkA prabhAva honese-sAga jIvana sAhitya sevA digambara rUpameM phUTa par3A / bIrasaMvatkI dUsarI zatAbdi. aura jJAnArAdhanameM hI khagA rahatA thaa| ataH jaina sAke madhya meM arthAta pIrAt 156 varSa bAda hI bhadrabAhu hitya vIra-nirvANake pazcAt saikaDoM vidvAna jainasAdhuoM svAmI-jinakA ki svargavAsa saMvat vIrAt 170 mAnA dvArA vipulamAtrAmeM racA to avazya gayA hai, kintu vaha mAtA-aMtima pUrNa zrutakepalI hue / bhuta kevala bainetara vidveSiyoM dvArA aura muslima yugako rAjya zAna bhI arthAt / pUrvokA zAna bhI evaM anya mA krAntiyoM dvArA naSTa kara diyA gayA hai-aisA nizcagama zAma bhI bhavavAhusvAmIke pazcAt kramazaH dhIre dhIre yAtmakarUpase pratIta hotA hai| ghaTatA gayA, aura isa prakAra vIrakI navavIM zatAbdi baudadharma aura jainadharmane vaidika ekAnta mAnyatAoM sakake kAla meM yAne devadi samAzramabake kAma taka pati para gaharA prahAra kiyA hai aura bauda-darzanakI vicAra-prasvalpamAtrAmeM hI jJAnakA aMza avaziSTa raha gayA thaa| mAnise to jJAta hotA hai ki bauda-dArzanikoMne jainadharma haribhadra sUrikA kAla vIrakI 13vIM zatAbdi hai| ina bhiaura vaidikadharmako bhAratase samUla naSTa karanekA mAno 13.. varSoMkA sAhitya vartamAnameM upalabdha saMpUrNa jaina baracaya sA kara liyA thA, aura vibhinna praNAliyoM bAdamayako tulanAmeM pahamAMzake barAbara hI hogaa| yaha dvArA aisA gaMbhIra dhakkA denekA prayatna kiyA thA ki kacana parimANakI apekSAse samajhanA cAhiye, na ki jisase ye donoM dharma kevala nAmazeSamAtra avasthA meM raha mahatvako eSTise / pUrva zatAbdiyoMkA sAhitya pazcAt kI jaay| isa gozyakI pUrtike liye bauda sAdhu aura zatAbdiyoM kI apekSAse bahumahatvazAlI hai, isameM vo bauddha-anuyAyI janasAdhAraNakI maMtra, taMtra auramauSadhi kAvA hI kyA hai| mAdi evaM dhanAdikI sahAyatA dekara hara prakArase sevAina prathama teraha zatAbdiyoM ke sAhityameM se vartamAna zuzruSA karane lage, aura isa saba javasAdhAraNako meM upalabdha cha mUba pAgama, bhadragahu svAmIhata kA upadeza evaM soma mAdi bhaneka kriyAoM dvArA baudadharma niktiyA~,mAsvAmI ta tapArthasUtra bhAvi graMtha, pAda- kI bhora bhAkarSita karane lge| azoka zAdi jaise zivamUrikI kuSa sArAMvarUpa kRtiyA~, siddhasana divAkara samartha samrAToMko bauda banA liyA aura isa taraha bhUmi kI racanAe~, siMha pamANamaya sUrikA napaJcakavAla, vAra kara baidika dharma evaM jainadharma ko hAni pahuMcAne aura zivamarmasUri, caMti, kAlikAcArya, saMghadAsa, bge| vaidika-sAhitya aura jaina sAhityako bhI bATa Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa haribhadrasari karane lage aura saikar3oM graMtha-bhaMDAra nestanAbUda kara diye zeSa the| bhAratapara musalamAnoMke mAmaya prArambha hue| gye| dhamApaharaNake sAtha 2 dhAMdha musalamAnoMne bhAratIya ___ kucha kAna pazcAt bauddha sAdhubhoMmeM bhI vikRti aura sAhitya bhI naSTa karanA prArambha kiyA aura isa taraha zithilatA mAgaI, indriya poSaNakI ghora pravRtti adhika bacA huA jaina sAhityakA bhI bahuta kucha aMza isa bar3ha gaI; kevala zuSka tarka-jAlake balase hI apanI ma. rAjya-krAMti ke samaya kAja-kavalita ho gayA / usa kAla vAkI rakSA karane lage; aura itara dharmoke prati vidveSa meM jainasAhityakI rakSA karaneke paTakoNase bacA hudhA kI bhAvanAmeM aura bhI adhika vRddhi kara dI / yahI kAra- sAhitya gupta bhaMDAroM meM rakhA jAne lagA; kintu kucha rese Na thA ki bauddhoMko nikAlaneke liye samaya bhAte hI rakSaka bhI mile, jinake uttarAdhikAriyoMne bhaMDAroM uttara bhAratameM zaMkarAcAryane prayatna kiyA, dakSiNameM ku mukha saiMkar3oM varSoM taka nahIM kholA; pariNAma svarUpa mArila bhaTTane prayAsa kiyA aura gujarAta prAdi pradezoMmeM bahuta kucha sAhitya kITa-kavalita ho gayA; pate sada jainAcAryoMne isa dizAmeM yoga diyaa| bauddhoMkA bala gaye- gala gaye aura asta-vyasta ho gaye / isa prakAra kramazaH ghaTane lagA aura vaidika sattA punaH dhIre 2 jaina sAhitya para duHkhokA Dhera laga gayA, vaha kahAM taka apane pUrva prAsanapara pAkara jamane lgii| aneka rAjA jIvita rahanA ? yahI kAraNa hai ki haribhavasarika pUrvamahArAjA punaH vaidika dharmameM dIkSita hogaye aura isa kA mAhilya : bhAgake barAbara hai aura bArakA : bhAgake taraha vaidika dharma apanI pUrvAvasthA meM thAne hI baudadharma barAbara hai| yaha to huA haribhadra sUrike pUrva kAlIna ke sAtha 2 jainadharmakA bhI nAza karaneke liye udyata ho aura tatkAlIna mAhityika sthitikA siMhAvalokana / gyaa| isa taraha pahale bauddha dArzanika aura bAdameM bhava isI prakAra bhAcAra-viSayaka sthitikI pora Tivaivika dArzanika. donoM hI jaina mAhinyapara TUTa par3e aura pAna karanA bhI aprAsaMgika nahIM hogaa| aneka jaina sAhityaka prAcIna bhaMDAroMko agnika yaha pahale liyA jA cukA hai ki prAcAra-viSayaka samarpaNa kara use naSTa kara diyA / ina kAraNoM ke sAdhara phaTakA itanA gaharA prabhAva ho cukA thA ki jisame bhayaMkara duSkAla aura rAjya-kraoNniyA~ bhI jaina-sAhityako zvetAmbara aura digambara rUpase do bheda hogage the| naSTa karanemeM kAraNarUpa huI hai| yahI kAraNa hai ki hari- sthini yahIM taka nahIM ruka gaI thii| bhAcAra zithilatA bhadrasUrika pUrva jaina-mAhitya itanI alpa mAtrAmeM hI dinoM-dina bar3hatI gaI / indriya vijayanA bhIra indriya pAyA jAtA hai| jo kucha bhI vartamAnameM upalabdha hai, damanake sthAna para indriya lolupatA, svArtha-paratA evaM usakA hai bhAga haribhadrasUrike kAlape lagAkara tatpazcAt yazo-lipmA zrAdi aneka duguNoMkA sAmrAjya-bhAcAra kAlakA hai| ataH jaina sAhitya-petrameM haribhadrasUrikA kSetrameM apanA para dhIre 2 kinu majabanIke mAdha jamAne asAdhAraNa sthAna hai, yaha nissaMkocarUpasaM kahA jA khaga gayA thA / mAdhubhAMkA patana zocanIya dazAko sakatA hai| prAsa ho gayA thaa| prAcArya haribhavamUrina isa paribhAratIya sAhityakA daivaduSipAka yahIM taka samAha sthiti kI bhanyaMta kaThora samAlocanA kI hai| bhApatI nahIM ho gayA thA, usakemAmyameM aura bhI duHkha dekhane kI zaktikA yaha prabhAva thA ki jisase janatA aura Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 anekAnta [mAgha, vIranirvANa saM02460 sAdhu-saMsthA punaH vAstavika aura mAdarza mArgake prati merA aura amuka kuna merA-aisA mamatvabhAva rakhate bhavAmaya aura bhaktizIla huii| prAcArya haribhadrasUrine hai| khiyoMkA prasaMga rakhate haiM / zrAvakoMko kahate haiM ki apane saMbodha-prakaraNa' meM tatkAlIna paristhitikA manakArya ( matabhoja) ke samaya jina-pUjA karo aura barvana ina sabdoMmeM kiyA hai|--"ye sAdhu caitya aura mRtakoMkA dhana binadAna meM dedo| paisoMke liye (dadhimameM rahate haiN| pUjA mAvi kriyAoMkA bhArambha samArambha NArUpasa prApta karane ke liye) aMga upAMga prAdi sUtroMko karate haiN| svataH ke liye deva-madhyakA upayoga karate haiN| zrAdakoMke Age par3hate haiM / zAlAmeM yA gRhasthoMke ghara para jinamandira aura zAlAoMkA nirmANa karAte haiN| ye khAjA Adi pAka padArtha taiyAra karavAte haiN| patitamuharta nikAlate haiN| nimitta batalAte haiN| inakA cAritravAle apane guruoMke nAmapara unake dAha-sthaloM (sAdhuoMkA ) kahanA hai ki zrAvakoMke pAsa sUkSma para smAraka banavAte haiM / bali karate haiN| unake vyAkhyAbAteM nahIM kahanI caahiyeN| ye bhasma (rAkha) bhI taMtra nameM khiyA~ unakI tArIpha karatI hai| kevala ciyoMke rUpase dete haiN| ye vividha raMgake sugaMdhita aura dhUpita vastra prAge vyAkhyAna dete haiN| sAdhviyoM bhI kevala puruSoMke pahinate haiN| striyoM ke sAmane gAte haiM / sAdhviyoM dvArA bhAge vyAkhyAna detI haiN| bhikSArtha ghara ghara nahIM ghUmate bAgAhamA kAmameM jAte haiN| tIrtha-sthAnake paMDoMke samAna hai| maMDalI meM baiTha karake bhI bhojana nahIM karate haiM / adharmame dhana ikaTThA karate haiN| dinameM do tIna bAra saMpUrNa rAtribhara sote rahate haiN| guNavAnoM ke prati dveSa khAte haiN| pAna prAdi vastue~ bhI khAte haiN| dhI-dUdha rakhate hai / kraya vikraya karate haiM / pravacanakI boTameM bhAvikAbhI khUba prayoga karate haiM / phala-phUla aura sacitta vikathAe~ karate haiN| dhana dekara choTe choTe bAlakoMko pAnIkA bhI upayoga karate haiN| jAti bhojanake samaya ziSyarUpase kharIdate haiM / mugdha puruSoMko Thagate haiM / jinamiSTAnako bhI grahaNa kara lete haiN| mAhArake liye skhuzAla pratimAoMkA kraya-vikraya karate haiN| uccATana dhAdi makarate / pachane para bhI sasya dharmakA mArga nahIM bhI karate hai| DorA dhAgA karate haiN| zAsanabatalAte haiN| prAtaHkAla sUryodaya hote hI khAte haiN| prabhAvanAkI zroTama kalaha karate haiN| yogya sAdhuoMke vikRti utpana karanevAle padArthoMkA bhI bAra bAra pAsa jAne ke liye zrAvakoMko niSedha karate haiM / zrApa upayoga karate hai / keza-luMcana bhI nahIM karate haiN| za- prAdi denekA bhaya batalAte haiN| dravya dekara ayogya rIrakA maila utArate haiN| mAdhu yomya karaNIya zuddha cA- ziSyoM ko kharIdate haiN| vyAjakA dhaMdhA karate haiN| praritrake anurUpa kriyAoMko karate hue bhI lajjita hote yogya kAryoM meM bhI zAsana-prabhAvanA batalAte haiN| prvhai| kAraNa hI kapar3oM kA dera rakhate haiN| svayaM patita canameM kathana nahIM kiye jAnepara mI peme tapakI prarUpaNA hote hue bhI dUsaroMko prAyazcita dete haiM / paDilehaNA kara usakA mahotsava karavAte haiN| svataH ke upayogake ( pratibekhanA) bhI nahIM karate haiM / vama, zaiyyA, jUte, liye vastra, pAtra prAdi upakaraNa aura draSya apane zrAvAhana, mAyudha, aura tAye mAdike pAtra rakhate haiN| koMke ghara ikaTe karavAte haiN| zAstra sunAkara zAvakoM se snAna karate haiN| sugaMdhita telakA upayoga karate haiN| dhanakI prAzA rakhate haiM / jJAnakozakI vRddhi ke liye dhana bhaMgAra karate hai / attara phUlela jagAte haiN| amuka grAma ikahA karate haiM aura karavAte haiN| bhApasameM sadaiva saMgha Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haribhadrasari karate rahate hai| apanI-apanI tArIpha karake anya sadA. parivartana lAnekA saphala prayAsa kiyA aura punaH sudhAra cArIkA virodha karate haiN| saba ye nAma dhArI sAdhu li- mArgako nIva galI / isa eTise haribhavasarikSA sApoMko hI upadeza dete hai| svacchanda rUpame vicaraNa hityakSetra meM jo sthAna hai vaisA hI gauravapUrNa sthAna karate haiN| apane bhakta rAI samAna guNako bhI meru pAcAra kSetrameM bhI samajhanA caahiye| samAna batalAte haiM / vibhinna kAraNa batabAkara bhaneka bhAcArya haribhadramUri dIrgha tapasvI bhagavAna mahA. upakaraNa rakhate haiN| ghara-ghara kathAoMko kahate rahate haiN| vIra svAmIke zraddhAlu aura sthira sisakA anuyAyI sabhI apane pApako prahamiha samajhate haiN| svArtha mAne the| yahI kAraNa hai ki apane samayameM bena prAcAroM kI para mana ho jAte haiM aura svArtha pUrA hote hI IrSA rakhane aimI dazA dekhakara unheM hArdika manovedanA huI / aura jaga jAte haiM / gRhasthoMkA bahumAna karate haiN| gRhasthoMko unhoMne apane jJAnabala evaM bAritravajA-hArA isa kSetra meM saMyamake mitra banavAte haiN| parasparamajarate rAte aura punaH etA sthApita kii| ziSyoM ke liye bhI kalaha karate haiN|" isa prakAra prAcA. bhagavAn mahAvIra svAmIke uddezyako pUrNa karane, raviSayaka zocanIya patanakA varNana karate hue antameM ucata karane aura vikasita karanemeM sAdhu saMsthAkA gusa prAcArya haribhadrasUri kahate haiM, ki-"ye sAdhu nahIM haiM, u~cA sthAna hai| isake mahatva aura gauravako bhunAyA kintu peTa bharanevAle peTu haiN| inakA (mAdhuoMkA) yaha nahIM jA sakatA hai| jaina-dharma, jaina samAja aura jaina kahanA ki-"tIrthakarakA deza pahinane vAlA vandanIya sAhitya bhAja bhI jIvita hai, isakA mUla kAraNa bahai"-dhikkAra yogya hai, nindAspada hai|" prAcAryazrIne dhikA~zameM yaha sAdhu-saMsthA hI hai| isakI pavitratA aise sAdhunoMkI "nirlajja, amaryAda, kara" Adi vize- aura prArogyanAma ho jaina maskRtikA vikAsa saMnihita paNoMse gambhAra nindA kI hai| aisA hI sAdhu caritra- hai| kintu bhAjakI sAdhu-saMsthAmeM bhI punaH aneka roga citraNa mahAnizItha, zanapadI bhAdi granthoM meM bhI pAyA praviSTa ho gaye haiM / ataH punaH aise hI haribhadra samAna jAtA hai| ___eka mahApuruSakI bhAvazyakatA hai, joki mahAvIra svAmI bhagavAn mahAvIra svAmI dvArA pradarzita AcAra- ke yAcAra kSetrako phirase sudRr3ha, svastha, aura mArza paddhati eka mAdarza syAga vRtti aura bhasidhArA sama banA sake / atyanta kaThora eka asAdhAraNa nivRttimaya mArga hai / 'saMbodha-prakaraNa' meM likhita aura atra uddhana yA isa mArga meM saba prakArake duHkha, kaThinAiyA~ upasarga cAritra-patana tatkAlIna caityavAsI saMpradAyake mAdhunoM evaM pariSaha sahana karane par3ate haiN| svayaM bhagavAn mahA- meM pAyA jAtA thA / yaha saMpradAya vikrama saMvat 112 vIra svAmIne bharapamsa ugrarUpase isakA paripAlana ke bhAsapAsameM utpana huA thA; aimA dharmasAgara-kRta kiyA thaa| usI bhAdarza tyAga-vRtiko jaina sAdhuoM paTTAvalIme jJAta hotA hai| caritra-nApakakA kAma dvArA hI isa prakArakI dazA kI jAtI huI dekhakara mA- vikrama saMvata 17 se 227 sakakA hai, manaH mAlama cArya haribhadrasUriko mArmika evaM hArdika vedanA huii| hotA hai ki saMvat 112 se 17 taka kAlameM isa prAcAryazrIne virodha honekI dazAmebhI isa sthitimeM saMpradAyane apane paira bahuta majabUta jamA liye hoNge| Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 anekAnta [mAdha, bIra-nirvAtha saM. 2 haribhavasari caityavAsI saMpradAyake the vA anya saMpradAya MENIMANAMEANAME ke, yaha kaha sakanA kaThina hai| kintu koI 2 inheM ' revAsI saMpradAya ke hI mAnate haiM / usa samayameM caitya 'vIrazAsanAMka' para kucha sammatiyA~ pAsI aura pastivAsI aise do prabala dala utpanna hogaye the| ina donoMke parasparameM samAcArI viSayako lekara ___ (6) zrI bAlamukandajI pATaudI 'jijJAsu,' kAphI vAda-vivAda, vAkasaha evaM saMgharSa calatA thA,aura kizanagaMja koTAisa prakAra ye vo virodhI dala hogaye the-aisA jJAna hotA hai| aMtameM caityavAsI saMpradAya vikrama saM01000 "anekAntakA vizeSAMka mujhe mila gayA hai| ke bhAsapAsa samApta hogayA aura kharatara gaDake saMsthA- usake gar3ha sAhitya, gahare anveSaNa va pUrNavicArase paka zrIjinezvarasUrine apane anuyAyiyoM ke liye vi0 likhe gaye lekhoMkI prazaMsAmeM kucha likhaneke liye maiM saM0 1.80 meM vastivAsa sthira kiyaa| svayaM ayogya hU~-likhanekI zakti nahIM rakhatA / maiM isa paristhitike siMhAvalokanase haribhavasarikA ise bhale hI pUrNa rUpeNa na samajha pAU~ parantu par3hatA kAla jaina sAhitya, jaina saMskRti aura jaina prAcAra maiM use bar3e dhyAnasa aura bar3I zAntise huuN| maiM use kSetra meM eka saMkrAnti kAla kahA jA sakatA hai| ataH ekAgra manase ekAntameM par3hakara bar3A hI Ananda lAbha harimahasUrikA AvirbhAva jaina itihAsameM atyanta karatA huuN| aura hRdayase maiM usakI unnati cAhatA hU~ mahatvakA sthAna rakhatA hai / isaliye yadi inheM "kali- aura cAhatA hU~ usake sadaiva nirantarAya darzana / kAja-sudharmA" kahA jAya to yaha yukti saMgata pratIta jaina lakSaNAvalI likhanekA ApakA anuSThAna hogA / yahI saMkSepameM prAcAryazrIke pUrvakAlIna aura tatkAlIna sAhityika evaM prAcAra viSayaka sthitikI ___ bahuta hI prazasanIya hai aura aise granthakAroMkI jaina ' saMsAra va jainetara saMsArako bahuta bar3I AvazyakatA sthUla rUpa rekhA hai| aba bhAge inakI jIvanI aura ra hai| yaha grantha jaina saMsArakaM ratnakI upamA dhAraNakaratasmImAMsA, sAhitya-racanA ma tatprabhAva evaM nibandha ne vAlA hogA / isase logoMkI bahuta bar3I jJAnase saMbaMdhita anya aMgoMke saMbaMdha likhanekA prayAsa hogii| "zrImAnakI 'mInasaMvAda' nAmaka kavitA baDI hI jJAta hotA hai ki zvetAmbara saMpradAyameM vikramakI hRdayasparzI hai usakA yaha vAkya "guMjI dhvanI aMbara15 vIM zatAndike AsapAsa yA isake kucha pUrva punaH lokameM yoM, hA ! vIrakA dharma nahIM rahA hai !!" to mAdhu saMsthAmeM caityavAsI jaisI sthiti paidA hogaI hogI; bar3A hI hRdayameM cubha jAnevAlA aura ghulajAnaimIliye prAcArakI dRDhatAke liye dharmaprANa lokAzAhane vAlA hai|" cunaH vaslivAsI apara nAma sthAnakavAsI saMpradAyakI nIMva DAlI hai|-lekhk| Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jilhbaaj bhisth juhu tyaa [10-sI agaracanda gAhaTA, sampAdaka rAjasthAnI'] sArake sAre samAja drutagatise Age bar3ha paristhitikA bhalIbhAMti manamavAra yathocita mAtra rahe haiM, navIna navIna bhAdarzIkA avalambana grahaNa kreN| jina purAne vicAroMse bhava kAma nahIM kara unnati lAbha kara rahe haiM aura eka-dUsarese calatA hai unheM parityAga kara navIna mArgaprahaya kareM pratispardhA karate hue ghur3adaur3a-sI lagA rahe haiM, para kyoMki sabhI kAma paristhitika bhAdhIna hote haiN| hamAre jainasamAjako hI na mAlUma kisa kAlarAhune paristhitikA mukAbalA karane vAle vyaki prasita kiyA hai ki usakI AbhA isa pragatizIla kitane 1 bhAja nahIM kala unheM antataH usI mArga yagameM bhI timirAcchanna hai| usakI kumbhakarNI para AnA par3egA jise paristhiti pratisamaya balanidrA aba bhI jyoMkI tyoM banI huI hai| vizvameM bAna banA rahI hai| jo saMsArakI gatividhiko kahA~ kaisI unnati ho rahI hai, isake jAnane vicArane morase sarvathA udAsIna rahakara usakI upekSA kA kI hameM tanika bhI parvAha nahIM hai| vizva cAhe tiraskAra kareMge ve pIche raha jAyaMge, aura phira kahIM bhI jAya hama to apane vartamAna sthAnako pachatAnese honA bhI kucha nhiiN| kyoMki ghar3asavAra nahIM chor3eMge, aisA durAgraha pratIta ho rahA hai| kaI vyaktiko paidala kabhI nahIM pahuMca sktaa| isIliye yuvaka dhIre dhIre pukAra kara rahe haiM, kucha hohallA jainadharmameM 'anekAnta' ko mukhya sthAna diyA gayA macA rahe haiM, para samAjake kAnoM para jUM taka nahIM hai kahA gayA hai ki apanA dRSTikoNa vizAla reMgatI / yuvakoMko pada-pada para vighna bAdhAe~ upa- rakho, virodhI ke vicAroMko pacAnekI zakti saMcaya sthita haiM, pAe dina tiraskArakI bochAreM unake karo, deza-kAlakaM anumAra apanA mArga nidhita dhadhakate hRdayakI jvAlAko zAnta kara rahI haiM / ve kro| para hameM dharma ke bAharI mAdhana hI aimI bhUla apanI hAra mAna kara mana masosa kara baiTha jAte bhulaiyAmeM DAla rahe haiM ki tatvake prAtarika rahasya haiM ! koI navIna Adarza upasthita kiyA jAtA hai taka pahu~cane hI nahIM dete / svayaM nayA mArga nirdhAto sthAna-sthAna para usakA virodha hotA hai, usa raNa yA upayogI Adarza upasthita karanekI zakti para gambhIra vicAra nahIM kiyA jAtA; taba Apa hI sAmarthya hamameM kahA~ ? dUsaraMka upasthina kiye hue kahiye unnatikI AzA kyA nirAzA nahIM hai ? AdarzokA bhI anusaraNa nahIM karate / na mAlUma jo vyakti yA samAja vizvameM jIvita rahanA vaha sudina hamAre liye kaba bhAvaMgA jaba hama cAhatA hai usake liye bhAvazyaka hai ki tatkAlIna agragAmI banakara vizva ke sAmane navIna bhAdarza Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mAdha, bIranirvANa saM02416 sthApana kareMge / isa lekhameM anya vyaktiyoM dvArA kevala do hI ghaMTemeM avalokana kiyA thA ataH upasthita kiye hue do navIna AdarzokI ora jaina- usake pUre vivaraNase maiM ajJAta hU~, phira bhI thor3e samAjakA dhyAna AkarSita karatA huuN| AzA hai samayameM jo kucha dekhA usase vaha saMsthA eka Adarza samAjake netA evaM vidvAngaNa unapara gaMbhIra saMsthA pratIta huI / jaina samAjakI stutike icchuka vicAra kreNge| vyaktiyoMko yahAMsa kucha bodha grahaNa karanA cAhiye / gata varSa idhara kalakattA pAte samaya rAstemeM isI prakAra eka bAra Ate samaya dillImeM pAgare ThaharA thA to vahA~kI 'dayAlabAga' nAmaka eka Adarza mandirako dekhanekA suavasara milA, saMsthAke Adarzako dekhakara daMga raha gayA ! itane usakA nAma hai 'biDalA mNdir|' paravAra bandhuke thor3e varSoMmeM itanI mahatI unnati sacamuca Azcarya- suyogya sampAdaka zrIyut dhanyakumArajI jaina bhI janaka hai ! manuSya jIvanako sukhaprada banAne evaM sAtha the| niHsandeha yaha eka darzanIya devasthAna bitAnekI jo suvyavasthA vahAM najara AI vaha hai| bhAratavarSameM yaha apana, DhaMgakA eka hI hai / ima bhAratakaM sabhI samAjoMke liye anukaraNIya bodha maMdirasa sarva-dharmasamabhAvakA sundara Adarza-pATha pATha hai / jIvanopayogI prAyaH sabhI vastue~ vahA~ milanA hai / yadyapi mukhya rUpame yaha maMdira bir3alA prastuta kI jAtI haiM, aura usa saMsthAmeM rahane vAle jI ke upAsya zrI lakSmInArAyaNajIkA hai, para sabhI logoMko unhIMkA vyavahAra karanA Avazyaka vaise mabhI prasiddha dharmoke upAsyadevoM-mahApuruSoMkImAnA gayA hai| bar3e-bar3e buddhizAlI injiniyara mUrtiyA~ evaM citra isameM aMkita haiM, sthAna sthAna mAdi kama vetanameM saMsthAko apanI mamajha kara para prasiddha mahApuruSoMka upadeza vAkya cuna cuna kartavyake nAte saMvA kara rahe haiN| unakI pavitra kara utkIrNa kiye gaye haiM, jisase pratyeka darzana sevA evaM laganakA hI yaha suphala hai ki thor3e hI vAle nisaMkocase vahAM darzanArtha jA sakate varSoMmeM karor3oM rupayoMkI sampati vahA~ ho gaI hai hai aura saba eka sAtha eka hI maMdirameM baiThakara aura dinodina saMsthAkA bhaviSya ujjvala pratIta apane apane upAsya devoMkI upAsanA kara sakate ho rahA hai| saMsthAmeM kAma karane vAle sabhI haiN| kahAM sarva-dharmasama-bhAvakA itanA U~cA Adarza suzikSita haiM, zikSAkA prabandha bhI bahuta acchA hai| aura kahAM hamArA jaina mamAja, jo digambara zveeka-damaremeM bahuta prema hai aura sabhI vyakti svastha tAmbara mUrtiyoM evaM tIrthoM ke liye lAkhoM rupaye vyartha evaM sukhI dikhAI dete haiN| barabAda, kara rahA hai| isa AdarzakA anusaraNakara dhArmika saMskAroMke sudRr3ha banAne ke liye saMsthA yadi hamArA jaina samAja thor3A sA udAra hokara meM rahane vAle sabhI vyakti subaha zAma niyata apanI sAmpradAyika kaTTaratAko kama karade to samaya ekatra hokara prArthanA, vyAkhyAna zravaNa jJAna- Aja hI mamAja unnatikI ora agrasara hone goSThI karate haiN| lAkhoM rupayoMkI lAgatakA eka lage / lAkhoM rupayoMkA vyartha kharca baca jAya aura nayA mandira bana rahA hai / yadyapi maiMne isa saMsthAkA ve rupaye dayAlabArA-jaisI saMsthAke sthApanameM, jaina Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ) jaina samAjake lie anukaraNIya mAdarza ..25 dharmake pracArameM, navIna jaina banAne meM lagAye jAe~ mahatva dekara dinoMdina hama adhikAdhika kaTTaratA to koI kAraNa nahIM ki hama vizvameM gaurava prApta dhAraNa kara rahe haiN| sAdhAraNatayA yahI dhAraNA ho nahIM kara skeN| rahI hai ki unase hamArA milAna-mela ho hI nahIM dehalIse banArasa Ane para vahAka bhelupurake sakatA, unako dhAraNA sadAbhrAnta hai, para vAstavameM jaina mandirako dekhakara prathama mujhe Ananda evaM vaisI kucha bAta hai nahIM, yaha maiMne apane "digambara Azcarya huA ki vahAM zvetAmbara jaina maMdira meM zvetAmbara mAnyatA-bheda zIrSaka lekhameM jo ki bhanezvetAmbara mUrtiyoMke sAtha sAtha kaI digambara kAntaka' varSa 2 aMka 10 meM prakAzita huA hai, mUrtiyAM bhI sthApita haiN| para pIchese mAlUma huA ki batalAyA hai| hamArI vartamAna vicAradhArAko dekhate usIke pAsameM digambara bhAiyoMkA eka aura maMdira hue upayuka yojanA kevala kalpanA-svapnasI evaM hai jisameM bahu saMkhyaka mUrtiyAM haiN| yadi hamAre asambhavamI pratIta hotI hai, saMbhava hai mere ina maMdiroMmeM donoM mampradAyoMkI mUrtiyA~ pAsameM rakhI vicArAMkA loga virodha bhI kara baiThe, para ve yaha raheM aura hama apanI apanI mAnyatAnumAra binA nizcayase smaraNa rakheM ki binA paraspara saMgaThana eka dRmarekA virodha kiye mamabhAva pUrvaka pUjA evaM sahayoga kabhI unnati nahIM honekI / karate raheM to jo anupama Ananda prApta ho makanA zvetAmbara eka acchA kAma kareMge to digambara hai yaha to anubhavako hI vastu hai| aimA hone para usameM amahipA hokara usakI asaphalatAkA hama eka dumareme bahuta kucha mila-jula makata hai| prayatna kareMge / digambara jahAM pracAra kArya karanA ApamI virodha kama ho sakatA hai, eka dUmakaM prArambha kareMge zvetAmbara vahAM pahuMca kara matabheda vidhi-vidhAnase abhijJa hokara jima mampradAyakI DAla deNge| taba koI nayA jaina kaise bana sakatA vidhividhAnameM jo anukaraNIya tatva najara Ave hai ? anya mamAjama kaime vijaya mila makatI hai ? apane meM grahaNa kara makate haiN| eka dUmAMka vidvAna arzana hamArA koI bhI icchina kArya pUrNa rUpase Adi viziSTa vyaktiyoMse mahaja parrAicana ho saphala nahIM ho makanA / udAharaNArtha digambara makane haiN| donoM maMdiroMke liye alaga alaga mahAvIra jayaMtIkI chuTTIkaM liyaM yA anya kimI jagahakA mUlya makAna banAneka kharca, naukara, pUjA- uttama kAyakaM liye Age bar3heMge to zvetAmbara mamarI, munIma rakhane AdikA mArA kharca AdhA ho aMga ki hama yadi mahayoga deMge aura kArya maphala jaay| anaH Arthika dRSTisaM yaha yojanA bahuta ho jAyagA no yaza unheM mila jAyagA ataH hama upayogI evaM lAbhaprada hai / para hamArA samAja abhI apanI nRtI alaga hI bajAveM, naba kahiye maphalatA taka isake yogya nahIM banA, eka dUmarakaM vicAgaM- milagI kama ? mavaprathama yaha paramAvazyaka hai ki jo ko hIna kriyAkANDoMko ayukta aura middhAntako Adarza kAya hama donoM samAjoM ke liye lAbhaprada hai sarvathA bhinna mAna rahe haiM, idhara udharama jo kucha kamase kama umama nA eka dUmareko pUrNa sahayoga sAdhAraNa mAnyatA-bheda suna rakhe haiM unhIMko bahuta deN| mahAvIra jayanI Adike utmava eka sAtha Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAgha, pIra-nirvAda sN0|| manAye to unakI zobhA dviguNita ho jAtI hai aura kI dazA abhI "ninAyakaM hataM sainya" kI ho rahI . pApasameM zreya evaM jAnakArI bar3hatI hai| hai! kauna kisakI sunatA hai ? saba apanI apanI maMdiroMkI upayukta yojanAko abhI alaga bhI DaphalImeM alaga alaga rAga AlApate haiN| zvetArakhade to anya kaI aise kArya hai jo donoM samAje mbara digambara saMsthAe~ abhI eka na ho sake to yadi thoDIsI udAratAse kAma leM to lAkhoM rupaye kamase kama zvetAmbara samAjake tIna mukhya samprabaca sakate haiN| jaise di0 zve0 zikSA saMsthAoMko dAya tathA anya pArTI baMdiyA~ eka honeko kaTibaddha eka kara diyA jAya to bahutasA vyartha kharca bacatA hojA~ya aura isI prakAra di. samAjakI saMsthAe~ hai| eka kalakatte meM hI dekhiye, kevala zvetAmbara bhI, to kitanA Thosa kArya ho sakatA hai| anekAta samAjake tInoM sampradAyoMkI tIna bhinna 2 zikSA ke upAsaka kyA ApasI sAdhAraNa mata bhedoMko saMsthAe~ haiM jinako eka kara lenepara Adhase bhI nahIM pacA sakate ? bhanekAnta to vaha udAra siddhAkama kharca meM Thosa kArya ho sakatA hai| jo jo saM- nta hai jahA~ vaira-virodhako tanika bhI sthAna nhiiN| sthAe~ dravyAbhAvase Age nahIM bar3ha sakatI ve usa vizAladRSTi-dvArA vastuke bhinna bhinna dRSTikoNoMko bace hue kharcase sahaja hI unnati kara sakatI haiN| unakI apekSAse samabhAvapUrvaka dekha sakanA, sabhI isI prakAra kaoNnphreMsa, pariSad Adi alaga alaga kI saMgati baiThA lenA hI to 'bhanekAnta' hai| para hote haiM unameM hajAroM rupayoMkA vyaya prativarSa hotA hamane umake samajhanemeM pUrNatayA vicAra nahIM kiyA, hai una saMgaThana sabhAoMkA parasparameM sahayoga nahIM isIse hamArI yaha upahAsya dazA ho rahI hai| hone ke kAraNa prastAva bhI kore 'pothIke beMgaNa' kI AzA hai samAja-hitaiSI sajjanagaNa mere ina vibhA~ti kArAjI ghor3e raha jAte haiN| anyathA eka hI cAroMpara gambhIratAse vicAra kareMge / zAsanadeva jainakaoNnphreMsa ho to hajAroM rupayoMkA kharca bhI baca donoM sampradAyoMko sadbuddhi deM, yahI kAmanA hai| jAya aura kAma bhI acchA ho, para hamAre samAja 'vIrazAsanAI para sammati (7) pro0 jagadIzacandrajI ema0 e0 ruiyA kAlija bambaI'vIra zAsanAka milA / kucha lekha par3he, lekha saMgraha ThIka hai / jaina samAjake lie aise patrakI bar3I AvazyakatA thii| harSa hai ki Apa isa AvazyakatAko pUrNa karaneke prayatnameM lage hue haiM / .... 'jaina lapavAvalimeM jo pApa parizrama kara rahe haiM vaha sarAhanIya hai|" Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gommaTasAra eka saMgraha grantha hai [zaka-paM0 paramAnanda baina zAcI] vigambara jaina-sampradAyake anyakartA prAcAryomeM rUpa donoM bhAgokA saMkalana karanemeM jina pranthokA upa prAcArya nemicandra apanA eka mahatvapUrNa yoga kiyA gayA hai yadyapi ve sabhI mere sAmane nahIM , sthAna rakhate haiM / Apa apane samayake vikramakI 11vIM parantu unameM se jo grantha isa samaya upalabdha hai, unake zatAndIke eka prasiddha granthakAra ho gaye haiM, aura tulanAtmaka adhyayanase mAlama hotA hai ki ukta kAroM dhavala, mahAdhavala tathA jayadhavala nAmake mahAn kI racanAmeM una dhavalAdi siddhAnta andhoMke sivAya, middhAnta granthoM meM niSNAta the| isIse 'siddhAnta caka- 'prAkRta pacasagraha' se bhI vizeSa sahAyatA lI gaI hai| vartI' kahalAte the / gaMgavaMzIya rAjA rAcamalla ke isake atirikta karmaviSayaka vA sAhitya bhI saMbhavataH pradhAna senApati mamarakezarI vIra mArtaNDa Adi aneka AcArya nemicanda ke sAmane rahA hogA jisa parase upAdhiyoMse vibhUSita rAjA cAmuNDagayake zrApa vidyA- prAcArya pajyapAdave apanI 'sarvArthasiddhi meM karmasAhityase guru the| Apane ukta tInoM siddhAna granthoMkA aura sambandha rakhanevAlI aisI kucha gAthAe~ 'uktaca' rUpase apane mamayame upalabdha anya karma sAhityakA dohana yA binA kisI makena ke uddhRtakI haiN| kyoMki mAkarake jo gommaTasAra mpa navanIta nikAlA hai vaha bar3e cArya pUjyapAda dAga udhRta gAthAmiMge kucha gAthAe~ hI mahatvakA hai aura zvanAmbara sampradAyake upalabdha AcArya nemicandrane bhI apane granthomeM saMkalita kI , karma granthoMse bahuta kucha vizeSatA rakhatA hai / ima aura avaziSTa gAthAeM upalabdha di0 karmamAhitya meM gommaTamArake paThana-pAThanakI di. jainamamA jame vizeSa kahI para bhI nahIM pAI jAtI hai / isameM kimI aime prathapravRtti hai / Apane gommaTamAra (jIvakANDa, karmakANDa) kA anumAna honA svAbhAvika hai jimaparasa ye gAthAe~ ke bhivAya, trilokamAra, labdhimArakI bhI racanA kI hai pUjyapAda aura nemicandrane uddhRta kI hai| aura yaha bhI aura 'karma prakRti' nAmakA eka grantha bhI inhIMkA saMbhava hai ki prAcArya nemicandrane pUjyapAdake graMthaparase banAyA huzrA kahA jAtA hai, parantu vaha abhI taka mere ho unheM leliyA ho| dekhaneme nahI aayaa| . . gommaTamArakA gambhIra adhyayana karane aura dUsare zrAcArya nemicandra negommaTamAra ke jIvanakANDa aura prAcIna grayoMke mAtha tulanA karaneme spaSTa pratIta hotA karmakANDa nAmaka dono khaNDomeM paTagbaNDAgama-sambandhI hai ki gommaTasArako racanA karane meM una prAcIna graMko jIvasthAna, kSudrabaMdha, baMdha svAmitva, vedanA aura vargaNA parase vizeSa anukaraNa kiyA gayA hai| yahA~ taka ki ina pAMca viSayoMkA saMgraha kiyA hai / imI kAraNa unake payoMko jyokA tyo athavA kucha pATha-bhedake sAtha gommaTasArakA dUmarA nAma 'paMcamaMgraha' prayukta huzrA jAna apane granthameM zAmila kiyA gayA hai| isIliye gommaTa. par3atA hai / gommaTasArake jIvakANDa aura karmakANDa sAra anya zrAcArya nemicandrakI bilkula hI svatantrakRti Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [mASa, vIranirvANa saM02555 mAlUma nahIM hotA kintu yaha eka sagraha grantha hai,jisakA racanA sumambaddha jAna par3atI hai aura apane viSayako ukta prAcAryane cAmuNDarAyake nimitta saMkalana kiyA pUrNatayA spaSTa karatI hai| anyameM pratipAdita viSayoMke thaa| gommaTasArake sakalita hone ke bAda isake paThana- lakSaNa bahuta acchI taraha saMkalita kiye gaye haiM jinake pAThanakA jainasamAjameM vizeSa pracAra hogayA aura vaha kAraNa yaha grantha sabhI jijJAsutroMke liye bahuta upayahA~ taka bar3hA ki gommaTasArako hI sabase purAnA karma yogI hogayA hai| yadyapi zvetAmbarIya prAcIna caturtha anya samajhA jAne lgaa| kintu jina . mahA bandhAdi karmagraMthameM bhI isI viSayakA maMkSipta varNana diyA huA prAcIna siddhAnta pranyoMke AdhArapara isakI racanA huI hai parantu usameM jIvakANDa jaimA spaSTa evaM vistRta kathI unake paThana pAThanAdikA bilkula pracAra banda ho yana nahIM aura na umameM isa tarahake sumambaddha lakSaNoMgayA aura natIjA yaha huA ki ve dhavalAdi mahAn kA hI samAveza pAyA jAtA hai / isI liye prajJAcakSu siddhAnta anya kevala namaskAra karane kI cIz2a raha gye| paM0mukhalAla jIne apanI caturthakarma graMthakI prastAvanAmeM isI kAraNa ise hI vizeSa Adara prApta huA aura una jIvakANDako dekhane kI vizeSa preraNA kI hai / astu / siddhAntagranthoMkI prApti ke abhAvameM inheM hI mUla siddhAnta paMcasaMgraha aura jIvakANDa anya samamA jAne lgaa| isI granthake kAragA prAcArya nemicandrakI adhika khyAti huI aura unakA yaha maka- prAkRna paMca maMgraha ke 'jIvaprarUpaNA' nAmake prathama lana jaina mamAjake liye vizeSa upayogI siddha humaa| adhikArakI 206 gAthAmime gommaTamAra jIvakANDameM astu, gommaTamArakI racanA ke AdhAra ke viSayameM kucha 127 gAthAe~ pAI jAnI hai| ye gAthAe~ prAyaH ve haiM vicAra karanA hI ima lekhakA mukhya viSaya hai| ataH jinameM prANa, paryAmi zrAdikaM viSayoM ke lakSaNa diye sabase pahale usake jIva kA~Dake viSayameM kucha vicAra gaye haiN| ina 127 gAthAzroma 100 gAthAe~ to ve kiyA jAtA hai| hI jinheM dhavalAmeM prAcArya vIramenane uktaM ca rUpase gommaTamArake jIvakAeDameM jIvoMkI azuddha diyA hai aura ninakA anekAntakI gana tRtIya kiraNameM avasthAkA varNana kiyA gayA hai / gAyAprokI kula 'niprAcIna prAkRta pacanagraha' zIrSakake nIce paricaya saMkhyA 733 dI hai / graMthake zurumaM magalAcaraNa ke bAda diyA jA cakA hai / zeSa 27 gAthAe~, aura upalabdha cIsa adhikAroMke kathanakI pratijJA kI gaI hai. aura una hotI hai| ataH ye maca gAthAe~ zrAcArya nemicandrakI bIsa adhikAroMkA-jinameM 14 mArgaNAeM bhI zAmila banAI huI nahIM kahA jA mkii| kyoMki pacasaMgraha hai-granthame vistAra pUrvaka kathana kiyA gayA hai / sAtha gommaTamArane bahuta pahale kI racanA hai| mAlama hotA hai ho aMtarbhAvAdhikAra aura zrAlArAdhikAra nAmake do ki zrAcArya nemicandra ke sAmane 'prAkRta paMcamagraha' adhikAra aura bhI diye gaye haiM nimase kula adhikAge- jarUra thA aura umI parase unhoMne jIvakANDameM ye 120 kI saMkhyA 21 ho gaI hai jiname gAthA grIkA aura una- gAthAeM uddhRta kI hai| panasaMgrahakI jo gAthAe~ jIvake pratipAdya viSayakA saSTIkaraNa, vicana parva saMgraha kANDameM binA kimI pAThabheda ke yA thoDasaM sAdhAraNa bAta hI acche DhaMgase kiyA gayA hai| damAniye hamakI banda parivartanake sAtha pAI jAtI hai unamase namUne ke Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3. kiraNa ] gommaTasAra eka saMgraha graMtha hai 26 - - - taura para do gAthAe~ nIce dI jAtI hai:- 135, 136, 137, 140, 141, 146, 150, 151, zo iMdipasu virado No jIve thAvare tase caathi| 163, 173, 201, 185, 161, 162, 165, 169, jo sarahadi jiNunaM sammAihI bhavirado so|| 197, 202, 217, 218, 216, 220, 226, 231, -prA. paca saM0 1,11 238, 242, 273, 272, 204, 281, 28, 298, yo iMdiyesu virado yo jIve thAvare tase vaapi| 302, 303, 304, 315, 366, 4ME, 464, 466, jo sAhadi jiNutaM sammAiTThI bhavirado so|| 470, 471, 473, 474, 475, 476, 477, 481, -go0 jI0, 26 483, 484, 485, 488,508,506,510,519, sahA sesapamAmo vayaguNasImojimaMgmio vaannii| 512,513, 514, 515, 516, 555, 557, 556, maNava samamo ya khavamo mAvazivINo huappmtto|| 558, 560, 6025, 646, 654, 655, 660, -prA. paMca sa0, 1,16 661,664,665, 671, 673, 674, 628,666, bahAmesapamAdo vayaguNasIlonimaMrimo gaannii| 652 para pAI jAtI hai| azva samabho ma khavamo bhANaNijIyo hu apamatto / prAkRta paMcamaMgrahakI uparyukta nambara vAlI gAthAoMke -go0 jI0, 46 atirikta jina gAthAzroMkA jIvakANDa meM thor3A-mA pAThaina do gAthAoMke mivAya, prAkRta pacamagrahakI bheda pAyA jAnA hai unameme namUne ke taura para do gAyAe~ gAthAe~ na0 2, 3, 4, 6, 8,6, 10, 12, 14, 15, nIce dI jAtI hai:17, 18, 16, 20, 21, 23, 25, 27, 26, 30, jo tasa bahAu virado govirabho pakmayAvara bhaayo| 31, 32, 35, 44, 46, 18, 51, 52, 53, 54, parisamayaM so jIvo virayAviramo jiNezamaI // 55, 56, 56,60, 63, 64, 74 76, 85, 82, -prA0paca maM0, 1,13 83, 84,85,86,87, 8,60, 5.2 63, jo tasa bahAu virado aviradamo tahaya pAvara bhaado| 65, 67, 100, 105, 106, 508, 106, 116, eka samayamhi jIvo viradAvirado giNezabaI // 117, 218, 116, 120, 122. 123, 126, 127, -go0 jI011 126, 130, 131, 133, 135, 136, 137, 138, mati jayo NicaM maroNa nigyA bado hune jIvA / 136, 140, 141, 142, 144, 145, 146, 147, manamADAya jamhA tamhA te mANasA bhaNiyA // 148, 146, 150, 151 152, 153, 154, --prA0paMcama0, 1,62 156, 157, 156, 160, 161. 166, 170. 573, mayaMti ado NisvaM maNeNa miramA maNukA jamhA / 174, 176, 17, 178, 176. 180, 185. 166, marAbhavA va samve nahA te mANumA bhaNivA // 201, gommaTamAra jIvakANDameM kramazaH gAmA na0, -go0 jI0 148 8,6, 17, 18, 20, 22, 27, 27, 33, 34. 51. ina do gAyAka alAvA pana maMgrahakI gathAeM 52, 54, 56, 57, 58, 62, 63, 65, 65, 68, na. 5, 1, 13, 4, 61,64, 66, 68,66, 107, 70, 70,72, 118, 126, 532, 133, 534, 125, 166, 188 186 bhI aimIhI jo jIvakAMta Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAgha, vIra-nirvANa saM05 meM kramazaH naM0 10, 61, 117, 128, 147, 230, paMcasaMgraha aura karmakANDa 213, 236, 240, 274, 437, 146. 533, 534 gommaTasAra karmakANDa, karma viSayaka sAhityakA eka para thor3ese pATha bhedake sAtha upalabdha hotI hai| aparva grantha hai| isameM baMdha, udaya, udIraNA aura inake sivAya, eka gAthA jIvakANDameM paMcasaMgraha karmokI sattAkA bahuta hI acche tarIke para varNana diyA kI aisI bhI pAI jAtI hai jo adhika pATha bhedako liye gayA hai / sAtha hI, karma kyA hai, unake kitane bheda haiM hue hai-usakA parvA to milatA hai parantu uttarArdha aura unakA jIvake sAtha kaisA saMbaMdha hotA hai| kisa nahIM milatA / vaha badalA huA hai| kintu dhavalAke jIvake kitanI prakRtiyoMkA baMdha aura udayAdi hote haiN| mudrita aMzameM vaha paMcasaMgrahake anusAra hI upalabdha ina sabakA vivecana isameM kiyA gayA hai| graMthama 6 hotI hai| vaha isa prakAra hai:-- adhikAra diye haiM aura maya prazastike gAthAtroMkI kula mahimuhaniyamiyabohaNamAbhiNiyohiyamaNidaiMdiyanaM / saMkhyA 672 dI hai / jaba taka mere dekhane meM 'prAkRta paMca saMgraha' nahIM pAyA thA usa samaya taka merA yaha khayAla bahu uggahAiNakhalu kyachattIsA-ti-saya-bheyaM // --prA. paMcasaM0, 1,121 thA ki karma prakRtiyoMkA isa prakArakA baTavArA kara dene. vAlA koI anya prAcIna karma grantha bhI zrAcArya nemimahimuhaNipaNiyabohaNa mAbhiNiyohiyamaNidaIdiyajam candra ke sAmane rahA hogA, jimaparase unhoMne saMkSiptarUpase bhavagahaIhAvAyAdhAraNagA hoti patteyaM // gommaTasAra karmakA~DakA saMkalana kiyA hai| yadyapi paMca-go0 jI0, 305 saMgrahakA tulanAtmaka adhyayana karaneme mAlUma hotA hai mUlAcAra aura jIvakANDa ki karmakAMDakI racanAme kucha kliSTatA aAgaI hai| paraMtu prAkRta pacamaMgrahameM vaha maralatA banI huI hai, imaliye mUlAcAra di. jaina mamAjakA eka mAnya grantha hai| usake dvAga artha-bodha karane me koI kaThinAI mAlUma imake viSayameM, maiM eka legya 'anekAnta' kI dvitIya nahIM hotii| dUsarI vizeSanA umameM yaha bhI hai ki jisa varSakI kiraNa na. 5 meM nigya cakA hU~ / imI se yahA~ bAtako panamagraTakAra gAthAbaddha karanemeM kaThinAI mamajhate usake viSayamaM adhika kucha nahIM ligvA naataa| usakI the yA usase artha bodha hone meM kucha kliSTatAkA anubhava kucha gAthA bhI gommaTamAra jIvakANDameM prAyaH jyoMkI karate the ume unhoMne prAkRta gadyama de diyA hai aura tyo rUpama upalabdha hotI haiN| arthAt mUlAcArakI sAthameM ava maMSThi bhI de dI hai, jimame jijJAsuoMko gAthAe~ naM0 221, 223, 226, 328, 315, 316, usake mamajhane meM bahuna kucha AsAnI hogaI hai| phira 1034, 1035, 1036, 1.37, 1038, 1036, bhI gommaTamAra karmakANDa meM kitanA hI varNana paMcamaMgraha 1040, 1102, 1103, 1158,1151 gommaTamAra me bhinna pAyA jAtA hai| udAharaNa ke liye iginI aura jIvakANDameM kramazaH na0 113, 114, 86, 221, prAyopagamana manyAma zrAdikA varNana nathA karmoM kA no225, 225. 25, 36, 37, 38, 40, 41 12,81, karmavAlA kathana paMcabhaMgrahame nahIM hai / isI taraha kada pI82, 426, 426, para pAI jAtI hai| ghAta yA akAla maraNa ke kAraNoMko sUcita karanevAlI Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa gommaTasAra eka saMgraha graMtha hai gAthA bhI usameM nahIM hai / isake sivAya,876 naM. kI diye haiM aura phira eka gAthAmeM unake svabhAvako udA. gAthAmeM 363matoMkA-kriyAvAdI aura prakriyAvAdI aAdi haraNa dvArA spaSTa kiyA hai / isake pazcAt eka gAthAma kebhedoMkA-aura usake bAda unakA saMkSipta svarUpa 13 uttara prakRtiyoMkI saMkhyA dI hai aura phira prAkRta gadya gAthAoMmeM diyA hai, usake anantara daivavAda, saMyoga- unake nAma, bheda aura svarUpako diyA hai / ataH gomma vAda aura lokavAdakA saMkSima svarUpa dekara unakA TamAra karmakANDakI apekSA 'prAkRta paMcasaMgraha' kareMmithyApanA batAyA hai / mAtha hI, ukta matoMke vivAda sAhitya ke jijJAsuoMke liye vizeSa upayogI mAlama meTanekA tarIkA batAkara ukta prakaraNa ko samApta kiyA hotA hai| hai / yaha maya kathana prAkRta pacabhagrahameM nahIM hai| imame gommaTasAra karmakANDakI racanAparame eka bAteko mAlUma hotA hai ki ye saba kathana zrAcArya nemicandrane aura bhI patA calatA hai aura vaha yaha ki isameM adha:dUsare granthoM pagme lekara yA mAra svIMcakara rakhe haiN| karaNa, aparvakaraNa ke lakSaNavAlI gAthAe~ jo jIva parantu gommaTasAra-karmakANDakI eka bAta bahuta kANDame dI gaI haiM, unheM karmakANDameM bhI dubArA mUla gvaTakatI hai aura vaha yaha hai ki gAthA naM0 22 meM gAthAoM ke mAtha diyA gayA hai| isake mivAya, jo karmoMkI uttara prakRtiyoM kI saMkhyA to batAI hai parantu gAgAe~ karmakANDameM 155 naM0 se lagAkara 162 taka una uttara prakRtiyoM ke svarUpa aura nAma zrAdi kA kramazaH dI haiM phira unhIM gAthAnoko 614 naM0 se lekara hara koI varNana nahIM kiyA gayA hai, nimake kiye jAnekI naka diyA hai, jinameM graMthameM punarukti mAlama hotI hai| gvAma jarUrata thii| hAM, 23, 24 aura 25 naM. kI zAyada lemvoM kI kRpAsa aimA huzrA ho| kucha bhI ho, gAthAmi darzanAvaggaNa karma kI nau pranigAbhaMga mtyAna- parantu hama karmakANDa ke makAnana karane meM prAkRtaM paMcagRddhi, nidrA, nidrA nidrA, pracanA bAra pracanA pracannA magraha' meM vizeSa mAyanA lI gaI mAlama hotI hai| ina pA~ca prakRniyA~kA myampa jarUra kiyA hai-zepakA kyoMki pacamagrahakI kucha gAthAe~ karmakANDame bhI jyAnahIM diyA / ima kamAko mata TIkAkArane paga kI tyo athavA kucha bar3e zabda pagnirnana ke mAtha kiyA hai / parantu prAkRna pa nabhagrahaka 'prani samaya nana' upanabhanI haiN| unamaMga kI gAthA yahA namane ke nAmaka dvitIya adhikAgme maMgalAcaraNa ke bAda, karma gaura para dI jAnI hai:prakaniyoke do bheda banAkara pahale malaprakagiyoM ke nAma parapaDihAramimajAhalicikulAlabhanyArANaM / OM kadalIghAna maraNake kAraNAMkA digdarzana karAne jaha padami bhAvA nahavi ya kammA muNe yamvA / / -grA. paca ma02,3 vAlI do gAthAe~ prAcArya kundakundake 'bhAvapAhuI' meM paDapaDihAmimajAhalicitta kulAlabhaMDayAgaNaM / 25, 26 nambara para pAI jAtI haiN| janamame gommaTapAra jaha emi bhAvA taha viya kammA muraMgavA // karmakANDameM 25 naM. kI gAthA saMgrahakI gaI hai| isa -pA0 20, 21 gAthAko prAcArya vIrasenane apanA dhavalA TIkAma bhI papINa maMtarApa :vaghAe nappadoma girahavaNe / 'uktaM ca rUpaye diyA hai aura vaha dhavalAke mudrita bhAvagNaduHyaM bhumI baMdhamadhAmaNA paya // aMzamai pRSTha 23 para chapI hai| --prA. pc|0, 4, 200 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mAdha, vIranivAba saM0 256 parivIga maMtarAe uvaSAdo tappadosa vinnvthe| paThavIsa du bAvIsA sobAsa eraNa bAvaNavasA // bhAvAbadubhUSo saMbhadi bhavAsaNAeni / -prA. paMcasaM0 3,78 -~-goka0800 pagavaraNA paraNAsA tidAbabAdAsa sattatIsA / isI prakAra paMcasaMgrahakI 2, 4, 5, 26, 47, 50, cavIsA bAvIsA baaviismpurusskrnnoti|| 101, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, thUle sojasapahudI egaNaM jAvahodi dasANaM / 106, 210, 215, 240, 251, 412, 423, 427, suhumAdisu dasa gavayaM gavayaM jogimmi satteva // 428, 426, 430, 5, 454. 455, 463, 488, --go00 786,760 ve, 46, 467, 501, 502, 503, 505, 506, ahattIsasahassA beceva sayAhavaMti sagatIsA / AL 535, 547, 555, 736, nambarakI gAthAe~ padasaMkhA NAyamvA lessaM pati mohaNIyassa // gommaTamAra karmakANDameM kramazaH naM0 20, 22, 35, --prA. paMcasaM patra, 55 114, 276, 282,801,802, 803, 804,805, attIsasahassA beriNasayA hoMti sattatIsA ya / 80807, 808, 806, 810, 455, 122, 463, paparINaM parimANaM bessaM pari moraNIyassa // 116, 152, 154, 134, 135, 136, 178, 163, -go ka0, 505 164, 165, 183, 182, 48, 15, 162, 207, inake alAvA paMcasaMgraha ke patra 57 aura 61 kI 208, 106, 211, 215, 210, 630, 463, 508, do gAthAe~ aura bhI gommaTasArameM 710, aura 271 7 nambara para pAI jAtI hai| naM. para upalabdha hotI hai| aura kucha gAthAe~ aisI bhI inake atirikta jinagAthAoMmeM kucha pATha-bheda pAI jAtI haiM jinakA pUrvArdha to milatA hai para uttarArdha pAyA jAtA hai unheM nIce diyA jAtA hai:-- nahIM milatA-vaha badalA huA hai| unheM legva vRddhike bAmassa pabaMdhodayasaMtANiguNaM paDuna ya vibhj| bhayase chor3A jAtA hai / vigayoge Apa etya du bhaNiyanvaM bharathajuttIe // ima maba tulanA parase mAlUma hotA hai ki gommaTa -prA. paMca saM0 patra 56 sAra eka maMgraha graMtha hai| aura isake saMgraha karane meM bAmasma pabaMdhodaya sattANi guNaM pahuca uttaanni| zrAcArya nemicandrane prAkRta paMcamaMgrahame vizeSa sahAyatA pasevA yo samma bhaNidagvaM bhatthajuttIe // lI hai| ___ --gola ka0, 665 / vIra sevAmandira, maramAvA; saMbavaNyA papaNAsA tebAba bapAjasasa sIsAya / tA0 16-2-1940 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SKSASASTRISASRHAVASASSTREASXSRHAIRSSXESXSEEXVARDASTIVAHASABAISARSAIEEE AIRSRISTIALA mAnava-dharma mAnava-dharma mAnavoMse, nahi karanA ghaNA sikhAtA hai| manuja-manujako eka batAtA bhAI-bhAIkA nAtA hai| amalI jAti-bheda nahiM inameM go-azvAdi-jAti-jaisA; zUdra-bAmaNIke saMgamase upaje manuja bheda, kaisA 1 // 1 // brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zudra ye bheda kahe vyavahArika haiM; nija-nija karmAzrita, asthira, nahiM U~ca-nIcatA-mUlaka haiN| saba haiM aMga samAja-dehakaM kyA antyaja, kyA Arya mahA; kyA cAMDAla-mleccha, saba hI kA anyonyAzrita kArya kahA // 2 // saba haiM dharmapAtra, saba hI hai paurikatAke adhikArI, dharmAdika adhikAra na de jo zadroMko vaha avicaarii| zadra tiraskRta pIDita ho nija kArya chor3a deM yadi sArA, to phira jagameM kamI bIte ? paMga mamAja bane sArA // 3 // garbhavAma oM' manma samayameM kauna nahIM aspRzya huA ? kauna maloMse bhaga nahIM ? kimane mala-matra na mAfa kiyA ? kise achUna janmase taba phira kahanA ucita batAne ho ? tiraskAra bhaMgI-camArakA karate kyoM na lagAne ho ? ||4|| jAti-madarsa garvina ho jo dhArmikako ThukagatA hai; vaha macamuca aAnmIya-dhamako ThakarAvA na lanAnA hai| kyoMki dharma dhArmika puruSoMke binA kahIM nahIM pAtA hai; dhArmikakA apamAna isasi vRpa-apamAna kahAnA // 5 // mAnava-dharmApekSika satra haiM dharmabandhu apane pyAra; apanoMsa nahi ghaNA zreSTha hai, haiM uddhAra-yogya sAre / ataH suavasara-muvidhAe~ saba unheM munAsiba denA hai| ima hI se kalyANa unhoMkA A~' apanA bhI honA hai // 6 // bana karake 'yuga-dhIra' uThAdI sahi-janita saMskAroMkApardA hRdaya-paTanase apane dAdA gar3ha hUMkAgaMkA / taba hogA darzana mumanyakA, mAnavadhama-puNyamayakA; jIvana saphala banagA tA hI, anugAmI ho manvayakA 17 // "yugavIra" FORCESRAESEALTEERUIRESHMIRRORESTERSTERRIERRRRRENSE AMAYANAM Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ byaanggaatmaa strii khujur le-mI0 prophesara jagadIzacandra, ema.e.] prayA jase sAta-ATha varSa pahalekI bAta hai jaba maiM mudde peza karanA cAhate haiM, jinase jAna par3atA hai ki "banArasa hindu-yunivarsiTImeM ema. e. meM par3hatA akalaMkake rAjavArtika likhate samaya unake sAmane yaa| usa samaya zrImAn paM0 sukhalAla jIkA umAsvAti umAsvAtikA tattvArthAdhigama bhASya maujada thaa| aura aura tattvArthAdhigama bhASyake sambandhameM anekAnta (pratha- unhoMne apanI vArtikameM usakA upayoga kiyA hai:mavarSa ki06 se 12)meM eka lekha nikalA, jise par3hakara (1) (ka) bandhe'dhiko pAriNAmiko 'digambamanameM nAnA vicAra-dhArAoMkA udbhava huA aura isa rIya pATha hai| isake sthAna meM tattvArthabhASya-sammata pATha hai viSayameM vizeSa adhyayana karaneko icchA balavatI ho gandhe samAdhiko paarinnaamiko| ukta pATha rAjavArtikauThI / mayogavaza agale sAla hI mujhe bahaisiyata eka kArake sAmane maujada thA / akalaMka deva likhate haiM:risarca-skAlarake zAMtiniketana jAnA par3A, aura vahA~ "samAdhikAvisyapareSA pAThaH-baMdhe samAdhiko pAriNA. 'muni jinavijayajIke protsAhanase maiMne tasvArtharAjavArti- mikAvityapare sUtraM paThati / " ke sampAdanakA kAma hAthameM le liyaa| isa graMthake (kha) digambara-paramparAmeM 'dravyANi' 'jIvAsa' kAzanakI AyojanA siMghI sIrija meM kI gaI / maiM paha donoM sUtra alaga alaga haiM, lekina zvetAmbara-paramparAmeM se hI rAjavArtikapara atyanta mugdha thaa| bhA~DArakara donoM sUtroM ke sthAnapara eka sUtra hai-'vanyANi jIvAca / insTiTyUTa panAseM rAjavArtikakI kucha hastalikhita isapara rAjavArtikakAra likhate haiM-"ekayoga iti pratiyA~ ma~gAI gaI aura maiMne apanA kAma zurU kara cetra jIvAnAmeva prasaMgAt-syAnmataM eka eSa yogaH diyA / durbhAgyavaza rAjavArtika ke nUtana aura zuddha saM- kartavyaH dravyANi jIvA ityevaM ca zabdAkaraNAta savikaraNake nikAlanekA kArya to pUrNa na ho sakA, lekina riti, natra, kiM kAraNaM jIvAnAmeva prsNgaat|" isake bahAne mujhe kucha likhane ke liye manoraMjaka (ga) 'bhavagrahahAvAyadhAraNAH' digambara-paramparAkA sAmagrI avazya mila gii| sUtra hai / tattvArthAdhiMgamabhASyake sUtroMmeM 'avAya' ke - vartamAnakA mudrita rAjavArtika kitanA azuddha hai, sthAnameM 'apAya' hai / isa para akalaMkadeva likhate haiM aura itanA azuddha hone para bhI kitane majese digambara "mAikimayamapAya utAvAya ityubhayathA na doSo'nya pAThazAlAoMmeM usakA adhyayana adhyApana ho rahA hai, taravacane'nyatarasyArthagRhItatvAt / " yahAM avAya aura isakI kalpanA mujhe taba pahalI bAra huI / bahutase sthala apAya donoMhI pAThoMko akalaMkane nidoSa batAyA hai| to aise haiM jahA~ vArtikako TIkA bana gaI hai aura TIkA (gha) 'bhapAraMbhaparigrahatvaM mAnuSasya' 'svabhAvapAtika bana gaI hai / khaira, isake liye to svataMtra lekha mArdavaM' ye do sUtra digambara-paramparAke hai / inake kI hI AvazyakatA hai| hama isa lekha meM sirpha kucha aise sthanA meM zvetAmbara-paramparAmeM eka sUtra hai-'papAraMbha Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gommaTasAra eka saMgraha graMtha parivahana svabhAvamArdavALavaM ca maanusssth'| isa para thA, jise digambara loga na mAnate the, lekina isase zaMkA karate hue rAjavArtikakAra kahate haiM-"eka yaha nahIM kahA jA sakatA ki vaha sUbapATha kvArthAyogIkaravamiti peDottarApeSatvAvara-pAnmataM eko dhigama-bhASyakA hI thA / saMbhava hai vaha anya koI dUsarA caugoM yA-papAraMmaparigrahatvaM svabhAvamAvaM hI pATha rahA ho| mAnupasyati / tara, vikAra uttarApetatvAt / " yaha nirvivAda hai ki akalakake sAmane pajyapAdakI ityAdi rUpameM rAjavArtikameM tattvArtha sUtroMke pATha- sarvArthasiddhi maujUda thI / tathA unhoMne sarvArthasiddhiko bhedakA aneka sthaloM para ullekha kiyA gayA hai| isase sAmane rakhakara hI rAjavArtikako likhA hai / nimna yaha bAta spaSTa hai ki unake sAmane koI dUsarA pATha likhita tulanAtmaka udAharaNoMse hama yaha batAnA cAhate avazya thA, jise akalaMkane svIkAra nahIM kiyaa| haiM ki rAjavArtikakArake samakSa sarvArthasiddhi to thI hI, (2, yaha zaMkA ho sakatI hai ki sUtrapAThameM bheda lekina umAsvAti ke tattvArthAdhigamabhASyakA bhI unhoMne honekA jo akalaMkane ullekha kiyA hai, usase yahI kAphI upayoga kiyA hai:siddha hotA hai ki unake sAmane koI dUsarA sUtrapATha (ka) api ca taMtrAMtarIyA asaMkhyeyeSu / sarvArthasiddhi meM isa / "saMvi hi kecitaMtrAMtarIvA anaMteSu khokadhAtuvasaMpvakhyeyA pRthivImastArA ityA : sthAna para asaMkhya khokadhAtumvanaMtAH pRthivIprastArA hatyajyavasitAH / tatpratiSedhArtha ca saptagrahA- lokadhAtu AdikI bhsitaaH|"-gjvaatik (11) miti|" 'koI carcA nahIM kI -tattvArtha0 bhASya (3-1) 'gaI / yahA~ mirpha itanA hI kahA gayA hai "saptAhaNaM saM. khyAntaranivRtyartha / " . -mArga0 (3 :) ! (kha) "tatrAsavairyathoktanArakasaMvartanI- / savAmiddhi meM ima prayotpAdaH ka kaSAmityatrocyateyaiH karmabhirasaMzinaH prathamAyAmutpayante / sambandharma kucha nahIM : prathamAyAmasaMzina jumpayaMte / prathamAsarIsapA dayorAditaH prathamadvitIyayoH evaM kahA gayA hai| dvinIyayoH sarIsRpAH / nisRSu pariNaH / dinIyayoH sargamaNa pakSiNastisRSu / siMhAzcatasRSu / uragAH catamaparagAH / paMcasu siMhAH / SaTsu paMcasu / niyaH SaTsu / massthamanuSyAH / biyaH / sAsu mtsymnussyaaH| ma saptasviti / na tu devA nArakA vA narake ! devanArakA vA narakeSu utpate / " papatti prApnuvaMti / " -ja0 (3-1) -ta.bhAdhya (3-8. Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAdha, bIranirvAba saM0 (ga) (i) "pazubhanAmapratyayAvayamA- | sarvArthasidimeM yaha "marAmanAmapratyayAvAmAgopAMgarUpa myopAganimAvasaMsthAnasparzarasagaMdhavarNa- | nahIM hai| sarasagaMdhavasvarANi saMsthAnAni svarANi / huDAni ninArasajasarIrA banAyaDajazarIrAtIni karavIbhatsahatIni mraasniibhaasprtimpdrshnaani|" pratimayadarzanAni,payeha rakhemamUtrapurISamatA (ta bhASya 3-3, pR066 paMkti 10.12)... rudhiravasAmeva pUSavamanapUtimAyakezAsti(ii) romamUtrapurIpatrotomana carmANazumamaudArikagataM.............. kaviravasAmelyAnulepanatabAH smazAna tathathA nidAye madhAmmane nabhasi...... miva pUtimAsakezAsvicarmadantanasAstI dIsAgnizikhAparItasya ...... pAhaNupyAja bmmyH|" duHkhaM tatopyamaMtaguNamuSyanarakeSu duHkhaM (ta0 bhASya 33, pRSTha 66, paMkti 3-4), bhavati / " (rAja0, 3-3 pR0 115) (iii) "dIsAgnirAziparivRtasya jyane mamasi...mADaguNamaM duHkhaM bhavati | tato'nantagurU prakRSTa kAmuSpavedaneSu narakebhavati / " -(ta0 bhASya 33, pRSTha67 paMkti 3-4)/ (1) "tpthaa| tamAyo rasapAyana- rAjavArtikameM 'bhana' zabda taka 'sutaptAyorasaniSTalAyaH stambhAliMganakUTazAsmalyaprAro- | pAyananisAyastaMbhA karIba-karIba sarvArthasiddhikA hI akSarazaH paNAvatAraNAyodhanAbhighAtavAsI puratara- liMganakUTazAlmalyA pATha hai, isaliye yahA~ phirase nahIM diyA yatAratamatelAbhiSecanAyaHkummapAkAmbarI rANAvatAyA gayA usake zrAgekA pATha bhI bhASyase patarjanayaMtrapIDanAyaH zUlazalAkAbhedanaka ghAtavAsI suratattaNA karIba-karIba adarazaH milatA hai| kacapATanAgAradahanavAhanAsUcIzAvalApaka- ratasatalAvase canAyaHku yaiH tathA siMhavyAjadIpiravagAjavRkako- mbhIpAkAMbarISamananavaimAnAranakulasarpavAyasagRdhrakAkojakarayenA taraNImajjanayaMtraniSpIvisAvanaiH tayA tasavAnukAvataraNAsipatra nAdibhiH....." banamavetanavaitarapavatAraNaparasparayoSanAdimi- -sarvArtha0 (3-5) : riti / " (ta0 bhASya 3-5) (isase aAgekA pATha bhI bhASya aura rAjavArtika donoM meM karIba-karIba samAna Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa sampAdakIya vicArava (3) itanA hI nahIM, rAjavArtikakArane tattvArtha- siddha senagaNiviracitAyA anagArAgAridharmaprarUpakaH saptabhASyakI paMktiyA~ uThAkara unakI vArtika banAkara una mo'dhaayH|" para vivecana kiyA hai / udAharaNa ke liye 'zraddhAsamaya- (kha) "kAjopasaMkhyAnamiti ma papamAva pratiSedhArtha ca' yaha bhASyakI pakti hai (5.1); ise sakhatvAt"-syAdetat kAlo'pi kazcidajIvapadArtho"bhavApradezapratipAya ca" vArtika banAkara isa para 'sti pratazcAsti yad bhASye baTukRtvaH SadravyANi akalakakA vivecana hai ( 5-1) / ityAdi / isI taraha ityaktaM atosyopasaMkhyAnaM karttavyaM iti ? tanna, kiM kAraNaM akalakadevane bhASyameM ullikhita kAla, paramANu zrAdi vakSyamANalakSaNatvAt / " arthAt kAla bhI ajIva kI mAnyatAoM para bhI yathocita vicAra kiyA hai| padArtha hai, jisakA ullekha bhASya meM kaI bAra kiyA aura unama apane kathanakI saMgati baiThAnekA prayatna gayA hai, phira Apane yahAM usakA kathana syo nahIM kiyA hai| avazya hI kahIM virodha bhI kiyA hai| isase kiyA ? yaha bAta nahIM, kyoMki usakI carcA mAge UparakI zakAkA nirasana ho jAtA hai, aura isase calakara hogii| mAlUma hotA hai ki akalaMkake sAmane koI dUsarA sUtra (ga) mudrita gajavAttikake anta meM jo kArikAyeM pATha nahIM thA, balki unake sAmane svayaM tattvArtha-bhASya dI haiM, ve kArikAye bhI tattvArthabhASyameM pAI jAtI hai / maujUda thA, jimakA upayoga unhoMne vArtika athavA isake atirikta panAkI hasnalimvita pratimeM johana vArtika ke vivecanarUpameM yathAsthAna kiyA hai| kArikAoMke annameM kArikA dI hai, vaha hama taraha hai:(4) nIce kucha uddharaNa aise diye jAte haiM, iti tatvArthasUtrANAM bhASyaM bhaassitmuttmH| jinameM akalakadevane bhASyake astitvakA spaSTa ullekha kiyA hai, itanA hI nahIM usake prati bahamAna bhI yantra saMnihitastarkaH nyaayaagmvinirnnyH|| pradarzana kiyA hai: arthAt-'uttama puruSAne tattvArthasUtrakA bhASya (ka) unaM hi mahatpravacane "drvyaashry| niguNA likhA hai, usameM tarka sanihita hai aura nyAya zrAgamakA guNA" iti / yahA~ arhat pravacanasa tattvArthabhASyakA hI nirNaya hai|' yaha kArikA banAramakI mudrita gajavArtika abhimAya mAlama hotA hai| zvetAmbara vidvAn siddhasena pratima nahIM hai / imame jAna par3atA hai ki akalakadeva to gaNi bhI isakA 'ahatpravacana' nAma ullegva karata tattvArthAdhigamabhASyasa acchI taraha paricita the, aura ve haiM-- "iti zrImadaha pravacane tattvArthAdhigame umAsvAti- tattvArthasUtra aura usake mAyake kartAko eka mAnate the| vAcakopajJa sUtrabhASye bhASyAnumAriNyAM ca TIkAyA~ ra vidvAna vizeSa vicAra kreNge| sampAdakIya vicAraNA isa lekhameM lekhaka mahodayane jo viSaya vidvAnoMke vicAra karane ke liye zrAmatrita kiyA hai-vaha niHsandeha vicArArtha prastuta kiyA hai jisa para vidvAnoko vizeSa bahuta vicAraNIya hai / lekhaka ke vicArAnusAra umA Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 [bhASa, vIra-vivi saM.it svAtike tatvArthAdhigamasUtrakA jo bhASya Ajakala isa vAkyameM jisa mASyakA ullekha hai vaha zvetAmbarazvetAmbara-sampradAyameM pracalita hai vahI bhaTAkalaMkadevake sammata vartamAnakA bhASya nahIM ho sakatA; kyoMki isa sAmane upasthita thA, unhoMne apane rAjavArtikameM usakA mAdhyameM bahuta bAra to kyA eka bAra bhI pAgyAmi' yatheSTa upayoga kiyA hai aura ve ukta bhASya tathA mUla aisA kahIM ullekha athavA vidhAna nahIM milatA / isameM tattvArthasUtrake kartAko eka vyakti mAnate the| yaha saba to spaSTa rUpase pAMca hI dravya mAne gaye hai,jaisA ki pAMcave bAta jisa AdhAra para kahI gaI hai athavA jina muddoM adhyAyake 'banyAmi jIvAzca' isa dvitIya sUtrake (ullekhoM Adi) ke bala para sujhAnekI ceSTA kI gaI bhASyameM likhA hai--"eta dharmAdayazcatvAro jIvAba hai una 'parase ThIka -binA kisI vizeSa bAdhAke- paMca myANi ca bhavantIti" aura phira tRtIya sUtra meM phalita hotI hai yA ki nahIM, yahI merI isa vicAraNAkA Ae hue 'bhavasthitAni' padakI vyAkhyA karate hue mukhya viSaya hai| isI bAtako isa taraha para puSTa kiyA hai ki-"na hi ___ isameM sandeha nahIM ki akalaMkadevake mAmane tattvA- kadAcitpaMcatvaM bhUtArthatvaM ca mpabhicaranti"arthAt ye dravya thasUtrakA koI dUsarA sUtrapATha z2arUra thA, jisake kucha kabhI bhI pA~cakI saMkhyAse adhika athavA kama nahIM pAThoMko unhoMne svIkRta nahIM kiyA / isase adhika hote / siddhasena gagIne bhI ukta tIsare sUtrakI apanI aura kucha una avataraNoM parame upalabdha nahIM hotA jo vyAkhyAmeM isa bAtako spaSTa kiyA hai aura likhA hai lekhake naM0 1 meM uddhRta kiye gaye haiN| arthAt yaha ki 'kAla kimIke matase dravya hai parantu umAsvAti nirvivAda evaM nizcita rUpase nahIM kahA jA sakatA ki vAcakake matase nahIM, ve to dravyoMkI pA~ca hI saMkhyA akalaMkadevake sAmane yahI tatvArthabhASya maujUda thaa| mAnate haiM / ' yathAyadi yahI tattvArthabhASya maujUda hotA to ukta naM0 1 ke "kAnazcaikIyamatena dravyamiti vacyate,vAcakamulya'gha' bhAgameM jina do sUtroMkA eka yogIkaraNa karake rUpa sya paMcaiveti / " diyA hai unameM se dUsarA sUtra 'svabhAvamArdavaM ca ke sthAna aisI hAlatameM yaha spaSTa hai ki akalaMka devake para 'svabhAvamArdavArjavaM ca' hotA aura donoM sUtroke eka- sAmane koI dUsarA hI bhASya maujuda thA / jaba dUmarA hI yogIkaraNakA vaha rUpa bhI taba 'alpAraMbhaparigrahatvaM sva. 'mASya maujUda thA taba lembake naM02meM kucha avataraNoMkI bhAvamArdavAvaM ca mAnuSasyeti' diyA jAtA; parantu aisA tulanA parase jo natIjA nikAlA gayA athavA sUcana nahIM hai| kiyA gayA hai vaha samyaka pratibhAmita nahIM hotA--usa vAstava meM na. 1 ke kathana parame jo zaMkA utpanna dUsare bhASya meM bhI usa prakAra ke pazaMkA vinyAsa athavA hotI hai aura nise naM. 2 me vyakta kiyA gayA hai vaha vaisA kathana homakatA hai / avataraNAma paraspara kahIM kahIM ThIka hai, aura usakA samAdhAna bAdake kisI bhI kathana pratipAdya-viSaya-sambandhI kucha matabheda bhI pAyA jAtA parase bhale prakAra nahIM hotA / cauthe nambara ke 'kha' bhAga hai, jaisA naM0 2 ke 'ka'-'kha' bhAgoMko dekhane se spaSTa meM gajavArtikakA jo avataraNa diyA gayA hai usameM jAnA jAtA hai / kha-bhAgameM jaba tattvArthabhASyakA prayukta hue "yabhASye bahukRtvaH pApyAdi ityukta' sihoMke liye cAra narakoM taka aura uragoM (saoN) ke Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kirava] gommaTamAra eka saMgraha graMtha liye pA~ca narakoM taka utpattikA vidhAna hai, taba rAja- "alpArambhaparigrahatvaM svabhASamA mAsupasva" aisA vArtikakA uragoMke liye cAra narakoM taka aura siMhoMke sUtrapATha hogA-'svabhAvamA' kI jagaha 'svabhAvamAIliye pA~ca narakoM takakI utpattikA vidhAna hai| yaha vArja nahIM / isI taraha "bandhe samAdhiko pArivAmatabheda eka dUsareke anukaraNako sUcita nahIM karatA, na mikau" sUtrapATha bhI hogA, jisake "samAdhiko" padakI pATha-bhedakI kisI azuddhi para avalambita hai; balki AlocanA karate hue aura ume 'ArSavirodhi vacana' apane apane sampradAyake siddhAnta-bhedako liye hue haiN| honese vidvAnoMke dvArA agrAhya batalAte hue 'apareSA rAjavArtikakA narakoMmeM jIvoMke utpAdAdi sambandhI kayana pAThaH' likhA hai--yaha prakaTa kiyA hai ki dUsare aisA 'tiloyapaNNattI' Adi prAcIna digambara granthoM ke aAdhAra sUtrapATa mAnate haiN| yahA~ 'apareSAM' padakA vaimA hI prayoga para avalambita hai| hai jaimA ki pUjyapAda zrAcAryane Upara uddhRta kiye hue yahA~ para eka bAta aura bhI jAna lenekI hai aura pAThabhedake mAyameM kiyA hai| parantu isa 'samAdhiko' vaha yaha hai ki zrI pUjyapAda zrAcArya sarvArthasiddhi meM, pAThabhedakA sarvArthImaddhi meM koI ullegva nahIM, aura isase prathama adhyAyake 16 ve sUtrakI vyAkhyAmeM, 'kSiprAniH- aisA dhvanita hotA hai ki sarvArthAsaddhikAra prAcArya sRta' ke sthAnapara 'kSipraniHmRta' pATha bhedakA ullekha karate pUjyapAdake sAmane prastuta tattvArthabhASya athavA tattvArthahue likhate haiM bhASyakA vartamAnarUpa upasthita nahIM thA, jisakA 'svopa"apareSAM ciniHsRta iti pAThaH / ta evaM varNa- jJa bhASya' honekI hAlatama upasthita honA bahuta kucha yanti-zrotrendriyeNa zabdamavagRhyamANaM mayUrasya vA kura- svAbhAvika thA, aura na vaha sUtrapATa hI upasthita thA rasya veti kshcitprtipdyte|" jo akalaka ke mAmane maujada thA aura jimake ukta sUtrajisa pAThabhedakA yahA~ 'apareSAM' padake prayogake pAThako ve 'pArSavirodhI' taka ligyate haiM, anyathA yaha mAtha ullekha kiyA gayA hai vaha 'svopajJa' kahe jAnevAle saMbhava mAlama nahIM hotA ki jo zrAcArya ekamAtrA taka ukta tattvArthabhAdhyama nahIM hai, aura imame yaha spaSTa jAnA ke mAdhAraNa pAThabhedakA to ullekha kara ve aise vivAdA. jAtA hai ki pajyapAdake mAmane dUsarokA koI aimA sUtra- panna pATabheTako bilkula hI chor3a jAye / pATha bhI maujUda thA jo vartamAna evaM prastuta tattvArthabhAdhya middhasana gagIkI TIkA meM aneka aime sUtrapAThoMkA ke sUtrapAThase bhinna thA / aisA hI koI dUmarA sUtrapATa ullegva milatA hai jo na to prastuta tattvArthabhASyameM pAye akalakadevake mAmane upasthina jAna par3atA hai, jisameM jAte haiM aura na vartamAna digambarIya athavA marvArthasiddhi (r) dekho jainasiddhAntamAskarake 5 bhAgakI mAnya sUtrapATha meM hI upalabdha hote haiN| udAharaNa ke liye tIsarI kiraNameM prakAzita 'niloyaparaNatI' kA naraka "kRmipipIlikAbhramaramanuSyAdInAmekaikavRddhAni" sUtrako viSayaka prakaraNa, (gAthA 285, 286 bhAvi) jisameM lIjiye, middhamana likhate haiM ki hama sUtra meM prayukta hue vaha viSaya bahuta kucha varNita hai jo lekhIya naM. ke 'manuSyAdImAm' padako dUmare ( apare ) loga 'bhanA' bhaneka bhAgoM meM ullekhita rAjavAtikake vAkyoM meM pAyA batalAte haiM aura mAtha hI yaha bhI ligbata hai ki kucha jAtA hai| anya jana jo 'manuSyAdInAm' padako no svIkAra karate Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [mAdha, vIra nirvAya saM0 20 haiM ve isa sUtrake anantara "atIndriyAH kevalinaH" yaha hai aura phira isakI vyAkhyAmeM likhA hai-"padA zabdo eka nayA hI sUtrapATha rakhate haiM / yaha saba kathana nipAtaH kAsavAcI sa vaSayamANavaraNaH tasya pradezavartamAnake digambara zvetAmbara sUtra pAThoMke sAtha pratiSedhArthamiha kAragrahaNaM kriyate / " isase spaSTa hai ki sambaddha nahIM hai| isase spaSTa hai ki pahale tattvArthasUtrake ukta vArtika sarvArthasiddhi ke zabdoMpara hI apanA AdhAra aneka sUtrapATha pracalita the aura ve aneka prAcArya rakhatA hai,aura isaliye yaha kahanA ki bhASyakI 'paddhA. paramparAtroMse sambandha rakhate the / choTI-bar3I TIkAe~ samayapratiSedhArtha ca' isa paMktiko ukta vArtika banAyA bhI tattvArthasUtrapara kitanI hI likhI gaI thiiN| jinameMse gayA hai kucha saMgata mAlUma nahIM hotA / Uparake sapUrNa bahutasI lupta ho cukI haiM aura ve aneka sUtroMke vivecanakI rozanImeM vaha aura bhI asaMgata jAna par3atA hai / pAThabhedoMko liye hue thiiN| aba rahI naM0 4 meM diye hue prophesara sAhabake do aimI hAlatameM lekhake naM0 3 meM prophesara sAhabane muddoM ( 'ka-ga' bhAgoM) kI bAta / 'uktaM hi mahatpravacane ukta zaMkAkA nirasana honA batalAte hue, jo yaha "dravyAzrayA nirguNA guNA" iti' yaha mudrita rAjavArtinatIjA nikAlA hai ki "akalaMkake sAmane koI dUmarA kakA pATha jarUra hai parantu isame ullekhita 'arhatpravacana' sUtrapATha nahIM thA, balki unake sAmane svayaM tattvArthabhASya se tattvArtha bhASyakA hI abhiprAya hai aisA lekhakramahomaujada thA" badda samucita pratIta nahIM hotA / isI taraha dayane jo ghoSita kiyA hai vaha kahA~sa aura kaise phalita bhASyakI paktiko uThAkara vArtika banAne zrAdikI jo hotA hai, yaha kucha samajhameM nahIM AtA / isa vAkyameM bAta kahI gaI hai vaha bhI kucha ThIka mAlUma nahIM hotii| guNoM ke lakSaNako liye hue jisa sUtrakA ullekha hai vaha akalaMkane apane rAjavAtikameM pUjyapAdakI sarvArthamiddhi tattvArthAdhigamasUtrake pA~caveM adhyAyakA 40vaoN satra hai, kA prAyaH anumaraNa kiyA hai| sarvArthasiddhi meM pA~caveM aura imaliye prakaTa rUpameM 'arhatpravacana' kA abhiprAya adhyAyake prathama sUtrakI vyAkhyA karate hue ligvA hai- yahA~ umAsvAtika mUla tattvArthAdhigamasatrakA hI jAna "kAlI vayate, tasya pradezapratiSedhArthamiha kaaggrhnnm|" par3atA hai-tattvArthabhASyakA nhiiN| siddhasenagaNIkA imI bAtako vyakta karate hue tathA kAla ke liye usake jo vAkya pramANameM uddhRta kiyA gayA hai usameM bhI paryAya nAma 'zraddhA' zabdakA prayoga karate hue, rAnavA- 'mahatpravacana' yaha vizeSaNa prAyaH tatvArthAdhigamasUtrake rtikameM eka vArtika "zraddhApradezapratiSedhArtha ca" diyA liye prayukta huzrA hai-mAtra usake bhASya ke liye nhiiN| * "apare'tivisaMsthalamidamAkhokya bhASyaM viSa- isake sivAya, rAnavArtika meM ukta vAkyase pahale yaha paNAH santaH sUtre manuSyAdigrahaNamanArSamiti sNgirnte"| vAkya diyA huA hai-"mahatpravacanahRdayAdiSu guNoidamantarAjamupajIvyApare vAtakinaH svayamuparabhya sUtra- padezAt / " aura tatsambandhI vArtikabhI isa rUpameM diyA madhIyate-'pratIndriyAH kevakhinaH' yeSAM manuSyAdInAM hai-"guNAbhAvA dayuktiriti cennAIspravacanahRdayAdiSa prANamasti sUtre'nantare va evamAhuH-manuSyagrahaNAt guNopadezAta / " isase ullagvita granthakA nAma 'mahanavakevalino'pi paMcembiyaprasaktaH atastadapavAdArthamatItye- canadaya' jAna par3atA hai, jo umAsvati-kata kase bhinna priyANi kevalino vartanta hatyArapeyam / " koI dUsarA hI mahatvakA grantha hogA / bahuta saMbhava hai ki Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya vicArava 311 'pAsprivacanahRdaye' ke sthAna para 'mahaspravacane' chapa gayA panAdikarmasambandhaparataMtro vimUracIH / ho / isa mudrita pratike azuddha honeko prophesara sAhabane saMsAracakamAlo bNbhrmiisyaatmsaarthiH||1|| svayaM apane lekhake zurUmeM svIkAra bhI kiyA hai| ataH satvantarvAmahetubhyo bhavyAramA sambacetanaH / ukta vAkyameM 'mahatpravacane' padake prayogamAtrase yaha na- samyagdarzanasahanamAya muktikAraNam // 2 // tIjA nahIM nikAlA jAsakatA ki akalaka deva ke mAmane mithyAtvakardamApAyAprasanataramAnasaH / vartamAnameM upalabdha honavAlA zvetAmbara mammata tatvArtha- tato jIvAditavAnA yAcAmyamadhigavati // 3 // bhASya maujUda thA, unhoMne usake astitvakA spaSTa ullekha mahaMmamAnavo bandhaH saMbaro nirjarAtayaH / kiyA hai aura usake prati bahumAna bhI pradarzita kiyA karmaNAmiti tAvArthaladA samavabudhyate // 4 // hai| akalaMka devane to isa bhASyame pAye jAnevAle heyopAdeyatatvako mumukSuH zubhabhAvanaH / kucha sUtrapAThIko prArpavirodhI-anArSa tathA vidvAnoMke sAMsArikeSu bhogeSu virajyati muhurmuhuH // 5 // liye agrAhya taka likhA hai / taba isa bhASyake prati, inake anantara hA 'evaMtavaparijJAnAhirakasyAtmano jisameM baiMsa sUtrapATa pAye jAne ho, una bahumAna-prada- bhRzaM' ityAdi kArikAe~ prArambha hotI haiN| ina pAMcazanakI kathA kahA~ taka ThIka ho sakatI hai, ise pAThaka kArikAoM ke sAtha uttaravatI una 'evaM tatvaparikSA' svaya .majha mana hai / Adi kArikAkA kitanA gADhasambandha hai aura inake savAnika kI mudrinanika anta meM jo32kArikAeM binA ukta 32 kAra kAzrAma kI pahalI kArakA kaisI 'ukta ca' rUma pAI jAtI hai va usa dUsara bhASyapara asaSTamI, amambaramA tathA kArikAbaddha. parvakakathanakI se lI huI hosakatI haiM, jinake sambandhama ga javAniko apekSAko rakhatI huI mAlama hotI hai usa batalAnekI hI baER paDatamyAgi itya" aimA ullekha kiyA jarUrata nahIM, mahRdaya vidvAna pAThaka svayaM samajha sakate gayA hai ---arthAt yaha batalAyA hai ki usameM bahuta bAra haiN| ataH una 32 kArikAoka uddharaNAparame yaha nahIM chaha dravyoMkA vidhAna kiyA gayA hai aura nimakI carcA kahA jAmakanA ki akalakane unheM prastuta tattvArthabhASya lekhIyana. / keba-bhAgakA vicAra karane hara Upara kI parama hA liyA hai| ina maba kArikAprAka samma jA cukI hai / ve prakSipta bhI ho makatI haiM athavA dUsare mI mamaya vizeSa vicAra pragnuna karanekI bhI merI kimI prAcIna prabandhaparama uda bhI kahA jAmakatI hai| icchA hai / astu / / aimA eka prAcAna prabandha jayadhavalAmeM uddhata bhI . aba rahI gajAnakakI mamAmisacaka-kArikAkI kiyA gayA hai, jisake prArambhakI pAMca kArikAe~ bAna / isa kArikA kI maiMne Ajama kArDa 20 varSa pahale nimna prakAra haiM: zrAga jaina middhAntabhavanakI eka pratiparama mAlama karake apane noTa ke mAtha mavama pahale 'jaina itaSI' isa prabandhako uddhRna karane ke bAda jayadhavanAmeM (bhAga 15, aka 1-2, pRSTha 6) meM prakaTa kiyA thA / likhA hai-"evametieNa pavaMdheya pimvANa phalapajava- bAdako yaha anekAna ke prathama varSa kI pAMcavI kiraNameM sA" ityaadi| bhI 'purAnI bAtoMkI khoja' zIrSakake nIce prakaTa kI Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 banekAnta [mAdha, vIranivarvAda saM02416 jAcukI hai| isameM jisa 'bhASya' padakA prayoga huA hai sAtha jAna par3atA hai| prasabAdi-guNaviziSTa uttama padousakA abhiprAya rAjavAti nAmaka tatvAryabhASyake sivA ke dvArA isa bhApyakA nirmANa huA hai, isameM jarA bhI kisI dUsare bhASyakA nahIM hai| vaha 'sacArya-sUtrANA' sandeha nahIM hai| yadi uttama puruSoMkA hI abhiprAya padake sAtha tattvArtha-viSayasUtroM athavA tatvArthazAstrapara liyA jAya to usake vAcya svayaM akalaMka deva hai| bane hue vArtikoMke mASyakI sUcanAko liye hue hai| aimI hAlatameM isa kArikA parase jo natIjA nikAlA rAjavAtika tattvArthamASya' ke nAmase prasiddha bhI hai| gayA hai vaha nahIM nikAlA jA sakatA-arthAt yaha dhavalAdi granthoMmeM 'ukta tatvArthamA' jaise zabdoMke nahIM kahA jA sakatA ki 'akalaMkadeva vartamAnameM sAtha bhASyake vAkyoMko uddhRta kiyA gayA hai / paM0 upalabdha honevAle isa zvetAmbarIya tatvArthAdhigama sukhalAlajI to ise hI digambara sampradAyakA 'gaMdhahasti bhASyase acchI taraha paricita the aura ve tattvArthasatra mahAbhASya' batalAte haiN| isImeM vaha tarka, nyAya aura aura usake isa bhASyake kartAko eka mAnate the tathA bAgamakA vinirNaya athavA tarka, nyAya aura Agamake usake prati bahumAna pradarzita karate the|' dhArA (vastusvakA vinirNaya) saMnihita hai jisakA ukta AzA hai isa saba vivecana parase prophesara sAhaba kArikAmeM ullekha hai-'svopajJa' kahe jAnevAle tatvArtha tathA dUsare bhI kitane hI vidvAnoMkA samAdhAna hogA bhASyameM yaha saba bAta nahIM hai| aura kArikAmeM prayukta aura ve isa viSayapara aura bhI adhika prakAza DAlanekI hue 'uttamaiH' padakA abhiprAya 'uttamapuruSoM se itanA kRpA kareMge / ityalam / saMgata mAlama nahIM hotA jitanA ki 'uttama padoM ke vIrasevAmandira, sarasAvA, tA. 15-2-164. sAhitya-paricaya aura samAlocana (1) urdU-hindI koza-saMyojaka evaM sampAdaka yA koza prakAzaka mahodaya paM. nAyarAmajIkI paM0 rAmacandra varmA (sahAyaka sampAdaka 'hindI-zabda- preraNApara tamyAra humA hai| bar3A hI sundara tathA upayogI sAgara' aura sampAdaka 'saMcisa zabda saagr')| prakA- hai| isameM urdU ke zabdoMko, jinameM aksara arabI phrAsIzaka, paM. nAtharAma premI mAlika hindI-aMtha-ratnAkara turkI bhAdi bhASAoMke zabda bhI zAmila hote haiM, devakAryAlaya hIrAbAga, bambaI mN04| bar3A sAiz2a, nAgarI aparoMmeM diyA hai| sAthameM yathAvazyakatA bhASAke pRSTha saMkhyA, saba milAkara 440 / mUlya, sajildakA nirdezapUrvaka zabdoMke jiMga tathA vacanAdi-viSayaka myA21) / bAyakI kucha vizeSatAoM kA bhI gokha kiyA hai aura Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa, kiraNa] sAhitya paricaya aura samAlocana 313 phira hindImeM acchA spaSTa artha diyA hai| isase yaha lekara 20 vIM zatAbdI taka kApoM, gItoM, rAsa koza hindI par3hane likhanevAloM ke liye eka bar3I hI bhAdikA saMgraha kiyA gayA hai| kAmba pApA hindI kAmakI cIz2a hogayA hai| isake liye lekhaka aura preraka rAjasthAnI, gujarAtI aura apabhraMza bhASAmeM hai| donoM dhanyavAdake pAtra hai| namUne saMskRta aura prAkRtake bhI diye hai| kAmpakAra bhAja-kasa hindI bhASAmeM bahuta karake urdU ke zabdoM- prAyaH kharatara kA aura urdUkI kavitAmoMkA prayoga hone lagA hai- bhI haiM / kAyoM meM kitanA hI aitihAsika varNana hai aura. hindustAnI bhASA donoM ke mizraNase bana rahI hai aura isaliye graMthakA aitihAsika jaina-kAmya-saMgraha' nAma bahuta pasanda kI jA rahI hai| jo loga uda nahIM jAnate sArthaka jAna par3atA hai| unheM mAdhunika patroM tathA pustakoMke ThIka prAzayako bhASA-vijJAnakA adhyayana karane vAloM ke liye para samajhanemeM kabhI-kabhI bar3hI dikta hotI hai aura yadi graMtha banA hI upayogI hai| isase 800 varSa taka suna-sunAkara ve kabhI koI urdUkA zabda bolate yA kAmyoMkI racanA-zailI zatAbdIvAra sAmane bhAjAtI hai likhate haiM aura vaha zuddha bolA yA likhA nahIM jAtAto aura usapara se hindI-bhASAke kramavikAsakA kitanA par3hane-sunane vAloMko burA mAlUma hotA hai, aura kabhI- hI patA cala jAtA hai aura aneka prAntIya bhASAoMkA kabhI usake kAraNa zaramindagI bhI uThAnI par3atI hai| thor3A-bahuta bodha bhI ho jAtA hai / graMthameM kAvyoMkA aisI hAlatameM aise kozakA pAsameM honA bar3A jarUrI hai sAra dete hupa kAgyakAroM mAdikA acchA paricaya divA isameM 10160 zabdoMkA acchA upayogI saMgraha hai, hai, kaThina zabdAMkA kopa bhI lagAyA hai, kAyoM meM pAe lekhaka athavA saMyojakakI prastAvanA bhI bar3I mahatvaparNa hue vizeSa nAmoM kI sUcI bhI majaga dI hai| aura bhI kara hai. aura vaha kozake aneka viSayoM para acchA prakAza mUciyA~ dI haiM, mAthameM pro. hIrAlAla jI jaina, ema. e. DAlatI hai / kAg2az2a tathA bambaIkI chapAI sanAI pora amarAvatIkA 8 pejakI prastAvanA bhI hai, ina sabase geTa-apa saba uttama hai| jilda khUba puSTa tathA manomohaka isa graMthakI upayogitA khUba bar3ha gaI hai / sampAdakoMne hai| mUlya bhI adhika nahIM hai / pustaka saba prakArame isa granthakI sAmagrI bhaura saMkalanameM jo parizrama kiyA saMgraha kiye jAne aura pAmameM rakhane ke yogya hai / hai, vaha niHsandeha prazaMsanIya hai aura usake liye aitihAmika jagata evaM sAhityika saMmAra donoM hIke dvArA dhanyavAdakaM pAtra haiM / graMthakI chapAI-saphAI aura jillA (2) aitihAsika jaina kAvya-saMgraha-sampAdaka baMdhAI uttama hai| 16 citra bhI sAthame lage haiM, yaha saba agaracanda nAhaTA bhIra bhaMvaralAla nAhaTA / prakAzaka- dekhate hue mukhya bahana kama jAna par3atA hai| aura yaha zaMkaradAna zubhairAja nAhaTA, naM0 5-6 pArameniyana sTrITa sampAdaka mahodayoM tathA prakAzaka mahAnubhAvoMka viziSTa kalakattA / sAija, 20430, 16 pejI, pRSTha saMkhyA sAhitya-prema evaM mevA-bhAvakA ghotaka hai / cApakA yaha saba milAkara 662 mUlya sajinda / / ) 0 / satprayatna digambara samAjake una dhanikoM tathA vidvAnoM isa sacitra andhameM vikramakI 12vIM zatAbdIse ke liye anukaraNIya hai, jo apane idhara-udhara bikhare Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bavekAnta [mAgha, vIra virvAda saM0 2 // sAhityako bora bilkula hI pITha diye hue haiM aura karake naina-vidhise bRhat zAntividhAna karAyA thA, mAra prati apanA kucha bhI kartavya nahIM samajhate haiN| bimameM sone, cAndIke kamAzoMme supAryavAya bhagavAnakA mahottarI snAna (abhiSeka) huA thA aura isa maho. (3) yuga pradhAna zrI jinacandrasari lekhaka sabameM eka lAkha rupayeke karIba sarca huA thA / pUjana magara sanda nAhaTA aura bhaMvaralAla nAhaTA / prakAzaka samAsike anantara maMgala dIpaka bhaura bhAratIke samaya saMkaradAna zubharAja nAhaTA, 2056 prArameniyana sTrITa svayaM samrATa akabara apane putra zAhajAde salIma tathA sakatA / sAija 20430 16 pejI / pRSTha saMkhyA aneka musAhiboMke sAtha zAnti vidhAnake sthAnapara upasaba milAkara 452 / mUkhya sajilda 1) ru0 / sthita huA thA aura usane 10 hajAra rupaye jinendra bhagavAnake sammukha bherakara prabhubhakti tathA jinazAmanakA isa granyakA viSaya isake nAmame hI prakaTa hai| gaurava bar3hAyA thaa| sAtha hI, zAntike nimitta abhianya 10 vIM zatAbdIke vidvAna prAcArya yuga pradhAna ka jalako apane netroMpara lagAyA aura antaHpura meM zrI jinacandra jI kA paricaya bar3I khojake sAtha diyA bhI bhaktipUrvaka lagAne ke liye bhejA thaa| kahate haiM hama gayA hai| bhApa apane samayake bar3e hI prabhAvazAlI aSThottarI abhiSekake anuSThAna sarvadoSa upazAnna hue, bhAcArya the, samrATa akabara bhApake prabhAvase bahuta prabhA- jisame samrATako parama harSa huA aura vaha jinadharmakA vita huA thA aura usane apane rAjya meM kitane hI dina aura adhika bhakta bnaa| mAlUma nahIM yaha ghaTanA kahA~ DisA na kiye jAneke liye ghoSita kiye the aura phira taka satya hai; parantu imameM sandeha nahIM ki akabara ke bApakA anukaraNa karake dUsare rAjAoMne bhI kucha-kucha samayameM jainadharmakA prabhAva bahuta kucha vyApaka huA thA dinoMke liye apane rAjyoM meM pramArikI (kimI jIvako aura usake anuyAyiyoMkI saMkhyA taba karor3oMkI kahI na mAranekI) ghoSaNA kI thI aura isase jaina-dharmakI jAtI hai / yaha saba madharitra evaM vidvAna mAdhu mantoMke badI prabhAvanA huI thii| aura bhI kitanI hI anukUlanAe~ prabhAvakA hA phala hai| prasiddha itihAsajJa mahAmahopAjainiyoMko akabarakaM rAjyameM bhApake pratApame prApta huI dhyAya paM0 gaurIzaMkara hArAcandajI zrojhA mahodaya ne, thI / yaha saba varzana ima graMthameM zAhI pharmAnoMkI nakala pustakapara dI huI apanI sammanima, spaSTa svIkAra kiyA ke sAtha diyA huA hai / eka svAsa ghaTanAkA bhI isame hai ki ina mUrijAkA upadeza usa samayake tatkAlIna ullekha hai aura vaha yaha hai, ki- akabarake putra salIma mug2ala bAdazAha akabarane munakara apane sAmrAjyameM se ke ghara lar3akI mUla nakSatrake prathama pAdame paidA huI thI, hiMsAvRtti bahuna kucha roka dI thI / inakI tapasyA jyotiSiyoMne umakA phala zahajAdA salImake liye aura tyAgavRtti ne bAdazAhakA citta jainadharmakI ora aniSTakAraka batalAyA thA aura lAkIkA muMha na dekhane svIMca liyA thA, jisase janadharmakA vikAsa hokara tathA umakA jalla-pravAha kara dene Adike dvArA parityAga usa tarapha uttarotara prAsthA bar3hatI jAnI thI / phalataH kI vyavasthA dI thii| naba isa doSako upazAntike liye bAdazAha apane yahA~ prAyaH jainamAdhunoMko bulAkara unase akabarane apane mantrIzvara karmacanda bacchAvatase parAmarza upadeza grahaNa kiyA karatA thaa| vaha jainasamAjake liye Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varga, nika) sAhitya paricaya aura samAlocana svarNayuga thA aura karmacanda bacchAvata jaise bhAvaka usameM taka kahA gayA hai aura pramANameM 'bharavAsa patiM dRSTvA' maujUda the|" nAmakA eka zloka ur3ana kiyA gayA hai, jisameM keza yaha anya bahutame andhoMkI sahAyatAse taigyAra sahita vidhavA mIko bhI dekhanepara saba snAna karanekI hudhA hai, jinakI eka vistRta sUcI sAtha meM dI gaI hai| bADha kahI gaI hai| yaha loka nA~kA aura kisakA hai, sAtha hI zrI mohanalAla devIcanda dezAI evora yaha kucha banavAyA nahI-aisI ho hAvata vivecanameM bambaIkI mahatvapUrNa prastAvanAsa bhI avahana jimako uddhata dUsare poMkI bhI hai| isameM sakezA vidhavAko pRSTha saMkhyA aura anta meM papoMpara ambareM dekhane para jisa prAya attakI bAta kI gaI hai vaha jaina bhAe hue vizeSa nAmoMkI sacIko bhI liye hue . nIti ke sAtha kucha saMgata mAlUma nahI hotii| astu, jina sabase pranyakI upayogitA para gaI hai| kAgaja, ukta kulakake vivecanAdike anantara pustakameM vidhavAchapAI. maphrAI tathA jilda uttama hai / mUlya eka rupayA parsanya' nAmakA eka svataMtra nibandha diyA dumA hai, bahuta kama hai aura vaha lekhaka mahodayoM tathA prakAzaka jisameM lekhakane apane vicArAnusAra vidhavAnoM, gharavAjI kI gurubhakti evaM sAhitya prItiko spaSTa ghoSita boM tathA samAjako bhI bAtasI acchI zikSAe~ dI karanA hai, aura sAtha hI damaroMke liye mevAbhAvame kamI hai| pustakame kabhI kabhI para papAIkI kucha prAdhiyA~ mulyakA prAdarza bhI upasthita karanA hai| khaTakatI huIsI hai| (4) vidhavA kartavya- lekhaka agaracaMda nA- (5 ) dAdA jI jinakuzalAra baka, pagahaTA / prakAzaka, zaGkaradAna bhadAna nAhaTA, nAhaToMkI racaMda nAiTA aura bhevarayAnna bAhaTA / prakAzaka, saragavAha, biikaaner| sAija 20430,16 pNjii| para dAna zu dAna zubharAja nAhaTA 2016 mArameniyana sIra, saMkhyA, 62 / mUlya, do pAnA / katAkanA / pAija, 20 - 30,6jI / pRSTa saMkhyA saba minAkara 13. / mUlya. cAra bhAvA / imameM sabase pahale 'vidhavA-kulaka' nAmakA eka isameM cikamakI 14 vI zatAbdIka vidvAna AcArya dazagAthAtmaka prAkRta prakaraNa bhAvArtha nayA vivecanamahita diyA gayA hai| yaha prakaraNa pATanake bhatAra zrIjinakuzavamUrikA jIvana caritra nihAmika Tima nADapatrapara jigvA humA upalabdha huA hai aura isameM vi.. gboja mAtha diyA gayA hai aura usame mUrijIko bhaneka dhavAoM ko zAna rakSAkaM liye kyA kyA kAma nahIM karane jIvana-ghaTanAgrI tathA anya racanAaApara acchA prakAza cAhiye, isa viSayakA acchA upadeza diyA hai| vive pahanA aura kitanA hI inihAma mAmane bhAjAnA hai cana kahIM kahIM para mUlakI mpiSTimaM bAhara bhI nikalA isa pumnaka kI prastAvanA pramiddha ainihAmika vidvAn huA jAna par3anA hai| jaise kezoMkA saMskAra athavA pu- zrI jinavijaya jIkA nidhI huI hai, jisameM prApane isa ppAdiya zRGgAra na karanekI bAta kahI gaI thI, taba vivaM. jIvana caritrako camakArika ghaTanA moma zanya zuddha i. canameM "vidhavAoMko keza rakhane bhI na cAhiya" yahA~ tihAsamina jAvanavarNana || Din Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mAgha, vIranirvANa saM02466 graphy) batalAyA hai aura rijIkI saccaritratA aura dhanyavAdake pAtra hai| vidvattAkI prazaMsA karate hue unakI 'caityavandanA kulakabatti' nAmakI upalabdha racanAkA bar3A hI guNagAna (6) satI mRgAvatI-lekhaka; bha~varanAla nAkiyA hai| sAtha hI, isa vRtti ke kucha vAkyoMkA ullekha haTA / prakAzaka, zakaradAna bheruMdAna nAhaTA / nAhaToMkI evaM uddharaNa karate hue yaha bhI batalAyA hai ki gavAha bIkAnera pRSTha saMkhyA, 40 / mUlya, do paanaa| "jaina samAjameM paraspara ekatA aura mamAnatAkA yaha eka paurANika prAdhArapara avalambina zvetA. vyavahAra rahanA cAhiye, isa bAnakA bhI inhoMne (sUri- mbara kahAnI hai aura bhagavAna mahAvIrake samayAdike jIne) spaSTa vidhAna kiyA hai jo vartamAname jenasamA- sAtha sambandha rakhatI hai| jako sabase adhika manana aura anusaraNa karane yogya hai| isa viSaya meM mArmika vAnmalyavAle prakaraNameM inhoMne kahA hai ki- jainadharmakA anuvartana karanevAle (7) zrIdeva-racanA- lekhaka, kavi lA0 hara jamarAya jaina zrImavAla / maMzodhaka, muni choTe lAla saba manuSyoMko parampara sampUrNa bandhubhAva aura samAna vyavahArame varnanA cAhiye-cAI phira koI kisI bhI ( paJcanadIya ) / prakAzaka, pyArAlAla jaina (manhANI) __sAikampagaMja, syAlakoTa shhr| pRSTha saMkhyA, 168 / deza aura kisI bhI jAnimeM kyoM na utpanna hoN| jo mUlya, sajildakA 11) jildakA 11 ru.| koI manuSya sirpha namaskAra maMtramAgrakA mmaraNa karatA hai vaha bhI jaina hai aura anya janoMkA parama bandhu hai aura ___ isameM mugyatAye bhavanavAsI zrAdi cAra prakAra ke devoMkA aura gauNanA tIrthakara cakravartI zrAdi 63 imaliya usake sAtha kisI bhI prakArakA bhedabhAva na rambanA cahiye aura kisI prakArakA vara-virodha na karanA zalAkA puruSAMkA varNana aneka prakAra chandAma diyA cAhiye / ' dhArmika ekanAkI dRSTi se vicAra kinane hai, jinameM citra chanda bhI haiM / padyoMkI kula saMkhyA 43 udAra aura anukaraNIya haiN| jinakRzalamRrikI caraNa hai| nAnA chandoMkI dRSTiya pumnaka mAmAnyanayA acchA pajA karanevAle bhaktajana yadi unake isa kathanakA buddhi hai, viSaya-varNana bhA kucha burA nahIM / bhASAkA namanA pUrvaka anupAlana karanA. garapajAkA sabama uttama. phala jAnane ke liye annakA chappayachaMda nimna prakAra hai. prApta kara sakate hai aura kama kama apane gacchakA to jisameM pustaka racanakA samayAdika bhI diyA huA hai| gaurava bar3hA sakate haiN|" aThAraha maya sattareva paMcama thini maaNhe| pustakama cAra upayogI pariziSzaka mAtha vizeSa budha jana uttara mAna canda muvamana udAhe // nAmAMkI sUcI lagI huI hai, jinameM pumnakakI upayo- kuzapura vAmI zrImavAla harajama racalAnI / gitA bar3ha gaI hai| inihAsa premI vidvAnoMka liye sura racanA jinadharma puSTa samakina rama bhInI // pumnaka par3hane nathA saMgraha karane ke yogya hai / apane pajya- jiha muna paTha cita artha dhara vaDhe zAna mata buddha / puruSoM ke itihAsako isa taraha khoja syAMjakara prakaTa kara- namI deva arihantajA kara jomamakina zuddha // 843 // neke saraprayatna ke liye bandhudvaya lekhaka mahodaya niHsandeha Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAmAyika-vicAra [le0-sva. zrImadrAmacandra ] nAtma-zaktikA prakAza karanevAlA, mabhya- kyA phala honA thA ? isase to kisane pAra pAyA 'gdarzanakA udaya karanevAlA, zuddha,mamA- hogA, aise vikalpoMkA aviveka doSa hai| dhi bhAvameM praveza karAne vAlA, nirjarAkA amUlya 2. yazovAMchAdopa-hama svayaM mAmAyika karate lAbha denevAlA, rAga dveSase madhyastha buddhi karane hai. aimA dusaraM manu'ya jAne no prazaMmA kareM, aimI vAlA sAmayika nAmakA zikSAprata hai| mAmAyika icchAma sAmAyika karanA vaha yazovAchAdopa hai / zabdakI vyutpatti sama+Aya+ ika ina zabdoMse 3. dhanavAchAdoSa-dhanakI icchAmaM mAmAyika hotI hai| 'sama' kA artha rAga dveSa rahina madhyastha karanA dhanavAMchAdopa hai| pariNAma, 'Aya' kA artha ma mambhAvanAma utpanna 4. garvadoSa-mujhe loga dharmAtmA kahate haiM hunA jJAna, darzana, cAritrampa mokSa mAgakA lAbha, aura maiM mAmAyika bhI vaise hI karatA hU~ aimA aura 'ika' kA artha bhAva hotA hai| arthAta jimake adhyavasAya honA garva doSa hai| dvArA mokSaka mArgakA lAbhadAyaka bhAva utpanna ho, 5. bhayadopa maiM zrAvaka kulameM janmA haiN| vaha mAmAyika hai| Ana aura raudra ina do prakAra mujhaM loga bar3A mAnakara mAna dete hai yadi maiM kaM dhyAnakA tyAga karakaM. mana, vacana aura kAyakaM mAmAyika na kara to loga kahaMga ki itanI kriyA pApa-bhAvoMko gaMka kara vivekI manuSya mAmAyika bhI nahIM karatA, aimI nindAkaM bhayamaM mAmAyika karate hai| karanA bhaya dopa hai| __ manake pudgala naraMgI hai| mAmAyikama jaba 6. nidAnadIpa-mAmAyika karakaM umakaM phala vizuddha pariNAmamaM rahanA banAyA gayA hai. uma meM dhana, strI putra Adi milane kI icchA karanA mamaya bhI yaha mana AkAza pAtAlake ghATa dhaDA nidAna dopa hai| karatA hai| isI taraha bhala, vimmRti, unmAda 7. maMzayadIpa mAmAyikakA phala hogA atha ityAdime vacana aura kAyameM bhI dRpagNa pAneme vA nahIM hogA, aimA vikalpa karanA saMzayadopa hai| mAmAyikameM doSa lagatA hai| mana, vacana aura kapAyadopa-- krodha Adima mAmAyika kAyakaM milakara yattIma doSa utpanna hone haiN| dama karane baiTha jAnA, athavA pIchameM krodha. mAna, mAyA manakaM, dama vacanake, aura bAraha kAyakaM isa prakAra aura lobhama varvA lagAnA vaha kapAya dApa hai| barnama dopaM ko jAnanA Avazyaka hai, inakaM jAnane 5. avinayadopa-vinaya gahina hokara mAmAme mana mAvadhAna rahanA hai| yika karanA avinaya doSa hai|| __ manake dopakahanA haiN| 1. prabahamAnadopa-bhaktibhAva aura umaMga5. aviveka dopa--mAmAyika-mvarUpa nahIM pUrvaka mAmAyika na karanA vaha aba mAna dopa hai| jAnanese manama aisA vicAra karanA ki hamama Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. No. L.4328 subhASita jyoM kAhU viSadhara Dasa, ruci soM nIma cabAya / tyoM tuma mamatAmeM mar3he, magana viSaya sukha pAya / / jyoM sachidra naukA car3he, bar3haI aMdha adekha / malyoM tuma bhava jalame pare, vina viveka ghara bhekhaH / / taise jvarake jora so, bhojanakI ruci jAya / / taima kukaramake udai, dharma vacana na suhAI // SAHARSHITARI jaise pavana jhakora ne. jala meM uThe trNg| 'tyoM manasA caMcala bhaI, parigaha ke para saMga // REACH jyo suvAsa phala phalameM, dahI dUdha, ghIya, * pAvaka kATha paSANameM, tyoM zarIra meM jIya / caMtana pudgala yo mile, jyoM tila meM khali tela, prakaTa ekase dIkhie, yaha anAdiko khela / / vaha cAke rasameM rameM. vaha cAsoM lapaTAya, cambaka kara lohako, loha lage tiha dhAya / karmacakrakI nIMda so, muSA svapnakI daura. jJAna nakakI DhanimeM, sajaga bhAMti saba Taura / / -sva0 kavivara banAramIdAsa - FDITENT vIra resa oNpha iNDiyA, kanaoNTa, sarkasa sya dehalA / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 phAlguna, vIra ni0 saM02466 / anekAnta varSa 3, kiraNa 5 vArSika mUlya 3 ru0 mArca 1950 FOTO CrOMHOTGFG SANDHONDAR DHONOFGADHEPANDHONEGOREOFORODRIORNOMADINOLODNA sampAdaka saMcAlaka____ jugalakizora mukhtAra tanasukharAya jaina ja adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (sahAranapura) kanaoNTa sarkasa po0 ko- nya dehlii| GAONIDEOROHIDE E O DOTCOINO LOOTEOFO@STOREALHOOREXEMODEarate DeroNDION POOL Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 318 325 328 339 1. pramAcandra-smaraNa... 2. bar3he calo [le0 zrI0 mAIdayAla bI. e. (oNnarsa) bI. TI. 3. ahiMsA-tatva [paM0 paramAnandajI zAstrI... 4. manuSya jAtike mahAn uddhAraka [zrI bI. ela. sarApha vakIla 5. haribhadra sUri [bhI0 ratanalAla saMghavI ... 6. vIra-nasuvA (kahAnI)-paM0 mUlacanda vatsala 7. sarala yogAbhyAsa [bhI0 hemacandra modI ... 8. holIkA tyohAra [sampAdakIya ... 9. holI holI hai (kavitA) [ yugavIra ... 10. darzanoMkI AstikatA aura nAstikatAkA AdhAra [paM0 tArAcanda 11. holI hai (kavitA) [gavIra 12. jAtiyA~ kisa prakAra jIvita rahatI haiM [zrI0 lA haradayAla ema. e.... 13. bhagavAna mahAvIra aura unakA upadeza [bA0 sUrajabhAna jI vakIla ... 14. mAhitya paricaya aura samAlocana 350 351 352 359 360 369 anekAntakI phAila anekAnsake dvitIya varSakI kiraNoMkI kucha phAiloMkI sAdhAraNa jillacAlI gaI haiN|12vii kiraNa kama ho jAne ke kAraNa phAiveM thor3I hI vandha sakI hai| ataH jo bandhu pustakAlaya vA mandiroM meM 2 karanA cAheM yA apane pAsa rakhanA cAheM ve // 30 maniyAra bhijavA deMge to unheM sajinda bhanekAntakI phAla bhijavAI jA skegii| jo sajjana bhanekAntake grAhaka haiM aura koI kiraNa guma ho jAneke kAraNa jilda baMdhavAnemeM asamartha haiM unheM 12vI kiraNa bor3akara pratyeka kiraNake liye cAra mAnA aura vizeSAMkake lie pATha mAnA mijavAnA cAhie sabhI mAdezakA pAlana ho skegaa| -vyavasthApaka do zabda usato badi bhanekAmtake pAThako do bhI anekAnsake grAhaka banAnekI hapAreM tobanekAnsa basa sakatA hai| pAzA hai utsAhI pAThaka isa bAra aparaya prayatna kreNge| -vyavasthApaka Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nIti-virodha-dhvaMsI loka vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // sampAdana sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAbhama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po.bo. naM. 48, nyU dehalI phAlguna-parNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama saM016 - abhimaya nijavipakSaM nikhilamatodyotano guNAmbhodhiH / savitA jayatu jinaMndraH zubhaprabandhaH pramAcandraH ||-paavsaacaaritaa apane vipakSasa-mUhako parAjita karake jo samasta matoMke yathArtha svarUpako prakAzita karanevAle guNasamudra, jitendriyoMmeM agragaNya aura zubhaprabandha-nyAyakumudacandra jaise puNya-prabandhoMke vidhAtA-pramAcandrAcArya nAmake sarya jayavanta ho-apane vacana-tejase laukikajanoMke hRdayAndhakArako dUra karane meM samartha hoveN| candrAzuzubhrayazasaM prabhAcandrakavi stuve / kRtvA candrodayaM yena zazvadArahAditaM jagat ||-baavipraaye binasenApI jinhoMne candrakA udaya karake-'nyAyakumudacandra graMthakI racanA karake-jagatako sadAke liye mAnandita kiyA hai una candra-kiraNa-samAna ujjavala yazake dhAraka vicAraka muni prabhAcandrakI meM stuti karatA hai| mANikyanandI jinarAja-vANI-prANAdhinAthaH prvaadi-mriiN| citraM prabhAcandra iha mAyA mAtaNDa-vRdo nitarA vyadIpIt / / mukhine nyAyakumudacandrodayakRte nmH| zAkaTAyana kRtsUtranyAsakarne vratI(pramendave ||-shimogaa-mgrtaav-shikssaa jo mANisya (prAcArya)ko zrAnandita karanevAle-- unake parIkSAsukha graMthapara prameyakamalamArtaNDa nAmakA mahAbhASya likhakara unakI prasanatA sampAdana karanevAle the, jinarAjakI vANIke prANAdhAra ye--jina pAkara eka bAra jinavANI sanAya huI thI-aura jo paravAdikA mAnamardana karanevAle the, prabhAcandra prAparvaka isa pRthvIpara nirantara hI mArtaNDakI budimeM pradIta rahe haiN| arthAt prabhApUrNa caMdramA yadyapi mArtaNDa (ba) kI tejovadi meM koI sahAyaka nahIM hotA-ulaya usake tejake sAmane hataprabha ho jAtA hai, parantu ye pramAcA mAtabara (prameyakamalamAtaMbara) kI tejovRddhimeM nirantara ho anyAhatyakti se eka vicitA hai| jonyAvakumudacandra ke udayakAraka-janmadAtAhue aura jiloMne zAkaTAyanake saba-yAkaraNamA para nyAsa racA, una pramAcandra muniko namaskAra hai| Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 anekAnta [phAlguna, bIra-nivAba. 2055 apanI kutsita cittavRttike anukUla usa prANiko cU~ki ye saba kArya krodha, mAna, mAyA, athavA lobhake dulI karaneke aneka sAdhana juTAye jAte haiM; mAyAcArI vaza hote haiN| isaliye hiMsAke saba milA kara sthUlarUpa se dUsaroMko usake viruddha bhar3akAyA jAtA hai, vizvAsa- se 108 bheda ho jAte haiN| inhIM ke dvArA apaneko tathA pAta kiyA jAtA hai-kapaTase usake hitaiSI mitroMmeM dUsare jIvoMko duHkhI yA prANarahita karanekA upakrama kiyA phaTa galI jAtI hai-unheM usakA zatru banAnekI ceSTA jAtA hai| isIliye ina kriyAoMko hiMsAkI jananI kI jAtI hai, isa tarahase dUsaroMko pIr3A pahu~cAne rUpa kahate haiM / hiMsA aura ahiMsAkA jo svarUpa jaina granthoM meM myApArake sAdhanoMko saMcita karane tathA unakA abhyAsa batalAyA gayA hai, use nIce prakaTa kiyA jAtA haibar3hAneko samArambha kahA jAtA hai | phira usa sAdhana sA hiMsA vyaparopyante sasthAvarAtinAm / sAmagrI ke sampanna ho jAne para usake mArane yA dukhI pramattayogataH prANA nya-bhAvasvabhAvakAH // karanekA jo kArya prArambha kara diyA jAtA hai usa kriyA -anagAradharmAmRte, aAzAdharaH 4, 22 ko prArambha kahate haiN| Uparako ukta donoM kriyAe~ to arthAt-krodha-mAna-mAyA aura lobhake AdhIna ho bhAvahiMsAkI pahalI aura dUsarI zreNI haiM hI, kintu kara athavA ayatnAcArapUrvaka mana-vacana-kAyakI pravRttise tIsarI prArambhakriyAmeM dravya-bhAva rUpa dAnA prakArako pramajIvoMke-pazu pakSI manuSyAdi prANiyoMke--nathA hiMsA garbhita hai, ataH ye tInoM hI kriyAe~ hiMsAkI sthAvara jIvoMke--pRthvI, jala, havA aura banaspati zrAdimeM jananI hai| ina kriyAoMke sAthameM mana vacana tathA kAya rahane vAle sUkSma jIvoMke ---dravya aura bhAva prANoMkA ghAna kI pravattike saMmizraNase hiMsAke nava prakAra ho jAte haiM karanA hiMsA kahalAtA hai / hiMsA nahIM karanA so ahiMsA aura kRta-svayaM karanA, kArita-dUsaroMse karAnA, anu. hai arthAt pramAda va kaSAyake nimittate kisI bhI sacetana modana-kisI ko karatA huA dekhakara prasannatA vyakta pANIko na satAnA, mana vacana-kAyase usake prANoM ke karanA, inasa guNA karane para hiMsAke 27 bheda hota hai| ghAta karane meM pravaci nahIM karanA na karAnA aura na karate --- ----- -- xparidAbAdohaye smaarmbho| hueko acchA samajhanA 'ahiMsA' hai / athavA-bhaga. pArAdhanAyA, zivAryaH 812 rAgAvaNamaNuppA ahiMsagatteti bhAsi smye| sAdhanasamabhyAsIkaraNaM smaarmbhH| tesiM ceduppattI hiMmeti jihi vidizA // - --savArthasiddhau, pUjyapAdaH, 6,8 / --sarvArthamiddho, pUjyapAdena uddhRtaH / saabhaavaarisaadikriyaavaasaapnaanaasmaahaarHsmaarNbhH| arthAt-AlA rAga-dveSAdi vikAroMkI utpatti -vijayodayAyo, aparAjitaH,gA0 811 / nahIM hone denA 'ahiMsA hai aura una vikAroMkI pAlmAmeM mAraMbho gamo, utpatti honA 'himA' hai| dUsare zabdoMmeM ise isa rUpameM -ma0 mArAdhanAyA zivArya, 812 / kahA jA sakatA hai ki zrAtmAmeM jaba rAga-dveSa-kAmamA baarmbh| -sarvArthasiddhau, pUjyapAdaH 6, 8 / krodha-mAna-mAyA aura lobhAdi vikAroMkI utpatti hotI saMcitAsAcupakaravasya pAcaH prama paarNbhH| taba jJAnAdi rUpa prAramasvabhAvakA ghAta ho jAtA hai vijayodayAyA; aparAjitaH, gA0811 isIkA nAma bhAva hiMsA hai aura isI bhAva hiMsAse Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 5] bahisA-taca Atma pariNAmokI vikRtime-jo apane athavA maroMke hai to jarUra vaha hiMsaka kahalAtA hai aura isakA mAgI dravyaprANoM kA dhAna ho jAtA hai use dravyahimA kahate haiN| bhI hotA hai| isI bAtako jainAgama sA rUpase do . hiMsA do prakAra kI jAtI hai-kaSAyase aura ghoSaNA karatA hai:pramAdase / jaba kimI jIvako krodha, mAna, mAyA aura pacAsammipAde iriSAsamiesa viggmhaa| . lobhAdike kAraNa yA kimI svArthavaza jAna bUjhakara nAbAdeja vijo marejjataM bogamAsenja sanAyA jAtA hai yA sanAne athavA prANarahita karane ke bahi tassa tarimito paMco sutumovi desido smye| liye kucha vyApAra kiyA jAtA hai ume kapAghame rimA -sarvArthasiddhau pUjyapAdena uddhRtaH kahate haiM / aura jaba manuSyakI zrAlasyamaya amAvadhAna arthAt- jo manuSya dekha bhAlakara mAvadhAnIse mArga evaM ayasnAcArapUrvaka pravRttime kimI prANIkA padhAdika para cala rahA hai usake paira uThAkara rakhane para yadi koI ho jAtA hai taba vaha pramAdame rimA kahI jAtI hai| isase jantu akasmAt pairake nIce pA jAya aura dapa kara mara itanI bAta aura spaSTa ho jAtI hai ki yadi koI manuSya jAya to usa manuSyako uma jIvake mAranekA thor3A sA binA kimI kaSAyake apanI pravani yatnAcAraparvaka bhI pApa nahIM lagatA hai| mAvadhAnIme karanA hai usa mamaya yadi daivayogame acA- jo manuSya pramAdI hai-ayalAcAra pUrvaka pravRtti naka koI nIva zrAkara mara jAya to bhI vaha manaSya karatA hai-usake dAga kimI prANIko himA bhI nahIM huI hiMsaka nahIM kahA jA sakatA; kyoMki uma manuSyakI hai to bhI yaha 'mamAvayuktastu sadaiva hiMsaka' ke vacanAnupravRtti kaSAyayukta nahIM hai aura na himA karane kI uma. sAra himaka avazya hai - - use hiMsAkA pApa jarUra lagatA kI bhAvanA hI hai / yadyapi dravyahimA jamra hotI hai parantu hai| yathA-- to bhI vaha hiMsaka nahIM kahA jA sakatA, aura na jaina- maradu yo jAyadu jIyo bhayadAcArasa viDiyA hiMsA / dharma ima prANigatako himA kahatA hai| himAtmaka pari- phyavassa tharitha baMdho hisAmiteza samidasma // Nati hI himA hai, kevala dravyahimA himA nahIM kahalAtI, -pravacanasAre kundakundaH 3,17 dravyahimAko to bhAvahimAke sambandhama hI hiMmA kahA arthAt-tIya cAhe mare,athavA jIvita rahe,asAvajAtA hai| vAstavameM hiMmA taba hotI hai jaba hamArI pari- dhAnIma kAma karane vAlekA hiMsAkA pApa avazya lagatA Nani prama damaya hotI hai athavA hamAre bhAva kinI jIvA hai, kiMtu jo manuSya yatnAcArapUrvaka sAvadhAnIse apanI ko duHntra dene yA matAne ke hote haiN| jaise koI mamartha pravRtti karanA hai usase prANi-rAdha ho jAne para bhI hiMsA DAkTara kimI rogIko nIroga karanekI icchAma oNpare. kA pApa nahIM laganA-yaha hiMmaka nahIM kahalA sakatA, zana karatA hai aura umameM daivayogase rogIkI mRtyu ho kyoMki bhAvahiM nAkaM binA koga dravyahimA hiMmA nahIM jAtI hai to vaha DAkTara hiMmaka nahIM kahalA sakanA, aura kahalA skii| na himAke aparAdhakA bhAgIhI ho makatA hai| kintu sakapAyI va to pahale apanA hI ghAta karatA hai, yadi DAkTara lobhAdike vaza jAna bUjhakara mAraneke irAde usake dUmarIkI rakSA karane kI bhAvanA hI nahIM hotii| se aisI kriyA karatA hai jisase rogIkI mRtyu ho jAtI yaha to dUsarokA pAta hone se pahale apanI kalApita . Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna, bIra- visaM. 2 citravRtti ke dvArA apanA ho pAta karatA hai, dUsare jIvoM jIvoMkA vadha hotA hI hai, jaisA ki AgamakI nimna kA pAta honA na honA unake bhavitavya ke prAdhIna hai| prAcIna gAthAse spaSTa hai: hiMsA do prakArakI hotI hai eka antaraMga hiMsA aura badi sukhassa po hodi baahirktyubogekh| dUsarI bahiraMga hiMsA / aba prAtmAmeM zAnAdi rUpa bhAva bapi dupahiMsago vAma hodi vAvAvivaSahetu // prANoMkA pAta karane vAlI azuddhopayogarUpa pravRtti vijayoiyAyAM-aparAjitaH-6 / 806 hotI hai taba vaha aMtaraMga hiMsA kahalAtI hai| aura jaba hiMsA aura ahiMsAke isa sUkSma vivecanase jainI jIvake vAma dravyamAzoMkA ghAta hotA hai taba bahiraga ahiMsAke mahatvapUrNa rahasyase aparicita bahutase vyaktihiMsA kahalAtI hai| inhIMko dUsare zabdoMmeM dravyahiMsA aura yoMke hRdaya meM yaha kalpanA hojAtI hai ki jainI ahiMsA bhAva hiMsAke nAmase bhI kahate haiM / yadi tattvadRSTi se kA yaha sUkSmarUpa avyavahAryahai--use jIvana meM utAranA vicAra kiyA jAya to sacamucameM hiMsA karatA aura nitAnta kaThina hI nahIM kintu asambhava hai| ataeva svArthakI poSaka hai| manuSyakA nijI svArtha hI hiMmAkA isakA kathana karanA vyartha hI hai| yaha unakI samajha kAraNa hai| jaba manuSya apane dharmase byuta ho jAtA hai ThIka nahIM hai, kyoMki jainazAsanameM hiMsA aura ahiMmAkA tabhI vaha svArthavaza dUsare prANiyoMko satAnekI ceSTA jo vivecana kiyA gayA hai vaha advitIya hai, usameM kiyA karatA hai| prAtmavikRtikA nAma hiMsA hai aura alpayogyatAvAle puruSa bhI bar3I yAmAnIke sAtha usakA usakA phala duHkha evaM azAnti hai / aura AtmasvabhAva apanI zakti ke anusAra pAlana kara makate haiM aura apane kA nAma ahiMsA hai tathA mukha aura zAnti usakA phala ko ahiMsaka banA sakate haiM / sAtha hI, jainadharmameM ahiM. haiarthAt jaba AtmAmeM kisI tarahakI vikRti nahIM hotI mAkA jitanA sUkSmarUpa hai vaha utanA hI adhika vyavacitta prazAnta evaM prasAdAdi guNayukta rahatA hai usameM hArya bhI hai| isa taraha kA hiMsA aura ahiMsAkA spaSTa kSobhakI mAtrA naz2ara nahIM AtI, usI samaya zrAtmA vivecana dUsare dharmoM meM nahIM pAyA jAtA, isaliye usakA ahiMsaka kahA jAtA hai / dravyahiMsA ke hone para bhAvahimA jainadharmakI himAke Age bahuta hI kama mahatva jAna anivArya nahIM hai use to bhAva hisAke sambandhase hI par3atA hai| hiMsA kahate haiM, vAstavamai dravyAhimA to mAvahiMsAse jainazAmana meM kimIke dvArA kimI prANIke mara jAne khudI hI hai| yadi dravyahiMsAko bhAvahiMsAse alaga na yA duHkhI kiye jAnesa hI hiMsA nahIM hotii| saMsArameM kiyA jAya to koI bhI jIva ahiMsaka nahIM ho sakanA, saba jagaha jIva pAye jAte haiM aura ve apane nimittase aura isa tarahase to zuddha vItarAga-pariNati vAle sAdhu marate bhI rahate haiM, parantu phira bhI, jainadharma isa prANimahAtmA bhI hiMsaka kahe jAyage; kyoMki pUrNa ahiMsAke ghAtako hiMsA nahIM kahatA; kyoMki jainadharma to bhAvapAlaka yogiyoM ke zarIrase bhI sUkSma vAyukAyika Adi pradhAna dharma hai isIliye jo dUsaroM kI hiMsA karaneke bhAva sapamevAtmavAsamA hilallAmA prabhAvAt / . nahIM rakhatA pratyuta unake bacAneke bhAva rakhatA hai usase mAravaMtarAvAnyu saalaahaabaad| : daivavazAla sAvadhAnI karate hue bhI yadi kisI jIvake -sarvArthasidimeM uddhRta, pR021 dravya prANokA vadha hogAtA hai to use hiMsAkA pApa nahIM Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, niva] pahisA - - lagatA / yadi hiMsA aura ahiMsAko bhAva pradhAna na mAna athavA kucha bhI virodha kiye binA sahalenA kAvaratA:jAya to phira baMdha aura mokSakI vyavasthA hI nahIM bana pApa hai-hiMsA hai| kAyara manuSyakA bAlmA patita honA sktii| jaise ki kahA bhI hai hai, usakA antaHkaraNa bhaya aura saMkocase athavA kA vivaDIvacite bokerana koyamoccatA se dabA rahatA hai| use bhAgata bhayako cintA sadA bhAvaikasAdhano bandhamobAmaviSyatAm // vyAkula banAye rahatI hai-marane jIne aura dhanAdi samma -sAgAradharmAmRta; 4, 23 sike vinAza hone kI cintAse vaha sadA pIr3ita evaM arthAt-jaba ki loka jIvose khacAkhaca bharA sacinta rahatA hai| isIliye vaha prAtmabala aura mano huA hai taba yadi bandha aura mokSa bhAvoMke Upara hI balakI durbalatAke kAraNa-vipatti mAnepara apanI rakSA nirbhara na hote to kauna puruSa mokSa prApta kara sakatA bhI nahIM kara sakatA hai| paraMtu eka sampaSTi ahiMsaka ataH jaya jainI ahimA bhAvoMke Upara hI nirbhara hai taba puruSa vipattiyoM ke Anepara kAyara puruSakI taraha pabarAtA koI bhI buddhimAna puruSa jainI ahiMsAko avyavahArya nahIM aura na rotA cilAtA dI kintu unakA svAgata nahIM kaha sktaa| karatA hai aura saharSa unako sahaneke liye tembAra rAnA aba maiM pAThakoMkA dhyAna isa viSayakI ora prAka- hai tathA apanI sAmarthya ke anumAraunakA dhIranAse mujapita karanA cAhatA hU~ ki jinhoMne ahiMmA tatvako nahIM bilA karatA hai--pratIkAra karatA hai-use apane marane samajhakara jainI ahiMsApara kAyaratAkA lAMchana lagAyA jIne aura dhanAdi sampattike samUla vinAza hone kA koI hai unakA kahanA nitAnta bhramamUlaka hai| hara hI nahIM rahatA, usakA pAtmabala aura manobala ahiMsA aura kAyaratAme bar3A antara hai| ahiMsAkA kAyara manuSyakI bhA~ti kamajora nahIM hotA, kyoMki sabase pahalA guNa AtmanirbhayatA hai| ahiMsA kAyaratA usakA zrAtmA nirbhaya hai-saptamayoMse rahita hai / nako sthAna nhiiN| kAyaratA pApa hai, bhaya aura saMkocakA siddhAntameM samyagdRSTiko saptabhaya-rahita batalAyA gayA pariNAma hai / kevala zastra saMcAlanakA hI nAma vIratA hai| sAtha hI, prAcArya amRtacandrane to usake viSaya nahIM hai kintu vIratA to AtmAkA guNa haiN| durbala meM yahA~taka likhA hai ki yadi trailosyako calAyamAna zarIrasa bhI zastrasaMcAlana ho sakatA hai / hiMsaka vRttise kara denevAlA vanapAta prAdikA pora maya bhI upasthita yA mAMsabhakSaNase to karatA AtI hai, vIratA nahIM; paraMtu hojAba to mI sampamhaSTi puruSa ni:zaMka evaM nirbhaya yatA ahiMsAsa prema, namratA, zAnti, sahiSNutA aura zauryAdi vaha DaratA nahIM hai| aura na apane gAnasvamAle guNa prakaTa hote haiN| cyuta hotA hai, yaha samyagdaSTikA hI sAhasa hai| habale durbala prAtmAoMse ahiMsAkA pAlana nahIM ho sakatA saTa hai ki prAtma nirbhayI-dhIra-dhIra puruSa hI sabe kAhi unameM sahiSNutA nahIM hotii| ahiMsAkI parIkSA pratyA- saka ho sakate haiM. kAyara nahIM / ve to aise ghora mayAdive cArIke atyAcAroMkA pratIkAra karanekI sAmarthya rakhate sampatibIcA visaMvA hati vimyAcA hue bhI una ha~sate sate sahomemeM hai kintu pratIkArakI saMpavilamA samAvi khAmaka prabhAva meM atyAcArIke atyAcAroMko cupacApa samA Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [phAlguna, vIranirvANa saM0 2066 -- bhAnepara bhayase pahale hI apane prAgoMkA parityAga kara aura maketa avazya kiyA hai jo ki aAvazyaka hai| kyoM dete haiN| phira bhalA aise durbala manuSyoMse ahiMmA jaise ki gRhastha avasthA aimI koI kriyA nahIM hotI jimameM gambhIra tattvakA pAlana kaise ho sakatA hai ataH jainI hisA na hotI ho| ataH gRhastha sarvathA hisAkA lya.gI ahiMsApara kAyaratAkA iljAma lagAkara use anyatra nahIM ho makanA / ima ke mivAya, dharma-deza-jAti aura hArya kahanA nirI ajJAnatA hai| apanI tathA apane prAtmIya TambI janoMkI rakSA karane jaina zAsanameM nyUnAdhika yogyatAvAle manuSya meM jo virodhI hiMmA hotI hai umakA bhI vaha tyAgI nahIM ahiMsAkA acchI tarahase pAlana kara sakate haiM, imIliye ho sktaa| jainadharmameM ahiMsAke dezabAhimA aura marvaahimA jima manaSyakA mA~sArika padArthosa moha ghaTa gayA athavA ahisA-aNuvrata aura ahiMsA-mahAvrata zrAdi hai aura jisakI zrAtmazakti bhI bahuta kucha vikAma prApta bheda kiye gaye haiN| jo manuSya pUrNa ahimAke pAlana kara cukI hai vaha manuSya ubhaya prakAra ke parigrahakA tyAga karane meM asamartha hai, vaha deza ahiMsAkA pAlana karatA hai, kara jainI dIkSA dhAraNa karatA hai aura taba vaha pUrNa isIse use gRhastha, aNuvatI, dezavatI yA dezayatIke ahiMsAke pAlana karanemeM mamartha hotA hai / aura hama taraha nAmase pukArate haiM kyoMki abhI usakA sA~mArika deha- se jyoM jyoM zrAtma-zaktikA prAbalya evaM umakA vikAsa bhogoMse mamatva nahIM chaTA hai-umakI Atma zaktikA pUrNa hotA jAtA hai tyo tyo ahiMmAkI parNatA bhI hotI jAtI vikAsa nahIM huA hai-vaha to asi, maSi, kRSi, zilpa, hai| aura jaba aAtmAko parNazaktiyoMkA vikAsa ho jAtA vANijya, vidyArUpa SaT karmoMmeM zastyAnusAra pravRtti karatA hai, taba AtmA pUrNa ahiMsaka kahalAne lagatA hai| astu, huA ekadeza ahiMsAkA pAlana karatA hai / gRhastha- bhAranIya dharmomeM ahiMsAdharma hI sarvazreSTha hai / isakI avasthAmeM cAra prakArakI hiMmA saMbhava hai / saMkallI, pUrNa pratiSThA prApta karanevAlA purupa paramabrahma paramAtma prArammI, udyogI aura virodhI / inameMse gahastha sirpha kahalAnA hai| isIliye pAcarya samantabhadrane ahiMsAko eka saMkalpI hiMsA-mAtrakA tyAgI hotA hai aura vaha bhI parabrahma kahA hai * / ataH hamArA kartavya hai ki hama asa jIvoM kI / jaina zrAcAryoMne hiMsAke ina cAra bhedoM jaina zAmanake ahiMsAtattvako acchI tarahase mamajhe ko do medoMmeM samAviSTa kiyA hai aura batAyA hai, ki aura usapara amala kareM / sAtha hI, usake pracArameM gahastha-avasthAmeM do prakArakI himA ho sakatI hai, zrA- apanI marvazaktiyoMko lagAdeM, jisase janatA ahiMsAke rambhajA aura anaarmbhjaa| prArambhanA hiMsA kuTane, rahasyako samajhe aura dhArmika andhavizvAmase honevAlI pIsane prAdi gRhakAryoMke anuSThAna aura AjIvikAke ghera hiMsAkA-gakSamI kRtyakA-parityAgakara ahiMsAkI upArjanAdise sambandha rakhatI hai; parantu dumarI hiMsAgahI zaraNama aAkara nirbhayatAme apanI prAtmazaktiyoMkA kartavyakA yatheSTa pAlana karate hue mana-vacana-kAyase hone vikAsa karane meM samartha ho ske| pAle jIvoMke pAtakI ora saMketa karatI hai| arthAt do vIra sevAmandira, sarasAvA, ji0 mahAranapura iMdriyAdi asajIvoko sa~kalpapUrvaka jAna bUjhakara gahavAsa sevana rato manda karAyA pravartitArambhaH / satAnA yA jAnase mAranA hI isakA viSaya hai, isIliye bhArambhajAM sa hisAM zaknoti na racita niyamAt // ise saMkalpI hiMsA kahate hai| gRhastha avasthA meM rahakara zrAvakAcAre, amitagatiH,6,6,7 bhArambhajA hiMsAkA tyAga karanA azakya hai| isIliye ka pahisA bhUtAnAM bagati viditaM graha paramaM, jaina granthoM meM isa hiMsAke tyAgakA Amataurapara vidhAna asA tatrArambhoslpapurapi ra patrAzramavidhau / nahIM kiyA hai parantu yatlAcArapUrvaka pravRtti karanekI tatastatsityartha paramakalyo agyamamayaM, hisASA protaamaamaarNbhvtvvor| bhavAnevAtyAcI vikRtaveyopapirataH // " pAvAsato nicoSA'pi trAyate // bRhatsvayamastotre, samantabhadraH / Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manuSya jAtike mahAn uddhAraka [le-zrI bI. ela. marApha, bI. e elaela. bI, vakIla, sAgara ] samAjake tatkAlIna havana-kuNDakI pracaNDa hutAzana kI pukAra para trizalA mandana bhaura zabodhana-mArake pala "to naramedhake vAste bhI taiyAra thI / yajJake anartha- noMne kuNDagrAma aura kapina vastukI vAsonmukhI pramA kAroM TIkAkAroMne gItAkI ora bhA~kha uThAkara dekhanekI ko punIta kiyA to kyA pAvarSa ? bhAvazyakatA taka nahIM smjhii| mUka jIvoMke kalevarame bhAsmAnveSaNa tathA satyAnveSayAke durgama pathake ramava hI santuSTa honekI bhAvanA taba apanI carama sImA para pathika vighna vAdhAnoM ke bIca meM bhI apaneko bhUkhe nhiiN| thI / vaizAlI, malla, zAkya, kauzala, magadha aura mithilA yadyapi thor3A antara bhale hI rahA, ekane tAtvArika jaise gaNa rAjyoM tathA prajAtantra zAsanoMke hote hue bhI mAtrA-dvArA cikiramAkI to dUsarane zAsvatika prapogoM samAjakA vaiSamya sAmane thA / manuSyako hRdaya lagAnemeM kA upayoga kiyaa| eka yadi patikArya payAnugAmI bAdhAbhUta apaneko zreyaskara samajhanevAle prANiyoMkI hue to dUsare 'curasya cAga nizitA daratyayA' para bhasta bhAvanA uhaNDatAme sira uThAye hue thii| sasyatA calakara vahA~ janasamUhako le jAnemeM prayatnazIla hue| ke Upara AvazyakatAme adhika prAvaraNa thA, jo use vizvako duHkhoMme chudAnekA donoMne niSkapaTa prayAsa prakAzita hI nahIM hone detA thaa| saba isa DhakI huI kiyA / ekane yadi acela brahmacarya vratadhAraNa dvArA mA ADambarita vastuko hI namana karane laga gaye the| sasyanA navajIvanako antima duIjanAko tilAMjalI devI aura aura mokSakI ora daur3a lagAnevAle apanI dhunameM masta usapara vijayI hue to dUsarane unake zarIrapara hote the| kevala tapasyAhI moca sampAdana bhane tIna karA hue bhI usameM sammohako sthAna nahIM diyA / ekopasake, nirA zAna bhI maje hI usa ananta ke sAtha saMbaMdha bahArako bhI apradhAna batAte hue manamAkRta karmameM hI jor3aneko paryApta na ho, kevala zyamAna, khokhalI bhakti hiMmA devI to dUsarene manzAke paimAneko tiraskRta karate aura candana-carcana bhI bhaya satyake sAthameM sAkSAt hue kAryaphala-mAtrama hiMsA dekhii| karAnemeM samartha na ho, jIvoMke prANapara paira rakha unake nivida pAkulita nimirake yuga avasAna gAda asthi-mA~same puSTa tathA samRriyAlI hone kI vAsanA prabhAta-patnI uSAne jagadvandha siddhArtha suta ke avatarita bhale hI amopa-kara ho, para apanI daura kama karake khar3e honepara apane mukhAravindapara prasAnA mAsa jAtimA to pIche dekhanekA ina dhAvakoMko avakAza nahIM thA pradarzita kI to kyA bhAzcarya ? yadi ina vimRtiyoM ke yadi aise samayameM prakRtine svataH trasta ho abatArake siddhAntoM aura kRtiyoMne vizvavijaya kI botA liye bhAvAna uThAI to svAbhAvika hI thaa| yadi prakRti mAya? Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna, bIra-nirvANa saM0 2466 magavAna siddhArtha kukhabhAnu na kevala ahiMsAke kA prazna uThAne kI AvazyakatA nahIM, vaha to svabhAvase mahAsako lekara pravatIrNa hue the kintu jIvamAtrakI hI usameM garmita hai kintu vahA~ rAjanItikI graMthiyA~ samAnatAko pratyasImUna karAne pAye the| vicAra-vaiSamya kholanevAlA karmayogI gA~dhIva nahIM / hArA honevAle virodhake zamanako sthAvAda jaisI vibhUti prasidhArI hAtha kRpANarikta hote hue bhI vizva ke sAtha bhagavAnane darzana diyA thaa| nAyakatva saphalatApUrvaka kara sakate haiM, isake tumase bar3habhagavAna vardhamAnakA ahiMsA aura vizvazA~tikA kara aura kauna jIvita udAharaNa ho sakatA hai ? nira* pAThapajJAna aura kainyake chipAnekA vidhAna nahIM thaa| dhAna nahA thA / tizaya-krAMti kA hRdaya itanI pravAdhazAMtise usakA janma nAthavaMzI yuddhavIra patriyakula-puMgavake parI zAmita ho yaha bhAratavarSake hI bhAgya bhaura jalavAyukI pita aura vikAnta hRdayameM humA thaa| vicitratA hai| vIra jinendrakI taporata mAramAne vAstavameM indrabhUta, vAyubhUta, bhAmabhUta jaise gaNadharoM bheNika-bimbasAra satriyakaM nRzaMsa, dayAvihIna aura karkaza hRdayame vizvazAMtikI kallona prANIdayAkA avirala zrota, aura aMgeza kuNika-majAta-zatru, kauzala-rakSaka prasenajita jaise narezoMke hI nahIM kintu jeSThA, candanA, cetanA jaisI rAjyalipsAye otaprota vakSasthalase mAnavasamatAkI dhAMganAmoMke hRdayoMko bhI bhAlodita kiyA thA aura bhAvAja apamcendriya jIvoM ko bhI udvArakA saMdeza, vizvazAMti tathA bhrAtRtva phaijAneko dIkSita kiyA thaa| kaimA vicitra virodha hai| ___ "na gacchejjainandiram"ke zamana karanekI zakti tumhAre sundara zarIra sampatti-yuta nava-hRdayameM rUmA saumpamUrti jimarAja tumhAre hAthameM hI hai, arthavAdako tayA bhayaMkara tapanigRhIta kintu svabhAva-sarala bhAramamora cipragatise daur3anevAle saMsArako rukAye baura vizva saMyama hai| devAMganAoMke madhura hAsya tathA pralobhanoM meM pAsa ho hI nahIM sakatA, para isakA meharA tumhAre bhI madanapara ruTa ho use dahana karaneko zivazaktikI se siroMpara hI bA~dhA jA sakatA hai| middhAntoMke bhAvazyakatA nhiiN| binA bhoga tathA talavArake madanadigvijayakI vAcA jinake hadayoM meM dalita rahatI hai vijaya hI nahIM. vizvavijaya karanevAle prativIrako kyoM unakA zaurya pAjakasakI jaina samAjameM prApta karAnA na bodhisatva bhAdarakI STime dekhate ? kusInArAke nirmANa tumhArI hI kRpApara avalambita hai| pathagAmI samavayaska tathA gatamapine padi tumeM sarvaza bhagavan ! tumhAre dvArA pracArita dharmameM bhagavAn aura sarvadarzI kahakara vibhUSita kiyA to isase adhika buddhakI mAna-abahelanA vA apalAmako sthAna nhiiN| buddhabhagavAn jaise bhApake prati aura kyA kara sakate the ? prabhu IsAkI davA tumhArI baisI tapasyAoMmeM niSNAta hRdayoMko dravita karanevAle aura baravasa paoNs bahA denenhiiN| vastunispaSameM bAta bAtameM buddha honekI bhAva- vAle upasagoMke bIcameM bhI zAMti aura dhamAke bhavicana svAsako tumAre sApeka-vAdane sadAke liye dUra kara avatAra yadi tumhArI tapasyA pUrvavat banI rahI to kyA diyaa| prAcImAnase baDA~ mAtRtva ho sakatA hai vahA~ bhAbarSa ? yadi vizva ke sabase bar3e zAMti ke avatAra kara galI svAtanapabipsA aura eka uorayAdhikRta bhutva ra tumhArA bhAvAhana kiyA jAba to kyA pratyukti ? Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 5] manuSya jAtike mahAn udAraka tumhAre prakhara brahmacaryane yadi devAMganAmoMko jAne khage-tumhAre dvArA khole gaye modvAra bhava phira lAjit kiyA to tumhAre caritrakI pavitratAkI aura muMdane lge| manuSyoMke hRdayoMmeM phira vahI sakucita kaunasI sAhIkI AvazyakatA ? samakAlIna do maharSi- cittatA vAsa karane lagI pracAra aura vikAzakA phira yoMmeM kevala durdharSa tathA niSkalaMka tapasyA hI tumako rana-vacina mandiroM ke bAhira mAnemeM zaMkita hone lagA samavamaraNameM AkAza bhAsana dilAneko paryApta thii| nArijAtike prati tumhArI pavitra aura sammAna bhAvanA tumhAraM paMca kalyANakoMmeM yadi devI harSa na ho to aura kA durupayoga-kAma-lipsA tRptike rUpameM puruSa aura sI kina prAnmAoM ke AgamanameM Ananda duMdubhi ninAdita samAjako na jAne kisa bIhaDa pathakI bhora le jA rahA kI jaavegii| hai| manuSyako manuSya mAnanekI rasAyana tumhIMtaka pari. ___tumhAre ahimA aura nyAgavatane yadi zera bakarIko mita thI, prAtmavAdako phira anAvazkatA pratIta hone eka ghATa pAnI pilA diyA aura samavazaraNameM gvirane- lagI aura dragthavAdakA siMhAsana phira dRr3ha hone lagA ! vAlI vANAMkA lAbha dekara unheM mokSonmugva banAyA to jaba ki adravyavAna manapNA netroMye kevala jIvana-dhAraisameM kyA prAzcarya ? bAla-sulabha lIlAme hI madamatta gArtha bhojanoM ke liye hAtha phailAye sAmane khar3e hue haiN| kuMjako vazaMvada kiyA aura tatvajJAna siMhanAda dvArA ahiMsAkA amalIrUpa phira anukaraNIya kahA jAne yadi abhayanAkA saMdeza prANimAtrako tumane bhejA naba lagA buddha bhagavAnkI manamAMsa-bhakSaNa mAmAmAmeM phira vanarAjake cinha-dvArA tumhAre maMkekina hone meM kyA anI mohakanA bhAne lgii| cinya / tumhAre miha garjaname mA~ma-bhojI jIvakA bhakSaNa mahAnirvANake samaya pAvApurAmeM chor3I gaI tumhArI prApta Ananda lippAkA dambha nahIM, vahA~ prANiyoMko pratinidhi jyoni isa yugako Alokina na kara sakI / bhayabhIta karanekA ghora ninAda nhiiN| tumane vAstava meM tumhAre upamargoM para AMsU bahA denevAle yadi mAdhAraNa siMhake nAma pavitratA lAdI, jisake binA mihaka paripadIya bhAgane kA prayatna karanelage nA tumhaM Amantrita rUpa meM mohakatA hI nahIM, usake sAmane haMmate2 apaneko karanekA aura kauna acchA avasara prApta ho sakatA hai? miTA dene kI icchA hI nahIM ho sakatA / tuma bhale hI ataeva he vAnarAga ! he vizvazAni, ahiMsA, dharmake Adi saMsthApaka na ho para jisa amara sphUnika bhrAtRtva, aura satyazodhameM agraNI nathA mAmAjika zAMti tuma pitA ho. vaha amara sphUrti to tumheM zrAdi tIrthakara ke janaka muktadeva dRta ! he garIboM aura panitoMkI bhagavAna RSabhadevakaM pAma taka baravasa pahu~cA denA hai| sampatti ? he trizalA trAmagrAnA ! isa puNyabhUmiko tumhArI tapasyA dvArA dilAyegaye adhikAra dinAye apane punIta padaraja cUmanekA phira avasara do| Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ haribhadra-sUri [.. ratanabAba saMghavI, nyAyatIrtha-vizArada] (gata kiraNa se Age) - jIvana-sAmagrI aura tatmImAMsA aura kavi kalpanoMke sahAre hI tathA kathita itihAsoMkI bhAratIya sAhityakAroMke pavitra itihAsameM yaha eka racanA karanI pdd'ii| vartamAna kAlIna itihAsakAroMko du:khada ghaTanA hai ki unakA vizvanIya aura bhI unhIM tathA kathita itihAsoM, upalabdha kRtiyoM, aura vAstavika jIvana-caritra nahIMke barAbara hI milatA hai| astavyastarUpame pAye jAnevAle uddharaNoMke AdhArase hI isakA kAraNa yahI hai ki prAcIna kAlameM aAtmakathA caritra citraNa karanA par3a rahA hai| likhanekI praNAlI nahIM thI, aura zrAtmazlAghAse dUra rahane caritranAyaka haribhadra sUrikI jIvana-sAmagrI bhI kI icchAke kAraNa apane sambandhameM apane granthoM meM bhI upayukta niSkarSa ke prati apavAdasvarUpa nahIM hai / haribhadra likhanA nahIM cAhate the| kucheka sAhityakAroM ne apanI sUrikI jIvana-mAmagrI vartamAna meM itanI pAI jAtI hai:kRtiyoMmeM prazastirUpase thor3A sA likhA hai; kintu usame (1) zrI municandra sUrine saMvat 1174 meM zrI harijanma-sthAna, gurunAma, mAtA pitA nAma, evaM sva-gaccha bhadra sUri kRta upadezapadakI TIkA ke antameM inake jIvaprAdike nAmakA sAmAnya jJAna-mAtra hI ho sakatA hai, nake mambandhameM ati maMkSepAtmaka ullegva kiyA hai| vistRta nhiiN| pIcheke sAhityakAgene prAcIna-sAhityakA- (2) saMvat 1265 meM zrI sumatigaNine gaNadhararoke sambandhameM itihAsarUpase likhanekA prayAsa kiyA hai; sArdhazatakakI bRhad TIkAmeM bhI inake mambandhameM kucha kintu usameM itihAsa-aMza to ati svalpa hai aura kiM- thor3A mA likhA hai| vadantiyA~ evaM kavi-kalpanA hI adhika parimANa meM hai| (3) bhadrezvara sUri kRta 23800 zloka parimANa yaha siddhAnta kevala jaina sAhityakAroMke sambandhameM hI prAkRta kathAvalI meM bhI haribhadra sUrike sambandhameM kucha nahIM hai, balki mampUrNa bhAratIya sAhityakAroMke sambandhameM paricaya milatA hai / zrI jinavijaya jIkA kahanA hai ki pAyA jAtA hai| isakA praNayana bArahavIM zatAbdImeM huaA hogaa| "jina zAmanakI adhikAdhika prabhAvanA ho;" isI (2) mavat 1334 meM zrI prabhAcandra sari dvArA vieka uddezyane saMgrahakAgeko kiMvadantiyoM aura kavi-kalpa- racita prabhAvaka caritrameM caritra nAyaka ke sambandhameM. nAokI ora vegame pravAhita kiyA hai| isake sAtha 2 vistRta kAvyAtmaka paddhatime jIvana kathA pAI jAtI hai| kAla vyavadhAnane bhI itihAsa sAmagrIko naSTa-prAyaH kara (5) saMvat 1405 meM zrI rAjazekhara sUri dvArA diyA; aura isIliye unheM prabhAvanAke dhyeyakI patike nirmita prabandha koSameM bhI prabhAvaka caritrake samAna hI liye avaziva caritra sAmagrI ke balapara tathA kiMvadantiyoM ati vistRta jIvana caritra pAyA jAtA hai| Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, kiraNa haribhada-sati RRE isI prakAra imI prAcIna mAmagrI ke AdhArapara kucha siddhasena divAkarake samAna hI ye bhI apane isa miNyAnavAnagIna mAmagrIkA bhI nirmANa hazrA hai; usamase vizvAsake pradarzana ke liye eka sopAna-saMktikA (nIsapaM. haragovindadAmajI kRta 'zrI haribhadra yUri caritra', ranI ), eka kudAlA, eka jAla aura jambU vRkSakI eka 50 becaradAma jI dvArA likhita 'jaina darzanakI vistRta latA apane pAsa rakhate the| isakA tAtparya yahI thA ki bhUmikA', zrI jinavijayajI likhita "haribhadra mUrikA yadi prativAdI AkAzameM ur3a jAyagA to use isa samaya nirNaya" aura prophesara haramana jekobI dvAga sopAna-paMkti ke dvArA pakar3a lAU~gA; jala meM praviSTa ho ligvita "mamarAhacakahA ki bhUmikA" zrAdi racanAe~ jAyagA to jAla dvArA khIMca laMgA, aura isI prakAra bhI mukhya haiM / imo sAmagrIke zrAdhArapara meM aba zrI hari yadi pAtAlameM praveza kara jAyagA to kudAle dvArA khoda bhadra mUrikA caritra-nirNaya karanekA prayAsa karatA hU~ nikAla lNgaa| jambalatAkA rahasya yaha thA ki mere aura umapara kucha niSkarSAtmaka mImAmA bhI karanekA sadRza vidyAvAn mamparNa jambUdvIpameM koI nahIM hai / isI praNAma kruuNgaa| prakAra kahA jAtA hai ki vidyA ke bhArame peTa kahIM phaTa nahIM jAya, imIliye peTapara eka svarNa nirmita paTa bhI prArambhika-paricaya bAMdhakara rakhate the| sAtha meM yaha bhI pratijJA thI ki jimakA bhAgnIya gajanaitika inihAma meM manAIkA mahattvaparNa kathita vAkya nahIM mamajha makagA, umakA tatkAla ziSya aura gaugyapUrNa sthAna hai / imI pavitra bhUmipara mahAgaNA ho jaauuNgaa| imIgamiha, mahAgaNA lakSmaNasiMha, ma gigaNA magrAmasiMha eka dinakI bAta hai ki haribhadra eka sundara zivi aura mahArANA pratApasiMha mahaza zUravIra evaM nagna kAmeM baiThakara bAjAra meM jA rahe the, zivikAke Age Age bhAmAzAha marIgve puruSa puMgava urAna hue haiN| hamAre unake ziSya unakI vijhadAvalIke rUpameM "sarasvatI caritranAyaka haribhadra kI janmabhUmi bhI maMvAdahI hai| kaNThAbhaggA, vaiyAkaraNapravaNa, nyAyavidyAvicakSaNa, vAkahA jAtA hai ki cittaur3a hI aApakA janma sthAna hai| dimatagajakamaga, viprajananarakemarI" ityAdirUpase bolate tatkAlIna cittaur3a nareza ninArike haribhadra paMgeTina the| hara cala rahe the| itane meM thor3I dUrapara "janatAmeM ghabarAisa prakAra prApra jAtime brAhmaNa aura karmama purohita haTa aura idhara udhara bhAgA daur3I ho rahI" kA the| ye caudaha vidyAnoMmanieNa aura anAnaprativAdI dRzya digpalAI pdd'aa| haribhadra ke ziSya aura zivikAthe / imIliye gana-praniSTA aura loka pratiSThA donoM hI vAhaka majadUra bhI idhara udhara bigghara gye| hama paristhiinhe prAma thIM / vidyAbala, gajabala aura lokapratiSThAme tiko degakara vipravara haribhadra ne bhI bAhara dRSTi daur3AI, haribhadrakI vatti abhimAnamaya ho calI thI, evaM nadanu- to kyA dekhate haiM ki eka madonmatta pracaNDakAya mAra inheM yaha mithyA zrAsma-vizvAma mA ho gayA thA pAgala hAthI janatAma bhaya utpanna karatA huzrA ne jIMsa ki mere bagabara pragAr3ha vaiyAkaragA, utkaTa naiyAyika, daur3A calA thAhA hai| mArgamahI zivikA-sthita hari. ra bAdI aura gambhIra vidvAn ima mamaya maNI madra zivikAko choDakara prANa rakSArtha samIpa eka jaina para koI nahIM hai| kiMvadanniyoM meM dekhA jAnA hai ki mandira nada gaya / naba unheM jAta hasA ki "hastinA Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . anekAnta [phAlguna, vIranirvANa saM0 256 vAvamAno'pi na gacchet jaina mandiram" eka kalpita jimakA kathita nahIM samajha sakU~gA, usakA tatkAla uti haiN| sAmane hI jina pratimA dikhalAI par3I aura ziSya ho jaauuNgaa| umI mamaya namratA pUrvaka bola ki jaina darzanake prati vidveSakI sahasA jhaTiti mu~hase "mAtAjI! mujhe apanA ziSya banA lIjiyegA aura nikala par3A ki: kRpayA isa gAthAkA artha mmjhaaiyegaa|" jJAna cAritra kapureva tavAca spAI miTAna bhojanam / sampanna AryAjIne mamajhAyA ki "dIrgha napasvI bhagavAna mahikoTarasaMsthenau taharmavati shaahlH|| mahAvIra svAmI ke cAritra kSetramaM striyAMkA puruSoMko dIkSA arthAt-tujhArA zarIra spaSTa hI miSTAnna bhojana ke denekA zrAcAra nahIM hai| yadi Apako yaha parama pavitra prati mamatvabhASako batalA rahA hai| kyoMki yadi zrAdarza saMyama dharma grahaNa karanA hai to imI nagarameM sthita prAcArya pravara zrI jinabhaTa jI munike pAma padhAriye ve koTarameM ami hai, to phira yaha harA bharA kama raha makatA Apako anagAra dharmakI dIkSA deNge"| haribhadrane unakI aAjJAko zirodhArya kiyA aura AryAjIke sAtha sAtha hAthIke nikala jAnepara tatpazcAt haribhadra apane dIkSA grahaNArtha prasthAna kiyaa| mArgama vahI jaina mandira para phuNce| milA jimake zaraNa grahaNamaM haribhadrakA jIvana madovinIta haribhadra nmatta hAthIma murgakSata raha sakA thA / punaH vahI jina eka dinakI bAta hai ki vipravara haribhadra rAjamahala pratimA yi gAMcara huii| haribhedama imamamaya inheM umameM se nikalakara apane gharakI ora jArahe the; mArga meM eka vItagagatvamaya zAMtarasakI pratIta huii| natkAla muvameM | upAzraya par3atA thaa| vahApara kucha jana sAcie dhvani prasphuTita huI ki "vapureva tavA'caSTe bhagavan / apanA svAdhyAya kara rahI thiiN| svAdhyAyakI banI hari vItarAgatAm // " vahA~para kucha samaya Thaharakara haribhadrane bhadrake karNagocara huI aura unheM sunAI diyA ki eka bhaktirasa paripUrNa stuti kI aura tatpazcAt zrAryA jIke sAdhvI: bhAtha zrI jinabhaTa boke samIpa pahu~ce aura muni dharmakI "cakI dugaM hari SaNagaM, paNagaM cakINa kesavo ckii| jaina dIkSA vidhivat vizuddha hRdayasa grahaNa kii| kaisaba bAkI kesaba ducakI, kesava cakkI p|| svaya haribhadra sarine apanI Avazyaka sUtrakI TIkA isa prakAra ca-pAcuryamaya chandakA uccAraNa kara ke antama apane gaccha aura guruke sambandhama isa prakAra rahI hai| inheM yaha banda kautukamaya pratIta hazrA aura ullekha kiyA hai:-- arthakA vicAra karanepara bhI kucha samajha nahIM pAyA, "samAtA ceyaM zipyahitA nAmAvazyakaTIkA, kRtiH isapara ve svayaM upAbhayameM cale gaye aura zrAryAjIse minAmbarAcAryajinabhaTamigadAnusAriyo vidyAdharakukhabole ki isa chandameM to khUba cakacakAra hai| AryAjIne tilaka-prAcArya jinadattaziSyasya dharmato bAkinImaha. uttara diyA ki bhAI ! abodha avasthA meM to isa prakAra sarAsUnoralpamaterAcArya harimadrasya / " isa ullekha parase pahale pahala Azcaryamaya navInatA pratIta hotI hI hai| nizcita rUpase jJAta hotA hai ki haribhadra sarike jinabhaTajI isapara uneM apanI vaha bhISma pratikSA yAda ho AI ki gacchapati guru the, jinadattajI dIkSAkArIguru ye, yAkinI Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ harimana-sari mahattaga dharmajananI mAtA thIM, vidyAdhara gaccha aura zve- nAmake do bhaginI-putra (bhANeja) the| ye donoM kisI tAmbara mampradAya thaa| kAraNa vazAt vairAgyazIla hokara anagAra-dharmakI dIkSA prAcArya haribhadra sUrine yAkinI mahattarAjIke prati grahaNakara inake ziSya ho gaye the| prAcArya haribhadra atyanta bhakti kRtajJatA, laghatA, zraddhA aura putrabhAva sUrine vyAkaraNa, sAhitya, darzana evaM tattvajJAna prAdi pradarzita karane ke liye apanI aneka kRtiyoMmeM apaneko viSayoMmeM inheM pUrNa niSNAta banA diyA thaa| kintu 'yAkinI mahattarA sUnu' ke nAmase aMkita kiyA hai, phira bhI inakI icchA bauddha vidyA pIThameM hI jAkara bauddha jaimA ki unake dvArA racita zrI dazavakAlikaniyukti darzanake gambhIra adhyayana karanekI huii| usa samayameM TIkA, upadezapada, pacasUtraTIkA, anekAnta jayapatAkA, magadha prAMtakI ora bauddhokA prabala prabhAva thaa| magadha lalitAvistarA aura Avazyaka niryakti TIkA zrAdi Adi prA~takI ora aneka vidyAkendra the| eka vidyA. pavitra kRtiyoM dvArA evaM anya granthakAroM dvArA racita pITha to itanA bar3A thA ki jisameM 1500 adhyApaka granthoMse mapramANa siddha hai| aura 15000 chAtra the| usa samayameM bauddhoMne zuSka tarka-kSetrameM apanA atyadhika prAdhipatya jamA rakhA thaa| AcArya haribhadra hama aura paramahaMsa sadRza vidvAnoMkA aimI sthitimeM usa aba viprapravara haribhadrase anagAra-pravara haribhadra ho zrora zrAkarSita ho jAnA svAbhAvika ho thaa| yadyapi gaye / pahale gana purohita the, aba dharma-purohita ho gaye / 1. prAcArya haribhadra svaya bauddha darzanake mahAn papiData aura ye vaidika mAhitya aura bhAratIya jainetara sAhitya-dhArAke amAdhAraNa adhyetA the, jaisA ki unake upalabdha graMthoMmeM to pUrNa paNDita aura advitIya vidvAna the hii| ataH una dvArA bauddha darzanapara likhita aMzase sapramANa siddha * jaina sAhitya aura jaina darzanake zrAdhAra bhUta, jJAna, mAnA hai| phira bhI ha~sa aura paramahaMsakI bauddha vidyApIThameM hI darzana aura cAritrarUpa tripadIke bhI alpa samayameM hI jAkara bauddha darzana ke adhyayana karanekI prabala aura aura alpa paribhamase hI pUrNa adhyetA evaM pUrNa jJAtA utkRSTa utkaNThA jAgRta ho utthii| haribhadra sUrine bauddhoMkI ho gaye / zanaiH zanaiH jaina darzanake gambhIra mananase ye vidveSamaya pravRttike kAraNa aisA karaneke liye niSedha prAcAra kSetrameM bhI eka ujjvalanakSatravat camaka uThe kiyA; kintu pUrvakarmodaya vazAt bhAvI aniSTha hI ha~sa aura jaise eka cakravartI apane putrako bhAra sauMpakara aura paramahaMsako usa ora AkarSita karane lagA / saba hI cintA mukta ho uThatA hai, vaise hI zrI jitabhaTajI bhI hai bhavitavyatAkI zakti sarvopari hai| apane gacchake samparsa mArako haribhadra para chor3akara ___ yaha kahanA atizayokti pUrNa nahIM hogA ki ye cintA mukta ho gaye / isa prakAra muni haribhadra zrAcArya donoM ziSya guruke ananya premI aura asAdhAraNa maka haribhadra ho gaye aura zAna, darzana, cAritrameM, pramyAita the| guruke bacanopara sarvastra homa kara denekI pavitra gavise vikAsa karane lge| bhAvanAbAle the| kintu bhavitavyatAvaza gurukI punIta haribhadraharike ziSya AzAma isa samaya vimukha ho gye| mAvI anidhana kahA jAtA hai ki haribhadra rike hama aura paramahaMsa bauddha vidyApIThakI ghora khIMcatA calA gyaa| antato Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna, vIra-nirvAza saM0 2066 gatvA calate calate ye vidyApIThameM pahu~ca hI gye| pUrNa vyavasthA kara dii| aba ye zAMti pUrvaka pUrNa nirbha jaise Ajakala sarva dharma sahiSNunAkA athavA para. yatAke sAtha kliSThase kliSTha darzana zAstroMkA bho ati dharma prati udAratAkA prabhAva-sA hai, vaisA hI usa samayameM zIghratAse adhyayana karane lage / upayogI bhAgako kaMThastha bhI svapakSako yenakena prakAreNa siddhi karanA aura para- bhI karane lge| sAthameM jaina darzanake prativAda aMzakA pakSakA isI prakAra khaNDana karanA hI dharma prabhAvanA bhI prativAda atyaMta sUkSma rItise kintu mArmikarUpa meM athavA dharmarakSA samajhI jAtI thii| bauddha sAdhuokA do eka pRSThoMpara inhoMne likha liyaa| zrAcAra vicAra loka-kalpanAkI bhAvanAse rahita ho calA yA / mahAkAruNika bhagavAna buddhakI zrAdarzatA aura parIkSA aura kulAti-kopa loka-kalyANakI bhAvanA vilupta sI ho gaI thii| kevala hama aura paramahaMsa una pRSThoMko gumahI rakhate the, kintu tarka-gala para anya darzanoMko vAda vivAda ke kSetrameM parA- devayogame eka dina ye pRSTha havAse ur3a gaye aura eka jitakara apanI pratiSThA janasAdhAraNameM sthApita karate bauddha bhikSu ke hAtha laga gaye / pRSThIko uThAkara vaha kulahue, apanI ihalaukika tRSNAmaya AvazyakatAoMkI patike mamIpa le gyaa| kulapatine dhyAnapUrvaka una parti karate hue apane dharmakA Adhipatya pratiSThita karanA pRSThoko pddh'aa| bauddha darzana ke prati jaina darzanakI yuktiyoM hI bauddha bhikSutroMkA eka mAtra uddezya raha gayA thaa| kI gaMbhIratA, maulikatA aura akATyatApara kulapati mugdha mahAvIra kAlIna vaidika svachaMdatAkI taraha isa samaya bhI ho uThA aura isa bAta para zrAzcaryajanaka pramannatA huI bauddha-svachaMdatAkA sAmrAjya-sA thA / vidyApIThoMkI sthA- ki mere vidyArIThameM aise pragbara buddhizIla vidvAna vidyArthI panAkA dhyeya bhI yahI thA aura tadanusAra aneka vika- bhI hai| kintu thor3I hI dera meM saMpradAyAndhatAko mAdakatA lpAtmaka zuSka nyAya viSayoMkA hI unameM vizeSa adhya. ne mastiSka meM vikRtikI lahara daur3A dii| kulapatiko yana karAyA jAtA thaa| yaha jAnanekI utkaNThA huI ki ina pandrahahajAra chAtroM isa asahiSNutAmaya vAtAvaraNameM hasa aura paramahama meM se ve kaunameM chAtra haiM, jinhoMne ki itanI prakhara buddhi jaina sAdhuke vezameM kaise raha sakate the ? bauddha bhikSuke kA itanA sundara paricaya diyA hai| nizcaya hI ve jaina samAna veza-parivartana karanA pdd'aa| munihaMsa aura muni- hai kintu jAta hotA hai ki ve yahA~para bauddha bhintuke paramahaMsase bhikSu haMsa aura bhikSu paramahasakI upAdhi rUpameM rahane haiN| dhAraNa karanI pdd'ii| yaha hai vidyA-vyasana aura vighna- niSkaruNa parIkSAkA dAruNa samaya upasthita huzrA mohakI prabala utkaNThAkA vikRta pariNAma / isa nyasana aura yaha mukti nirdhArita kI gaI ki eka jina-pranimA aura mohakI kRpAse hI pavitra prAcAra vicAra chor3ane mArgameM rakhI jAya aura usapara vidyApIThakA pratyeka para gurukI punIta pAzakI avahelanA kI aura isa brahmacArI pA~va rakhate hue Age bddh'e| isa rIti anusAra prakAra prAtma-vicAroMkI hatyA karanI pdd'ii| bauddha chAtra to nirbhayatA pUrvaka pratimApara paira rakhate hue ina bauddha bhikSu samajhakara vidyApIThake kulapatine Age bar3ha gye| kintu jaba haMsa aura paramahaMsakA krama inake liye bhojana aura adhyayanakI sarva sulabhatA aura pAyA to inhoMne mI eka pratiyukti socii| vaha yaha thI Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, kiraNa hariya-ri ki pratimAke kapaTha-sthAnapara inhoMne tIna rekhAe~ khIMca kI ora prasthAna kara diyaa| mAkramaNakAriyoMke samIpa dI; jisase ki yaha pratimA jina kI nahIM rahakara bauddhakI Ate hI haMsa unase abhimanyukI taraha yuddha karatA gumA bana gaI aura tadanusAra usapara paira rakhakara ye donoM bhI vahIM vIra-gatiko prApta hogayA / Age bar3ha gye| rekhA-prakriyAse kulapatiko vizvAsa ho paramahaMsakA vAda vivAda bhora avasAna gayA ki ye donoM navIna brahmacArI hI jaina hai / "jaina hai" paramahaMsa vahA~se zIghragatise bhAgatA huA rAjA aisA zAta hote hI pratizodhakI aura pratihiMsAkI bhayaMkara sUrapAlakI rAja-sabhAmeM pahuMcA aura sArA vRttAnta ka jvAlA prajvalita ho uThI aura mRtyu daNDa denA hI sunaayaa| rAjAne zaraNAgatako abhayadAna diyaa| tatpakulapatiko ucita daNDa jJAta huA / haMsa aura paramahaMsa bhAta haMsako mArakara ve AkramaNakArI bhI sUrapAlakI ko jaba aise bhayaMkara daNDa-vidhAnake samAcAra sunAI par3e to ve yahA~se gupta rItise bhAga nikle| kulapatiko sabhAmeM pahuMce aura paramahaMsakI mA~gaNI kii| sUrapAlane denese ikAra kara diyaa| senAkI Tukar3Ike adhyakSane unake bhAganeke samAcArase pracaMDa krodha pAyA aura usane tatkAla vidyApIThameM upasthita kisI bauddha-rAjAkI aneka prakArake bhaya batalAye, kintu sarapAla acala rhaa| aMtameM yaha nibhaya huA ki paramahaMsake sAtha senAke kucha sainikoMko unheM pakar3akara lAnekA kaThora bauddhokA vAda viSAda ho aura yadi paramahaMsa parAjita ho Adeza diyaa| jAya to use baudoMko sauMpa diyA jaay| tadanusAra isa Adeza- pAlaka senAke kucha padAti aura azvA prANaghAtaka parIkSAmeM bhI paramahaMsa svarNavat prAmANika rohI unakA pIchA karaneke liye cala par3e aura jaba yaha / bAta haMsa aura paramahaMsako pIchekI ora mur3akara dekhanepara ThaharA aura vijayI huaa| AkramaNakArI apanA sA sAta huI to haMsane paramahaMsako kahA ki dekho! aba mu~ha liye hue lauTa gye| paramahaMsa sUrapAlake prati apanI rAnI karina hArdika kRtajJatA prakaTa karatA dumA vahA~se cala diyA / tuma to sAmane dikhalAI par3anevAle isa nagarameM cale tez2a gatise calatA huA aura aneka kaThinAiyoM para jAmro aura yahA~ke rAjA sUrapAlako saMpUrNa vRttAntase / vijaya prApta karatA humA antameM paramahaMsa apane guru haribhadrasUrike samIpa phuNcaa| sArA itihAsa karaNAavagata karake isakI sahAyatAse gurujI (haribhadra suri janaka bhASAmeM batalAyA aura guru-prAzAkI avahelanA jI) ke pAsa cale jAnA / sArA vRttAnta unakI sevAmeM karaneke liye apanI borase evaM bar3e bhAI isakI borase savinaya nivedana karanA aura prAzAkI avahelanA karane kSamA mAMgate hue deva durvipAkase vArtAlApa karate hue se prApta pApake liye prAyabita karanA; evaM merI orase bhI bhAga-akzA ke liye camA mAMgate hue nivedana hI tatkAla svargavAsI hogyaa| karanA kisa to dharmakI rakSA karate hue bIra-gatiko baudoMke pati haribhadrasArikA apaera prakopa prApta hogayA hai| paramAsa po mAI kI isa kamA-rasa- harimana sariko isa prakAra bIba-kAtyoM aura purApUrva vAtase vihala ho uThA, kintu mayAnaka sthiti aura cArokA zAna hote hI bhayaMkara koSakA samudra umar3a samaya dekhakara baDe bhAIko bhaddhA pUrvaka prAmakara nagara bhAyA / yati harimA pari eka yogI aura prAdhyAmika Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna vIra-nirvANa saM0 24 D mahApuruSa the; kintu phira bhI jisa prakAra zAnala nandana karate hue dIna vacanoMmeM prArthanA karo ki hama zRgAla hai ke pAlhAdaka banameM bhI dAvAnala sulaga jAtA hai, meM gira nahIM / bAcAladUtakI darpapUrNa kaTuktiyoM para kulahI caritra nAyakake bhI udAra evaM zItala hRdayabha krodha- pAtako uttejanAtmaka roSa ho pAyA aura krodhase dAMtoM mvAlA prajvalita ho utthii| mohakI mAyA yA prabala dAga zroSThako dabAtA huA bola uThA ki "are mUrkha huA karatI hai; ziSya moha aura bauddha-madAndhanAne gama- dUna! o, hameM usa uddhata prativAdIkA nimantraNa ujavala sudhAkarakI sumadhura sudhAko vikarAla : sAkAra hai / he abhimAnI sandeza vAhaka ! usa dhRSTa viSama viSake rUpameM pariNata kara diyaa| haribhadra sUri prativAdIko mAthameM yaha zarta bhI kaha denA ki jo parAuThe aura vega pUrvaka vAyuko cAlasaM calate hue caumo nita hogA; ume prANa daNDa diyA jaavegaa| yaha zarta se badalA lene ke liye rAjA sUrapAlakI sabhA meM phuNce| svIkAra ho to hama vAda-vivAdameM sammilina ho sakate rAjAko tadanurUpa AzIrvAda diyA aura parama hamakI hai; anyathA nhiiN"| dUtane tatkAla uttara diyA ki rakSAke liye bhUri bhUri prazaMsA karate hue dhanyavAda diyA; "parAjitako jalate hue telake kar3AhemeM kUdanA hogA; evaM bauddhoMse vAda vivAda kara pratizodhakI prajvannina yahI prANa-daMDakI rUpa rekhA hogii| yadi Apako pUrA 2 vikarAla jvAlAko zAMta karanekI apanI abhilASA Atma vizvAsa ho ki maiM hI vijayI hoU~gA; to hI prakaTa kii| rAjAne namratA pUrvaka nivedana kiyA ki zrApako vAda-vivAda ke kSetrameM utaranA cAhiye, anyathA bauddha prativAdI to aneka hai aura Apa kevala eka hI parAjayake bhISaNa kalaka ke sAtha prANosa hAtha dhonA hai, ataH yaha sAmaJjasya kaise ho sakegA ? haribhadrasarine par3egA aura sAtha sAtha bauddha zAsanake saubhAgya bhoko siMhavat nirbhayatA pUrvaka uttara diyA ki aApa bhI bhISaNa dhakkA lagegA; evaM bauddha-zAsana-prabhAvanA para nidhit rheN| maiM akelA hI una prativAdI rUpa hAthiyoM kalaka-mudrAkI amiTa chApa laga jaaygii"| ina vacanoM ke samUhameM siMhavat parAkramI siMha hoU~gA / hama para rAnA se kulapatiko mArmika AghAta pahu~cA aura coTa khAye ne eka bAcAla kintu buddhimAna dUtako bauddha kulapati hue marpakI bhAMti dUnako bhartsanA detA huA bolA ki ke samIpa zAstrArthakA nimantraNa svIkAra karane ke liye "he mUrkhAdhirAja ! hamArI cintA na kara aura adhika bhega / sandeza vAhakane jAkara kaThora bhASAmeM garjanA pralApa mata kara | jA; hama zAstrArtha ke liye Ate haiM; kI ki "he yauddha-ziromaNi tarka-paMcAnana" Apa apaneko rAjAsa kaha denA ki maba vyavasthA kare, kisI bAtakI nyAya vana-siMha samajha baiThe ho; kintu abhI taka prati.. truTi nahIM hone paave|" vAdI mataMgaja svachaMdatA pUrvaka vicaraNa kara rahe haiM; una- vivAda-sabhAkI sarva prakAreNapUrI vyavasthA kI gii| kA damana kyoM nahIM karate ho? aisA hI koI durdamanIya sabhApati, sabhya, madhyastha, darzaka aura bhotAoMse sArI asaMgaja rAjA sUrapAlakI rAja-sabhAmeM pAyA huA hai; sabhA suzobhita hone lgii| samaya hote hI rAjAbhI usane pratimAlapat lalakArA hai ki yadi apanI mAna. upasthita huaa| prANa-ghAtaka zarta ke kAraNa pratyeka maryAdAkI rakSA karanA cAhate ho to vivAdAtmaka yuddha- bhaktike hRdaya meM utsukatA aura myAkulatAkA mAdharya nameM grAmo; anyathA bauddha dharmakI parAjaya svIkAra janaka saMmibhaya thaa| saMpUrNa samAmeM sUcI meva nIra Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kina ] harimada-sari vatA thI / donoM vAdI prativAdI bhI niyama tumAra nAza karanA cAhate the| kintu kahA jAtA hai ki jaba zAstrArtha ke liye taiyAra ho gaye aura vAda vivAda prAraMbha yaha ghaTanA prAcArya jinamaTa sUrijIko zata huI to hunaa| unhone krodhako zAMta karane ke liye apane do ziSyoM ke prathama bauddha kulapatine pUrva pakSa ke rUpa "kSaNavAda" tIna prAkRta gAthAe~ me nI / kahA jAtA hai ki ve kA prabala yuktiyoM, hetuoM aura anumAnoM dvArA parva "yAe~ isa prakAra haiM:mamarthana kiyA aura ajeyarUpa denekA bharapUra prayA' guNa-peNa-pragisamA, sIhA'yandA patA piSA sattA / kiyaa| tadantara haribhadrasUri uThe aura maMgalA caggA mihi jAtiNi mAisuyA pApaNasirimoSa pai mjjaa| karane evaM rAnA tathA mabhAko AzIrvAda dene ke bAda jaya vijayA ya sahoyara dharaNo bacchI pavA paI bhnnaa| zAMni pUrvaka kintu pragvara tarko dvAga kramazaH kSaNavAda maNavipaNAyittiyautA ammammi sattamae // 1 // kA khaDana karate hue kulapanikI mArI zabdADambagmaya guNacaMda vANamaMtara samarAika-girilekhapAyo u / noM ko isa prakAra asta vyasta kara diyA, jima prakAra ekassa tamo mokkho bIyassa prayanta sNsaaro||1|| ki vAyu meki pravAhako kara detA hai / annameM "vastu ina gAthAoMkA yahI tAtparya hai ki krodhake pratApase sthini nityAnityAtmaka hai" hamI middhAntako marvopari do jIva nau janma taka mA meM rahane para bhI aMtameM eka ThahagayA / apane pakSako prabala rIptime middha kara diyaa| ko to mukti prAma hotI hai aura dUmarekA ananta saMsAra antatogatvA pratipakSI ima sambandhameM apane Apako badanAnA hai / ataH krodha ke barAbara dUsarA koI zatru nahIM anAtha aura zramadAya mA anubhava karane lagA; evaM hai| imaniye kapAyagaNanAke prArambhameM hI isakA nAma "maunaM svIkRti-japaNaM" ke anumAra parAjaya svIkAra nirdeSa hai / kara lii| mAthAyIkA manana karate hI haribhadrasUrikA krodha mamparNa mamA snabdha aura zAta thii| "kulapatiH natkAla zA~ta hogayA; unheM apane ima hisAkA~Dase bhayaparAmataH" sabhAsadoMke ina zabdoM dvAga baha nIrava zAMti kara pazcAttApa huA aura vahA~se ve tatkAla citrakUTakI bhaMga huI / kulapati uThA aura pUrva pratijJAnumAra usane ora mur3a / tIbragatise calate hue gurujIke samIpa pahuMce garama 2 tela ke kar3AhemeM girakara matyukA AliMgana kara aura caraNAma girakara prAyazcitta lete hue pApoMkI shraaliyaa| isa prakAra jaba pAMca chaH ke lamabhaga baudokA locanA kii| una tIna gAthAoMke AdhArase hI bAdameM telake kar3AhemeM gira kara homa ho gayA, taba sampUrNa bauddha haribhadra sUgnei prazamarasapUrNa "samarAica kahA" nAmaka saMsArameM hAhAkAra maca gyaa| bauddha zAsana-rakSikA kathA-graMthakI racanA kI; joki kathA-sAhityameM viziSTa tArAdevI bulAI gaI; usane vahI kahA ki hama aura gaurava parNa pratha-rala hai| paramahasakI hatyAkA hI yaha pariNAma hai; ataH imAme rAjazemvara sUrine apane prabaMdhakozameM zAmArya hone kalyANa hai ki saba bauddha yahAMse cale jAya / kI bAta na likhakara kevala maMtra-maladvArA hI baudokA haribhadra parikA krodha abhI taka zAMta nahIM huA nAza karane ke saMkalpakI bAta likhI hai| thA; ve koSase pracalita ho ra the aura aura mI baudokA isI prakAra samvat 1834 meM huye amRtadharma gaNi Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta zaguna, vIranivAra saM0 ke ziSya bhI dhamAkalyANa munine bhI rAjazekhara dUri- janma-sthAna "pirvaguI" nAmaka koI brahmapurI batalAI bata hI unhokha kiyA hai| aura yaha bhI vizeSatA bata- gaI hai| mAtAkA nAma gaMgA aura pitAkA nAma zakara. lAI ki haribhadra sUrike krodhako zAMta karanevAle maha batalAyA gayA hai| isI prakAra yAkinI mahatcarAjI bhI jinamaTa sUrijI nahIM the; kintu "yAkinI mahattarAjI" ke sAtha caritra-nAyaka zrI jinabhaTajIkI sevAmeM nahIM gaye the, kintu zrI jinadatta sUrijIke samIpa gaye the; sunA jAtA hai ki inhoMne 14 athavA 14. aisA ullekha hai| zrI jinadatta sUrijIse haribhadrasarine baudoko nAza karanekA saMkalpa kiyA thA; ataH usa prazna kiyA thA ki "dharma kaisA hotA hai" ? isapara saMkalpaNA hiMsAkI nivRttike liye 1444 athavA gurujIne uttara diyA ki dharma do prakArakA hotA hai:1w.payoMke racanekI Adarza pratijJA lI thii| apane 1 sakAmavRttisvarUpa dharma aura 2 niSkAmavRttisvarUpa ujvala jIvanameM ye itane graMtha raca sake the yA nahIM, isa dharma / prathamase svargAdikI prApti hotI hai aura dvitIyase sambandha meM koI prAmANika ullekha nahIM pAyA jAtA hai| "bhava-viraha" hotA hai| isapara bhadra-prakRti haribhadra sarine kevala itane anyoM ke racanevAle ko jAte haiM evaM mAne savinaya nivedana kiyA ki ? karuNAsiMgho! mujhe to jAte hai| "bhava-viraha" hI priya hai| isapara zrI jinadatta sUrijIne haribhadra sarine apane kucheka granthoM ke antameM 'viraha' prasanna hokara unheM sAdhu-dharmakI pavitra dIkSA dii| zabdako apane vizeSaNa rUpase saMyojita kiyA hai| yaha ziSyoMke sambandhameM kathAvalimeM isa prakAra ullekha hai ki inake do ziSya the, jinake nAma kamase jinabhadra sanda haMsa aura paramahaMsakI akAla mRtyukA dyotaka hai. aisI mAnyatA hai| unake duHkhase utpanna vedanA svarUpa aura vIrabhadra the| ina donoMko bauddhoMne kisI kAraNahI evaM unakI smRti ke liye hI "viraha" zabda likhA vazAt ekAntameM mAra DAlA thA, isase haribhadra riko bhArmika AghAta pahu~cA evaM prAtmapAta karaneke liye ve taiyAra hogave / kintu aisA nahIM karane diyA gyaa| . zrI pramAcandra sUrine apane prabhAvaka caritrameM antameM haribhadra sUrine pratha-racanA hI ziSpa astitva lilA ki prAcArya haribhadra rine apane graMthoMkA samajhA aura tadanusAra inhoMne aneka anyoMkI racanA myApaka aura vizAla pracArArtha tathA anyokI aneka kii| pratiyAM taiyAra karane ke liye "kAAsika" nAmaka kisI isI prakAra kathAvalimeM yaha bhI dekhA jAtA hai ki bhavya prAtmAko vyApArameM lAbhakI bhaviSyavANI kI thI, haribhadra suriko lakhiga"nAmaka eka sadgRhasthane anyaaura tadanusAra usane vyApArakara puSpala dramba-lAma kiyA thA, jisase usane aneka pratiyAM taiyAra karAI racanAmeM bAla sAmagrIkI bahuta sahAyatA pradAna kI thii| aura sthAna 1 para pustaka maMDAroMmeM una bhijavAI thii| yaha jinabhadra vIrabhadrakA cAcA (pitamya) thA / ise caritra nAyakajIkI dravya-viSayaka maSiNa vANIse pukAra kathA-milatA lAma huA thaa| isane upAyameM eka aisA ratna rasa bhI mazvara sUri kata kathAvAlimeM haribhadra sarikA diyA thA ki jisakA prakAza rAnimeM dIpamvat sitA Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ harinA-sari thA aura usa prakAzakI sahAyatAse prAcAryazrI rAtrimeM yaha bhI pUrNa satya hai ki vidyAdharagaccha aura zve. bhI graMtha racanAkA kArya bhalIbhA~ti kara sakate the aura tAmbara saMpradAyameM zrI yAkinI mahatarAjIkI kitI karate the| azAta preraNAse zrI jinadatta sUrijIke pAsa dIkSA grahaNa haribhadra sUri jaba bhojana karane baiThate the, usa samaya kI thii| aura zrI jinabhaTa jIke sAtha inakA sambandha laliga zakha bajAnA thA, jise sunakara yAcakagaNa vahA~ gacchapati gururUpase thaa| ekatrita ho jAte the| yAcakoMko usa samaya bhojana janma-sthAna aura mAtA pitAke nAma ke sambandhameM karAyA jAtA thA aura nadanantara yAcakoM ke haribhadramari aitihAsika matyarUpase kucha kaha sakanA kaThina hai| ko namaskAra karane para prAcAryazrI yahI AzIrvAda dete kintu ye brAhmaNa the, ataH kathAvalikA ullekha satya the ki "bhavaviraha karanemeM udyamavanta ho|" hamapara yAcaka ho makatA hai| prabhAvaka-caritrake anusAra cittaur3a nareza gaNa punaH "bhavaviraha mari ciraMjIvI ho" aimA jayaghoSa jitArikA purohita batalAnA matya nahIM pratIta hotA hai, karata the / isIliye jina-zAmana zRgAra prAcArya hari koki nittaur3ake itihAsameM haribhadra-kAlameM "jitAri" bhadra sarikA apara nAma "bhavaviraha sari'. bhI pramiddha ho nAmaka kimI rAjAkA patA nahIM calatA hai| isI prakAra gayA thaa| hAthIvAlI ghaTanA bhI kitanA tathyA~za rakhatI hai, yaha bhI ___ sampUrNa kathA-mImAMsA eka vicAraNIya prazna hai; kyoMki isa ghaTanA kI zrIyaha to matya hai ki kathAkA kucha arA kalpita hai, municandra sUri kRta upadezapadakI TIkAke ullekhameM koI carcA nahIM hai| yaha kathAbhAga pIchese jor3A gayA hai, kucha aMza vikRta hai aura kucha aza rUpaka alakArase aisA jJAta hotA hai| pAMDitya-pradarzana aura tatsambandhI saMmizrita hai| sAdhu-ziromaNi prAcArya haribhadra sUrike ujjvala aura zrAdarza jIvana caritrakA adhikaoNza bhAga aMzakA itanA hI tAtparya pratIta hotA hai ki inakI vismRtike garbhama vilupta hogayA hai; jima aba hamArga vRtti prAraMbhameM abhimAnamaya hogI aura ye apaneko mabasa adhika vidvAn samajhate hoMge tathA zeSake saMbaMdhameM kalpanAe~ ThIka ThIkarUpama daDha nikAlanameM zAyada hI hIna-koTikI dhAraNA hogI / isI dhAraNAkA yaha rUpa samartha ho skeNgii| pratIta hotA hai jo ki kavi-kalpanA dvArA isa prakAra ye prakRtima bhadra, udAra, sahiSNu, gambhIra aura kathAke rUpameM pariNata ho gayA hai| vicArazIla the; yaha to pUrNa satya hai aura inakI sundara kRtiyoMse yaha bAta pUrNatayA prAmANika hai| dArzanika bhI yAkinI mahattarA jIke mAtha inakA samparka aura kSetrameM inake jor3akA zA~ta vidvAn aura lokahitakara itanA bhakti-pUrNa sambandha kaise huA ? yaha eka azAta upadeSTA zAyada hI koI dUsarA hogA / 60 becaradAsa- kintu gambhIra rahasyapUrNa bAta hai / eka zloka athavA jIke zandoMmeM ye vAdiyoMke vAdanbarako, haThiyoMke haTa- gAthA ke AdhAra se hI inanA pracaNDa gambhIra dArzanika jvarako aura jijJAsuoMke mohajvarako zAMta karanemeM eka vaidika darzanako chor3akara ekadama jaina sAdhu banakara jainaprAdarza rAmabANa rasAyana-samAna the| darzana bhakta bana jAya; yaha eka prAzcarya-janaka bAta Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [phAlguna, vIranivAsa saM02455 pratIta hotI hai / yaha sambhAvanA ho sakatI hai ki koI yaha koI asvAbhAvika bAta nahIM hai| bauddhose inhoMne ati jaTila dArzanika samasyA inake mastiSkameM cakkara avazya zAstrArtha kiyA hogA aura unheM apamAna pUrvaka lagAtI rahI hogI aura usakA samAdhAna inheM barAbara parAjayakI kalaka-kAlimAse coTa pahuMcAI hogii| kintu nahIM huA ho; aimI sthitimeM sambhava hai ki anekAnta bauddhoMkA isa prakAra nAza kiyA ho; yaha kucha vizvasiddhAnta dvArA pUjya yAkinI mahattarA jIme inakA samA- sanIya pratIta nahIM hotA hai| yaha ho sakatA hai ki dhAna ho gayA hogA aura ima dazAmeM syAdvAdakI mahattA mAnavaprakRti apUrva hai aura isalie bauddhoMkA nAza karane aura dArzanika samasyAke mamAdhAnase inheM parama prasannatA kA sakalpa kara liyA ho aura usa sakalpajA hiMsAkI huI hogI aura isa prakAra yaha prasannatA hI inheM jaina da. nivRtti ke liye hI eva ziSyamohakI nivRtti ke liye hI rzanake prati anurakta banAne meM evaM sAdhu banAneme kAraNa 1444 yA 1440 granthoMko racanekA vicAra kiyA ho| bhUta huI hogI, aisA zAta hotA hai| yahI zrI yAkinI- aura yathA zakti isa saMkhyAko pUrNa karanekA prayAna mahattarAjIke prati inakI bhakti aura zraddhAkA rahasya kiyA ho, isa satya para avazya pahuMcA jA sakatA hai ki pratIta hotA hai| bauddhoM aura inake bIca meM koI na koI tumula yuddha avasyAvAda yA anekAntavAda jainadarzanakA hRdaya hai| zya macA hai aura vaha kaTutAkI carama-koTi taka avazya isakI maulika vizeSatA yahI hai ki isake balame jaTila pahu~cA hogA / bauddhoMkI tatkAlIna nRzaMmatApUrNa niraMse jaTila dArzanika samasyAkA bhI sarala rItyA pUrNa kuzatA aura uttaradAyitvahIna svachaMdatA para haribhadrasamAdhAna ho jAtA hai / ataH ho sakatA hai ki asAdhA sUriko avazya krodha zrAyA hogA aura saMbhava hai ki vaha raNa dArzanika haribhadrakI dArzanika samasyAe~ isa siddhAMta krodha hiMsAkI akriyAtmaka avasthAoM se avazya ke bala para hala hogaI ho aura isa prakAra ye jaina dharmA- gujarA hogA / isa prakAra ta janita pApakI nivRttike nurAgI bana gaye hoN| liye graMtha racanAkI pratijJAkI ho / ataH isa vistRta ziSya-saMbaMdhI kathA-bhAgakA AdhAra yahI ho zrAdyopA~ta ghaTanAkA yahI mUla AdhAra pratIta hotA hai| sakatA hai ki inake ziSya to do avazya hI hue hoMge yaha nissakoca kahA jA sakatA hai ki bauddhoMkI svacchainakA gRhastha nAma zAyada ha~sa aura paramahaMsa hogA datApara ye akuMza lagAnevAle aura unakI unmattatAkA aura dIkSA nAma saMbhava hai ki bhinabhadra aura vIrabhadrake damana karane vAle the| ataH bhAratIya saMskRtike aura rUpameM ho / prabhAvaka caritra aura kathAvalimeM pAye jAne khAsa taura para jaina saMskRtike ye prabhAvaka saMrakSaka aura vAle nAma-bhedase yahI niSkarSa nikAlA jA sakatA hai| vikAsaka mahApuruSa ye; isameM koI saMdeha nahIM hai| kathA-aMzase yaha bhI satya ho sakatA hai ki bauddhoMne inakI pratibhA saMpanna kRtiyoM aura mahitya sevAke ina donoMko koI mahAn kaSTa pahu~cAyA ho aura inheM saMbaMdhameM agalI kiraNameM likhanekA prayatna kruuNgaa| bhayaMkara pratAr3anA dI ho; jisase saMbhava hai ki ye donoM ziSya kAla kara gaye ho / isa para prAcArya haribhadra sariko yadi pracaMDa koSa nA jAya to mAnava-prakRtimeM (apUrNa) Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra-natavA [lekhaka paM0 mRlacandajI jaina malA / (1) bhe ta rahI hai,lokasamUha isa navIna utpanna kA svadharma anurakta, satyabhakta aura mAtama . . . nige apane apane yogya kAryako hasta 'premAsakta thA / ujvala ahiMsAma umakA hadaya mana ka lae zIghratAme ekatrita ho rahe haiN| pariplata thaa| ja mabhAva sadaiva jAgRta hai aise natuSAke mAtRbhUmi-saMrakSaNa ke lie, vIra mAtAkI AjJA- in rain sthitiko anubhava karane meM kucha bhI numAra pratispardhIkA nimaMtraNa svIkAra kara bhIpaNa : mail raNa sthalameM apane aTala kartavyako puNa karanevA! ... zrAyA aura bAtakI pAtameM manasvadharmanirUpita aMtima utkRSTa kriyAoMka' lla ' / / / hogayA / zarIra para lohekA kavaca pUrNa avasthAmeM paripUrNa kara svarga prApta karanAra : 8, kamara meM nalavAra, usake Upara kaTAra vaha thA eka 'vArahabrata dhArI jaina zrAvaka / ' thaa| dAla, tIgema bharA tarakasa aura hAthameM umakA nAma thA 'vairAga nAga nanuvA / ' dhnuss| yoddha' kA mAja majakara,iSTa devakA smaraNa kara, kala upavAsakA dina thA aura Aja thA u / / ..aAzIrvAda aura vIra patnIke vIropAraNe kA dina / matuvA Amana para pAraNa. kara gadA uttejita natuvA zatra dalakA sAmanA ko baiThA hI thA ki umI mamaya bherA kI 4 rana lie bAhara nikala pdd'aa| usake kAnoM meM par3I / nagarake zAntipUrNa vAtAvaraNa meM kucha asAdhAraNa upadrava jagane kI umaM prAzaMkA vIratAkaM kAraNa senAmeM usakA pada U~cA thA, utpanna huii| bhojana tyAga kara vaha usI samaya vaha rathI thaa| bAhara ratha taiyAra thA, adhIra hue uThA aura bAhara aayaa| nagara para kisI zatru unmatta por3e cAroM pairoMse havAmeM bahaneko taiyAra ho sainyane bhAkramaNa kiyA hai, bhAkramaNakA pratikAra rahe the| mArathI kaThinAIme unheM svAdhIna rakha rahA karaneke lie svadeza aura svajanoMke rakSaNAtha thaa| zAmana devakA smaraNakara vIra natuvA rathapara rAjAne samasta vIra kSatriya sainikoM ko astra-zastra mavAra humA / pRthvIko kaMpAte hue ghor3e prabala se susajjita honekA nimaMtraNa diyA hai| yaha usane vegase ur3ane lge| bAta kiyaa| baha jileke bAhara apanI senAmeM sammilita Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta phAlguna vIra-nirvADa saM0 21 // hmaa| sAmane zatru dala kaTibaddha thA, raNabherI nikalane lagI, vIratva umar3a pAyA, nasoMko tor3a phirase bhArI utsAhake sAtha bajI aura yuddhakA kara bAhira par3ane ke lie raka ubharane lagA / Dhora bhISaNa vega prArambha humaa| ko kAna paryaMta kheMcakara usane sAmane eka bhISaNa yuddha navIna nahIM thA, paidalase paidala, hAthIse bANakA prahAra kiyA, bANake vegake sAtha sAtha hAyI aura rathIse rathI lar3ane lge| mIloM taka usakA bhISaNa pariNAma huaa| pratispardhIkA ratha golA pheMkanevAlI topoM, jaharIlI gaisoM aura TUTA, ghor3A marA, rathavAha kabhidA aura savArako ghAtaka yaMtroMkA vartamAnameM jitanA mAna hai isase chAtIko tor3atA huA tIra usa pAra nikala gyaa| kahIM adhika mAna prAcIna yuddha paddhatimeM manuSyako natuvAkA kartavya pUrNa ho cukA / usane mAtRprApta thaa| bhUmikA RNa cukA diyA, chAtImeM se tIra nikA late hI prANa nikala jAyeMge / aba yuddhako Age hamArA rathI nAyaka yuddha vidyA meM nipuNa nirbhaya calAneke lie vaha amamartha ho cukA thaa| prakRti zUravIra aura apanA kartavya pAlana karanemeM sadA sAvadhAna rahanevAlA dhArmika yoddhA thaa| yuddha bhUmike samIpa eka vRkSa thA, vaha rathase sAmane dasarA rathI thA, moracA mAMDakara natuvA utarA aura zastrAstra utAra DAle / padmAsana usake sanmukha DaTa gyaa| lagAyA, manyAma grahaNa kiyA aura jAgata AtmA "isa yaddhake kAraNa hama nahIM, tumhAre rAjAkA ke jvalaMta bhAvoMmeM tanmaya hogayA / usane tIra rAjya-joma hai, tuma hamAre Upara AkramaNa karane nikAlA, rakta kI dhAra baha uThI / mAnava-jIvana bhAe ho, tumhArI yuddha tRSNAkA pratikAra aura kRtArtha karane vAle dRr3ha praNI-karmaTha, vIra natuvAne apanA saMrakSaNa karaneke lie hameM isa yuddhameM kartavya parAyaNatAkI jAgRta jyotika sAmane, upapravRtta honA par3A hai| rAjAjJAse nirdoSa sainikoMkA vAsakA pAraNA pUrNa kie binA hI, khuzI khuzI badha karanevAle yo vIra! sAvadhAna ho, pAyadha le isa nazvara zarIra kA tyAga kiyaa| aura mere Upara vAra kara" dAe~ hAthapara laTakate hue sukha sampattiko lAta mArane vAle, zarIrase tarakasameM se eka bANa nikAlakara dhanuSapara car3hAte mamatva haTA apane kartavya pAlanameM aTala rahane hue pratidIko lakSitakara natuvAne khaa| vAle, ujvala ahiMsAkaM jaba Adarza para nizcala zabdakA cAraNa samApta honeke prathama hI raha svadeza saMrakSaNako AzA zirodhArya karane sanasanATa karatA humA eka bANa kavacako khedakara aura yuddha bhUmimeM karmabhUmimeM prANa tyAgane vAle natuvAko chAtImeM bhida gayA,'pracaMDa jvAlase vIrakA mo vijetA jaina vIra ! tujhe sahasroM dhanyavAda haiN| raka khaulane lagA, netroMse jvalaMta bhamikI lapaTeM Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarala yogAbhyAsa [ lekhaka-zrI hemacandrajI modI trAnekAnna' ke prathama varSa kI saMyukta kiraNa na0 8-9. karaNa ho yA naiyAyika aura cAhe vaidya ho athavA anya '10 meM maiMne 'yogamArga' zIrSaka eka lampa nimbA aura koI-gujaranA par3atA hai| yogakA hI mokSase sIdhA thA aura usameM yogavidyA ke mahatva aura usake itihAsa mambandha hai / zrI haribhadrasUri kahate haiM:para kucha prakAza DAlA thaa| aba maiM 'anekAnta' ke vidvattAyAH phalaM nAnyatsayogAbhyAsataH param / pAThakoko yogAbhyAmake kucha aise sarala upAya batalAnA tathA ca zAkhasaMsAra ukto vimabadibhiH // 10. cAhatA hU~ jiname isa viSayame ruci rakhanevAnne majana -yogabindu ThIka mArgakA anusaraNa karate hue. yogAbhyAmameM acchI arthAt-yogAbhyAsase bar3hakara vidvattAkA aura koI pragati kara make aura phannanaH zArIrika tathA mAnamika phala nahIM hai| isake binA saMmArakI anya vastuoMke zaktiyoM kA vikAsakara apane daekI middhi karane meM samAna zAstramI mAike kAraNa hai, aisA vimalabuddhiyoMne mamartha ho sake / lekhameM isa bAnakA vizeSa dhyAna ragbA kahA hai| gayA hai ki hareka zreNI ke loga gahantha, brahmacArI, muni samyagjJAnakI virodhinI tIna vAsanAyeM hai aura ye zrAdi maya hI hamase lAbha uThA mrke| gRhasthoMke liye vAmanAyeM binA yogAbhyAmake naSTa nahIM hotii| jaisA ki aise abhyAsa diye jAyeMge jinheM ve binA ar3acanake kahA hai aura binA koI khAma samaya diye kara makai tathA jinake jokavAsanayA jantoH shaasvaasmyaapi| pAsa samaya hai unake liye aise abhyAma diye gaye haiM / dehavAsanayA jJAvaM thA para vAyate / / / / jinase kamame kama samayameM adhikase adhika lAbha janmAntarazatAbhyastA mithyA saMsAravAsamA / uThAyA jA sake / sAtha hI, mauke maukepara maiMne apane sAcirAmyAsayogena vinA nIyate cit mu alpa samaya ke anubhavoMkA hAla bhI likha diyA hai, zuklayajurvedAntargatamuktikopanaSid jinase ki mumukSuoMko sahAyatA mila ske| vAstavameM arthAt-lokapAsanAse, zAstravAsanAse aura deha. yoga hI eka aisI vidyA hai jisakI sabako samAnarUpase vAsanAse jIvako jJAna nahIM hotaa| janma-janmAntaroMse AvazyakatA hai| bhAratavarSa ke sabhI vidvAnoM-sabhI zAstroM abhyAsa kI huI saMsAravAsanA binA yogake cirakAlIna kA antima lakSya aura yahA~ taka ki jIvanakA bhI abhyAsake kSINa nahIM hotii| aMtima lakSya moba hai, aura yoga vaha sIr3hI hai jisase isa prAkathanake bAda aba yogake prathama aura sarva hokara hI harekako cAhe vaha muni ho yA gRhasthI, vaiyA- pradhAna abhyAsakI carcA kI jAtI hai| Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna, bIranirvAvasaM. 2059 prathama abhyAsa avasthAmeM hI matAtI haiM, kyoMki yadi use apane svarUpa kA paga bodha ho aura yaha mAlUma rahe ki maiM kyA kara sadA jAgrata rahanA rahA hU~.to vaha kaSAyoMke phera meM kabhI na mama / aksara yaha sadA jAgrata evaM sAvadhAna rahanA, yaha yogakI pahalI dekhA jAtA hai ki manuSya koI kAma karake umI prakAra sodI aura prathama zarta hai| isa viSayameM kucha yoga- pachatAtA hai jisa prakAra ki svapna meM burI bane dekha kara nipuNa zrAcAryoMke vAkya jAnane yogya haiM:-- jAgRna hone para duHkhI hotA hai / vaha mocatA hai ki uma bhavabhuvayavizrAnte namohAstacetane / mamaya kimIne mujhe jagA kyoM na diyA? sAvadhAna kapoM eka eva jagatyasmin yogI nAgapahanizam // na kara diyA ? hAya ! mujhe aima vicAra kyoM utpanna hue| -zrIzubhacaMdrAcArya-jJAnarNava yahI bAta vaha taba mocatA hai jaba ki kAma-krodhAdike arthAt-janma janmake bhramaNase mA~ta hue tathA AvezameM kucha kara baiThatA hai| mohase naSTa aura asta hogaI hai cetanA jisakI, aise yadi sUkSmatAse dekhA jAya to saMsArake bIjarUpa jagatmeM kevala yogI hI rAtadina jAgatA hai| karmoMkI jar3a yaha zramAvadhAnatA hI hai / yadi yaha nikala kAkhAnasAmahAjvAlAkalApi privaaritaaH| jAya to navIna karmokA zrAsrava bilkula ruka jAya mohApAH zerate vizva marA jAgrati yoginH||10 tathA purAne karma binA kimI pratikriyAke naSTa hote cale -zrInaMdiguruviracita yogamArasaMgraha jAya~ / yaha mAvadhAnI yA jAgrati mabase pradhAna yoga hai, arthAt-kAlarUpI mahA amikI jvAlAkI kalA- isake binA aura maba yoga vRthA hai; kyoMki akmara proMse ghire hue isa vizvameM mohA~dha loga sone haiM aura dekhA jAtA hai ki bahutame yogiyoMmeM saMvara-nirjarAkI yogI loga jAgrata rahate haiN| apekSA zrAstrava-bandha hI bar3ha jAtA hai| mA visi sayavAha dehiyaha joggihu nahiM jggei| aneka bAra yaha hI dekhane meM AyA hai ki bahutase bAhiM puDa jaggA sapaju jagusA zisi mazivi suveh||1|| lega kAma-krodhAdikA kAraNa na milane deneke liye -zrI yogIndudeva-paramAtmaprakAza jaMgala-pahAr3a zrAdikA zrAzraya lete haiN| parantu svapnoMke arthAt-jo saba dehadhArijIvoMkI rAtri hai usameM samaya ve bhI asaMkhya karmokA bandha kara lete haiN| isa yogI banatA hai aura jahA~ sArA jagat jAgatA hai vahA~ liye yogIko cAhie ki vaha rAtriko mI sAvadhAna rhe| bolIbharAtri samajhakara (yoganidrAmeM) sotA hai| dinakI apekSA kAma-krodhAdi ripu rAtako hI adhika yogakA sarvaprathama uddezya karmake paramANuroMkA satAte haiN| vaijJAnikokA kathana hai ki isakA sUryase saMbara-arthAt unheM laganese rokanA hai| ye karmake para- sambandha hai / mANu manuSyako apane svarUpakI asAvadhAnI-suSuptikI yogake anyoMmeM jo yaha jAgrata rahanekI kriyAkA bhavatyA meM hI lagate haiN| jabase yaha jIva saMsArameM janmatA upadeza diyA hai isakI khoja meM maiMne bahuta dina socahai tabase mRtyuparyanta vaha jAganekI apekSA sotA hI vicAra aura prayogoMmeM bitAyeM aura taba vaha kriyA bar3I adhika hai| kAma-krodhAdi kaSAyeM manuSyako isa suSupta muzkilase mere hAtha lgii| yaha kriyA maiMne Aja taka Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarakha yogAmyAsa kimI granthama nahIM dekhI; kyoki yogagranthoM meM adhikAMza sukharUpa anubhava karatA hai| bAteM gurugamya aura anubhavagamya hI rakkhI gaI haiM; par3ha rAjamika nidrAmeM svapna dekhatA hai parantu ina svapnoM kara koI abhyAsa nahIM kara makatA tathA rAjayoga ke macce meM vaha dRSTA svapna lokake sRSTAke rUpameM hotA hai aura guru milanA eka tarahase asaMbhavasA hai| dekha dekhakara sukha-dukhakA anubhava karatA hai| ___ isa kriyA ke batalAne ke pahale nidrAkA sUkSma vizle- svapne sa jIvaH sukhaduHkhabhoktA svamAyayAkaritA paNa karanA Avazyaka hai| yaha vizlepaNa mAkhya parati- vishvloke| saM hogaa| --kaivalyopaniSad nidrA tIna prakArakI hotI hai-mAtvika, gamika arthAt-yaha jIva svapna meM apanI mAyAse banAye tAmasika / ina maba prakArako nidrAoMmeM tamoguNako hue vizloka meM sukha-duHkhakA bhoga karatA hai| prabalatA rahatI hai / nimameM matvaguNakI hI pUrNa prabalatA tAmasika suSuptimeM manuSyako yaha khayAla hI nahIM ho ume yoganidrA kahate haiM, vaha ina tIna prakArAse rahatA ki maiM kauna hU~ aura kyA kara rahA huuN| usa samaya judI hai| viSayoM ke aAkramaNa hone para vaha vimUda-jar3ake samAna matvaguNa aAtmAkA caitanyaguNa hai, isameM nirmalatA zrAcaraNa karatA hai| rAjasika suSupti meM acche burekA aura vyavasthiti rahatI hai| rajoguNa kriyAzIlatAkA kucha jJAna rahatA hai parantu tAmasika nidrAmeM vaha nahIM guNa hai aura tamoguNa niSkriyatA, jar3atA aura aMdhakAra rahatA / kA guNa hai| sAtvika nidrAke bAda manuSyameM phurtI rahatI hai aura jima nidrAme tamoguNAkA nambara pahalA aura satya- vaha khuza hotA hai / rAjasika nidrAke vAda manuSya kucha guNakA dumarA hotA hai use mAtvika nidrA kahate haiN| anyamanaska rahanA hai tathA use vibhAti ke liye adhika jisa nidrAmeM tamoguNakA nambara vahI prathama, parantu rajo- sone kI AvazyakatA hotI hai| parantu tAmasika nidrAke guNakA naMbara dUmarA hotA hai umaM rAjabhika nidrA kahate bAda manuSyako aimA anubhava hotA hai mAno vaha kisI haiM, aura jisameM tamoguNa kA nambara prathama nayA dinIya bajanadAra zilAke nIce rAtri bhara davA par3A rahA ho| donoM hI rUpa hai use tAmasika nidrA kahate haiN| yogagraMthoM meM manuSya zarIrake tIna vibhAga kiye haiM, ____ mAtvika nidrAko suSupti kahate haiM, isameM svapna nahIM jinheM tIna lokakA nAma diyA gayA hai tathA kahA gayA Ane tathA 'maiM hU~' isakA mAna rahatA hai tathA jIva hai ki mana yA liMgAtmAke sahita prANa jisa lokameM vibhAMti aura sukhakA anubhava karanA hai:- jAte haiM zrAtmA vahA~ke sukha-duHkhokA anubhava karatA hai| supasi kAle sAle vitIne samomibhUtaH sukharUpa- isa viSayameM yogamArga'-zIrSaka lekha dekheM / svapna ke samaya prANa ina bhinna bhinna lokoMmeM vihAra karatA hai, jisase -kRSNayajurvedIya kaivalyopaniSad / vicitra vicitra dRzya dekhatA hai:arthAt-suSuptike samayameM tamoguNase abhibhUta prathayo kIrati para jIvastatastu pAtaM sa visiva / hokara saba kucha vilIna ho jAtA hai aura jIva apaneko -kaivalyopaniSada Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAna, vIranivAsa saM0 21 soneke pahale uttama vicAroMse tathA zIrSAsanake tumheM zrAtma darzana bhI ho sakegA, jo ki salI samyaabhyAsase athavA kamarake nIce takiyA rakhakara sonese gdarzana hai| isa abhyAsapUrvaka tuma jo mI sAMsArika bhI svapna nahIM Ate, kyoMki inase prANoMkI gati Urdhva vyAvahArika kAma karoge una sabameM tumhArI atyalpa hotI hai, yaha merA khudakA anubhava hai| prANoMkI gati Asakti hoMgI, jisakA pariNAma yaha hogA ki karmokA nimna honese kAmuka svapna Ate haiM aura uttejanA pAsava atyalpa ho jaaygaa| yaha kahanA bhI atyukta hotI hai| na hogA ki kisI samaya zrAsrava bilkula banda bhI ho hamezA jAgrata hone ke abhyAsake liye sabase pahale jAyagA; kyoM kijAvata avasthAmeM bhI jo asAvadhAnI rahatI hai use dUra viSayaviSayastho'pi nirAsaMgo na lipyate / karanA cAhie / kyoMki kardamasyo vizuddhAmA sphaTikaH kardamairiva // 6 // punaslamAMtarakarmayogAtsa evajIvaH svapiti prbud| nIrAgomAsukaM dravyaM muMbAno'pi na badhyate / kaivalyopaniSad saMkhaH kiM jAyate kRSNaH karmamAdau caraNApi mum banyato yo nivRtto'sti sa pUjyo vyavahArimaH / arthAt-janmAMtaroMke karmayogake kAraNa vahI jIva bhAvato po nivRtto'sau pUjyo mora thiyAsu mira jagA huA mI sotA hai| sadA satat jAgrata rahanekA -amitamati-yogasAra abhyAsa karaneke liye manuSyako cAhiye ki vaha subaha uThaneke bAdase rAtriko sone taka hara eka kAma arthAt-viSayoM meM racApacA hone para bhI nirAsaMga karate samaya manana-pUrvaka isa bAtakA khayAla karatA (anAsakta) jIva unase usI prakAra lipsa nahIM hotA rahe ki yaha kyA kara rahA hai| uThate samaya mana hI mana jisa prakAra ki vizuddhAmA sphaTika kIcar3ameM raha kara jApa kare ki maiM uTha rahA huuN| baiThate samaya Apa kiyA bhI usase lipta nahIM hotaa| nIrAga manuSya aprAsuka kare ki maiM baiTha rahA huuN| itane para bhI yadi khayAla bhUla dravya khAkara bhI usase baddha nahIM hotA / kIcar3ameM rahakara jAya, to yaha jApa jora jorase bolA jAnA cAhie, kyA zaMkha kAlA ho jAtA hai ! bAhya vezAdise jo ni. jisameM sabako suna sake; parantu mana hI mana jApa karane vRtta mAlUma hotA hai usakI pUjA saMsArI loga karate haiM, kA phala adhika hai| isa japakA zubha pariNAma tumheM parantu moda jAnekI icchA rakhane vAle aise manuSyakI ekahI dinameM mAlUma hogA / yahA~ taka ki rAtrimeM sote pUjA karate haiM jo bhAvase nivRtta hai| vaka hI tumhAre andara yaha jApa cAla rahegA tathA svapna hama aise kaI gRhasthAzramI sAdhuoMkA caritra suna badi kamI bhAveMge to usameM bhI tuma apaneko jApa cuke haiM, jo saMsArameM rahakara bhI usase nirmohI raha sake, karate hue paaoge| usa samaya tumhArI prAtarika sada- paraMtu aise manuSya karor3oMmeM eka do hI hote haiN| mahAtmA sadavivekabuddhi jAgrata rahegI aura hareka khoTe kAmoMse gAMdhI aise puruSoM meM se eka haiN| karor3oM rupaye mAne jAne bacAtI rhegii| jaba tumArI uThanekI icchA hogI taba meM ina harSa yoka nahIM hotA aura na apane kAryake ho tumhArI nIMda khulegI aura isa kriyAke phala-svarUpa palaTa jAnese hI inheM harSa-zoka hotA hai| Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saraha bogAmbAsa isa yogakI sAdhaka eka haThayogakI kriyA bhI dUsarA abhyAsa varNita kara denA hama yahA~ ucita samajhate haiN| haThayoga hamezA rAjayogakA sahAyaka hotAhai / vaha akelA koI premayoga kArya siddha nahIM kara sakatA tathA rAjayoga bhI haThayogake bApaTa prema saMca so para bApa msaan| binA aparNa aura samayasAdhya tathA anekabAra asaMbhava se sAbahArakI sAMsa beta bidubhAna / ho jAtA hai| -kabIra kisI samatala sthAnameM citta leTa jAtro tathA nakha- premayogake viSayameM sabase pahale preragaDasaMhitAkA paryaMta samasta nAr3iyoMmeMse prANazakti-mana-khIMca kara nimna vAkya jAnane yogya hai:nAbhimeM,hRdayameM athavA bhUmadhya meM dhAraNa karanekI koziza svakIyahadaye jyAvevidevasvarUpAm / karo, tathA aisA karane mamaya pAvake agaTheko sthiradRSTi - citayet premayogena paramAlApapUrvakam // se dekhate rho| aimA karanese zvAmocchavAmakI gati pAnavAyupulakena payAmAvaH prjaayte| dhImI par3a jAyagI tathA hAthapaira hilAne DulAnema muke samAdhi saMbhavateva saMbhaveva manomanI / samAna dikheMge-DoleMge tathA dhIre dhIre eka mIThI nidrAsI isameM batalAyA hai ki apane hRdayameM irAdevake zrA jaavegii| isa nidrAkA nAma 'yoganidrA' yA 'mano- svarUpakA dhyAna karake parama AhAdapUrvaka premayogase nmanI' hai aura karIba 1 mAhake abhyAsase siddha ho usakA citavana kare / aisA karanese isa sAre zarIrameM jAtI hai / yaha baccoMko sabase jaldI, javAnoMko derase romAMca ho pAtA hai, A~khoMse pAnaMdake prabhu girane aura bar3hoMko bahuta derase middha hotI hai / hama abhyA- lagate haiM aura kabhI kabhI samAdhi laga jAtI hai tathA sake karane ke pahale zavAsanakA abhyAsa karanA caahie| manonmanI (yoganidrA) bhI saMbhava hotI hai| isa zrAsanameM hAtha-paira Adi zraga i 'ne DhIle chor3ane vAstavameM AtmAkA aAtmAke prati jo AkarSaNa par3ate haiM ki ve murde ke aMgoMke samAna ho jAte haiN| kisI hai usakA nAma prema hai / prema vaha Ago jo na jAne mitrase hAtha-paira hilavA-DulavAkara isa zrAmanakI parIkSA kitane kAlama aura na jAne kisake liye manuSyamAtrako karavA lenI caahiye| vikala kara rahI hai| kabhI kabhI yaha prAga kisIke saMgase, kisIke sparzama kucha samaya ke liye ThaMDI duIsI isa abhyAsake siddha hone para tuma dekhoge ki mAlama hotI hai parantu phira vaha usase kahIM tIna gatise jitanI vibhA~ti aura loga dasa ghaMTekI nIMdase bhI nahIM prajvalita ho uThatI hai| kaviyoM meM vaha kAvyarUpameM, tapapAte utanI vizrAnti tuma do ghaMTekI nIMdase hI prApta kara sviyoMmeM taparUpameM, yogiyoMmeM dhyAnarUpameM, pakSiyoMmeM sakoge / nepoliyanako yaha nidrA siddha thI, vaha 24-24 gAnarUpameM tathA midoMmeM maitrI, karuNA, damA aura chaghaMTekI thakAvaTa ghor3e para car3he car3he 20-25 miniTakI hiMsArUpameM phaTa par3atI hai| nIMdase nikAla letA thA / sunate haiM ki mahAtmA gA~dhIko vizvameM premake sivAya eka aura bhI bAkarSaNa bhI yaha nidrA siddha hai; yogiyoMmeM yaha sAdhAraNa vastu hai| jo lokameM kamI kabhI mUlase memake nAmase pukArA Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pravekAnta [phAlguna bI-ranirvAvasaM0 2416 bAtA hai| yaha AkarSaNa pratyeka ahavastumeM hai / kA~cake jina logoMmeM uma sanAtana viyogakI ciraMtana kinhIM bhI do samatala Tukar3oMko eka dUsarepara rakhanete ve agni jala rahI hai ve ho sarvazreSTha kavi hai, dArzanika haiM cipakase jAte hai aura jora denepara chUTate haiM / isI aura yogI haiN| jinameM vaha agni vibhrAMtise daba gaI prakAra lohe ke Tukar3oM meM, lohe aura lohakAMta (cuMbaka) meM, hai-jinakI viSayalAlasoMne use dabA diyA hailohakAtake vibhinna dhruvoM ( Poles ) meM tathA eka hI jinake karma use jAnane nahIM dete unakA kartavya hai ki prakArakI dUsarese vibhinna guNa vAlI sRSTioM -nara aura ve bhrAMti dUra kareM-viSayoMse bceN| yaha vaha agni hai mAdAmoMmeM yaha AkarSaNa bahuta hI prabala hai| jisake tIvra honepara saba karmamala kAphUrake samAna ur3a manuSya Adi ucca prANiyoMmeM ukta donoM prakArake jAte haiN| kahA bhI hai-"premAgninA dabate sarvapApaM / " AkarSaNoMkA, eka vicitra saMmizraNa hai| aneka bAra premake vikAsa ke liye yogadvArA pradarzita judI-judI dekhA jAtA hai ki AdhyAtmika prema aneka bAra isa prakRti ke logoMke liye sAdhakakI yogyatAnusAra jude-jade zArIrika jara mohameM pariNata honA hai aura zArIrika mArga hai| prema aneka bAra mAdhyAmika rUpa le letA hai / strI- sAtvika prakRti ke sAdhakoMke liye Izvara-bhakti puruSakA AkarSaNa isI prakArakA hai| yA Izvara-prema uttama upAya hai, Izvaraprema kyA hai aura __ jaDapadArthoM meM jo AkarSaNa hai vaha premakA asalI kisa taraha kiyA jAnA cAhie, yaha batAne ke pahale yaha kapa nahIM hai vaha usakA bahuna hI vikata aura tAmasI jAnanA zrAvazyaka hai ki daraasalameM Izvara hai kyA rUpa hai| prAdhyAtmika prema hI satya hai aura saba prema vastu ? kucha hai, mAyA hai aura moha haiM / AdhyAtmika premagrAhya Izvara zabda prAcInase prAcIna vedAdi graMthoMmeM tIna haiaura jaDa prema tyAjya hai| prAdhyAtmika prema Atmika arthoMmeM AyA hai, inako samajha lenake bAda inakA umatikA kAraNa hai aura jaDaprema avanatikA / samanvaya anekAnta dRSTisa kiyA jA sakatA hai| prAtmAke vikAsa ke liye premakI bahuta bar3I prAva- Izvara yA brahmakA prathama artha AdhyAtmika hai / isa sakatA hai| yaha vizvake pratyeka prANIke prati prema hI arthameM prAtmA hI zAzvata aura avinAzI brahma hai| majisane bhagavAna mahAvIra aura buddhako mahAn bnaayaa| yathAyaha sItAke prati prema hI thA jisane rAmacandrajIko purAtano puruSobhamINe hiravamayo zivarUpamasmi / bahAna banAyA aura jise kabi loga gAta gAte nahIM tha. bedarakAmeva vedyo vizvavidvedavideva cAhaM / kte| zArIrika prema bhI viyoga hone ke bAda prAdhyAsika puravapApe mama nAsti mAzo na janmavedavivAdirastiA premoM pariNata ho jAtA hai| premakA spendarya viyogameM samastasAli saksavihInaM pramAti vaM paramAtmarUpam / hai, saMyogameM to usakA samaya bhI nahIM hai / meSadUta pravezavamAnoti saMsArAbavanAzanaM / ija live sarvocama kAmya hai-usameM hama usa ciraMtana tasmAdena vivi vAle pdmrkhte| vigata eka mAmAsa milatA hai aura prAtmA use -atharvavedIyA kaivalyopaniSad aha pipAsAse pItI jAtI hai| zvarakA dUsarA artha prAdhibhautika yA sAmAjika Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarasayogAbhyAsa hai| isa artha meM Izvara rASTra kI, samAjakI, dezakI amUrta Age unakI kalpanA itanI aura Age bar3hI hai kisa AtmA hai jimake dvArA rASTra, samA na yA dezakA pratyeka virATa puruSAkRtime kisI niyaMtAzakti prAtmAkI bhAvavyakti spaMdita, prerita yA prabhAvita hotA hai| isa rASTra- zyakatA hai, jisakI kalpanA vizvaprakRtike rUpameM hI puruSa, samAja-puruSa, deza-puruSa yA vizva-puruSake jAgrata kI gaI hai / yathAyA supta honepara jude june sat, kali Adi yugoMkA bhamirdhA capI jasUyauM vizaH bhotre caamttaabdevaa| AvirbhAva hotA hai, aimA aitaraya-brAhmaNameM likhA hai| vAyuH prANo hadayaM vizvamasya padamyA pRthivIDoSa sarva isa samAja-puruSa yA rASTra-puruSakI jAgratike cihna hama lokAntarAtmA / vartamAna bhAratIya AndolanameM dekha rahe haiM / yaha puruSa -muNDakopaniSad / samaSTirUpa hai,isIliye kahA hai ki so dizaH ardhvamadhavatirvaprakAzayan mAnate pAnA sahasrazIrSApuruSaH sahabAsaH sAnapAt / evaM sadevo bhagavAnbarezyo vishvsvmaavaaddhitisstthtyek| --Rgveda-puruSasUkta -zvetAzvataropaniSad / arthAt--yaha haz2Ara siravAlA, haz2Ara akhiovAlA arthAt-jisakI mUrdhA zrami hai, sUrya-candra A~kheM aura hajAra pairoM vAlA puruSa hai / jisaprakAra hama yaha kahe haiM, dizAye kAna hai, vacanAdi deva hai, vAyu prANa hai, ki isa sabhA yA pariSadke haz2Ara mira hai athavA bhArata vizva hRdaya hai, pairoM meM pRthvI hai aisA sarvalokAtarAtmA mAtA ke 30 koTi bacce, usI prakArakA yaha kathana hai| hai| Upara nIce bAjakI sArI dizAtroko prakAza karane isa puruSake vAlA jo bhagavAn vareyayadeva hai vaha vizvake rUpameM kaliH zayAno bhavati saMbihAnastu dvaaprH| avasthita hai| uttiSThastretA bhavati kRtaM saMpAte caran // i. vizvako paricAlita karanevAlI vaha zakti -aitareya braajhnnH| kaunasI hai, isa viSayameM matabheda haiN| jaDavAdI vaijJAnika sonepara kali, jaMbhAI lenepara dvApara, khar3e honepara . use 'vidyuta' mAnate haiM tathA koI use 'sUrya' mAnate haiM, tretA aura calane laganepara satyuga hotA hai / voMke tathA adhyAtmavAdI use 'satya' athavA 'ahiMsA' mAnate vargIkaraNa ke bAda jisa samAja-puruSa-- hai kyoMki inhIM naitika niyamoMse saba baMdhe mAlUma hote mamavatraM bhujo patraM kRtsnamUradaraM vishH| haiN| mahAtmA gA~dhI 'satya' ko hI paramezvara mAnate haiN| pAdau yasyAzritAH emAH tasmai varNAtmane nmH|| kucha bhI ho, jainadharmase inakA koI virodha nahIM pAtA; ke brAhmaNa mukharUpa hai, kSatriya bhujArUpa haiM, vaizya kyoMki inase koI bhI hama Izvarako manuSya ke samAna peTarUpa haiM tathA zUdra pairoMke Azrita hai, usa varNAtmAko cetana tathA rAgadveSapUrNa nahIM mAnatA / jainadharma to bAimerA namaskAra hai| bala, kurAna aura bhAratIya pAzupata aura vaiSNavamatake IzvarakA tIsarA artha Adhidaithika hai / jisa prakAra rAgadveSI vyaktigata IzvarakA virodhI hai| jaina loga trilokako puruSAkAra mAnate hai usI prakAra jainadharmAnusAra mukta AtmAe~ saba ekasI hii| vedopaniSad aura yogake granthoMmeM bhI mAnA hai| isake unameM jo bheda thA vaha kAla aura karmakRt thA, aura Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [phAlguna vIra-nirvANa saM0 2066 kAla aura karmanaSTa ho jAnepara ve eka hI haiM kyoMki hai| zrIyogIndudevane paramAtmaprakAzameM acchA kahA haikAlakarma kucha jIva thor3e hI haiN| jaisA ki nimna vAkyo paramasamAhi dharevi mukhi, ke paravaMmukha jati / te bhavadukkhA bahuvihaI, kAbu bhayaMtu sahati // 32 bIca bheTa visammakita, kammuvi jIva soh| arthAt-paramasamAdhiko dhAraNa karake bhI jo va vimirAbara hotAI, kAla baheviyu ko muni parabrahmako nahIM prApta hote ve aneka tahake saMsAraekako maba virikha pari, meM kari paraNavisesu / duHkha anaMtakAla taka sahate haiM / vAstavameM unakI viSayaidaM devaI jivasa, tihupaNa ehu asesu // 254 vAsanA naSTa nahIM hotI, cAhe vaha mokSakI hI kyoM na ho; -yogIndudeva-paramAtmaprakAza kyoMki vAsanA azaktise hI utpanna hotI hai / arthAt--jIvoMmeM jo bheda hai vaha karmoMkA kiyA buddhadevane yogAbhyAsako gauNa aura sevAdharmako hunA hai, karma jIva nahIM hotA kisI kAlako pAkara mukhya rakkhA hai, paraMtu jainAdi dharmoM meM donoMko samAna unake dvArA ( koM dvArA ) vaha vibhinna hotA hai / isa- koTimeM rakkhA mAlUma hotA hai aura mokSa ke liye donoMkA liye, he yogI ! zrAtmAko eka hI samajha unheM do mata sAtha sAtha abhyAma zrAvazyaka mAnA hai| kara aura na umameM koI varNa bheda kara / yaha azeSa jainadharma tathA vaidika dharmameM sevAmArga ke liye tathA tribhuvana eka hI deva-dvArA vasA hai aisA smjh| nimna prakRti ke logoMmeM premake vikAsake liye gRhasthAarthAt saba jIvoMmeM zrAtmAkA darzana kr| zrama upayukta mAnA gayA hai / rAjamika aura sAmasika Izvara ke uparyukta arthoM para vicAra karanese Izvara- prakRtivAloMke kaThora, svArthI niprema hRdaya prAyaH vivAha premakA mArga zIna hAtha laga jAyagA / saba jIvoMmeM ke dvArA hI mRdu, niHsvArtha aura premase bhIne banAye jA prAsmAkA darzana karo-samAjakI, dezakI tathA vizva sakate haiM / sAvika Itara-premake liye inhIM vastutroMkI kI pratyeka vyaSTi para prema karo aura usakI sevA kro| AvazyakatA hai / zarIra aura svAsthya para bhI ima premaIzvarako pahicAnanekA sevAse bar3hakara spaSTa koI upAya kA bar3A acchA asara hotA hai / pahale jo durbala,zokanahIM hai| buddhadevane to apane mitroko yahA~ taka upa- grasta aura dukhI hote haiM unameM adhikAMza vivAha ke bAda deza diyA hai ki yadi tumheM samAdhi-dvArA mokSakI bhI hRSTa-puSTa, khuza aura saMtuSTa mAlUma hone lagate haiN| prApti hone vAlI hI ho aura usa samaya kisIko mastiSka-vidyA ( Phrenology) tathA zarIra-vidyAke tumhArI sevAkI AvazyakatA ho to samAdhi chor3akara prAcAryoMkA kathana haiM ki premakA asara zarIrake pratyeka pahale usa prANIkI subhuSA kro| moha cAhe vaha mokSakA avayava para apUrva dikhAI detA hai| hRdaya aura phupphuhI kyoM na ho, mokSakA vighAtaka hI hai| isI prakAra sapara ajaba prabhAva par3atA hai| mastaka aura hRdaya ina yadi deza tumArA balidAna cAhatA hai to kAyara banakara donoMko eka kara ra lanekI maMthana kriyA zurU ho jAtI yadi tuma muni ho jAno aura samAdhi sAdha kara baiTho to hai| idayameM rUdhirakA pravAha tIna vegase bahane lagatA hai, mI tumheM kucha milane vAlA nahIM hai kyoMki kAyaratAse phupphusoMmeM gatikA saMcAra hotA hai aura mukha-gAla-zroSTha pararAma prApta nahIM hotaa| kAyaratA prayatakI vAsanA tathA nayana inameM premakIlAlI daur3a pAtI hai| mastiSka Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarala yogAbhyAsa ke andarakI prANa-prathikA pradeza eka ajaba prakArakA gaI hai / jo Izvara-premameM lIna raha sakate haiM ve premake kArya karane laga jAtA hai, jisasa jijIviSAkI vRddhi sampUrNa lAbha Izvarapremase hI prApta kara lete haiN| premakA hotI hai| premIke sahavAsa meM sUkhI roTI bhI mIThI lagatI asara cAhe vaha kisI prakArakA kyoM na ho svAsthya aura hai, premake bhAvase parosA ana zubha paripAkako prApta manapara eka hI prakArakA hotA hai| hokara zubha bhAvoMko pradIpta karane meM bar3A upayogI hotA IzvarIya prema niraMkuza aura svataMtra hai. parantu anya hai| ina bhAvoMke kAraNa mana aneka sukhAnubhava karatAhai, prema anya vyaktipara zrAzrita hai| IzvarIya prema pratyacara jisase zarIrakA pratyeka avayava saMtuSTa hotA hai aura kI prAzA nahIM rakhatA, parantu anya prakArakA prema pratyaapanA kAma acchI taraha karatA hai| tarake binA naSTa ho jAtA hai| isa prakArake asaMvA isase pacanendriyoM tathA aneka sacAlaka mastiSka premakA asara zarIrapara satuSTa premase ThIka ulTA par3atA ke avayavoM para gaharA lAbhadAyaka asara hotA hai| isa hai| adhikA~za vidhavAyeM binA kisI kAraNa prakAra zarIrakI pratyeka zakti vaddhiMgata hotI hai| rakta. yakRta, hRdaya, aura phupphusakI bImAriyoMse pIDita rahatI mAMsa, meda, asthi, majA zukra aura jJAnatatu puSTa hote haiM, isakA kAraNa asaMtuSTa prema hai--ve becArI patiprema haiM aura zarIra dekhane meM sudara aura madhura ho jAtA hai| ko IzvarapremameM lIna nahIM kara sakatIM / isI prakAra yakRta, pittAzaya, aura sthalAMtra para bhI premakA bar3A puruSa bhI asaMtuSTa premake kAraNa aneka bImAriyoMke lAbhakArI asara par3atA hai| aneka yakRta aura sthalAMtra zikAra hote haiM aura iMglaiMDa vagairaha dezoMmeM tathA bhArata ke rogI vivAhase acche ho gaye haiM / utkRSTa aura pavitra meM vivAhitoMkI apekSA kuAroM kI adhika mRtyu saMkhyA premakA asara hRdayakI bImAriyoMko dUra karane meM divyopadhi honekA kAraNa bhI yahI hai| asatuSTa prema aAtmahatyAkI ke rUpameM hotA hai / maMdAgni aura pAcana kriyA ke aneka pravRttiko uttejita karatA hai| roga zIghra hI dUra ho jAte haiN| premake vikAmakA rAjamArga to vivAha hI hai |any Uparake varNanako par3hakara koI yaha na samajhale ki mArga mAdhAraNa logaki lie mulabha nahIM hai, parantu isa ye saba phAyade premake na hokara vIryapAtake haiN| aimA ma- meM eka bar3I bhAga ar3acana hai| aneka bAra manadhya isa majhanA nitAnta bhala tathA bhrama hogA kyoMki vIryapAtasaM se tIna mohame par3a jAnA hai aura viSayoMkA gulAma ho ina phAyadoMmeM ulaTI kamI hone laga jAtI hai aura prema- jAtA hai / vivAha viSaya-vAmanAoM ko jItane kA nirvike acche asarako vIryapAtakA buga amara naSTa kara denA kAra banane kA--mAgaM honA cAhie, na ki nArakI honekA hai| yahI kAraNa hai ki jo dampati zurUmeM phAyadA uThAte ima avasthA meM indriyAM kima prakAra sampUrNa rItise jItI hue mAlama par3ate the ve hI dhIre dhAre rogI aura durbala jA sakatI haiM tathA nADi-nantumi premakI vidyat utsana ho jAte haiN| jina dampatiyoMmeM asalI prema na hokara kara kima prakAra AdhyAtmika lAbha uThAyA jA makatA viSayoMkA prema hotA hai unakI bhI yahI dazA hotI hai / hai, isa para Age ke lekhameM vicAra kiyA jAyagA tathA parantu anekabAra premakA phAyadA anya prakArake nuka- gajayoga, layayoga aura haThayogakI kucha kriyAeM bhI sAnoMkI apekSA adhika bhArI hone ke kAraNa vIryapAtakA banAI jaaegii| yahA~ para eka sUcanA kara denA cAhatA nukasAna nahIM mAlUma hotaa| premase adhikatama lAbha hU~ aura vaha yaha hai ki pAThaka yadi vivAhita ho to uThAneke liye brahmacaryase rahanA z2arUrI hai| premake baMdhana- dekheM ki bIca bIcameM kucha dinake liye apanI strIko meM baMdhe hue strI-puruSa pUrNa naiSThika brahmacarya rakhane hue' umake mAyake bheja deneme kima prakAra unameM prema tIna upayukta phAyade adhikatama mAtrAmeM prApta karate haiN| hotA hai aura nirvikAratA thAtI hai / mAlameM aisA 2-3 jina manuSyoM kI prakRti unheM IzvarapremameM lIna nahIM hone daphe eka eka do do mahIne ke liye karanA acchA hai| detI unake liye hI isa prakArake premakI vyavasthA kI isase prAdhyAtmika prema bhI bddh'egaa| Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ holIkA tyauhAra [sampAdakIya ] mAratake tyauhAroM meM holI bhI eka dezavyApI mukhya bhI eka kadama athavA daMga hotA hai| 'holIkI koI syauhAra hai| aneka dharma-samAjoMmeM isakI jo dAda pharyAda nahIM yaha lokokti bhI isI bhAvako puSTa kathAe~ pracalita hai ve apanI apanI sAmpradAyika dRSTiko karatI hai, aura isaliye isa tyauhArako apane asalI lekara mina mila pAI jAtI hai| yahA~ para una sabake rUpa meM samatA aura svatantratAkA rUpaka hI nahIM kintu vicArakA avasara nahIM hai| holIkI kathAkA mUlarUpa eka pratIka kahanA jyAdA acchA mAlUma hotA hai| kyoM na rahA ho, parantu yaha tyauhAra apane mamaya bhI isake liye acchA canA gayA hai. jo svarUpaparase mamatA aura svatantratAkA eka pratIka jAna ki vasaMta RtukA madhyakAla honese prakRtike vikAsakA par3atA hai ayavA ise sArvajanika (sI-khuzI evaM prasanna yauvana-kAla hai| prakRti ke isa vikAsase padArtha pATha baneke abhyAsakA dezavyApI sakriya anuSThAna kahanA lekara hameM usake sAtha sAtha apane deza-rASTra evaM cAhiyo AtmAkA vikAma athavA utthAna middha karanA hI isa avasarapara haraekako bolane, manakA bhAva vyakta cAhiye / usIke prayatnasvarUpa-usI lakSyako sAmane rakha karane, svAMga-tamA nRtya gAnAdike rUpameM yatheSTa ceSTAe~ kara-yaha tyohAra manAyA jAtA thA, aura taba isakA karane, bhAnanda manAne aura mAnApamAnakA khayAla chor3a- manAnA bar3A hI sundara jAna par3atA thaa| parantu khedo karapAr3AI-boTAI athavA U~catA nIcatAkI kalpanA- ki Aja vaha bAta nahIM rahI! usakA vaha lakSya athavA anya vyarthakA saMkoca tyAgakara-eka dUsareke samparka meM uddezya hI nahIM rahA jo usake mUla meM kAma karatA thA! bhAneko svatantratA hotI hai| sAtha hI, kisIke bhI usake pIche jo zubha bhAvanAe~ dRSTigocara hotI thIM aura raMga ganane, puna ur3Ane, ha~sI majAka karane tathA apriya gineM lekara hI vaha lokameM pratiSThita huA thA una saba khAe~ karane cAdiko svecchApUrvaka khuzIse sahana kiyA kA mAja abhAva hai!! Aja to yaha tyauhAra iMdriyamAtArApanI tauhIna(mAnahAni prAdi samajhakara usa viSayoMko pAra karane kA prAdhAra athavA cisakI japanyapara koSakA bhAva nahIM lAyA jAtA,na apanI pojIzanake yoko projana denekA sAdhana banA huA hai, jo vijanekA phoopAla hI satAtA hai, aura yo eka kimpati aura rASTra donoMke hI patanakA kAraNa haiprakArale samatA-ganazIlatAkA abhyAsa kiyA jAtA syauhAra ke rUpameM usakA koI bhI mahAn va sAmane hai|baayo kahiye ki isake dvArA rASTra ke liye nahIM hai| isIse holIkA vartamAna rUpa vikRta kahA jAtA vigata aise rAga depAdi mUlake anucita bheda-bhAvoMko hai, usameM pAsa na honese vaha dekhake liye mAralI basamayake liye bhulAyA jAtA hai- una bhulAne aura isaliye use usake vartamAna rUpameM mAnanA ucita sana jalAne takakA upakrama evaM pradarzana kiyA jAtA nahIM hai| usameM zarIka honA usake vikata sapako pura hai-aura isa tarA rASTrIya ekatAko banAye rakhane karanA hai| apavA rASTrIya samutthAnake mArgako sApha karanekA yaha pani samatA aura svatantratAke vidyanta para Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ holIkA tyauhAra lambita rASTrIya ekatA zrAdikI dRSTi se cittakI zudi hI hitasAdhana kara sakegI aura svarAjyako pAta nikara ko kAyama rakhate hue yaha tyauhAra apane zuddha svarUpameM lA skegii| yadi kAMgresa aisA karaneke liye taiyAra na manAyA jAya aura usase janatAko udAratA evaM sahana- ho to phira hindU samAjako hI isa tyohArake sudhArakA zIlatAdikA sakriya sajIva pATha par3hAyA jAya to isake bhArI yatna karanA caahiye| dvArA dezakA bahuta kucha hita sAdhana ho sakatA hai aura kyA hI acchA ho, yadi dezasevaka jana isa syauvaha apane utthAna evaM kalyANake mArga para laga sakatA hArake sudhAra-viSayameM apane apane vicAra prakaTa karane hai| isake liye z2arUrata hai kA~gresa-jaisI rASTrIya saMsthA kI kRpA kareM aura sudhAra-viSayaka apanI apanI yojake Age pAnekI aura isake zarIrameM ghuse hue vikAroM nAe~ rASTra ke sAmane rakhakara use sudhArake liye prerita ko dUra karake usameM phirase naI prANa-pratiSThA karane kii| kre| yadi kucha rASTra-hitaiSiyoMne isameM dilacaspIse yadi kAMgresa isa tyauhArako hindU dharmakI daladalase bhAga liyA to maiM bhI apanI yojanA prastuta kasa~gA nikAla kara vizuddha rASTrIyatAkA rUpa de sake, eka aura usameM una maryAdAoMkA bhI thor3A bahata uslekha rASTrIya saptAha zrAdike rUpa meM isake manAnekA vizAla karUMgA jinakI sudhArake liye nitAnta prAvazyakatA hai| Ayojana kara sake aura manAneke liye aisI maryAdAe~ maryAdAe~ pahale bhI jarUra thIM, jinake bhaMga honese lajyanizA karake dRDhatAke sAtha unakA pAlana karAne meM samartha bhraSTa hokara hI yaha tyauhAra vikRta haa| aura isI homake jinase abhyAsAdike vaza koI bhI kisIkA liye bahuta sese maine bhI holIkA manAnA-usameM zarIka aniSTa na kara sake aura jo vyakti tathA rASTra donoMke honA-chor3a rkhaa| utthAnameM sahAyaka hoM, to vaha isa bahAne samatA aura bIrasevAmandira, sarasAvA svatantratAkA acchA vAtAvaraNa paidA karake dezakA bahata holI holI hai! zAna-gulAla pAsa nahi, zraddhA samatA raMga na rolI hai| nahI prema-picakArI karameM, kezara-zAnti na polI hai| sthAdAdI sumRdA baje nahi, nahIM mapura-rasa bolI hai| kaise pAgala bane ho cetana.. bate 'holI holI hai| dhyAna-bhami prajvalita huI nahi karmendhana na jalAyA hai| asadbhAvakA dhuoM ur3A nahi, siba-svarUpa na pAyA hai| bhIgI nahIM jarA bhI dekho, sAnubhUtikI colI hai| pApa-bhUti nahi ur3I, kaho phira se holI holI hai| Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ darzanoMkI AstikatA aura nAstikatAkA AdhAra [ paM. tArAcanda jaina nyAyatIrtha, varzana zAdI] ka samaya thA jaba loga Asmika-unnatikI kA svAMga racanevAloM para hai| dharma va darzana to Sora bar3e joroMse bar3ha rahe the / Atmika- apane udezase kabhI vicalita nahIM hote| hA~, unnatika viSayameM dArzanikoMkA parasparameM mataikya na apUrNa puruSoM dvArA jo darzana calAye jAte haiM ve thA, pratyeka dArzanika apane mantavya va darzana pUrNa Atmika-unnati karanemeM prAyaH asaphala rahate (Philosophy) ko sarvottama batalAkara usako haiN| khaira, yahA~ para darzanoMkI vAstavikatA avAmtahI AtmonnatikA pramukha sAdhana ghoSita karatA vikatA vA pUrNatA-apUrNatAse koI sarokAra nahIM, thaa| ye dAnika kabhI kabhI ApasameM vAdavivAda yahAM to sirpha itanA hI batalAnA hai ki darzanoM bhI kiyA karate the, vAdavivAdakA pariNAma kamI kI AstikatA vA nAstikatAkA amuka AdhAra sukhada aura kabhI kalahavarddhaka huA karatA thaa| hai| bhAtmika unnatike liye aneka naye darzana, mata maiM pahale hI saMketa kara cukA hU~ ki dArzanika aura majahaba paidA hue| AdhyAtmika unnati va apane apane mantavyako lekara zrApamameM vAdasukhake nAmapara jahA~ ina darzanAne jitanI adhika vivAda kiyA karate the aura usakA natIjA kabhI sukha aura pAvana-kRtyoMkI sRSTikI hai; unhIMna usI kabhI kalaha vardhana bhI huA karatA thA / ati unnatike bahAne duHkhoM aura atyAcAroMkA kama prAcIna-kAlameM Izvagadi viSaya para aneka sarjana nahIM kiyaa| mAyAviyoM, svArthiyoM aura zAstrArtha hue, ina zAmbAoMmeM pramugva do viruddha-mano. apaneko IzvarakA pratinidhi ghoSita karanevAle vRttivAle dArzanikoMne bhAga liyaa| ina zAstrArthoM logoMne devI-devatA tathA yajJAdikI kalpanA kara athavA vAdoMme mata-bheda miTane vA tatvanirNayake dharmakI boTameM manuSya-mamAja aura mUka-pazuoMke bajAya, aura adhika dveSAgni bhar3ako / jina bAtoM apara jo julma DhAye haiM, unakI dAstAMka par3hane, (IzvarAdi)ka nirNayakaM liye darzanoMkA janma huA, sunane aura smaraNa karane mAtrase mastaka ghUmane ve viSaya Aja bhI jahA~ke tahA~ andhakArAcchanna lagavA hai / yahI kAraNa hai ki bahuta loga dharmase ho rahe haiM aura darzanoMke vAda-vivAdoMke viSayameM ghRNA karane lage haiM, parantu dharma jIvanameM utanA hI kavikA yaha kathana akSarazaH satya mAlUma hotA bhAvazyaka hai, jitanI havA / dharma va darzanoMke nAma haipara jo julma hue haiM, unameM una dharmoM aura darzanoM sadiyoMse philAsaphI kI cunAcunI rhii| kA koI doSa nahIM hai| isakA sArA doSa to dharma para khudAkI bAta jahA~ thI vaha vahA~ hI rahI / Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, viva] darzanoMko mAstikatA aura nAstikatAkA mAdhAra ina donoM viruddha manovRttiyoMne bhApasameM bahuta kucha vicAra karane vA bhAstika-nAstika atyanta ugrarUpa dhAraNa kara dArzanika-jagat , aura kahe jAnevAle darzanoMkI vivecanAmoMkI jAnakArI mAtha hI sAdhAraNa janatAko bhI do bhAgoMmeM karaneke bAda, maiM isa natIje para pahuMcA hU~, ki vibhakta kara diyA / eka bhAgako Astika aura kisI padArthake astitva ke svIkAra karanese pAdUsare bhAgako nAstika kahate haiM, donoM eka dUsare stika, tathA usI padArthake na mAnanese darzana nAke duzmana haiM / hameM usa buniyAda-AdhArako stika khlaaye| kisIne Izvara, pramA, khudAko DhUMr3ha nikAlanA hai, jisake bala para ina virodhi- jagatakA banAnevAlA svIkAra karane, kisIne vedamanovRttiyoMkA bIja boyA gayA, aura jisakA pramANa. kisIne madRSTa-puNya-pApa, aura kisIne pariNAma hamezA dukhada tathA kaTu hI rahA / apane paralokakA astitva mAnanevAle darzanako mAstika aguoMke phusalAvameM Akara sAdhAraNa janatA ghoSita kiyaa| aura jinane inake mAnanese iMkAra bhI ina manovRttioMke pravAhame bahanese apane kiyA unheM nAstika ghoSita kiyA gyaa| Upara Apako na roka makI / isa virodhana itanA jora likhI Astika nAstika mAnyatAmoMke viSaya meM pakar3A ki Aye dina dharmake nAmapara mAnavatAkA yahA~ para kucha vivecana karanA mAvazyaka hai; jisa. khale Ama galA ghoMTA gayA, isa bhAvanAne mAnava- se viSayakA spaSTIkaraNa ho jAye aura mAstikatA samAjako Tukar3e Tukar3e vibhakta kara diyA, jisase tathA nAstikatAkI bhI jAnakArI saralatAse ho unakI vA unake dezakI apAra kSati huii| isa jaay| yugame bhI kabhI kabhI ye hatyArI bhAvanAeM jAga IzvaravAdI dAzanika-jina darzanoM meM Izvarako uThatI haiM, jimase rAjanaitika Andolanako bhI jagatakA kartA-hartA mAnA gayA hai-jaina-darzana, isakA kaTa pariNAma bhugatanA hI par3atA hai| isa bauddhadarzana aura cArvAka darzanako Izvara na mAnaneke samaya to hameM aisI dazA utpanna kara denA cAhiye, kAraNa nAstika ghoSita karate Aye haiN| yaha ThIka jisase sabhI dArzanika vA janasAdhAraNa eka hai, ki jainadarzana Izvara nahIM mAnatA, para IzvarAdUsareko apanA bhAI samajhakara dezoddhAra Adi stitva middha honese pahale use nAstika kahanA kAryoM meM kandhAme kandhA juTAkara Age bar3hate jaaveN| ucita na hogA, yuktike balapara yadi Izvara siddha isake liye pakSapAta vA apanaM kuladharmakA moha hojAya to jainadarzanako nAstika hI nahIM, aura jo chor3akara yukti-aviruddha darzanakI mAstikatA aura kucha cAheM kaheM / hA~, to yahA~ para Izvarake viSayameM nAstikatA para hameM vicAra kara lenA cAhiye, vivecanA kI jAtI hai| katipaya IzvaravAdI vyartha dUsaroMko nAstika kaha kara, unheM duHkhita dArzanikoMkA abhimatahe ki isa yugase bahuta pahale karane aura bhar3akAnese kyA lAbha 1 inhIM durbhAva- isa duniyA~kA koI patA na thA, kevala Izvara hI nAmoMne to bhAratako gArata kara diyA; aba to maujUda thaa| eka samaya Izvarako yadyapi yaha prismhleN| pUrNa thA-ekase aneka hone vA sRSTi racanA karane Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna bIra-nirvANa saM0 24 // kI lAlasA huI / cuki vaha sarvazaktimAn sarvakSa, se bhI jina kAryoMkA nirmANa kiyA jAtA hai, unameM aura vyApaka thA; imaliye usane svecchAnusAra tAMbA zrAdi-jisa mUla vastuse kArya paidA huA tamAma jar3I aura cetana-jagat-parvata, samudra, nada- hai-barAbara anvayarUpase pAyA jAtA hai / upAdAna nadI, bhUkhaNDa, banakhaNDa, deza, dvIpa aura pazu-pakSI, kAraNa apanI paryAyoM-hAlatoMko to chor3a detA hai, kIr3A-makor3A, deva, manuSya AdikA nirmANa para vaha khuda kabhI vinaSTa nahIM hotA, umase jina kiyaa| isa kArya ke nirmANameM use kimI bhI anya kAryoMkI sRSTi kI jAtI hai, una kAryoMmeM upAdAnake sAdhana-upAdAnAdi kAraNoMkI-jarUrata nahIM samasta guNa avivAda rUpase pAye jAte haiN| huI; arthAt svayaM Izvara hI upAdAna aura nimitta IzvaravAdI loga jagata-kAryakI racanAmeM IzvarakAraNa thaa| ___ ko hI upAdAna vA nimitta kAraNa batalAte haiM, para pAThako! Apa loga jAnate hI hoMge ki pratyeka yukti aura buddhikI kasauTI para kamanese yaha bAta kAryakai karanemeM upAdAna-kAraNa aura nimitta vilkula jhUTha mAbita hotI hai| kyoMki maiM pahale hI kAraNakI AvazyakatA huA karatI hai| jo apanI ligva cakA hU~ ki kArya meM usake upAdAnake samasta hastI vartamAna paryAya-miTAkara khuda kArya rUpameM guNa pAye jAte haiM / aba sociye, yadi jagata-kArya tabdIla ho jAya use upAdAna kAraNa kahate haiM; kA upAdAna kAraNa Izvara hai, to lAjamI taurapara aura jo kArya karane meM sahAyaka ho use nimitta Izvara ke marvajJatva, vyApakatva, sarvazaktimatvAdi yA sahAyaka kAraNa kahate haiN| jaise, roTI banAneke gaNa jagatameM pAye jAnA caahiye| parantu saMsArameM liye bhATA, rasoiyA, pAnI Aga zrAdikI zrAva- jitane kArya najara Ate haiM, unameM Izvarake guNoMzyakatA huA karatI hai; geTI kAryameM ATA upA- kA khojane para bhI sadbhAva nahIM milatA, phira na dAna kAraNa hai; pATA apanI vartamAna cUrNa paryAya- jAne kima AdhArake bala para IzvaravAdI Izvarako ko chor3akara pAnI Adike mahayoga-mammizraNase jagatakA upAdAna kAraNa batalAkara use kalaMkita piMDAdi prAkRtiyoMko dhAraNa karatA huA, rasoiyA karate haiM / bhale hI andhazraddhAlu Izvarako vaisA mAke hAthoMkI capeTa vA cakalA-belanakI sahAyatAse naMte rahe, parantu jinake pAsa samajhane-tarka karanekI capaTA tathA golAkArameM parivartita hokara agnipara buddhi hai, ne to ise nirI yuktizUnya kapola-kalpanA sekanese roTI-kAryameM badala jAtA hai, para vaha apane kheNge| rUpa-rasAdi guNoMko nahIM chodd'taa| svarNase kar3A, anya IzvaravAdI loga Izvarako jagatakA bAlI, kuNDala Adi aneka bhUSaNa banAye jAte upAdAna kAraNa na mAna, nimitta kAraNa batalAte hai parantu sonA apane svarNatva, pItatvAdi svarUpako hai| unakA kahanA hai ki sRSTi racanAke pahale kabhI nahIM chor3atA, kevala apanI piMDa, kuNDala brahmAMDameM Izvara, jIva aura prakRti tIna hI padArtha bhAdi paryAyoM aura prAkRtiyoMkA hI parityAga the| Izvarane svecchAnusAra jIva aura prakRtise karatA hai| tAMbA, pItala, lohA, maTTI, kASTha bhAdi cetana tathA acetana jagatkI utpati kii| jisa Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, kiraNa 2] darzanoMkI pAstikatA aura nAstikatAkA prAdhAra taraha kumhAra miTTIse ghaTa, dIpaka, makorA Adi Ate haiM jinakA kartA buddhimAna nahIM hotA, apane miTTIke bartana, bar3haI lakar3Ise kuramI, meja, Apa banate bigar3ate rahate haiN| pAsa, kIr3A-makaur3A, palaMga kivAr3a Adi aura julAhA ( banakara) jar3a nimitta mila jAneme utpanna hote haiM aura sRtase dhotI, dupaTTA, cAdara, tauliyA, rUmAla zrAdi vinAza hetuoMke sAhacaryase viniSTa hote rahate haiN| kapar3A taiyAra karatA hai| yadi miTTI upAdAna kAraNa hIrA, maNi, pannA, pukharAja Adi niyata sthAnameM tathA anya cakrAdi ( ghar3e banAnekA cAka) nimitta hI paidA hote haiM / svAti kI bada yadi sIpameM par3a kAraNa maujUda bhI rahe aura kumhAra na ho to ghar3e jAya to motI bana jAtA hai, kisI hAthIke gaNDa AdikA bananA marvathA asambhava rahatA hai / umI mthalameM bhI gajamuktA ( eka kismakA motI ) kA prakAra yadyapi jIva aura prakRti-upAdAna-kAraNoM sadbhAva mAnA gayA hai, sarparAja-maNiyAra marpake ke dvArA ho cetana avetana vizvakI racanA huI hai; mastaka para maNikI utpatti hotI hai; imI taraha to bhI isa tamAma atyanta kaThina durUha aura aura bhI asaMkhya udAharaNa diye jA sakate haiM, vyavasthita jagata-racanAkA karanevAlA koI bahuna jinake banAne meM prakRti ke sivAya anya kisI bhI budvimAn vyakti jahara hai / jo ima racanAkA IzvarAdi vyaktikA jarA bhI dakhala nahIM hai / zA. kartA hai, vaha Izvara hai, Izvarase bhinna koI anya yada IzvaravAdI dArzanika uparyakta udAharaNoMmeM bhI sAdhAraNa vyakti inane mahAn kAryako nahIM kara IzvarakA dakhala batalAte hue kaheM, ki ye kArya bhI makatA / caki Izvara marvazaktimAn , marvajJa aura mAtizaya paramAtmA dvArA hI nirmita hote haiN| sarvatra vyApaka hai, imaliye vaha eka hI samayameM parantu ghAmAdikI utpattiko dekhate hue, umakI aneka dezavartI, eka dezavartI aneka kArya aura buddhimattAkI kalaI khala jAtI hai| pAbAda makAnoM bhinna samayameM bhinna bhinna dezameM honevAle aneka kI chana, bhaMgana bhitti Adi upayogI sthAnoM para kAryoko saralatAme karatA rahatA hai| bhI bArizake dinoMmeM vyartha hI ghAma paidA hojAyA IzvaravAdI dArzanikoMkI taraha nirIzvaravAdI karatA hai, yaha kArya bhI kyA baddhimattAkA sUcaka dArzanika bhI kAryakI utpatti ubhaya kAraNoMse hai ? (upAdAna aura nimittame) mAnate haiM / jaina- IzvaravAdI dArzanika Izvarako jagat nirmAtA darzanane IzvarakI jagana-katanAkA yuktipUrvaka khaMDana mAnanemeM yaha dalIla bhI dene haiM ki, agara jagatakA kiyA hai, vaha mA yahA~ nahIM liyA jA sakatA banAne vA vyavasthA karanevAlA mahAn buddhimAna na yahA~ moTI dalIleM peza karU~gA, jisase jagankI hotA, to yaha vizva-racanA itanI vyavasthita aura prAkRtikatAkA bhAna ho ske| sundara na hotI / yaha usI marvazaktimAna paramAtmA hamAre IzvaravAdI bhAI kahA karate haiM, ki hara. kI lIlA hai jimane jaganako eka sundara DhAMce meM eka kAryakI utpatti buddhimAna sahAyakake binA DhAlA hai / bhAiyo, jarA vizva racanAkI ora bhI nahIM hotI; parantu saMsArameM aise bahutase kArya najara gaura kIjiye, mAyA yaha vyavasthita hai yA anyava Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15 anekAnta (kAlguna, vIranivAba saM02416 sthita ? kahIM bhayaMkara durgama parvata hI parvata, kahIM karanevAlA aura na nAza karanevAlA hI hai| bhale hI bana hI bana, kahIM pAnI hI pAnI, kahIM pAnIkA andhavizvAsI usako vaisA mAnate rheN| jozAnA bilakula abhAva-mahastha jaise sthAnoMmeM, nirjana varaNAdi aSTa karmoM ke bandhana meM hamezAke liye chUTa sthAnoM meM jalaprapAta aura sundara jharanoMkA bahanA, gayA hai arthAta karmoM kI gulAmIkI jaMjIroMko jijahA~ U~cI jamIna cAhiye vahAM jamInakA nIcA sane kATa pheMkA hai, jisane samasta kArya kara liye honA, jahA~ bhUbhAgakA nIcA zobhAspada hotA vahA~ haiM-kRtakRtya hogayA hai aura jisane pUrNatA prApta usakA U~cA honA, akAla, mahAmArI, anAvRSTi karalI hai, jJAna, sukha, vIrya-zrAdikA dhanI hai jo ativRSTi ulkApAta AdikA honA, Doma, macchara, mokSa pAne ke bAda saMsAra meM kabhI na lauTatA hai aura kIr3A-makor3A sApa vicchU siMha vyAghrakI sRSTi na saMsArako jhaMjhaToMmeM phaMsatA hai vahI Izvara hai| honA, manuSyameM eka dhanavAn dUsarA nirdhana eka usako mahezvara, brahmA, viSNu paramAtmA, khudA gauDa mAlika dUsarA naukara, eka putra-strI-bAla bace Adi (God) Adi bhI kahate haiN| jaina darzanameM isI ke prabhAvase dukhI, dUsarA isa sabake hote hue bhI prakArakA Izvara-paramAtmA mAnA gayA hai aura aimA daridratAke kAraNa mahAna dukhI, eka paMDita dUsarA Izvara koI eka vizeSa vyakti hI nahIM hai| aba akkalakA duzmana mUrkha, candanakA puSpa vihIna taka anaMta jIva paramAtmapada pA cuke haiM aura honA, svarNameM sugandhakA na honA aura gannAmeM bhaviSyameM bhI agaNita :jIva tarakI karate karate phalakA na laganA ityAdi aise aneka udAharaNa isa padako pAra kareMge / aba taka jitane jIvoMne haiM jinake kAraNa vizvaracanAko koI bhI buddhimAna paramAtmapada prApta kiyA hai aura bhaviSyameM Atmika vyasthita aura sundara nahIM kaha sakatA / isa liye unnati karate karate jitane jIva isa padakI prApti buddhimAna Izvarako jagatakA nirmAtA vA vyavasthA- kareMge, ve saba paraspara eka samAna jJAna-sukha vIrya paka kahanA bilakula hI mArahIna mAlUma hotA hai| Adi guNoMka dhAraka hoNge| unake guNoMmeM raMcaisIse kisI kavine aise IzvarakI buddhikA upa- mAtra bhI tAratamya na to pAyA jAtA aura na kabhI hAsa karate hue spaSTa hI likhA hai pAyA jaaygaa| jinase pUjya-pUjaka bhAva sadAke gandhaH suvarNe phalamikSudaMDe nAkAri puSpaM kilacandaneSu liye dUra hogayA hai aura ve sabhI mumukSu jIvoM vidvAn nAnco na tu dIrghajIvI dhAtuH purA ko'pina- dvArA samAnarUpase upAsya haiN| ina mukta jIvoMse buddhido'bhUt // bhinna jagat sRSTA, jagatpAlaka aura jagata-vidhvaMpAThaka mahAnubhAva uparyuka kathanase saMkSepameM saka tri-zakti sampana sadezvara nAmakA koI bhI yaha to samajha hI gaye hoMge, ki Izvarako jagata vyakti nahIM hai| ataH Izvara (jagata kA bhAdi phartA mAnanA yuktikI kasauTI para kisI prakAra rUpase ) na mAnanevAle darzanoMko nAstika darzana bhI kasakara siddha nahIM kiyA jA sakatA aura nahIM kahA jA sakatA; isaliye upavuna dalIlase vAstava meM bahana jagatakA manAnevAlA, vA pAlana jainadarzana bhAdiko nAsvikadarzana kahanA mahAna Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa] parzanoMkI bhAstikatA aura nAstikatAkA mAdhAra aparAdha hogaa| julma nahIM hue| jainadarzana vedoMke hiMsAtmaka bha0 mahAvIra aura mahAtmA gautamabuddhase vidhAnoM kA khaMDana karatA hai, parantu isase use karIba sau varSa pahale janma lenevAle prasiddha dArza- nAstikadarzana nahIM kahA jA sktaa| yadi veda nika maharSi kapilane (kahate haiM sabase prathama nindaka nAstika mAne gaye hote to kapilava kapilane hI darzana paddhatiko janma diyA thA, unase unakA sAMkhyadarzana bhI nAstikake nAmase mazahUra pahale prAtmA Adike viSayameM na tarkaNA kI jAtI honA cAhiye thA / parantu unheM kisIne nAstika thI aura na ina gUDha praznoMke sulajhAnekA prayana hI nahIM likhA / jaina dharmane vaidika vidhAnoMkA khale kiyA jAtA thaa|) jagatakI utpattiko svAbhAvika Ama virodha kiyA, imaliye kucha manacaloM batalAyA hai aura Izvara nAmake padArthakA khaMDana (vaidakoM ) ne jainadarzanako bhI nAstika darzana kiyA hai| parantu kisI dArzanikane kaMpila dvArA kahakara badanAma karanA zurU kara diyaa| cUMki calAye sAMkhyadarzanako nAstikadarza nahIM likhaa| vaidika vidhAna pUrNa taurase jagat-hita karanemeM isase samajha lenA cAhiye ki nAstikatAkI koI asamartha sAvita hue aura inase saMsArameM sukha anya hI buniyAda hai| kucha loga-jo vedako hI aura samRddhiko sRSTiko jagaha duHkha aura prazAnta haraeka bAtameM pramANa mAnate haiM-Rgveda Adi tathA cundha vAtAvaraNa paidA hogyaa| eka samAnI vedoMko pramANa na mAnanevAle aura vedoMke aprA- jAnevAlI kaumake sivAya samasta manuSyoM ko kRtika, asaMgata tathA yukti-viruddha aMzoMkA khaMDana bhaneka tarahase patita aura adhama ghoSita kiyA karanevAle dArzanikoMko 'nAstikoveda nindaka:- gayA unake adhikAra har3ape jAne lage, pazubhoMka veda nindaka nAstika hai-kahakara vyartha badanAma bar3e bar3e giroha agni kuNDoMmeM dharmake nAma para karate haiM / vedoMmeM aisI aisI bIbhatsa aura ghRNAke verahamIke sAtha jhoMke gaye / mabhIkA jIvana dUbhara yogya bAteM likhI haiM, jinako koI bhI niSpakSa hogyaa| inhIM vaidika vidhAnoMkA jaina, bauddha buddhimAna mAnaneko taiyAra na hogaa| gomedha, nara- Adi sudhAraka logoMne khaNDana kiyA, jisameM medha Adi yajhoMkA vaidika kAlameM aura usake ina kRtyoMkI kamI dinoM dina honI calI gii| pazcAt kaI zatAbdI taka khule Ama dharmake nAma aura inhIMke balapara jinakI AjIvikA aura para pracAra kiyA gayA aura jo julma DhAye gaye ve zAna-zaukata avalambita thI ve loga ghabarAye kama nindAke yogya nahIM haiN| unakI nindA to aura ve aise sabhI sudhArakoM aura unake mata kI hI jaavegii| maharSi kapilane bhI vedoMke aise yA darzanako badanAma karaneke liye koI anya nindAI aMzoM para Apatti kI thI,khaMDana bhI kiyA upAya na sUjhane ke kAraNa 'nAstikovedanindakaH' thaa| bhagavAna mahAvIra va ma0 gautama buddhane vo isa taraha ghoSita karane lge| isa tarahase to dharmake nAmapara kiye jAnevAle atyAcAroMko jar3ase pratyeka majahaba aura darzana nAstikatAkaM zikAra umAda pheMkA / tabase phira Aja taka vaise kaThora honese na bceNge| jima taraha vaidika loga beda Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amevAta [kAlguna pIra-nivAba saM0 200 pramANa na mAnanevAloMko nAstika kahate haiM, vaise apane adRSTa-svoparjita puNya pApa karmasa maraNa hI dUsare loga bhI vaidika logoMko unake anya va kara kisI eka manuSyAdi gatise dUsarI devAdi zAkha pramANa na mAnaneke kAraNa nAstika kaha gatimeM janma letA hai. usIko paraloka kahate haiM / sakate haiM, aura prAyaH aisA dekhA bhI jAtA yadi jIvAstitva bhautika-jagatase mina aura hai / musanamAna lAga kurAnakI bAtoM aura zAzvatika na mAnA jAyagA to paraloka bhAdi muslima saMskRtise bahiSkRta sabhI logoMko bhI na bana sakeMge; kyoMki paraloka-gAmIke astikAfira-nAstika kahate haiN| dUsare loga bhI koI sva honepara hI paraloka astitva banatA hai| mithyAtvI aura koI anya hIna zambhake dvArA hama dekhate haiM ki jIvAstitvako mAstikatA apane matake na mAnanevAle logoMko kutsita kI kasauTI mAnane para saMsArakI jana-saMkhyAkA bacanoMke dvArA sambodhita karate haiN| isase veda- bahubhAga bhAstika koTimeM sammilita ho jAtA nindaka athavA veda vacanoMko pramANa na svIkAra hai| bauddha dArzanikoMko nairAmyavAdI honepara bhI karanevAle dArzanikoMko 'nAstika' kahanA bilakula ekAntataH nAstika kahanA upayukta na hogAH kyoMki yunizUnya aura svArthase aotaprota jaMcatA hai| bauddhadarzanameM bhI santAnAdi rUpase jIvakA mastitva ataH veda-vAkya-pramANa na mAnanese bhinna hI svIkAra kiyA gayA hai, bhale hI unakA vaisA nAstikatAkA koI prAdhAra honA caahiye| mAnanA yuktisaMgata na ho,para jIva yA pAtmAkA to isa taraha Izvara-vizvAsa aura vedavacana- astitva kisI na kisI rUpameM mAnA hI gayA hai| pramANa AstikatA kI sacI kasauTI nahIM hai, ina cArvAka darzana aura isIko zAkhA prazAkhArUpa donose bhinna hI AstikatA kI yuktisaMgata mana* anya darzana jo jIva-Atmako pRthivI, jala, agni, ko laganevAlI koI kasauTI honA cAhiye / mere vAyu aura AkAzase bhinna padArtha nahIM svIkAra vicArase to bhautika jagatase bhinna caitanyayukta karate, kintu inhIke viziSTa saMyogasaM jIvakI mAtmA yA jIvakA mAnanA hI pAstikatAkI sarva- utpatti mAnate haiM, unheM jarUra nAstika koTima zreSTha kasauTI, mAdhAra yA buniyAda hai / isase sammilita kiyA jA sakatA hai| pratyakSase hI hameM bhinna mAstikatAkI jitanI paribhASAyeM dekhanemeM dehAdise bhinna sukha-duHkhakA anubhava kartA mAlUma bhAtI haiM ye sabhI adhUrI, asaMgata aura sadoSa hotA hai| jo anubhava karatA hai usIko jIva mAlUma hotI haiM / jIvakA astitva svIkAra karane kahate haiM / maraneke bAda paMcabhUtamaya zarIra maujUda para hI Izvara vizvAsa, veda-vAkya pramANa AdikI rahanepara bhI usameM cetanazaktikA prabhAva dekhA carcA bana sakatI hai| binA jovarka ukta samasta jAtA hai| jaba taka dehameM AtmA vidyamAna rahatA kathana nirAdhara aura niSphala prona hotA hai| hai tabhI taka usakI kriyAyeM dekhanameM AtI haiN| madRSTa-puNya-pApa aura paralokakI kathanI nI jIva cetana zakti bAhira nikala jAnepara miTTIkI hetuka honese jIvAstitva para hI nirbhara hai| jIva taraha kevala pudgalakA pirata hI par3A rahatA hai| Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usa samaya cetana pAtmAke svarUpakA usameM eka gAMThata ho kSaNa bharameM nesta va nAbUda kara sakate dama abhAva najara AtA hai| isaliye jIvako haiN| jIva yA bhAtmA zAzvatika aura amara hai bhUtajanya yA bhUtamaya kahanA bhramase khAlI nahIM hai| isameM kisI bhI bhAstika dArzanikako lezamAtra jIvAstitvako AstikatAkI kasauTI mAna saMzaya nahIM hai aura honA bhI na caahiye| sabhI lenapara bhAstikatA aura nAstikatAke nAma para dArzanikoMne jIva siddhi prabala pramANoMse kI hai| honevAle saMsArake aneka saMgharSa saralatAse dUra ataH isa saMsArako sukhamaya svargIya banAneke kiye jA sakate haiN| Apasake vaimanasya tathA ghRNa liye hameM isI zreyaskarI mAnyatAko mAstikatA bhAdi doSoMkA zamana isase bahuta jalda ho sakatA kI sacI kasoTI saharSa svIkAra kara lenA hai / aura bhAratavarSa pArasparika prema-sUtrameM susaMvaddha caahiye| ho unnatikI carama sImA taka pahu~ca sakatA hai, vIrasevAmandira, sarasAvA, tathA gulAmI jaise asama abhizApako hama susaM. holI hai ! bacce nyAheM, bUr3he vyAheM kanyAoMkI holI hai| beceM mutA, dharma-dhana khAveM, aisI nIyata DolI hai / saMkhyA bar3hatI vidhavAoMkI, jinakA rAma rakholI hai !! bhAva-zUnya kiriyA kara samajhe,pApa kAlimA dho lIhai ! nIti uThI, satkarma uThe,au' calatI bacana-basolI hai ! uca-nIcake bheda-bhAvase luTiyA sAmya hubo lI hai !! dukha-dAvAnala phaila rahA hai, tumako ha~sI-ThaTholI hai !! rUr3hi-bhakti au' haThadharmIse huA dharma basa DolI hai !! (4) nahIM vIratA, nahIM dhIratA, nahIM premakI bolI hai| satya nahIM,samudArahRdaya nahi,pauruSa-pariNati kho lI hai! nahIM saMgaThana, nahIM ekatA, nahIM guNIjana-TolI hai !! praNa-dRr3hatAkI bAta nahIM, samatAkI gati na TaTolI hai !! hRdayoMmeM ajJAna-dveSakI bela viSailI bolI hai ! ArtanAda kucha muna nahiM par3anA, svAratha cakkI jholI hai| bhAI-bhAI lar3eM paraspara, pata apanI saba kholI hai! bala-vikrama saba bhage,banI hA ' deha saboMkI polI hai !! uThatI nahIM uThAe jAtI, yadyapi bahutI mAM lI hai| khabara nahIM kucha deza-dunIkI, sacamuca mI bholI hai!! bAisa jainI pratidina ghaTate, to bhI aura nambolI hai| ina hAloM to unani apanI ge jaino / basa ho lI hai!! bagavIra' Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAtiyA~ kisa prakAra jIvita rahatI haiM ? [o-zrI. khA. haradayAla, ema0 e0] jAtikA jIvana kisa vastumeM hai? kisa cIz2a niyamakI premiNI hai; niyamabaddha bhAndolanakI manavAnI " meM jAtikI prAsmA vipI huI hai ? kyA hai| prakRtiko pUrvI rajavAdoMkI sI badaintaz2AmI tApIz2a hai, jise jAti apanI rakSAke liye pahane rahatI pasanda nahIM / prakRti phUhar3a nahIM hai| pArthiva saMsArameM hai|syaa kastUrI hai, jise eka adhamarI jAtiko suMghAnA hara vastu ghaTasa niyamake anusAra apanA asara dikhAtI cAhie kiyA kucha to hozameM bhAve? vaha kyA rahasya hai hai| phira naitika aura dezoMkI duniyA bhI avazya jisameM zeSa saba bheda chipe hue hai ? vaha kyA kuMjI kisI na kisI tarakIbake anusAra kAma hotA hogaa| hai, jisase jAtIya praznoMke saba tAle khalate haiM ? bhalI. yA kAryavAhI na hotI hogii| yadi tamAma jAtiyoMkI bAbAko eka maMtra yAda thA, jisase taraha tarahake bahu- umati aura unakI avanatise hama koI siddhAnta mUlya motI-javAhara usake hAtha pAye the| usakA bhAI nahIM nikAla sakate, jisase hama apane mArgame kA~Te yaha zabda bhUla gayA; aura vaha apane bhAgyako pITatA haTA sakeM, to itihAsako dhikkAra hai| usake lar3AI ke rahA; daulatakA dvAra na khulA, para na khulA / isI taraha maidAna kevala kramAInAne aura usakI krAntiyAM kevala hama pUchate haiM ki nAtike lie vaha kyA maMtra hai, jisase holIkA svAMga rahI hai / aphasosa hai ki lAkhoM manamAnI manokAmanA milatI hai-dhana, mAna, bala niraparAdha jAneM gaI, jamAne meM uthala-pathana huI eka svarAjya, cakravartI rAjya saba prApta hote haiM? kSaNa bhI manuSyako caina na milaa| agara isa para bhI yaha spaSTa prakaTa hai ki jAtike jIvanakA saMsAra itihAsase koI siddhAnta jAnIya jIvanako banAe myApI siddhAnta avazya hai, anyathA jAtike karNadhAra rakhane ke lie nahIM mila sakatA, to use vyartha samajhanA kisa prakAra apane deza-vAsiyoMkI bhalAIkA prayatna kara ucita hai / kyA yaha saMsArakI jAtiyoMko yoM hI sakate haiN| kisa niyamase vaha kAma karanemeM sahAyatA leM, yaha nAca nacA rahA hai ? avazya hI jAtIya jIvanakA kisa netAke anuyAyI bane, kima gahame zikSA grahaNa koI vizvavyApI siddhAnta hai jo hamako mAlUma ho sakanA kareM ? yadi koI siddhAnna nahIM hai to vahI nirAzAkI hai| jisa prakAra kopaniSadameM likhA hai ki necikenAne bAta hai| saba mAmalA bhaTakalA-paccU aura bhanizcit bhayase pUchA--mujhe manuSya kI mRtyukA rahasya banAyo ? rahA / kisI mAndolanako burAI-bhalAIko pahacAnanA mujhe hAthI ghor3e sonA-cA~dIkI pAvazyakatA nahIM / usI asambhava ho gyaa| prakRtikI aMdherI rAtrimeM manuSya saraha hamAre manameM nirantara prazna uThatA rahatA hai ki mele kamajora yAtrIke liye koI kutuba (dhruva) mArga kyA jAtIya jIvanakA koI siddhAnta hai ? yadi hai, to dikhAnevAlA nahIM rahA / siddhAnta avazya hogA / prakRti hama jAnane ke liye upata hai| baMgaloM meM dhUmanese hama Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 1] jAtiyA~ kisa prakAra jIvita rahatI hai ? nahIM barate, pahAroMkI guphAoMse paraheja nahIM krte| jAni bar3e yatnase rakhatI hai| inakI isa prakAra rahA jo tapa pAvazyaka hogA kreNge| agara perisa pahu~canA karatI hai jaise sA~pa khajAne para baiThatA hai| vaijJAnika ho, to eka pala bharameM jA dhmkeNge| agara samudrakI vidvAn soca-vicArake pazcAt jo jJAna itihAsase tahameM prayoga karanA ho, to pAnIke kIr3e banakara raheMge, prApta karate haiM unase jAtikI mukti hotI hai / usa kyoMki hama usa amRtakI talAzameM haiM / Aja bhAratavarSa jJAnakI kadra na karane vAle naSTa hote haiN| usako sarajAtIya jIvanakA gura hU~DhatA hai / jAna nikala rahI hai| A~khoM para rakhane vAle isa lokameM bhI bhaura paralokameM dharma aura jAti para pratyeka bhorase AkramaNa ho rahe haiN| bhI apane manorathoMko pAte hai| pAsa pAsakI jAtiyA~ kahatI hai ki isameM aba kyA rahA hindustAna ke lie saMsArakA itihAsa kyA sandeza hai / rAma-nAma lo aura taiyArI karo / itihAsakAroMkI lAtA hai ? jo jAtiyA~ cala basI haiM unhoMne bhISma sammati hai ki aba Age imame kucha nahIM banegA-aimI pitAmahakI naraha mRtya-zaikhyAme hamAre lie kyA dazAmeM hama usa pAtma-jIvana bUTIke leneko himmatakI saMdeza chor3A hai ? jina jAtiyoMkI bhAja saba tarahase kamara bA~dhakara cale haiM, jisase hamArI jAti punaH jIvina calatI hai unakI misAlame hamako kyA zikSA milatI ho / hanumAnajI ne eka lakSmaNajI ke lie pahAr3a ulaTa hai ? jAtIya unnatike eka moTe siddhAMta para vicAra DAle / hama kyA apane hindU baccoM ke lie, jinameM me karanA ucita mAlUma detA hai| sAre aMgoM para vicAra eka-eka rAma-lacamaNakI tasvIra hai, mArI z2amInako karanA asambhava hai| gAgarameM sAgarako kyoMkara baMda ulaTa palaTa na kara deMge ki unakI barvAdIke jo samAna kiyA jA sakatA hai| dikhAI dete haiM unako dUra kiyA jaay| "jAtIya jIvanakA eka bar3A siddhAnta jAtIya saMsArake itihAsake adhyayanase kyA siddhAnta itihAsako jIvita rakhanA hai|" mAlama hue haiM, jinheM pUrva aura pazcimake vidvAnoMne kucha dakriyAnmI paNDita yoM kaheMge ki kyA bAta apanI kitAboMmeM bayAna kiyA hai| jAtIya unnatike vatAI hai| japa nahIM batAyA, tapa nahIM mikhAyA; zrAddha, niyama bhUtakAlake varNanoM meM chipe hue haiN| marane nAle karma, pATha bhAdi kucha acchI tarakIba bhI nahIM samajhAI mara gaye / parantu hamako jIvita rahanekI tarakIva banA jisame jAtikA bAma hotaa| yaha kyA vAhiyAta gaye haiM / jo kucha manuSya jAtine kiyA hai, usa dAstAna vyarthakA siddhAMta nikAlA hai| yaha bhI koI kA pravara akSara hamAre lie pavitra hai, kyoMki hama usame siddhAMta hai ! isameM kyA khUbI hai ! yaha kauna sI jAtIya aura dezake bhAndolanako saphalatAke sAtha bArIka bAta hai / darzana nahIM, vedAnta-sUtra nahIM, banAnekI tadavIra sIkhate haiN| yogAbhyAsa nahIM, sarva-darzana saMgraha nhiiN| yaha dekha saMsArakA itihAsa kyA hI samudra hai, jisameM hetumadbhutakI gaNanA kisa rogakI davA hai ! yA bhagaNita javAhara maujUda haiN| jinheM buddhimAna gotAkhora maraghaTakI saira kisa bImArI ke lie bAbhakArI nikAlate haiM aura apanI priyatamA jAtike sammukha hai| itihAsa kyA hai, yahI ki amuka marA, amuka upasthita karate haiN| ina vicAroM aura siddhAntoMko paidA hubhaa| prastu, bhava mudauMkA yA rogaa| syApe Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna, vIranirvANa saM02466 kI miyAda nizcita hai / yaha jAtIya syApeko lorIke badale itihAsakI eka kahAnI sunAI ki sadA kAyama rakhanekI sakhAha kyA artha rakhatI hai| baccA acchI taraha so jaaye| akhiolA na padI hiMduvAha, yaha kyA bhAdakA kAma hai jisameM IzvarIya jJAna stAnakA itihAsa para liyaa| kintu jAtike mArga nahIM, pAlmAkA nAma nahIM, sata-asatakA vicAra pradarzakoMko, buddhimAnoMko, paNDita jJAniyoMko apanI nahIM / yaha thA, vaha thA; hama the, tuma the-isa vyarthake liyAkata isa vyarthakI vidyA naSTa nahIM karanI varNaname jAtIya unnati kyA ho sakatI hai ! isa cAhie / mImAMsA par3heM, SaT zAstra par3heM, vyAkaraNa ghoTeM anumatise to mRtaka zarIrakI sI gaMdha pAtI hai| no eka pAna hai| kintu itihAsame na pAramAkI zuddhi ucca mastiSka vAle aura nyAyapriya manuSya isako kadApi hotI hai, na paramAtmA milatA hai yaha kisI arthakA sahana na kareMge ki murdokI ko ulaTA kareM / yaha to nahIM hai| jAtIya mRtyukA kAraNa ho sakatA hai / jAtIya jIvanakI hamAre paNDitagaNa Aja naka itihAsakI ora se zakata no dikhAI nahIM detii| bhAdamI paMchI hai / zrAja g2Amila haiN| koI kavi hai. koI vyAkaraNa jAnatA hai, mAyA, kala calA gyaa| dama dina jyoM-tyoMkara bitA koI tarka zAstra paDhakara bAlakI gvAla nikAlatA hai, gayA / aMtameM eka muTThI rAkha banakara gaMgAjIkI zaraNa meM koI jyotiSase grahaNakA samaya batA sakatA hai| kintu bhAgayA / itihAsa aise-aise hI naucaMdIka meleke itihAsake jJAtA kahA~ hai ? paNDitoMko to yaha bhI darzakoMke kArobArakA varNana hai| inihAsa kevala eka mAlUma nahIM hotA hai ki musalamAnoMko isa deza meM bar3A bhArI punisakA rojanAmacA nathA vyApArika pAye hue kinanA samaya huA, athavA sikandara mahAna bahIkhAte aura myunisipeliTIke mauta aura paidAizakA kA sanalajape apanA mA mu~ha lekara lauTa gayA thaa| rajisTara athavA tArtha ke parAThoMkI pothIkA saMgraha hai| jAtIya itihAsake pilaminese ve anabhijJa hote haiM / isase adhika usakI aura kyA pratiSThA hai ? itihAsa unheM isase kyA prayojana ki kauna sI ghaTanA kaba huI, kuva satva prAsa nahIM hotA koI matalaba nahIM pUrA hotA yA huI bhI ki nahIM huii| unako anya jAtiyoMkA koI sindhAna pramANita nahIM hotaa| phira vyartha kI itihAsa no alaga rahA. unake astitvakA bhI jJAna mAthApaccI kyoM kI jAve ? hajAroM rAjA hue haiM aura nahIM hotaa| isI kAraName prAcIna kAla meM kina-kina bAkhoM aura hoMge / pratyeka rAjya kAlakA hAla par3hane- jAtiyoMse hamAga sambandha thA, isa praznapara ve kucha par3hate prakala cAkarameM bhAjAve aura kucha hAtha na lge| sammati nahIM de sakate / duHkhakA viSaya hai ki eka koI bhI mImAMsAkA siddhAnta mAlama na ho / brahma-jIva prAcIna jAnike vidvAnoMkA usake itihAsame paricaya na kI mahattA, pAsmAkA udgama aura usake bhaviSyakA ho| kAzIjI meM, nadiyA saba prakArakI vidyAkA hAsa, manuSyakI mAnasika zaktiyoMkA varNana aadi| pracAra hai, zAma, veda,myAkaraNa, sabakI pratiSThA hai,kintu inameM se kaunase praznakA inihAma hala kara sakatA hai| eka becAre itihAsakI zaklase pariData bejAra hai| isa itihAsa to bhAToM bhAdikIjIvikA kA mAdhana hai / viSayapara na koI pramANita grantha hai, na sUtra race gaye haiM, pallo dikha bahalAnekA khilaunA hai / rAtako na vAda-vivAda hotA hai, na TIkA likhI jAtI hai| Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, riNa 1] jAtiyA~ kisa prakAra jIvita rahatI haiM ! jaba hama itihAsake adhyayanako jAtIya jIvanakA pAra jagAvegI ! kyA vijayI logoMkI pokhisI (kArya siddhAnta mAnate haiM, to paNDitoMkI hama dazAko dekha- praNAlaM) para pustakeM likhane aura unako duniyA~ bharakA kara hamako yaha kahAnI yAda AtI hai ki eka cIyejI dagAbAja aura cAlabAz2a pramANita kara denese hI usa bhojana karane yajamAnake ghara gaye / lar3akA bhI sAtha girI huI jAtikI mora ho jAyegI ! nahIM, kadApi thaa| unhoMne usapaM pUchA ki nyotA jImanekA kyA nhiiN| jaba koI jAni apane dezameM duHkha pAtI hai, jaba niyama hai ? lar3akene kahA ki AdhA peTa khAnA cAhie, usakI kanyAe~ vijayI logoMkI lauMDiyA~ aura usake cauthAI peTa pAnI ke lie aura bAkI jagaha havAke lie naujavAna unake gulAma banAye jAne haiM, jaba usakA rakhanA z2arUrI hai| naba gaibejIne kahA- tuma abhI bacce mana usake boM ke peTa meM nahIM par3anA aura ve bhUkhase ho, malake karaca ho / dekho, bhojanakA siddhAnta yaha hai trAhi trAhi karate haiM, jaba usake dharmakA nAza hotA hai ki pUrA peTa khAne se bhara lo / pAnIkA guNa hai ki idhara- aura usake rAjA aura purohita vijayI logoMkI bhardalI udhara bhojana ke bIcama apanA rAstA nikAla hI latA meM naukara rakhe jAte haiM, jaba usakI auratoMkI ijjata hai / aura havAkA kyA hai, pAI gaI, na bhAI na shii| vijayI logoM kI kudRSTime nahIM baca sakanI aura ve aise isA prakAra paNDitagaNa tarka aura vyAkaraNapara laTTa hota deza meM rahane se maunako behatara samajhakara z2aharakA cUMTa haiN| parantu jAnAya itihAsakA cinnA nahIM karane, pIkara cala basatA hai, jaba kimI jAtikI aisI aprajimakaM bagaira na taka calegA na vina likha jaayNge| niSThA aura badanAmI hotI hai, to usake lie bhAva___ "kaur3I ko to khuba memAlA, lAla ranana kyoM zyaka hai ki apane hRdayako TaTole, apane guNoMkI parIkSA chor3a diyA jAtIya itihAsako jIvita rakhanA jAnAya kare, apane pAcaraNakI jA~ca par3atAla kareM aura mAlama jIvanakA uttama siddhAnta hai / kare ki ve kaunase avagaNa haiM, jinake kAraNa usakI pratyeka jAnikA bhAgya usake guNoMpara nirbhara hai| aisA gani huI hai| kyoMki jaba taka koI jAti, jo pratyeka jAni apanI nimmana ko khuda mAlika hotA hai| maMgyAkI dRSTi paryApta praniSThA rakhanI ho, lAlaca, yadi kima! jAri bure dina A jAyeM; yadi usakA kAhilA, budA nIM, indriya jolupanA aura buz2adi meM dhana daulana, pratimA, mAna-maryAdA, gaja-pATa, dharma karma giranAra na ho, usapara namAma duniyA~ko jAniyA~ saba miTTIma mila jAya to usa samaya upa jAnikA minakara car3ha pAyeM, to bhI vijaya nahIM prAptakara sktiiN| kyA kanavya hai ? kyA vijayAko gAliyA~ dene ugakA aimI jAtiko cAhie ki una bhItarI zatruoMkA mukAkAma zana jAragA? kyA vijayI logoMkI badI, vAdA- bilA kara jo usake jIvanako dhunakI taraha khA rahe haiN| khilAphA, bAlaca yA makArIko pramANina kara denema taba vaha bAga duzmanAMke mAmane khar3I raha skegii| usa jAtikA malA ho jAyagA? kyA vijayAko nindA jimana mana jInA umanaM jaga jiinaa| aura aisI jAni karanemeM usake avaguNoMkA pUrA ilAja ho jAyegA' ke uddhAraka mie vyAkhyAnAnAmoM aura lekhakoM, kyA zabdADambara, vAkya kauzana aura DoMga-ippAna kAma vakIloM. bairisTaroM aura jogaTAkI itanI jamata nahIM degA ? kyA vAkya-cAturI aura mRdubhASitA usakA ber3A hai jitanI sAdhu mantoMkI, jinhoMne apanI indiyoMpara Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta kAlguna vIra-nirvAha saM0 2416 vinaya pAsa karalI ho| kyoMki bAti lekhanakabAkI kisI sabhya jAtike itihAsamai apanA sambaMdha sthApita anamilatA yA kAnUnako avahelanA karanese nahIM girI, na kareM, aura usakI motime apanI jyoti prajvalita balki una sadguNoM ke na honeme jo svataMtra jAtiyoMmeM na kareM, to ve pralayataka prajJAna aura durbalatAke zikAra pAye jAte haiN| ataH koI vijita nAti pUche ki mere bane raheM / ataH itihAsa hI saba guNoMkA dAtA hai| apamAnakA kAraNa kauna jAti hai, to javAba do ki itihAsa saba dhokA saMgraha hai| itihAsa ke dvArA hama tuma buda ho, tuma khuda ho / vijayI jAti kimI vijita mahAtmA buddha, zrIzaGkarAcArya, guru nAnaka prAdi samasta nAtikI hArakA kAraNa kamI bhule-bhaTake hI hotI hai| dhArmika aura naitika mArga pradarzakoMke jIvana caritrase kyA giddha jo nAzase boTiyAM noca-nocakara apanI zikSA grahaNa kara sakate haiN| itihAsakI muTThImeM saba jyAphrata karatA hai, usa zalpakI mautakA kAraNa hotA dharmokA anukaraNa hai| itihAsame bacakara koI kahA~ hai? maratA to bhAdamI bImArI yA durghaTanAmme hai| giddha jAyegA ? yaha to hAthI hai, jisake pA~vameM sabakA pA~va to kevala isa bAtako saba para prakaTa karatA hai ki yahA~ hai| mAza par3I hai| vaha cinha hai, sababa nhiiN| pariNAma hai, itihAsa hamako smaraNa karAtA hai ki hamArA kAraNa nhiiN| kartavya kyA hai| duniyA~ke jhagar3oMmeM phaMsakara jaba hama jAtIya itihAsa una sadguNoMko jIvita rakhatA ucca vicAroM ko bhUlane lagate haiM, to bujurgoMkI AvAz2a hai jinapara jAtIya astitvakA dAramadAra hai| cirAg2a sunAI detI hai ki qhabaradAra hamArI bhAna rakhanA, hamArA hI se cirAg2a jalatA hai| mahApuruSoMkI misAla hI kAma jArI rakhanA, sapUta rahanA, jisa taraha hamane jAti hamako unakA anukaraNa karanepara taiyAra karatI hai| isa aura dharmake lie koziza kI, usI taraha karate rahanA, vAste jisa jAtikA koI itihAsa na ho, usakI aisA na ho ki hamArA prayatna yoMhI naSTa ho jAya / yaha unatike lie jalI hai ki vaha kisI aura jAtike zaGkha jAtiko hara samaya jagAtA rahatA hai| itihAsa sAtha aisA sambandha paidA kare ki usake bujurgoMko apanA jAtIya mamz2ilakI a~dherI rAtameM caukIdArakI taraha samajhane lage, yA aisA dharma grahaNa kare jisame kisI kahatA hai ki sonA mata; apane mAlakI rakSA kro| jAtikA itihAsa usake lie joza dilAne vAlA pana yaha siddhAnta kabhI nahIM bhUlanA cAhie ki naitika jaave| udAharaNArtha apharIkAke habzI svayama umati umatikA prArambhika sotA manuSya hotA hai| jItA. bhaneke ayogya hai, kyoMki unake pAsa koI prAdarza jAgatA pA~ca phuTakA koI bhAdamI hI jAtiko sudhAratA nahIM, koI nAma nahIM hai, jo unako paropakAra, bahA. hai| kitAbeM, masale, rasmeM, bAharI TIma-rAma, kahAvate, durI, sacAI sikhaaye| una haziyoMkI umati prAjakana mImAMsAkI rASka bAteM-ye saba usa bhAdamIke naukara musalamAnI dharma ke dvArA ho rahI hai| jaba ve musalamAna hai, usake mAlika nhiiN| kitAbeM kevala rahIkA DerI, bogoMke nabiyoM aura bhaukhiyAoMke jIvana-caritra par3hate yadi eka mAdamI unake anusAra jIvana basara karake hai aura unake kAmoMkI tArIpha karate haiM, to ve sabhyatA nahIM dikhalAtA / bhajana, prArthanA, saMskArake tarIke, ke sidAntoMkA jJAna prApta karate haiN| magara isa taraha zikSAkA prabandha, niyama aura upa-niyama, sabhA, samAna, Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, viraNa 5] jAtiyA~ kisa prakAra jIvita rahatI hai? maTha aura Tola, pranabAra-ye saba jariye vyartha haiM, agara kA sahArA hai, jinhoMne dharma aura satyakA pAlana kiyA koI prAdamI hamAre sAmane udAharaNake rUpa meM na ho| hai| itihAsa ina mahAtmAoMke jIvanacaritrakA nAma ye saba masAlA to tela-battIkI taraha hai| eka AdamI hai| isalie inihAyapara jAtIya astitva avalambita kA jIvana hI bhAga hai, jisase rozanI phailatI hai| yaha hai| do bar3e siddhAnta jinase bahasabAI pramANakI hada sArA sAmAna bArAtakI TIma-TAma hai| dUlhA no vaha taka pahu~catI hai, hameM yAda rakhane bhAvazyaka hai| mahApuruSa hai jisake pratyeka kAmase hajAra zikSAe~ pahalA haimilatI haiM jisakI pratyeka bAta jAdRkA amara rakhatI hai jisakA nAma samaya yadi ghisa-ghisakara bhI miTAve "jAtIya AcaraNa kI mahattA" to itihAsakI paTTIme nahIM miTegA; jisakI tasvIra hara choTI jAniyAM jinake pAsa dhana na ho.na hathiyAra, dilameM rahegI cAhe loga aura maba kucha bhUla jaayeN| kevala AcaraNabhaM ca hone ke kAraNa yahI jAtiyoMkI naitika unnatipara mulkI, duniyAvI aura hara tarahakI daulana aura zakti chIna sakatI haiN| AcaraNa hI manuSyoM unanikA dAramadAra hai| agara jAtike AdamI bAlacI, ke jIvanako saphala karatA hai aura hamArI mAnuSika Darapoka aura svArthI haiM, to vaha jAti avazya naSTa zaktiyoMko mani karanekA avasara detA hai| jisa jAti hogI, cAhe pratyeka gA~vameM pArliyAmeMTa ( rAjasabhA) pAsa Aja sadguNa maujUda nahIM hai, kintu durga haiM, bana jAya aura duniyA~ bharake adhikAra unheM dAna kara mandira haiM, khaz2Ane haiM, tope haiM, to samajha lo ki vaha diye jAyaM / yadi jAtikA AcaraNa, ThIka hai to pratyeka jAti usa makAnakI taraha hai. jo khokhalI nIMva para dazAmeM vaha prasanna rahegI, cAhe koI bhI sabhA yA khaDA hai| usake mandira girAe jAyeMge aura unakI iMToM samAja yA jalama na hone ho / anaH inihAmame hama meM usake bacce cune jAyaMga, usake khajAne luTe jAyeMge una mahAtmAoMke vacana sunane haiM. jinake jIvanakI aura usake mAlAmAla kareMge. usakI to yAdake binA, moTI moTI kitAbeM cAhe ve kitanI hI umAkA nAza karane ke lie kAmameM lAI jAyegI aura prAcIna kyoM na ho, gambhIra prazna jo nAradajIkI sama- usake gharoMkI aMra unake maha kiye jaayeNge| isake vipa. jhameM bhI na pAveMH moThaM bhajana jinako sunane manate gaina yadi jAnimeM accha guNa haiM, to vaha na kevala loga aAnanda magna ho jAyeM; bar3I kaoNnpharanma (mbhaaeN| apanI rakSA kara sakegI, balki imaroMko sahAyatA bhI jinameM bhAratavarSakA pratyeka parivAra taka pratinidhi bhaMja dNgii| usakI cora koI praoNmba uThAkara bhI na dekha de; kaoNleja jinakI chata pAsamAnase bAta karanI ho skegaa| usake marakA bAla naka bAMkA na hogaa| vyAkhyAna jinako sunane sarasvatI bhI unara zrAve; mama usakI maryAdA bddh'egaa| u bana hare-bhare raheMge aura cAra patra jinakA pracAra hara gA~vameM ho, bilkula yekAra umame IyA karanevAloMkA muMha kAlA hogaa| dUsarA haiN| ye saba cIz2a kisI jAniko nahIM uThA mknii| siddhAnta haiitihAsa manuSyoMme hamArA paricaya karAtA hai aura isa "nAnaka unnatike lie jIvanakI upamA kI kAraNa hamArA sabase bar3A zikSaka hai, inihAma sannoMkI samAdhi hai / kevala samAdhi cupa hotA hai| inihAya AvazyakatA unakI hara bAtakA rAga gAtA hai| samAdhi zakla AcaraNa to karanekI vidhA hai, kahanekI to bAna dikhAtI hai, kintu itihAsa pratyeka vacana aura kArya, hI nahIM hai| jarmanI ke prasiddha kavi gaTane kahA hai ki pratyekakI bhAvata aura prakRtipara prakAza DAlatA hai| tumhArA prati divasakA jIvana atyanta zikSA janaka ataH jAtIya bhAcaraNapara jAtIya astitva ava- pustakase adhika upadeza de sakatA hai| pratyeka manuSyakA lambita hai| jAtIya pAcaraNa una bhAdamiyoMke jIvana bartAva aisA honA cAhie ki vaha svayaM mUrtimAna zAkha Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [phAlguna vIra-nirvANa saM0 2466 ho / paropakArapara nyAkhyAna denekI use bhavizyakatA alaga haiN| ve usake bhata-kAbIna anubhavake pariNAma narahe kyoMki usakI zAhI hajAra vyAkhyAnoMkA hai| ye vizeSatAeM usake deza aura usakI pAvazyaka bhasara rakhatI ho| lAlacake viruddha use upadeza denA na tAmoMke anusAra hotI hai aura usakI kaumI haisiyata pdd'e| prasiddha hai ki eka kavikA eka ziSya nitya use ko prakaTa karatA hai| isa taraha hara kauma, hindu musaladika karatA ki mApane yaha zuddhi kisa kitAbake prAdhAra mAna, aMgrez2a phrAMsIsI alaga pahacAnI jAtI hai| usa para kI hai, vaha zudi kisa niyamake anusAra hai| eka ke jIvanakA pratyeka aMga yaha prakaTa karatA hai ki usake dina gurujI mallA gaye aura kahA, are hama kavitA vizeSa guNa aura vizeSa kartavya aura vizeSa zaktiyA~ kahate kahate svayaM pustaka bana gaye haiM, tU yaha kyA pachatA haiM / ataH jAtIya vizeSatAoMkA banAye rakhanA AvazrahatA hai| isI taraha ve hI manuSya jAtiko punaH yaka hai| udAharaNArtha pozAka hI ko lIjie / yoM to utike mArgapara le jA sakate haiM, jinasaM agara pUchA kapar3e pahananekA bar3A abhiprAya garamI-saradIse bacanA bAya ki yaha bAta bhApa kisa bhAdarzakI dRSTimaM karate haiM, aura lAja-zarama ko banAye rakhanA hai / kintu jaba koI paropakAra kima siddhAnta pe karanA Avazyaka hai, to ve jAti eka vizeSa pozAka grahaNa kara letI hai, to eka kaha sakeM ki bhAI hama svayaM prAdarza aura siddhAnta haiN| abhiprAya bhI ho jAtA hai / vaha pozAka usa jAtikI hamArA jIvana hI hamAre anukaraNakA pramANa hai| adhika ekatAkA cinha ho jAtI hai, aura usa dUmarAMse alaga kyA kheN| kevala pumnaka avasarapara kAma na aavegii| karanI hai| hara jAtike liye usakI prathAe~ aura usake maMtra samayapara dhokhA degA / prArthanA kyA khabara hai sunI samAjakA DhA~cA mIpIkI taraha hai, jisameM usake madjAya yA na sunI jApa, tAvIz2a kaThinAImeM TUTakara gira guNoM aura vicAroMkA motI chipA rahatA hai| jaba par3egA / zloka aura RcAe~ hRdayako DhADhasa na deNgii| mAnA mApIkI zaraNa meM nikalA to gagaMka hAtha bika ye saba usI samaya kAma bhAveMgI jaba kisI mahApuruSa gayA / yA yoM kaho ki jAtike rivAjoMkA caukhaTA kA citra A~khoM meM phiratA ho, jisane una parIkSAoMkA usaka hRdaya aura dimAgake darpaNako raunaka denA hai tAmukAbilA kiyA ho jinakA hameM mAmanA karanA hai| ki vaha saMsArake itihAsakI pradarzanIma dIvAra para unakI sahAyatA hI hamArI muktikA kAraNa hogii| acchI jagaha rakhe jAne ke yogya ho / jAti yadi sipAhI ataeva mammilina mahApuruSa-pUjAko hI a~garez2I hai, to usakI saMsthAe~ ( arthAn sthAyI jAtIya vizeSa lekhaka kArlAila sArI umatikA mUla mAnatA hai| tAe~, jaise bhASA tyohAra Adi) aura isake saMskAra usakI sammatimeM saMsArakA itihAsa kevala mahAna lohake kavaca haiM, jo use duzmanoM ke tIroMma bacAte haiN| puruSoMkI karAmAtakA pratyakSa rUpa hai| yadi jAni hIrA hai to saMsthAeM a~guThI haiM, jisameM vaha jAtIya itihAsame apane rivAjoM, prathAnoM aura apanI camaka-damaka duniyA~ke bAz2Arake jauhariyoMko jAtIya saMskAroMkI pratiSThA hotI hai| dikhalAtA hai| pratyeka jAtikA bhastitva mAcaraNake atirikta una jAtIya itihAsase hamako patA lagatA hai ki rivAjoMpara nirbhara hai jinheM vaha mAnatI hai| ye rivAja hamAre rivAjoM aura saMsthAnoMkI kyA vAstavikatA hai, bhI bhAcaraNako banAye rakhaneke abhiprAyale calAye jAte kisa abhiprAyase unheM sthApita kiyA gayA thA; unameM haiM aura bahudhA prAcIna puruSoM kI smRtiko banAye rakhane kyA khUbiyA~ hai, uname jAtikI ekatA aura bhAcaraNa kA kAraNa hote haiN| pratyeka jAtikI alaga cAna-mAla ko kisa prakAra sahAyatA milatI hai| jina rivAjoMke hotI hai / bhAdamI pAdamImeM antara hai| koI hIrA bAbhoMse hama manamiza hai unake lie hamAre dila meM koI patthara hai| hara jAtikI bhASA, hanekA tarsa, hAta nahIM ho sakatI / unako bhavarapa hI hama behayA lohAra, mele samAro, zAdI aura samIke dastUra majaga- aura mpa samajhane lgeNge| unase ghRNA karane bgeye| Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa jAtiyA~ kisa prakAra jIvita rahatI haiN| isa prakAra hamArA dainika jIvana kaTakAkIryo jAtikA mama prathAe~ aura vizeSatAe~ totAcazma hai| jAyagA / kyoMki hamako apane jAtIya cAla-DAla jo Aja samatikA kAraNa hai, kasa vahI hAnikAraka prema na rhegaa| phira isako apane dastura aura niyama pramANita huI haiN| eka samaya jAtiko vijaya dikhAtI pIjar3ekI tIliyA~ dikhAI dene lagagI, jinase hama haiM, dUsare avasara para usako nIcA dikhalAtI hai| paDa mArate-mArane ghAyala ho jaaeNge| kintu jAtIya itihAsa vaha vastu hai, jo hamezA mUlya jAtIya ilihAna aikyakA dvArahai rakhatA hai| yaha kamA jAtiko kisI prakArakI hAni dhAja kala ekanA kI bI dhama hai / kauvoM kI sI nahI pahu~cA sktaa| hamezA sadAcaraNa aura ekanA kArya-kAya saba para ho rahA hai| zAyada yaha pAzAhai sikhAtA rahatA hai| ataH hama dekhate haiM ki jAtiko ki kauvoM kA sA ekA unakI taraha zora macAne meM ho samasta bAtaM badalatI rahatI haiM, balki samaya majabUra jAyegA / koI kucha prastAva peza karatA hai, kAI kucha karatA hai ki jAti unako badalatI rhe| kintu jAtIya upAya batalAtA hai| vAstava ma jAnIya itihAsa hI itihAsa una saba rivAjoMke motiyoMko jo kisI ekanA kI bar3A kujI hai kyoMki jAti ke kAranAmoM samaya jAnika priya pAtra rahe hoM, eka nadI meM gaMthakara eka aura saMsthAoM meM sabakA bhAga hai| sabako ve jAna se aisI mAlA banAnA hai, jisakA pahinanA baccekA pra. pyAre haiN| Aja kucha bhI jhagar3A TaNTA ho, thokabandiyA~ dhikAra aura kartavya hai aura jisame jAtikI mAnasika hoM, parantu syohArake dina saba bheda bhAva bhala jAte haiN| aura naitika umatikA patA calatA hai| bujurgoM kA nAma lekara saba gAne milate haiM aura jAtIya ataH jAtIya itihAsa hI jAtike vyaktiyoMko utthAnakI mana-mohaka kahAniyA~ sunakara, sunAkara khuzI milA sakanA hai| kyoMki bujurgoM meM kisako duzmanI hai? meM phUle nahIM samAte haiN| jAtIya mahApuruSoMkA nAma aApasame kitanA hI laI, zrAbUke dina no maba samba madeva jAnika samasta daloMko priya hotA hai aura vAmta ndhI jamA ho hI jAne haiN| jAtIya itihAsa yaha smavamaM dekho to jAtIya itihAsa hI jAnIya pratiSThAkA raNa karatA rahatA hai ki tuma vAstavame vahI ho, jo pahale cinha hai / jAnima pratyeka vastu parivatina hotI rahatI aisA aisA karate rahe / tumhAre vikAsakA mUla vahI hai| hai| samaya mArI prathAyoMko kuchakA kucha kara dikhAnA tuma para yaha bItI hai / tumane amuka-amuka kAma kiye hai| vastra, bhojana, bhASA, saba bAtoM meM thoDA thoDA hera- haiN| ye saba bAnaM jAnika pratyeka manuSya para mahI utaratI phera hotA rahatA hai| dharma kAnni upasthita ho jAnI / vaha apane vaMza, apane dharma, apane rivAjoM aura hai| iMgalistAna jo aAja romake nAmaya cir3hanA hai, prathAzrame inkAra nahIM kara sktaa| ataH jima jAti kada-sau varSa pahale roma dharmakA anukaraNa .rane vAlA kA inihAma jIvita hai, vaha kabhI bhItarI bhagadoMme thA / aba aMgreja gApAra. zilpa aura kalA-kauzalama naSTa nahIM ho sktii| jIvikA kamAne haiN| sArA deza eka bhaTThI banA huA hai imalae sabhI jAtiyA~ apane itihAsako jIvita bhanakAla meM khetIya peTa bharate the| sArA deza gvAma laha- rakhanA apanA dharma smjhtii| bajagoMkI yAdagAra lahAtA thaa| sArA~za yaha ki yadi aMgrejoMke pitra aba kAyama karane ko mukhya kartavya khayAla karatA hai| nimna vApisa AyeM to. apanI santAnako pahacAna bhI nahIM likhita upAyose itihAsakA jJAna phailAyA jAtA hai:sakate / ataH vaha kyA vantu hai, jisame yaha vicAra (1) tyohArakaM dina jAnika itihAsameM mubA. banA rahatA hai ki hama eka jAti haiM aura sadAsa rahe haiM? raka haiM-unake mAne para khuzI manAnA jAtIya itihAsa bAsIya zaktikI vRddhi karanA hamArA kartavya hai| kevala sikhAnekA saMgama maarg| jese amerikA aura phAMsameM jAtIya itihAsase yaha bhAvanA banI rahatI hai| jAti svAdhInatAke pAmdolanakI saphalatAko yAdagArameM rakhA. kI pavika saMsthAnoMmeM itihAsa maTana saMsthA hai| ImeM syohAra manAyA jAnA hai| iMgalistAna meM aba eka Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 anekAnta [phAlguna, vIranirvANa saM02466 gayA tyohAra empAyara De (sAmrAjya divasa) sthApita jIvita rakhanA usakA kartavya hai| mAnoM hamAre bacce banekI sammati jo vikToriyAke janmake dina manA- utpana hote hI jAtIya itihAsameM bhAga lene vAle bana pA jAtA isakA abhiprAya ki basoMko briTiza jAte haiN| aura yadyapi abhI tutalAnA bhI nahIM sIkhA, sAmrAjyakI bhora bhapane kartavyakA smaraNa rhe| to bhI cupacApa jAtIya, pratiSThAko prakaTa karate haiM / kyoM (2) zaharoM, bAjAroM aura anya sthAnoMkAnAma na ho; itihAsa unhIMkI to bapautI haiM / jo kucha bujurgoM hujurgoM ke nAma para rakhanA / yaha rivAja sAre saMsArameM ne kamAyA thA aura jo kucha hamane prApta kiyA hai, saba pAI jAtI hai| perisameM sAre zaharameM nepoliyanakA nAma unhIMke lie hai, aura kisake lie hai? gaMjatA hai| usakI bijaya jayantiyoMkI tArIkha hara (5) pAThazAlAoMmeM zikSA-pahale sabhya galI-karakI dIvAroM para likhI huI hai| yahA~ nakaki jAti baccoMko pAThazAlAoM meM apanA itihAsa sikhAtI jina tArIkhoMpara koI prasiddha jAtIya ghaTanA huI hai, hai aura umako rocaka banAnI hai mahApuruSoM ke citra unako bhI kisI jagahakA nAma banA diyA hai. masalana usameM lagAtI hai| dezabhaktiparNa kavitAe~ par3hAI jAtI eka galI aura sTezanakA nAma " mitambara" hai| pahale haiN| pahala maiM cakita raha gayA ki yaha kyA mAmalA hai| (6) kaviyoMkI vANI-jaba koI kavi kalama paha " sitambara kyA vantu hai ? kintu mAlUma huA ki lekara baiThanA hai, to vaha bahudhA mahApuruSoMkI gAthA isI prakAra 14 julAI bhAdi nAma bhI haiN| landanameM sunAnA hai| jAnIya itihAsake agaNita AkarSaka dAphalagara cauka, vATaralU sTezana iMgalistAnakI jana dRzya, jAnIya sUramAoMke kAranAme, jAtIya astitva aura thana zaktikI yAdagAreM haiN| phA~sake koI koI jahAz2a aura unhIM ke lie prayatnoMkA kathAe~, ye saba usakI phA~sake vidvAnoM ke nAma para haiN| A~khoM meM phiratI haiM aura usakI jivhAko pAcana zakti (3) khAsa taura para muni yA makAna banAnA- pradAna karanI hai:mUrti sadAse bujurgoMkI yAdagAra sthApita karanekA acchA baiThe tanare tavAko jaba garma karake mIra, tarIkA calA pAyA hai| ataH landana aura pairimameM mUtiyoMse bar3e mandira bana rahe haiM / perimameM lathara ajAyaba kucha zIramAla sAmane kucha nAna kucha panIra / gharakI chatapara saiMkar3oM mUrtiyA~ barAbara barAbara lagAI gaI jAtIya itihAsakI saikar3oM kathAnoM meM se koI haiN|maanoN ve pattharakI zakleM apane baccoMke kArobAra phar3akatI huI kahAnI kaha DAlatA hai aura jAtiko madA prema bharI raSTime dekha rahI haiM / jandanameM pratyeka paga para ke lie apanA premI banA jAtA hai| kisI na kisI mahApuruSako muni dikhalAI par3atI haiN| (7) inihAma vidyA vidvAnoMkI mahAyatAmAnoM hara galI meM jAnIya ijjatakA caukIdAra khar3A hai| pratyeka nIvarsiTI (farai tatakA caukIdAra khar3A hai| pratyeka yunIvarsiTI (vizvavidyAlaya ) meM kaI prophesara esvarTa kI smRtimeM eka bar3A hI zAnadAra makAna banAyA (zikSaka) hote haiM, jo itihAsake adhyayanameM lage gayA hai aura nepoliyanakA makabarA prerisameM eka dekhane rahate haiM; aura jAtiko apanI jAnakArIse lAbha pahu~yogya vstuhai| cAte haiN| ve dina-rAta parizrama karate haiM aura jAtIya (4) vakacoMke nAma rakhanA-jAti apane makAnoM itihAsake sambandha chAma bIna aura anveSaNa karane meM aura bAjAroMko mahApuruSoM ke nAmase pavitra karatI saMbagna rahate haiM / * (cA~dame uddhata ) hai, to kyA apane pyAre baccoMko, jo usakI sabase bar3I sampatti hai, isa bhAzIrvAdase vancita rakha sakatI hai? * anuvAdaka-zrI nAgayaNapramAda aror3A, bI0 pratyeka jAti apane bacoMko ke nAma detI hai, jinakA e. bhUtaparva ema0 ela0 sI0 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phraans mukssmii suti shuraa susth [.-zrImAn bA0 prajamAnajI vakIla] meM tumhArI jIvAtmAke zAnti svarUpa aura zAna guNameM ra bhagavAnakA janma videha dezakI pramiddha rAja. pharaka pArahA hai, viSaya kaSAyoMke ubAla uThate haiM aura dhAnI vaizAlIke nikaTa kuNDagrAma meM huA thA, yaha jIva indriyoMkA gulAma hokara saMsArameM cAra jisako kuDalagrAma yA kuMDalapura bhI kahate haiN| Apake lagAtA phira rahA hai| agara vaha himmata kare to isa pitA rAjA siddhArtha kuNDagrAmake rAjA the aura ApakI gulAmIse nikala kara Az2Ada ho sakatA hai aura apanA mAtA vaizAlIke mahArAjA ceTakakI beTI priyakAriNI jJAnAnanda svabhAva pAsa kara sakatA hai / parantu viSaya thI, jo trizalAke nAmase bhI prasiddha thii| rAjA ceTaka kapAyoMkI yaha gulAmI unakI tAbedArI karane aura una kI dUsarI lar3akI celanA magadha dezake prasiddha mahArAjA ke anusAra calanese dUra nahIM ho sakatI, kintu adhika zreNikase byAhI gaI thii| vIra bhagavAna 30 barasakI adhika hI bar3hatI hai| viSaya-kaSAyoMse karmabaMdhana aura zrAyu taka apane pitAke ghara brahmacarya avasthAmeM rahe, karmodayase viSaya-kapAya utpanna hote rahate haiN| vaha hI phira saMmArake mAre mohajAlame nAtA tor3a, sanyAsa le, cakkara cala rahA hai aura jIva isase chuTane nahIM pAtA, nama avasthA dhAraNa kara parama vairAgI hogaye aura aAtma viSaya kapAyoMke nazeme utpanna huA bhaTakatA phira rahA dhyAnama lIna hokara apanI zrAtmAkI zaddhimeM laga gye| hai| jisa taraha rAmacandra jI sItAke guma hone para vakSoM bAraha varSa taka ve pUrI taraha isI mAdhanAmeM lage rahakara / se bhI sInAkA patA pachane laga gaye the athavA jisa ghAtiyA kokA nAzakara kevala jJAnI ho gye| taba taraha thAlIke khoye jAnapara usakI talAzameM kabhI kabhI unhoMne dUmaroM ko bhI isa mamArarUpI duHkhamAgarama nikA- koI ghar3eme bhI hAtha DAla dete haiM, usI hI taraha viSayalane ke liye nagara nagara aura grAma grAma ghamanA zuru kaSAryokI pUtike liye yaha jIva samAra bharakI khshaakiyaa| nIca-U~ca, amIra g2arIba mabahI ko apanI sabhA mada karane lagatA hai| zrAga, pAnI, havA, dharatI, pahADa, meM jagaha dekara kalyANakA mArga btaayaa| prAyaH 30 sUraja, cAMda, mAra, jhar3a aura nadI-nAle zrAdi padArthoM varSa isa hI kAma meM bigAye aura phira 72 varSakI zrAya ko bhI pUjane laga jAtA hai| nahIM mAlUma kauna hamArA meM zrAyukarma pUrA hone para isa zarIrakA bhI madAke liye kAraja middha kara de, aimA besudha hone ke kAraNa yadi saMga chor3a, pUrNa zuddha buddha aura sat-cit-aAnanda sva. koI kisI ITa pattharako bhI devatA batA detA hai to rUpa hokara tIna lokakaM zivira para jA virAje, jahA~ umase hI apanI icchAoMkI pUrtikI prArthanA karane laga vaha anantakAla taka imahI avasthA meM rhege| kabhI bhI jAtA hai| apane jJAna guNase kucha bhI kAma nahIM letA saMsArake cakkarama nahIM par3ege / __ hai, mahA nIca-kamInA bana rahA hai aura kaNa-kaNase Dara vIra bhagavAnane svayaM svatantra hokara damaroko sva. kara usako pUjatA phiratA hai| tantra honekA rAstA batAyA aura isake liye apane parantu isa jIvameM kevala eka bhaya kaSAya hI nahIM pairoM para khar3A honA mikhAyA / karmokI jajIraoNma jakar3e hai jo hara vakta khuzAmada hI karatA phiratA rhe| isako hue viSaya-kaSAyoMke gulAma bane hue, bebama saMsArI to krodha, mAna, mAyA, lobha, rati, arati, bhaya, glAni, jIvoMko samajhAyA ki jisa prakAra zrAgakI garmI hAsya, zoka aura kAmadeva yaha saba hI kapAya satAtI hai pAkara ThaMDA zAMta aura svaccha pAnI garma hokara khala- aura saba hI taraha ke ubAla uThate haiN| kabhI dhamayarameM balAne lagatA hai, taraha taraha ke joza pAkara degacImeM Akara apanese kamajoroko pairoM tale ThakarAtA cakkara lagAne laga jAtA hai isI prakAra karmake sambandha UMce darjeke kAma karane aura unnatike mArya Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [phAlguna, vIranirvANa saM02456 para ghadanekI unako ijAjata nahIM detA hai aura aura na kisIkI khuzAmada karane yA bhakti stuti karanese yahAM taka bar3ha jAtA hai ki dharmake kAmoMke karane hI yaha kAma bana sakatA hai / bImArI to zarIrameM se mala se bhI unako roka detA hai, dharmakA jAnanekA bhI maukA dUra honese hI zAMta hotI hai, isa hI prakAra yaha jIvAtmA nahIM detA hai| mAyAcArake cakkarame zrAkara cAlAka bhI viSaya-kapAyoMke phandese taba hI chuTa sakatA hai jaba logoMne taraha taraha ke devatA aura taraha taraha kI mithyA ki karmoMkA maila usase alaga ho jAya aura vaha zuddha dharma kriyAoMmeM par3akara bhaTakate huye bhole logoMko ThaganA aura pavitra hokara jJAnAnanda caitanyasvarUpa hI raha jAya / zuru kara diyA hai| parantu yaha kAma to jIvAtmAke hI karanekA hai, kisI yaha saba kucha isa hI kAraNa hotA hai ki loga dasarake karanese to kucha bhI nahIM ho sakatA hai| saMsArake mohameM andhe hokara binA jAMce tole A~kha saMsArameM haz2AroM devI-devatA batAye jA rahe haiM mIcakara hI eka eka bAtako mAna lete haiM aura jhUThe jinakI nagfase cAroM khaTa yaha vijJApana diyA jAtA hai bahakAve zrA jAte haiN| vIra bhagavAnane logoko hama ki vaha marva zaktimAna hai, jo cAheM kara sakate haiM, unako mArI jaMjAlase nikAlane ke vAste mApha zabdoMmeM mama- rAz2I karo aura apanA kAma nikAlo / hajAroM loga kAyA ki vaha zA~kha mIcakara kimIvAtako mAna lenekI ina devI devatAoM ke ThekedAra banate haiM, aura dAvA mUrkhatA (mUr3hatA) ko tyAga kara, vastu svabhAvakI khoja bA~dhate haiM ki hamako rAz2I kara lI to saba kucha middha karake naya pramANake dAga hara eka bAtako mAnakara ho jAya, parantu isake viruddha vIra bhagavAnane yaha nAda savAmakhvAha hI na DAne laga jAve; isa taraha logoM ke bajAyA ki jIva to apanI hI karanIsa zrApa baeNdhatA hai mithyA andhakArako dUra karake aura unake maThe bhrama aura apanI hI kozizarsa isa ba~dhanama nikala sakatA hai, ko toDakarake unako bekhaupha banAyA aura apane Apa kimI dUmareke karanema no kucha bhI nahI ho makatA hai| ko karmoM ke phandeme chaDAkara AjAda hone ke liye kamara aura isI kAraNa indrAdika devanAoMse pUjita zrI vIra kasanA sigvAyA / vastu svabhAva hI dharma hai, jabayaha bhagavAnane apanI bAbata bhI yahI sunAyA ki maiM bhI nAda vIra bhagavAnane bajAkara logoMko gaphalatakI nIMda kimIkA kucha vigAisa gara nahIM kara sakatA huuN| isa se jagAyA, padArtha ke guNa batAkara logoMkA bhaya haTAyA kAraNa kisI dUbharekA bharosA chor3a kara jIvako to Apa aura maba hI jIvoM meM apane samAna jIva banAkara zrApama apane hI pairoM para khar3A honA cAhiye / kokA bandhana meM maitrI tathA dayAbhAva rakhanekA pATha par3hAyA. aura isa tor3aneke vAste Apa hI viSaya-kapAyomaM muMha mor3anA prakAra jagata bharameM sukha zAMti rahanekA DaMkA bacAyA, cAhiye / viSaya kaSAyosa hI karmabandhana hotA hai aura taba hI logoMko hoza AyA / karmoke udayame hI viSaya-kapAya paidA hote haiM, yaha hI vastusvabhAva hI dharma hai, isa guru-maMtrake dvArA vIra cakkara cala rahA hai, jo apanI hI himmatame banda kiyA bhagavAna ne logoMko samajhAyA ki viSaya kaSAyoMkI jA sakatA hai | kintu nima prakAra purAnA bImAra ekagulAmIse AjAda honA aura apanA jJAnAnanda amalI dama tandurusta aura zaktizAlI nahIM ho sakatA hai, dIrgha svarUpa prApta karanA hI jIvakA paramadharma hai, jisake liye kAla taka ilAja karate karate AhistA AhistA hI kisIkI khuzAmada karate phirane yA prArthanAyeM karanese kAma umati karatA hai, usa hI prakAra karmoMkA yaha purAnA nahIM cala sakatA hai, kintu svayam apane pairoM para khar3e bandhana bhI sAdhanA karate karate AhistA AhistA hI hone aura himmata bA~dhanese hI kAma nikalatA hai / jisa dUra ho pAtA hai| prakAra bImArako apanI bImArI dUra karane ke liye svayaM isa hI sAdhanA ke liye vIra bhagavAname gahasthI aura hI davA khAnI par3atI hai, svayaM hI kupathyase paraheja rakhanA muni yaha do darje batAye hai / jo ekadama rAgadveSa aura hotA hai, kisI dUsareke karanese kucha nahIM ho sakatA hai viSaya kaSAyoko nahIM tyAga sakate hai unake liye gRhastha Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa 1] bhagavAna mahAvIra aura udhakA upadeza mArgakA upadeza diyA. nimama vaha kucha kucha rAgadveSako khagaba hotI hai-unnati karaneke badale aura jyAdA kama karate hue apane viSaya kaSAyoMko bhI pUrA karate nIceko giratI hai / isa kAraNa jitanA bhI dharmasAdhana raheM aura unheM rokate bhI rheN| isa taraha kucha kucha ho vaha apanI indriyoMko kAbameM karaneke yAste hI ho| pAbandI lagAtaM lagAte apane viSaya kaSAyoMko kama adhika dharma-mAdhana nahI ho sakatA hai to thor3A karoM, karate jAve aura rAgadveSako ghaTAte jAveM / jina logoMne rAgadeSa bilkula nahIM dabAye jA sakate haiM to zubha bhAva himmata bAMdhakara apaneko viSaya kaSAyoMke phadese chur3A hI rakho, mabako apane mamAna mamama kara saba hI kA liyA hai, rAgadveSako naSTa karake karmoMkI jaMjIroMko bhalA cAho / dayA bhAva hRdaya meM lAkara mabahI ke kAma tor3a DAlA hai aura apanA asalI jJAnAnanda svarUpa meM prAyo / kimIma bhI deSa aura glAni na karake saba hAmila kara liyA hai ! unakI kathA kahAniyA~ munakara, hI ko dharma mArga para lgaayo| sAmArika jAyadAdakI unakI pratiSThA apana hRdayama biThAkara khada bhI hausalA taraha dharma bApa-dAdAkI mIgasameM nahIM milatA hai aura pakar3e aura viSaya kapAyoM para phataha pAkara bhAge hI namAla-asabAbakI taraha kimIkI milakiyata hI ho zrAge bar3hate jAve / yaha hI pUjA bhakti hai jo dharmAtmAoM sakatA hai / taba kauna kimIko dharmake jAnane yA usakA ko karanI vAjiba hai| aura jo pUrI tarahase viSaya sAdhana karanese roka sakatA hai ? jo rokatA hai vaha apane kaSAyoM ko tyAga sakate haiM, rAga-dvapako dabA makate haiM ko hI pApoma phaimAtA hai| ghamaNDakA mira nIce hotA unheM gRhasthadazA tyAga kara muni ho jAnA caahiye| hai| jo apaneko hI dharmakA hakadAra mamajhatA hai aura duniyAkA maba dhandhA chor3akara apanI sArI zakti apanI dumaroMko dura-dura-para-para karatA hai vaha zrApa hI dharmase aAtmAko rAga-dvepake mailama pavitra aura zuddha banAne anajAna hai aura ima ghamaNDa ke dvArA mahApApa kamA aura apanA jJAnAnandamyarUpa hAmila karane meM hI lagA rahA hai| dharmakA premI to kimIma bhI ghagA nahIM karatA denI cAhiye / hai| ghagA karanA to apane dharma zraddhAnamai lacikimA vastu-babhAvake jAnane vAle macce dharmAtmA apanA nAmakA dUpaNa lagAnA hai| maccA dharmAtmA to saba hI kAma dumarAma nahIM liyA cAhane / vaha dIna hInAkI jIvoM ke dharmAtmA ho jAne kI bhAvanA mAtA hai| nIcasa taraha gir3agir3A kara kisIma kucha nahIM mAMgate haiM / haoN, nIca zrIra pApIma pApIko bhI dharmakA svarUpa batAkara jinhoMne dharma-mAdhana karake apana amalI mvarUpako dharmama lagAnA cAhatA hai / dharma to vaha vastu jimakA hAmila kara liyA hai, unakI zraddhA aura zani apane zraddhAna karanema mahA ityAga cANDAla bhI deyAma pajina hRdayaMma biThA kara khada bhI vaisA hI mAdhana karanekI cAha ho jAtA hai aura adharmI svargIkA devabhI gadagIkA apane manama TT jamAte hai| dharmakA mAdhana nI gaga- kIr3A bana kara duHkha maThAnA hai| ima hI kAraNa bora dveSa ko dUra karane aura viSaya-kapAyAMsa chuTakAga pAnake bhagavAnane no mahAnAca gaMde aura mahA hatyA mAma bhakSI vAstaM hI hotA hai, na ki ulTA unhIMko poSanake pazuoMko bhI apanI mabhAmeM jagaha dekara dharma upadeza vAste / imahI kAragA vIra bhagavAnakA yaha upadeza thA sunaayaa| dharmakA yaha hI to eka kAma hai ki vaha pApI ki koI gRhasthI hA yA muni dharmAtmAko to haragiz2a bhI ko dharmAtmA banAve, no ume grahaNa kare vaha hI unnati kimI bhI dhama-mAdhanake badale kisI mAmArika kAryakI karane laga jAve, nIcesa UMce car3ha jAve aura pajya middhikI icchA nahIM karanI cAhiye / agara koI aimA bana jAve | dharma to pApiyoMko hI batAnA cAhiye, nIcoM karatA hai to maba hI kare karAyeko meTakara ulTA pApoMmeM se unakI nIcatA kur3Akara unako Upara umAgnA phaMsatA hai| dharmasevana to apanI prAtmika zuddhike vAste cAhiye / jo koI mahAnIca-pApiyoMko dharmakA svarUpa hI hotA hai na ki sAMsArika icchAoMkI pUrti ke vAste, banA kara unase pApa chur3Ane kI koziza karaneko acchA jisase zrAtmA zuddha hone ke sthAna meM aura bhI jyAdA nahI samajhatA hai, pApase ghRNA nahIM karatA hai, kaThora Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta (kAlguna paura nirvANasaM0 255 citta hokara unako pApameM hI par3A rahane denA cAhatA vaha isake bAda midhyAdRSTi ho jAtA hai aura phira dohai, vaha to Apa hI dharma anajAna aura dIrgha saMmArI bArA saMbhalane se hI samyaka zraddhAnI hotA hai| hai| dharmakA dvAra to saba hI ke liye khulA rahanA cAhiye dharmakA svarUpa samajhAte huve vIra bhagavAnne yaha aura jitanA koI jyAdA pApI hai utanA hI jyAdA bhI batAyA thA ki, dharma koI naukarI nahIM hai jo kisI usako dharmakA svarUpa mamajhAne kI koziza karanA kI AjJAoMko pAlana karanese hI nibha sakatI ho yA cAhiye / yahI vIra bhagavAnakI kalyANakArI zikSA thI, phauz2akI kavAyada nahIM hai jo zarIrake vizeSarUpa sAdhana jo sarva priya ho jAtI thii| se A sakatI ho / yA koI kazatA nahIM hai jo zarIrako vIra bhagavAnne yaha bhI batAyA thA ki jisa taraha Aga tapAne, taraha tarahakA kaSTa pahu~cAne, dubalA purAnA bImAra ilAja karAtA huzrA kabhI 2 bada parahejI patalA aura kamajora banAne yA dhUpameM sukhAne aura bhI kara jAtA hai aura davA nahIM khAtA hai, jimase uma bhUkhA mAranese bana jAtA ho| dharma to vastuke asalI kI bImArI phira umara pAtI haiM aura kabhI 2 to pahale svabhAvakA nAma hai / jIvakA asalI svarUpa jJAnAnanda se bhI bar3ha jAtI hai to bhI gharavAle usakA ilAja nahIM hai, jisameM bigAr3a pAkara aura rAga dveSa aura viSayachor3a dete haiM kintu phirase ilAja zurU karake barAbara kaSAyake uphAna uThate haiN| isa kAraNa jisa jisa usa bImArIko dUra karanekI hI koziza meM lage rahate haiN| tarkIbase viSaya-kaSAyoMkA joza ThaNDA hokara jIvakA usa hI prakAra agara koI dharmAtmA adharmI ho jAve, rAga-dveSa dUra ho make vaha hI dharma-sAdhana hai| vaha hI U~ce car3hakara nIce gira jAve to phira usako samajhA- sAdhana apanI apanI avasthAke anusAra jaisA jisake bujhAkara tasallI-tazaphaphI dekara aura z2arUrI sahAyatA lie ThIka baiThatA ho vaisA hI usako karane laga jAnA vAkara dharmameM lagA denA caahiye| yaha sthitikaraNa caahiye| vIra bhagavAnne bhI bhinna bhinna mAdhana batAye bhI dharma zraddhAnakA eka aGga hai, jo sacce zraddhAnImeM haiM / gRhasthiyoM ke 11 darje karake unake alaga alaga honA jarUrI hai| gRhasthiyoMko no apane dharmasa gira sAdhana sunAye haiM aura 14 guNasthAnoMkA kathana karake jAne ke bahuta hI avamara Ane hai| isa vAstai unako muniyoMke vAste bhI dhyAna Adike kaI darje batAye haiN| to sthinikaraNake dvArA phira dharmameM lagA denA phira bhI yaha kathana dRSTAMtarUpa batAkara hara ekakA sAdhana jarUrI hai| kintu muni bhI yadi dharmase bhraSTa ho jAve to usakI hI avasthA para chor3A hai / isa prakAra usako bhI phira Upara uThAkara dharmamaM lagA denA caahiye| mAdhana to mabakA bhinna bhinna ho gayA parantu sA~cA usakA chedopasthApana ho jAnA caahiye| agara jyAdA mabakA eka yaha hI honA cAhiye ki rAga-dveSa dUra hokara hI bhraSTa ho gayA ho to dobArA dIkSA mila jAnI hamArA jIvAtmA apane asalI svabhAvameM A jAya / caahiye| jisa taraha baccA gira gira kara aura uTha uTha pratyeka matake calAne vAloMne aura samaya-mamayake kara hI khar3A honA sIkhatA hai usa hI prakAra saMsArI lIDaroMne apane samayake mAMsArika rIti rivAjoMmeM jIva bhI dharma grahaNa karake bAra bAra girakara aura phira bhI apane samaya ke anusAra kucha kucha sudhAra karanA saMbhalakara hI pakkA dharmAtmA banatA hai| mAtaveM guNa jarUrI samajhA hai aura unako pakkA banAne ke liye sthAna se chaTe meM aura chaTese sAtavemeM to muni bAra-bAra dharma pustakoMmeM bhI unako likha denA z2arUrI samajhA hai| hI giratA aura car3hatA hai aura gyArahaveM guNasthAna para jo hote hote dharmake hI niyama bana jAte haiM, aura lakIra car3hakara to avazya hI nIce gira jAtA hai| taba gire ke phakIra duniyoke loga bhI apane pracalita rIti huyeko phira Upara na uThane diyA jAya to kAma kisa rivAjoMko dharma ke aTala niyama mAnane laga jAte haiN| taraha cale ? sabase pahale jIvako upazama samyaktva hI isa prakAra sAMsArika rIti-rivAja dharmakA rUpa dhAraNa hotA hai, jo do ghar3ose jyAdA nahIM Thahara sakatA hai| karake dharmameM mila jAte haiM aura yaha bheda karanA muzkila Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavAna mahAvIra aura unakA upadeza ho jAtA hai ki inameM kauna niyama sAmArika hai aura parantu isa bAtakA dhyAna jarUra rakheM ki unase unake kauna dhArmika 1 isase dharmakI asaliyata gupta hokara dhArmika zraddhAna aura dhAmika AcaraNa meM kisI bhI bhArI gar3a-bar3I par3a jAtI hai, aura sAMsArika pragati bhI prakArakI kharAbI na pAne paaye| ruka jAtI hai, dravya kSetra kAla; bhAva aura avasthAdi saba kucha badala jAne para bhI una sAMsArika niyamoMko vIra bhagavAna ke samayameM mahAtmA buddha bhI apane bauddha dharmake aTala niyama mAnakara jyokA tyoM unakA pAlana dharmakA pracAra kara rahe the, aura magadha dezameM hI adhikahotA rahatA hai| hajAra duHkha uThAne para bhI unameM hera- tara donoM kA vihAra huA hai| isa hI kAraNa vaha deza phera nahIM kiyA jAtA hai| unake viruddha karanA mahA aba bihAra hI kahalAne laga gayA hai,parantu vIra bhagavAna adharma aura azuma mamajhA jAtA hai| aura mahAtmA babake upadezoMmeM prAyaH dharatI-AkAzakA antara rahA hai / vIra bhagavAnane to vastu-svabhAvako hI makAna kaisA banAyA jAve, usakA daravAjA kidhara dharma batAkara pratyeka bAtako usakI asaliyata acchI raktA jAve, daravAje kitane hoM aura kitane U~ce ho, taraha daMda pahacAna kara hI mAnane kA upadeza diyA hai, khaTI kahA~ lagAI jAya aura zaraNa kahA~ milAI jIvAtmAko apanA saccA svarUpa samajha kara hI usakI jAya, dAr3hI mUMcha aura sirake bAla kisa taraha muMDAye prAptike sAdhana meM lagAyA hai| parantu mahAtmA buddha apane jAveM, unakA kyA daMga rakhA jAve, vastrAbhaSaNa kaime dharmako vastu svabhAvakI buniyAda para khar3A karanese yahAM hoM, sira kisa taraha DhakA jAya, kapar3A kisa raMgakA taka ghabarAye haiM ki jIvAtmAkA svarUpa batAnese hI sApha pahanA jAya, aura kisa daMgakA pahanA jAya, isI taraha inakAra kara diyA hai| jagata anAdi hai vA kisIkA jAti aura birAdarI, ApasakA bartAva, chatachAta, kisa banAyA huA hai, usakA anta ho jAyagA vA nahIM, jIva ke hAthakA pAnI pInA, kimake hAthakI kaccI aura zrAtmA zarIrase alaga koI vastu hai vA zarIrake hI kisI aura kisake hAthakI pakkI rasoI khAnA, rasoIkI saphAI svabhAva kA nAma hai, marane ke bAda jIva kAyama rahatA hai ke niyama, kima khAneko kahAM baiThakara khAnA, kisa yA nahIM ina bAtoMkI bAbata to mahAtmA baddhane mApha bartana meM khAnA, kauna kauna kapar3e pahana kara khAnA, zabdoMmeM hI kaha diyA hai ki maiM kucha nahIM batA sakatA hU kisase byAha-zAdI karanA, marane para kisako vArisa imalie yaha patA nahIM lagatA hai ki unakA dharma kisa banAnA, marane jIne aura byAha zAdImeM kyA kyA rIti AdhAra para TikA huA hai / vezaka vaha ahiMsAkA sabhI honA, yaha saba sAMsArika rItiye dharmake taura para mAnI upadeza detA thA, aura dayA dharmako mukhya ThaharAtA thA, jAtI haiN| aura anya matoMkI dharma pustakoM meM bhI likhI parantu usa samayameM hiMsAkA pracAra adhika honeke kAraNa pAtI haiN| jinake kAraNa dharmakI asalI bAteM lopa hokara umako yaha pAbandI lagAnekA bhI sAisa nahIM huA ki yaha hI dharmakI bAteM bana jAtI haiN| ina hI kAraNoMme usake dharmako aGgIkAra karane vAleko mAMsa kA tyAga vIra bhagavAnne apane upadezame kevala dharmake svarUpa z2arUrI hai / isake atirikta umane mare hue jIvoMkA mAMsa aura usake sAdhanoMkA hI kathana kiyA hai| aura mAMsA- khAnekI to ijAjata de dI thii| kintu vIra bhagavAnane rika sArI bAtoMko saMsArI puruSoM para chor3akara sAfa jainI ke lie mA~sa, madirA aura zahada tyAga aAvazyaka sApha kaha diyA hai ki inakA dharmase koI mambandha nahIM ThaharAyA aura mare hue. pazukA mAMsa khAnA bhI mahApApa hai| yaha hI kAraNa hai ki jaina granthoMmeM sAMsArika kAryoM batAyA, kyoMki usameM turanta hI trama jIva paidA hone ke niyama bilkula bhI nahIM milate haiN| hAM, yaha sUcanA lagate haiM aura mAMsa khAnese ghaNA na rahakara jIvoMko bhI z2arUra milatI hai ki gahasthI loga apane laukika kArya mAra kara khAjAneko mana calane lagatA hai / ima hI kAraNa samaya aura avasthAke anukUla jisa taraha cAheM kareM bauddhoMmeM jIte jAnavaroM ko bhI mArakara khAjAnekA bahuta Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [cAlguna vIra nirvAvasaM* 25 // pacAra ho gayA hai aura ahiMsA kA eka nAma hI bAkI huI hiMsAko banda karAkara sukha aura zAnti kA mArga rAgayA hai| calAyA vAra bhagavAna ke usa kalyANa kArI tatva upadeza antameM hama saba hI pAThakoMse prArthanA karate hai ki ko aura sukha aura zAntike denevAle usa dayA dharmako vaha vIra bhagavAnake upadezako par3heM aura vastu svabhAvako zrApa bhI saba taka pahuMcAveM / aAjakalameM jo hiMsA ho samajheM / jainiyoMse bhI hamArI yaha prArthanA hai ki Apa hI rahI hai usakA banda na honA kyA zrApa hokI g2afalatakA bIra bhagavAnake upadezoMke amAnatadAra hai isa hI kAraNa natIjA nahIM hai ? pUrI taraha prayatna karalene para bhI kArya isa bAtake jimmedAra haiM ki vIra bhagavAnane jIva mAtrake kI siddhi na hone meM manuSya apanI jimmedArIse baca jAtA kalyANake artha 30 varSa taka grAma 2 phira kara jima hai, parantu kucha bhI prayatna na karane kI avasthA meM to sArA dharma tatvako saba logoM ko sunAyA, uma samayama hotI doSa apane Upara hI AtA hai| phlr`i-jn nih graajul (1) jItakalpasUtra (svopajJa bhASya bhUSita )- artha 'pUrva' hotA hai, yaha nirNaya kiyA hai ki yaha bhASya lekhaka, zrIjinabhadragaNikSamAzramaNa / saMzodhaka (saMpAdaka) unhIM jinabhadragaNi kSamAzramaNakA banAyA huA hai jo muni zrI puNyavi jaya / prakAzaka, bhAI zrI babalacandra zrAvazyaka-bhASyake kartA hai, aura isIse unhoMne isa kezavalAla modI, hAjApaTelAkI pola, ahmdaabaad| gAthAmeM yaha sUcita kiyA ki 'tisamayahAra' arthAt pRSTha saMkhyA, 224 / mUlya, ligvA nhiiN| "jAvaDyA tisamayA" (zrAva0 niyukti gAthA 30) isa granthakA viSaya nirgrantha jaina mAdhu-sAdhviyoMke ityAdi zrATha gAthAoM kA svarUpa jisa prakAra pahale aparAdhasthAna viSayaka prAyazrittoMkA varNana hai| isameM (pUrva ) Avazyaka (bhASya ) meM vistArase kahA gayA mUla sUtra gAthAe~ 203 aura bhASyakI gAthAe~ 2606 hai usI prakAra yahA~ bhI vaha varNanIya hai| kyoMki shraavhai| mUlakI taraha bhASyakI gAthAe~ bhI prAkRta zyaka niyukti ke antargata "jAvayA tisamayA" Adi bhASAmeM hai| mAdhyameM mUla ke zabdoM aura viSayakA prAyaH gAthAoMkA bhASyagrantha dvArA, vistRta vyAkhyAna karane acchA spaSTIkaraNa kiyA gayA hai, aura imase vaha bar3A vAla zrI jinabhadragaNi kSamAzramaNake sivAya dusare aura hI sundara nathA upayogI jAna par3atA hai| isa bhASyakI koI bhI nahIM haiN| isase yaha bhASya mUla athakArakA hI bAbata abhI taka kimIko nizcitarUpase yaha mAlama nahIM nirmANa kiyA honesa svopaja hai| itane para bhI yaha bhASya thA ki yaha kimakI racanA hai, kyoMki na to ima bhAdhyame pratha prAyaH kalpabhASya, vyavahArabhASya, paMcakalpabhASya, bhASyakArane svayaM apane nAmakA ullegba kiyA, na cUgi piNDa niyuktizrAdi proMkI gAthAoM kA saMgraharUpa graMtha hai; kArane apane graMthameM ima bhASya viSayaka koI sUcanA kI kyoMki isa grathama aisI bahuta gAthAe~ haiM jo ukta graMtho aura na anyatrase hI aisA koI spaSTa ullekha milatA kI gAthAyoMke sAtha akSarazaH milatI julatI hai, aisA thA jisake AdhArapara bhASyakArake nAmakA ThIka nirNaya prastAvanAma sUcita kiyA gayA hai| sAtha hI, yaha bhI kiyA jAtA / anya sampAdaka muni zrI purA pavi jaya jIne sUcita kiyA gayA hai ki zrI jinabhadragaNi kSamAzramaNakI apanI prastAvanAmeM, isa bhASyakI gAthA naM0607 aura mahAbhASyakArake rUpameM khyAti hote hue bhI prastuta bhASya usameM khAma taurase prayukta hue, 'heTA' zabda parase jimakA meM zrI saMghadAsagaNi kRta bhASyAdi granthoMkI gAthAoMke tisamaya pArAdIyaM gAhAmAyA bI sarUvaMtA hone meM koI bAdhA nahIM hai, kyoMki ve unase pahale ho vittharayo parayojjA jaha heDA''vassae miyeNa cuke haiN| astu, graMthakA sampAdana bahuta acchA huA hai, Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-paricaya aura samAlocana mUla aura bhASyakI gAthAoMko bhinna bhina yaipoMmeM sAtha saMvAbhAva prakaTa hai, aura isake liye ve vizeSa diyA gayA hai. viSaya sUcI alaga deneke atirikta dhanyavAdake pAtra haiN| graMthakI dUsarI eka hajAra pratiyA~ graMthamaM jahA~para jo viSaya prArambha hotA hai vahaoNpara usa prakAzikA nAnI vhenakI orase binA mUlya vitarita viSayakI sUcanA sundara bArIka yaipameM hAziyekI tarapha huI hai| jinakA citra sahita paricaya bhI sAthameM diyA de dI hai, isase anya bahuta upayogI hogayA hai| chapAI- huzrA hai|| maphAI sundara hai aura kAgaja bhI acchA lagA hai| graMtha lekhakane yaha graMtha apane guru AcArya zAntisAgarazrAtmazudimeM dattacitta sAdha-sAdhviyoMke atirikta ko samarpita kiyA hai| donoMke alaga alaga phoTo purAnI bAtoMkA anusadhAna karanevAle vidvAnoM ke saMgraha citra bhI graMthameM lage hue haiM aura paM0 vardhamAna pAva. pAgya hai| nAtha zAstrIne apane 'zrAdyavaktavya' meM donoMkA kucha (2) nijAtmazuddhibhAvanA aura mokSamArgapradIpa paricaya bhI diyA hai / parantu graMthake sAthameM koI viSaya. (hindI anuvAda sahita )-mUla lekhaka, muni kuMthu- sUcI nahIM hai, jisakA honA z2arUrI thA / mAgara jI / -anuvAdaka, pa0 nAnUlAla zAstrI, jayapura (3) dharmavIra sudarzana-lekhaka, muni zrI amara-~-prakAzikA, zrI saMghavI nAnInhena mitavADA nivaasii| canda / prakAzaka, vIra pustakAlaya, lohA maMDI, AgarA pRSTha maMkhyA, saba milAkara 144 / mUlya, svAdhyAya | pRSThasaMkhyA, saba milA kara 112 / mUlya, pAMca pAnA / milanekA patA, pa. vardhamAna pArzvanAtha zAstrI, seTha sadarzanakI kathA jaina samAjameM khaba prasiddha 'kalyANa' presa, zAlApura / hai| yaha usIkA naI tarja ke naye hindI padyoMmeM prasphuTita ye donoM grantha eka sAtha nibaddha hai-pahalemeM 64 aura vizada rUpa hai| isameM dharmavIra seTha sadarzanake aura dumarema 164 saMskRta padya haiM tathA pichale granthake kathAnakakA zrojasvI bhApAmeM bar3A hI sundara jItAmAthana 38 padyokI eka prazasti bhI lagI huI hai, jAgatA citra khIcA gayA hai| pustaka itanI rocaka hai jimama lekhakane apane guru zrAcArya zAntibhAgarake ki use par3hanA prArambha karake chor3aneko mana nahIM hotA vazAdikakA kArtana kiyA hai apanI dumarI racanAoMkA vaha pazu bala para mainika balako vijayakA acchA pATha ullekha kiyA hai aura isa graMtha kA racanA-samaya jyeSTha- paDhAtI hai| pada-pada para naitika zikSAoM, anItikI kRSNa 13 vIra nirvANa maMvat 2462 diyA hai| mAtha avahelanAtroM aura kartavya-bodhakI bAtoMse umakA mAga hI, anuvAdaka aura anuvAdake mamayakA bhI ullekha kalavara bharA huA hai| sAtha hI, kavitA marala, subodha kara diyA hai| pahale graMyakA racanA-manaya umake antima aura varNana-zailI cittAkarSaka hai| lekhaka mahodaya padyoM meM phAlguna zuklA 3 vIra ni0 maM0 2.62 diyA isa jIvanIka likhanema acche saphala hue jAna par3ate haiN| huaA hai| prAcIna paddhatike kathAnakoMko navIna paddhatima limbanekA donoM praza apane nAmAnukula viSayakA pratipAdana unakA yaha prathama prayAma abhinandanIya hai| unheM isake karanevAle, racanA-maundaryako liye hue, par3hane tathA limbanekI preraNA apane mitra zrI madanamuni jIme prAma magraha karane ke yoga hai| anuvAda bhI prAyaH acchA hI huI thii| pregNAkA pramaMga bhI eka sthAna para holIke hazrA hai, aura usake viSaya me adhika likhanekI kucha bhArI hallAimeM bhadAcArakA hatyAkANDa aura bhAratIya z2arUrata bhI mAlUma nahIM honI, jabaki mUlakArane svaya sabhyatAkA vana dekhakara upasthita huzrA thA, jisakA use svIkAra kiyA hai aura apanI prazasti takameM sthAna 'Atma nivedana' meM ullekha hai, aura umase yaha bhI diyA hai| anuvAdaka mahAzayane isa granthakI eka hajAra mAlama hotA hai ki isa caritra graMthakA nirmANa rAdhepratiyA~ agnI porama binA mUlya vitaraNa bhI kI hai, zyAma-rAmAyaNa ke Dhaga para bhAratIya gAyoMmeM sadAcArakA jisase unakA graMthake prati vizeSa anurAga hone ke sAtha mahatva samajhAne-bujhAne ke uddezyame huzrA hai / Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [phAlguna, vIranirvAha saM0255 zrImAna dAnavIra jaina samAja bhUSaNa svargIya seTha / pRthvI suramya jisane gaja motiyoMse / svAnAprasAdajI, kalakattAkI dharmapatnI seThAnI sAhibA aisA magendra taka coTa kare na uspai, ke aArthika sahayogase yaha grantha prakAzita huA hai| tere padAdri jisakA zubha AsarA hai| Apane isakA parA vyaya 'zrI vIra pustaka mAlA' lohA maMDI AgarAko, jisakA yaha grantha dvitIya puSpa hai, . ina donoM anuvAdoMkI mUlake sAtha tulanA karanese pradAna kiyA hai| aura isa taraha eka graMthamAlAko apanA yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki giridhara zarmAkA anavAda kArya calAne meM madada kI hai, jinake liye zrApa dhanyavAda mUlake bahuta anukUla tathA bhAvapUrNa hai| dUsare padyoMke, ke pAtra haiN|aapke do choTe choTe putrokA citra pastaka meM anuvAdakI tulanA parase bhI aisA hI natIjA nikalatA dekhakara samAjake hitArtha lAkhoM rupaye kharca karanevAle hai aura khUbI yaha hai ki yaha anuvAda bhI usI chaMdameM seTha sAhabake asamaya viyogakI smati nAjJA hokara kiyA gayA hai jisameM ki mUlastotra nibaddha hai aura zrA se bahuta varSa pahale vIranirvANa saMvat 2451 me duHkha hotA hai aura ina baccoMke cirAyu hone Adike liye anAyAsa hI hRdayase zrAzIrvAda nikala par3atA hai| __ merI bhAvanAke sAtha chapakara bambaIse prakAzita bhI ho pustaka chapAI, saphAI tathA geTa-apakI dRSTime mI cukA hai / aisI hAlatameM prastuta pustakakI 'do zabda' nAmakI prastAvanAmeM sAhitya ratna paM. bhaMvaralAla bhahane acchI hai aura sarva sAdhAraNake par3hane tathA saMgraha karaneke yogya hai| apane pitAmahakI ima kRtikA kIrtana karate hue aura isa prakANDa vidvattA tathA kuzala kAvyajJAnakA phala (4) zrI AdinAtha stotra ( samazlokI padyA batalAte hue jo yaha kalpanA kI hai ki samazlokI nuvAdase yukta)--anuvAdaka, sva. paM. lakSmaNajI anuvAdakI kaThinAI ke kAraNa aima anuvAdako asaMbhava amarajI bhaha garoTha / prakAzaka, seTha haz2ArIlAla jI samajhakara hI aba taka isa kAvya ke samazlokI anuvAda harasukhajI jaina, susArI ( indaur)| pRSTha saMkhyA, 34 / na kiye gaye hoMge, vaha niHsAra jAna par3atI hai / astu, mUlya, nitya pATha / yaha pustaka jaina mahilAdarzake 18veM varSa ke grAhakoMko yaha prasiddha bhaktAmara stotrakA umI chaMdameM racita zrI. sau. nAthIbAI jI dharmapatnI seTha harasukhajI roDamala hindI padyAnuvAda hai / mUlakI taraha anuvAdakA bhI eka jI sumArIkI orasa bheTasvarUpa vitarita huI hai| eka hI padya hai---mUlakA saMskRta padya Upara aura usake nIce anuyAdakA padya diyA hai| anuvAda sAdhAraNa hai (5) gommaTasAra karmakAMDa-(marAThI saskaraNa) mUla lekhaka, prAcArya nemicandra siddhAntacakravartI / aura kahIM kahIM bahuta kucha aspaSTa jAna par3atA haimUlake prAzayakA pUrNa rUpase vya jaka evaM prabhAvaka nahIM anuvAdaka aura prakAzaka zrI nemacanda bAlacanda gAMdhI vakIla, dhArAziva / bar3A sAija pRSTha saMkhyA 524 mUlya hai| namUne ke taura para 'minnebhakumbha' nAmaka 36padyakA anuvAda isa prakAra hai-- sajilda kA 5) ru.| yaha grantha hindI anuvAdAdike sAtha aneka bAra zArdUla jo dvirada mastakama girAke, prakAzita ho cukA hai aura jaina samAjakA karma sAhitya bhUbhAga bhUSita kare gaja mauktikoNko| viSayaka eka pradhAna pratha hai| abhI taka marAThI bhASAmeM so bhI prahAra karade yadi pAzritoM pe, isakA koI anuvAda nahIM huaA thaa| isakA yaha marAThI hotA samartha na kadApi trilokameM bhii|| saMskaraNa apanI khAsa vizeSatA rakhatA hai| isama mUla ukta padyakA jo anuvAda kavivara paM0 giradhara zarmA granthakI gAthAoMke sAthameM kramazaH anavAda denekI jI ne kiyA hai vaha nimna prakAra hai-- paddhatiko nahIM apanAyA gayA hai, balki gAthA athavA nAnA karIndradalakumbha vidArake kI, gAthAmroMke nambara dekara unake viSayakA yathAvazyakatA Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, niyama sAhitya-paricaya aura samAlocana anavAda, vyAkhyAna tathA koSTako zrAdikI racanA-dvArA jI gA~dhI jIko jo bhArI parizrama karanA par3A hai usake spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| eka viSayako eka hI sthAna liye zrApa vizeSa dhanyavAdake pAtra haiN| Apane isake para jAne ke liye aneka gAthAoMkA sAra eka liye va zItala prasAdajIkA bahuta AbhAra mAnA hai dama diyA gayA hai| aura isI prakAra aneka aura yahA~ taka likhA hai ki isameM jo kucha bhI acchI gAthAzrAMka viSayako milA kara eka hI koSTaka bhI bAta hai usa sabakA zreya ukta brahmacArInIko hai| karanA par3A hai| gAthAzrIko kramazaH anuvAda pUrvaka anaH brahmAcArI zItalaprasAda jI bhI aise satkArya meM mahasAtha sAtha dene para aisA karane meM dikkata hotI thI, ima yoga dene ke kAraNa khAsataurase dhanyavAdake pAtra hai| kaThinAIko dUra karane ke liye saba gAthAzrIko krama granthameM eka choTAmA (5 paSThakA ) zabdakoza bhI pUrvaka adhikAra-vibhAga-sahita eka sAtha (10 466 se lagA huA hai, jisama do bhAga hai. pahalemeM kucha zabdoM 512 taka) alaga de diyA hai| koSTakoke nirmANase kA artha marAThI bhASAmeM diyA hai aura dUsaremeM kucha zabdoM viSayako samajhane grahaNa karane meM pAThakoM tathA vidyA- ke artha ke liye una gAthAoMke nambara sAmane likhe haiM thiyoko AsAnI ho gaI hai| isa maMskaraNameM saMdRSTi jinameM unakA artha diyA hai| sAtha hI 21 pejakI' Adiko liye hue 245 koSTaka diye gaye haiM, koSTakoMkA vistRta viSaya sUcI bhI lagI huI hai jisameM graMthake 400 nirmANa bar3e acche DhaMgame kiyA gayA hai aura unameM viSayoMkA ullekha hai, donoM hI upayogI hai| inake zraviSaya darpaNakI taraha prAyaH sAfa jhalakatA hai| jahAM tirikta 6 pejakA zuddhipatra aura 3 pejakA "mI kAya koTakakI kimI viSayako vizeSa spaSTa karaneko jarUrata kele" nAmakA anuvAdakIya vaktavya bhI hai| isa vaktavya par3I hai vahA~ usakA vaha spaSTIkaraNa bhI nIce de diyA meM mUla graMthakA nirmANakAla IsAkI AThavIM zatAbdI gayA hai| isa taraha ima athako parizramake mAtha bahuta batalA diyA gayA hai, jo kimI mUlakA pariNAma jAna upayogI banAyA gayA hai| jo loga marAThI nahIM jAnate par3atA hai, kyoMki jina cAmuNDarAya ke samaya meM hama ve bhI ima grathake koSTakoM parase bahuta kucha lAbha uThA athakI racanA huI hai unakA samaya ImAkI damavIM zatAmakate haiN| bdI hai-unhoMne zaka samvat 600 (I. 178 ) meM ima graMthako likhakara taiyAra karane meM 7|| varSakA 'cAmuNNarAya purANakI racanA mamAta kI hai| mamaya lagA hai, jimameM paM. ToDaramala jI kI bhASA TIkA graMthama gAthAzrIko jo eka mAmilAkara Runnaura zrI kezavavarNI tathA abhayacandra siddhAnta cakravartI ___ing matter ke taurapara-chApA gayA hai vaha kucha ko saMskRta TIkAkA 70 zItalapramAda jI se adhyayana ThIka mAlama nahIM huaa| pratyeka gAthAko do paktiyoM meM kAla bhI zAmila hai| adhyayana kAlake sAtha mAtha hI chApanA acchA rahatA-thor3e hI kAgajakA pharka pdd'taa| bhASAntara (anavAda) kA kArya bhI hotA rahA hai| gAthAzroMkI eka anukramaNikA bhI yadi graMthameM lagAdI tA. 20 julAI san 1926 me kArya prArambha hokara jAtI to aura acchA hotA / astu / 22 pharavarI san 1937 ko samApta huA hai / ima granthakI chapAI maphAI aura kAg2az2a maba ThIka hai saMskaraNa ke taiyAra karane meM vakIla zrI nemicaMda bAlacadra aura vaha matra prakArase magraha karane ke yogya hai| Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Pgister No L4328 - anukaraNIya ORATEKATAKARMINORITERATURE gata varSa kaI dharma-premI dAtAprokI orase 121 jenetara saMsthAoMko anekAnta eka varSa taka bheMTa ma svarUpa bhijavAyA gayA thaa| hameM harSa hai ki isa varSa bhI bheMTa svarUpa bhijavAte rahanekA zubha prayAsa hogayA NS hai| nimna sajjanoMkI zrorase jainetara saMsthAoMko bheMTa svarUpa anekAnta bhijavAyA gayA hai| anekAnta para Ae hue lokamatase bAta ho sakegA ki anekAntake pracArakI kitanI zrAvazyakatA hai| jitanA adhika anekAntakA pracAra hogA utanA hI adhika satya zAnti aura loka hitaiSI bhAvanAHokA pracAra hogaa| anekAntako hama bahuta adhika sundara aura unnatizIla dekhanA cAhate haiM / kintu hamArI zakti buddhi himmata saba kucha parimita haiM ! hameM samAja hitaiSI dharma bandhutroMke sahayogako atyanta mA AvazyakatA hai| hama cAhate haiM samAjake udAra hRdaya bandhu jainetara saMsthAnoM aura vidvAnoMko pracAraka * dRSTise anekAnta apanI orase bheMTa svarUpa bhijavAe~ aura jaina bandhuzrIko anekAntakA grAhaka bananeke lie * utsAhita kareM / tAki anekAnta kitanI hI upayogI pAThya mAmagrI aura pRSTha saMkhyA bar3hAnemeM samartha ho Paa sake / lar3AIkI taMjIke kAraNa jabaki patroMkA jIvana saMkaTamaya ho gayA hai , patroMkA mUlya batAyA jA rahA ND sAtha hai / tapa ima maMhagIke jamAne meM bhI pracArako dRSTima kevala 3) ru. vArSika mUlya liyA jA ., / ima para PM bhI jainetara vidvAnoM zikSaNa saMsthAoM aura pustakAlayoMme bheMTa svarUpa bhijavAne vAle dAnI mahAnubhAvose DhAI rupayA vArSika hI mUlya liyA jAyagA / kintu yaha riyAyata kevala jainetara saMsthAoMke liye amUlya bhijavAna para hI dI jAyegI / mamA jameM aisa 100 dAnI mahAnubhAva bhI apanI zrorase sau-sau, pacAma-pacAma * athavA yathAzakti bheTa svarUpa bhijavAneko prastuta ho jAe~ to 'anakAnta' AzAtIta saphalatA prApta kara sakatA hai| jainetaroMmeM anekAnta jaise sAhityakA pracAra karanA jainadharmake pracArakA mahatvaparNa sAdhana hai| __bA0 mohanalAlajI jaina dahalI kI ora se:1. lAyabreriyana, mahAvIra jaina pustakAlaya, cAdanI cauka dehlii| lA. ciranjIlAlajo bar3ajAtyA, vardhA kI orase:1. saikreTarI, mAravAr3I lAyabrerI caoNdanI cauka dehlii| " sAhU ajivapramAda indrasaina jaina najIbAbAda kI orase:1. matrI, gavarnamenTa saMskRta kAleja pustakAlaya banArasa / 2. maMtrI, mahArANA kAleja pustakAlaya udayapura / HTTAREATREATRIKETERNATAKAKATARAKATREATRE bIra presa paoNpha inikhyA, kanaoNTa sarkasa, nyU dehlii| Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ caitra,vIra ni0 saM0 2466 apraila 1940 vArSika mUlya 30 DOORDAROOOKTRIGORTOINTROORROROFEROERGROOMFGEFOTESeFGFGEGOIRECTIFOOOZORIGHCOMSOTORAGAIRECTOTRA vIra-stavana [1] jayati jineza-pada-padama parAga reNu, kauna pota-sama bhava-jalase utAre pAra ! parasi parama-pApI pAvana palAye haiN| kauna megha-sama jaga-jvAlana bujhAta hai? vAnase pracaNDa-caeDa-caNDakoza nAgapati, kauna mahA-moha vyAdhi zamana karana-hita pala mA~hi ghora krUra bhAva visarAye haiN| catura bhiSaga-sama bheSaja pahAta hai ? vinaya-vinata-nara amara camara-indu- saMsAra gahana nirajana bana-bIca bhuule| mAyake mukuTa cama nAhi zobhA pAye haiN| janako de zAnti kauna mAraga sujhAta hai ? bhavake gahana jala-nidhimeM zaraNa-hIna kahata 'basanta'-sama kauna upavana-hita potasama tinheM bhavanalase tirAye haiM // taji vIra-pAdapaba aura na lakhAta hai| [4] rajani bhayAvanImeM gAje ghanaghora dhana, kauna cintAmaNi-sama pUre jana-mana-kAja ? ghana andhakAra saba tArAgaNa mandanI / kauna dinamaNi-sama mohako nasAta hai? kar3a-kar3a kar3aka saudAmini-damaka ghora, kauna himakaNa-sama tapta-jana-mudakArI ? jaga-jIva kA~pa, yaha kaiso duHkh-kndjii|| kauna indu-sama bhavi-cakora suhAta hai ? dukha daliveko taba prakaTe haiM vIra mAno-kauna siMha-sama karma-kariko vidAre kumbha ? 1 cIra ghana-cIvarako panamake canda jii| kauna aravinda saMta bhramara lubhAta hai ? / jayati jinanda jagajIvake Ananda-kanda, cAtakako megha-jima kahata 'vasanta' tAhiM TAre bhava-phanda-dvanda, trizalAke nandanI / tani vIra-pAda-paba aura na lakhAta hai / / [ do-zrI. basantIlAla nyAyatIrtha ] BIBADORABADOPearSABSERONB0RROROINODVEGEGEGISEONIO ITQUOFDO1OLONORTONTOLOXOO1Q11, akarta TOONIPLOMOTOORTORILOZADADELO sampATaka saMcAlakajugalakizora mukhtAra tanasukharAya jaina adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (mahAranapura): kanaoNTa sarkasa po0 bo0 naM048 myU dehlii|| HONOTONOAKTORIREMOTONDONnome: ADNOTLAGIBNITO CORTINDADIMINDANONTOKINDANDARD mudraka aura prakAzaka-ayodhyAprasAda goyalIya / S ROOPLEGarg Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI pRSTha 378 385 389 390 392 393 1. umAsvAti-smaraNa 2. zvetAmbara karma-sAhitya aura digambara paMcasaMgraha [paM0 paramAnandajI 3. dharmAcaraNameM sudhAra [pA0 sUrajabhAna vakIla 4. mahAvIra-gIta (kavitA)-[zAntisvarUpa jainI"kusuma" 5. ahiMsA [zrI0 basantakumAra ema. esa. sI. 6. saMsAra meM sukha kI vRddhi kaise ho ? [zrI daulatarAma mitra 7. prabhAcandakA tattvArtha sUtra [ sampAdakIya 8. mokSa-sukha zrImad rAyacanda 9. vIra-zraddhAJjali [zrI raghuvIrazaraNa ema. e. 'ghanazyAma' 10. prAkRta paMcasaMgrahakA racanA-kAla [pro0 hIrAlAla jaina ema.e. 11. prazna ( kavitA )-[zrI raleza vizArada 12. sAhitya sammelanakI parIkSAoMmeM jaina darzana [paM0 ratanalAla saMghavI ... 13. borakA jIvana mArga [SA0 jayabhagavAna bI. e ela. ela. bI. vakIla ... 14. dhIra stavana ( kavittA)- [zrI basantIlAla nyAyatIrtha .. 15. sAhitya paricaya aura samAlocana ... 407 408 409 410 411 414 TAiTila pRSTha 1 sUcanAvilamba honeke kAraNa isa kiraNameM 16 pRSTha kama jA rahe haiM, unakI pUrti bhAgAmI kiraNoM meM karadI jaayegii| -vyavasthApaka Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM ahama / VITalk nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagarjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-bIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 bo0 na0 48, nyadehalI caitra-pUrNimA, vIranirvANa maM0 2466, vikrama saM0 1967 varSa 3 / umArasvAti-smaraNA tattvArthamUtra-kartAramumAsvAti-munIzvarama / zrutakAladezIyaM vande'haM guNa mandirama // -nagaranAlluka zilAlekha naM046 tattvArthasUtrake kartA una umAsvAni munIzvara kI maiM vandanA karatA hU~-unake zrIcaraNoMmeM natamastaka hotA hai-jo guNoMka mandira tha aura karIba karIba zrutakevalI the / zrImAnumAsvAtirayaM yatIzastatvArthasUtraM prakaTIcakAra / yanmuktimAgocaraNodhatAnA pAtheyamadhye bhavati prjaanaam|| -zravaNabelagona zilAlekha naM0105 zrImAn umAsvAti ve munIndra haiM jinhoMne usa tattvArthamUtrako prakaTa kiyA hai jo ki muktimArga para calane ko udyamI prajAjanoM ke liye mUlyavAna pAtheya (kalevA) ke mamAna hai-mokSamArga para calane ke liye kamara kase huoM kI AvazyakatAko pUrA karatA huA unheM calane meM mamartha banAne vAlA hai| abhU dumAsvAtimuniH pavitre vaMze tadIye sakalArthavedI / sUtrIkRtaM yenajinapraNItaM zAstrArthajAtaM munipuGgavena // sa prANisaMrakSaNasAvadhAno babhAra yogI kila gRdhrapakSAm / tadA prabhRtyeva budhA yamAhurAcAryazabdottaragRpincha / . -abababelagoba zikSAlekhanaM. 108 una (zrI kundakundAcArya) ke pavitra baMzameM ve umAsvAti muni hue hai jo saMpUrNa padArthoMke jAnane vAle ghe, manipuMgava the aura jinhoMne jinadeva-praNIta Agamake saMparNa arthamamUhakI sUtrarUpame racanA kI hai| ve prANiyoM kI rakSAmeM bar3e sAvadhAna the aura isake liye unhoMne eka bAra piMchI ke rUpa meM gRdhra ke paroko dhAraNa kiyA thA, usa pakta se budha-jana zrApako 'gRdhrapiJcabAcArya' kahane lage the| Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara karmasAhitya digambara 'paMcasaMgraha [0-50 paramAnanda zAstrI ] casaMgraha isa samaya mere sAmane upasthita hai| isa graMthameM baMdha netAmbara sampradAyameM 'karmaprakRti' graMthake kartA kathanakI pradhAnatA honese isakA nAma 'badha zataka' bhI prAcArya zivazarma mAne jAte hai aura Apako rUDha ho gayA hai| parantu isa zataka prakaraNakI racanAkA pUrvadhara bhI batAyA jAtA hai / zrApa karma sAhityake vizeSajJa sAmaJjasya 'karmaprakRti' ke sAhitya Adike sAtha ThIka hote hue anya siddhAnta zrAdi viSayoM meM bhI acchI nahIM baiThatA / jo gambhIratA aura sUtra-kathana-zailI karmayogyatA rakhate the| zrApakA samaya yadyapi pUrI taurase prakRti meM hai vaha isa zataka prakaraNa meM upalabdha nahIM hotI, niIta nahIM hai, phira bhI saMbhavataH vikramakI zvIM zatA aura isase isake ziva-zamakartRka hone meM saMdeha hotA bdI anumAnita kiyA jAtA hai / karmaprakRti' granthake hai| aisA mAlUma hotA hai ki yaha zataka' prakaraNa kisI avalokana karanese aApakI vidvattAkA yatheSTa paricaya anya ke dvArA hI saMgraha kiyA gayA hai / isake zurumeM magalAcaraNa aura graMthapratijJAkI jo gAthA pAI jAtI hai mila jAtA hai| isa graMthakI racanA sumambaddha hai aura vaha ima prakAra haipratipAdya viSayake acche pratipAdanako liye hue hai / isameM jisa rUpase badha-udaya, udIraNA, sakramaNa aura bharahante bhagavante aNuttaraparakame pthmijyN| upazama zrAdikA varNana diyA hai vaimA sUtrabaddha, baMdhasayage nibaddha saMgraha miNamo pabakkhAmi // saMkSipta kathana anya zvatAmbarIya karma granthoM meM bahuta hI isa gAthAmeM aNuttara parAkrama vAle arahaMta bhagavAn kama dekhanemeM AtA hai| inhIM prAcArya-dvArA saMkalita ko namaskAra karake badhazatakame nibaddha ima saMgrahako eka 'zataka' nAmakA prakaraNa bhI kahA jAtA hai jo kahanekI pratijJA kI gaI hai, isase isa graMthake eka saMgraha __--- -...- graMtha hone meM to koI saMdeha mAlUma nahIM hotaa| parantu prAcArya manadhArI hemacandra jo isa zataka praka- ... .. rakhake TIkAkAra hai unhoMne isa graMtha kI gAthAsaMkhyA saMkhyA maMgalAcarakhakI gAthA sahita 1.hotI haiN| 1..batalAI hai jaisA ki unake nimna vAkyoMse spA yadi maMgalAcaraNakI gAthAko mukhagraMyakIna mAnI jAve hai "zrI zivarAma sUribhiH saMcisataraM sukhAvo to bhI gAyAbhoMkI saMkhyA 1.. rotI hai jisakA gApAzataparimANaniSpa pathArthanAmakaM zatakAvyaM 'gAthAzata parimANaniSpa vAle bAlyake sAtha virodha prkrnnmbhydhaabiiti"| jabaki isa prakaraNakI gAthA hotA hai| Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zvetAmbara karmasAhitya aura digaMbara 'paMcasaMbaI' 276 prazna yaha hai ki vaha saMgraha kisakA kiyA huA hai aura * kA koI mela bhI nahIM baiThatA aura isaliye isakA kahAMse kiyA gayA hai| saTIka pratimeM ukta gAyA para saMgraha kisI dUsare hI vidvAnne kiyA hai| kahasi kiyA koI nambara nahIM diyA aura na cUrNIkArane isakI vyA- hai, isakA kucha digdarzana Age karAyA jAtA hai| khyA hI kI hai| isIliye maladhArI hemacandrane isakI di. jaina sampradAyameM prAkRta paMcasaMgraha nAmakA TIkA nahIM kI aura likhA hai ki 'yaha gAthA isa prathake jo eka prAcIna karmagraMtha upalabdha hai aura jisakA zurumeM dekhI jAtI hai parantu usakI vyAkhyA pUrva cUrNI- saMkSipta paricaya anekAntake isI varSakI tIsarI kiraNa kArane nahIM kI, isaliye ukta gAthA prakSipta mAlUma meM 'ati prAcIna prAkRta paMcasaMgraha' zIrSakake nIce hotI hai aura sugama bhI hai', aisA likhakara usake do- karAyA jA cukA hai, usake 'zataka' nAmaka caturtha prakatIna padoMkI sAdhAraNa vyAkhyA dI hai / isase spaSTa raNa kI, jimameM 100 bAteM 300 gAthAoM meM varNita hai, hai ki maladhArI hemacaMdra bhI isa gAthAko mUla graMthakI 64gAthAe~ isa 'zataka' nAmaka prakaraNameM prAyaH jyoMkI mAnane meM saMdigdha the| astu, yadi isa gAthAko mUla tyo athavA kucha thor3ese pATha-bheda yA sAmAnya zabdagraMthakI mAnanA iSTa nahIM hai to isa graMthake zivazarma parivartanake mAtha pAI jAtI haiN| unameM eka gAthA aise kartRka hone kI hAlatameM maMgalAcaraNakI koI dUmarI gAthA parivartanako bhI liye hue hai jinameM thor3AsA sAdhAraNa honI cAhiye / kyoMki prAcArya zivazarmane apanI 'karma- mAnyatA bheda upalabdha hotA hai aura jo sampradAya-vizeSa prakati' meM magalAcaraNa kiyA hai / yaha nahIM ho sakatA kI mAnyatAkA sUcaka hai| ki eka hIgraMthakAra apane eka graMthameM to maMgalagAnapUrvaka prAkRta paMcasaMgrahakI jo gAthAe~ ukta 'zataka' graMtha racane kI pratijJA kare aura dUmaremeM na maMgalagAna kare zrathavA 'bandhazataka' meM pAI jAtI haiM unameMse tIna aura na graMtha racanekI koI pratijJA hI kare | jaba maMgalA- gAthAe~ yahA~ namane ke taura para nIce dI jAtI haiM:dikakI dUsarI koI gAthA nahIM hai taba yA to isa grantha coisasarAyacarime paMcaNiyaTTINiyahi ethAraM / ko zivazarmakRta na kahanA cAhiye / aura yA yaha mAnanA sojasamaM duNubhAyaM saMjamaguNapacchimo jayaha // cAhiye ki ukta gAthA imI graMthakI gAthA hai aura usake -prA0 pacama0 4, 470 kathanAnumAra yaha grantha eka saMgraha patha hai| donoM hAlato. coisasarAgacarime paMcamaniyaTTiniyahi pkaaeN| meM yaha graMtha zivazarmakRta nahIM ThaharatA; kyoMki yaha graMtha sojasamaM duNubhAgA saMjamaguNapasthimo jaya // jaimA ki Age prakaTa kiyA jAyagA, arthazaH nahIM kintu -bandhazataka, 74 zabdazaH itanA adhika saMgrahapratha hai ki ise zivazarma bhAhAramappamatto pamattasudo du araha soyANaM / jaise zrAcAryakI kRti nahIM kahA jA sakatA / unake kama solasa mANusa tiriyA sura thirayA tamanamA nipinn| prakRti aMdhakI paddhati-kathanazailI aura sAhitya ke sAtha ima __-prA0 pacama0, 7, 476 *siddha sidatvasuyaM vaMdiyavido ya sambakammamalaM / pAhAramappamatto pamasasuddho ubharai sogANaM / kammaTThagassa karaNahagudaya saMtANi vocchAmi // sokhasa mANusatiriyA suranAraga tamatamA timi // -karmaprakRti 1 -bandhazataka, 75 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38. anekAnta [caitra, dhIra-nirvANa saM02155 sammAiTThI migcho va bhaTTa pariyattamanijhamo aph| * prAvaraNadesapAyaMtarAyasaMjalaNapurisasattarasaM / paripattamANa majjhima milAiDI. du tevIse // pAvihabhAvapariNayA tiviha pariNayA meva sesA // -prA0paMcasa0, 4, 483 __-bandhazataka, sammAiTTI miccho va aTTha pariyatta majimamo jyh| tiriNaramiveyArahasara miccho tiriNa jayaha payaDImo pariyattamANa majjhima micchaTTiI u tevIsaM // ujjovaM tamatamagA suravaraDyA have tiriNa // -bandhazataka, 76 -prA. paMcasaMgraha 466 inake sivAya, paMcasaMgrahakI gAthAe~, naM0 3, 4, paMcasura sammahiTI suramicchotimi jayai ppddiiyo| 5,6, 20, 55, 56, 66, 36, 77, 200, 201, ujjoyaM tamatamagA suraNeraDyA bhave tiraha // 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 206, -baMdhazataka, 73 210, 213, 216, 220, 221, 223, 224, 2, isI prakAra paMcasagrahakI gAthAe~, naM0 40, 54, 4, 230, 231, 236, 237, 302, 303, 306, 218, 222, 225, 304, 313, 423, 463, 486, 318, 321, 322, 424, 426, 427, 428, 426, 487, 468, 502, 507,513, bhI thor3ase pATha 430, 431, 435, 436, 437, 445, 446, 447, bhedake mAtha badhazatakameM kramazaH naM. 7, 8, 26, 33, 451, 454, 455, 466, 470, 476, 476, 480, 36. 46, 48, 54, 71, 80, 81, 86, 63, 66, 483, 488, 46.5, 467, 46.6; 500, 505, 506, 8, para upalabdha hotI haiN| 511, 514, 516, 516, 520, 521, 522, 523, nIce vaha gAthA bhI dI jAtI hai jisameM mAnyatA524, 525, baMdha zatakameM kramazaH naM0 1, 2, 3, 5, bhedako lekara kucha sAdhAraNamA parivartana kiyA gayA 6, 6, 10, 11, 14, 15, 16, 17, 18, 16, 20, jAna par3atA hai:21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 30, 31, 32, bhAukassa padesaM chacaM mohassa saba du ThANANi / 34, 35, 38, 36, 40, 41, 42, 43, 44, 45; sesANi taNu kasAo badhai ukassa jogeNa // 47, 46, 50, 51, 55, 56, 57, 58, 60, 61. -prA0 paMcasaMgraha, 505 62, 63, 64, 65, 66 68, 66, 70. 74, 75, bhAukassa paesassa paMca mohassa satta / ThANANi / 76, 77, 78, 76, 82,87, 88, 60,61, 65, sesANi taNukasAno baMdhar3a ukkosae joge / 67, 66, 100, 101, 102, 103, 104, 105, -vaMdhazataka, 64 106, 107, para pAI jAtI haiN| inake atirikta nina gAthAoMmeM kucha ullekhanIya badha zatakakI isa 64 naM. kI gAthAkI TIkA karate hue zrAcArya maladhArI hemacaMdrane likhA hai-'anye pAThabheda upalabdha hai unameMse namUne ke taurapara do gAthAeM tu sAsvAdana mibhAvapi saMgRhya"mohassa zavadu ThANANi" nIce dI jAtI haiM: ti paThanti / imase spaSTa hai ki ukta saskRta TIkAkArake mAvaraNadesaghAyaMtarAyasaMjalaNapurisasattarasaM / sAmane mohake navasthAnoMkA nirdeza karanevAlA prAkRta caDavihabhAvapariNayA timAvasesA sayaM tu sattAhiyaM // paMcasagrahakA athavA anya koI digambarIya pATha avazya --prA0pacasagraha maha rahA hai imI kAraga TokAkArane ukta sUcanA dA hai| Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 6] zvetAmbara karmasAhitya aura digaMbara 'paMcasaMgraha' kamastava aura paMcasaMgraha aura vaha yaha kibandha nyucchinna, udaya-vyucchinna aura udIraNArUpa prakRtiyoMkI saMkhyA ginAne ke bAda hI zvetAmbarIya sampradAyamaM 'karmastava' nAmakA eka makA eka gAthAmeM mUla karmaprakRtiyoMke pATha nAma diye haiM aura choTA sA karmaviSayaka prakaraNa aura bhI hai, jisake kartA 10 vIM gAthAmeM uttara prakRtiyoMkI saMkhyA batAI hai, tathA racanAkAlakA koI patA nahIM aura nime dvitIya jina sabakA vahA~ usa prakaraNa ke sAtha koI sambandha prAcIna karmagrantha ke nAmase kahA jAtA hai / parantu ima mAlama nahIM hotA, aimI sthiti meM ukta prakaraNa kisI prakaraNakA yathArtha nAma 'bandhodaya-patya-yukta-stava' jAna dUsare hI grantha parasa sakalita kiyA gayA hai aura usakA par3atA hai| jaisA ki unake 'bandhudayasaMtajuttaMvocchAmi saMkalanakartA moTI moTI truTiyoM ke kAraNa koI vizeSa dhayaM nisAmeha' padame mAlama hotA hai / isa prakaraNa buddhimAna mAlUma nahIM hotA / vaha dUmarA manya jahA~ taka meM bandha, udaya, udIragA aura sattArUpa prakRtiyoM kA maiMne anumadhAna kiyA hai, digambara jaina samAjakA mAmAnya kathana kiyA gayA hai| isakI kula gAthAsaMkhyA 'prAkRta pacasagraha' jAna par3atA hai| usameM 'bandhodaya55 hai| parantu ukta prakaraNameM baMdha aura udayAdike satva yukta-stava' nAmakA hI eka tRtIya prakaraNa hai, koI lakSaNa yA svamA nirdeza nahIM kiye gaye jinake jimakI kula gAthA saMkhyA 78 hai| isa prakaraNameM nirdezakI vahA~ para nihAyata jarUrata thii| aura ima maMgalAcaraNake bAda badha, udaya, udIraNA aura sattAkA liye usama badha udayAdike svarUpAdika kA na honA mAmAnya svarUpa dikhAkara tIna cAra gAthAzrI-dvArA bahuta gvaTa katA hai / itanA hI nahI, kintu graMthakI apa. unake viSayakA kucha vizeSa spaSTIkaraNa kiyA hai| pazcAt ganA aura avyavasthAko bhI sUcita karanA hai; kyoMki umameM yathAkrama bandhAdima vyacchinna hone vAlI prakRumameM magalAcaraNa ke bAda ekadama binA kisI pUrva niyoM kA gvulAmA kathana kiyA hai aura mAthameM aMkasambandhake dUsarga gAthA meM hI baMdhame byucchinna hone vAlA mahaSTi bhI honama vaha vizeSa sugama tathA upayogI ho prakRtiyoM kI mAvyA guNasthAnakramama banalA dI hai| gayA hai| aura isa tarahama pacamagraha kA vaha prakaraNa isake bhivAya, usakI eka bAta aura mo naraka hai musambaddha aura nAmakaraNa ke anumAra apane viSayakA prajJAcakSa paM. sakhajAlajIne bhI dvitIya karma- spaSTa vivaMcaka hai| jo bAte zvanAmbarIya 'karmastava' ko prandhako prastAvanAmeM 'grantha racanAkA AdhAra' zIrSakake dekhane ma gbaTakatI haiM zrIra amaMgata jAna par3atI hai nIce 'karmasnava' nAmake dvitIya prAcIna karma granthakA ve saba yahA~ yathAsthAna hone se mumagana aura mumaasalI nAma 'bandhodaya-satva-yukta stava' hI likhA hai| mbaddha jAna par3atI haiM / pacasagrahake isa prakaraNAkI 53 dekho, karmastava nAmaka dvitIya granthakI prastAvanA pR04 gAthAeM sAdhAraNama kucha zabdaparivartana ke sAtha prAyaH + imakI mudrita mUla pratimeM guNasthAnoM ke nAma jyAkI tyA rakta va. 'kamaslava' meM pAI jAtI haiM / vAlI do gAthAoMko zAmila karake gAthA saMkhyA 17 aura paMcamagraha ke prakRti samutkonana' nAmaka adhikArako dI hai| parantu TIkAkArane unapara koI TIkA nahIM dI gAthAeM na02 aura 6 hai, jo mUla prakRtiyoMke nAma likhI, isa kAraNa unheM pracita patalAyA jAtA hai| tathA uttara prakRtiyoM kI magnyAkI nirdezaka hai, ve Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM021 karmastavameM 6, 10 naM0 para pAI jAtI haiN| isa taraha se prakaraNa grantha hai| jise prAcIna SaSTha karmagrantha bhI ukta karmastava grantha meM 55 gAthAoMkA jo saMkalana kahate haiM / isakI kula mAthA sakhyA 75 hai / isa praka. huA hai vaha saba isI pacasaMgraha parase huA jAna par3atA raNake saMkalana-kartA AcArya candrarSi mAne jAte haiN| hai| pAThakoMkI jAnakArIke liye tulanAke taura para kahA jAtA hai ki Apane svayaM isa para 2300 zloka yahAM do gAthAeM dI jAtI hai: pramANa eka TIkA bhI likhI hai| parantu vaha abhI taka mipAuMsamaveyaM riyA tahaya ceva girydu|| mere dekhanemeM nahIM AI / zrAcArya candrarSi karmasAhityaigi vividipajAI hu~damasapana mAyAvaM // ke acche vidvAna the / 'paMcasaMgraha' nAmakI zrApakI bAra suhumaMca tahA sAhAraNayaM taheva apajjataM / kRtikA zvetAmbara sampradAyameM vizeSa zrAdara hai / yaha pacapae sobaha papaDI mimmi pa bNdh-gucchyo| saMgraha ukta digambara paMcasaMgrahase bhinna hai / isa paMca -prA0 paMcasa0 3, 15, 16 saMgrahame zataka, saptatikA, kaSAyaprAbhRta, satkarma, aura micchanapuMsagaveyaM narapAu~ tahapaJceva nrydurg| karmaprakRtilakSaNa nAmaka graMthoMkA; athavA yoga, upayogahaga vivividha jAI hu~DamasaMpattamAyAvaM // mArgaNA, bandhaka, badhavya, bandhahetu aura bandhavidhirUpa pAvarasuhumaM ca tahA sAhAraNathaM saheva apajjataM / prakaraNoMkA saMgraha kiyAgayA hai |nisse imakA pacasaMgraha eyA solaha papI micchami pa baMdhavocchebho // nAma adhika sArthaka jAna par3atA hai / isa granthako kula -karmastava, 11, 12 gAthA saMkhyA 661 hai / imapara graMthakartAne khuda isI tarahase prAkRta paMcasaMgrahakI gAthAeM na0 1, 6000 zloka pramANa eka TIkA likhI hai jo mUlapratha. 11, 12, 26, 50, 51, 52, 53, 2, 4, 17, 18, ke mAya mudrita ho cukI hai| yadyapi isa prathameM ziva16, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, zarmakI prakRtikA vizeSa anukaraNa hai parantu vaha maba 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 36, 40, 41, apane hI zabdaumeM likhA gayA hai| kahIM kahIM para kucha 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 46, 55, 56, kathana digambara graMthoMme bhI liyA gayA mAluma hotA hai, 57, 58, 56, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, parantu vaha bahuta hI alpa jAna par3atA hai| prAcArya karmastava meM kramazaH na0 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 6, candrarpine pacamaMgrahameM aAdi magala karake graMthake kathana 10, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 16, karane kI pratijJAkI hai / aura anta kI nimna gAthA meM 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 26, paMcAnAM zataka saptatikA-kaSAyamAbhata30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37. 38, 36, satkarma-karmaprakRtilakSaNAMnogranyAno, athavA paMcAnA 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 46, manAmA dhikArANAM yogopaviSaya mArgaNA-baMdhaka50,51,52, 53, 54, 55, para jyoMkI tyoM rUpase baMdhamya-bandhahetu-bandhavidhilakSaNAnAM saMgrahaH paMcasaMgrahaH / -paMcasa. 20 malayagirI gA.1 upalabdha hotI haiN| + namiDaNa jiNaM vIraM samma duhakammaniTThavagaM / saptatikA aura paMcasaMgraha bocchAmi paMcasaMggahameya mahatthaM maaitthNc||1|| zvetAmbarIya karma graMthoM meM 'saptatikA' nAmakA bhI eka -paMcasagrahe, cndrrssiH| - - --- - - Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, vinaya zvetAmA karma sAhitya aura digambara 'paMcasaMgraha' 383 apane ukta prakaraNakI samApti ke sAtha apanA nAma bhI lana kiyA huA mAlama nahIM hotA, kintu kisI dUsare vyakta kiyA hai| hI ke dvArA idhara udharase saMgraha kiyA huA jAna subadevipasAyAmo pagarayameyaM samAsamo mnniyN| par3atA hai / samayAmo caMdarisivA samaIvibhavAnusAreNa / / digambarIya prAkRta paMcasaMgrahake sattara bhaMgavAle isa gAthAma batAyA hai ki Agama aura zrutadevIkI aMtima adhikArakI 51 gAthAeM ukta prakaraNameM prAyaH pramannatAma yaha prakaraNa muma caMdrarSine apanI buddhivibhava jyoMkI tyoM athavA kucha thor3ese pATha-bhedake sAtha upake anusAra maMkSepase kahA hai| labdha hotI haiM / usameMse do gAthAeM yahAM namUneke taura isake mivAya, pacasagrahakI apanI svopajavRttimeM para do jAtI hai:-- bhI cadarpine magalAcaraNa kiyA hai aura TIkA ke aMtameM kadibaMdhato vedadi kaiyA kadi pariThANa kammaMsA it prazasli bhI dI hai jisameM apane ko pArzvabhUpikA mUluttarapayIsu ya bhaMgaviyappA dubohambA // ziSya batalAyA hai| paraMtu 'maptitikA' nAmake ima -prA. paMcasaM0,528 prakaraName koI magalAcaraNa nahIM kiyA hai aura na pratha- kA baMdhato yaha kaha kaha vA payaDisaMtaThANAzi : ke antameM saMkalana kartAne apanA nAma hI vyakta kiyA mUluttarapagaINaM bhaMgaviyappA u bohamvA // hai / anaH candrarpihI isa prakaraNa ke makalanakartA haiM yA -saptatikA 72 koI anya, yaha bAta jarUra vicAraNIya hai| aimA nahI aDhavihasattachabbaMdhagesumaTheva udayakammaMsA / ho makanA ki eka hI prathakAra apane eka grathama aura eyavihe tiviyappo eyaviyappo bhayaMcammi / usakI TIkA takameM to maganAcaraNa de aura graMthake prA0 paMcamaMgraha, 526 annameM apanA nAma bhI prakaTa kare, paratu dUsare prathama bhaTTavihasattachabbaMdhagesu bhaTeva udayasaMtAI / zrAdi atakI ukta dono bAtomaM me eka bhI na kareM / egavihe tivigappo egavigappo prabaMdhammi / isake atirikta caMdrapine apane pacamagrahama 'mananikA' -saptatikA 3 nAmakA eka prakaraNA bhI liyA hai, jinameM vistArase inake atirikta paMcamaMgrahakI gAthAe na0 527, inhIM maya bAnoMkA kathana kiyA gayA hai, jo ima 530, 531, 533, 547, 555, 556, saptatikA prakaraNa meM tathA digambarIya karmaprathoMmeM pAI 551, 562, 573, 574, 742, 774, 775, 776, jAtI haiM / paraMtu vaha saba kathana apane anubhavAdike 785, 788, 826, 830.6.1,646, 682,683, sAtha apane zabdoMmeM nirUpita hai, jisame ukta prakaraNa 984, 186, 687, 660, 661, 665, 1003, bahuta acchA hai| usa prakaraNase isa prakaraNameM koI 1014, 1015, 1016, 1017, thoDese sAdhAraNa vizeSatA mAlama nahIM hotI, jisase unake dvArA umIke zabda parivartanake mAtha maptatikA(paSTha karmapratha) meM kramazaH phirase race jAnekI kalpanA kI jA sake / isa prakaraNameM naM. 1, 4, 5, .. 1, 16. 5, 16, 24, pacasaMgraha jaimA spaSTa tathA usase apUrva kucha bhI kathana 25, 31, 34, 35, 36, 37, 38, 36, 46, 47, nahIM hai| isIse yaha prakaraNa prAcArya cadraSikA saMka- atra aMza itizahena sattA gRhyate / Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 bhanekAnta caitra, vIra nirvANa saM02 50, 54, 55, 56, 57, 56, 60, 61, 62, 67, hai / aura upayogitA kI dRSTise yaha graMtha kitane adhika 73, 74 75 para pAI jAtI haiN| mahatvakA hai / ukta prakaraNake saMkalita karane meM ___ inake sivAya, jina gAthAoMmeM thor3A yA bahuta paMcasaMgrahakI jina gAthAoMkA upayoga huzrA hai unameMse pATha-bheda athavA mAnyatAbheda pAyA jAtA hai unamaMse adhikAMza gAthAoMkA upayoga prAcIna digambara karma udAharaNa ke taurapara yahA~ tIna gAthAe~ dI jAtI haiN| mAhityameM barAbara hotA rahA hai aura prAcArya vIrasenakI evaMdoSa cattAri do eyAdhiyA sukkss| dhavalA TAkAmeM bhI huaA hai / isase una gAthAzroMkA poSaNa mohavijne udayahANANiva hoMti // adhikatara digambara sAhityase hI sambaMdha rahA jAna -prA. paMcasaM0.552 par3anA hai zvetAmbarIya karma prakRti graMthameM isa tarahakI ekkaMdoba cauro etto ekAhiyA iskosaa| prAyaH do-tIna gAthAe~ hI upalabdha hotI haiN| aura moheba mohaNije udayadvANA nava habati / cadapike paMcasaMgrahama aimI gAthAeM 8-10 ke karIba hI -saptati, 12 pAI jAtI hai| mAlama hotA hai ki candrapike sAmane makhupagaI paMcidiya tasa baayrnnaamsutymaadijN| digambarIya prA0 pavasaMgraha athavA aura isI tarahakA pajasaM jasakitI tithayaraM yAma yAva hoti // anya di0 mAhitya avazya rahA hai| -prA.paMcasaM0,185 vIra saMvAmaMdira. saramAvA tA0 15.4 1640 maNuSagai jAitasa vAparaM ca pajatta subhagamAija / udAharaNa ke liye usakI ekagAthA nIce dI jAtI jasakisI tithaparaM nAmassa havaMti eyA (ucc)|| hai -saptanikA, 58 ghAIgaM chaumatthA udIragA rAgiNo ya mohss| bArasa paNaDhAI udya viyapehi mohiyA jiivaa| tayAjaNa pamattA jomaMtA utti dopahaM ca // cunasodi sattattari payabaMdhasadehi viSaNeyA / -karma pra0, 4,4 -prA. paMcasa0,831 yaha gAthA digambarIya paMcasaMgrahake cauthe prakaraNameM bArasapaNasahasayA udara vigappehi mohiyA jiivaa| 214 naM0para aura gommaTTamAra-karmakANDame 455 naM. culasII satttari pathavida sahi vinneyaa|| para pAI jAtI hai| -saptatikA 48 * udAharaNa kelie do gAthAeM nIce dIjAtI haiMisI taraha kI prAkRta paMcasaMgraha kI gAthAe naM. bhaTThaga sattaga chakA paratiga duga egAhiyA viisaa| 568, 770,771, 828,617,618, 637, 662, terasa bArekArasa saMte paMcAijA ekN| 663, 666, 1011, 1014 hai,jo saptatikAma kramazaH -paMcasaM015,10 244 naM0 20, 33, 43, 45, 51, 52, 53, 63, 66, yaha gAthA di.paMcasaMgrahameM 555 naM0 para aura go. 72, para ukta prakArake pATha bhedAdike sAtha upalabdha kAbahameM 10 naM. para uplbdhotii| hotI hai| tevIsA paNusA vIsA mahAvIsa duguNatIsA / upasaMhAra tIsega tIsa ego baMdhahANAi nAmeha / isa saba tulanA parase pAThaka sahajameM hI jAna -paMcasaM0, 55, pR. 21. sakeMge ki prAkRta paMcasaMgraha kI gAthAoM kA ukta tInoM pahagAthA dipaMcasaMgrahameM 14 naM. para pAI zvetAmbarIya karma granthoM meM kitanA adhika upayoga hA jAtI hai| ,662, hai,josa 3, 43, Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmAcaraNameM sudhAra [le0-vA0 sUrajamAnujI vakIla ] nayA, garda gubAra bhAdike kAraNa hara vakta hI makAnoM unake siddhAntoMke par3hane sunane aura unakI dharma kriyA 9 meM kUr3A kacarA ikaTThA hotA rahatA hai, jisase tathA sAdhanoMke dekhane sunanese-aura hamArI bhI aneka dinameM do bAra nahIM to eka bAra to z2arUra hI makAnoM prakArako kaSAyoM tathA jJAnakI maMdatAse aneka prakArake ko sAfa karanA par3atA hai| makAnameM rakkhe hue sAmAna vikAra paidA hote rahanA svAbhAvika hI hai| isa kAraNa para bhI gardA jama jAtA hai, isa kAraNa unako bhI mA- dhArmika mAnyatAmoM aura kriyAoMkI zudi hotI rahanA banA poMchanA par3atA hai| hama jo zuddha vAyu sAMsake dvArA bhI itanA hI jarUrI hai jitanA ki jhAra poMchakara nitya prahaNa karate haiM vaha bhI andara jAkara dUSita ho jAtI hai, makAnakI zudi karate rahanA, snAna karane ke dvArA zarIra isa hI kAraNa vaha gaMdI vAyu sAMsake hI dvArA sadA kI zuddhi karate rahanA aura dhone mAMjaneke dvArA kapar3oM bAhara nikAlanI par3atI hai, pasInA bhI hamAre zarIrakI bartanoMkI zuddhi karate rahanA jarUrI hai| isa zuddhikA zuddhi karatA rahatA hai| mala mUtra tyAga karaneke dvArA mArga hamako dharma zAstroMke vacanoMse bahuta hI AsAnI to roja hI hamako apane zarIrakI zuddhi karanI hotI saM mila sakatA hai| ataH hamArA kartavya hai ki hama hai| kisI kAraNase yadi kisI dina mala mUtrakA syAga apanI mAnyatAoM, dharma kriyAoM aura sAdhanoMko nahoto citA ho jAtI hai aura auSadhi lenI par3anI zAstroMke vacanoMse milAte raheM aura jahAM bhI jarA vikAra hai| aneka nimitta kAraNoMse anya bhI aneka prakArake dekheM, turanta usakA sudhAra karate raheM / nitya zAstra svAvikAra zarIrame ho jAte haiM, jinake sudhArake vAste vaidya dhyAya karanA to isI vAste pratyeka zrAvakake liye jalI hakImame salAha lenI par3atI hai. gehU~ cAvala Adi anAja ThaharAyA gayA hai ki vaha nimya hI dharmake sacce svarUpa meM jIva par3a jAte haiM, isa kAraNa nitya unako bhI kAma ko yAda kara karake apane dharma sAdhanameM kisI bhI meM lAnese pahale bInanA par3atA hai| pAnIko bhI kucha prakArakA koI vikAra na pAne de aura yadi koI vikAra samayake bAda phira chAnanekI jarUrata par3atI hai| g2araja pAjAya no usakA sudhAra karatA rhe| vAhya nimitta kAraNoMse saba hI vastuoM meM vikAra ghAnA vikAroMkA honA aura unakA sudhAra karate rahanA rahatA hai, isa hI kAraNa saba hI kA sudhAra bhI nitya jainadharmameM itanA jarUrI ThaharAyA hai ki muni mahArAjoMhI karanA par3atA hai| sudhAra kiye binA kisI taraha ke liye bhI nitya zAstra svAdhyAya karate rahanA jarUrI bhI gujArA nahIM cala sakatA hai| batAyA hai, jisase dharmakA masya svarUpa nitya hI unake hamArI dhArmika mAnyatAoM kriyAoM aura sAdhanoM sAmane AtA hai aura ve vicalita na hone paaveN| phira meM bhI vArA nimitta kAraNoMye anya matiyoMkI saMgati unako nitya hI apane bhAvoM pariNAmoM aura kRtyoMkI Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02456 pAsocanA pratikramaNAdi karate rahanA bhI jarUrI ThaharAyA ho jAte haiM aura saba saMkaTa dUra kara icchita manokAmanA hai jisase hara roz2akI apanI galatI unako mAlama hotI pUrI karaneko tayyAra ho jAte haiM, aisI anya mata vAloM rahe aura usakA sudhAra bhI pratidina hotA rahe / magara ko mAnyatA hai| isa kAraNa unakI saba dharma kriyAyeM koI doSa vizeSa prakArakA hogayA hai to usa doSako prAyaH vAhya mAdhana rUpa hI hotI haiN| bhAcArya mahArAjake sAmane sApha 2 prakaTa kara diyA parantu jainadharmakA siddhAnta isase bilkula hI vinabAya aura jo kucha ve daMDa meM usako apane sudhArake kSaNa hai / jainadharmameM to kisI bhI Izvara paramAtmA vA bhartha nissaMkoca bhAvame svIkAra kiyA jAya / yadi muni devI devatAko prasanna karanA nahIM hai, kintu apanI hI ke andara koI bahuta hI z2yAdA vikAra AgayA to mAramAko viSaya kaSAyoM aura rAga dveSake maikhase zuddha prAcArya mahArAjako ucita hai ki usake sudhArake vAste karanA hai| jisa prakAra bImArako svAsthya prApta karaneke usako muni padase hI alaga kara dekheM aura phira zrAhi- vAste auSadha mAdike dvArA apane zarIrameM se doSoMkA stA 2 usakA sudhAra kara dobArA muni dIkSA dekheN| nikAla denA jarUrI hai, zarIrake jitane jitane doSa isa prakAra jaba muniyoM takameM vikAra mAjAnekI sambhA- zAMta hote rahate haiM utanA hI utanA usako svAsthya banA aura unakA sudhAra honA jarUrI hai taba zrAvakoM meM lAbha aura sukha zAMtikI prApti hotI rahatI hai| to vikAra utpanna hote rahanekI bahuta hI z2yAdA:sambhA- usI prakAra dharma-sevana ke dvArA rAga dveSa aura viSayabanA hai, unameM bhI pahalI pratimA dhArI bhavatI zrAvakoM kapAyoMmeM jitanI kamI hotI hai utanI hI utanI meM to viSaya kaSAyoMkI adhikatAke kAraNa vikAroMke usakI prAramAkI zuddhi hotI jAtI hai aura sukha paidA hote rahanekI aura bhI jyAdA sambhAvanA aura una zAMti milatI jAtI hai |atH jainadharmameM ve hI sAdhana kA sudhAra hote rahanekI aura bhI jyAdA jarUrata hai| dharma sAdhana mAne jAte haiM aura vahI kriyAyeM dharma kriyAyeM jainadharmake sivAya anya matoMmeM to jinameM eka samajhI jAtI haiM, jinase rAga dveSa aura viSaya kaSAyoM Izvara vA aneka devI devanAoMke dvArA hI jIvoMko meM maMdanA pAtI ho aura hote hote unakA sarvathA hI sukha-dukha milanA mAnA jAtA hai, usa eka Izvara vA nAza ho jAtA ho / dUsare zabdoMmeM yUM kahiye ki jainadevI devatAoMko prasanna karate rahanA hI eka mAtra dharma dharmameM bhanya matoMkI taraha bAhya kriyAyeM karanA hI dharma sAdhana ThaharAyA gayA hai-unhIMke prasava honese pUrvakRta nahIM hai kintu isake viparIta jainadharmakA asalI dharma pApasamA ho jAte haiM aura binA puNya karma kiye hI sAdhana ekamAtra rAga dveSa aura viSaya kaSAyoMse apanI saba sukha mila jAte haiN| unako prasanna karaneke vAste bhAramAko zuddha karanA hI hai| bAsa kiyA to isa bhI una matoMmeM bheMTa car3hAne, stuti gAne, mukhase mAma asalI dharma-sAdhanakI sahAyaka hI ho sakatI haiM / rAgajapate rahane yA dUsaroMme jApa karA dene,gaMgA prAdi nadiyoM dveSa aura viSaya kaSAyoMkI maMdatAke binA koI bhI meM nahAne bhAvikI aisI bAra kriyAyeM nizcita haiM, kriyA dharma kriyA nahIM mAnI jAtI hai| parantu manuSya jinameM antaraMgakI yadiko prAyaH kucha bhI jarUrata nahIM ke liye bAdha kriyAkAmanA mAsAna hotA hai aura paratI hai, mAsa vidhiyoM ke pUrA honese hI devatA prasA aMtaraMgako rAkha karanA bahuta hI kaThina / manu dharmaka Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmAcaraNameM sudhAra 387 nAmase sarva prakArake zArIrika kaSTa uThA sakatA hai aura batalAte hue jainadharmako bhI badanAma karate haiM aura bar3I dhana bhI sarca kara sakatA hai, kyoMki aisA usako apane bhArI pati pahu~cAte haiN| sAMsArika kAryoMkI siddhike vAste sadA hI karanA par3atA pAsa kiyA jaba usa uddezyakI sidike vAstekI hai| sAMsArika manuSya kaSTa uThAne aura dhana kharca karane jAtI haiM jinakI ve sAdhana hai| taba to ve kriyA kA to pUrNa rUpase abhyAsI hI hotA hai| saMsArI bahuta hI kAryakArI aura jarUrI hotI hai ! lekina agara manuSya to apanI bhAjIvikA mAdike vAste bhI kaunameM asalI garajako chor3akara sirpha vAmakriyAyeM hI kI jAveM bharatI ho kara aura yuddha meM jAkara apanI jAna takakI to ve eka prakArakI mUrkhatA aura nAvAnI hI hotI bhI pAvAha nahIM karatA hai| mAtA apane bakI hai| jaisA ki bhAgake binA bhojana nahIM paka sakatA pAlanAke vAste saba kucha tapasyA karaneko tayyAra hotI hai| bhojana pakAneke vAste bhAgakI sahAyatAkI asya hai / byAha zAdI bhAdi aneka gRhastha kAryoMmeM saMsArI nta jarUrata hai| parantu yadi koI bhADA dAla bhAdi manuSya karaja lekara bhI itanA kharca kara dete haiM ki umara bhojanakI sAmagrIke binA hI nisya calhemeM bhAga bhara bhI use nahIM cukA sakate haiN| pAraja kaSTa uThAnA aura jalAyA kareM aura tavA garma kiyA karai to kyA vaha paisA kharca karanA to manuSya ke liye AsAna hai parantu murkha nahIM samajhA jAyagA ? isI prakAra yadi koI antaraMgase rAga dveSako ghaTAnA aura viSaya kaSAyoMko par3hanA to na cAhe eka akSara bhI, kintu pustakeM lekara kama karanA bahuta hI muzkila hai / isa kAraNa jainiyoMke adhyApaka ke pAsa avazya jAyA kare aura usakI mevA liye amalI dharma-sAdhanase phisalanA-antaraMga bhI saba tarahaye kiyA phira no kyA usakI yaha saba zuddhiko chor3akara vAhya kriyAko hI saba kucha samajha- koziza vyartha nahIM hai? isa hI prakAra yadi koI lenA-bahuta jyAdA sambhava hai| vizeSakara jaba ve bImAra vaidha hakIma to badiyA 2 bulAyA kare aura apane par3ausI anyamatiyoMko sirpha vAma kriyAoM unakI batAI auSadhi bhI tayyAra karAyA kare, parantu dvArA hI dharma sAdhana karatA dekhate haiM-yahAM taka ki davAkA khAnA no dUra rahA, usako cAkhakara dekhanekA dUsare 2 purupoMke dvArA pUjana aura jApa prAdi karAnese bhI sAhama na kiyA kare, ulTA kupathya mevana hI karanA bhI unakA dharma sAdhana ho jAtA hai, to isa sahana rahA kare to kyA umako kucha svAsthya lAbha ho rItikA asara jainiyoM para bhI par3atA hai aura ve bhI makegA ? imI hI prakAra yadi koI gvenameM bIja to apanI antaraMga zuddhiko chor3akara kaMvala bAmakriyAyeM DAlanA na cAhe kintu vAhanA, jonanA kyAriyAM hI karane lagajAte haiN| isa prakAra aneka bhArI vikAra banAnA. pAnI sIMcanA aura paharA denA Adi saya nainiyoMmeM bhAte rahate haiM jinakA sudhAra hone rahanA mAvazyaka kriyAyeM bar3I sAvadhAnIka mAtha karanA rahA atyanta bhAvaraka hai| nahIM to aise vikAroM ke dvArA kare, to kyA usake khenameM kucha paidA hogA yA usakI jainI anyamatake siddhAntoMko mAnate hue bhI aura saba mehanata niSphana hI jAyagI ? aisA hI dharma mAdhana anyamatake anusAra hI dharma sAdhana karate hue bhI ina kI mahAyaka saba hI vAdya kriyAyoMkI vAvana mamama apanI saba mAnyatAmoM aura sAdhanoMko hI bainadharma lenA cAhie / yadi ve kriyAyeM isa vidhi kI jAnI Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 anekAnta [caitra, vIra nirvANa saM02466 haiM jisase rAga dveSa aura viSaya kapAgakI maMdatA hotI ke dvArA bhI apane bhAvoMkI zuddhi nahIM kI jAtI hai, ho aura apanI prAsmA eDa hotI ho, taba to ve kintu bhAva hamAre cAhe kucha hI hoM, tIrtha para jAne, kriyAyeM lAbhadAyaka aura jarUrI hai aura yadi isa hI mahApuNyakI prApti hotI hai, isa hI zraddhAse nAte vidhime kI jAtI hoM jisase rAgadveSa aura viSaya hai| dAna dene ke lie bhI karuNA mAdikI jarUrata nahIM, kaSAyoMkI kucha bhI maMdatA na hotI ho, to ve saba kiMtu denA hI dAna hai / denese puNyakI prApti hotI hai, dharma kriyAyeM bhI eka mAtra DauMga aura saMsArameM hI isa hI vAste diyA jAtA hai-yahAM taka ki koI 2 pramAnevAlI hai-saMsArase tirAne vAlI nahIM ho to apane kisI kaSTake nivAraNArtha hI dAna dene sakatI hai| ___ lagate haiM / isI taraha dUsareke dvArA pUjana karAnA, yahAM bhAjakala bahudhA hamArI dazA aisI hI ho rahI taka ki nitya pUjana karate rahane ke vAste koI naukara hai, jisase dharma-kriyAoM dvArA hamane prAtma-zuddhi rakha denA bhI dharma sAdhana samajhate haiM / garaz2a kahA~ taka karanA, rAgadveSa aura viSaya kaSAyoM ko maMda karanA to ginAyA jAya. hamArI to saba hI kriyAyeM thothI raha bilkula bhulA diyA hai, kintu binA bhATe dAlake eka gaI haiN| mAno jainadharma hI pRthviI parase lopa ho mAtra bhAga jalAyA karane ke samAna, mAtra vAjha kriyA- gayA hai| oMkA karanA hI dharma samajha liyA hai aura yaha hI hama yaha nahIM kahate ki yaha saba kriyAyeM dharmakaranA zurU kara diyA hai| yadi hama paMcaparameSThIkA kriyAya nahIM hai, jarUra haiM aura avazya haiM / ina vAhya jApa karate haiM to unake vItarAga rUpa guNoM ko jAnanekI kriyAoM ke binA to dharma-sAdhana ho hI nahIM sakatA jarUrata nahIM samajhate, jinakA hama jApa karate haiM hai| parantu ArA dAlake binA agni jalAneke samAna, koI 2 to paMcanamaskArakA jApa karate hue usake arthake yadi asalI garajako chor3akara kevala ye vAhya kriyAyeM jAnanekI bhI jarUrata nahIM samajhate, kintu mantrake hI kI jAveM to yaha dharma kriyAyeM nahIM hai / kevala zabdoM vA maMtroMkA muMhase nikalate rahanA hI kAnI ina vAhya kriyAoMko hI dharma mAnanA korA mithyAva samajhate haiN| aura koI koI to ulaTA apane rAga- hai aura inako phira jainadharmakI kriyAyeM batAnA to dveSa aura viSaya kaSAyakI siddhike vAste hI ina mantroM jainadharmako lajAnA hai| parantu aphasosa hai ki jaba bhI ko japate haiN| aneka bhAI vinA artha samajhe bhaktAmara inameM sudhAra karanekI bhAvAz2a uThAI jAtI hai, taba hI stotrake saMskRta kAmyoMko par3hakara hI apane sAMsArika hamAre bhole bhAI hI nahIM kintu bhaneka vidvAna paMDita kAryoM kI siddhi ho jAnekI bhAsA kiyA karate haiN| bhI cillA uThate haiM ki yaha to sAkSAt dharmapara hI upavAsa ke dina nirAhAra rahanA hI kAphI samajhate haiN| kuThArAghAta hai, jo ho rahA hai vaha hI hone do, asalI isa dina sarvathA bhArambha tyAga kara dharma sevanameM hI dina pAnakalI jo bhI kriyA ho rahI hai usa hI se bainadharma vyatIta karanA jarUrI nahIM smjhte| isa hI kAraNa kA nAma kAyama hai, nahIM to yaha bhI nahIM rhegaa| saMsArake saba kArya karate hue bhI eka mAtra nirAhAra parantu hama isake viruddha yaha dekhate hai ki prAjakatA rahanese hI upavAsakA honA samajha lete haiN| tIrthayAtrA- dhanadA vAle boga kama hote jAte haiM aura parIkSA Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa kA dharmAcaraNameM sudhAra 386 kara asajiyana ko DhUMDhane vAle bar3hate jAte haiM / jaba ve honA cAhie kintu dharmake jAnaneke vAste dharmazAstroM ko dekhate haiM ki vidvAna loga bhI nirjIva thothI kriyAnoMko hI prAdhAra mAnanA cAhiye / hI dharma batAte haiM aura sudhArakoMko adharmI ThaharAte haiN| jo vidvAna bhAI jainadharmake asalI svarUpako taba jainadharma vAstavameM yaha thothA hI dharma hogA, jisa- samajha kara vaisA hI sarva sAdhAraNameM pragaTa karanekA kA samarthana vidvAnoM dvArA ho rahA hai| aisA dekhakara sAhasa rakhate haiM, unase hamArA namra nivedana hai ki unakI zraddhA jainakI saraphase zithila honI jAtI hai| ve sAhasa kara sudhArake liye kamara baaNdhe| duniyAMke ataH hamako lAcAra hokara aba yaha kahane kI jarUrata loga no bhAjakala duniyAMkI bAtoM meM sudhAra hone ke par3atI hai ki hamAre parIkSA pradhAnI bhAI svayaM jaina vAste bhI apanA tana, mana, dhana arpaNa karaneko zAstroMkI svAdhyAya kara jainadharmake svarUpako phcaaneN| taiyAra haiM, to kyA jainadharmameM aise sacce zraddhAnI nahIM jainadharmama no isa hI kAraNa sabase pahale nAvoMke mileMge jo dharmameM sudhAra karane ke liye usake mAnane svarUpako bhalobhAMti samajhakara una para zraddhAna lAnA vAloMkI mAnyatAmoM meM jo vikAra bhArahA hai usako jarUrI batAyA hai| cAritra to usake pIche hI batAyA jainazAstroMke mAdhArame dUra kara zAbAnukUla satyadharmakA hai| aura vaha hI cAritra saccA cAritra ThaharAyA hai jo pracAra karane ke liye khar3e ho jAveM aura apane bhAiyoM ke samyaka zraddhAna aura samyak jJAnake anukUla ho, virodhakA kucha bhI burA na mAna usako haMsate 2 sahana jisape pAramAkI zuddhi hokara sakA vibhASa bhAva dUra kara jAveM / aise sacce dharmAtmA avazya haiM, una hI se hotA ho aura asalI svabhAva pragaTa hotA ho| isa hamArI yaha apIla hai| kAraNa kimIke bhI bahakAyemeM bhAkara vicalita nahIM mahAvIra-gIta [le0-zAntisvarUpa jaina 'kusuma'] __ tuma the jagake mIta, svAmI ! tuma the jagake mIta / jIvana naukA liye guNAgara ! viSaya-tapta isa dIna jagat para, Aye jaba tarane bhava mAgara, varSAyA vacanAmRta jhara-jhara, mudita hue saba jIva jagatke, spida huI bhaya bhiit| kaNa-kaNane pAyA navajIvana, ulaTa gayI saba rIta / tuma the jagakaM mIta, svAmI ! tuma the jagake mIta // tuma the jagakaM mIta, svAmI ! tuma the jagakaM mIta // kitanI nAve Uba cukI thIM, jagase jar3atA dUra bhagAkara, kitanI inameM Daba cukI thIM, matya amara saMgIta sunAkara, kitanI jhaMjhAke jhokoMse, bahatI thI vipriit| usI rAgase jAga uThI phira soI jagakI prIta / tuma the jagake mIta. svAmI! tuma the jagake mIta // tuma the jagake mIta, svAmI / tuma the jagake mIta / / para tuma the una sabase nyAre, Aja manAte janma tumhArA, ___ bAdhaka, sAdhaka hue tumhAre, gadagad hotA hRdaya hamArA, pahu~ca gaye majila para apanI, lekara lakSya punIta / gAtA hai, gAyegA prabhuvara ! jagata tumhAre gIta ! tuma the jagake mIta, svAmI ! tuma the jagake mIta // tuma the jagakaM mIta, svAmI ! tuma the jagata ke mIta / Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA [10-bI basantamAra, ema.esa.sI.] vanakA dhyeya nirantara vikasita honA hai| vi- nArakIyatA aura azAntike darzana hote haiN| jIvakI kAsakI pUrNAvasthA jIvanakI yaha sthiti hai pravRttiyoM meM jyoM jyoM isa svakendrIkaraNakI mAtrA kama ho pA~cakara vizvake jIvana ke sAtha usakA koI virodha hotI jAtI hai tyo tyoM vaha adhika vikasita hotA calA na raha ske| vikAsako yaha antima avasthA hai aura jAtA hai| jIvanakA zrAdartha hai / jyoM jyoM isa zrAdarzakI ora hama saMsArakI azAnti aura arAjakatAkA mUla kAraNa bar3hate hai tyo syoM hama sasyake nikaTa pahu~cate haiM / isa pravRttiyoMkA sva-kendrIkaraNa hai / eka vyakti dUmare vyakti prakAra vikAsakI ora bar3hanekA mArga satyakI zodha aura kI sampadAko har3apa kara sukhI bananA cAhatA hai, eka vizva-kalyANakA mArga hai| samAja dUsare samAjako barbAda kara adhika zaktizAlI jIvakI sArI preraNAyeM aura prakriyAyeM sukhI banane bananekI kalpanA karatA hai| adhika vyApaka rUpameM eka ke liye hotI hai, aura jyoM jyoM usakI prasupta zaktiyA~ rASTra dUsare rASTra para adhikAra kara apanA prabhutva bar3hAne vikasita hotI jAtI hai vaha sukhakI ora bar3hatA jAtA meM lagA huA hai / paMjIvAda, sAmrAjyavAda, nAjIvAda, hai| vikAsa aura sukha eka hI vastu ke do bhinna bhinna tathA phaisijama ye saba pravRttiyoMke sva-kendrIkaraNake pahala hai, athavA yo kahiye sikkekI do tarapha (Sides) AdhAra para hI sthira hai| isIliye unakA pariNAma hai haiN| ekake binA dUsarekA astitva nhiiN| jitanA hamArA duHkha aura azAnti / pravRttiyoMke isa stra kendrIkaraNako jIvana avirodhI aura vikasita hogA utanI hI mAtrAmeM dekhakara zAyada naione isa siddhAntakA pratipAdana hama adhika sukhI hoNge| jIvana-sambandhI sArI samasyAoM kiyA thA ki jIvakI mUlabhAvanA lokameM zakti (prabhutva) para isI svayaMsiddhiko lekara vivecana kiyA jA sakatA prApta karanA hai / vartamAna jarmanI naizeke vicAroMkA mUrtimaMta rUpa hai| nazeke isa siddhAntako lekara hama saMsArake prANiyoMke jIvanakI pravRttiyA~ adhikAMzameM kisI bhI prakArako sthAyI sAmAjikavyavasthAko kalpanA sva-kendrita (Self centred) hotI haiN| arddhavikasita nahIM kara sakate; usake sAre phalitArtha hama arAjakatA aura avikasita prANiyoM meM yaha bAta aura bhI adhika (Chaos) kI ora le jAte haiN| mAtrAmeM pAI jAtI hai / unakA pratyeka kArya apane taya saMsArake duHkhoMko kisa prakAra dUra kiyA jA astitvako kAyama rakhane ke liye hotA hai / jIvanako sakatA hai ? jaba taka vyakti ke svArthakA samAjake svArtha isa hor3a meM eka prANI dUsare prANIkA pAhAra banA huA ke sAtha avirodhIpana nahIM hotA taba taka na to vyakti isIliye jIvanake isa starameM Apako bIbhatsatA, hI sukhI ho sakatA hai aura na samAjahI sukhakA anuH Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 391 bhava kara sakatA hai| jIvakI pratiyAM jaba patiko pariNAma svIkAra karake eka mahatvapUrNa tathyako bhulA ghor3akara samarikI bhora badane bagatI hai tabahI usa dete haiN| ve yaha nahIM socate kina burAiyokA mUlabastukA janma hotA hai jise hama 'ahiMsA' pAte haiN| kAraNa saMgaThita-hiMsA-bArA vyavasthita hamAre kAnUna aura 'sarvabhUtahita' aura 'niSkAmakarma' ke siddhAnta 'ahiMsA' vidhAna meM aura isI kAraNa vijJAna ke prAvikAra zoSaNa ke hI dUsare rUpa haiM / ahiMsAkI vyApaka bhAvanA 'sarva- ke sAdhana bana jAte haiN| bhana-hita' meM samAI huI hai| sAmyavAda samAjake dukhoMko naSTa karaneke lie jisa prakAra gurutvAkarSaNa zakti (Force of Age bar3hatA huA pratIta hotA hai, lekina samAjake gravitation) ananta zrAkAzameM tAroM, praha-nakSatra lie vyaktike jIvanako yAMtrika banA kara vaha aisA ityAdiko eka vyavasthAmeM bA~dhe hue haiM, usI prakAra karanA cAhatA hai, aura jaba bIvana mazInakI tara ahiMsA meM bhI saMsArako vyavasthita karanekI zakti saMniH kAma karane lagatA hai to vikAsa aura sukha svapnakI hita hai / hiMsA hamArI rAjanaitika-Arthika-sAmAjika- vastu bana jAte haiN| isa prakAra sAmyavAda jina burAkaThinAiyoM kA mUla kAraNa hai aura ahiMsA unako dUra iyoMko dUra karanekI pratizA karatA hai unhIMmeM ulajhatA karanekA sAdhana hai| huA pratIta hotA hai| ahiMsA jIvanako yaMtravat nahIM avyavasthita vargIkaraNa aura zoSaNa samAjake banAtI, vaha jIvanameM 'mAsmopampa-muri' jAgRta kara dukhakA mUla kAraNa hai / maujUdA rAjanaitika tathA samAjahitameM pravRtta hone ke liye preraNA karatI hai| Arthika kAnUna aura vidhAna 'sagaThina-hiMsA' ko janma sAmyavAda sArvajanika hitake liye hamArI pravRttiyoM para dete haiN| isakA pariNAma yaha hotA hai ki alpasaMkhyaka bandhana lagAtA hai, ahiMmAmeM hamArI pravRttiyA~ svataH hI vargake hAthameM zakti zrAjAtI hai aura vaha umakA upa- loka-hitake liye hotI haiM / sAmyavAda manovijJAnakI yoga samAjake bahusaMkhyaka vargake zoSaNa meM karatA hai| abahelanA karatA hai, ahiMsA manovijJAnako sAtha lekara saMsArakI adhikatama zAsana-vyavasthAyeM saMgaThita hiMsAkA manuSyakI vRttiyoMko zuddha karatI huI vikAsakI ora mUrtimaMta rUpa haiN| hiTalara yadi polaiMDa para aAkramaNa le jAtI hai / isaliye koI bhI rAjanaitika, bhASika karatA hai to isase yaha na samajha lenA cAhie ki vA sAmAjika vyavasthA jisakA bhAdhAra sarvabhUtahita jarmanI kI sAdhAraNa janatA hiTalarakI ina pravRttiyoMse yA pahisA nahIM hai, papaI aura adhUrI hai| sahAnubhUti rakhatI hai| nAz2I sarakAra saMgaThita himAke yugoMse hiMmAtmaka-vyavasthA-bArA anuzAsita rahaneke balapara jarmana-janatAko yuddha ke liye vivaza karatI hai| kAraNa ahiMsAtmaka vyavasthAkI kalpanA kucha ajIba yahI bAta anya sAmrAjyavAdI zAsana-praNAliyoM para sI mAlama par3atI hai aura hama socate haiM ki isa prakAra lAga hotI hai| 'vijJAna' ko praudyogika kendrIkaraNa kI vyavasthAse zAyada arAjakatAkI mAtrA aura adhika tathA usake duSpariNAma pUMjIvAda, samAjakI bekArI, na bar3ha jAya, lekina hiMsAse bhI avyavasthA paTatI nahIM, ityAdikA doSI ThaharAyA jAtA hai| hamAre arthazAstrI aura vaha jAna lene para ki samAjakI bImArIkA bhI ina burAiyoko vijJAnake AviSkArokA svAbhAvika kAraNa hiMsA hai usake pacameM koI dalIla dene ko nahIM Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hisA 262 rajAtI ahiMsAmeM sandeha karane kA dumarA kAraNa yaha iyoM kA ekamAtra rAmabANa upAya hai, balki hamAre kisanaitika niyamoM ko upayogI aura acchA jamAne ke pratyeka manaSyake naitika siddhAntake vaha pUrI samajhate hue bhI unakI vyAvahArikatAmeM avizvAsa taraha anakula bhI haiN| jana sAdhAraNake dumvAko dUra rakhate haiN| rAjanIti aura arthanItiko vitamA naiti- karane ke liye jima tatvakI AvazyakatA hai vahI pratyabatAse dUra rakhA jAtA hai utanI hI unameM kRtrimatA ka manuSyakI Atmika zAntike liye bhI paramAvazyaka kI mAtrA adhika bar3hatI hai aura ve khokahinake liye hai|" utanI hI anupayogI siddha hoto haiN| sapAgma yAMtrika isa prakAra ahiMmA vyakti aura samAjake kalyANa upAyoMme sunyavasthA sthApita nahIM kI jA sktii| isa ke liye eka Avazyaka tatva hai aura usama jIvanakI nagna satya ko hameM svIkAra karanA hI par3egA / ahiMsA sArI samasyAko hala karanekI zakti saMnihita hai| kA tatva itanA manovaijJAnika aura zrAvazyaka hai ki 2500 varSa pahile bhagavAna mahAvIra aura bhagavAna baddhane usakI avahelanA nahI kI jAsakatI / TAlsTAyake midAntake rUpa meM vizvake liye ahisAkA sandeza nimna zabdoM ke mAtha hameM sahamata honA par3atA hai- diyA thA; gAMdhIjI Aeka prayogavettA ke rUpameM "himAke avalambana karane kA kevala yahI vyavahArameM usake phalitArthoMko duniyAke mAmane rakha kAraNa nahIM hai ki yaha hamArI tamAma mAmAjika burA- rahe haiN| saMsAra meM sukhakI vRddhi kaise ho?-- zrI. daulatarAma mitra ] eka kamaremeM maiM aura mere pAsa hI dUsare meM eka ataeva yadi hama saMsArameM sukhakI vRddhi dekhanA TeMtha klAsakA chAtra, donoM par3ha rahe the| chAtrane par3hA:- cAhate haiM to hamArA kartavya ho jAtA hai ki hama "The man whose silent diss saMsAra bharameM ati parigraha-virodhI jainAcArakI in harmless you're pent" upayogitAke pracAra prasiddha karanekA udyoga kareM, arthAt sajjana vaha hai jo apanI sukha-ghar3Iko tAki durAcAriyoMkI saMkhyA bar3hane na pAtra,sadAdUsaroMkI duHkha ghar3I na banane deN| cAriyokI sakhyA bar3ha aura saMsArameM mukhakI vRddhi mAlUma huA, yaha keMpiyana kavikI kavitA hai| hove / / sajjanatAke isa lakSaNakA mere dila para khAsA asara parantu afasosa Aja duniyAkI sUjha ( dRSTi ) ho AyA, aura turanta hI isase milatA julatA zrodhI ( mithyA ) ho rahI hai / jaisA ki ela.pI. aura eka lakSaNa mujhe yAda AgayA: jaiksa" kA kathana hai ki___ "sadAcArI vaha hai jo sukha-sAdhanoMkI laTa 'AjakI duniyA sampattiko sAmAjika (sarva nahIM cAhatA, kintu unakA vibhAjana karanekI ceSTA sAdhAraNakI cIja) banAnA cahatI hai| lekina karatA hai / sukha-sAdhanoMkI laTa cAhane vAlA durA- manuSyako-usake svabhAvako-sAmAjika banAnekI cArI hai / " (darabArIlAla stybhkt)| vAkaI meM bAta use sUjhatI nahIM / jaba taka yaha nahIM hogA, sajanatA isIkA nAma hai| - taba taka koI bhI "ijUma" (vAda) sthApina nahIM cAhe vaha koI ho, jo manuSya zramasAdhya (kRSi- ho skegaa| agara manuSyakA caritra mudhara jAya to ityAdi) karmoM ko chor3akara buddhi aura sampattikA cAhe jisa "ijama" se nibha jaaygaa| durupayoga karake usake balapara dUsaroMke kadhoM para baiTha Ao hama saba maMgala kAmanA kareM aura kara jana sAdhAraNake sugva-sAdhanoMkI lUTa khasoTameM sAtha hI tadanukUla prayatna bhI kareM ki duniyA~ko lagA huA hai, jisase dUsaroMke satvarakSAkI parvAha sIdhI (samyak) sUjha (dRSTi) prApta ho / isIse nahIM hai vaha to sajana nahIM ho sktaa| sasArameM sukhakI vRddhi ho skegii| Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhAcandrakA tatvArthasUtra [sampAdakIya ] trAmI taka hama umAsvAti yA umAsvAmI zrA- pUjyapAdakA samaya vikramakI chaThI zatAbdI munimita hai| 'cAryake tatvAryasUtrako hI jAnate hai-, aura tIre ve prabhAcandra hai jinakA ullekha zravaNabelgola 'tattvArthasUtra' nAmase prAyaH usIkI 'prasiddhi hai / parantu ke prathama zilAlekhameM pAyA jAtA hai, aura jinakI bAbata hAla meM eka dUsarA purAtana tattvAryasUtra bhI upalabdha yaha kahA jAtA hai ki ve bhadrabAhuzrutakevalIke dIkSita huA hai, jisake kartA AcArya prabhAcandra hai / graMthakI ziSya samrAT 'candragupta' the| inakA samaya vikrama saM0 sandhiyoMmeM prabhAcandrAcAryake sAtha 'bRhat' vizeSaNa se bhI koI tInasau varSa pahale kA hai| taba yaha graMtha lagA huA hai, jisase yaha dhvanita' hotA hai ki prakRta kaunase bar3e prabhAcaMdrAcAryakI kRti hai, yaha bAta nidhigraMtha bar3e prabhAcandra kA banAyA huA hai| prabhAcandra tarUpase nahIM kahI jAsakatI / isake liye vizeSa khoja nAmake aneka prAcArya ho gaye haiN|| bar3e prabhAcandra honekI z2arUrata hai / phira bhI itanA to kaha sakate haiM ki zrAma taura para 'prameyakamalamArtaNDa' aura 'nyAyakumuda- yaha bhadrabAhu zrutakevalIke ziSya prabhAcandrakI kRti caMdra' ke kartA mamajhe jAne haiM; paraMtu inase bhI pahale nahIM hai. kyoMki unake dvArA kisI bhI graMtharacanAke prabhAcaMdra nAmake kucha prAcArya hue haiM, jinameMme eka hone kA kahIM koI ullekha nahIM miltaa| to paglaru-nivAmI 'vinayanandI' prAcArya ke ziSya the aura jinhe cAlukya rAjA 'kIrtivarmA' prathamane eka dAna pranthati aura usakI prApti diyA thaa| ye zrAcArya vikrama kI chaThI aura sAtavIM uka tattvArthamUtrakI yaha upalabdha prati paune dasa zatAbdIke vidvAna the; kyoMki ukta kIrtivarmAkA asti- ina lambe aura pAMca va caur3e aAkArake ATha patroM tva samaya zaka saM0 486 (vi0 sa0624) pAyA jAtA para hai| prathama patrakA pahalA aura antima patrakA hai / dUsare ve prabhAcaMdra haiM jinakA zrI pUjyapAdAcArya- dUmarA pRSTha khAlI hai, aura isa taraha graMtha kI pRSTha-maravyA kRta 'jainendra' vyAkaraNa ke 'rAtreH kRti prabhAcandrasya' 14 hai / pratyeka pRSThapara 5 paMktiyA hai, parantu antake ima mUtrameM ullekha milatA hai, aura ima liye jo pRSTha para 4 paMktiyAM honese kula paMkti-saMkhyA 66 hotI vikramakI chaThI zatAbdIse pahale hue haiN| kyoMki AcArya hai| prati pRSTha akSara saMkhyA 20 ke karIba hai, aura +dekho, mANikacanagranthamAlAmeM prakAzita ena- isaliye graMthakI zlokasaMkhyA (32 akSaroM ke parimAkarAvakAcArakI prastAvanA, pR.10 se 66 tk| Nase) 44 ke karIba baiThatI hai| * dekho, 'sAuthahariyana nima', bhAga dUsarA, kAg2aja dezI sAdhAraNa kucha panalA aura khudarAsA pR.88| lagA hai / likhAI moTe akSargemeM hai aura usameM kahIM Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [tra, bIra-vicAra kahIM svarAdi-saMdhi-sUcaka saMketacinha, padoMkI vibhi- nahIM hai, phira bhI yaha prati apane kArAjakI sthiti aura batA-sUcaka cinha tathA sakhyA-sUcaka aMka bhI bArIka likhAvaTa Adiparase 250-300 varSase kamakI likhI yAipameM (laghutrAkArameM) akSaroMke Upara kI ora lagAye huI mAlama nahIM hotii| ise paNDita ratanalAlane kottg?| pAvadAmeM likhA hai, jaisA ki isako nimna antima TippaNI eka sthAna ko chor3akara aura kahIM bhI paMktise prakaTa hai:nahIM hai, aura vaha hai "trividhA bhogabhUmayaH" sUtra "paMDita ratanalAlena liSitaM koTaSAvadAmadhye para "jaghanya 1 madhya 2 utkRSTha 3" ke rUpameM, jo prAyaH saMpUrNajAtaH" pratilipi karane vAleke hI hAtha kI likhI huI jAna mAlama nahIM yaha 'koTaSAvadA' sthAna kahA~para sthita par3atI hai aura isa bAta ko sUcita karatI hai ki jisa hai| parantu isa granthatikI prApti vartamAnameM koTA riyAprati parase yaha prati utArI gaI hai saMbhavataH usameM bhI satase huI hai| koTAmeM bhAI kesarImalajI eka pramukha vaha isI rUpa meM hogii| ___ khaNDelavAla jaina tathA sArvajanika kAryakartA hai, unake isa pratimeM anusvArako kahIM bhI paMcamAkSara nahIM pAma rAmapura ji. sahAranapura nivAsI bAbU kauzalapramAdakiyA gayA hai| prokAra kI prAkRti 'aura aukAra jIne, jo Ajakala mahAranapura meM tilaka bImA kampanIke kI '' dI hai / aMkoMmeM 6-6 kI prAkRti kramazaH '6' cIfa ejeMTa haiM, yaha grantha dekhA aura ise eka apUrva aura 'rNa' dI hai| cIja samajhakara unake pAmase le Ae tathA vizeSa jA~ca graMthaprati yadyapi adhikAMzameM zuddha hai, phira bhI par3atAla evaM paricayAdike liye mere supurda kiyA, jisake usameM kucha sAdhAraNa tathA mahattvakI azuddhiyAM bhI pAI liye maiM unakA bahuta hI prAbhArI huuN| jAtI hai / vaca kA bheda to bahuta hI kama rakkhA huA bhAI kesarImalajIne isa graMthakI prAptikA jo itijAna par3atA hai-kahIM kahIM to ina akSarokA prayoga hAma bA0 kauzalaprasAda jIko batalAyA umase mAlama ThIka huA hai, aura kahIM vakAra kI jagaha bakAra aura huA ki 'koTAmeM bhaTTArakakI eka gaddI thI, usa gaddIpara bakAra kI jagaha vakArakA prayoga kara diyA gayA hai durbhAgyasa eka aimA ho aAdamI AgayA jimane vahA~kA jaise vidho, bidhaH, dravya, vigrahA, denyaH, barSANi, bidhA, sArA zAstrabhaNDAra raddome beca diyA ! kucha dina pahale caturvizati, vaimAnikA, vighna, viti, vigha, paMcarSi- kesarImalajIne isa prakArakI raddIkI eka borI eka musa zati, aSTAvizati, jJAnAvaraNa, viMzati, saMvaraH aura lamAna bohareke yahA~ dekhI aura use pATha pAnemeM viracite (sarvatra) inameM 'va' ke sthAna para 'ba' kA prayoga kharIda liyaa| usI borImeMse isa grantharatnakI prApti huI hudhA hai; aura jaMva brahmAlayA tathA vahu, ina zabdoMmeM hai|' graMtha prAptikI yaha choTIsI ghaTanA bar3I ho hRdaya'ba' ke sthAna para 'va' kA prayoga huA hai, jo azuddha drAvaka hai aura isase jainiyoMke zAstrabhaNDAgekI avyahai, aura yaha saba prAyaH lipikArakI nityakI bola- vasthA, apAtroM ke hAthameM unakI sattA aura sAtha hI cAlake abhyAsase sambandha rakhatA huA jAna par3atA hai| anokhI zrutabhaktipara do A~sU bahAye binA nahIM rahA ___ anyapratike antameM yadyapi lipi-sambat diyA huA jAtA ! jainiyoMkI isa lAparvAhI aura anyoMkI vedara Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhAdhanakA tatvAryasUtra 265 kArIke kAraNa na mAlama kitane graMtharatna pasAriyoMkI kramazaH 15, 12, 18, 6, 11, 14, 11,87,5 dukAnorara pur3iyAoMmeM baMdha ba~dhakara naSTa ho cuke haiM !! hai, aura isa taraha kula sUtra 107 haiN| isa sUtrameM daza kitane hI graMthoMkA ullekha to milatA hai parantu ve graMtha adhyAya hone ke kAraNa ise 'pAsUtra' nAma bhI diyA pAna upalabdha nahIM ho rahe haiM / isa viSayameM digambara gayA hai-umAsvAtike tattvArtha sUtrako mI 'dazasUtra' samAja sabase adhika aparAdhI hai, usakI g2aka nata aba kahA jAtA hai, aura yaha nAma graMthakI prathama paMkti meM hI, taka bhI dUra nahIM huI aura vaha zrAja bhI apane graMthokI umakA likhanA prArambha karate hue, patha' aura 'vipate khoja aura unake uddhArake liye koI vyavasthita prayatna padoke madhyameM diyA hai| prathake antameM-10vIM saMdhi nahIM kara rahA hai| aura to kyA, digambara anyokI koI (puSikA) ke anantara-'iti' aura 'samAsaM padoMke acchI vyarasthita sUcI taka bhI vaha abataka taiyyAra madhya meM ise 'jinakalpI sUca' bhI likhA hai| isa prakAra samartha nahIM ho sakA; jabaki zvetAmbara samAja graMthapratika Adi, madhyama aura antameM isa sUtragraMthake apane graMthoMkI aisI aneka vizAlakAya-sUciyA~ prakaTa kramazaH dazasUtra, tattvArthasUtra aura jinakalpI sUtra, aise kara cukA hai / jinavANo mAtAkI bhaktikA gIta gAne. tIna nAma diye haiN| pichalA nAma apanI khAsa vizeSatA vAlo aura ise nitya hI argha car3hAnevAloM ke liye ye rakhatA hai aura usane bA* kauzalaprasAdajIko isa maca bAte niHsandeha bar3I hI lajAkA viSaya haiN| unheM granthako koTAme lAne ke liye aura bhI adhika prerita inapara dhyAna dekara zIghra hI apane kartavyakA pAlana karanA kiyA hai| hA~, mAtra 10vIM saMdhimeM 'tasvAryasUtra' ke cAhiye-aimA koI vyavasthita prayatna karanA cAhiye sthAnapara 'tattvArthamArasUtra' aisA nAmollekha bhI hai,jisakA jisase zIghra hI luptaprAya jaina prathAkI khojakA kAma yaha zrAzaya hotA hai ki yaha graMtha tatvArtha viSayakA. sAraz2ora ke sAtha calAyA jAsake, khoje hue anyokA uddhAra bhUta praya haiM athavA isa sUtrameM tattvArthazAstrakA. sAra ho make aura sapUrNa jaina graMthokI eka mukammala tathA khAMcA gayA hai / pichale zrAzayase yaha bhI dhvanita ho suvyavasthita sUcI taiyAra ho sake / astu / sakatA hai ki hama prathama sambhavataH umA vAnike tattvArtha___ aba maiM mUla granthako anuvAda ke sAtha anekAntake mUtrakA hI sAra khIMcA gayA ho| grantha-prakRti aura pAThakoM ke mAmane ggvakara unheM umakA pUrA paricaya karA umake artha sAdRzyako dekhate hue, yadyapi, yaha bAta denA cAhatA hU~ / parantu aimA karaneme pahale itanA aura kucha asaMgata mAlama nahIM hotI balki adhikatara mukAva bhI batalA denA cAhatA hU~ ki yaha pratha zrAkArameM choTA usake mAnanekI ora hotA hai| phira bhI saMdhiyoM meM honepara bhI umAsvAtike tattvArtha sUtrakI taraha daza 'sAra' zabdakA prayoga na honese 10vIM saMdhimeM usake adhyAyoMmeM vibhakta hai, mUla viSaya bhI isakA usIke prayogako prakSima bhI kahA jA sakatA hai| kucha bhI ho, samAna mokSamArgakA pratipAdana hai aura usakA krama bhI abhI ye saba bAte vizeSa anusaMdhAnase sambandha rakhatI hai, prAyaH eka hI jaisA hai-kahIM kahIM para thor3AmA kucha aura isake liye graMthakI dumarI pratiyoM ko bhI khojanekI vizeSa z2arUra pAyA jAtA hai, jise bhAge yathAvasara jarUrata hai / mAtha hI, yaha bhI mAlUma honA jarUrI hai ki sUcita kara diyA jaaygaa|in anyAyoMmeM sUtroMkI saMkhyA isa sUtragranthapara koI TIkA-TippaNI bhI likhI gii| Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta .. ni saM015 'yAki mahI-jisake likhe jAne kI bahuta bar3I sambhAvanA hai usameM chUTa gayA hai / usake mAmane Ane para aura bhI hai| yadi koI ttiikaa-ttiippnnii| upalabdha hai to use bhI. , kucha bAtoM para prakAza par3anekI saMbhAvanA hai, aura isa vizeSa paricayAdi ke dvArA prakAzameM lAnA cAhiye . liye isa graMthakI dUsarI pratiyoMko khojanekI aura bhI - 'phira bhI isa prayake viSaya meM itanA kaha denemeM to jyAdA jarUrata hai| AzA hai isake liye sAhitya premI koI Apatti mAlama nahIM hotI ki isake sUtra artha- : vidvAn apane apane yahA~ke zAstrabhaMDAroko z2arUra ho gauravako liye hone para bhI prAkArameM choTe, sugama, kaNTha khojanekA prayatna kareMge aura apanI khojake pariNAmase karane tathA yAda rakhane meM sAmAna hai, aura unase tattvArtha- mujhe zIghra hI sUcita kara anugRhIta kreNge| zAstra athavA mokSazAstrakA mUla viSaya sUcanArUpamaM / ' saMkSepataH sAmane zrAjAtA hai| mUnagraMya aura usakA anuvAdAdika .. * eka bAta aura bhI prakaTa kara denekI hai aura vaha nIce mUla graMthake sUtrAdiko udadhRta karate hue jahA~ 'yaha ki isa sUtragranthake zurUmeM pratipAdya viSayaka sambadha- mUlakA pATha saSTatayA azuddha jAna par3A hai vahA~ usake ko vyakta karatA huA eka padya maMgalAcaraNakA hai,parantu sthAna para vaha pATha de diyA gayA hai jo apane ko zuddha antameM graMthakI samApti zrAdikA sUcaka koI padya nahIM hai| pranIta huA hai aura granthapratimeM pAye jAne vAle azuddha aise gadyAtmaka sUtragraMthoM meM jinakA prArambha maMgalAcara- pAThako phuTanoTa meM dikhalA diyA hai, jisase vastusthitike sAdike rUpameM kisI padma-dAga hotA hai unake antameM TIka samajhane meM koI prakArakA bhrama na rahe aura na mUla bhI koI padya samApti AdikA jarUra hotA hai, aisA sUtroMke par3hane tathA mamajhane meM koI dikkata hI upasthita akasara dekhane meM AyA hai| udAharaNa ke liye parIkSA- hove / parantu vakArake sthAna para bakAra aura bakArake mukhasUtra, nyAyadIpikA aura rAjavArtikako le sakate haiM, sthAna para vakAra banAnekI jina azuddhiyoMko Upara ina graMthoMmeM Adike mamAna antama bhI eka eka padya sUcita kiyA jA cukA hai unheM phuTanoTomeM dikhalAne kI pAyA jAtA hai| jina graMtha paniyoMmeM vaha upalabdha nahIM z2arUrata nahI samajhI gii| imI taraha sadhi tathA pada-vibhihotA unameM vaha likhanese chUTa gayA hai, jaima ki nyAya- nanAdike maMtacinhoM ko bhI denekI jarUrata nahIM samajhA dIpikA aura rAtravArtikakI mudrita pratiyoMme antakA gii| isake atirikta so akSara sUtrobha chuTa hue. jAna padya chuTa gayA hai, use dUsarI hastalimbita praniyoM para par3e haiM unheM sUtroke mAtha hI [ ] isa prakArake se khojakara prakaTa kiyA jA cukA hai* / aisI sthini koSThakake bhItara rakha diyA hai aura jo pATha adhika hote hue isa sUtragraMthake antameM bhI kamase kama eka saMbhAvya pratIta hue haiM unheM praznAMkake mAtha (...?) aise padyake honekI bahuta bar3I sambhAvanA hai| mere khyAlasa koSThakameM dediyA hai| pAI(0) do pAI (11)ke virAmacinha vaha padya hama graMthapratimeM athavA jisaparase yaha pratikI gaI graMthameM lage hue nahIM haiM, paraMtu unake liye sthAna chuTA -dekho, prathama varSa bhanekAnta' ko riNa huA hai, unheM bhI yahAM de diyA hai| aura isa taraha meM 'purAnI bAtoMkI bona' zIrSaka lekhakAnaM.2, mUla graMthako umake asalI rUpameM pAThakoMke sAmane .102 / rakhanekA bharasaka yatna kiyA gayA hai| phira bhI yadi Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramAcandrakA tatvAryasUtra koI azuddhiyoM raha gaI ho to unheM vijJa pAThaka sUcita 'samyagdarzana, samyagjJAna aura sampacAritrarUpa karanekI kRpA kareM, jisase unakA sudhAra ho ske| sanAtana mokSa-mArga jisase-jisake upadezase-prakaTa anuvAdako mUla sUtrAdike anantara anuvAdake huA hai usa acyuta vIrakI maiM candanA karatA huuN|' rUpameM hI rakkhA gayA hai vyAkhyAdike rUpameM nhiiN| isa granthakA pratipAdya viSaya mokSamArga hai, usa aura use eka hI pairegrAphameM siMgala inavarTeDakAmAz2a sanAtana mokSamArgakA jinake upadeza dvArA lokameM prAvi. ke bhItara dediyA gayA hai, jisase mUlako mUlake rUpameM rbhAva huA hai-punaH prakaTIkaraNa huA hai-una amarahI samajhA jA sake / jahA~ kahIM vizeSa vyAkhyA, spaSTI- avinAzI vIra prabhukA unake usa guNavizeSake sAtha karaNa athavA tulanAkI z2arUrata par3I hai vahAM usa saba vandana-smaraNa karake yahAM yaha vyakta kiyA gayA hai ki ko anuvAdake anantara bhinna pairegrAphoMmeM alaga de isa graMthake pratipAdya viSayakA sambaMdha vIraprabhuke upadezase diya.. hai- usIke anumAra saba kucha kathana kiyA gayA hai| isa prakAra yaha mUla grantha aura usake anuvAdAdika satrArambha ko denekI paddhati hai, jise yahAM apanAyA gayA hai|. samyagdarzanA'vagamavRttAni moksshetuH||1|| granthAraMbhase pUrva kA aMza 'samyagdarzana, samyagjAma aura samyakcArita // ||AUM namaHmiddhaM / atha dazasUtrI likhyte| kI tInoM mile hue-mokA sAdhana hai|' 'e~, OM, siddha ko namaskAra / yahA~ (athavA aba) __ yaha mUtra aura umAsvAtike tatvArthasUtrakA pahalA sUtra dInI ekahI TAipa aura eka hI prAzayake haiM / akSaradazasUtra likhA jAtA hai|' yaha prAyaH lipikartA legbakakA magalAcaraNa ke sakhyA bhI donokI 15.15 hI hai / vahA~ zAna, cAritra aura mArga zabdokA prayoga huA hai taba yahA~ unake mAtha graMthakA nAmollekha pUrvaka usake likhanekI pratijA evaM sUcanAkA vAkya hai| ho sakatA hai ki yaha sthAna para kramazaH avagama, vRtta aura hetu zandokA prayoga vAkya prakRta graMthapratike lembaka paMratanalAlakI khaTakI huA hai, jo mamAna artha ke hI dyotaka hai| jIvAdisaptatattvaM // 2 // kRti na ho balki uma graMtha pratimeM hI ima rUpasa liyA 'jIva bhAdi sAta tatva hai|' hI jima para meM unhoMne yaha prati utArI hai| mUla pratha yahA~ 'pAdi' zabdasa ajIya, pAsava, bandha, saMvara, ke maMgalAcaraNAdi ke mAtha hamakA mambandha nahIM hai / nirjarA aura mokSa aise chaha tattvoMke grahaNakA nirdepa hai, pahalA adhyAya kyoMki jainAgamama jIva sahita ina tattvoMkI hI 'saptatattva' mUlakA maMgalAcaraNa majA hai / yaha sUtra aura umAsvAtikA 4thA sUtra donoM ekArtha-vAcaka haiN| umameM sAnoM tattvIke nAma diye gaye sadRSTijJAmavRttAramA mokSamArgaH manAsanaH / haiM taba imameM 'zrAdi' zabdame zeSa chaha mada tattvoMkA bhAvirAsIcato vaMde tamahaM vIramaccataM // 1 // saMgraha kiyA gayA hai, aura iliye isameM akSaroMko granthapratime 'dazasUtra' esA agukha pATha hai| sakhyA alpa ho gaI hai| Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [tra, bIra-nirvANa sN024|| tadarthazraddhAnaM samyagdarzana // 3 // nAma-sthApanA-anya-bhAvatastanyA:" kA hotA hai| unake-samatoM -aryabhadAyako-niracaSarUpa pramANe dve // 6 // kapivizeSako-samyagdarzana karate haiN|' 'pramANa do hai| yaha umAsvAtike dvitIya sUtrake sAtha milatA julatA yahA~ doko saMkhyAkA nirdeza karanese pramANake bhaagmhai| donoMkI akSara saMkhyA bhI samAna hai-vahA~ tattvArtha- kathita pratyakSa aura parokSa donoM bhedoMkA saMgraha kiyA zraddhAnaM' pada diyA hai taba yahA~ tadarthazraddhAna' padake dvArA gayA hai| yaha umAsvAtike 10veM sUtra "talAmANe" ke baDI zrAzaya vyakta kiyA gayA hai| bheda donoMmeM kathana- sAtha milatA-jalatA hai, parantu donoMkI kayanazailI aura zailIkA hai| umAsvAtine samyagdarzanake lakSaNameM prayukta kathanakrama bhinna hai| isameM pramANake sarvArthasiddhi-kathita hae 'tattva' zabdako zrAge jAkara spaSTa kiyA hai aura 'svArtha' aura parArtha nAmake do bhedoMkA bhI samAveza ho prabhAcandrane pahale 'tattva' ko batalA kara phira usake jAtA hai| arthazraddhAnako samyagdarzana batalAyA hai aura isa taraha nayAH sapta // 7 // kathanakA sarala mArga aMgIkAra kiyA hai / kathanakA yaha . . 'naya sAta hai|' zailI-bheda Age bhI barAbara calatA rahA hai| yahA~ mAtakI saMkhyAkA nirdeza karanese nayoMke prAtadutpattirvidhA // 4 'usa-samyagdarzana-kI utpatti do prakArase hai|' ' aura gama kathita naigama, saMgraha, vyavahAra, RjumUtra, zabda, yahAM una do prakAroMkA-Agamakathita nisarga aura samabhirUDha aura evaMbhUta aise mAta bhedoMkA saMgraha kiyA gayA hai / umAsvAtine nayoMkA ullekha yadyapi 'pramANaadhigama bhedoMkA-ullekha na karake unakI mAtra sacanA nayairadhigamaH' isa chaThe sUtrameM kiyA hai parantu unakI kI gaI hai| jabaki umAsvAtine 'tanisargAdapigamAvA' *mAta saMkhyA aura nAmoMkA sUcaka satra prathama adhyAya isa tRtIya sUtrake dvArA unakA spaSTa ullekha kara diyA ke antameM diyA hai / yahA~ dUsarA hI krama rakhA gayA hai aura ukta chaThe sUtrake AzayakA jo stra yahA~ diyA hai nAmAdinA tannyAsaH / / 5 / / vaha isase agalA pAThavA sUtra hai| 'nAma mAdike dvArA unakA-samyagdarzanAdikA tathA jIvAdi sacoMkA-nyAsa (nizeSa) hotA hai- myavasthA khetAmbarIya sUtrapATha aura usake mAdhyameM nayoM para aura vibhAjana kiyA jAtA hai|' kI mUla saMkhyA naigama, saMgraha vyavahAra, sUtra aura ___ yahA~ 'Adi' zabdase sthApanA, dravya aura bhAvake zabda, aise pAMca do hai, phira naigamake do aura zabda navagrahaNakA nirdeza hai| kyoMki AgamameM nyAsa athavA ni sAmpata, samamila, evaMmata aise tIna bheda kiye gaye kSepake cAra hI bheda kiye gaye haiM aura ve SaTkhaNDAga- hai, aura isa taraha nayake pATha bheda kiye hai| parantu mAdi mUla graMthoMmeM bahuta hI rUr3ha tathA prasiddha hai aura paM0 sukhakhAsajI apanI tasvArthasUtrakI TIkAme yaha spaSTa unakA bAra bAra ullekha pAyA hai| aura isaliye isa svIkAra karate hai ki jainAgamoM aura digambarISa graMthoM sUtrakA bhI vahI prAzaya hai jo umAsvAtike pA~caveM sUtra kI paramparA ka sAta nayoM kI hI hai| Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, kiraNa pramAcandrakA sancAryasUtra tairadhigamastatsvAnA hotA hai, isaliye kSAyika' kahA jAtA hai| 'una-pramANoM tathA nayoM ke dvArA tatvoMkA pavidho'vadhiH // 12 // vizeSa jJAna hotA hai| 'avavijJAna kA bhedarUpa hai| isa sUtrameM 'pramANanavaiH' ko jagata 'te' padake prayoga yahAM chahakI sakhyAkA nirdeza karanese avadhizana se jahA~ sUtrakA lAghava huA hai vahAM tavAnAM pada kucha ke anugAmI, ananugAmI, vardhamAna, hIyamAna, ava. adhika jAna par3atA hai / yaha pada umAsvAtike ukta chaThe sthita aura anavasthita aise chaha bhedoMkA grahaNa kiyA sUtrameM nahIM hai phira bhI isa padase artha meM spaSTatA jarUra gayA hai,jo saba kSayopazamake nimittase hI hote haiM / bhavazrA jAtI hai| pratyaya avadhijJAna jo deva-nArakiyoMke batalAyA gayA hai sadAdibhizca // 9 // vaha bhI kSayopazamake binA nahIM hotA aura chaha bhedoMmeM 'sat mAdike dvArA bhI tatvoMkA vizeSa jJAna hotA usakA bhI antarbhAva ho jAtA hai, isIse yahA~ usakA pRthaka rUpase grahaNa karanA nahIM pAyA jaataa| yaha sUtra yahAM 'zrAdi' zabdase saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, umAsvAtike 'payopazamanimittaH paviyApaH zeSAkhA antara, bhAva aura alpabahutva nAmake sAta anuyoga isa 22 / sUtrake sAtha milatA-julatA hai| dvAroMke grahaNakA nirdeza hai; kyoMki mat-pUrvaka ina anu dvividho manaHpayeyaH // 13 // yogadAroMkI pATha saMkhyA zrAgamameM rUr3ha hai-paTavaNDA 'manaH parvayajJAna do bhedarUpa hai|' gamAdikameM inakA bahuta vistArake sAtha varNana hai / ima yahAM dokI sakhyAke nirdeza dvArA manaH paryayake satrakA aura umAsvAti ke 'satsaMkhyAdi' sUtra naM0 8 kA Rjamati aura vipulamati donoM prasiddha bhedokA saMgraha eka hI zrAzaya hai| kiyA gayA hai aura isaliye imakA vahI zrAzaya hai jo mityAdIni [paMca] jJAnAni // 10 // umAsvAnike pavipulamatI manaHparyayaH' isa sUtra naM. 'mati bhAdika pAMca zAna haiN|' 23 kA hotA hai| yahA~ 'zrAdi' zabdake dvArA zruta, avadhi, manaHpayaMya akhaMDaM kevalaM // 14 // aura kevala, ina cAra jJAnokA saMgraha kiyA gayA hai, kevalajJAna akhaMDa syoMki mati-parvaka ye hI pA~ca jJAna AgamameM varNita hai| -usake koI bheda-prabheda kSayopazama [kSaya henavaH // 11 // nahIM hai|' 'matyAdika jJAna payopazama-paya hetuka hai|' ima sUtrake prAzayakA koI sUtra umAsvAti ke mati, zruta, avadhi, manaHparyaya, ye cAra jJAna to tatvArthasUtrameM nahIM hai| matijJAnAbaraNAdi karma prakRtiyoMke kSayopazamase hote hai, samaya samayamekA patvAri // 15 // isaliye 'kSAyopazAmika' kahalAte haiM aura kevalajJAna 'kabhI kabhI eka jIvameM bugapat cAra zAma hote hai| jJAnAvaraNAdi-ghAtiyAkarma-prakRtiyoMke kSayasa utpanna kevalajJAnako bor3a kara zeSa cAra zAna eka sthAna s| Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta [catra, bIra-nirvANa saM016 para kisI samaya yugapat ho sakate haiN| isase do tIna nAmakA sUtra eka hI arthaka vAcaka hai| sAnoMkA bhI eka sAtha honA dhvanita hotA hai| do eka sadvividhaH // 3 // sAtha hoMge to mati, bhuta hoMge, aura tona hoMge to mati, vA (upayoga) do prakArakA hotA hai|' bhuta, avadhi athavA mati, zruta aura manaH paryaya hoNge| yahAM dokI saMkhyAkA nirdeza karanese upayogake eka zAna kebalazAna hI hotA hai---usake sAthameM zrAgamakathita do mUla bhedokA saMgraha kiyA gayA haidUsare jJAna nahIM rhte| yaha satra umAsvAtike ekAdI- uttara bhedoMkA vaimA koI nirdeza nahIM kiyA jaisA ki ni mAjyAni bugapadesminAcaturthaH' isa satrake umAsvAti ke "sadvividho'caturbhedaH" isa sUtra na06 samakakSa hai aura isI-jaise Azayako liye hue hai| meM pAyA jAtA hai / parantu isakI zabda-racanA kucha sandigdhasI jAna par3atI dvIMdriyAdayastrasAH // 4 // hai| saMbhava hai 'ekavacatvAri' ke sthAna para 'ekatraika dvIndriyAdika jIva vasa haiN|' dvitricatvAriM' aisA pATha ho| yahA 'zrAdi' zabdase trIndriya, caturindraya tathA iti zrI bRhatprabhAcandraviracite tatvArthasUtre saMjI-asajJIke bhedarUpa paMcendriya jIvoMke grahaNakA prathamodhyAyaH // 1 // nirdeza hai / yaha sUtra aura umAsvAtikA 14 vA satra _ 'isa prakAra zrI bRhat prabhAcA-viracita tatvArtha- akSarazaH eka hI haiN| sUtrameM pahalA adhyApa samApta hubhA / ' zeSAH sthAvarAH // 5 // dUsarA adhyAya 'zeSa (ekendriya) jIva sthAvara hai|' jIvasya paMcabhAvAH // 1 // umAsvAtike digambarIya mUtrapAThake 'pRthivyapate. 'jIvake paMcabhAva hote haiN|' jovAyuvanaspatayaH sthAvarAH' satra naM013 kA jo prAzaya yahA~ pA~cakI sakhyAkA nirdeza karaneme jIvake hai vahI ima matrakA hai / aura imalie sthAvara jIva pRthivI Agama-kathita aupazamika, dAyika, kSAyopazamika, Adike bhedase pAMca prakArake haiN| dravyabhAvabhedAdidriyaM dviprakAraM // 6 // zraudayika aura pAriNAmika, aise pAMca bhAvoMkA saMgraha 'danya aura bhAvake bhedase indriya do prakAra hai|' kiyA gayA hai / umAsvAtike dUmare adhyAyakA "zraupa ima sUtramaM yadyapi umAsvAtike "dvividhAni' 16, zamikakSAyiko" Adi prathama.sUtra bhI jIvake bhAvokA dyotaka hai| usameM pAMcoMke nAma diye haiM, jisase vaha ddhi / bar3A sUtra ho gayA hai / Azaya donoMkA prAyaH eka hI zvetAmbarIya satrapAThameM 14veM satrakA rUpa 'tenovAyU dvIndriyAdayazca trasAH' aimA diyA hai; kyoki zvetAupayogastallakSaNaM / / 1 // mbarIya bhAI agni aura vAyukAyake jIvoMko bhI trasa 'jIvakA lakSaNa upayoga hai|' jIva mAnate haiN| yaha sUtra aura umAsvAtikA 'upayogo naNaM' pA Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramAcA tatvArthasUtra 'nityupakaraNe pranyendiya , bandhyupayogau mAvendriyaM yahA~ 'prAdi' zabdase vaiphiyaka, ahAraka, tejasa 18, ina tIna sUtroMke zrAzayakA samAveza hai, parantu aura kArmaNa nAmake cAra zarIroMke grahaNakA saMketa hai; dravyendriya aura bhAvendriyake bhedoMko kholA nhiiN| kyoMki audArika-sahita zarIroMke pAMca hI bheda bhAgamameM viprahAdyA gatayaH // 7 // pAye jAte haiN| aura isaliye isa satrakA vahI prAzaya 'vigrahA mAvi gatiyoM hai| hai jo umAsvAtike mauvArikavaikriSikAhAraka yahA~ gatiyoMkI koI saMkhyA nahIM dii| vigrahAgati taijasakAmaNAni zarIrASi" isa satra naM. 36 kA hai| samArI jIvoMkI aura avigrahA mukta jIvoMkI hotI hai| ekasminAtmanyAcaturmyaH // 10 // avigrahAko 'iSugati' bhI kahate haiM, aura 'vigrahA' ke tIna ___eka jIvameM cAra taka zarIra (eka sAtha) hote hai| bheda kiye jAte haiM-1 pANimuktA 2 lAGgalikA 3 yaha satra umAsvAtike "tadAdInimAjyAni yugapare gomUtrikA | pArSagraMthoMmeM iSugati-sahita inheM gatike cAra kasminAcaturthaH" isa satrake sAtha milatA julatA hai, bheda ginAye haiN| yadi ina cAroMkA hI abhiprAya yahA~ parantu ima satrameM 'tavAdIni' padake dvArA 'tejasa aura hotA to hama sutrakA kucha dUmarA hI rUpa hotA / ataH kArmaNa nAmake do zarIroMko zrAdi lekara' aimA jo vigrahA, avigrahAke atirina gatike narakagati, tiyeca- kathana kiyA gayA hai aura usake dvArA eka zarIra alaga gati devagati,manuSyagati aise jo cArabheda aura bhI kiye nahIM hotA aisA jo niyama kiyA gayA hai vaha spaSTa jAte haiM unakA bhI mamAveza ima satrameM ho sakatA hai / vidhAna ima satrame upalabdha nahIM hotA | umAsvAtike tattvArthasUtrameM isa prakArakA koI alaga AhArakaM pramatta saMyata syaiva // 11 // sUtra nahIM hai-yo 'bhaviprahAjIvasya, vigrahavatI ca saMsA 'mAhAraka pramattasaMyatake hI hotA hai|' riNaH prAkcaturvyaH, ekasamayA'vigrahA' Adi sUtroM meM zrAdAraka zarIrake liye yaha niyama hai ki vaha gatiyoMkA ullekha pAyA hI jAtA hai| pramattamayata nAmake chaThe guNasthAnavartI munike hI hotA ___ sacittAdayo yonayaH // 8 // hai --anyake nahIM / umAsvAtike tattvArthasUtrameM isI 'sacitta mAdi yoniyA~ haiN|' zrAzayakA sUtra naM 046 para hai| usameM AhAraka zarIrake yahA~ matrameM yadyapi yoniyoMkI saMkhyA nahIM dI; paraMtu zubha, vizuddha, avyAdhAni aise nIna vizeSaNa diye haiN| sacitta yonime jinakA prArambha hotA hai unakI makhyA mUla bAna zrAhAraka zarIrake svAminatvanirdezakI donoMmeM AgamameM nava hai-graMthapratimeM 'yonayaH' pada para E kA eka hI hai| zvetAmbarIya sUtrapAThama 'pramattasaMyanasyaiva' aMka bhI diyA huA hai / aisI hAlatameM umAsvAtike ke sthAna para 'caturdazapUrvadharasyaiva' pATha hai, aura isaliye "sacita-zIta saMvRtAH setarA mizrAzcaikazastathonayaH" ve loga caudaha pUrvadhArI (zrutakevalI) munike hI aAhAisa sUtra naM 0 32 kA jo Azaya hai vahI isa sUtrakA raka zarIrakA honA batalAna haiN| zrAzaya samajhanA caahiye| maudArikAdIni zarIrANi // 9 // tIrtheza deva-nAraka bhogabhuvo'khaMDAyuSaH // 12 // 'paudArika mAdi zarIra hote haiN|' akhaMDAyuSaH / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [caitra, bIra-nirvANa 02415 'sArthakara, deva, nArakI bhora bhogamiyA pracaMDa pramAko zrAdi lekara ye hI saba sAta naraka bhUmiyAM vaNita bAbubAle hote hai| haiN| yaha sUtra umAsvAti-tattvArthasUtrake tRtIya adhyAyake akAlamaraNake dvArA baDa zrAyukA bIcameM khaNDita prathama sUtrake mUla Azayake sAtha milatA-julatA hai| na honA 'akhaNDAyu' kahalAtA hai| tIrthaMkaroM AdikA usameM 'dhanAmbuvAtAkAsapratikSAH' aura 'ayogya' padoM akAlamaraNa nahIM hotA-bAA nimittoMko pAkara unakA ke dvArA ina narakabhUmiyoMke sambandhameM kucha viziSTa Ayu chidatA-bhidatA athavA parivartanIya nahIM hotA- evaM spaSTa kathana aura bhI kiyA hai| ve kAlakramase apanI pUrI hI baddhAyukA bhoga karate tAsu nArakAH sapaMcaduHkhAH // 2 // hai / dUsare manuSya-tiryaMcoMke akhaNDAyu honekA niyama una sAtoM bhUmiyoMmeM mArakI jIva rahate hai aura nahIM ve akhaNDAyu ho bhI sakate haiM aura nahIM bhii| ve paMca prakArake duHkhoMse yukta hote haiN| yaha sUtra umAsvAtike bhopapAdikacaramottamadehAsaMkhyeya nArakI jIva svasaMklezapariNAmaja, kSetrasvabhAvaja, varNayugo'mapapatyAyuSaH' isa 53veM sUtrakI apekSA bahuta parasparodIrita aura asurodIrita zrAdi aneka prakArake kucha sarala spaSTa tathA alpAkSarI hai, isameM ukta sUtra- duHkhoMse nirantara pIDita rahate haiN| yahA~ una saba duHkhoM jaisI jaTilatA nahIM hai| ko pAMca bhedoMmeM sImita kiyA gayA hai, jinake spaSTa iti zrIprabhAcaMdraviracite tatvArthasUtre dvitI- nAma nahIM mAlUma ho sake / umAsvAtike prAyaH 2 se 5 yodhyAyaH // 0 // takake sUtroMkA zrAzaya imameM saMnihita jAna par3atA hai| 'isa prakAmI prabhAga-viracita tatvAryasUtrameM jambUdvIpalavaNodAdayo'saMkhyeyadvIpodadhayaH // 3 // dUsarA adhyApa samAsa humA / 'jambUdvIpa aura bababodadhiko mAdi lekara masaM mAta hIpa samudra hai|' tIsarA adhyAya ___ yaha sUtra aura umAsvAtikA "jambUdvIpakhavaNodA dayaH zubhanAmAno dvIpasamudrAH' yaha sUtra naM07 donoM ratnaprabhAyAH saptabhUmayaH // 1 // eka hI zrAzayako liye hue haiN| ekameM dviip-smudroNk| 'lapramA cAdi sAta bhUmiyA hai|' 'gumanAmAnaH' vizeSaNa hai to dUsaremeM 'asaMkhyeva' vizeyahA~ 'Adi' zabdase zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paNa hai| paprabhA, dhUmaprabhA, tama prabhA, mahAtamaHprabhA ina chaha tanmadhye lakSayojanapramaH sacUtiko meruH // 4 // mamiyoMkA saMgraha kiyA gayA hai; kyoMki bhAgamameM rala- una dIpa-samudroMke madhyameM bAsa yojana pramANa zvetAmbarIca sUtrapAThameM 'aupapAtikacaramaveho- vAdA pUlikA sahita meka (parvata) hai / ' samapuruSA" aisA pATha hai jisake bArA sabhI carama zarIrI umAsvAtine 'tanmadhye menAmivR'to' ityAdi sabA uttama pulloMko prakharakhA pasabAyA hai| usameM sUtrake dvArA meruparvatako nAbhikI taraha madhyasthita batamIbaha ditIya adhyApakA antima sUtra hai parantu isakA lAte huye usakA koI parimANa na dekara jambUdvIpako lakSa yojana pramANa vistAra vAlA batalAyA hai, jaba ki Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, kiraNa ] prabhAcayakA tatvAryasUtra - - yahA~ jambU dvIpakA koI parimANa na dekara merukA hI zandase AgamavarNita siMdhu, rohita, rohitAsyA, harita, parimANa diyA hai| jambadvIpa aura meruparvata donoM hI harikAntA, sItA, sItodA, nArI, narakAntA, suvarNakUlA, eka eka lAkha yojanake haiN| rUpyakUlA,raktA, raktodA, ina 11 nadiyoMkA saMgraha kiyA himavatpramukhAH SaTkulanagAH // 5 // gayA hai| umAsvAtine apane 'gaMgAsiMdhu' prAdi sUtra 'himavAnko madikhekara paTa mulAyA hai| naM0 201 meM ina sabakA nAmollekha-pUrvaka saMgraha kiyA yahAM chahakI saMkhyAkA nirdeza karanese 'pramukha' hai| isIse vaha sUtra bar3A ho gayA hai| zabdake dvArA mahAhimavAn, niSadha, nIla, rukmI bharatAdIni varSANi // 9 // zikharI ina pAMca kulAcaloMkA saMgraha kiyA gayA hai, bharata bhAvi kSetra hai|' kyoMki zrAgamameM himavAn-sahita chaha parvatoMkA varNana yahAM 'pAdi' zabdase haimavata, hari, videha, ramyaka, hai jo jambuddhIpAdikameM sthita haiM / umAsvAtine 11veM hairaNyavata aura airAvata nAmake chaha kSetroMkA saMgraha kiyA sUtrameM una sabakA nAma-sahita maMgraha kiyA hai| gayA hai| SaT kulAcaloMse vibhAjita honeke kAraNa jambU teSu padmAdayo hdaaH||6|| dvIpake kSetroMkI saMkhyA sAta hotI hai| yaha sUtra aura __ 'una mulAcakhoM para 'padma' bhAdi vaha hai| umAsvAtikA 10 vA ('bharatahamavata hariSidevarampakAra yahAM 'zrAdi' zabdase mahApadma, tigiMcha, kesarI yavaterAvatavAH trANi') sUtra eka hI prAzayake haiN| mahApaNDarIka aura puNDarIka nAmake pAMca droMkA sagraha trividhA bhogabhUmayaH // 10 // kiyA gayA hai, jo zeSa mahAhimavAn zrAdi kulAcalo 'bhoga bhUmiyA tIna prakArakI hotI hai|' para sthita hai / aura jinakA umAsvAtine apane 14 ve yahA~ jaghanya, madhyama aura utcama aise tIna prakAra 'pacamahApA' zrAdi sUtrameM ullekha kiyA hai| kI bhogamiyoMkA nirdeza hai| haimavata-haraNyavata kSetroM ___ tanmadhye bhyAdayo devyaH // 7 // meM jaghanya bhogabhUmi, hari-ramyakakSetroMmeM madhyamabhogabhUmi 'una grahoM ke madhyameM bhI mAvi deviyAM rahatI hai|' aura videhakSetra sthita devakuru-uttarakurumeM uttamakarma yahAM 'Adi' zabdase Agama-varNita hI, pati, bhUmikI vyavasthA hai| umAsvAtike tattvAryasUtrameM yadyapi kIrti, buddhi, lakSmI nAmakI pAMca deviyoMkA saMgraha isa prakArakA koI svatantra sUtra nahIM hai parantu usake kiyA gayA hai, jinheM umAsvAtine apane 16 veM satrameM ekaditripazyopama' zrAdi sUtra naM0 16 aura 'yocarAH' draha sthita kamaloMmeM nivAsa karane vAlI batalAyA hai| nAmake sUtra naM0 200 meM yaha saba prAzaya saMnihita hai| tebhyoka gaMgAdayazcaturdazamahAnadyaH / / 8 / bharatairAvateSu SaTkAlAH // 12 // 'una (madoM) se gaMgAvika mahA nadiyAM nika- 'bharata aura airAvata nAmake patroM meM yaha kAla parvate latI hai| yahAM 14 kI saMkhyAke nirdezake sAtha 'Adi' - zvetAmbarIya sUtrapAThameM yaha sUtra hI nahIM hai| tasmAd / * zvetAmbarIya sUtrapAmeM ye donoM hI sUtra nahIM hai| Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [caitra, bIra-nirmANa saM016 isa strakA prAyaH vahI zrAzaya hai jo umAsvAtike svAtike tattvArthasUtrameM nahIM hai| 'mAterAvatayovRdihAsaupaTsamagAbhyAmutsapiyavasarpi- manuSyatirazvAmuSTa-jaghanyAyuSI tripalyopamAtakhImyAm' isa sUtra naM. 2 kA hai| muhUtau // 18 // videheSu santatazcaturthaH // 12 // ___ manuSya aura ticoMkI utkaTa bhAyu tIna palmakI "vivotroM meM sadA cauSA kAya vartatA hai| aura janma mA antarmuhurtakI hotI hai| isa AzayakA koI sUtra umAsvAtike tatvArthasUtra umAsvAtike "nasthitiparApare nipalyopamAntameM nahIM hai| sarvArthasiddhikArane 'videheSu saMkhyeyakAlAH' muhUrte" aura "tigyonijAnA ca" ina do sUtroM (18, sUtra kI vyAkhyA karate hue 'tatra kAlaH suSamaduHpamA- 36) meM jo bAta kahI gaI hai vahI yahAM isa eka sUtroM mtopamaH sadA'vasthitaH isa vAkyake dvArA vahA~ sadA varNita hai-akSara bhI adhika nahIM haiN| caturtha kAlake honeko sUcita kiyA hai / iti zrIvRhatprabhAcandraviracite tattvArthasUtre AryA mlecchAzca naraH // 13 // tRtIyodhyAyaH // 3 // 'manuSya mArya aura mleccha hote haiN| 'isa prakAra zrIvRhatyamAcaMdra-viracita tatvArthasUtrameM yaha sUtra aura umAsvAtikA 'mAyA~ mlecchAraca' ca' tIsarA adhyAya samApta hubhaa|' sUtra (naM0 36) eka hI zrAzayake haiN| imameM 'nara' pada 'nR' zabdakA prathamAkA bahuvacanAntapada hai, jo yahA~ cauthA adhyAya adhika nahIM, kintu kathana-kramako dekhate hue Avazyaka jAna par3atA hai| dazASTapaMcamabhedabhAvana-vyantara-jyotiSkAH // 1 // triSaSThi 'zalAkApuruSAH // 14 // 'bhavanavAsiyoM, nyantaroM aura jyotiSiyoM ke kramazaH ekAdazarudrAH // 15 // navanAradAH // 16 // daza, pATha aura pA~ca bheda hote haiN| bhavanavAmI Adi devoMkI yaha bheda-gaNanA umAcaturvizati kAmadevAH // 17 // 'saTha zakhAkA puruSa hote haiN| svAtike "dazASTapaMcadvAdazavikalpAH kalpopapatraparyaMtAH" 'nyAraha rukha hote haiN| sUtra (naM0 3) meM pAI jAtI hai| 'nava nArava hote haiN| vaimAnikA dvividhAH kalpajakalpAtIta bhedAt // 2 // 'caubIsa kAmadeva hote haiN|' 'vaimAnika ( deva ) kalpana aura kalpAtItake bhedase ina cAroM sUtroMke AzayakA kA koI bhI sUtra umA- do prakArake hote haiN| isa sUtra viSayake liye umAsvAtike tattvArthasatra meM zveitAmbarIya sUtrapAThameM yaha sUtra bhI nahIM hai| (r) yaha sUtra bhI zvetAmbarIya sUtra pAThameM nahIM hai| muhUtau / slaakaa| thaa| 3tA Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, niva prabhAcandrakA tatvAryasUtra 'vaimAnikAH' aura 'kalpopapaJcAH karapAtItAsa' aise do umAsvAtine 'parAvarSasahajAvi prathamAvAs' ityAdi sUtra pAye jAte haiN| aneka sUtroMmeM isI Azayako varNita kiyA hai| isa saudharmAdayaH SoDazakalpAH // 2 // sUtrakA 'sAmAnyatayA' pada khAsa taurase dhyAna dene yogya. 'saudharma bhAdi sobaha karapa / ' hai, aura usase vizeSAvasthAmeM kisI apavAdake honekI isa sUtrameM kalpoMkI saMkhyA 16 nirdiSTa karanese bhI sUcanA milatI hai| 'Adi' zabdake dvArA IzAna Adi una 15 svargoMkA iti zrIvRhatprabhAcaMdraviracite tattvArthasUtre saMgraha kiyA gayA hai jinake nAma umAsvAtike digambara caturthodhyAyaH // 4 // pAThAnusAra 16 ve sUtrameM diye haiN| 'isa prakAra zrI pRhapramAcaMdraviracita tatvAryasako brahmAlayAH laukAMtikA // 4 // cauthA adhyASa pUrva humaa|' 'laukAntika (deva) bamakalpake nivAsI hote hai| pAMcavA~ adhyAya yaha sUtra aura umAsvAtikA 'brahmalokAlayA lokAntikAH' sUtra prAyaH eka hI hai| pNcaastikaayaaH||1|| preveyakAcA akalpAH ||shaa 'pA~ca mastikAya hai|' 'preSayaka mAdi prakalpa hai|' yahA~ astikAyake liye pA~cakI saMkhyAkA nirdeza yahA~ 'pAdi' zabdase vijaya, vaijayatta, jayanta, a- karanese Agamakathita jIva, pudgala, dharma, adharma aura parAjita aura sarvArthasiddhi nAmake una aAgamodita vi- zrAkAza aise pAMca dravyoMkA saMgraha kiyA gayA hai| inamAnoMkA saMgraha kiyA gayA hai jinakA umAsvAtike bhI kA astitva aura bahupradezatva guNoM ke kAraNa 'astiukta 16 veM sUtrameM ullekha hai| umAsvAtine bhI 'prAgna- kAya' saMzA hai umAsvAtine inakA saMgraha 'majIvakAvAbeyakenyA kalpAH' isa sUtrake dvArA inheM 'zrakalpa' sUcita dharmAdharmAkAzapudgalAH' aura 'jIvAzca' ina sUtroM kiyA hai| (na0 1, 3) meM kiyA hai| sAmAnyato devanArakANAmutkRSTetarasthitistraya- nityAvasthitAH // 2 // striMzatsAgarA'yutAndAH // 6 // "pAMcoM astikAya) nitya hai aura avasthita hai| ___ 'sAmAnyatayA devanArakoMkI uskRSTa sthiti 33 ye pA~coM dravya apane sAmAnya vizeSarUpako kamI sAgara aura jaghanya sthiti * hajAra varSakI hai|' chor3ate nahIM, isaliye nitya hai aura astikAyarUpase bo| apanI pA~cakI saMkhyAkA bhI kamI tyAga nahIM karate1 sAgaraprayutAmdAH, yaha pATha isaliye ThIka nahIM cAra yA chaha Adi rUpa nahIM hote-isaliye avasthita hai ki 'prayuta zamya .. bAsakA vAcaka hotA hai| umAsvAtikA 'nityAvasthitAnyarUpANi' sUtra isa utanI anya sthitikA honA siddhAntake visa sUtrake sAtha milatA julatA hai| 'ayuta' kA artha jAra hotA hai, isaliye usIkA rUpiNaH pudgalAH // 3 // prayoga ThIka mAna par3atA hai| 'pudgala rUpI hote haiN| Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. " banekA [tra, bIra-nirvAca saM0245 paMcAstikAyarUpa dravyoM se pudgaloko rUpI bata- madhya sahabhAvi guNoM tathA kamabhAvi-pAyoM bAlA lAnekA phalitArtha yaha hotA hai ki jIva, dharma, adharma, hotA hai| aura prAkAza, ye cAra dravya arUpI hai-sparza, rasa,gaMdha, yaha satra umAsvAtike 'guNaparvavaNyanya sUtrase kucha zro varNase rahita pramUrtika hai| yaha sUtra aura umA- vizeSatAko liye hue hai| isameM guNakA svarUpa sahabhAvI svAtikA cauthA sUtra akSarase eka hI haiN| aura paryAyakA kramamAvIbhI batalA diyA hai / dharmAderakriyatvI // 4 // kAlazca // 6 // 'dharma mAvika prakriyatva hai|' 'kAva bhI inya hai| yahA~ 'pAdi' zabdase adharma aura prAkAzakA saMgraha yaha sUtra aura umAsvAtikA 36 vA~ sUtra akSarase kiyA gayA hai, kyoMki paMcAstikAyameM dharma dravyake bAda eka hai| ye hI pAte haiN| ye tInoM dravya kriyAhIna haiN| jaba ye anaMtasamayazca // 10 // kriyAhIna hai taba zeSa jIva aura pudgala dravyakriyA- (kAnanya ) ananta samaya (paryAya ) vAlA vAna hai, yaha stra-sAmarthyase svayaM abhivyakta ho jAtA hai|' hai| umAsvAtike 'niSkriyAzi' sUtrakA aura isakA yaha satra umAsvAtike 'so'nantasamayaH'sUtrake sAtha eka hI zrAzaya hai| bahuta milatA julatA hai aura eka hI prAzayako liye jIrvAderlokAkAze'kgAhaH // 5 // hue hai| 'nIvAdikakA jokAkAzameM avagAha hai|' guNAnAmaguNatvaM // 11 // yahA~. 'mAdi' zabdase pudgala, dharma, aura adharma guNoM ke guNatva nahIM hotaa|' kA saMgraha kiyA gayA hai-cAroM dravyoMkA aAdhAra lokA- guNa svayaM niguNa hote haiM / guNoMmeM bhI yadi . anya kAza hai / zrAkAza svapratiSThita-apane hI AdhAra para guNoMkI kalpanA kI jAya to ve guNI, guNavAn evaM sthita hai isaliye usakA anya AdhAra nahIM hai / yaha dravya ho jAte haiM, phira dravya aura guNameM koI vizeSatA satra aura umAsvatikA 12 vA~ 'bokAkAze'vAmahaH' nahIM rahatI aura anavasthA bhI AtI hai / yaha satra umAsUtra prAyaH eka hI hai| svAti ke 'nyAzrayAH nirguNA gugA:' ima sUtra (naM. sattvaM dravyalakSaNaM // 6 // 41, zve0 40 ) ke samakakSa hai| 'inyAzrayAH' padakA zrAzaya isase pUrva 8 sUtrameM 'sahabhAvI' vizeSaNake . utpAdAdiyukta sat // dvArA vyakta kara kiyA gayA hai| 'inyakA lakSaNa satva (satakAbhAva) hai|' iti zrIvRhatprabhAcaMdraviracite tattvArthasUtre 'utpAda bhAvi ( vaya, dhaumya ) se jo yukta hai vaha paMcamodhyAyaH // // 'isa prakAra zrI hallabhAcandra-viracita tatvArthasUtra meM ke satra samAsvAtike 'sAyabApa aura 'utpAda- pAMcavAM manyAya samAsa dupaa|' yA propayukaM sadaH ina sUtroM ke sAtha pUrNa sAmaMjasya (mAgAmI kirabameM samAsa) rakhate haiM aura eka hI bAzayako liye hue haiN| sahakamabhAviguNaparyayavadravyaM // 8 // #zvetAmbarISa sUtrapATamasakanantara hatyA jApA hai aura ise 35 nambara para diyA hai| Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mokSa-sukha-[bhIma rAvaNabI sa pRthvI maMDala para kucha aisI vastuyeM aura mana pavana aura sugandhI vilepanase use Ananda Ananda kara kI icchAyeM haiM jinheM kucha aMzameM jAnane para diyA / vaha vividha prakArake hIrA, maNika, mauktika, bhI kahA nahIM jA sktaa| phira bhI ye vastuyeM kucha maNiratna aura raMga viraMgI amUlya cIjeM nirantara usa saMpUrNa zAzvata athavA naMta rahasyapUrNa nahIM hai / mIlako dekhane ke liye bhenA karatA thA, use bAga-bagIcoM jaba aisI vastukA varNana nahIM ho sakatA to meM ghUmane phiraneke liye bhejA karatA thA / isa taraha phira anaMta sugvamaya mokSakI to upamA kahA~se mila rAjA use sukha diyA karatA thA / eka rAtako jaba saba sakatI hai / bhagavAnse gautamasvAmIne mokSake anaMta- soye hue the, usa samaya bhaulako apane bAla-baccoMkI sukhake viSayameM prazna kiyA to bhagavAnne uttarameM kahA- yAda AI, isaliye vaha vahA~se kucha liye kare binA gautama ! isa anaMta sukhako jAnatA hU~ parantu jisase ekAeka nikala par3A, aura jAkara apane kuTumbiyoMse umakI mamatA dI jA sake, aimI yahA~ koI upamA nhiiN| milA / una saboMne milakara pUchA ki tU kahA~ thA! jagatmeM isa sukhake tulya koI bhI vastu athavA sukha nahIM bhIlane kahA, bahuta sukhmeN| vahA~ maiMne bahuta prazaMsA aimA kahakara unhoMne nimnarUpasa eka bhIlakA dRSTAnta karane lAyaka vastue~ dekhiiN| diyA thaa| kuTumbI-parantu ve kaisI thIM, yaha to hameM kaa| kimI jaMgala meM eka bholAbhAlA bhIla apane bAla bhIla-kyA kahU~, yahA~ vaisI eka bhI vastu nhiiN| baccoM sahita rahatA thA / zahara vagairahakI mamRddhikI kuTumbI-yaha kaise ho sakatA hai ! ye zaMkha, sIpa, upAdhikA use leza bhara bhI bhAna na thA / eka dina kaur3a kaise sundara par3e haiM ! kyA vahA~ koI aisI dekhane koI rAjA azvakrIr3Ake liye phiratA phiranA vahA~ zrA lAyaka vastu thI ? nikalA / use bahuta pyAsa lagI thI / rAjAne izArese bhIla-nahIM bhAI, aisI cIja to yahA~ eka bhI bhIlarsa pAnI mA~gA / bhIlane pAnI diyA / zItala jala nhiiN| unake sauveM athavA hajAraveM bhAga takakI bhI manopokara rAjA saMtuSTa huaa| apaneko bhIlakI taraphase hara cIz2a yahA~ koI nahIM / mile hue amUlya jala-dAnakA badalA cukAneke liye kuTumbI-to tU cupacApa baiThA raha / tume bhramaNA bhIlako samajhAkara rAjAne use sAtha liyA / nagarameM huI hai| bhalA isase acchA kyA hogA ? pAneke pazcAt rAjAne bhIlako usakI z2indagImeM na he gautama ! jaise yaha bhIla rAja-vaibhavake sukha bhogadekhI huI vastuoMmeM rakkhA / sundara mahala, pAsameM aneka kara pAyA thA, aura unheM jAnatA bhI thA, phira bhI anucara, manohara chatra palaMga, svAdiSTa bhojana, maMda maMda upamAke yogya vastu na milanese vaha kucha nahIM kaha Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa saM02066 sakatA thA, isI taraha anupameya mokSako, saccidAnanda kucha jAna athavA dekha nahIM sakate; aura yadi kucha svarUpamaya nirvikArI mokSake sukhake asaMkhyAtaveM bhAgako jAnanemeM zrAtA bhI hai, to vaha kevala mithyA svapanobhI yogya upamAke na milanese maiM tujhe kaha nahIM pAdhi AtI hai| jisakA kucha asara ho aisI svapna sktaa| rahita nidrA jisameM sUkSma sthala saba kucha jAna aura ____ mokSake svarUpameM zaMkA karanevAle to kutarkavAdI dekha sakate hoM, aura nirupAdhise zAnti nIMda lI jA hai| inako kSaNika sukhake vicArake kAraNa satsukhakA sakatI ho, to bhI koI usakA varNana kaise kara sakatA vicAra kahA~se zrA sakatA hai ? koI Atmika jJAna hIna hai, aura koI isakI upamA bhI kyA de ? yaha to sthala aisA bhI kahate hai ki saMsArase koI vizeSa sukhakA dRSTAnta hai, parantu bAlavivekI isake Uparase kucha vicAra sAdhana mokSameM nahIM rahatA isaliye isameM ananta avyA- kara sake isaliye yaha kahA hai| bAdha sukha kaha diyA hai, inakA yaha kathana vivekayukta bhIlakA dRSTAnta samajhAneke liye bhASA-bhedake phera nhiiN| nidrA pratyeka mAnavIko priya hai, parantu usameM ve phArase tumheM kahA hai| vIra-zraddhAJjali leo-zrIraghuvIrazaraNa agravAla, ema.e. 'ghanazyAma'] licchivI vaMzake rana ! amara hai kIti tumhaarii| mArata-nabhameM camaka rahI hai jyoti tumhArI // dharma-karma-uddhAra-hetu avatarita hue the| dharma bhahisA prasara-hetu saba carita kiye the| jita-indriya the, mahAvIra ! sacce vratadhArI / jIvoMke kalyANa hetu thI deza tumhArI // rAja sukhoMko chor3a, dharmakI dhvajA utthaaii| dharmamayI bhArata subhUmi nija hAtha banAI // (2) vaha hI saccA vIra, indriyA~ jIta sake jo| parama iSTase iSTa vastuko tyAga sake jo // dhana, dArA au putra sabhI kA moha taje jo| satya-premase yukta huA nija-Atma bhaje jo // yadapi janma ko varSa bhanekoM bIta gaye haiN| phira bhI adbhuta kArya tumhAre dIkha rahe haiN| dhanya tyAga hai rAja-sukhoM kA yaza-vaibhava kaa| mahA puruSa ! thA tumheM dhyAna nita nija gaurava kaa| (3) bhAtma-saharA ho, sabhI jIva tumane btlaaye| bali-apayuta saba yajJa pApakI khAna jatAye // hisAkA kara nAza, dayAke bhAva bar3hAye / pAupAtike kAma dharmake rUpa ginAye // karo nitya kalyANa sabhI vidhi bhaktajanoM kaa| bhUtala para ho cahU~ bhora vistAra guNoM kA // zraddhAJjali yaha premapUrNa arpita karatA huuN| prabhuvarase bahubAra vinaya manase karatA huuN| Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAkRta paMcasaMgrahakA racanA-kAla [-pro. hIrAlAla jaina ema. e.] prAcIna jaina sAhityakA bahu bhAga abhI bhI pramANake abhI isa viSayameM kucha bhI nahIM kahA jA aMdhakArameM hai| harSakI bAta hai ki aba sakatA hai, to bhI isase itanA to dhvanita hai ki dhIre dhIre aneka prAcIna saMtha prakAzameM A rahe haiN| paMcasaMgrahakI racanA kundakundase pahile yAM abhI anekAnta varSa 3 ki03 ke pR0 256 para paM0 thor3e samaya bAda hI huI hogii"| paMcasaMgrahakIka paramAnandajI zAstrIne aba taka bhajJAta eka 'ati gAthA sarvArthasiddhi vRttimeM bhI pAI jAtI hai jisa prAcIna prAkRta paMcasaMgraha' kA paricaya prakAzita parase lekhakake matase "spaSTa hai ki paMcasaMha pukakiyA hai| isakI jo prati lekhakako upalabdha huI pAdase pahilekA banA humA hai"| vaha saM0 1527 meM TaMbaka nagarameM mAgha badI 3 paMcasaMgrahameM tIna gAthAe~ aisI bhI haiM jo - guruvArako likhI gaI thI aura usakI patra saMkhyA dhavalAke mUlAdhAra guNadhara pArAva kata kapAva 62 hai / pranthameM prazasti zrAdi kucha nahIM hai ataH prAmRtameM bhI pAI jAtI haiM kintu yahA~ lekhakane yaha usaparase usake kartA va samayakA koI jJAna nahIM anumAna kiyA hai ki " ukta tInoM gAthAe~ kaSAva hotaa| kintu isa prathama bahuta sI aisI gAthAe~ prAbhRtakI hI haiM aura usI parase paMcasaMgrahameM uThApAI gaI haiM jo dhavalAmeM bhI udhRta pAI jAtI haiN| kara rakkhI gaI haiN|" isaparase ukta paricayake lekhakane yaha nirNaya hamAre mAmane uparyuka paM0 paramAnandajIke kiyA hai ki "AcArya vIrasenake sAmane 'paMca lekhake atirikta paMcasaMgrahakI prati bhAdi koI saMgraha' jarUra thaa| isIse unhoMne usakI ukta gA- sAmagrI aisI nahIM hai jisa parase hama ukta prabake thAoMko apane granthoMmeM uddhRta kiyA hai| prAcArya nirmANa-kAlakA kAI anumAna lagA skeN| kintu vIrasenane apanI dhavalA TIkA zaka saM0 738 uparyukta pramANoM parase lekhakane jo usa prathako ( vikrama saM0 873) meM pUrNa kI hai| ataH yaha vIrasena va pUjyapAda devanandIse pUrva kAlIna racanA nizcita hai ki paMcasaMgraha isase pahilekA banA siddha kI hai vaha yukti saMgata nahIM jAna paratA, huA hai|" yahI nahIM, paMcasaMgrahameM eka gAthA aisI kyoMki yaha anivArya nahIM ki vIrasena va pUja bhI hai jo prAcArya kundakundake 'caritra prAmRta' meM pAdane isI saMgraha parase ve gAthAe~ uddhRta kI hoN| bhI upalabdha hotI hai| isase lekhakane yaha niSkarSa jaisA kundakundakI racanAoM meM usakI eka nikAlA hai ki 'bahuta sambhava hai prAcArya kunda- gAthA pAye jAnese lekhakane kevala yaha anumAna kundane paMca saMgrahase uddhRta kI ho aura yaha bhI kiyA hai ki donoMmeMse koI bhI Age pIche kI ho . sambhava hai ki caritra prAbhRtase paMcasaMgraha kArane sakatI hai, vaisA vIrasena va pUjyapAda ke sambandhameM uThAkara rakkhI ho| parantu binA kisI vizeSa bhI kahA jA sakatA hai / paMcasaMgrahako kundakundase Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [caitra, bIra-nirvANa saM02499 pIcheko mAnane para use kucha bAdakA hI kyoM mAnA hai ki pacasaMgraha kArane hI unheM guNadhara.bhAcArya, jAya so bhI samajhameM nahIM paataa| cAritra-pAhur3a- kundakunda, pUjyapAda vIrasena Adi AcAryoMkI se uddharaNa to tabase lagAkara abataka kabhI bhI racanA parame hI saMgraha kiyA ho| yaha bhI hosakatA kiyA jA makatA haiN| hai ki pUjyapAda va vIrasena tathA paMcasaMgrahakArane ___ yadi kahA jAya ki vIrasena va pUjyapAdane unheM kisI anya hI graMthame uddhata kiyA ho / aisI apanI TIkAmoM meM ve gAthAe~ spaSTataH naddhRta kI haiM, avasthAmeM abhI kevala samAna gAthAoMke pAye kintu paMcasaMgrahameM ve binA aise kisI saMketake jAnese paMcasaMgrahako vIrasena va pUjyapAdase nizcabhAI haiM isa kAraNa ve paMcasaMgrahakArakI mUla yataH pUrvavartI kadApi nahIM kaha sakate / saMgrahakArake pacanAhI samajhI jAnI cAhiyeM to yaha bhI yakti samaya-nirNaya liye koI anya hI prabalava saMgata nahIM hogaa| gommaTasArameM bhI ve saikar3oM svataMtra pramANoM kI AvazyakatA hai| vizeSakara jaba gAthAe~ binA kisI uddharaNakI sUcanAke AI haiM ki graMthakAra svayaM hI apanI racanAko 'saMgraha' kaha jo dhavalAmeM 'uktaM ca rUpase pAI jAtI haiM aura rahe haiM taba sambhava to yahI jAna par3atA hai ki vaha madi hameM gommaTasArake kartAke samayakA jJAna nahIM bahutAyata anya graMthoM parase saMgraha kI gaI hai| hotA to saMbhavataH ukta tarka saraNise usake viSaya- ye 'sAra' yA 'saMgraha' graMtha prAyaH isI prakAra taiyAra meM bhI yahI kahA jA sakatA thA ki usI parase hote haiN| unameM kartAkI nijI paMjI bahuta kama hA dhavalAkArane unheM uddhRta kiyA hai| ataH gommaTa- karatI hai / Azcarya nahIM jo ukta paMcasaMgraha dhavalA sAra pahilekI racanA hai / kintu hama prAmANikatA- se pIchekI racanA ho / usakA siddhAnta-graMthase se jAnate haiM ki gommaTasArameM hI ve dhavalAse kucha sambandha honeke kAraNa gommaTasArake samasaMgraha kI gaI haiN| isI prakAra yaha asambhava nahIM kAlIna honeko sambhAvanA kI jA sktiihai| SINGERABADRDPORINTON prazna [zrI ratneza' vizArada ] zUnya vizva ke antastala ko, jyoti-yukta karatA hai kauna ? jaga-jIvana-jarjara-sA hove, prANadAna detA hai kauna ? andhakAramaya hRdaya-paTala meM, vaha ananta bala lAtA kauna ? isa asthira-maya krUra deha kI, caMcalatA ko haratA kauna ? BADAUNUNDREHRSHEREKASH RESURREARINESSMEAISAIERIERIES Harior AImMOHHumnuarANATAKA Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAhitya-sammelanakI parikSAoMmeM jaina-darzana jala saMghavI, vayAtIrtha-vizArada] visApremI pAThakoMko mAlUma hai ki hindI- patrameM jainadarzanakA samAveza kiyA jAya / sAhitya sammelana prayAgakI parIkSAoM ke ___ isake liye pustakoMkI sUcI mere pAsa bheniye| vaikalpika viSayoM meM jaina-darzanako bhI sthAna dikhAneke liye gata do varSoMse maiM barAbara prayatna karatA A rahA bhvdiiyhuuN| harSakA viSaya hai ki parIkSA-samitine aba jaina bayAzaMkara dube, parIkSA mNtrii| darzanako bhI sthAna denA svIkAra kara liyA hai| isa ___ samitike upayuka prastAvoMse yahIbhAta hoto sambandhameM pAye hue patrakI pratilipi isa prakAra hai: ki prathamA parIkSA meM to jaina-darzana nahIM rakkhA baapgaa| priya mahodaya ! madhyamAke vaikalpika viSayoM meM jaina-darzana raha skegaa| jaina-darzanako prathama tathA madhyamA parIkSAoMke isI prakAra uttamA bhI darzana viSayake cauthe praznapatra meM vaikalpika viSayoM meM sthAna dene ke liye hamane ApakA patra jaina darzanako sthAna mila skegaa| parIkSA samitike sAmane vicArArtha upasthita kiyA thaa| samitine isa saMbaMdha nimnalikhita nizcaya kiyA prastAvAnusAra maiMne jo pAThyakrama nirdhArita kiyA hai| usakI pratilipi isI nivedana ke antameM de rhaa| maiMne isa korsakI pratilipi paM0 sukhabAnI kI (6) prathama parIkSA ke liye eka aisI pustaka taiyAra kI jainendrakumArajI (dillI), paM. nAtharAmajI premI, paM. jAya jisameM sArvabhaumika dharma bhacce rUpase choTe baccoM yomAcandrajI bhArista bhAdi aneka vidvAnoM kI sevAmeM ke sAmane rakhA jAya aura jisameM bhAratameM pracalita bhI bhejI hai| aba sabhI zikSA-premI sajanoM evaM anya bhinna bhinna dharmoM ke vizeSa prAcAryoMke vAkyAMza udhRta pAThaka mahAnubhAvoMkI sevAmeM ise samAcAra patroM dvArA ho / pustaka prakAzanake saMbaMdha yaha prastAva sAhitya peza kara rahA huuN| AzA bijana isa para apanI samiti ke pAsa bhejA bApa / bahumUlya sammati evaM saMzodhana bhejane kI kasA kreNge| (2) madhyamA parIkSAmeM isa vipakI pustakoMko jisase ki maiM ise aMtima rUpa dekara mAmAvika rUpase sthAna dene saMbaMdha meM bhI saMpanIjIse pahA bAya ki sammelana ke adhikAriyoM ko bheja saI / kaunasI pustaka nirdhArita karanA cAhate haiN| pustaka rajisTrAra parI vimAgake patra naM. 1022 dvArA aisI honI cAhiye jisameM vivAdAspada viSaya na hoN| jJAta huA hai ki jaina-darzanakA samAveza saMvat 18 (1) usamA parIkSAke varNana-viSayaka cauye prazna- ho sakegA / isI prakAra patra naM. 1530. dvArA Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 anekAnta [caitra, vIra-nirmANa saM02416 mujhe maSita kiyA gayA hai ki pAThyakramameM nirdhArita bAnane yogya khAsa khAsa prAcAryoMke jIvana caritroMkA pustakoMkI tIna tIna pratiyAM bhI sammelana kAryAlaya meM bhI isameM samAveza hai| evaM tInoM saMpradAyoMke samAcAra mikvAiyegA / kyoMki ina pustakoMkI jora paratAvA patroMkA paThana kI bhAvazyaka mAnA gayA hai, isase parIkSA samiti kregii| vinA pustakoMke dekhe parIkSA- parasparakI sthiti evaM bhAvanAmoM kA zAna bhI pAtroMko samiti pAThayakramameM sthAna nahIM de sakegI / ataH jina ho sakegA / AzA hai ki vidvAn mahAnubhAva isa prakAzakoMkI pustakeM pAvyakamameM nirdhArita hoM unheM raSTikoNa kA vicAra karate hue apanA saMzodhana aura sUcanA para unakI tIna tIna pratiyAM zIghra bhejane apanI bahu mUlya sammati nimna pate para / / maI taka zrIkSaNa karanI cAhiye / pustakeM madhyamA aura darzana- bhejanekI kRpA kareMge, jisase ki maIke aMtima saptAha rala pAtu marana-patrakI bhejanA hoNgii| taka sammelana-kAryAlayameM pAbyAmakI antima rUparekhA _ 'pAThyakrama sarala aura mahatvapUrNa ho,' yahI eka bhejI jA ske| TikoNa ekkhA gayA hai| kyoMki madhyamAmeM jainaenake sAtha anya do viSaya aura bhI rheNge| ataH patA-ratanalAla saMghavI, po0 choTI sAdar3I (mevAda) sarala hone para hI jaina chAtra evaM anya jainetara chAtra isa vAyA niimc| aura pAkarSita ho skeNge| anyathA jaTila honekI dazAmeM yaha prayAsa aura dhyeya vyartha hI siddha hogaa| pAThya-krama madhyamA parIkSA yaha spaSTa hI hai ki yadi jaina darzanakA pAThyakrama baTita prathama praznapatra hogA to pAtra ise na cuna kara kisI anya vaikalpika pAThya graMtha-1 karma-graMtha palA bhAga bhUmikA saviSaya kA cunAva kara meMge / isa liye saralatA kintu hita (gAthAeM kaMThastha nahIM) paM0 sukhalAlajI kRta mA. mahatyAkA yAba rakha karake hI yaha pAThyakrama banAyA garA vaalaa| gayA hai| isI prakAra isameM zvetAmbara digambara donoM 2 jaina-siddhAnta pravezikA ( prathama adhyAya aura sake graMthoMko sthAna diyA gayA hai, jisase ki yaha prazna 308 me 336 taka chor3akara) paM0 gopAladAsajI eka padIya na hokara sArvadezika jaina-darzanakA prati- baraiyA kRt| nidhitva karatA hai| isase parasparameM sAMpradAyika bhAva- sahAyaka grantha- zraddhA, jJAna aura cAritra mAnoM ke sthAna para eka hI bainatvakI bhAvanAoMkA (bairisTara campatarAyajI kRta) hindI anuvAda / pAcoMmeM prasAra hogA tathA kaTutAke sthAna para mAtRtva 2 puruSArtha siddhayupAya (zrI amRtacaMdra svAmI) bhAvanA aura vizAlatAkA phailAva hogaa| hindI anuvAda-zrI nAtharAmajI premIvAlA / isa pAThyakramameM jaina darzana-sammata tatvavAda, anya- 3 sthAbAda bhaura saptabhaMgIkA sAdhAraNa bhAvazyaka bAda, gurusthAnavAva, karmavAda, bhahiMsAvAda, ratnatrayavAda, jJAna / pramANa-navavAda, syAdvAda Adi mAvi mUlabhUta siddhAntoM aMkoMkA krama-pAvya graMtha .. aMka aura sahA pAvazyaka aura mahatvapUrNa vivecana bhAgayA hai| paka graMtha 30 aMka / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ] sAhitya sammelanakI parikAmoM meM baina-darzana 00000 dvitIya prazna patra 2 pramAya mImAMsAkI hindI TippaNiyAM (4. pAThya graMtha- tatvAryasUtra hindI (paM0 sukha- sukhacAlajI) khAsajI) mAsamImAMsA mUba (mI samaMtabhadrAcArya) 2-anya saMgraha-hindI (nemicandra siddhAnta cakravartI) alaMka-patrayakI prastAvanA / anu0 50 psaalaabjii| (paM0 mahendrakumArajI nyAyAcArya) . sahAyaka graMtha-nirgrantha pravacana (gAthAe~ kaMTha 5sUtra kRtAMga, hindI (sthAnakavAsI phensa stha nahIM) muni zrI cauthamanajI saMgrahIta / vAlA) '2-kundakundAcArya, samantabhadra, akalaMkadeva, prabhA candra, nemicandra AdikA jIvana caritra (saMcita) vIra pAThAvali (kAmatAprasAdajI kRta) ke AdhArase athavA anya paadhaarse| ___ moTa-isa lekha meM jo pAThyakrama diyA hai yaha sabhI 3-siddhasena divAkara, umAsvAti, haribhadra, hema bahuta kucha vicAraNIya hai usameM kitanI hI truTiyA~ mAna caMdra, yazovijaya bhAdikA jIvana caritra- (bhanekAMta varSa par3atI hai| digambara aura zvetAmbara sabhI zikSA zAtriyoM 2 aura 3 kI phAiloMke mAdhArase) ko usa para gaMbhIratAke sAtha vicAra karanA cAhiye, parIkSArthiyoMko jaina samAjakI sAmayika sthitikA aura apanA apanA saMzodhana yadi kucha ho to use jJAna prApta karaneke liye nimna likhita patra patrikAoM zIghra hI upasthita karanA cAhiye / sAtha hI pAThyakrama kA adhyayana karate rahanA cAhiye:-, anekAMta (nyU ko nirdhArita karate samaya parIkSA samitike isa prastAva dehalI) 2 jaina mitra (sUrata) 3 jaina saMdeza (AgarA) 4 vAkya para khAsa taurase dhyAna rakhanA cAhiye kijaina (bhAvanagara) 5 jaina prakAza (bambaI) 6 jaina "pustaka aisI honI cAhiye jisameM vivAdAspadayuga (bambaI) viSaya na ho|" bAkI yaha apIla saMyojaka mahodayakI ___ akoMkA kramaH - pAvyaya graMtha 70 aMka aura sahA bahuta samucita hai ki jina prakAzakoMkI pustakeM paThanayaka graMtha tathA patra patrikAoMkA adhyayana 30 aMka kramameM rakhaneke liye parIkSA samitiko bhejanekI jarUrata uttamA parIkSA ho unakI tIna tIna kApiyA~ ve sUcanA pAte hI meva darzana-viSayaka caturtha praznapatra denekI kRpA kareM aura isa taraha isa zubha kAryameM apanA , "syAdvAdamaMjarI-hindI-(zrI jagadIzacandajI sakriya sahayoga pradAna kreN| saMpAdita) -sampAdaka Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrakA jIvana-mArga .-bhI ababhagavAna baina, bI. e. esa ela. bI. pakIya] jIvanakI vikaTatA: hai, kitanA vedanAse bharA hai| usake liye kaise kaise AghAta-praghAta sahana karatA hai ! kaisI 2 bAdhAoM vipajIvana sunaharI prabhAtake sAtha uThatA hai, aruNa dAoM se gujaratA hai ! parantu yaha saba hucha hone para bhI sUryake sAtha ubharatA hai, usake tejake sAtha siddhikA kahIM patA nhiiN| yadi bhAgyavaza kahIM siddhi khilakhilAtA hai, usakI gatike sAtha daur3atA-bhAgatA hai, hAtha bhI AI to vaha kitanI duHkhadAyI hai| vaha prAptiusakI saMdhyAkI chAyAke sAtha lambA ho jAtA hai aura kAlameM zrAkulatAse anurajita hai, rakSAkAlameM cintAse usake asta hone para nizceSTa ho so jAtA hai| saMyukta hai aura bhogakAlameM kSINatA aura zokase prasta subaha hotI hai zAma hotI hai, hai| isakA prAdi, madhya aura anta tInoM duHkha pUrNa umra yoM hI tamAma hotI hai| haiM ! yaha vAstavameM siddhi nahIM, yaha siddhikA AbhAsato kyA zrama aura vizrAma hI jIvana hai ! kAma mAtra hai / isa siddhimeM sadA aparNatA basatI hai| yaha aura artha hI uddeza hai ? sA~jha-savera-vAlA hI loka saba kucha prApta karane para bhI raGka hai, rikta hai, vA~chA badi yoM hI zrama aura vizrAmakA silasilA banA yaha z2indagI do raMgI hai / isakI sundaratAmeM kurUrahatA, yadi yoM hI kAma aura arthakA raMga jamA rahatA patA basatI hai / isake sukhameM duHkha rahatA hai| isakI to kyA hI acchA thA / jIvana aura jagata kamI praznake ha~sImeM ronA hai| isake lAlityameM bhayAnakatA hai| viSaya na banate / parantu jIvana itanI sIdhI-sAdhI cIja isakI prAsaktimeM arUci hai| isake bhogameM roga hai, nahIM hai| mAnA ki isameM susvapna hai, kAmanAyeM hai, yogameM viyoga hai, vikAsa meM hAsa hai, bahArameM khijA~ hai, prAzAyeM haiM, para atyanta rocaka, atyanta preraka haiN| jI yauvanameM jarA hai / yahA~ hara phUla meM zUla hai, itanA hI cAhatA hai ki inake pAlokameM sadA jIvita rahe, parantu nahIM yaha samasta lalAma lIlA, yaha samasta umaMgabharA ina hI ke sAtha kaise kaise duHsvapna hai, asaphalatAyeM hai, jIvana, yaha samasta sA~jha savera vAlA loka mRtyuse nirAzAya hai, viSAda hai| yaha kitane kaTu aura pinA vyAsa hai| bne| jI cAhatA hai ki inake bAlokase chupakara jIvana ke mUla prazna:koyalA jaaye| yaha dekha dila bhayase bhara AtA hai, anAyAsa kitanA kheda hai ki jIvanako kAmanA milI para saMkAyeM uThanI zurU hotI hai| kyA yaha hI loka hai jahA~ siddhi na milI ! usa siddhi ke liye yaha kitanA pAtura kAmanA kA tiraskAra hai, AzAkA anAdara hai, puruSArtha Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrakA bIvana-mArga kI viphalatA hai ? kyA yaha hI jIvana hai jahAM hajAra banA hai / jinheM siddha karate karate yaha itanA abhyasta ho prayatna karane para bhI santuSTikA lAbha nahIM, aura hajAra gayA hai ki ve jIvanake mArga, jIvanake uddezya hI bana roka thAma karane para bhI aniSTa anivArya hai? kyA yaha hI gaye haiN| isIliye yaha AzAyukta hote hue bhI pAzAuddeza hai ki sukhakI lAlamA rakhate huye duHkhI banA rahe, hata hai| puruSArtha hote hue bhI viphala hai| siddhi kI cAha karate huye vAJchAse jakar3A rahe, jIvana ina bhUla, ajJAna aura mohake kAraNa yadyapi kI bhAvanA bhAte huye mRtyumeM mila jAye ? kyA isIke jIvane apane vAstavika jIvanako bhulA diyA,use bandI liye cAha aura tRSNA hai ? kyA isIke liye udyama aura banA andhakUpameM DAla diyA, parantu usane ise kabhI nahIM puruSArtha hai ? kyA isIke liye saMgharSa aura prANAhuti bhulAyA, vaha sadA isake sAtha hai| vaha ghanAcchAdita sUryake samAna phUTa 2 kara apanA zrAloka detA rahatA isapara eka choTIsI AvAz2a bola uThatI hai, nahIM! hai| vaha isake susvapnoMmeM basa kara, isakI aAzAtroMmeM yaha mana-cAhA jIvana nahIM, yaha to usa jIvanakI pukAra baiThakara, isakI bhAvanAoMmeM bharakara isake jIvanako hai, DhUMDha hai, talAza hai, usa taka pahuMcanekA udyama hai, sundara aura sarasa banAtA rahatA hai| vaha antaguphAmeM use pAne kA prayoga hai| isIliye yaha jIvana asantuSTa baiThakara mRdugirAse AzvAsana detA rahatA hai / 'tU yaha aura azAnta banA haiM; udyamI aura karmazIla banA hai, nahIM, ta aura hai, bhinna hai, terA uddeza itanA mAtra nahIM, asthira aura gatimAna banA hai| vaha bahuta U~cA hai,terA yaha loka nahIM,terA loka dUra hai, punaH zaMkA A DaTatI hai| yadi aimA hI hai to pare hai / ' jIvana apane puruSArya meM maphala kyoM nahIM hotA ? yaha isa antaHpratItise prerita huA jIva bAra bAra puruSArtha karate huye bhI viphala kyoM hai ? aAzAhata kyoM prANoMkI zrAhUti detA hai, bAra 2 maratA aura jItA hai, hai ? kheda khinna kyoM hai ? bAra bAra putaleko ghar3atA hai, bAra bAra ise raktakrAnti isakA kAraNa puruSArthakI kamI nahIM, balki sad vAle mAdakarasase maratA hai, bAra bAra isake dvAroMse lakSya, sadzAna, sadAcArakI kamI hai / jIvanakA samasta bAhira lakhAtA hai| parantu bAra 2 isI nAma rUpa karmA. puruSArtha bhalabhrAntise DhakA hai, ajJAnase zrAcchAdita hai, tmaka jagatako apane sAmane pAtA hai, jisase yaha ciramohase grasta hai / ise patA nahIM ki jisa cIz2akI isameM paricita hai| bArara yaha dekhakara ise vizvAsa ho jAtA bhAvanA basI hai vaha kyA hai, kaisI hai, kahA~ hai / ise hai-nizcaya ho jAtA hai ki yahI to hai jisakI hameM patA nahIM ki use pAnekA syA sAdhana hai / use sikha cAha hai, yahI hai jo isakA uddeza hai| isake atirikta karanekA kyA mArga hai / yaha puruSArtha jIvanako usa aura koI jIvana nahIM, aura koI uddeza nahIM, aura mora nahIM le jArahA hai jisa ora yA jAnA cAhatA koI loka nahIM / parantu jyoM hI yaha dhAraNA pArakara yaha hai / usa cIz2akI prAptimeM nahIM lagA hai jise yaha nAma-rUpa karmAtmaka jIvana meM praveza karatA hai phira vahIM prApta karanA cAhatA hai| yaha kevala paramparAgata mArga. viphalatA, vahI nirAzA, vahI apUrNatA yA upasthita kA anuyAyI banA hai, unhIM sadIka padArthokA sAdhana hotI hai| phira vahI bhaya phira vahI zaMkA,phira vahI prazna, Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [caitra, vIra-nirvANa sN0241|| uThane zurU hote haiM / kyA duHkhI jIvana hI jIvana hai ? tandrA aura ma ko apanAyA, mAma-maithuna-madirAko kyA maraNazIla jIvana jIvana hai ? yadi yaha nahIM grahaNa kiyA / aneka Amoda-pramoda, ha~sI-maz2Akake to jIvana kyA hai ? uddeza kyA hai ! phira vahI tarka upAya nikAle / aneka khela kUda aura vyasana IjAda vitarka, phira vahI mImAMsA duharAnI zurU hotI haiN| kiye, parantu duHkhane sAtha na chodd'aa| prazna hala karanekA viphala sAdhana: yaha dekha udyoga mArga para adhika jora diyaa| jIvane ina praznoMko hala karaneke liye buddhi-jJAna 1 aneka udyoga dhandhe, aneka kAma kAja aneka vyavasAya se bahuta kAma liyA, usake paryApta sAdhanoM para-indriya banAye / inameM upayukta rahanA z2arUrI mAnA gayA, bekAra aura mana para bahuta vizvAsa kiyA, inheM aneka prakAra rahanese begArameM lage rahanA bhalA samajhA gayA; parantu upayogameM lAkara jIvana tathya jAnane kI koziza kI. duHkhakA anta na hushraa| parantu inhoMne hamezA eka hI uttara diyA ki 'laukika isapara manuSyane vicArA ki sukha duHkha kAlpanika jIvana hI jIvana hai, zarIra hI zrAtmA hai, bhoga rasa hI nahIM haiN| duHkha bhulAne se nahIM bhulAyA jA sakatA sukha hai, dhana dhAnya hI sampadA hai, nAma hI vaibhava hai, aura sugva kalpanA karane se siddha nahI ho sktaa| yaha rUpa hI sundaratA hai; bhautika bala hI bala hai, santati hI vAstavika hai, parantu yaha apane zrAdhIna nahIM, bAhya loka ke AdhIna hai, jagatakI prAkRtika zaktiyoM ke AdhIna amaratA hai| inheM hI banAye rakhane, inheM hI sudRr3ha hai, zaktiyoMke adhiSTAtA devI-devatAoMke AdhIna hai| balavatI karane, inheM hI saumyasundara banAnekA prayatna karanA cAhiye / jIvanakA mArga pravRtti mArga hai;prakRti ke devI devatA mahA balavAna haiM, ajayI haiM, apanI marjIke niyamAnusAra karma karate huye, bhogarasa lete huye vicaranA mAlika haiM / inakA anugraha hAsila karaneke liye inheM hI jIvana-patha hai / aura sukhaduHkha ? sukhaduHkha svayaM koI pUjA-prArthanA, stuti-vaMdanA, yajJa-homa se santuSTa karanA cIz2a nahIM hai, yaha saba vAhya jagatake zrAdhIna haiN| isIkI cAhiye / yaha soca manuSyane yAjJika mArgako grahaNa kalpanAmeM rahate haiM, ise duHkhadAyI kalpita karanese kiyA, parantu iSTa phalakI siddhi na huI / jagata jyoMkA duHkha aura sukhadAyI kalpita karanese sukha paidA hotA / tyo andha, svacchanda, viveka hIna banA rahA / vaha hai| ataH duHkhadAyI pahalako bhulAne aura sakhadAyI upAmaka aura nindakameM, acche aura buremeM koI bheda pahalameM magna rahane kA abhyAsa karanA cAhiye / ' na kara sakA, usakA upakAra hai to sabake liye, usakA isa buddhi anusAra duHkhako bhulAne aura sukhako anubhava karane ke liye jIvane kyA kucha nahIM kiyaa| ____ taba manuSya ne ina mArgoko nirarthaka mAna svAvalaaneka pahalU badale, aneka mArga grahaNa kiye; parantu kucha ___mbanakA zrAzraya liyaa| pUjA-prArthanAko chor3a jagatabhI na huzrA, prazna jyoMke tyo khar3e rahe ! zaktiyoMko balapUrvaka apane vaza karanekA irAdA kiyaa| zurU zurU meM tAntrika mArgako shraajmaayaa| devI jIpanake viphala mArgaH devatAoMko vijaya karane ke liye aneka mantra, tantra, jIvane ajJAna mArgakA Azraya liyaa| nidrA, yantra IjAda kiye / zarIrako dRr3ha baliSTha karane ke liye, Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIkA jIvana-mArga .. Rddhi siddhi prApta karaneke liye aneka yogika karma sahayoga sahamantraNAko dharma banAyA / saMyama sahiSNutA, mAlUma kiye / parantu mUla praznakA hala na huaa| dAna-sevA, prema-vAtsalyakA pATha par3hA, parantu sukha zAMti inheM viphala jAna vijJAna mArgako apanAyA, aneka kA rAjya sthApita na huA, pApa atyAcArakA antana vidyAoM aura AviSkAroMko utthAna milA / prakRtikI huzrA, mArapITa, lUTa khasoTa, dalana malanakA prabhASa na zaktiyoMko niryAtaka banAne aura kAmameM lAne ke liye huaa| dIna-hIna, duHkhI-daridrI, dalita-patita bane hI aneka daMga mAlUma kiye| nagara aura grAma basAye, rahe / U~ca nIca, choTe bar3eke bhAva jame hI rhe| durga aura prAsAda khar3e kiye, khAI aura parakoTa race, taba vicAra utpanna huA ki yaha nItikA mArga aneka auSadhi, rasAyana aura upacAra prayogameM lAye nahIM, yaha nItikA abhAva hai| isameM satyAgraha, sAmyatA parantu roga-zoka, janma-maraNakA bahiSkAra na huA, aura ahiMsAkA abhAva hai| isakA uddeza paramAryaaAnandakA lAbha na huA, sundaratAkA zrAloka na siddhi nahIM, svArtha siddhi hai| isakA racayitA sadzAna huaa| nahIM, buddhi cAturya hai| isakA AdhAra antaH uddhAra isa kamIko pUrA karane ke liye zilpakalAkI ora nahIM, bAjha upayogitA hai (Utahtarianism) dhyAna diyA, bastiyoMko udyAna-bATikA, tAla-bAvar3I kI utpatti pUrNatAmeM se nahIM huI, yaha vAMchAkI sRSTi hai| cauka-rAjapathase sajAyA, bhavanoMko khambha, toraNa, zikhara, isaliye yaha apane hI saMgha, jAti, sampradAya aura deza uttAlikAoMse U~cA kiyA / inheM phala phulavAr3I, mUrti meM sImita hokara raha jAtI hai / isase bAhira samasta loka citrakArIse suzobhita kiyA / zarIrako vastrAbhUSaNa, tela anItikA kSetra hai / yaha nIti mAnava-gauravako vastu nahIM, phulela, rUpagArase alaMkRta kiyA / isa mAra mAra, yaha to cora DAkutroM ke saMghameM mI maujUda hai, kara pazu ghasAghasImeM nRtya saMgIta, nATaka-vAditra bharakara jIvanako pakSiyoM ke samUhameM bhI milatI hai| sarasa banAyA, parantu jIvanakI kurUpatA, bhayAnakatA, isa prakAra jIvane buddhi-dvArA jIvana-tathyako samajar3atAkA anta na huA / bhanekI aneka vidha koziza kI; isake sAdhanoMko aneka taba manuSyane vyaktigata parizramako nirbala jAna, vidha prayogameM lAyA, isake batalAye huye tathyoMko aneka puruSArthako saMgaThita karanekA vicAra kiyA, aneka vidha svIkAra kiyA, isake batAye huye jagako aneka saMsthAyeM vyavasthAyeM sthApita huI,aneka saMgha aura samAja vidha TaTolA, isake sujhAye huye mArgoko aneka viSa bane, aneka sabhyatA aura sAmrAjya udayameM Aye / kabhI grahaNa kiyA; parantu vA~chAkI tRpti na huI / vedanA banI jAti ko, kabhI saMskRtiko, kabhI dezako inakA AdhAra hI rahI, pukAratI hI rhii| banAyA / parantu yaha saMgaThita zakti bhI prakRtike anivArya taba kahIM nizcita huzrA ki buddhi nirarthaka hai| utpAtoMkA, zarIrake svAbhAvika rogoMkA, manakI vyathA isakI dhAraNA mithyA hai| isakA mArga niSphala hai| vyAdhiyoMkA janma-maraNa rUpa saMsArakA anta na kara isakA jaga vAMcchita jaga nhiiN| yaha aura hai aura vaha skii| koI aura hai| isajagakI siddhimeM sukha nahIM, isakI Akhira manuSyakI dRSTi nIti mArgakI ora gii| asiddhimeM duHkha nahIM, sukha aura duHkha isa jagase nipeMca Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [kSetra, pIra-nibAra saM0 hai| isakI kalpanA para nirbhara nahIM, isake vidhAtA iSTa jIvanakA svarUpaHke adhIna nhiiN| ve jagako, jagakI zaktiyoMko, zaktiyoM ke adhidhAtR devI devatAoMko vijaya karake, vyavasthita jIva jIvana cAhatA hai, aisA jIvana-jo nirA karake, khuza karake vaza nahIM kiye jA sakate / mukha-dAla amRtamaya hai, jisameM janma-maraNakA nAma nahIM, jo kisI aura hI siddhi prasiddhi meM base haiN| sarvathA svAdhIna hai, jise anya avalambakI z2arUrata nahIM jo atyanta ghaniSTha hai, zrota prota aura eka hai, jIvana ke prazna hala karanekA vAstavika sAdhana:- jo tanika mI judA nahIM, jo atyanta nikaTa hai, laya ...phira vaha kaunasI cIz2a hai jisakI prasiddhi meM jIvana - rUpa aura samAyA huA hai, jise DhUMDhanekI jarUrata nahIM jo atyanta sAkSAta, jyotimAna jAjvalyamAna hai, jise dukI hai aura jisakI siddhise yaha sukhI ho sakatA hai| dekhane jAnaneko jarA bhI vedanA nahIM, jo atyanta isake liye vAJchAko hI pUchanA hogA, ki UMcA aura mahAna hai jisase pare aura kucha bhI nahIM, cAkhira vaha kyA cAhatI hai| usIke lokako TaTolanA . " jo atyanta tejas aura sphurtimAna hai; jisakI ur3AnameM hobA, hA~ vaha rahatI hai| usIkI vedanAmayI anakSarI __ kAla kSetra dizA koI bhI bAdhaka nahIM, jo atyanta bhASAko sunanA hogA, jisameM vaha pukAratI hai / usIke sundara aura madhura hai, lalAma aura abhirAma hai, jo bhAvanAmayI arthako samajhanA hogA jisameM vaha apanI khuda apanI lIlAmeM laya hai, mastImeM cara hai, zobhAmeM rUpa rekhA pragaTa karatI hai| isake liye buddhi zAna sarvathA nimagna hai / josaba taraha sampUrNa-paripUrNa hai jisameM kisI aparyAsa hai| asamartha hai / yaha kAma usa prakAza dvArA cIna kI vAJchA nahIM, raMkatA aura riktatAkA bhAva nahIM; ho sakatA hai jo antaH lokakA dyotaka hai, antarguphA jo sarvabhU hai, sarvavyApaka hai, ananta hai, sabameM hai, meM baiThI huI sattAko dekhane vAlA hai, usa jJAna dvArA saba uptameM haiM, para jisameM apane sivA kucha bhI nahIM / jo josahaja siddha hai, svAbhita hai, pratyakSa hai, usa jJAna dvArA / nirmala, nirdoSa, parizuddha hai, parake melase sarvathA dUra hai; jise antarzana hone ke kAraNa manovaijJAnika Intuition jo kevala vaha hI vaha hai| kAle haiN| jise antaH pukAra sunaneke kAraNa samAtmavAdI zrutazAna kahate haiM, jisakI anubhUti yaha hai jIvakA iTa jIvana, yaha hai jIvakA vAsta'puti nAmase prasiddha hai| vika uddeza / isake prati kabhI bhaya paidA nahIM hotA, kabhI zaMkA paidA nahIM hotI, kabhI prazna paidA nahIM hotaa| isa zAnako upayogameM lagAneke liye sAdhakako prazna usI bhAvake prati hotA hai jo aniSTa hai, jaise bAnta citta honA hogaa| samasta vikalpoM aura divadhAoM pApa, duHkha aura mRtyu / isIliye ye sadA praznake se, apaneko pRthaka karanA hogA, niSpakSa eka rasa ho viSaya bane rahe haiN| parantu iSTake prati kabhI AzaMkA pachunA hogA-- "jIvana syA honA cAhatA hai aura nahIM uThatI ki "jIvana sukhI kyoM hai ? jIvana amara sA hone se DaratA hai| isa praznake uttarameM uThI huI kyoM hai ?" kyoMki iSTa jIvana zrAtmAkA nija dharma hai, anAniko sunanA hogaa| nija svabhAva hai| AtmA ise nija svarUpa mAnakara Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pIrakA jIvanamArga svIkAra karatA hai, usakI prApti kI sadA bhAvanA rakhatA zUnya pada hai, yuktipada hai, nirvANa pada hai, ise pA phira hai / isalise yaha vivAdakA viSaya nahIM, samasyAkA viSaya chor3anA nahIM hotA, yaha acyuta pada hai| nahIM / yaha Asakti kA viSaya hai, bhakti kA viSaya hai, yadyapi yaha jIvana sarvathA alaukika hai, adbhuta aura siddhi kA viSaya hai| anupama hai / yaha zarIra, indriya aura mana se dUra hai / ___ yaha isIkA Aloka hai jise dekhaneko jIvana tarasa isa lokakI vastu nhiiN| parantu bhUla, azAna, mohake rahA hai, jise pAneko vAJchAnoM se ghirA hai, jise siddha kAraNa kasturI mRgake samAna, yaha jIva isakI dhAraNA karaneko udyama aura puruSArtha se bharA hai| yaha isIkA jagata meM karatA hai, ise vyartha hI vahA~ hU~DhatA hai, pAloka hai jo jIvanako duHkhadarda sahaneko dRDha banAtA vahA~ na pAkara vyartha hI kheda khinna hotA hai| hai, Apada-vipadAtroM meM se guz2araneko sAhasI banAtA hai, asaphalatA nirAzAoMke lA~ghane ko balavAna banAtA iSTa jIvana sAdhya jIvana hai :hai, mara mara kara jindA rahane ko samartha banAtA hai| isa bhole jIva ko patA nahIM ki, vaha cIz2a jisa yahI vAstava meM nirbalakA bala hai| nirAzAmayakI zrAzA kA zrAloka ise udvigna banA rahA hai, bAhira nahIM hai| nissahAyakA sahArA hai| dIna-dalitakA dilAsA hai, andara hai / dUra nahIM, nikaTa hai| dauraMgI nahIM,eka rasa hai| jIvanakA jIvana hai / isa zrAlokake binA jIvana eka yaha jIvana svayaM prAtmaloka meM basA hai| prAtmAkI nirI duHkha-darda bharI kahAnI hai| isakA zrAkhoka hI apanI antarvastu hai yaha isameM aisI hI chipI hai jaise anajIvanake liye hita ahita, satya-amatya, heya-upAdeyakA gaDha pASANameM mUrti, bikharI rekhAoM meM citra, vINAke cupanizcaya karatA rahatA hai; yukta ayukta, ucita anucita, cApa tAroM meM rAga, aceta bhAvanA meM kAvya ye bhAva jaba kartavya-akartavyakA nirNaya karatA rahatA hai; hita-prApti taka ina padArthoM meM abhivyakta nahIM hote, dikhAI nahIM ahita-parihArake liye preraNA karatA rahatA hai| yahI dete, ye vahA~ soye par3e rahate haiN| bAhirase dekhanevAloM jIvanakA nizcayakAra hai, nirNayakAra hai, prAjAkAra hai, ko aimA mAlUma hotA hai ki yaha bhAva mina hai, aura svAmI hai, Izvara hai, vidhAtA hai| yaha padArtha bhinna hai, yaha bhAva aura haiM. vaha padArtha aura yadi yaha jIvana ekabAra mila jAye to aura kucha hai| ye bhAva mahAna hai, vilakSaNa haiM, dUra hai, aura vaha padArtha pAnA bAkI nahIM rahatA, yaha paramArtha pada hai, parameSTi tuccha hai, hIna hai sAdhAraNa hai / bhalA inakA unase kyA pada hai / ise siddha kara aura kucha siddha karanA zeSa nahIM sambandha, kyA tulanA ? aise aise ina para hajAra nyorahatA, yaha siddha pada hai, kRtkRtya pada hai| isase pare chAvara ho sakate haiN| ye bhAva durlabha hai, amUlya hai| isase Upara aura kucha nahIM rahatA / yaha paramapada hai, amAdhya haiM, apApya haiN| paramAtma-pada hai / ise pA samasta vikalpa, dvidhA, parantu ye bhAva ina padArthose aise bhinna nahIM, aise vAJchA, tRSNAkA anta hojAtA hai yaha kaivalya dUra nahIM ki vaha inameM pragaTa hI na ho skeN| unakI pada hai| isakI prApti meM samasta vedanA, saMjA, vibhinnatA jarUra hai parantu vaha vimitratA vAstavika saMskAra, vijJAna, aura rUpakA abhAva honAtA hai. yaha vibhinatA nahIM, yaha kevala avasthAkI vibhinatA hai| Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAnta [kSetra, bIra-vicAya saMsa unakI dUrI kSetrakI dUrI nahIM vaha kevala durvyavasthAkI pUrNa mAnandamaya hai, zuddha-buddha niraMjana hai| inake sa dUrI hai| yadi vidhivat puruSArtha kiyA jAya to ve bhAva mmilanakI bhAvanA kevala eka sundara svapna hai, eka inameM udaya ho sakate haiN| inameM siddha ho sakate haiN| suvicAra hai, jo bhaktikA viSaya ho sakatA hai, prAptikA jaba pASANa, utkIrNa hojAtA hai, vaha pASANa nhiiN| isakI prApti nitAnta asambhava hai| isakI vAcA nahIM rahatA, vaha mUrti bana jAtI hai| vaha kitanI mAna- aisI hI mUDha aura upahAsa-janaka hai jaisI ki candranIya aura zrAdaraNIya hai ? jaba rekhAyeM sunyavasthita ho prApti kii| jAtI hai, ve rekhAyeM nahIM rahatIM ve citra bana jAtI haiN| eka ora antarvedanA isake AliMganako utsuka ve kitanI rocaka aura manoraJjaka haiN| jaba mUkatAra hai,dUsarI ora bAhya pratIti ise chur3Aneko udyata hai kaisI maMkAra uThatA hai, vaha tAra nahIM rahatA, vaha rAga bana ulajhana hai| na aprApya hai na prApya hai ! kyA kiyA jAtA hai, vaha kitanA madhura aura sundara hai| jaba bhA- jAye ? kartavya-vimUDha-hRdaya isa vismayameM Dabakara raha banA mukharita ho uThatI hai, vaha bhAvanA nahIM rahatI / vaha jAtA hai / zira bhaktise jhukakara jhama jAtA hai aura kAvya bana jAtA hai, sAkSAt bhAva bana jAtA hai| vaha kaNTha anAyAsa guJjAra uThatA hai 'tu tu hI hai' tu tu hI kitanA mahAna aura sphurtidAyaka hai| * isa pASANa aura mUrtimeM, ima rekhA aura citrameM kyA vAstavameM iSTa jIvana isa jIvanase nitAnta isa tAra aura rAgameM, isa bhAvanA aura bhAvameM kitanA bhinna hai ? kyA isa jIvana ke liye paramArya jIvana asAantara hai| donoMke bIca alakSyatA, mUrchA, avyavasthA dhya hai ! nahIM / iSTa jIvana isa jIvanase bhinna z2arUra hai, ko agAdha marusthala hai / jo dhIra apanI aTala lakSyatA dUra z2arUra hai parantu aimA bhinna nahIM, aimA dUra nahIM ki zAna aura puruSArthase isa dUrIko lA~ghakara, isa sireko inakA sammelana na ho sake / inakA bheda vastu-bheda nahIM isa sirese milA detA hai vaha kitanA kuzala kalAkAra hai, kevala avasthA bheda hai / yaha jIvana mUchita hai-aceta hai| vaha bhUri bhari prazaMsA aura pAdarakA pAtra hai / caMcala hai, vaha jAgRta hai saceta hai, yaha siddha hai vaha siddha hai, lakSmI usake caraNoMko cUmatI hai, aura ghAtaka kAla yaha bhAvanAmayI hai vaha bhAvamaya hai| yaha vedanA hai vaha usakI kIrtikA rakSaka banatA hai| vedanA kI zAnti hai,yaha vA~chA hai vaha vA~chAkI vastu hai, jIvana bhI eka kalA hai / jaba taka yaha AtmAmeM yaha udyama hai vaha udyamakA phala hai / inakI dUrI kSetrakI abhivyakta nahIM hotI, bAhirase dekhane vAloMko aisA dUrI nahIM hai , kevala durvyavasthAkI dUrI hai, varanA yaha pratIta hotA hai ki vaha jIvana aura hai aura yaha jIvana donoM hara samaya sAtha haiN| jahA~ bhAvanA rahatI hai vahIM aura / vaha jIvana isa jIvanase atyanta bhinna hai, atyaMta bhAva rahatA hai, jahA~ darda rahatA hai vahIM rAhata rahatI hai, dUra hai, atyanta pare hai / yaha jIvana eka dIna hIna tuccha- bhAva abhivyakti hai aura bhAvanA bhAvarUpa honekI zakti sAdhAraNa sI cIz2a hai| vaha jIvana atyanta vilakSaNa, hai| kyA abhivyakti zaktise pRthaka ho sakatI hai ? kadApi mahAna, acintanIya Izvara hai / yaha jIvana duHkha dardase nahIM / zakti a~kura hai aura abhivyakti usakA praphullita bharA hai, aneka truTiyoM aura doSoMse paripUrNa hai| vaha phala hai| Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bIrakA jIvana-mArga ____ jaba jIvameM alaukika jIvanakI bhAvanA aMkita mohI prAtmA inake lAbhase apanA lAbha, inakI bahinmeM ho jAtI hai, citrita ho jAtI hai, sAkSAt bhAva bana apanI vRddhi inake hAthameM apanA hAtha, inake bAthameM jAtI hai taba aAtmA zrAtmA nahIM rahatA, yaha paramAtmA apanA nAza dhAraNa karane laga gayA hai| ho jAtA hai, yaha brahma nahIM rahatA, parabrahma bana jAtA isa mithyA dhAraNAke kAraNa jagata jIvana bana hai / yaha puruSa nahIM rahatA puruSottama hojAtA hai| jAtA hai| usameM tanmayatA paidA ho jAtI hai, moha aura isa aAtmA aura paramAtma.meM kitanA antara hai| mamatA jaga jAtI hai / yaha mamatA jagatakI taraGgoMse taradonoMke bIca bhUla-bhrAnti, mithyAtva-avidyA, moha tRSNA gita ho apanI tRSNAmayI taraGgoMse mulA mulAkara jIva kA athAha sAgara ThAThe mAra rahA hai| jo dhIra vIra apane ko adhika adhika jagatkI ora uchAlatI hai| isa dhruvalakSya, sadzAna aura puruSArtha balase isa dUrIko lA~pa- taraha yaha saMsAra-cakra Age hI Age calatA rahatA hai| kara isa pArako usa pArase milA detA hai| martyako isa taraha yaha jIva prakRtise sarvathA minna hone para bhI amRtase milA detA hai vaha nissaMdeha sabase bar3A kalA- prakRti samAna dehadhArI banA hai| tuccha aura saparimArA kAra hai| vaha sAkSAt saMsAra-setu hai, tIrthakara hai / vaha banA hai / nAma-rUpa-karmavAlA banA hai| vividha sambaMdha lokatilaka hai, jagatabandha hai / kAla usakA dvArapAla vAlA banA hai / janmane aura marane vAlA banA hai| .. hai, iMdra, caMdra usake cAraNa haiM, lakSmI, sarasvatI, zakti isa taraha ye mithyAtva, ajJAna aura moha janma jaya usake upAsaka haiN| mRtyu ke saMsAAraka laukika duHkhI jIvanake mUla kAraNa haiM / ye hI jIvanake mahAna zatru hai| inakA vijaya hI jIvana abhyudayakI rukAvaTa:-- vijaya hai / jisane inheM jIta liyA usane duHkha zokako isa jIvana abhyudayameM bhUla,ajJAna,moha hI sabase bar3I jIta liyA, janma maraNako jIta liyA, loka paralokako rukAvaTa hai, inake zrAvezameM kuchakA kucha sujhAI detA jIta liyaa| inakA vijetA ho vAstavameM vijetA hai, hai / kahIMkA kahIM calA jAnA hotA hai| jo para hai, a. jina hai, jinendra hai arhanta hai| sat hai, anAtma hai vaha sva, sat aura zrAtma bana jAtA hai / jo sat aura Atma hai vaha bhrama mAtra heya bana jAtA jIvana-siddhi kA mArga:hai / kaisI viDambanA hai / yaha mithyAtva kitanA prabhAvazAlI ___bhUla bhulaiyyAkA aMta usake pIche pIche calanese nahIM hai| jo bAhya hai, jar3a hai, sadA banatA aura bigar3atA hotA, na usakI asaliyatase mu~ha chupAkara baiThanese hotA hai, milatA aura bikharatA hai vaha pudgalamayI loka brahma hai| na pramAdameM par3e rahanese hotA hai, vaha marIcikA hai, loka bana gayA hai, vaha pudgalamayI zarIra brahma bana gayA - vaha Age hI zrAge bhAgatI rahatI hai / vaha satra zrorase hai / vaha pudgalamayI dhana dhAnya sampadA bana gayA hai| / dherai huye hai| usase daur3akara chupanA nahIM ho sakatA ! TemUDha zrAtmA inake nAmako vaibhava, inake rUpako sundaratA inake karmako bala samajhane laga gayA hai| inake bhogako uttarAdhyayana 6, 34-15, 25, 38, dhammapana sukha, inakI santatiko amaratA mAnane laga gayA hai| dharmarasAyana // 3 // Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta [ vIra-vicAra saM. *ta apane hI sthAnameM DaTakara khar3A ho jAnese inakA nirodha karanese hotA hai-nakA saMvara karanese hai, usakA sAmanA karanese hotA hai, usakA tAra hotA hai| inheM bAhya udyogoMse haTA pAramArthika udyonAra karanese hotA hai, usakA tiraskAra karanese hotA hai| goMmeM lagAnese hotA hai| isa taraha saMsArakA anta acAnakA anta usakI sujhAI huI bAtoMko pravRtti mArga se nahIM hotA nivRtti mArgase hotA hai| mAnane se nahIM hotA, na saMzayameM par3e rahanese hotA hai, na paranta jIvana-siddhikA mArga kevala itanA hI nahIM maricata gati rakhanese hotA hai| usakA anta usake pa ti maMDara. aura sanyAsa pI mantavyoMko sAdAt karanese hotA hai, unakA anusandhAna nahIM hai| yaha vidhimukhya bhI hai| niSedha, saMvara, sanyAsa aura parIkSA karanese hotA hai, unameM nija parakA, satya prAtma-sAdhanAkI pahalI sIr3hI hai| sAdhakakI pAda. nasatvakA hita-ahitakA viveka karanese hotA hai| pIThikA hai / isameM abhyasta honese AtmA sAkSAda siddha mohakA anta mugdha bhAvoMmeM tallIna rahanese nahIM mArga para ArUr3ha honeke liye samartha ho jAtA hai| hotA ne unheM cupacupAte hRdayameM chupAye rahanese hotA hai| abAdha aura nirvighna ho jAtA hai| vaha sthira, ujvala usako anta mugdha bhAvoMkI madatA nirakhanese hotA hai, aura zAMta ho jAtA hai| parantu itanA mAtra hokara unakI mUr3hatAkI nindA, AlocanA prAyazcita karanese raha jAnese kAma nahIM calatA / isase mithyAtva, ajJAna mamakAra graMthiyoMkA anta unheM puSTa karanese aura mohakA samUla nAza nahIM ho jaataa| ve anAdinahI hotA; unheM zithila karanese hotA hai / vAsanAoMkA kAlase abhyAsameM Ate Ate saMskAra, saMzA, aura anta bhaugase nahIM hotA; saMyamase hotA hai| icchAoMkA bhAva bana gaye hai| ataH cetanAkI gaharAImeM utara kara anta parigrahase nahIM hotA, saMyamase hotA hai| baiTha gaye hai / ve dUsarA jIvana bana gaye haiN| ve kisI deNamokA anta tRtise nahIM hotA, tyAgase hotA hai| bhI samaya phUTa nikalate haiN| ve niSkAraNa mI AtmAva anta vairazodhanase nahIM hotA, kSamAse hotA hai| ko udvigna, bhrAnta aura prazAnta banA dete haiM / jaba bhava-bhramaNakA anta bAbaramaNase nahIM hotA, taka inakA uccheda nahIM hotA, saMsAra cakrakA anta antaH ramaNa se hotA hai| isa nAma-rUpa-karmAtmaka nahIM hotaa| bayata kA anta usake sAtha sambandha jor3anese nahIM ina saMskAroMko nirmala karane ke liye niSedhake sAtha kA una tantuoMke vicchedase hotA hai jina ke dvArA vidhiko jor3anA hogaa| pramAda chor3anA hogaa| sAvajIvana jagatake sAtha ba~dhA hai| yaha viccheda-mana vacana dhAna aura jAgaruka rahanA hogA / samasta paramparAgata Apake karma-dharma vidhAna karanese nahIM hotA, daNDa daNDa bhAvoM, saMjJAoM aura vRttiyoMse apaneko pRthak karanA vidhAna karanese hotA hai, ina gupta karanese hotA hai| hogA / indriya aura manako bAhirase haTA andara lejAnA manogupti, pacanagupti, kAya gupti pAlanese hotA hai| hogA / apane hI meM prApako lAnA hogaa| dhyAnasya pitA, 12, 1 / honA hogaa| msimnikaay| cAryAdhigama sUtra..... * smaadhishtk||15|| Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pa, ki parakA jIvana-mAna andara baiTha nirvAta ho jJAna-dIpaka jagAnA hogaa| darzana samyaka zAna, samyaka cAritrakA mArga hai| zAna prakAzako usIke dekhanemeM lagAnA hogaa| jisake yaha hai vaha vidhiniSedhAtmaka siddhi mArga, jo gaharese liye yaha saba dekhanA jAnanA hai-TraMdanA mAlanA hai| gahare baiThe huye saMskAroMko nirmANa kara vidhvaMsa kara usIkI bhAvanAoMko sunanA aura samajhanA hogaa| detA hai| jo soI huI zrAtma-zaktiyoMko jagA devA jisake liye yaha saba udyama hai-puruSArtha hai / jo nira- hai, unheM bhAvanAse nikAla sAkSAt bhAva banA detA hai| ntara pukAratA rahatA hai "maiM ajara hU~-amara hU~, taijasa- yaha mArga bahuta kaThina hai| isake liye aneka prAkajyotimAn hU~, sundara-madhura hU~, mahAn aura sampUrNa tika aura mAnuSika vipadAoM aura karatAnoko sahana karanA par3atA hai, aneka zArIrika aura mAnasika truTisamasta lakSyoMko tyAga isI bhAvanAmayI jIvanako yo evaM bAdhAoMse lar3anA par3atA hai| yaha mArga pariapanA lakSya banAnA hogaa| ise dhruva-samAna dRSTimeM pahoMse pUrNa hai| isake liye adamanIya utsAha, satyA. samAnA hogA / apaneko nizcaya-pUrvaka vizvAsa karAnA graha aura sAhasakI jarUrata hai / yaha mArga kaThina hI nahIM hogA / "so'haM, so'haM", maiM vahI hU~, maiM vahI huuN| lambA bhI bahuta hai| isake liye dorSa puruSArtha aura bheNI samasta vidvAnoMko chor3a zAnako isI amRtamayI baddha abhyAsakI jarUrata hai| ise abhyasta karaneke liye jIvanakI ora dhyAna denA hogA / ise spaSTa aura puSTa isa mArga para nirantara calate rahanA hogaa| sote-jAgate, karanA hogaa| andara hI andara dekhanA aura jAnanA calate-phirate, khAte-pIte, uThate-baiThate, hara samaya isa hogA / 'so'haM mo'haM / ' para calate rahanA hogA / vicAra hai to 'so'he', pAlApa samasta rUr3hIka bhAvoM aura baMdhanoMse haTA mamatvako isI hai to 'so'haM', prAcAra hai to 'so'haM / isa mArgako lakSyameM zrAmakta karanA hogaa| isIke pIche 2 calanA jIvana tantuSoMmeM ramA denA hogaa| yahAM taka ramAnA hogA, imIke samarasameM DUbanA hogaa| hara samaya anubhava hogA ki yaha mArga jIvanameM utara pAye, jIvanameM samA karanA hogaa| 'mo'haM so'haM / ' jAye / sAkSAt jIvana bana jaaye| yahAM taka ki 'maiM' yaha mArga zrAtma-zraddhA, zrAtma-vidyA, zrAtmacaryAkA aura 'vaha' kA bheda bhI vilaya ho jAye / kevala vaha hI mArga hai| yaha mArga satyapAramitA, prajJApAramitA,zIla- vaha raha jAtA hai| pAramitAkA mArga hai| yaha mArga Atma nizcita, yaha mArga kisI bAhya vidhi vidhAna, kriyA kANDa, aAtmabodha, AtmasthitikA mArga hai|| yaha mArga samyaka- parigraha ADambarameM nahIM rahatA; yaha kisI bhASA, pAlApa granthameM nahIM rahatA, yaha kimI sAmAyika prathA, saMsthA. prazna upa01-10.5-3, muNDa upa03-1-5,' vyavasthAmeM nahIM rahatA, yaha kisI pUjA-prArthanA, stuti1-1-11,' kaivasya upa.-1. vandanAmeM nahIM rhtaa| yaha mArga sAdhya ke samAna hI nadIdha nikAya-dUsarA sutta, kaTA sutta, 10vA~ sutta, alaukika aura gar3ha hai, sAdhyake sAtha hI prAsmAkI zvau sutta / bAThI saMhitA-pacyApa / * svArthAdhigamasUtra 1-1, ratvakararAvakAcAra, Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta [caitra, vIra-nirvANa sa016 = antaH zaktiyoMmeM rahatA hai| usake uddezya bala, jJAna samAna hai jo prakRtike sahAre chor3a dI gaI hai| jidhara bala, puruSArya balameM rahatA hai| kevala inakI gatiko mauja le calI, cala par3I, jahAM TakarA diyA TakarA gaI, badalanekI jarUrata hai| inakA upayoga bAhirase haTA jahAM DAla diyA, gira gii| andarakI ora lagAnA hai / inheM bajAya anAtma-uddeza, yaha tInoM hI mRtyuke grAsa hai, bAra bAra kAla cakra anAtma dAna, anAtma puruSArtha ke zAna, Atma puruSArtha se pIse jAte haiM / isaliye jIvanakA siddhi-mArga trimeM tabadIla karanA hai / phira ye jIvanake bajAye isa guNAtmaka hai, malakSya, sadjJAna aura sad-puruSArtha pArake usa pAra le jAne vAle ho jAte haiM / yaha bajAya jo Atma-lakSyako lakSya banAkara mithyAtvakA aMta saMsArake mokSakA sAdhana bana jAte haiM, bajAya mRtyulokake karatA hai, jo anya jJAnase use dekhatA jAnatA huA amRtalokakA mArga bana jAte haiN| avidyAkA ata karatA hai, jo aAtmAcAryAse lakSyako bAhyamukhI rUpase ina tInoMkI ekatA saMsArakI raca- jIvana meM utAratA huA mohakA anta karatA hai vaha hI yitA hai| antaHmukhI rUpase ina tInoMkI ekatA mokSa nizcaya parvaka dharma hai, dharma-mArga hai, dharma-tIrtha hai / vaha kI racayitA hai| jaise saMsArameM kisI bhI padArthakI siddhi hI sAkSAt dharma-mUrti hai, dharma-avatAra hai / kevala usakI kAmanA karane se, kevala use jAna lene AtmA meM hI paramAtmA chupA huA hai / zrAtmAmeM se nahIM hotI, balki usakI siddhi kAmanA tathA jJAna hI use middha karanekI vedanA aura vAMchA banI hai| zrAke sAtha puruSArtha jor3anese hotI hai aise hI paramAtma tmAmeM hI use siddha karanekI zaktiyA~ maujUda haiN| ataH svarUpakI siddhi kevala usameM zraddhA rakhanese, kevala use AtmA hI sAdhya hai, sAdhaka hai, sAdhana hai / zrAtmA hI jAna lenese nahIM hotI; balki usakI siddhi prAtma-zraddhA, iSTa pada hai pathika hai, paya hai| zrAtmA hI 'uma pAra hai, Atma zAnake sAtha zrAtma-puruSArtha jor3anese hotI hai / nAvika hai aura nAya hai ch| jo kevala paramAtma padakI zraddhA aura bhakti meM aTaka jo AtmalakSI hai, AtmajJAnI hai, AtmaniSTa hai, nirakara raha jAtA hai, vaha agni vidagdha nagarImeM par3e huye hakAra-nirmamatva hai, jisake samasta saMzaya, samasta bhrama usa AlasIke samAna haiM jo sukhakI kAmanA karatA huA dara ho gaye haiM, samasta granthiyA~, samasta sambandha zithila bhI apanI sahAyatA karane meM asamartha hai| ho gaye haiN| samasta prAzAyeM-tRSNAyeM zA~ta ho gaI haiM, ___ jo paramAtma-tattva ke rahasyako jAnakara kevala umake samasta udyoga banda ho gaye haiM, jimane apanI AzA zAnameM magna ho apaneko aho bhAgya mAnatA hai vaha usa apane hI meM lagAlI hai, apanI duniyA apane hI meM susvapni kumbhakArake samAna hai jo apane suvicArase sanmatitarka 3, 68 apanI dInatAko aura adhika dIna banA letA hai / / bhAva prAmata 83, yogasAra 83; tattvAnuzAsana jo binA Atma zraddhA, binA zrAtma-jJAnake kevala puruSArthI banA hai, vaha nAvika-hIna uma svacchaMda nAvake 32 dravya saMgraha 40, 41; "I am the way, the truth and the vyAkhyA prazati-1.bodha prAbhata 21 life." Bible St. John 14.6. - - -- Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . . sAhitya pariSa aura samAyojana womentin dianewsonam basAlI, yA kukRtya hai, acala hai, hai, usake mahotsava hai / * liye kAja aura kaMcana kyA ! pari aura mitra kyA! yaha siddhimArga vezadhArIkA mArga nahIM. tathAgatakA stuti aura cindA syA! yoga aura viyoga kyA ! mArga hai| yaha mudakA mArga nahIM / sanmatikA, mArga janma aura maraNa syA! dukha aura zoka kyA ! vaha hai| yaha niryalakA mArga nahIM, bIrakA mArga hai| sUrvake samAna tejasvI hai, vAyuke samAna svataMtra hai, .... . . . bAkAyake samAna nilepa hai| mRtyu usake liye mRtyu - sUtramAga' :-12,' uttarAyaNa 14, nahIM, vaha mRtyukI mRtyu hai, vaha mokSakA dvAra hai, vaha subataka upa0 2.2.4. tmtm jbaahi aal jaalaal (1) tasvanyAyavibhAkara-lekhaka, prAcArya vi- nAdi-dvArA acchI tarahase vyakta kiyA jAtA / pustakake jayalandhi sUri / prakAzaka, zA0 candUlAla jamanAdAsa, sAthameM viSayasUcI takakA na honA bahuta hI khaTakatA bANI (bddodaa)| pRSTha saMkhyA, 124 / mUlya, ATha hai| phira bhI pustaka saMskRta jAnanevAloMke liye par3hane shraanaa| tathA saMgraha karaneke yogya hai| mUlya kucha adhika hai| yaha 'labdhisUrIzvara-jaina graMthamAlAkA 4thA pratha / hai / isameM 1 samyaka zraddhA, 2 samyazAna aura 3 samyaka (2) caityavandana caturvizatiH-lekhaka, zrIcaraNa aise tIna vibhAga karake, pahalemeM jIvAdi nava. vijayalabdhipUri / prakAzaka, caMdulAla jamanAdAsa tattvoMkA (jIva, ajIva, puNya, pApa, zrAzrava, saMvara, zAha, chANI (bar3audA sttett)| pRSTha saMkhyA, 34 / nirjarA, bandha, mokSake kramase ) guNasthAna mArgaNAdi mUlya do thAnA / nirupaNa-sahita, dUmare meM matyAdi paMcazAnoM-pratyakSAdi- yaha labdhisUrIzyara-jainagraMthamAlAkA 8 vA anya pramANoM-aAbhAmoM-saptabhaMgoM-nayoM tathA vAdoMkA, aura hai| isameM mukhyagayA caubIma tIrthaMkaroMkI caityavandanAvImaremeM caraNa-karaNabhedasaM yatidharmakA varNana saMskRta rUpameM stuti bhinna bhinna chaMdoMmeM kI gaI hai-23 tIrthagadyama diyA hai| varNanakI bhASA sarala aura zailI karIkI stuti tIna tIna padyoMmeM aura mahAvIrakI pA~ca sugama tathA subodha hai| yatidharmakA varNana bahuta hI padyoMga hai / tadanantara sImaMdhara jina, sigiri, siddhasaMkSipta hai aura yaha bAraha bhAvanAoM, loka tathA pulA- cakra, paryuSaNaparva, jJAnapaMcamI maunaikAdazI, RSabhAnana kAdi nirganthoM ke svarUpa-kathanako bhI liye hue hai| gina, candrAnanajina, vAriNajina aura phira vardhamAna zrAvakAcArakA koI varNana sAtha meM nahIM hai, jisakI jina kI bhI caityavandana rUpameM stutiyA~ bhinna bhinna chaMdoM samyakcaraNa vibhAga meM honekI jarUrata thii| prastAvanA tathA ekase adhika payomaM dI haiM / stutiyA~ saba saMskRta sAdhAraNa do pRSThakI hai aura vaha bhI sNskRtmeN| acchA meM haiM aura jina chaMdoM meM hai unake lakSaNa bhI saMskRtameM hotA yadi prastAvanA hindI meM vistArake sAtha likhI jAtI hI phuTanoTami diye gaye haiN| pustaka acchI hai aura aura usameM graMthakI upayogitA evaM vizeSatAko tula suMdara chapI hai| Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .Register No. L4328. YEHEESHRISMETIREMEMBASAIRIDDAMENTARVADHURSADMAVARIABADHUDURAT vIra-sevAmandirako sahAyatA E gata pharavarI aura mArcake mahInoM meM vIra-sevAmandira sarasAvAko nimna sajjanoMkI memorase 285) ru0 kI sahAyatA prApta huI hai, jisake liye dAtAra mahAnubhAva dhanyavAda ke pAtra haiM: 200) bAbU nandalAlajI sarAvagI, kalakattA / 50) bAbU dInAnAthajI sarAvagI, kalakattA / 25) bAbU choTelAlajI sarAvagI, kalakattA / 7) lA0 meharacandajI jaina, ambAlA chAvanI (putra vivAhakI khuzImeM) 2) lA* jambUprasAda premacanda jaina, gaDhI pukhtA, ji0 mujaphpharanagara (putra vivAhakI khuzImeM) 1) zrImatI makhamalIdevI dharmapatnI vA jinezvaramasAda jaina, deharAdUna / 285) adhiSThAtA-'vIra sevAmandira' sarasAvA, ji. shaarnpur| WAVAKRERURTABAKAKASABASABASABAKAKAKABAYABAYA RESERVAKAKAERBAKABADABADABANATA sUcanA jo sajjana 'anekAnta' kI pichalI kiraNa na lekara navIna kiraNase hI grAhaka bananA cAhate haiM, unheM saharSa sUcita kiyA jAtA hai ki ve 1 // ) ru0 manIyArDara se bhi navA dene para 7 vI kiraNase 12 vI kiraNa taka ke grAhaka banAye jA sakeMge / se unheM navIna prakAzita kiraNeM hI bhejI jAeMgI aura jo 1) ru. ke bajAe 1 // ) ru. bheja deMge unheM samAdhitantra aura jaina samAja darpaNa donoM upahArI pustakeM bhI bhijavAI jA skeNgii| -vyavasthApaka vIra presa praoN sarkasa nya dehnii| Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NOTE AawaRNERBATIJRANSLODEGORIRAMMARRIORSHAMIRPONGE vaimAgya vIra ni. ma. 2466 varSa 3, kiraNa . Hay que vArSika mUlya 30 WOOLLLOOOTOKZO0100OTOFAKTOONPOONOVOFONO OVOLOLOLO anekAnta Grena - . . . mithyAta..anekana " : DE .. AAP ra anmAcA M . sa A acial... . S AN kAzaka patani karma . / ha~sA prasasatya MAP sutyo sapramANa / pramANa vibhAva vAbhAva * " ra " apekSA anAMga F Prat Ho. .... ...... - Youry'r.POTOSPINIOGGEICHINOS macAlakajagannAMkagAra mumnAra nanamugvagaya jaina prAdhamAnA vIra-vAmAna: maayaamhaarnpr)| kanaoNTa makama pI. bo0 na0 48 nyU dhlii| HOMEONIORIT T ENDEMNAYAALONE CANNONDGAANTEGORANGENED muka aura kAzaka - ayogApramAra goyanIya Page #467 -------------------------------------------------------------------------- Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ WWE MHATRI / nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyaka / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH // sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 bo0 naM0 48, nyadehalI vaizAgva-pUrNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama saM0 1967 kiraNa zrIkundakunda-smaraNa vandyovibhabhavi na kauraha kauNDakundaH kunda-prabhA-praNayi-kIrti vibhUSitAzaH / yazcArucAraNa karAmbuja-caJcarIkazcake zrutasya bharate prayataH pratiSThAma / -zravaNabelgolazilAlekha naM054 jinakI kunda-kusumakI prabhAke samAna zubha evaM priya kAtima dizAe~ vibhUSita hai-saba dizAoM meM jinakA ujjvala aura manomohaka yaza phailA huA hai, jo prazasta cArapoka -cAraga ddhidhAraka mahAmuniyoki -karakamaloMke bhramara the aura jinhoMna bharatakSetrama zrutakI-aAgama-zAstrakI---pratiSThA kI hai, ve pavitrAmA mvAmI kundakunda isa pRthvIpara kinase vandanIya nahIM haiM ?--samIke dvAga vandanA kiye jAnake yogya haiN| tasyAnvaye bhUvidite babhUva yaH padmanandiprathamAbhidhAnaH / zrIkoNDakundAdi muniishvraakhysstsNymaadudgt-caarddhiH| -zravaNabegola zilAlekha naM0 . una (zrIcandragupta munirAja ) ke pramiddha vaMzamaM ve zrI kundakundamunIzvara hue haiM jinakA pahalA-dIkSA samayakA--nAma 'padmanandI' thA aura jinheM matsayamake pramAdase cAraNa RdvikI--pRthvI para paira na rakhate hue svecchAme zrAkAzamaM calane kI zaktikI-prApti haI thii| rajobhirampRSTatamatvamantarbAhyepi saMvyaJjayitu yatIzaH / / rajaHpadaM bhUmitalaM vihAya cacAra manye caturaGgalaM sH|| -zravaNabelagola zilAlekha naM. 1 yatirAja (zrIkundakunda ) rajaHsthAna pRthvI talako chor3akara jo caturagula Upara AkAzamai gamana karate tha usake dvArA, maiM samajhatA hU~, ve isa bAtako vyakta karate the ki ve ataraMgake sAtha sAtha bAhyameM bhI rajase atyaMta aspaSTa hai-aMtaraMgameM rAgAdikamala jisa prakAra unake pAsa nahIM phaTakate umI prakAra bAjhameM pathvIkI dhali bhI unheM chU nahIM paatii| Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upAsanAkA abhinaya [.-zrI paM0 cainasukhavAsa, nyAyatIrtha ] agavan ! terI sevAkA vrata bahuta kaThina hai| bhAne vAlI niHsAra karatala dhvanimeM kyA thA? 'jagatke pralobhanoMse prerita hokara upAsakake isa abhinayameM aneka guga bIta gaye, para rUpameM upAsanAke raMga-mana para maiM aneka bAra tumhAre biThAne yogya eka manohara usa aura pavitra aayaa| Apako dekhate hI mere aGgopAGga mAnoM pAsanakA nirmANa maiM na kara skaa| mada, matsara, tANDava nRtyameM ghUmane lagate the, jaise mere zarIrakA kAma aura svArtha ke rAkSasa isa devAsanake nirmANa pratyeka aNu sevAvratakA anubhava kara rahA ho| meM bAdhaka the / maiM tumheM nimantraNa detA, para svAgadarzaka loga mere isa abhinayako dekhakara bar3e tako yogyatA na thii| tumhAre gIta gAtA thA, kintu prasanna hote aura upAsakake mahAn pada-dvArA merA tumase bahuta dUra raha kr| zAyada tumameM tanmaya abhivAdana karate / maiM unakI madhura vANIko suna honekA vaha DhoMga thA / tumhAre pAsa raha kara bhI maiM kara bar3A prasanna hotA / maiM anubhava karatA ki saca- tumheM na pA sakatA thaa| kyoMki merA viveka aMdha. muca maiM upAsaka ho gayA huuN| "jagatakI pramannatA- kArase AvRta thaa| para Azcarya hai ki duniyA se terA koI tAdAtmya nahIM hai" isa prAdhyAsmika mujhe tyAgI, tapasvI aura upAsaka kahatI thI ! rahasyakA jJAna mujhe na thaa| maiM nahIM jAnatA thA isa biDambanAmeM dhIre dhIre jIvana mamApta ki terI sevAkA brata bahuta kaThina hai| huA / maiMne bicArA ki upAsakake liye devadUna ___ maiM bhaktoMkI vansa mora (once more)kI dhvani pAveMge, para rAkSasoMne Akara kahA calo ! maiM unheM ko sunakara unmatta ho jAtA,isa dhvanike unmAdane dekhakara bhayabhIta ho gayA ! maiMne kahA- maiM upAsaka mere aura tere antarako aura bhI adhika bar3hA hU~, tuma mujhe galatIse lene Aye ho| maiM tumhAre diyA, para maiM vimUDha isa sUkSma rahasyako na samajha mAtha na cluuNgaa|' yama-kiMkara bhayaMkara mu~ha banA kara skaa| maiM to mohonmatta ho ajJAtakI ora khiMcA bole-'cupa daMbhI ! jIvana bhara upAsanAkA abhijA rahA thaa| samajhatA thA ki jIvana saphala ho naya khela kara bhI devadUtoMkI bhAzA karatA hai| maiMne rahA hai; para yaha to Atma-vaMcanA thii| saMsAra kahA-'sArA jIvana upAsanAmeM vyatIta kiyA hai|' prasanna ho rahA thA, kintu tumhArI udAsInatAkA mujhe ghasITate huye unhoMne kahA-'are mUrkha ! bhA. mujhe patA na thA / jahA~se pAritoSikakI AzA bopAsakake liye devadUta bhAte haiM, dravya-pUjakake thI, vahA~ to kapAkA leza bhI na thaa| bAharase liye nhiiN|' Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrIpAla-carigha-sAhityake sambandhameM zeSa jJAtavya le-zrI agaracanda nAhaTA, sampAdaka rAjasthAnI'] ghAnekAnta varSa 2 kI dvitIya kiraNameM "zrIpAla vizeSa jJAtavya caritra mAhitya" zIrSaka hamArA lekha prakAzita huaA hai / hamameM zrIpAla caritra sambandhI 46 zve aura pUrva lekhameM zrIpAlacaritra sambandhI sabase prAcIna 15 di0 kula 61 granthoM kI sUcI dI gaI hai cha / usake - graMtha saM0 1428 kA batalAyA gayA hai para mainAsuMdarI pazcAt una granthoM sambandhI vizeSa jJAtavya evaM kucha kA nAma nirdeza bArahavIM zatAbdIke kharatara gacchIya vidvAn zrAcArya jinavallabhasUri (svarga saM01167) ke navIna sAhityakA patA calA hai, usIkA sakSipta paricaya vRddha navakAra meM bhI milatA hai,ataH zvetAmbara samAjameM isa lekhameM diyA jA rahA hai / bhI 12vIM zatAbdIke parvakA racita koI graMtha avazya __ jainamamA jame zrIpAlacaritrakA lokAdara dinoMdina thA yaha siddha hai / paMDita kailAzacandra jI zAstrIke pAsa bar3ha rahA hai| abhI kaI mAma pUrva kalakattama mainA sundarI di0 bhaDAroMkI jo prAcIna sUciyA~ haiM unameM bhI paMDita nATaka bhI khelA gayA thA va grAmophonameM 'mainAsundarI'ke narasena kRta prAkRta zrIpAla caritrakA ullekha hai, ataH nAmase kaI rekArDa bhI nikala cuke hai / kannaDa bhASAke di0 vidvAnoMko khojakara prakaTa karanA cAhiye ki vaha bhI zrIpAla caritrokA patA calA hai| kabakA racita hai ? saMbhavataH vaha prAcIna hogaa| * pUrva lekhameM saMkhyA 42 / 16 sUcita kI hai para di0 caritroma se jina granthoMkA kevala ullekha hI ratnazekhara racita caritrakI 4 TIkAoM ke nambara bar3hAnese milA thA para pratiyoMkA patA pahale mujhe nahIM milA thA 12 hote haiM, unameM rai kavike caritrakA ullekha dobAra unameM se jina jinakA patA calA hai ve isa prakAra haiM:ho gayA hai use dene para saMkhyA hotI haiM / 17. nemidatta (saM.) bha. sakalakIta evaM pUrva lesameM mudraNa doSavaza nIce likhI mahatvapUrNa daulatarAmajI kI bhASAvacanikA kI pratiyA~ jayapurake azuddhiyA~ raha gaI haiM pA0ka unheM sudhAra meM / tAki usa di0 bhaDAroM meM upalabdha haiN| ke dvArA aura koI phira bhUla na kara baiThe ___ kalakatte ke bar3a di0 jaina maMdira meM sakalakIrti aura azuddha parimalla kavi racita caritroMkI pratiyA~ bhI maiMne svayaM pR0 155 paMkti 13-2 vadI bhaMDAra lIMbadI bhaMDAra ra dekhI haiM unake mambadhama jo vizeSa bAte jJAta huI ve ye pR.16 paMkti -ratnakhAna rasnalAbha pR0 162 paMkti 16-magadAnanda sAgarAnaMda * 'mayaNAsudarI' saNIpare navapaya mANa karaMta / pa. paMkti -saM. saM0 2551 (hamAre pra0 abhaparasmasAra pR0 157) Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta bIra nirvAvasaM.2016 hai:-sakalakIrti racita saMskRta padyamaya caritrakI 22 zrIpAla caupaIkI prazastise bhI usakA caritra nAyaka patroMkI prati saM01561 mArgazIrSa zukA zanivArako hamAre zrIpAlase bhinna hI koI zrIpAla pratIta hotA hai| likhita hai| isameM 7 pariccheda aura kula zloka saMkhyA yaha rAsa "dAna" ke mahAtmyapara kathAkoSa granthake 804 hai| AdhArase racA gayA hai, aisA anyakI anta prazastise paramalla kavike hindI padyamaya caritrako 6 pratiyA~ spaSTa hai / phira bhI mUlagranthako pUrA par3he binA yA umake ukta mandirameM hai / grantha prazastise patA calatA hai ki AdhAra bhUta kathAkoSako dekhe binA nizcita rUpasa kavike pUrvaja gopagirike rAjA mAnake mAnya dina kucha kahA nahIM jA sktaa| caudharI the unake putra rAmadAsake putra prAmakaraNa barahiyA parva lekhameM sakalakIrti aura brahmajinadAsake ke zrApa putra the aura AgaremeM nivAma karate the / prastuta guru ziSya-sambandhake kAraNa caritroMke eka honekA caritra saM0 1651 zrASADha zuklA - zu0 akabarake anumAna kiyA gayA thA para vaha ThIka nahIM thA, kyoMki rAjyameM prArambha kiyA thaa| donoMke bhinna bhinna graMtha upalabdha haiM / isI prakAra nemikalakatteke nityamaNi vinaya zve. jaina lAyabrerImeM datta aura mallimaSaNa ke racita caritra bhI bhinna bhinna di0 vidyAnaMdi racita caritrakI prati avalokanameM shraaii| hI hoMge / paM0 kailAzacandra jIko prApta sUciyoMmeM bhinna yaha prati 32 patrAtmaka prAcIna haiM / caritra zlokabaddha hai bhinna likhA milatA hai| nemidattakA to jayapura aura 11 paTaloMmeM kramazaH 168, 135, 142, 82, bhaMDAra meM upalabdha hai hii| paMDitajIkI prApta sUciyoMmeM 233, 216, 242, 231, 146, 165, 115, kula zubhacandra ke nAmake mAtha sAtha bhavAraka choTA vizeSaNa 1905 zloka hai / granthakartAne apanI parampaga isa prakAra lagA hai| aba anupalabdhadi caritroMma 1 narasena 2 batalAI hai:-kudakudAnvaya guNakIrti-glakIrti prabhAcaMdra mallibhaSaNa 3 choTA zubhacandra 450 jagannAtha kRta hI padmanaMdi zi. devendrakIrti zi0 vidyAnadi / granthake rahe haiM, vidvAnoMko unheM khojakara prakAza DAlanA prArambhamai kuMdAkuMdAcAryAdikI kaI zlokoMmeM prazaMsA kI caahiye| hai| puSpikA lemva isa prakAra hai:"graMtha sakhyA 2000 / saMvat 1530 varSe baizAkha navIna jJAtasAhitya cadi zubha nksstre| zrI siddha cakra zrIpAla caritra aba parva sUcImeM nirdezita caritroMke atirikta mamAta / " karttAne pUrva granthAnusAra racanekA ullekha jitane sAhityakA pochese patA calA hai umakA paricaya kiyA hai / pUrva sUcImeM ullikhita di0 vAdicaMdra kRta diyA jAtA hai / zrIpAla vyAkhyAnakI prazasti dekhane para jJAta huA ki usa graMthake caritranAyaka hamAre zrIpAlase bhinna hai / kathA zvetAmbara ke antameM "iti zrI videha kSetra zrIpAla sobhAgI cakra- 1. zrIpAlacaritra (saM0 gadya):-loMkAgacchIya RSikezava vartI havo tehanI kathA" aisA spaSTa nirdeza hai| racita (racanAkAla:-1877 Azvina zuklA 4 isI prakAra zve. vivaMdanIka gacchIya padmasundarake bAlacara) isakI prati vijayadharmasUri jJAnamandira Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, vi .] zrIpAba-caritra-sAhitya sambandha meM zeSa jJAtavya AgarAke na0 1538meM 56 patroM kI hamAre ava- pati maiMne kalakatteke di0 bar3e maMdirameM dekhI hai / lokanameM AI hai| karttAne apanA nAma spaSTa nahIM sUcita kara kahIM 2. zrIpAlarAsaH-guNasundara (uparona zAnamadira meM 3 "sukhakarna' antake chandameM "atisukha" isa prakAra pratiye naM0 3585.86.87 patra 14, 15, 10) diyA hai ataH nAma sukhakarana yA sadAsukha honekI 3. zrIpAlaH-gujarAtI (gadya ) meM jaina zrAphimasa saMbhAvanA hai| apane paricayameM kavine itanA hI prakAzita kahA hai ki "ve pahale pADhima nagarake nivAsI the 4. zrIgala:-(saMkSisa) dhIra jalAla TI0 li. jyoti phira sakUrAbAdame rahane lage the|" kAryAlayale pra. kanaDa bhASA digambara 6. zrIpAlacaritra-maMgaramaiya racita saM0 1508 1. zrIpAlacaritra-(saM0), paM0 jagannAtha kRta0 u0 7. , devarasa , (saM01700 lagabhaga) paM0 kailAzacandra jIko prApta prAcIna sUciyoMmeM 8. , varddhamAna ,, (saM01650 ,) 2. zrIpAlacaritra-bhApAvacanikA, amIcada kRta. jaya 6. , tRtIyagaMgarama pura di0 bhaMDAra indradevakRta bhI mAnA jAtA haiN| 3 zrIpAlacaritra-bhASAvanikA, vinodIlAla jayapura tAmila mAhityameM bhI mambhava hai zrIpAlacaritra ho di0 bhaMDAra para pro0 cakravartIko riplAi kArDa dene para koI sUcanA 4. zrIpAlacaritra-bhASAvacanikA, mU0 sakalakIrti nahIM milii| inamase naM. 1 kailAzacandrajI naM0 2,3, racita para jayapura di0 bhaDAra kartA ajJAta. 4 kI mAsTara motIlAla jI raghavI, jayapura, naM06 se 5. zrIgalacaritra-(hindI padyamaya) madAsukha (?) kRna0 10 kI pa0 bhujabalinI zAstrIse sUcanA milI hai etadartha (racanAkAla sa0 1857 ASADhakRSNA : ravi. maiM unako dhanyAvAda detA hU~ / anya vidvAna bhI isI saMdhi 6 chaMda 2264) isakI 104 patrekI eka prakAra vizeSa jJAtavya prakaTa kareM yahI namra vijJapti hai / Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsAkA ativAda [o zrI daravArIjAjI satyabhakta ] vAtivAda eka aisA viSa hai jo svAdameM amRta khAtro, taba maiM mahAtmA mahAvIrakI ahiMsAkA pATha paDhA. ' sarIkhA bhale hI lage para paripAkameM sarvanAza hI nevAlI zailIse Azcaryacakita ho gyaa| yaha eka manokaratA hai / isalie hisAkA bhI ativAda ghora vaijJAnika satya hai ki kisI cIjako agara tuma mA~makI hisA bar3hAne vAlA ho jAtA hai | isakA eka namUnA kalpanA karate hue khA sakate ho to eka dina mA~sake mujhe abhI abhI eka jaina patrameM par3hane ko milaa| lekha prati tumhArI sahaja ghRNA naSTa ho jaaygii| ke lekhaka haiM prasiddha vidvAna zrI kAlelakara, zIrSaka hai mujhe yAda hai ki jaba maiM choTA thA taba sakrAntika 'hRdaya no mamabhAva / avasara para gar3iyAghumlA ( zakarake hAthI ghor3e U~Ta lekhakane pazupakSiyoMkI dayAkA citraNa kiyA hai Adi ) khAte samaya kaha baiThanA thA-meM isakI paMcha khAtA Anandase uchalane vAle dheTekI hiMsAkA karuNa citraNa hU~, sira khAtA hU~ Adi / taba pitAjI nArAja hote the kiyA hai, isa bAta para Azcarya pragaTa kiyA hai ki bakara aura anta meM unhoMne zakkarake jAnavara kharIdanA banda kara ke aMga khAte samaya loga yaha kyoM nahIM vicArate haiM diyA thA tabase ve zakkarake mandira makAna Adi kharIda ki isI sirameM kaisA ullAsa zrAnanda thA / isake bAda deta 5 / unane mujhe yaha sikhA diyA thA ki zakkarame ahiMsAkI yaha dhArA bahate bahate vanaspatiyoMma pahu~cI bhI agara pazukI kalpanA A jAya to usake svAnemeM hai| yahA~ taka ki lakar3iyA~ vRkSoMkI haDDiyA~ kahalAkara pApa lagatA hai| dayApAtra banI haiM imAratake liye lakar3I corI jAtI hai jaba hama vakSakI chAla Adiko pazuke camar3e, haDDI, to lekhakako haDDI cIranekA kaSTa hotA hai isa prakAra mAMsa, nama, khUna Adi kI tulanAmeM khar3A karake ativRkSake phala khAnA aura jAnavara khAnA, donoMkI karatA vAdI bhAvukatAma ahiMmAkI mAdhanA karate haiM taba maMtra eka hI zreNI meM khar3I kara dI gaI hai| bhraSTa sAdhakakI taraha hamAre jIvana meM pratikriyA hotI hai| imameM sandeha nahIM ki vizvapremI yA parama ahisaka jaba hama TamATarake rasase bakareke raktamA~makI tulanA vRkSoMkI bhI dayA kregaa| jainAcArame jaina muniyoMke kareMge sUkhI banaspatiko sUkhA mAMsa aura haDDI samajheMge, lie sUkSma ahimAke pAlana ke liye kAphI vidhAna hai phira aura inake binA jIvana-nirvAha na honese unheM gvAte bhI jainadharmakI ahiMsAmeM aisA ativAda yA ekAnta bhI jAyage, to isakA pariNAma yaha hogA ki eka dina dRSTi nahIM hai anekAnta dRSTine jainadharmakI ahisAko TamATarakI ghRNAkI taraha bakareke mA~makI ghuNA bhI zithila nirativAda yA vyavahArya banA diyA hai| ho jaaygii| isa prakAra yaha ahiMsAkA ativAda hiMsAke varSoM pahile jaba maiMne jainazAstroMmeM yaha pahA ki pracArameM sAdhaka bana jaaygaa| vivekahIna ahisAkA jisa cIjameM tumheM mA~sakI kalpanA AjAya vaha mata pravAha azakyatAko parvata zreNIse TakarAkara TheTha hiMmAkI Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mahiMsAkA parivAra carama sImA taka pahuMcatA hai| isIliye cAritrake mUlameM atiSAdI samamAva rahI sahI ahiMsAko caupaTa na bha. mahAvIrane samyagyazanake hone para jora diyA hai / vi- kara jAya isalie bamaspatyAhAra aura mA~sAmarake vekahIna cAritrako pracAritra hI nahIM mithyAcAritra taka bIcameM jo khAI hai usako adhikase adhika bar3I kahA hai| zrI kAlelakara sAhibake lekhameM ahiMsAkA banAnekI jarUrata hai| aimA hI ativAdIrUpa hai jisakI aisI pratikriyA hogI mausamakSImeM dayA mAnanA usase prema karanA Adi ki usase rahI sahI ahiMsA bhI baha jaaygii| eka bAta hai para mAMsabhakSaNa aura zAkAhArakA bheda. mulA bhagavatI ahiMsAkA sAdhaka vRkSoMkI dayA bhI denA dUsarI bAta hai| hama daizika paristhitikA vicAra rakkhegA aura jahA~ jIvana nirvAhakA mA~sAhAra sivAya karake, unakI saMskRtikA vicAra karake yA sarvasAdhAraNa dUsarA sAdhana na hogA vahA~ mA~sAhArako bhI kSantavya kA vyApaka doSa samajha kara mA~sAhAriyoMko damya mAna legA, itanA hone para bhI vaha banaspati zrAhAra mAne, parantu zAkAhAra mA~sAhArake viSayameM apanI aura mA~sAhArakI vibhAjaka rekhAko naSTa na karegA, na bhAvanAoMko amina na bnaayeN| isakA khayAla rakheM usakI caur3AI kama karegA / hRdayake samabhAvako nirvi- ki banaspatyAhArameM mA~sAhArakA saMkalpa na Ane pAve / veka na bnaaygaa| isake lie ina bAtoMkA vicAra jarUrI hai| jainadharmane hiMsA ahiMsAkA bahuta hI gambhIra vive- 1-jIvana-nirvAha ke lie hiMsA to anivArya cana kiyA hai| jahA~ usane jar3opama prANiyoMke sukha hai parantu vizvasukhavardhanakA vicAra karate hue adhika duHkhakA khayAla rakkhA hai vahA~ ahiMsAko vyavahArya caitanyavAlekA vicAra hameM pahile karanA cAhie / banabanAne ke liye hisAko taratamatAkA bhI khayAla rakkhA spati, kITapataga, pazupakSI, manuSya ina cArokI hiMsA hai isaliye prANiyoMkI ginatI para dhyAna na dekara unakI ko barAbara na mAnanA cAhiye / caitanyamAtrA para dhyAna diyA hai| isaliye banaspati, --banaspati Adi sthAvara tathA pazupakSI Adi dvIndriya, trIndriya, caturindriya, pacendriya, pazu AdikI usake vadhakA prakAra ekasA nahIM hai| aneka prakArakA hisAmeM saMkhyaguNA asakhyaguNA anantaguNA antara bata- aMgaccheda pazutroMko nukasAna pahuMcAtA hai, para banalAyA hai| agara isa prakArakA viveka na rakkhA jAya spatiyoMko nukasAna nahIM phuNcaataa| to ahisA avyavahArya hojaay| vRkSoMke phala agara hama na tor3e to vRSa unheM ___ jainadharmakI isa anekAnta dRSTiko bhulA kara svayaM pheMka deMge / aura unake sthAna para dUsare phalaphUla jaba hama bhAvukatAke ativAdase bakarekI hiMsA patra paidA hoMge / para bakaremeM yaha bAta nahIM hai ki agara aura mAr3oMkI hiMsAko eka ho koTimeM lAnekI hama usakA sira na kATeMge to vaha svayaM purAnA sira koziza kareMge, bakarekI hiMsAkI ghRNA vRkSa- pheMka kara vasantameM nayA sira lagA legaa| hisAmeM lAgU karanA cAheMge to isakA pariNAma pakSakI zAkhA kATane para usI jagaha dUsarI zAkhA yaha hogA ki vRkSa hiMsAkI aghRNA yA upekSA ugatI hai, bahutasI jagaha to zAkhA prathAkhA na kATane bakarekI bisAmeM prA utaregI / isa prakArakA para unakA vikAsa hI ruka jAtA hai| ekabAra seka Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 anekAnta [vaisAkha, pIranigAva saM016 gulAbakA jhAr3a lAyA use pAnI to acchA diyA usameM taiyAra karaleMge para becAre gA~va vAloMkI to vRkSoMkI naye naye patte bhI pAye para kaTiMga na kiyA, dhIre dhIre haDDiyA~ jalAye binA gujara hI nhiiN| isa prakAra pratiusake patte kAle par3a gaye aura jhAr3a ukhar3a gayA / eka vAdI ahisA bhAva agara becAre garIba logoMke manameM jAnakArase pUchane para mAlama huA ki usakA kaTiMga ghusa jAya aura usake anusAra AtmahatyA karaneko karanA jarUrI thaa| tabase maiM barAbara kaTiMga karatA huuN| agara ve apaneko taiyAra na pAyeM, ahiMsAko avyavahAya kaThigake bAda hI usameM bAr3ha hotI hai phUla Ate haiN| samajha baiThe, to zatAbdiyoMmeM jo thor3A bahuta vikAsa ho bakarako TAMga kATanA aisA jarUrI nahIM hai, na TAMga pAyA hai yaha dhvasta ho jAya / ghara gharameM zAka aura kATanese usameM bAr3ha pAtI hai / isaliye aba maiM vRkSoMke mAMma saba ekAkAra ho jAya / phaloM patroM Adiko gAyake dUdhakI taraha hI mAnatA huuN| hRdayake mamabhAvako khUba bar3hAiye, para samabhAvake zAkhAmoMke kaTiMgako eka tarahakA aparezana mAnatA huuN| nAma para hamAre bhAva aise ativAdI na ho jaoNya ki aura khAsa kara gulAbake kaTiMgako to imI taraha karanA kaur3iyA~ ginanemeM hama muhareM luTA deM aura doI dIname hU~ jaise choTe bacceke bAla banavA rahA houuN| bakarekI jAya / agara kabhI bhAvukatAke uphAname aise bhAva ho bhI TAMga tor3ane sarIkhI kalpanA mujhe nahIM hotii| jA~ya to unhe aAtmanepada hI rkkhe| duniyAke sAmane ___ jaMgalavAloMse mAlUma huA ki sAgauna zrAdike rakhakara unhe parasmaipada banAnA aura phira bhI Atmanepada mAr3a kATane para tIna cAra sAla meM phira vaisI hI zAkhAe~ kI duhAI denA cillA cillAkara apane vartamAna maunakI taiyAra ho jAtI hai anyathA purAne aMga hI jaraTha hote ghoSaNA karanA hai| rahate haiM / pazu pakSiyoMke aMga kaTa jAne para ve isa prakAra antame yahI kahanA hai ki jainadharmakA ahimAvAda dUne utsAhasa nahIM bddh'te| bahuta sUkSma hokara bhI vaha nirativAda hai, vyavahArya hai, merA matalaba yaha nahIM hai ki banaspatiyoM taka hamArA umameM yogyAyogya viveka hai vaha prANiyoMke caitanyakI dayAbhAva na pahu~ce, matalaba itanA hI hai ki hama pazu- taratamatAke anumAra hiMmA ahiMmAkA vicAra karatA hai vadhase usakI samAnatA batAne na laga jAya / agara hama aura mAMsAhAra zAkAhArakI vibhAjaka rekhAko kAphI yaha socanaM lageM ki gharake jhAr3oMkA kATanA to ThIka, spaSTa rakhatA hai| zAkAhArameM mAmAhArakI kalpanA bhI para jo becAre jaMgalameM uge haiM unakA kyA aparAdha ? nahIM hone detaa| yaha ahiMmAkA vivekaparNa saccA rUpa hai| unake liye hamane kyA kiyA hai ? isa prakAra hama jaMgala jina patroMne zrI kAlelakara sAhibake bhAvukatA parNa se lakar3I lenA banda karadeM to zaharoMke mahaloMkI bAta vicAra pragaTa kiye haiM unakA kartavya hai ki ve unakA to dara, ve to zAyada lohA aura kAMkroTake bala para bana dusarA pahala, jo ki viveka tathA vyAvahArikatA para bhI jAya jinameM vRkSoMkI haDDiyA~ dikhAI na deM, para gAMvoM avalambita hai avazya pragaTa kreN| anyathA isa prakAra kI jhopar3iyA~ muzkila ho jaaygii| becAre grAmINa ahiMsAkA adharA aura prativAdI vivecana ghora hiMsAkA lohA cUnA simiTa kahA~se laayeNge| zahara vAle to uttejaka hogaa| vijalIkA baTana dabAkara prAsuka aura zuddha bhojana -satya sandezase Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhAcandrakA tatvArthasUtra [sampAdakIya (gata kiraNase mAge) chaThA adhyAya yahA~ 'zrAdi' zabdase asAtAvedanIyake zrAsavahetu zroMmeM zoka,tApa, zrAkrandana,vadha, paridevanakA aura sAtA trikaraNaH karma yogaH // 1 // vedanIyake hetuzroM meM dAna, sarAgasaMyama, kSamA, zaucAdi'tIna karoMse (mana vacana-kApase) kI jAne vAlI kA saMgraha kiyA gayA hai / umAsvAtike do sUtra naM011, kriyAko yoga kahate haiN|' 12 kA jo zrAzaya hai vahI isakA samajhanA caahiye| prazastAprazastI // 2 // yahA~ sUcanArUpase bahuta hI saMkSipta kathana kiyA gayA hai| puNyapApayoH [hetu] // 3 // kevalyAdivivAdo (dhavarNavAdo!) darzanamohasya. 'poga prazasta aprazasta do haiN|' kevakhI bhAdikA vidyApa (apavAda!)-unheM jhUThe 'prazasta yoga purayakA bhaprazasta yoga pApakA doSa lagAnA-darzanamohakA hetu hai| (mAnava.) hetu hai| ___yahA~ 'Adi' zabdake dvArA zruta, saMgha, dharma aura umAsvAtike 'zubhaH puNyasyA'zubhaH pApasya' sUtrakA devake avarNavAdakA bhI saMgraha kiyA gayA hai| yaha sUtra athavA zve. mAnyatAke anusAra 'zubhaH puNyasya', 'pra. usI zrAzayako liye hue jAna par3atA hai jo umAsvAtike zubhaH pApasya' sUtroMkA jo zrAzaya hai vahI ina sUtroMkA 'kevalizrutasaMghadharmadevAvarNavAdo varzanamohasya sUtrakA hai| kaSAyajanitatIvrapariNAmazcAritramohasya // 7 // gurunindavAdayo jJAnadarzanAvaraNayA:* // 4|| ___ 'kaSAyase utpanna humA tIna pariNAma cAritramoha 'guruninhava (gurukA chipAnA) mAdi jJAnAvaraNadarzanAvaraNake hetu haiN|' yaha sUtra aura umAsvAtikA 'kaSAyodayAttIba' yahA~ 'zrAdi' zabdase mAtsarya, antarAya, AsAdana nAmakA sUtra prAyaH eka hI hai-mAtra utpAt' aura upaghAta zrAdi una hetuoMkA grahaNa karanA cAhiye jo kai| - yahA~ mUla pustakameM naM07 zrAgamameM varNita haiM, aura jinakA umAsvAtine 'tatpradoSa- diyA hai jo galata hai| kyoMki isase pahije 'caturvininhava' nAmake sUtrameM ullekha kiyA hai| zatikAmadevAH' nAmakA eka sUtra punaH galatIse naM. duHkhAtyanukaMpAcA asAtAsAtayoH // 5 // 6 para likhA gayA thA, jise nikAla denekA saMketa kiyA humA hai; parantu use nikAlane para Ageke nambaroMko 'dukha prAvi asAtAke, pratyanukampA pAdi sAtAke badalanA cAhiye thA jinheM nahIM badalA / isaliye isa adhyAyake agale saba nambara pranyapratimeM eka ekakI *paraNAdayaH / / It pAH saataa| vRddhiko lie hue hai| Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15. anekAnta [vaisAkha, vora nirvANa saM0 2566 'banita' zabdoMkA antara hai| darzanavizuddhayAdiSoDazabhAvanAstIrthakaratvasya / / 11 / / bahrAraMbhapariprahAdyA nArakAdyAyuSkadetavaH // 8 // darzana vizuddha Adi solaha bhAvanAe~ tIrthakara 'bahu prAraMbha-parigraha Adi nAraka Adi bhAya ke nAmaka prAstravakI hetu haiN|' yahA~ 'yAdi' zabdase Agamapramiddhavinayasampaisa sUtra meM do jagaha 'pAya' zabdakA prayoga karake banA Adi una 15 bhAvanAyIkA sagraha kiyA gayA nAraka zrAdi cAroM hI ganiyoM ke zrAsrava hetuaoMkA ekatra hai jinakA umAsvAnina apane 24 veM satra meM nAmosaMgraha kiyA gayA hai, parantu dUmarI gatiyoMkA eka eka llekhapUrvaka sagraha kiyA hai| bhI kAraNa sUcanA evaM dUsare kAraNoko grahaNa karanakI atmavikatyAnAdyA nIcergotrasya // 12 / / preraNArUpama sAthameM nahIM diyA hai, imase yaha sUtra zrAva. prAsmazlAghA (apanI prazaMsA) Adi nIcagotrake zyakatAse kahIM adhika saMkSipta aura ajIbamA hI jAna hatu hai| par3atA hai / yaha viSaya mAsvAtine 15 me 21 taka yahA~ 'pAdi' zabdame paranindA, madaguNoMkA ucchA. sAta sUtroMma varNita kiyA hai| dana aura zramadguNAMkA udbhAvana, aise tIna hetuzrIkA yogavakratAdhA azubhAnAmnaH // 6 // sagraha kiyA gayA jAna par3atA hai,jo umAsvAtike 'parAtma yogakI-mana vacanakAyako - vakratA Adi azu- nindAprazaMsa' zrAdi satrama para yA ullekhita milate haiN| manAmake prAstravatu haiN|' __ tadvayatyayo mahanaH // 13 // yahAM 'zrAdyAH' pada bahubananAnna honese usake dvArA 'nIcagotrake hetuoMma viparIta-AtmanindAdika uMca gotrake hetu hai| umAsvAtike 22veM sUtrameM nirdiSTa ekamAtra 'vimavAdana yaha mUtra umAsyAnike 'tadviparyayo nIcaipa'tyanusme(anyathA pravartana)' kA hI grahaNa nahI kiyA jA sakatA ko cottarasya' sUtrake Azayake mAtha milanA julatA hai| balki dusare kAraNoMkA bhI grahaNa honA cAhiye / una kAraNoMmeM sarvArthasiddhikArane bhidhyAdazana, paizUnya, dAnAdivighnakaraNamatarAyasya // 14 // 'dAnAdime vidhna karanA antarAya karmake mAnavakA asthiracittatA. kUTamAnatulAkaraNako bhI batalAyA hai| aura likhA hai ki sUtrameM prayukta hue 'ca' zabdasa yahAM 'Adi' zabdama lAbha, bhoga, upabhoga, aura unakA grahaNa karanA caahie| voryakA grahaNa karanA cAhiye / kyoMki antarAya tadvaiparItyaM zubhasya // 10 // karmake dAnAntarAya adi pA~ca hI bheda haiM | isa sUtrama 'bhAzubha nAmake pAnavahetunoMme viparIta-yogakI umAsvAti ke sUtrama mirpha 'dAnAdi' zabda adhika haiM / marasatA aura anukUla pravartanAdi-zubha nAmake mAnava iti zrIbRhatprabhAcandraviracite tatvArtha sUtre SaSTodhyAyaH // 6 // umAsvAtikA 'tadviparItaM zubhasya' sUtra aura yaha 'isa prakAra zrIvRhalAbhAcandra viracita tatvArthasatra donoM eka hI haiN| - .. . sUtrameM chaThA adhyAya samAsa humaa|' cAzubha vikatha / / pssttimo| Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa prabhAcandrakA tatvArtha sUtra vAle agale pA~ca sUtra nahIM diye| sAtavA~ adhyAya maiJyAdayazcatasraH // 4 // himaadipNcvirtibn||1|| 'maitrI prAdi cAra bhAvanAe~ aura hai|' 'hisAdipaMcakase virakta (nivRtta) honA vrata hai|' yahA~ 'Adi' zabdase aAgamanirdiSTa pramoda, kAruNya himA, asatya, caurya, abrahma aura parigraha ye paca aura mAdhyasthya nAmakI tIna bhAvanAtroMkA saMgraha kiyA pApa kahalAte haiM / inase nivRtta honA hI 'bA' hai, aura gayA hai| maitrI mahita ye hI cAra prasiddha bhAvanAe~ haiN| imIliye vratake ahimA, matya, acArya, brahmacarya umAsvAtine 'maitrIpramoda nAmaka sUtra meM ina cAroMkA aura aparigraha aise pA~ca bheda haiM / yaha sUtra aura umA nAma sahita saMgraha kiyA hai| svAtikA 'himAnRtasteyAbrahma parigrahebhyo viratirbanaM' shrmnnaanaamssttaaviNshtirmuulgunnaaH||5|| sUtra dono eka hI TAipa aura prAzayaka hai / ubhAsvAti 'zramaNoM ke aTThAisa mUlaguNa hai|' ne prasiddha pA~co pApAMka nAma diye haiM. yahA~ himAke mAtha ima zrAzayakA koI sutra umAsvAtike tattvArthasUtra zeSakA 'zrAdi' zabdake dvArA maMgraha kiyA gayA hai| manahI hai| hamama jaina mAdhuoMke mUla guNoMkI jo 28 mahA'Nu* bhadena tadvividhaM // 2 // maMkhyA dI hai umameM mUlAcArAdi prAcIna digambara graMthoM 'vaha vrata (vratasamUha) mahAvrata aura aNuvatake ke kathanAnumAra ahimAdi paMca mahAvrata, IryAdi paMca bhedame do prakArakA hai|' miniyA, pA~co indriyoMkA nirodha, sAmAyikAdi chaha yaha mUtra umAmbAnika dUsare mRtra 'dezasarvano'Nu- aAvazyaka kriyAe~, asnAna, bhazayana, kezaloMca, acemahanI' ke samakakSa hai aura usI aAzayako nipe hue latva ( namatva ), ekabhukti, Urdhvabhukti ( khar3e hokara hai / isake aura parva mUtra ke anusAra mahAnI nayA ThA. bhojana karanA) aura adannagharpaNa nAmake guNoMkA samAguvatIkI makhyA pA~ca pA~ca hotI hai| nahAyA'ya bhAvanAH paMcaviMzatiH // 3 // ___ zrAvakANAmaNau // 6 // 'una (vratoM) kI dRr3hatAke liye pazcIma bhAvanAeM haiN| 'zrAvakoMke mUlaguNa pATha haiN|' yaha sUtra umAmbAnika 'nasthairyArtha bhAvanAH paMca aATha mUla guNAMke nAmoMmeM yadyapi zrAcAryoM meM kucha paMca' sUtra (na0 3) ke samakakSa hai aura umIke aAzaya mata bheda pAyA jAtA hai, jimake liye lekhakakA ligvA kA kiye hue hai| vahA~ pratyeka vratako pA~ca poca bhAva- yA 'jainAcAryoMkA zAmana-bheda' nAmakA graMtha degvanA nAe~ banalAI hai, naba yahA una sabakI ekatra saravyA cAhiye / paranna yahA~ cUMki vratI zrAvakoMkA adhikAra hai paccIma de dI hai / digambara pAThAnumAra umAsvAtika imaliye aATha mUlaguNoM meM svAmI mamantabhadra-pratipAdita agale pAMca sUtroMmeM unake nAma bhI diye haiM, parantu yahA~ A~ca guNavatoM aura madya-mA~sa-madhuke tyAgako lenA saMkhyAke nirdezase unakA saMketamAtra kiyA gayA hai| cAhiye / ima zrAzayakA bhI koI sUtra umAsvAtike zvetAmbara sUtrapAThameM bhI aisA hI kiyA gayA hai--nAmoM- tattvArthasUtra meM nahIM hai| bhavaNA | muulgunnaa| Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta (baisAkha, vIra visaM.20 zIlasaptakaM ca // 7 // vrata-zIlAdikake bhI pA~ca pA~ca hI pratIcAroMkA apanA 'sAta zIba bhI bhAvoMke pur|' kama rakkhA hai, isaliye samyagdarzanake zeSa atIcAroMkA sapta zIlake nAmoMmeM bhI prAcAryoMmeM paraspara kucha prazaMsA-saMstavameM antarbhAva kara lenA caahiye| yahA~ mata bheda hai.| umAsvAtine apane 'digdezAnadaNDa' 'zaMkAmAH' pada para pAThakA aMka diyA hai, isase bhI nAmaka sUtrameM unake nAma digvirati, dezavirati, ana- ATha atIcAroMkA hI grahaNa jAna par3atA hai| yaMdaNDavirati, sAmAyika, poSadhopavAsa, upabhogaparibhoga. baMdhAkSyovratAnAM // 9 // parimANa, atithisaMvibhAga diye haiM jaba ki kundakundA- baMdha sAdika matoMke pratIcAra hai|' cAryane cAritra mAbhUtameM dezavatakA prahaNa na karake saptama yahA~ 'bUtAnAM padake dvArA ahiMsAdika saba vrato. sthAna para 'sallekhanA' kA vidhAna kiyA hai / isI taraha kA aura 'pAdi' zabdake dvArA unake pRthaka pRthaka aura bhI thor3A thor3A matabheda hai / yahA~ saMbhavataH kunda- atIcAroMkA saMgraha kiyA gayA hai| parantu unakI kunda pratipAdita guNavata-zikSAvatAtmaka sapta zIloMkA saMkhyAkA kisI rUpameM bhI ullekha nahIM kiyA hai| yaha hI ullekha jAna par3atA hai, kyoMki Age saMnyAsa sUtra bahuta hI saMkSipta-sUcanAmAtra hai| isameM umAsvA. ( sallekhanA ) kA koI alaga vidhAna na karake 10 veM tike 25 se 32 athavA 36 nambara taka sUtroMke viSaya. sUtra meM usake pratIcAroMkA ullekha kiyA gayA hai| kA samAveza kiyA jA sakatA hai| zaMkAyAH smygdRssttrtiicaaraaH||8|| mitrasmRtyAdyAH saMnyAsasya // 10 // 'saMkA mAdi samyagdarzanake pratIcAra hai|' "mitraspati mAdi saMnyAsa ( sokhanA) ke mato yahA~ pratIcAroMkI saMkhyAkA nirdezana honese zrAdi' cAra haiN|' zabdadvArA jahA~ umAsvAti-sUtra-nirdiSTa kA~kSA, vici- yahA~ bhI atIcAroMkI saMkhyAkA koI nirdeza nahIM kitsA, anyadRSTiprazaMsA, anyadRSTi saMstava ina cAra kiyaa| 'Adi' zabdase sukhAnubandha, nidAna nAmake atIcAroMkA grahaNa kiyA jA sakatA hai vahA~ samyagda- atIcAroMkA aura krama-vyatikrama karake yadi grahaNa zanake niHzaMkita aMgako chor3akara zeSa sAta aMgoMke kiyA jAya to jIvitAkA~kSA tathA maraNAkAMkSAkA bhI pratipakSabhUta kAMkSA, vicikitsA, mUDhadRSTi, anupagRhana, grahaNa kiyA jA sakatA hai, jina sabakA umAsvAtike asthitIkaraNa, avAtsalya aura aprabhAvanA nAmake 'jIvitamaraNAzaMsA' ityAdi sUtrameM ullekha hai| doSoM-pratIcAroM kA bhI grahaNa kiyA jA sakatA hai| svaparahitAya svasyAtisarjanaM dAnaM // 11 // sarvArthasiddhi meM aSTa aMgoMke pratipadabhUta ATha pratIcAra 'apane aura parake hita ke liye apanI vastukA hone cAhiye, aisI zaMkA bhI uThAI gaI hai aura phira tyAga manA dAna hai| usakA samAdhAna yaha kahakara kara diyA hai ki granthakArane yaha sUtra umAsvAtike 'manahAya khalyAvisoM lo, vAcAyIkA zAsanameda, gucavata aura khetAmbarIva sUtrapAke anusAra ye sUtra naM010 silAmata prApa. se|| ... se prAraMbha hote hai aura kreN| THEN Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pramAcA sallAye sUtra vAca' isa sUtrake samakakSa hai| donoMkA nAzaya eka hI uttarA maSTa catvArizacchatA // 4 // hai / isa sUtrakA 'svaparahitAya' pada umAsvAtike 'dhanu- 'uttara prahatiyA~ eksI apavAvIsa hai| grahArtha' padase adhika spaSTa jJAna par3atA hai| __jJAnAvaraNakI 5, darzanAvaraNakI, vedanIyakI 2, iti prabhAcandraviracine tatvArthasUtre saptamo- mohIyako 28, zrAyukI 4, nAmakI 61, gotrakI 2 dhyAyaH // 7 // aura antarAyakI 5 prakRtiyA~ milakara uttara prakRti'isa prakAra prabhAcapraviracita tatvArthasUtrameM yoMkI saMkhyA 148 hotI hai| umAsvAtine mUla prakRtisAtavA madhyAya smaajmaa|' yoMke nAmA'nantara uttara prakRtiyoMkI saMkhyAkA nirdezaka jo stra 'paMcanavApaTAviMzati' ityAdi diyA hai usameM AThavA~ adhyAya nAma karmakI ucara prakRtiyoMkI saMkhyA 12 batalAte hue uttara prakRtiyoMkI kula saMkhyA 17 dI hai| nAmakarmakI mithyAdarzanAdayo baMdhahetavaH // 1 // uttarottara prakRtiyoMko bhI zAmila karake uttara 'mithyAvarzana bhAdi bandhake kAraNa hai|' prakRtiyoMkI kula saMkhyA 148 ho jAtI hai / unhIM yahA~ 'zrAdi' zabdase Agama-kathita una avirata, saba ucara prakRtiyoMkA yahA~ nirdeza hai| pramAda, kaSAya aura yoga nAmake bandhahetuaoMkA saMgraha jJAnAvaraNAditrayasyAMtarAyasya ca triMzatsAgakiyA gayA hai, jinakA umAsvAtine bhI apane hamI ropamakoTIkoTyaH parAdhyA (parA!) sthitiH // 5 // adhyAyake pahale sUtrameM nAmanirdezapUrvaka maMgraha kiyA hai| zAnAvaravAdi tIna karmoM kI paura antarASakI caturdhA bandhAH // 2 // uskRSTa sthiti tIma koDA koDI sAgarakI hai| 'bandha cAra prakArakA hotA hai|' yaha sUtra umAsvAtike 'prAvistisRjAmantarAyaspa' yahA~ cArakI saMkhyAkA nirdeza karaneme pAgama- ityAdi sUtrake samakakSa hai aura usI Azayako liye nirdiSTa prakRti-sthiti-anubhAga-pradezabandha nAmake cAroM hue hai| bandhoMkA saMgraha kiyA gayA hai| aura isaliye yaha sUtra mohanIyasya saptatiH // 6 // aura umAsvAtikA 'prAtisthityamAgapravezAstavidhayaH' 'mohanIya kameko uhATa sviti sataraphoDAkoTI satra donoM eka hI prAzayako liye hue haiN| sAgara kI hai| mUlaprakRtayo'STau // 3 // __ umAsvAtike sUtrameM 'satatiH' pada pahale aura 'mUla prakRtiyA~ paatthhai| 'mohanIyaspa' pada bAdameM hai| bhAgama-kathita karmokI mUla pATha prakRtiyA~ jJAnA trayavizadevAyuSaH / / varaNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, prAyu, nAma 'mAdhurmakI nakaTa sthiti tetIsa hI sAgara kI hai| aura gotra hai, aura isaliye isa sUtrakA vahI prAzaya hai yaha sUtra umAsvAtike 'apavitsAgaropamAlAjo umAsvAtike 'pAyo zAnadAra' ityAdi puSa' sUtrake samAna hai| isameM prayukta hubhA 'evaM ganda satrakA hai| "' umarA hai| m . Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (baisAkha, pIra nivAba saM. 2018 koTI koTikI nivRtyartha jAna par3atA hai| 'tapase nirjarA bhI hotI hai| nAmagotrayoviMzatiH // 8 // yaha sUtra aura umAsvAtikA dUsarA sUtra donoM prAyaH 'nAma aura gotra karmako utkRSTa sthiti bIsa koga eka hI hai-vahA~ 'ca' zabdakA prayoga hai taba yahA~ usa korI sAgarakI hai| ke sthAna para 'api' zabdakA prayoga hai| arthameM koI __yaha sUtra umAsvAtike 'vizatinAmAgotrayoH' sUtra bheda nahIM / tapase saMvara aura nirjarA donoM hI hote haiM, yaha ke bilkula samakakSa hai| parantu yaha sUtra nambara 7 para 'ca' aura 'bhapi' zabdoMke prayogakA abhiprAya hai| honA cAhiye kyoMki 8 nambara para hone ke kAraNa isa uttamasaMhananasyAMtarmuhUrtAvasthApi dhyAna // 3 // meM varNita sthiti pUrva sUtrake sambandhAnusAra 20 sAgarakI 'uttama saMhananavAleke dhyAna antarmuhUrta paryata ho jAtI hai-20 koDAkoDI sAgarakI nahIM rahatI- avasthita rahane vAlA hotA hai|' aura yaha siddhAnta zAstrake viruddha hai| dhyAna antaraMga tapakA eka bheda hai, vaha jyAdAse iti zrIvRhatprabhAcaMdraviracite tatvArthasUtre aSTa- jyAdA antarmuhUrta-eka muhUrta-paryanta hI sthira rahane mobhyAya // 8 // vAlA hotA hai,aura vaha bhI uttama saMhanana vAleke / hIna 'isa prakAra bhI bRhatprabhAcaMdra viracita taravArtha sUtra sahananavAlekA dhyAna kisI bhI viSaya para eka sAtha itanI meM pAThavAM adhyAya samAkSa humaa|' dera taka nahIM Thahara sktaa| umAsvAtikA 'uttamasaMhanana syaikApracintAnirodhodhyAnamAntarmuhAta' yaha 27vAsa navavA~ adhyAya sUtra bhI isI zrAzayakA hai / vizeSatA itanI hI hai ki umAsvAtine 'ekAgracintAnirodhaH' padake dvArA dhyAnakA guptyAdinA saMvaraH // 1 // 'gupti bAdike dvArA saMvara (karmAssavakA nirodhI svarUpa bhI mAthameM batalA diyA hai| hotA hai|' tacaturvidhaM // 4 // yahA~ 'Adi' zabdase samiti, dharma, anuprekSA, pari vaha dhyAna cAra prakArakA hai|' yahA~ cArakI saMkhyAkA nirdeza karanese zrAgamapramiddha pahajaya aura cAritra nAma ke Agama kathita savara-bhedoMkA unake upabhedoM-sahita sagraha kiyA gayA hai, aura isa bAta, raudra, dharmya aura zukla aise cAroM bhedoMkA magraha liye isa sUtrakA viSaya bahuta bar3A hai| umAsvAtikA kiyA gayA hai / umAsvAtikA isake sthAna para 'bhAta. 'sagupti-samiti-dharmAnuprekSAparISahajayacaritraH' nAmakA satra rodhaya'suktAmi' sUtra hai, jo dhyAnanAmoMke spaSTa isI AzayakA spaSTatayA vyaMjaka hai| unake tattvArtha- ullekhako liye hue hai| satrameM rAti Adike upabhedoMkA bhI alaga alaga sUtroM Adya saMsArakAraNe // 5 // meM nirdeza kiyA gayA hai, jaba ki yahA~ vaisA kucha bhI pare mokSasya // 6 // nahIM hai| * zvetAmbarIya samapAm :dhyAnam' sabake aMzako tapasA nirjarA'pi // 2 // ____ 20 vA sUtra aura 'AmuhUrtAta' ko 28 vA patra bata. ti| bAyA hai| Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prabhAcandrakA tapArthasUtra 'pahale do (bhAta, roha) dhyAna saMsAra kAraNa kula samakakSa hai| donoM eka hI nAzayako liye hue 'dUsare do (pampa, eka) mopake kAraNa hai|' azeSakarmakSaye mokSaH // 3 // umAsvAtine ina donoM sUtroMke sthAna para pare mopa- 'saba karmAkA bhaya hone para moca hotA hai|' hetu' nAmakA eka hI sUtra rakkhA hai aura usake dvArA isa sUtrake sthAna para umAsvAtikA dUsarA sUtra dusare do dhyAnoMko mokSakA hetu batalAyA hai, jisakI 'bandhahatvabhAvanirjarAbhyAM carasmakarmavipramosamora sAmarthyase pahale do dhyAna svataH hI saMsArake hetu ho hai, jisameM 'bandhahetvamAvanirjarAmyA' yaha kAraNa jAte haiM / yahA~ spaSTatayA sasAra aura mokSake hetuaoMkA nirdezAtmaka pada adhika hai / aura usake dvArA yaha alaga alaga nirdeza kara diyA hai| sUcita kiyA gayA hai ki azeSa kokA vinAsa bandhaka pulAkAdyA: pacaninthAH // 7 // hetuoMke abhAva aura saMcita koMkI nirjarAse hotA hai| 'pukhAka mAdi pA~ca nirgrantha haiN|' tata ava gacchatyA lokAMtAta // 3 // yahA~ pA~cakI saMkhyAke nirdezapUrvaka 'pAdi' zabda ___'tatpazcAta ( morake antara) mukta jIva bokake se pAgamaprasiddha bakuza, kuzIla nimrantha aura snAtaka anta taka gamana karatA hai|' nAmake cAra nimranyoMkA saMgraha kiyA gayA hai / umA ____ yaha sUtra umAsvAtike pAMcaveM sUtra sadanantara mukhya svAtine 'pujAka-baya-kuzIna-nimrantha-smAsakA nirma gacchatyAkhokAntAt'ke bilkula samakakSa hai tathA ekAnyAH' isa sUtrameM pA~coMkA spaSTa nAmollekha kiyA hai| rthaka hai aura usase tIna akSara kama hai| iti vRhatsamAcandraviracite tatvArthasUtra nava- tato na gamanaM dharmAstikAyAbhAvAt // 4 // modhyAya // 9 // 'lokake antima bhAgake pare manoko gamana nahIM isa prakAra grahAmA candraviracita kAryamUvameM hai. kyoMki vahAM dharmAstikAyakA prabhAva hai|' navA~ anyAya samAsa huaa| yaha sUtra umAsvAtike dharmAstikAyAbhAvAca' satrake samakada hai -mAtra 'tato na gamanam' padoMkI vizeSatAko dasavAM adhyAya liye hue hai, jo arthako spaSTa karate haiN| mohakSaye pAtitrayApanodAkavalaM // 1 // kSetrAdisiddhabhedAH mAdhyAH // 5 // 'mohabIya karmakA papa hone para tIna pAtiyA zve. sUtra pAThameM yaha sUtra do sUtroM meM vibhakta hai| ko jJAnAvaraNa darzanAvaraba, antarApa-ke vinAzase isakA pahalA pada dUsarA sUtra aura zeSa do pada 'viprakevala jJAna hotA hai| moho' ke sthAna para 'kSayo' padakI tabadIlIke sAtha yaha sUtra umAsvAtike 'mohamapAta zAnadarzanA- tIsarA sUtra hai| varaNAsarAvAca kevalam' isa prathama sUtrake bila cA Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [baisAkha, pIranirvAvasaM.15 pAdika hArA sidameda sAba-ki- iti mI hatyamAcaMdrAcAryaviracite tatva , sAre sUtre dazamodhyAyaH // 10 // yahA~ 'pAdi' zabdase una pragamodita kAla, gati, iti binakaripasUtro samAna liMga, tIrtha, pratyekacodhita, pudabodhita, zAna, avagAha- isa prakAra hamAcaprAcArya viracita tavArya nA, antara, saMkhyA aura apabahutva bhedokA sapA sAra sUtra meM dasavAM adhyAya pUrva humaa|' kiyA gayA hai jinake dvArA siddhoMmeM nayaviSakSAse vika- isa prakAra nigarapI sUtra samA humA / ' sa kiyA jAtA hai-kunai bhedarUpa mAnA jAtA hai- pIrasevA-mandira, sarasApA, tA. 20-1-100. aura jinakA ullekha umAsvAtine apane kSetrakAlagati... mupAsAbAsUbameM kiyA hai / aura svArtha siddhikArAdine minakA vizeSa vivecana kiyA hai| vivircite| vivakarapI sUtra paramANu ! (raca-zrI cainasukhadAsa nyAyatI] ajaba haiM tere saba vyApAra ! tU bhanitya nau nitya kshit| sparza iya-rasa-gandha-rUpa-maya kabhI na milatA tujhase saJcit vizvodaya bhI layakA prAlaya bana jAtA jaba skandha bandha-maya kA ananta parivartana, phira bhI ho jAtA svikaar| rahatA hai avikAra / prAdi-madhya-avasAna na hotA zAGkara-chidra sahita batalAte phira bhI tU SaTkoNa kahAtA chidra rahita saba darzana gAte haiM sA~khya patanjalikI tanmAtrA tujhe batAte vidhi-vidhAnameM 4 tu tvanmaya saMsAra / zrAdi-antakA dvAra / V yaha ananta racanA saba terI sarva tantra-siddhAnta banAte x vizva-prakRti hai terI gherI tujhe tatvaSecAM batalAte Y jala-cala-gharaja-candra AdimeM vividha kriyA-gatikA prAzraya tU terA hI vistaar| apapavi kA hai sAra / Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paravAra jAtike itihAsa para kucha prakAza [na-mo. nAthUrAmajI 'mI'] upohapAta hI mAlUma hotI hai| jainadharmake digambara sampradAyako samaya isa bAtakI carcA bar3e boroM para ki yaha anuyAyinI hai| anya jAtiyoM ke samAna na bameM paravAra jAtikA eka itihAsa taiyAra kiyAM koI zvetAmbara sampradAyakA anuyAyI hai aura na jainepAya / apanI prAcInatA aura gata-gauravakI kahAnI tara sampradAyoMkA / hA~, isameM kucha loga sArana paMtha jAnanekI kise icchA nahIM hotI hai parantu vAstavameM anuyAyI avazya hai jo 'samaiyA kAlAte haiM / disambara jise itihAsa kahate haiM usakA likhanA itanA * sahaja sampradAyakI aura saba bAtoMko mAnate hue bhI mUrti pUjA nahIM hai jitanA ki loga samajhate haiN| jAtiyoMkA iti nahIM karate, kevala zAmroko pUjate haiM aura ve zAna hAsa likhanA vo aura bhI kaThina hai| kyokisake ginatImeM caudaha hai, jinheM vikramakI solahavIM zatAbyomeM lie jo upayogI sAmagrI hai abhI taka nokara tAranasvAmI nAmaka eka saMtane racA thaa| . lAnekI ora dhyAna hI nahIM diyA gayA hai| paravAroMke aThasakhe, bahasakha, causale aura dosale jo kucha sAmagrI mila sakI hai usake prAdhara para maiM isa ye cAra bheda kisI samaya hue the, jinameM se isa sama lekhameM kucha prakAza galanekA prayala kruuNgaa| kevala aThasakhe aura causakhe raha gaye / / sunA jAtA hai ki dosakhe paravAroM bhI kucha gharokA astitva hai, paravAra jAtikA paricaya aura usake bheda parantu hameM unakA ThIka patA nahIM hai| lekha zurU karaneke pahale yaha jarUrI hai ki paravAra jAtiyoMkI utpatti kaise hotI hai ? jAtikA thor3A sA paricaya de diyA jAya / isa bAremeM / __ paravAra jAtikI utpatti para gaharAIse vicAra karahameM itanA hI banA hai ki vaizyoMkI jo saikar3oM jAtiyA~ hai, paravAra jAti mI unhIMmeM se eka hai| buMde neke lie yaha jarUrI hai ki pahale yaha jAna liyA jAya lakhaNDa, madhyapradezake uttarIya jile, mAlavekI gvAli ki bhAratavarSakI usake samAna anya jAtiyoMkI utpatti para aura bhopAla prAdi riyAyatoM ke kucha hisse, praghA kaise hotI rahI hai| isake lie pahale hama bhagavajinaH navAse inhIM yaha ati bhAvAda hai| di. jaina gavara senAcAryakA mata uddhRta karate haiN| bhagavajinasenake kTarI (san 1914) ke anusAra parAyedI janasaMkhayA kathanAnusAra pahale manuSya jAti eka hI thI, pIce jIlagabhaga 42 hajAra hai| sahakArI jasIvAdI, kAna vikAoMke bhedake kAraNa yaha brAmaya, catriya, vaizya dArAri bajAjI isa jAtikI mukhya pI ibhAra zAina cAra bhedAma baMTa gii| raMga rUma aura garIra-saMgaThanase vAyakarSa prA. pAti mAdirAva parva 28 koka / Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - banekAnta (sAba, vIra vikasaM0 25 // mahAmAsa zAnimama kA yaha sUta kA rasa aura apane smAko bhoka 01 jAti hai| parantu isa sanaye bhAratavarSa meM saba milA kara yA~ sAmAjika kAraNoMse bana gaI / jaise pratyeka jAti 2738 jAtiyA~ haiN| aba prazna yaha hotA hai ki mUlaka ke dassA, cItA, pA~cA prAdibheda aura paravAroM ke ukta cAra varSoM meM se ye hajAroM jAtiyA~ kaise bana gaI?- causakhe, dosakhe Adi zAkhAyeM / kucha jAtiyA~ vicAra isa viSayameM itihAsakAroMne bahuta kucha chAnabIna kI hai| bhedase yA dharmase bana gaI hai jaise vaiSNana aura jaina; khaMDehama yahA~ jAti banane ke kAraNa bahuta hI saMkSepameM bata- lavAla, zrImAla, poravAI, gIlAparava Adi / laaeNge| pezoMke kAraNa banI huI bhI bIsoM jAtiyA~ haiM, jaise sunAra, luhAra, dhIvara, bar3haI, kumhAra, camAra Adi / . kucha jAtiyA~ to bhaugolika kAraNoMse-deza prAna- ina pezevAlI jAtiyoM meM bhI phira prAMta, sthAna, bhASA namaroMke kAraNa banI hai| jaise brAhmaNoMkI zraudIcya, zrAdike kAraNa saikar3oM upabheda ho gaye haiN| kAnyakubja, sArasvata, gaur3a Adi jAtiyA~ aura vaizyoM suprasiddha itihAsakAra svargIya kAzIprasAda kI. zrImAlI, khaNDelavAla, pAlIvAla yA pallIvAla, jAyasavAlane apane 'hindu-rAjatantra' nAmaka granthameM aosavAla, mevAr3A, lADa Adi jaatiyaaN| udIcI batalAyA hai ki kaI jAtiyA~ prAcIna kAlake gaNataMtroM arthAta uttara dizAke praudIcya, kAnyakubja dezake yA paMcAyatI rAjyoMkI avazeSa hai, jaise pajAbake aror3e kAnyakubja yA kanabajiyA, sarasvatI taTake sArasvata (araha) aura khatrI (ksapoI) aura gorakhapura Ajamagar3ha aura gaur3a deza yA baMgAlake gaur3a / isI taraha zrImAla jileke malla Adi / abhI abhI DAkTara satyaketu vidyAnagara jinakA mUla sthAna thA ve zrImAlI kahalAye, jo laMkArane agravAla jAti ke itihAsameM yaha siddha kiyA hai brAhmaNa bhI hai, vaizya bhI haiM aura sunAra bhI haiN| isI ki agravAla loga 'Agreya' gaNake uttarAdhikArI haiM / taraha khaDelAke rahanevAle khaMDelavAla, pAlIke rahanevAle ye gaNataMtra eka taraha ke paMcAyatI rAjya the aura apanA pAlIvAla yA pallIvAla, osiyAke zrosavAla, mevAr3ake zAsana bAra hI karate the| kauTilyane apane arthazAstra mevAr3A, lATa (gujarAta) ke lADa zrAdi / yahA~ yaha meM inheM 'vAzistropa nIvI' batalAyA hai| 'vArtA' kA bAta dhyAna meM rakhane yogya hai ki jaba kimI gajanItika artha kRSi, pazupAlana aura vANijya hai / ye tInoM karma yA dhArmika kAraName koI samUha apane prAMta yA sthAnakA vaizyoMki haiM / isake sAtha zastra dhAraNaM mI ve karate the / parivartana karake dUsare sthAnameM jAkara basatA thA, tabase ye mahilavAdA soMkI rAjA mUlarAja (I. nAma prApta hote the aura navIna sthAnameM sthira-sthAvara ho jAne ke liye vina brAhmaNa parivAroM ko jAne para dhIre dhIre unako eka svataMtra jAti bana jAtI - bana jAtI uttara bhAratase pujArabhapane yahA~ basAyA thA, una hI yii| udIcI yA uttarake brAhmaNoMkA dala jaba gujarAta modiiyte|| meM prAkara basA taMba yaha svAbhAvika thA ki vaha apane 4 inakA jora prAcIna granthoM meM bhI milatA hai, jaisa apane hI dala ke logoMke sAtha sAmANika sambandha sambandha parantu yaha / peTekI pAcAnaka rUpameM, vartamAna jatisparma nahI paise propagAravAI bhAdi / Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paravAra jAtike itihAsa para prakAza jaba inakI svAdhInalA china gaI aura ekataMtra rAjyoMmeM zanda pallIvAla, zrosavAla, jaisvAla jaisA hI hai aura inako samApta kara diyA, taba ye zamna chor3akara kevala usameM nagara yA sthAnakA saMketa sammilita hai| mahatase vaizya karma hI karane lage aura aba unameM se kitane hI yA mahAbrAhmaNoMse jo paravAroMkI utpattikA anumAna purAne nAmoMko lie hue jAtike rUpameM apanA asti- kiyA hai vaha to nirAdhAra aura hAsyAspada hai hI, isa tva banAye hue haiN| saMbhava hai ki anya vaizya jAtiyoMke liye usa para kucha likhamekI jakarata hI nahIM mAkhana viSayameM bhI khoja karanepara unakA mana bhI aror3A, . khatrI, malla zrAdi jAtiyoM ke samAna prAcIna gaNatatroM meM agara hama 'paravAra' zabdake antakA 'vAra' 'vATa' nijA mIna ke arthameM leM to yaha siddha karanA z2arUrI hai ki isa samaya bAra sthAna parivartanake kAraNa naye sthAnoM parase naye paravAra jAtikA jahA~ zrAvAsa hai vahA~ vaha kisI samaya nAma pracalita ho gaye hoM aura purAne gaNatatra vAle nAma kahIM anyatrase pAkara basI hai| use vartamAna AvAsa bhala gaye hoN| sthAnameM Aye hue kaI zatAbdiyA~ bIta gaI haiM isalie unake rahana-sahana, rIti-rivAjoMmeM pahale kucha khoja nikAparavAroMke viSayameM pracalita mAnyatAoMkA lanA, azakya mA hai, phira bhI kucha bAteM aisI haiM jinase khaMDana aura apane matakA sthApana bAharase pAnekA anumAna z2arUra ho sakatA hai| sabase paravAra jAtike viSayamaM adhika khoja karanese pahale pahalI bAta paMcAyatI saMgaThana hai / buMdelakhaMDa aura madhyayaha jarUrI hai ki isake sambandhameM pracalita mAnyatAzrI pradezameM zAyada hI koI aisI mUla jAti ho jisameM isa kA vicAra kiyA jaay| tarahakA paMcAyatI anuzAsana ho yaha anuzAsana unhIM _ 'paravAra' zabdako bahutame loga 'parivAra' kA apa. jAtiyoMmeM honA svAbhAvika hai jo kahIM anyatrase zrAkara bhraSTa rUpa batalAte haiM jisakA artha kuTumba hotA hai / koI basatI haiM aura jinheM dUsaroMke bIca apanA sthAna banAkara yaha bhI kalpanA karate haiM ki zAyada paravAra 'paramAra' rahanA par3atA hai yA jo gaNataMtroMkI avshesshaiN| inake vyAha rAjapattoMmeMse haiM, jinheM Ajakala pavAra bhI kahate haiN| zAdI zrAdike rIti-rivAja bhI anya par3osI jAtiyoMse parantu ye saba kalpanAyeM haiN| mUla zabdase apabhraSTa hone ke nirAle hai / brAhmaNoMko isa jAtine apane sAmAjika aura bhI kucha niyama hai aura unake anusAra 'paramAra' se dhArmika kAryosa bilkula bahiSkRta kara diyA hai / yahA~ 'paravAra' nahIM bana sktaa| apabhraMzameM 'ma' kA kucha taka ki unake hAthakA bhojana bhI ye nahIM krte| yadi aMza zeSa rahanA cAhie jaisA ki 'paMvAra' meM vaha anu ye jahA~ vahIMke rahane jhAle hote, to brAhmaNoMkA prabhAva svAra banakara raha gayA hai| hamArI samajhameM paravArI paramI hotA jo pratyeka pratikI pratyeka AtimeM paramparA bhasa vipakI biSa bAlIjie dekhosa gata rahA hai| inakI strI-puruSoMkI pozAkameM bhI vizeSatA gIya .. . bAyasavAla nyU rAya- thI, jo aba lupta ho rahI hai| hamArI samajhameM pAMgha, cAvanda saMskRta bhAmA prtykssaa| paravAra, paDIvAsa vagairaha zabdoM kA "mara' mA dekho bAge isI viSayakI pani / . . Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nepAla .. . [sAba, bIravi banarI aura tanIdAra colI paravAra striyojI hI vithe. tIsarA lekha mAnapurA (caMderI) kI eka pratimAkA pasA thI, jo par3osI jAtiyoMmeM nahIM thI aura yadi thI to hai-- inhIke anukaraNa pr| __ "saMvat 1345 ASAr3ha mudi 2 dudhau (ba) bhI mUla paravAra jAti bAharase pAkara basI hai, isake anya saMghe bhaTTAraka zrIralakIrtidevAH paurapATAnvaye sAdhudA hada pramAsa isI lekhameM anyatra mileNge| mAryAvAnI sutazca sau praNamati nityaM / " paravAra jAtikA prAcIna nAma isameM bhI mUrti pratiSThita karanevAle paurapATa anvayake haiN| / aba dekhanA cAhie ki prAcIna lekhoMmeM isa jAti ___spaSTa mAlUma hotA hai ki ina lekhoMmeM 'paurapATa' kA nAma kisa rUpameM milatA hai| mere sammukha paravAroM yA 'paurapada' zabda paravAroM ke lie hI AyA hai kyoMki bArA pratiSThita pratimAoM aura mandiroMke jo thor3ese lekha ina prAMtoMmeM jainiyoMmeM paravAra loga hI jyAdA hai| phira hai, unameM se sabase pahalA lekha atizaya kSetra 'pcraaii| bhI agara isa para zaMkA kI jAya ki paurapAyA paurake zAMtinAthake mandirakA hai jo vi0 saM0 1122 kA pATa vaMza paravAra hI hai, isakA kyA pramANa ? to isake hai| usakA yaha aMza dekhie lie canderIkI zrI RSabhadevajIkI mUrtikA yaha lekha pauraparahAnvaye rAkhe sAdhanAmnA mahezvaraH / dekhie-- mahezvarareSa vivyAtastatsutA parama) saMzaka saMvat 11034 varSe mAgha sudI 6 budhau (dhe) arthAt paurapaTa vaMzameM mahezvarake samAna sAhu mahe- mUlasaMghe bhaTTAraka zrI padmanandideva-ziSya-devendrakIrti zvara the jinakA putra dha (ma) nAma kA thaa| paurapATa aSTazAkhA zrAmnAya saM0 thapaU bhAryA pu tatputra dUsarA lekha caderIke mandirakI pArzvanAthakI pratimA saM0 kAli bhAryA zrAmiNi tatputra saM0 jaisiMgha bhAryA para isa taraha hai:-- mahAsiri tatputra saM..............." "saMvat 1252 phAlguna sudi 12 some paurapATA- isI taraha kA lekha devagar3ha meM hai jisakA eka nvaye sAdhu yazahada rudrapAla sAdhu nAla bhAryAyani...... aza hI yahA~ diyA jAtA hai - putra solU mInU praNamati nityam / " "saMvat 1463 zAke 1358 varSe vaizAkha badi sAhu solu bhImane sa0 1252 meM yaha pratimA prati . 5 gurau dine mUlanakSatre zrI mUlasaMghe balAtkAragaNe " sarasvatIgacche kuMdakuMdAcAryAnvaye bhaTTAraka zrI prabhAcandrahita kI thI aura ve paurapATa anvaya yA vaMzake the| devA tanchiSya vAdivAdIndrabhaTTAraka zrI padamanandidevA. pAsa pacarAI vIrSakI riporTa meM chapA hai| isa chiSya zrI devendrakIrtidevAH paurapATAnyave aSTabardiyA bAra bAradAsabIbI0e0 TIkamagar3hane kapA ..- . . ... ... . . . . karake mere pAsa bheva viSA hai| usake nIce rupA hai, yaha saMkta zAyara pratilipi karane 'purAtatvavimAga gvAviparase praapy'| isa nibanyake vAle ne galata para viSA hai, aisA jAna pAtA hai| anya pratimA-sA bhI utanA sA kI pAsehI hadeva hameM bAbU bAbUrAmajI li. kI grAma para hai| joMkI kApI sApavAnIse nahIM kI gaI pAse prAhA hai / isakI jA pahuvatI mAra bhI amaranA hai| Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ]i . paravAra mAtiivitAsa para prakAza zAle pAhAradAnadAnezvara siMghaI sahamavatasya bhAryA nahIM raha jAtA ki paurapaTTa yA paurapATA paravArokA hI alasirikRtisamutpanna arjuna..." paryAyavAcI hai| ukta leloMmeM 'paurapATa' * sApa 'azAkhA lagamaga isI samayakA eka aura sela mAnapurA likhA gayA hai aura ki mAusakhA paravAra hI hote (caMderI) SoDazakAraNa yaMtra para khudA dumA dekhiyehai| isase siddha hotA hai ki paurapATa' zabda paravAra' . 1682 mArgasira vadi rakho ma0 lalitakIrtijAtike hI liye prayukta kiyA gayA hai| paTTe ma0 bhI dharmakIrti gurupadezAt paravAra dhanAmUra sA. aba eka aura lekhAza dekhiye jo papaurAjIke haThole bhAryA damA (yA) putra dayAla bhAryA kezari bhauhirake mandirake dakSiNa pAvake mandirakI eka moje garIbe bhAladAsa bhAyAM subhA......" pratimA para khudA hai| yaha yantra bhI unhI maTTAraka dharmakIrtike upadezase ..........."saMvat 1718 varSe phAlgune mAse kRSNapakSe sthApita huA hai jinhoMne yajonako pUrvokta pratimAko ........""bhImalasaMghe balAtkAragaNe sarasvatIgacche kuMda. pratiSThita karAyA thA / para usameM to 'paurapaTTa' khudA hai kundAcAryAnvaye mahAraka zrI 6 dharmakIrtidevAstapaDhe aura isameM 'paravAra' / isase mI yaha spaSTa hotA hai ki bhaTTAraka bhI 6 padmakIrtidevAstapaTTe mahAraka bhI 6 paurapaTTa aura paravAra eka hI hai aura yaha lekha likhanesakalakIrtirupadezeneyaM pratiSThAkRtA tadgururAyopAdhyAya vAlekI icchA para thA ki vaha cAhe paurapaTTa yA paurapATa nemicandraH paurapaTTe aSTazAkhAbhaye dhanAmUle kAsimla likhe aura cAhe paravAra / arthAt paravAra zabda hI gotre sAhu adhAra bhAryA lAlamatI............ saMskRta lekhoMmeM 'paurapaddha' bana jAtA thaa| ___eka aura lekha yUbona jIkI eka pratimA para isa paravAra aura poravAr3a prakAra hai aba hameM yaha dekhanA cAhiye ki isa 'paurapATa' "saM0 (16) 5 mAgha sudI 5 bhI mUlasaMghe yA 'poravATa' ke sambandhameM anyatra bhI kucha jAnakArI kuMdakundAcAryAnvaye bha. yazakIrti paTTema0 bhI lalita- milatArapA nhaa| yaha sAcata hA hamArA dhyAna sabasa milatI hai yA nhiiN| yaha socate hI hamArA dhyAna sabase kIrti paTTe bha0 zrI dharmakIrti upadezAta paurapade bitirA- pahale nAma sAmya ke kAraNa vaizyoMkI eka aura prasiddha mUra gohila gotra sAdhu dIna mAryA........." jAti poravAr3akI ora jAtA hai, jisakI pAvAdI isa taraha ke aura bhI aneka lekha hai jinameM mara dakSiNa mAravAr3a, sirohI rAjya aura gujarAtameM kAphI aura gotra bhI diye haiN| isase isa viSaya meM koI sanda tAdAdameM hai| kucha lekhoM aura graMthoMmeM ise bhI paravAra - jAtike samAna poravATa mA paurapATha kahA gayA hai sAmadhArahIzakA saM.1... eka pApA'pATha' aura 'pA' pA 'pAka' zabda savitapurake menapAvake pati va pAvasApakI pAsavasva mUtipara cukA hai| usameM mahAratoMkI para- maugovika nAmoM sAva vibhAgake varSa meM prayuka hote pAsehI paardobaasaahai| isake liye mpA mobahIdI aura gojp|li sosa...rAvAsaniyAsa pAka paurapAyAkhAyo vivaa| sI. pI esa barAra, pR. 24aura kA Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (baisAkha, pIra vim jaise "karanavela (jabalapurake nikaTa) ke eka zilAbhImAnI usapAkhArapa pauravAsAraca naayaa| lekhameM prasaMgavazAt mevAr3a ke guhilavaMzI rAjA (sapAla, . divA gurAH movaave.baayukrvaasiyaa|| bairimiha aura vijayasiMhakA varNana AyA hai jisameM vAyuputara unako 'prAgvATa' kA rAjA kahA hai| ataeva 'prAgvATa' . isame vAyukTa arthAt vAyaDa (pATaNake samIpa ) mevAikA hI dUsarA nAma ronA cAhie / saMskRta-zilAmeM rahane vAlI vaizya-jAtiyoMke nAma batalAe hai-- lekhoM tathA pustakoMmeM 'poravAI mahAjanoMke lie bhImAlI, usapAla (posavAla), pauravAr3a ( poravAr3a), 'prAgvATa' nAmaka prayoga milatA hai aura ve loga apanA nAgara dikpAla (DIsAvAla yA dIsAvAla ), gurjara nikAsa - mevAr3ake 'pura' nAmaka kasbese babalAte haiM aura mod| jisasa sambhava hai ki prAgvATa dezake nAma para ve apaneyaha bAta vidvAnoMne mAna lI hai ki gujarAtakI ko prAgvATa vazI kahate rahe ho|" 'posvATa' jAti poravAr3ha hI hai, vahAMke poravAr3a bhI hama vibhinna pratimA-lekhoMse Upara siddha kara cuke haiM apaneko 'porapATa' yA 'poravATa' mAnate haiN| ki 'paravAra' zabdameM jo 'yAra' pratyaya hai vaha 'vATa' yA aiso dazAmeM yadi yaha anumAna kiyA jAya ki pArTa' zabdase banA hai jisakA pracalita artha hotA hai poravAda aura paravAra mUlameM eka hI the to vaha pratyukta rahanevAle' / isa taraha 'paurapATa' zabdakA artha 'porake na hogA / aura yaha siddha ho jAne para ki 'poravAI' rAnevAle' hotA hai| mere khyAlase isI pura nAmama aura 'paravAra' eka hI haiM, 'poravAr3I kA itihAma eka paura' bana gayA hai aura paravAra aura poravAr3a loga mUlataraha se paravAroM kA hI itihAsa ho jAtA hai aura meM isI 'pura' ke rahanevAle the| 'paurapATa' kA artha poravAr3oMkI utpatti jahA~se huI hai vahAta hI paravAroMkI 'purakI taraphane bhI liyA jA sakatA hai / 'pura' gA~va utpatti siddha ho jAtI hai| aba hama yaha degvega ki jisakA ki Upara jikra hai, aba bhI mevAr3ameM bhIlavAr3e vidvAnoMkA poravAr3oMkI utpatti ke viSayameM kyA kahanA ke pAsa eka kasvA hai jo kisI mamaya bar3A nagara thaa| kabhI kabhI zabdoMke duhare rUpa bhI banA liye jAte parakAroM aura poravAr3oMkA mUla sthAna hai jaise 'nIti' zabdase 'naitikatA' / 'nIti' se 'naitika' povAr3oMkA purAnA nAma 'paurapATa' poravATa' aura banA aura phira usameM bhI 'tA' jor3akara 'naitikatA' prAgvATa milatA hai| isa sambandhameM suprasiddha itihAsajJa banAyA gayA yadyapi 'nIti' aura 'naitikatA' ke artha mahAmahopAdhyAya paM0 gaurIzaMkara hIrAcanda zrojhA apane eka hI haiN| isI taraha mAlUma hotA hai 'pura' se bhI 'rAjapUtAnekA itihAsa' kI pahilI jildameM likhane 'paura' banAkara umameM 'vATa' yA 'pATa' lagA liyA gayA jabaki purAne 'vATa' yApATalagA denese bhI . yA va zrI vimalA boralAI nyAsa kAma cala sakatA thaa| vilita bImAtImonAsAdi nAmaka: Y paraM yadi bura kA paira meM kara mIdhA hI usameM parase liyA gayA hai| 'vATa' yA 'pATa' pratyaya koI deM to puravAsa 'purakara . nn Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ki ] paravAra bAtika itihAsa para prakAza yA 'pugvAra' zanda banatA hai jo 'paravAra' zandake adhika sAmarake AsapAsa thA / para bagheravAla Aja kala nikaTa hai| saMbhava hai 'paravAra' loga apane 'porayAI' barArameM hI adhika haiN| pallIvAloMkA mUlasthAna 'pAlI' kahalAnevAle bhAiyoMse pahale hI mevAr3a chor3a cuke ho mAravADameM hai jo aba ya0 pI0 ke aneka jiloM meM phaile para bAda meM bahuta dinoM taka sambandha banA rahA ho aura hue haiN| isI taraha zrImAla, zrosavAla, mer3avAla, naba jima taraha lekhomeM poravAr3a 'paurapATa' likhe jAtaM cittaur3A zrAdi jAtiyA~ haiM jinake mUlasthAna rAjasthAna rahe hoM usI taraha inheM bhI 'paurapATa' liyA jAtA rahA meM nizcita haiN+| aisI dazAmeM paravAroMkA bhI muulho| para bolanAlameM 'puravAra' yA 'paravAra' hI bane sthAna mevAr3ame honA saMbhava hai / Aja bhI apane dezako rahe ho| chor3akara duniyA~marameM vyApAra nimitta jAnekI jitanI isake sivAya eka saMbhAvanA aura bhI hai| vaha yahAzAcarabI bghervaalthe| ve mAMDalagar3ha meM ki gujarAtI aura rAjasthAnI bhASAoMmeM zabdake zurU * paidA hue aura zahadIna gaurIke pAkramaboMse trasta aura bIcakA 'u' kAra 'zro' kAramaM badala jAtA hai| hokara bahuta logoM ke sAtha mAnavemeM mA base the| dekho aksara loga 'bahuta' kA uccAraNa 'bahota' 'luhAra' kA merI vidantanamAnAkA pR. 12.3 / pUrvakAlameM isI 'lohAra' 'supArI' kA 'sopArI' 'muhara' kA 'mohara' 'gur3a' tarAke kAraNoMse jAtiyA~ bana jAtI thiiN| ko 'gor3a' 'pura' kA 'pora' karate haiM aura ligvane bhI haiM / ___+ inameM 'nemA' aura 'gokhAtAre' bAtiko bhI isa taraha saha jameM hI usa taraphake loga 'puravAra' yA 'puravATa' ko 'pogvAra' 'poravATa' yA 'poravAI' uccAraNa zAmila kiyA jAsakatA hai| mAlavA aura sI.pI. karane lage hoM aura eka hI jAni isa taraha do bana gaI meM 'nemA' vaiSNava aura jaina donoM haiN| parArameM ye 'nevA' ho / kucha bhI ho para yaha bAta nizcit hai ki 'paurapATa' kahalAte haiM aura zvetAmbara jaina DAyarekTarIke anusAra zabda jaba banA taba vaha 'poravAI kA hI saMskRta rUpa 10E meM gujarAtameM inakI saMkhyA 1.2 thii| sirpha mAgahameM inake kaI hajAra ghara hai| sUrata jile meM aura mAnA gyaa| 'vaizyavaMzavibhaSaNa' nAmaka pustaka meM jo bahuta usake bhAsapAsa eka 'gobArA' nAmakI jAti pAvAda pahale eglo zroriyaNTala prema lakhanaUme chapI thI paravAroM hai jisake bAremeM merA anumAna hai ki yahI bundelakhabahameM kA nAma 'puravAra' chapA hai / isase mAlUma hotA hai ki kara bhAkara golAbAre' kahalAne lagI hai| ye loga apaneko patrika batAte hai aura vaizya hai / sva. muni buddhimAgara paravAroM ke lie 'puravAra' zabda bhI vyavahata hotA thaa| sampAdita jaina-dhAtu-patimA-kha-saMgraha' nAmaka pustaka paravAra jAtikA mUla rAjasthAna meM hai, yaha bAta ke pahale bhAga 5.naM.ke eka lekha meM eka pratimAke sunanemeM kucha logoMko bhale hI vicitra mAlama ho, para sthApakako golApAstavya' likhA hai jisase mAlUma jAtiyoM ke itihAsakA pratyeka vidyArthI jAnatA hai ki hotA ki 'govA' vAmakA koI nagara thA jisase vaizyoMkI karIba karIba sabhI jAtiyA~ rAjasthAnase hI govAparaba, 'golAbAre aura gobasigAre ye tInoM hI nikalIuzAraNAvaravAlakA malasthAna 'bagherA' samaya samaya para nikale hoNge| Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zva [baisAkha, pIranivAba saM. pravRtti rAjasthAnI aura mAravAr3I logoMmeM hai utanI jI ne aura 'jaina-sampradAya-zikSA' ke lekhaka yati aura kisImeM nhiiN| zrIpAlajIne poravAr3oMkA mUla-sthAna 'pArevA' yA 'pAga' poravAr3oMkI utpattike saMbaMpakI kathAe~ aura nagara batalAyA hai magara vaha kahA~ para hai isakA kucha galata dhAraNAe~ patA nahIM diyaa| saMbhava yahI hai ki 'pura' sabakA ho mAgvATa aura pauravAr3oMkI utpattike sambandhameM bigar3akara 'pArA' yA 'pArevA' bana gayA ho| neka kalpita kathAye 'zrImAlIpurANa' aura 'vimala- mevAise bAhara phailAba prabandha' Adi anyoMmeM milatI hai / parantu ve saba zabdoM- jAtiyoM ke eka sthAnase dUsare sthAnako jAne ke ke artha parase hI gar3hI gaI jAna par3atI haiN| jaba loga aneka kAraNa hote haiN| unameM mukhya hai Arthika kaarnn| kisI jAtike mUla itihAsako bhUla jAte haiM, taba kucha asara prAcIna samRddha nagara rAjanItika uthalapune kucha kahane ke lie saMbhava asaMbhava kathAyeM raca DAlate thaloMse, AkramaNakAriyoMke upadravoMse aura prakRti-prakopa hai| unheM kyA patA ki mevAr3akA eka nAma 'prAgvATa' se ujar3a jAte haiN| jahA~ jIvikAke sAdhana nahIM rahate mI thA aura vahA~ koI 'pura' nAmaka nagara thaa| udA- taba jAtiyA~ vahA~se uTha kara dUsare samRdizAlI nagaroM yA prAntoMmeM calI jAtI hai| vartamAna sthAnakI apekSA jaba lakSmIjIko bhImAla nagarako samRddhikI ciMtA dUsare sthAnoMmeM lAmakI adhika prAzAse mI gamana hotA huI, taba viSNu bhagavAnane unake manakI bAta jAnakara hai| aksara pratApI rAjA naye nagara basAte haiM aura unameM 10 hajAra yaNikoMko bhImAla nagarameM dAkhila kiyaa| puruSArthiyoMko bulAkara basAte haiN| aise hI kisI kAraNa taba unameM se jo pUrva dizAmeM base, ve prAgvATa khlaaye| se por3avAr3a yA paravAra jAtine mevAr3ase bAhara kadama 'prAm' kA artha pUrva hotA hai aura vATakA dizA, sthAna rakhA hogA / jahA~ jahA~ jAkara ye base vahA~ vahA~ prAdi / basa zabdArtha se hI kathA bana gii| inhoMne apanA paricaya prAgvATa yA poravAr3a vizeSaNake garaja yaha ki isa tarahako kathAnoM para vizvAsa sAtha diyA aura tamIse ye isa nAmase prasiddha hue| nahIM karanA cAhie / prAyaH sabhI jAtiyoM ke sambandhameM pacAvatI-puravAra paravAroM kI eka zAkhA isa tarahakI adbhuta adbhuta kathAyeM pracalita hai| aisA jAna par3atA hai ki prAgvAToM yA pabAr3oMkA 'mahAjana-vaMza muktAvalI' ke lekhaka yati rAmalAla eka dala padmAvatI nagarImeM bhI Akara basA thA / pIche buna vA mobAcI rAjyavaMzake viSaya meM bhI / ra jaba yaha mahAnagarI ujar3a ho gaI, aura isa kAraNa use vahA~se anyatra jAnA par3A taba usa dalakA nAma padmAaisI hI ekacyA zabda parase gar3hI gaI hai| pula vatI poravAr3a' yA 'padmAvatI puraSAra' huA / sabase caukhulya para sakatA hai aura bulukakA parva padmAvatI kisI samaya bar3I hI samRddhizAlI nagarI hotA hai, mumd| prazAlI ve pAkisI dezavAne bhara pAnI para nizA dilAsa sIse caubula. : thii| khajurAhAke eka zilAlekhameM ! jo IsvI san utpaadogyaa| dekho ipisa pani Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jita..] paravAra jAtike itihAsa para prakAza 10.1kAre isakI samRddhikI atyanta prazaMsA kI gaI matalaba padmAvatI poravAise hai jo isa samaya eka hai| use U~ce gaganacuMbI bhavanoMse suzobhita anupama judI jAti hai + / paravAroM se dUra paMDa jAneke kAraNa nagara batalAyA hai, jisake rAja mArgAmeM bar3e bar3e ghor3e hI kAlAntarameM isakA paravAra sambandha TUTa gayA hogaa| daur3ate haiM, aura jisakI dIvAreM camakatI huI, svaccha, padmAvatI poravAdoMmeM jisa taraha 'pavi' huA karate zubhra aura prAkArAse bAte karatI haiN| usI taraha paravAroM meM bhI haiM / pahile zAyada inase ___ gvAliyara rAjyakA 'padama pA~yA' nAmaka sthAna vahI kAma liyA jAtA thA, jo anya jainetara jAtiyoM meM prAcIna padmAvatIke sthAna para basA huA hai| yaha bahuta brAhmaNoMse liyA jAtA hai| samaya taka nAga-rAjAoMkI rAjadhAnI rahI hai| paravAroMke mUla-gotroMmeM bhI 'bAmA' gotrakA eka 'padmAvatI poravAI' paravAroMkI hI eka zAkhA hai, mUra 'padmAvatI' nAmakA hai| jAna par3atA hai isa mUra isa bAtakA pramANa paM0 bakhatarAma jI kRta 'buddhivilAsa' .. ke loga hI dUra cale jAne para eka svataMtra jAtike rUpa nAmaka graMthake 'bhAvakotpatti-prakaraNa' meM bhI milatA hai* meM pariNata hogae hoMge / jo thor3e loga paravAroMke sAtha sAta sAMpa paramAra vhAve, raha gaye, ve padmAvatI mUra vAle kahalAte haiN| jaisA ki tinake tumako nAma sunaaii| Upara kahA hai yaha nAma padmAvatI nagarIke nAmase hI masasA phuni causakkhA, par3A hogaa| sera saklA ni hai do saklA / soraThiyA para gAMgaja bAno, jAtiyoMke itihAsameM aisI bahuta-sI jAtiyA~ hai jo pahale eka bar3I jAtike antarbhUta gotra rUpameM thI aura padamAvatiyA sasama jAmau / arthAt paravAra sAta khA~pake -1 aThasakhA. phira pachi eka alaga jAti bana gii| 2 causakhA 3 chahasakhA, 4 do makhA, 5 soraThiyA, + di.jaina DirekTarIke anusAra pAvatI pora6 gAMgaja 7 aura pdmaavtiyaa| inameM se pahale cAra vAdoMkI jana saMkhyA thii| inakA eka bayA to paravAroMke prasiddha bheda hai hI jinameM se aba kevala sau do sau varSa pahale zAyada bagheravAloMke hI sAtha aThasakhA aura causakhA raha gaye haiM aura padamAvatiyAse barArameM jA basA thA jo bhASA veSa bhAdimeM vilakula jhiAMsI-AgarA bAina para devarA sTezanase dUrapara dakSiNI ho gayA hai| isase uttarabhArata pAkhoMkA inake gvAliyara raajymeN| sAya vivAha-sambandha TUTa gayA thA, jo aba jArI kiyA * ise mere mitra vAlyA neminAtha pAmakhane bahuta gayA hai| barasa pahile vArasI DAunake jaina mandirase lekara bhejA hamAre gAMvameM eka pAre parivAra hai, amarAvatI thaa| usa samaya maiMne eka moTa bhI banavitepI (bhAga meM bhI eka par3ei haiN| anyatra bhI inake ghara hoNge| (ka-2) meM prakAzita kiyA thaa| isa samaya eka sUcImeM kAsA gomA bhUra bhI panAtI pA manya mere sammukha nahIM hai| isalie nahIM milA hai| koza gorake eka sUrakA nAma 'mayAvatI sakatA ki anya kisa samayakA banA huA hai| bima' bhI hai| gii| Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 185 [baisAkha, bIranivaare ___soraThiyA paravAra skA / para isase yaha patA lagatA hai ki mahA-kauzalameM 'soraThiyA poravAI' nAmakI jAti gujarAtI hai| jabalapura, narasiMgapura, sivanI prAdikI tarapha paravAra do soraThameM basaneke kAraNa isakA yaha nAma par3A hai| isa sthAnAsa jAkara sthAnoMse jAkara AbAda hue hai| jo sIdhe bundelakhaMuse jAtimeM jaina aura beSNava donoM dharmoM ke anuyAyI haiN| aAye ghe bundelakhaMDI aura jo gar3hA (mabalapurake pAsa) inheM paravAroMkI eka khA~pa batalAyA hai aura isa tarapha se Aye ve gddh'aavaale| gar3hA pahale samRddhizAlI nagara ye poravAGa hI mAne jAte haiM, isase bhI paravAra aura thaa| usake ujar3a jAne para inheM nIce kI tarapha AnA poravAr3a paryAyavAcI mAlUma hote haiN| par3A hogaa| ___ 'bundelakhaMDI' aura 'gar3hAyAle' yaha bheda paravAroMkI jA~gar3A paravAra par3ausina gahoI jAtimeM bhI hai| vaizya honeke kAraNa yaha . aba zeSa rahe 'gAMgaja' so merA khyAla hai ki jAti bhI sAtha sAtha hI naI jagahoMmeM zrAbAda huI hogii| likhane vAle kI bhUlase yaha nAma azuddha likhA gayA hai| gahoiyoMmeM ina donoM daloMmeM beTI vyavahAra taka banda ho sabhavataH yaha 'jA~gar3ha' hogA jo 'jA~gar3A poravAr3oM' ke gayA thA jo bar3e Andolanake bAda aba jArI huzrA lie prayukta huA hai| jA~gar3A poravAr3a baiSNava aura jaina donoM haiN| paravAleM aura porapAr3oMke pAkI upabheda cambala nadIkI kAyAmeM ramapurA, mandasora mAlavA paravArAkA sAna khaoNpa Upara patalAI jA cukI haiN| takA holkara rAjyameM vaiSNava jA~gar3A aura bar3avAjha unameMse dosakhe chahasakhe samAsa hokara do khA~pe aTha nImAr3ake AsapAsa tathA kucha barArama jaina jA~gajha sagyA aura causanA raha maI hai / causakhe bhI aba aTharahate haiM jo sirpha digambara sampradAyake hI anuyAyI haiN| samvoM meM mila rahe haiM / tAranapaMthI samaiyA upajAtikA jodhapura rAjyakA uttarI bhAga jisameM nAgaura Adi jika Upara kiyA jA cukA hai| isakA sambandha bhI paragane haiM 'jAMgala deza' kahalAtA thaa| zAyada imI aba paramAroMse hone lagA hai aura aba sirpha eka ranthake kAraNa ye jA~gar3A kahalAye hoMge aura mevAise nikala rUpameM hI isakA astitva raha gayA hai| phAra pahale udhara base hoNge| * zrI maNibAla bakora mAI gyAsake pAsa saMvat inakA rahana-sahana aura AcAra-vicAra paravAra 170 ke pAsa pAsa kA likhA humA eka pAnA hai jAtisaM bahuta kucha milatA-julatA hai| dUsaroMke hAthame jisameM rAjaura jAtike / bar3I sakhA, 2 bAhulI salA, svAne-pInekA inheM bhI bar3A paraheja hai| raMgarUpameM bhI ye 5 caDhasakhA, "visakhA aura rAmasala ye pA~ca paravAroMke samAna hai| antamada batalAye haiN| 'jaina-sampravAsa-zivA' ke anuH sAra isa jAti kA utpatti-sthAna 'rAmapura' batalAyA bundelakhaNDI aura gar3hAsala hai| kyA pUrvakAla meM paravAra mAtise isa jAtikA bhI 'paravAroMkA sabase pichalA meda bundelakhaMDI aura aba sambandha pAka 'pura'kAhI dasarA nAma 'zabagar3hAvAla hai jo pRthak jAtike rUpameM parizata na ho pura maho? Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mi paravAra nAvika tihAsa para jaya prakAza hA~ pasvAseMmeM rasse bhI haiM jo 'vinakayA' kahalAte cyAtiyoMke samAna bIsA aura dassA ye do mukhya bheda haiN| unameM bhI naye aura purAne se do bheda haiN| purAne aura haiN| prAcIca lekhoMmeM 'vahatamakhA' aura 'laghuthAkhA' binekayA vaise hI hai jaise zrImAlI, humar3a Adi jAti- nAmase inakA ullekha milatA hai| parantu dassA kahalA yoMmeM dassA hai, arthAt uname vidhavA-vivAha nahIM hotA kara bhI inameM vidhavA-vivAhakI cAla nahIM hai aura aura pahale kabhI huA thA, isakA bhI koI pramANa nahIM pahale bhI thI, isakA koI pramANa nahIM milatA hai| milaa| naye vinajyoM se bhI inakA koI sambandha nahIM dharmoM ke kAraNa par3e hue poravAr3oMke ukta bhedoMke hai| purAne vinekayA kahIM 2 apaneko 'jaisavAra' do do bheda aura hai, jaina aura vaiSNava / jainoMmeM bhI bhI kahalAne lage haiM, para vAstavameM jaimavAroMse unakA mUrtipajaka aura sthAnakavAsI hai| koI sambandha nahIM hai / eka dala aimA bhI hai jo apane- inake sivAya saratI, khaMbhAtI, kapar3avaM nI, ahamadAko causakhA paravAra kahatA hai / jAna par3atA hai ki bAdI, mAMgarolI, bhAvanagarI, kacchI Adi sthAnIya pacAyattI daMDa vidhAnako mastI aura prAyazcica dekara bheda ho gaye haiM aura isase beTI vyavahAra meM bar3I musI. zuddha karanekI baMdI hI vinaikayoM kI utpatti ke liye jimme bateM khar3I ho gaI hai| kyoMki ye saba apane apane vAra hai / purAne vinaikayoMke viSayameM to hamArA khyAla sthAnIya girohoMmeM hI vivAha-sambandha karate haiN| hai ki kisI samaya kisI hukuma-udUlI zrAdike apa- aisA jAna par3atA hai ki poravAr3a jAti pahale digagadhameM hI ye alaga kiye gaye hoMge aura phira ala- kaI prabandhoM aura pustakoM meM likhA hai ki mAbU makhyaka hone ke kAraNa lAcArIse inheM apane mUra gotroM ke saMsAra prasiddha jainamandira banavAnevAle mahAmAtya ko alaga rakha denA par3A hogaa| vastupAja-tejapAnakI mAtA bAna-vidhavA thiiN| ye donoM poravAr3oMke tIna bheda haiM zuddha povAr3a, soraThiyA putra una punarvivAhase prApta hue the| isa bAtako koI poravAr3a, aura kaMDula yA kapola / / jAnatA na thaa| putroMkI borase ekavAra tamAma vaizya phira ina sabameM gujarAta aura rAjapUtAnekI anya jAtiyoMko mahAbhoja diyA jA rahA thA ki yaha bAta digambara jaina DirekTarI ( san 1)ke kisI jAnakArakI taraphase prakaTa kara dI gii| taba vo anusAra vinaikeyA paravAroMkI saMkhyA 365 aura loga bhoja meM zAmila rahe ve dassA kahalAye aura jo causaloMkI 17.thii| uThakara cale gaye ve bIsA / kahA jAtA hai ki usI tato rAjaprasAdAsamIpapuranivAsato vaNijaH samaya tamAma jAti meM dassA-vIsA kI ye do do tarne prAgvATanAmamo vaH / tenaM bhedatrayam / pAdau zuddha ho gii| praakaaraaH| ritIpA:purAeMgatA / kecitsauraassttrpraagvaahaa| tAmbara jaina DirekTarIke anusAra bIsA poratapazidhAH duta mahAsthAna vivAmitA'pi kona mAyAko saMkhyA 100 aura ismA povAdoMkI 12. prAgvATA vbhvH| kA bhI bhora sambaI mahAteko sara kI savArI -bhImAvImono zAtibheda ke .. penakA mata gabanAke anusAra vaiSNava posvAboMkI saMsA mokAlo / * kii| soraliyA vaicAinase bayAna Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAsa, bIra viSaya mbara sampradAyako mI mAnane vAlI thii| 'nami-nirvANa' koI pAtra aisA nahIM milatA jo inameM se kisI jAti digambara sampradAyakA zreSTha kAvya hai| usake kartA paM. kA / brAmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra, nAmase hI saba vAgbhaTa ahichatrapurameM utpanna hue the / ahicchatrapura pAtra paricita kiye gaye haiN| isase mAlUma hotA hai ki nAMgaura (mAravADa) kA prAcIna nAma thA / * gujarA- ukta kathA sAhitya jisa samaya apane maulika rUpameM tAdimeM zvetAmbara sampradAyakA prAdhAnya thA, isalie likhA gayA thA, usa samaya ye AtiyA~ thI hI nhiiN| vahA~ poravAr3a zvetAmbara sampradAyake anuyAyI rahe aura jaina sAhityameM jAtikA sabase pahalA ullekha mAlavA bundelakhaMDa prAdimeM digambara sampradAyakI pradhA- AcArya anantavIryane apanI 'prameyarana mAlA' natA thI isase paravAra aura jAMgar3A poravAr3a digambara horapanAmaka sajanake anurodhase banAI thii| ina hIrapake rhe| jAtiyoMmeM dharma-parivartana aura sampradAya-parivartana pitAko unhoMne badarIpAla' vaMzakA sUrya kahA hai|| bhI aksara hote rahe haiN| yaha koI vaizya jAti hI mAlama hotI hai| anantavIryakA paravAra tathA anya jAtiyoMkI utpattikA samaya samaya vikramakI damavIM zatAbdI hai| jahA~ taka hama aba savAla yaha uThatA hai ki paravAra jAtikI jAnate haiM, jaina mAhityameM jAtikA yahI pahalA ullekha utpatti kaba huI ? isakA nirNaya karaneke lie yaha hai| dUsarA ullekha mahArAjA bhImadeva solaMkIke senAjAnanA jarUrI hai ki anya jAtiyAM kaba paidA huI? pati aura Abake AdinAthake mandira ke nirmAtA bima. anya jAtiyoMkI utpattikA jo samaya hai lagabhaga vahI lazAha poravAr3akA vi0 saM0 108 kA hai| inakI samaya paravAra jAtikI utpattikA bhI hogaa| isake lie vazAvalIme inake pahaleko bhI tIna pIr3hiyoM kA ullekha pahale upalabdha sAmagrIkI chAnabIna kI jAnI caahie| hai / yadi pratyeka pIr3hIke liye 20-25 varSa rakha liyaM bhagavajinasenakA 'Adi-purANa' vikramakI dazamI jA~ya to yaha samaya vi0 saM0 1020 ke lagabhaga taka zatAbdIkA grantha hai usameM varNa-vyavasthAko khUba vistAra phuNcegaa| se carcA kI gaI hai, parantu vartamAna jAtiyoMkA vahA~ jaina pratimA-lekhoMmeM prAyaH pratimA sthApita karane. koI jikra nahIM hai / jainokA kathA sAhitya bahuta vizAla bAlokA paricaya rahatA hai / digambara sampradAyakI prtihai| usameM paurANika aura aitihAsika saikar3oM strI mAtroMke to aba taka bahuta hI kama lekha prakAzita hue puruSoMkI kathAe~ likhI gaI hai parantu usameM bhI kahIM haiN| * pahicAnapurolpAH praagvaattkukhshaalinH| bdriipaalvNshaakhiiyomdhumvinitH'| bAhala sutaracAke prabandha vAgmaTaH kaviH // vartamAna jAtiyoM kI racI hameM isa jAtikA mAma zrI bhokAbIke anusAra ahicchatrapura nAgaurakA nahIM milaa| yA to paha guma ho gaI hai yA isa prAcIna nAma thA / bobIke vivekA rAmanagara bhI mahi- nAmAntara ho gayA hai| pahalAtA hai, jo prAcIna tIrtha hai| paraMtu vAgbhaTa jahA~ taka hama jAnate hai bAbU kAmatAprasAdajI jAgomeM hI uttama hue hoMge, aisA mAna pAtA hai| kA eka bogasA saMgraha aura mo* hIrAbAsanIkA jaina Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paravAra bAtike itihAsa para kucha prakAza zvetAmbara sampradAyake vidvAnoMne avazya hI ima prAgvATa baNikoMmeM zreSTha kahA hai| eka aura zilAora bahuta dhyAna diyA hai / unake prakAzita kiye hue lekha dubakuMDa ( gvAliyara ) gAMvameM saM0 1145 kA hai| kaI hajAra lekhoMko maiMne dekhA hai parantu unameM bhI koI jisameM vahA~ke digambara jaina mandirake nirmAtAko lekha gyArahavIM zatAbdIke pahinekA aisA nahIM milA 'jAvasapUrvinirgatavaNivaMza' kA sUrya kahA hai| isakA jimameM kisI jAtikA ullekha ho / artha hotA hai pUrvameM jAyasase nikale hue vaizya vaMzaMkA isase yaha niSkarSa nikalatA hai ki vartamAna jAti- prasiddha puruSa / yaha vaha samaya mAlUma hotA hai jaba yA~ nauvIM-dasavIM zatAbdImeM paidA huI honI cAhie~ + / jAtiyoMko nAma prApta ho rahA thA arthAt unake saMghoM aura yahI samaya paravAra jAtikI utpattikA bhI hogaa| yA jatthoMko unake nikAsake sthAnake nAmase amihita kiyA jAne lagA thA / jAtiyoMkI utpattike pahalekI sAmAjika dakSiNa mahArASTra aura usase aura nIceke bhAgake avasthA-goSThiyA~ dharmAnuyAyiyoMmeM to uttara bhAratake samAna jAti-saMsthA gyArahavIM madIke kaI lekha aise mile haiM jinameM kA vistAra zAyada huA hI nhiiN| jaina zilAlekha mandiroM yA pratimAoMke sthApita karanevAloMko yA to sagrahake zaka sa0 1042 ke na0 46 ( 126 ) me kevala 'zrAvaka' vizeSaNa diyA gayA hai yA gosstthik| cAmuDa nAmaka rAjamAnyavaNik kI pallI devamatIke imIsaM aisA mAlama hotA hai ki jAtiyA~ nirmANa honeke samAdhimaraNakA ullekha hai / usameM kisI jAtikA pahale goThayA~ thIM jinhe hama maMgha, yA jatthe kaha skte| nirdeza nhiiN| zaka 1056 ke lekha nambara 68 (156) meM caTTikavve nAmaka strIne apane pati mallisehikI sirohI rAjyake kAyandrAgA~vake zvetAmbara jaina niSadyA bnvaaii| isI taraha naM0 78 (182), 81 mandirako eka devakulikA para vi0 sa0 1061 kA lekha (186), 62 (242), 326 (137) ke bhI haiM jina meM sabako sehi (zreSThi) yA vyApArI hI likhA hai| ina hai, jisameM usake nirmAtAko 'bhillamAlaniryAtaH prAgvATa se yaha spaSTa hai ki nidAna vikramakI 13vIM zatAbdI paNijAMvaraH' arthAt bhillamAlase nikAlA huA " taka karnATakame vaizyAMkI vividha jAtiyA~ nahIM thiiN| lekhasaMgraha ye vo hI saMgraha prakAzita hue haiN| pahalemeM asagakavikA mahAvIra carita saM0 610 (zAyada mainapurI. eTA bhAdike mandiroMkI pratimAmoke lekha haiM zaka saMvat ) cola dezakI viralA nagarImeM banA hai| aura pichalemeM zravaNabelagojA aura usake samIpake hI asagane apane pitA paTumatiko kevala zrAvaka likhA lekho| hai| arthAta cola dezameM bhI vikramakI gyArahavIM sadI + svargIya itihAsajJa paM0 cintAmaNi vinAyaka taka vaizyoMkI vartamAna jAtiyA~ nahIM thiiN| . vaicane apane 'madhyayugIna bhArata meM likhA hai ki vikramakI muni zrI binavijayajI sampAdita 'prAcIna aura pAThavIM zatAbdI taka bAmaNoM aura patriyoM ke samAna lekhasaMgraha kehi bhAgakA 420 4 navarAja / ... vaizyoMkI sAre bhArasameM eka hI jAti thii| epivAmiyA iMgliA ni / Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [vaisAkha, bIranirvAca saM02466 sthAnoM parase jAtiyA~ bana jAne para jaba unakA pratipAdana karate haiM aura anuloma-vivAhoMse arthAt phailAva huA aura ve dUra dUra taka phaila gaI, taba yaha Uparake barNa bAloMkA nIcaikI varNakI kanyAke sAtha bhI likhA jAne lagA ki amuka jAtikA amuka sthAna sambandha honese varNasaMkaratA hotI hI hai aura yadi 'jAti meM utpanna huA yA rahane vAlA / jisa taraha nemi- saMkaratA' meM jAtikA artha vartamAna jAtiyA~ haiM, to ve nirvANake kartA vAgmaTane apaneko 'bhaDiyapurotpana: to indranandike kathanAnusAra usa samaya thI hI nhiiN| prAgvATakulAzAvinA' likhA hai athavA giranAraparvatake zrAdipurANake matase to varNasaMkaratAkA artha vRtti yA neminAtha mandirakI saM0 1288 kI prazastimeM vastupAla- pezeko badalanA hai, arthAt kisI varNa ke aAdamIkA tejapAlako pravaritapuravAstampa-bhAgyATAmbayaprasUta' apanA pezA chor3a kara dUsare varNakA pezA karane laganA likhA hai / arthAt aNahilapurake nivAsI prAgvATa hai aura usa samaya isa saMkaratAko rokanA rAnAkA jAtike / isake bAda aura Age calakara jAtiyoMke dharma thA + / g2araz2a yaha ki jAtiyoMke sthApita karane gotrAdi bhI likhe jAne lge| aura varNa saMkaratAko miTAne meM koI kAraNa-kArya-mambandha jAtiyoMkI utpattike samayake bAremeM anya samajhameM nahIM AtA hai| matoMkA khaNDana eka aura pramANa jAtiyoMkI prAcInatAke viSayameM caudahavIM sadIke mahAraka indranandine apane nIti- yaha diyA jAtA hai ki caki AcArya guptigusa paravAra mArameM likhA hai ki vikramAditya aura bhadrabAhuke svarga- the, kundakundasvAmI pallIvAla the, unake guru jinacadra gata hone para jaba prajA svacchandacAriNI hogaI taba causakhe paravAra, vajranandi golAparva aura lohAcArya jAtisaMkaratAse DaranevAle maharddhikoMne sabake upakArake lamaca the, isalie siddha hotA hai ki kundakudAcAryasa lie prAmAdike nAmase jAtiyA~ banAI , parantu isake bhI pahale jAtiyA~ thI / parantu jima paTAvalIke zrAdhAra lie koI vizvAsayogya pramANa nahIM hai| vikrama yA saM yaha bAta kahI jAtI hai unakI prAmANikatAmeM ghora bhadrabAhukA samaya bhI eka nahIM hai / isake sivAya mandeha hai aura vaha bhI caudahavIM madIse pahalekI nahIM jAtiyoMkA saMkara na ho jAya arthAt mizraNa na hojAya, hai| usake kartAko zAyada isake sivAya koI dhuna hI isakA artha bhI kucha samajha nahIM AtA hai | jAti nahIM rahI hai, ki bar3e bar3e AcAryoMkI khAsa khAsa sakaratAkA artha yadi varNasaMkaratA hai taba to prAcIna .pAdiparANa parva 16 khoka 240 / / jainadharma isakA virodhI nahIM thA, kyoMki bhagavajinasana ___+svAmimA ettimukampa yastvayA vRttimAcareta / apane AdipurANameM anuloma-vivAhoMkA spaSTa rUpase sapAyivainiyaMtacI vasaMkIviramyayA / 1 epimAvimA Ili jida pR. 150... / -parva loka 28 / sva gate vikamA madanAdau yogini| arthAt hudA hudA bokI bo vRtti (peza) prA svacArilo babhUvuH pApamoditAH / niyata kI gaI hai, use chor3akara dUsare varSakI patti karane tathA mopakArAva jAti sNkmiimiH| nagayeko rAjA loga ro, anyathA paryasaMratA ho mahardika paraMpa prAmAmilA apam |-niitisaar| baavgii| --- -- - - Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa.] paravAra bAtike itihAsa para kucha prakAza jAtiyoMmeM khataunI karadI jAya / usa becArene yaha ve kisI bhI prA~take hoM, yaha gotra-paramparA akhaNDarUpase sonanekI bhI AvazyakatA nahIM samajhI ki jisa sudUra calI A rahI hai / mahAbhAratake anusAra mUla gotra cAra karnATakame kuMdakudAdi hue haiM vahA~ kabhI pallIvAla, haiM-aMgirA, kazyapa, vaziSTha aura bhRgu AUM| inhIMse causakhoM aura golA pUrvokI chAyA bhI na par3I hogii| tamAma kuloM aura logoMkI utpatti huI hai aura Age isake sivAya aura kisI prAcIna guru paramparAmeM bhI calakara inakI saMkhyA hajAroM para pahuMca gaI hai / guruoMkI ina jAtiyoMkA ullekha nhiiN| jyoM jyoM zrAbAdI bar3hatI gaI tyo tyoM kuloM aura parijaina jAtiyoMkI utpattikI sArI danta kathAzrAMmeM vAroMkI saMkhyA bar3hane lgii| kisI kulameM yadi koI prAHya eka hI svara sunAI detA hai aura vaha yaha ki viziSTa puruSa huA, to usake nAmase eka alaga kula amuka jainAcAryane amuka nagarake tamAma logoMko jaina yA gotra prakhyAta ho gyaa| usake bAda Age kI pIr3hidharmakI dIkSA de dI aura taba usa nagarake nAmase amuka yome aura koI ho gayA, to usakA bhI judA gotra jAtikA nAma karaNa hogayA aura ukta saba zrAcArya prasiddha hogayA / isI taraha yaha saMkhyA bar3hI hai| pahalI zatAbdI yA usake Ama pAsake batalAye jAte haiM parantu ye saba dantakathAye hI haiM, aura jaba taka koI natriyoMkI gotra paramparAke viSayameM itihAsajJoMkA prAcIna pramANa na mile taba taka inapara vizvAma nahIM kathana hai ki vaha bIcameM zAyada bauddhakAlameM vicitra ho kiyA jA sktaa| yaha ThIka hai ki kabhI jatthake jatthe gaI aura usake bAda jaba varNavyavasthA phira kAyama bhI jainI bane hoMge, parantu yaha samajhameM nahIM AnA ki huI, to kSatriyoMne apane purohitoMke gotra dhAraNa kara unameM mabhI jAtiyoMke U~ca nIna loga hoMge aura ve saba liye / arthAt purohitakA jo gotra thA vahI unakA ho ke saba eka grAmake nAmakI kimI jAtimeM kaise pariNata gayA / vijJAnezvarane mitAkSarAmeM yahI kahA hai ki kSatriho gaye hoNge| kyoMki aisI prAyaH mabhI jAtiyome jo sAmagotra-prabara nahIM hai. purohitoMke jo hai vahI sthAnoMke nAmame banI haiM jainI-ajainI donoM hI dharmoMke unake haiM / parantu bahutase vidvAnoMkA isa viSayameM mataloga aba bhI milate haiN| jainI ajainI bhI banate rahe haiM bheda hai| vaizyoMke viSayameM bhI yahI kahA jAtA hai ki aura ajainI jainii| unakI gotra-paramparA naSTa ho cukI thI aura purohitoMke gotra gotra unhoMne bhI grahaNa kara liye hoNge| parantu agravAla paravAra jAtike bAraha gotra hai, paravAroMke itihAsake Adi jAtiyoMke gotra dekhane se yaha bAta galata mAlUma lekhakake liye jarUrI hai ki gotroM ke bAremeM bhI vaha likhe| hotI hai| unake gotra purohitoMse jude haiN| gotroMke viSayameM kucha likhane ke pahale hame yaha jAnanA bahuta-sI vaizya jAtiyA~ aisI bhI haiM jinameM gotra cAhiye ki gotra cIja kyA hai ? vaiyAkaraNa pANinine / gotrakA lakSaNa kiyA hai 'mapatvaM pautramabhUti gotram / OM zAMtiparva bhanmASa 26 / arthAt pautrase zurU karake saMtati yA vaMzajoMko gotra - govANI sahamAvi prayutAmyavAni kahate haiM / veda kAlase lekara aba taka bAmaNoMmeM, cAhe -prprmNbrii| . Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra nivAba saM.2050 hI nahIM / zrosavAla Adi kucha jAtiyAM aisI haiM 10 khoila (jaitala ) jinake gotra grAmoM yA pezo prAdike nAmase par3e hai aura 11 mADilla (kAsava ) bahutoMke aise adbhuta haiM ki unake viSayameM kucha kalpanA 12 phAgulla (siMgala) sihala hI nahIM ho sktii| unakI utpattike sambandhameM taraha UparakI sUcI meM paravAroMke aura gahoiyoMke nau gotra taraha kI kathAyeM bhI gar3ha lI gaI haiN| bilakula eka jaise hai aura agravAloMke cAra gota milate paravAroMke gotra aura unakA anya jAtiyoMke hue haiN| gahohayoMke paravAroMke hI samAna bAraha gotra haiM paraMtu gotroMse milAna agravAloMke aThAraha gotra hai| hamArA anumAna hai ki paravAroMke gotra gotrakRt gahoI kauna haiM ? mA vaMzakRt puruSoMke hI nAmase prArambha hue hoMge aura agravAloMkA thor3A paricaya Upara diyA jA cukA unakI paramparA bahuta purAnI honI caahie| hai| aba hama paravAroMke atizaya sAmIpyake kAraNa paravAroM ke bAraha gota yA gotra haiN| inamese kucha gahoiyoMkA thor3A paricaya denA z2arUrI samajhate haiM / gotra gahoiyoM aura agravAla Adi jAtiyoM jaise haiN| saMskRta lekhoMmeM gahoI bazako 'gRhapati-vaMza' likhA isakA kAraNa zAyada yaha ho ki mUlameM ye eka hI rahI gayA hai| gRhapatise gahavai aura phira gahoI ho gayA ho aura Age calakara alaga ho gaI hoN| jo gotra hai| bauddha graMthoma gRhapati zabda bahuta jagaha vaizyake milate nahIM hai, bhinna haiM, ve zAyada alaga hone ke bAdake arthameM AtA hai * | hamArA khyAla hai ki jisa samaya vaizyoMmeM bheda nahIM hue the, Ama taurase sabhI vaizya loga Age hama paravAra, gahoI aura agravAla jAtike gahavaI kahalAte hoMge, pIche jAtiyoMke banane para eka gotra de rahe haiM samUha gahavaI yA gahoI hI kahalAtA rahA, umane apanA paravAra gahoI agravAla nAma nahIM badalA jaba ki dUsare samUha nagara sthAnAdike nAmoMse Apako paricita karAne lge| 1 gohilla gAMgala gobhila gahoiyoMkA buMdelakhaNDameM praveza 2 gohalla goila, goyala yA gola goyala 3 bAchalla vAchila vatsila gahoI jAtike paTiyA eka dantakathA kahA karate haiM 4 kAsila ki pavAyA yA padmAvatI nagarIke kaI dvAra the| kAsila kAchila eka dina ambikA devI eka dvAra chaka kara leTI 5vAsila vAsila 6 bhArikha bhArala yA bhAla * dekho mahAbodhisamA dvArA prakAzita dIpani7kochalla kochila kAya pR.15, 143, 154 105 / paumacariya (20. 8vAmalla bAdala 11) meM gRhastha, gRhI, saMsArIke arthameM bhI 'gAI' koila koila, kohila zabda pAyA hai| - - Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi.] paravAra jAtike vikAsa para prakAyA huI thii| nagarako striyA~ unako paravA kiye binA Upara* spaSTa pramANa hai ki vartamAna sarAvagI gahoiyoMke - se nikala gaI, parantu paTiyoMke pUrvaja bIghA-pADekI zrAvaka yA jaina the| patnI sammAnapUrvaka bacakara nikalI, isase prasanna hokara jhA~sI, ciragA~va AdimeM paravAroM aura gahorayoM meM ambikAne pAr3ejIko svapnameM kahA ki maiM anya striyoM- pakI rasoIkA vyavahAra aba taka hai, yaha bhI isa bAtakA kI aziSTatAke kAraNa hama nagarIko naSTa karane vAlI subUta hai ki pUrvakAlameM ina donoM jAtiyoMmeM pAnatA hU~, tumase jitanI dUra bhAgA jA sake bhAga jaao| thI aura ina donoMkA mUla srota eka hI hogA / patrI Akhira pAMDejI apane myAraha ziSyoM ke sAtha bhAga vati nagarIse gahoiyoMke nikalanekI dantakathA bhI isa nikle| Age unhIkI santAna gahoI hue aura par3ei bAtako praSTa karatI hai| jI kI santAna paTiyA / isa kathAse yaha mAlUma hotA hai paravAroM, gahoiyoM aura agravAla ke gotoko samara ki paravAroM ke samAna gahoI bhI padmAvatI chor3akara natA isa bAtakA bhI saMketa karatI hai ki parvameM vaizya bundelakhaMDakI tarapha zrAbAda hue the aura ina donoM jAti eka hI thI aura ye saba bheda 'sthAnasthitivi jAtiyoMkA bahuta purAnA sambaMdha hai| pataH' bahuta bAdameM hue haiN| samasta vaizya jAtiyoMkI maulika ekatA paravAroMke mUra gahoI aura paravAra jAtike nau gotra ekase honA Upara jo bAraha gotra batalAye gaye haiM, unake bahuta arthaparNa hai / hamAraM bahutase pAThaka zAyada yaha na bAraha bAraha mUra batalAye jAte haiM / isa taraha saba milA jAnate hoge ki pUrvakAlameM gahoI bhAI bhI "jainadharmake kara 144 mUra hai| anuyAyI the / isa jAtike banAye hue kaI jaina maMdi- gota-marokA milAna kiye binA paravAroMmeM koI rokA patA lagA hai / isake sivAya gahoiyoMkA eka vivAha sambandha nahIM hotA hai, phira bhI durbhAgya dekhie mUra yA A~kanA 'sarAvagI' nAmakA hai, jo isa bAtakA ki ina mUra-gotoMkI eka bhI prAmANika sUcI unake , pAsa nahIM hai / eka to unake nAma hI atizaya apabhraSTa * prahAra kSetra (TIkamagar3hase 10 mIla pUrva) meM __ hogaye hai aura dUmare jo mUra eka sUcImeM eka gotrake zrIzAntinAthakI timAke pAsana para eka lekha vi0 saM01230kA hai| usameM 'grahapativaMzasarohasahanarazmi' antargata hai, vahI dUmarI sUcImeM dUsare gotrameM ginA gayA (gahoI vaMza rUpI kamalake sUrya) devapAkhakA varNana hai / hai| kisI gotrake mUra bAharase kama haiM aura kisI jinhoMne bANapura (mahArake moba) meM sAvana jyAdA / DAvaDima, rakiyA, padmAvatI, kutrA, mAsa, nAmakA jainamandira banavAyA thA aura phira jinake khA khaunA zrAdi mUra aise haiM jo do do gotoMmeM Ate haiN..| utsama puruSoMmeMse ekane yaha zAntinApakA mandira pana hamAre sAmane isa samaya mUra-gotoMkI cAra vAyA aura pratiSThA kamAI / paha lekha mo0 hIrAkSAlA sUciyAM hai eka bainamitrake pauSa suvI / saM0 aMka jaina dvArA nAgarI pracAriNI-patrikA prakAzita ho meM prakAzita paM0 sambaprasAda zAstrIkI bhejI huI, dUsarI dhukA hai| do mitra sUciyA~ mApadIsaMsabaimamirca meM Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta (sAya, vIra nigAva saM015 isa bAtakA patA lagAne kI bhI kabhI koziza nahIM kI hI inakA nAma karaNa huA hogA / pAvatI, sakesura, maI hai ki isa samaya ina 14 mUroMmeM se kitane jIte bar3eriyA, DeriyA, baisAkhiyA, bahuriyA Adi mUroMmeM agate haiM aura kitanokA nAma zeSa ho cukA hai| grAmoM yA nagarokA prAmAsa milatA bhI hai| paravAroMke mUra aura gahoiyoMke prakane isa samaya isa viSayameM isase aura adhika kucha mI gahoiyoMmeM bhI mUra hai, parantu unheM ve prA~kane kahate . nahIM kahA jA sakatA ki gotra prakhyAta puruSoM ke nAmase sthApita hue haiM, aura mUra gAvoM yA kher3oMke nAmase / hai| kahA to yaha jAtA hai ki pratyeka gotake kA baha , gotra aura mUroMke viSaya meM hameM yahI mAlUma hotA hai| milA kara 72 oNkne hai, parantu aba inakA parivAra / bar3ha kara sauke pAsa pahuMca gayA hai| ina A~kanIkI poravAr3oMke gota sUcI dekhanese mAlUma hotA hai ki kher3oM yA gA~voMke cUMki paravAra aura poravAha hamAre khyAlase eka hI nAmAMse inakA nAmakaraNa huA hogA jaise bar3eriyA, hai isaliye hama poravAr3oMke gotroM kI bhI yahA~ carcA kara masiyA, nagariyA, bajaraMgar3hiyA prAdi / kucha bA~kane denA cAhate haiM / poravAr3oMke caubIsa gotra batalAye jAte pezoMke kAraNa bhI bane hue jAna pAte haiM jaise sonI, hai parantu unameM gotra-paramparA eka tarahase naSTa ho saMdhI praadi| gaI hai| jo caubIsa nAma milate haiM ve pustakoMmeM hI 'mara' kA zuddha rUpa 'mUla' hotA hai| mUrako eka likhe haiM unakA koI upayoga nahIM hotA hai| gujarAtakI rUr3ha zabda hI mAnanA par3atA hai jo gotroMke antargata to prAyaH sabhI jAtiyoMne apane gota bhulA diye haiM / vedoMko batalAtA hai aura zAyada unase mala gotroMkA yahA~ taka ki mAravAr3ameM jina zrosavAloM zrImAloMmeM hI doSa hotA hai| kisI mUrameM pezekI gandha nahIM gotroMkA vyavahAra aba bhI hotA hai, ve hI zrosavAla, milatA zrImAla gujarAtameM zrAkara gotroko bilakula hI bhUla ...mUroMke jo apabhraSTa nAma hame isa samaya upalabdha ma ca cake haiM / imI taraha padmAvatI poravAr3oMmeM bhI gotra nahIM rahe hai / kamase kama unakA upayoga nahIM kiyA jAtA hai, unase unakI utpatti biThAnA kaThina hai| yahI khyAla hotA hai ki gahorayoMke samAna mber3oM yA gAMvoM ke nAmoMme mATara motIbAjI kI mevI huI, aura cauthI bA. kyA parivAra kSatriya the ? mamadAsabI bI. e hArA bhejI huI so Debasau varSa . vartamAnakI aneka vaizya jAtiyA~ apaneko kSatriya ho tasisita pipasI sUImeM do gotoMmeM teraha * caudharI, bA, dhanadAra, ratanAvata, terI meM nyAraha pAla, eka meM isa aura ekameM nau dhanyauta, 6 manAvaryA, * bakarA, bhAvalyA, ' kAmalyA, . seThiyA, adhiyA, 12 varavarasa, jo gahoI pandhu' ke disambara ko bhUta, 11 pharakyA, 15 jameparyA, / / maMDAvaryA, bolapameM zrIyuta kA vIsakA vistRta sa . muniyAM, baoNTacA, galiyA, 20 mesoTA visameM pratyeka gotakeyaranoM para vicAra kiyA gayA hai| navepA, 29 vAmagara, 23 mehatA 20 barakhyA / --------- ----- Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parabAra bAtike itihAsa para eka prakAsa batalAtI hai| yaha sabhava bhI hai / jaimA ki prArambhameM vIra mantrI aura senApati hue haiM, jisase yadi poravAdIlikhA jA cukA hai, bahutasI vaizya jAtiyAM prAcIna ko kSatriya kahA jAya to anucita na hogaa| gaNoM yA saMpoMkI avazeSa haiM aura ve gaNa 'vArtA- poravAr3a aura paravAra mUlameM eka hI hai yaha Upara zastropajIvI' the arthAt kRSi, gopAlana, vANijya aura siddha kiyA jA cukA hai| parantu paravAroMkA itihAsa zastra unakI jIvikAke sAdhana the| gaNarAjya naSTa ho abhI taka andhakArameM hI hai| hama sirpha maMSu caudharI jAne para yaha svAmAvika hai ki unheM zastra chor3a dene nAmaka paravAra vIrako hI jAnate haiM jinhoMne nAgapurake par3e aura kevala kapi, gopAlana aura vANijya ho una- bhosalA rAjAko zrorase ur3IsA para car3hAI kI thI aura kI jIvikAke sAdhana raha gye| kAlAntarameM ahiMsA jinake vaMzake loga aba bhI kaTakameM rahate hai|| kI bhAvanA tIvra hone para khetI karanA bhI unhoMne chor3a paravAroM ke itihAsakI sAmagrI diyA, jisake sAtha sAtha gopAlana bhI calA gayA aura taba unakI kevala vANijyavRtti raha gaI / lekha samApta karane ke pahale maiM apane pAThakoM ke samakSa yaha nivedana kara denA cAhatA hU~ ki sAdhana isake sivAya itihAsake vidyArthI jAnate haiM ki sAmagrIkI kamIse yaha lekha jaisA cAhiye vaisA nahIM prakhyAta gusavaMza mUlameM vaizya hI thA jisameM samudragupta, likhA jA skaa| mitroMkA atyanta prAgraha na hotA to caMdragusa jaise mahAn sabATa hue haiM / samrATa harSa vardhana bhI zAyada maiM isake likhanekI koziza bhI na karatA / vaizya vaMzake hI the| aisI dazAmeM bahutamI vaizya jAtiyA~ likhate samaya jina jina sAdhana-sAmagriyoMkI kamI yadi apaneko kSatriyoMkA vaMzaja kahatI haiM, to kucha anucita nahIM hai / vRttiyA~ to sadA hI badalatI rahI hai| mahasUsa huI, unakA ullekha bhI maiM isalie yahA~ kara prAgvAToM yA poravAr3oMmeM terahavIM sadI taka bar3e 2 denA cAhatA hU~ ki paravAra-samAja yadi vAstavameM apanA prAmANika itihAsa taiyAra karanA cAhatI hai yoddhAnokA patA lagatA hai| prAcIna kAlameM isa jAti to isa ora dhyAna de aura isa sAmagrIko lekhakoMke ko 'prakaTamalla' kA viruda milA huA thaa| pATaNa liye sulabha kara de| nareza bhImadeva solaMkI (I0 sa0 1022-1062) ke prasiddha senApati vimalazAha poravAr3a hI the jinheM 1 mUra-gotAvalIkA zuddha pATha-isa samaya mUra dvAdazasura trANachatrotpATaka ( bAraha salatAnoMkA kI gotoMke jo pATha milate haiM ve bahuta hI praSTa hai unameM chInane vAlA ) kahA jAtA thA aura jo zrAvake paraspara virodha bhI hai| isalie jarUrI hai ki purAne 2 masarA jagaha jagahase khojakara saMgraha prasiddha zrAdinAthake mandira ke nirmAtA the| isI taraha likha hue makasarA' jagaha jagahasa khAjakara saMgraha Abake jagat prasiddha jainamandiroMke nirmAtA vastupAla kie jA~ya aura phira una sabakA milAna karake kisI tejapAla (vi0 saM0 1288) bhI poravAr3a hI the, jo itihAsA vidvAnse eka zuddha pATha taiyAra karAyA mahArAjA vIradhavala bAghelAke mantrI aura senApati jAya / the| ye jaise vIra the vaise hI dAtA aura dharmodyotaka the| 2 pratimA--lekha-saMgraha-prAyaH pratyeka pAtu. inake bAdameM bhI poravAr3oMmeM aneka rAjanItijJa aura pASANakI pratimAoM ke mAsana para kucha na kucha lekha Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [vaisAkha, boravivAra rahatA hai, jisameM pratimA sthApita karane vAloM aura paTiyoM ke kAgaja-patroMkA canveSaNa-prAcIna janasAcAryakA umekha avazya rahatA hai| usameM saMgha, kAlameM baMzAvaliyoM aura kuloMkA itihAsa bhATa-cAraNa gamA gaccha, aura jAti gotrAdi bhI likhe rahate haiN| loga raskhA karate the| pratyeka gharasa i. vyAha zAdIke navI-dasavIM zatAbdise idharake aise hajAroM lekha saMgraha maukoM para aura dUsare zubha kAryoM para bandhI huI dakSiNA kie jA sakate haiN| kahIM kahIM usa samayake rAjAoMkA milA karatI thii| usake badalemeM ve loga pIr3hI dara sImAlekha mila jAtA hai| madhyakAlIna itihAsa para pIr3hI yaha kAma kiyA karate the| bundelakhaNDa meM inheM ina lekhoMse bahuta prakAza par3a sakatA hai| ina lekhoMke 'paTiyA' kahate haiN| vaMzAvalIko paTTAvalI bhI kahate prakAzita ho jAne para vartamAna sabhI jAtiyoMkA ivi- hai| ina paTTAvaliyoMke kAraNa hI zAyada inakA nAma hAsa likhA jA sakegA, una jAtiyoMkA bhI patA lagegA 'paTiyA' prasiddha huA hai / ina logoMkA aba pAneke jo pahile jaina dharma dhAraNa karatI thIM parantu aba chor3a samAna sammAna nahIM rahA, inako dakSiNA bhI loga baiThI haiisase jainAcAryoMkI bhI gaNamAcchAdi-sahita nahIM dete, isalie aba yaha jAti naSTa prAya hai| gahoI eka silasilevAra sUcI samaya-kramase taiyAra ho jAyagI aura paravAra donoM jAtiyoMke 'paTiyA' haiM jinameMmeM jo jaina sAhitya ke itihAsake lie bhI atyanta upa- gahoiyoMke paTiye aba bhI apane pezese kisI kadara yogI siddha hogii| cipaTe hue haiN| bandhuvara siyArAmazaraNa gupta ke patra inake lekhoMke samakSa hone para hama bar3I zrAmAnIse se mAlama huA ki gahoI jAti ke paTiyA kahate haiM ki batalA sakeMge ki jAtiyoMkA astitva kabase hai| ina- unake pAsa 'gRhapativazapurANa' hai jisameM gahoiyA~kA kA vikAsa aura vistAra kisa kramase huzrA, aThasakhA, itihAsa hai paravArajAtike paTiyoMkA bhI abhItaka astitva causakhA do sakhA zrAdi bheda kaba hue, amalI gotra- hai| bahuta sabhava hai ki unake pAsa paravAra vazake mambandhama mUra Adi kyA the, unameM prasiddha aura prabhAvazAlI bhI koI pustaka ho / unake pAsake kAgaz2a patro aura paruSa kauna kauna hae aura kisa kisa jAti kI bastI purAnI bahiyoMkI chAnabIna karanI caahie| unake pAmasa kina kina prAMtoMmeM aura kaba taka thii| aura kucha nahIM to purAnI vazAvaliyA~, kivadantiyA~ aura ye lesa zurUse lekara aba taka ke saMgRhIta kie mUra-gotrAvaliyA~ sagraha kI jA makatI haiN| mUgeM aura jAne cAhie aura sabhI jAtiyoM ke hone cAhie~ / isa kher3oMke sambandhakI jAnakArI bhI unase mila sakatI hai| kArya meM anya saba jAtiyoMkA sahayoga bhI vAMchanIya vividha sAmagrI-aneka bhAratIya aura yaropiyana lekhakoMne jAtiyoMke sambandhameM bIsoM grantha likhe hai, jo 3 lekha aura dAna-patrAdi saMgraha-pratimAzrati agrejIma haiM / marduzumArIkI ripoToMmeM bhI jAti bheda atirikta mandiroMko die hue dAnoMke bhI saikar3oM lekha sambandhI adhyAya rahate haiM. isake sivAya pratyeka jile milate bahatase inDiyana eNTikverI, epimAphiAi ke gajeTiyaroMmeM bhI vahA~kI jAtiyoM ke viSayameM sAdhAraNa DiyA AdimeM prakAzita ho cuke haiN| ve saba bhI saMgraha mA itihAsa aura kiMvadantiyA~ likhI rahatI haiM, ye maba kiye jAne caahie| pustake sagraha kI jAnI caahie| hindImeM prathaka prathaka 4 prantha-prazastiyA~ aura lipi karAne vAloMkI jAtiyoM para aura samagra jAtiyoM para aneka pustakeM prazastiyA~-pratyeka pranthake antameM jo lekhakoMkI likhI gaI hai| kucha purANa bhI upayogI ho sakate hai! aura grantha likhane vAloMkI prazastiyA~ rahatI haiM, unameM itihAsake anya granthoMkA saMgraha to honA hI caahie| bhI jAtiyoMkA tathA dUsarI bAtoMkA paricaya rahatA hai| unakI carcA karanekI z2arUrata nhiiN| ina sabakA saMgraha bhI bahuta upayogI hogaa| Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsAke kucha pahalU (lekhaka-pI0 kAkA kAlelakara ) zarIra-dhAraNa aura daNDa ke liye hiMsA ahiMsAkA dUsarA pahalU thaa| atyAcArI aura gunahagArako sajA na dekara kevala use doSI jAhira risA-ahiMsAkA savAla hamAre bacapanameM karakaM hI saMtoSa mAnanA ahiMsAkA tIsarA pahalU khAne-pIneke saMbaMdhameM hI uThatA thaa| jaba thaa| phira "gunahagArane gunAha kiyA, hatyA karanevaiSNavoMkA dayA dharma aura prema-dharma hamAre jIvanameM meM vaha saphala huA, yA niSphala huA, kintu dAkhila huA taba kisI bhI vyaktiko apane amtameM vaha rAjapuruSoMke hAthameM aagyaa| aba krodhasa yA kaThora vacanase duHkha pahu~cAnemeM bhI kAnanakI dahAI dekara hama usakA badalA leM yaha hiMsA hai aura priya aura pathyavacanase aura sevAse ucita 1-yA kevala usa doSI ThaharA kara chor3a sabako rAjI rakhane meM ahiMsA hai'-itanA hama yahI acchA "1-yaha eka mahatvapUrNa prazna, sthUla rUpase samajha gye| yA pahala, hamAre sAmane aayaa| isake bAda isa praznane eka nayA hI rUpa pkdd'aa| 'jAlimako sajA dene ke liye, gunahagAra isase Age bar3hakara 'AtmarakSAke liye bhI ko daNDa deneke liye, bhI hama hiMsAkA Azraya na hama kisIkI hatyA kareM yA na kareM, kahIM para prati kareM-yaha khayAla gAMdhIjIne hamAre sAmane peza hiMsAkA prayoga kareM yA na kareM-yaha mahatvakA kiyA / jaliyAnavAlA bArA ke bAda jo rASTravyApI Andolana gAMdhIjIne zurU kiyA, usameM yaha prAtmarakSaNArtha hiMsA khAsiyata thI ki gAMdhIjI janarala DAyarako sajA kucha loga yaha kahate haiM ki peTa pAlaneke liye nahIM dilAnA cAhate the| hindustAnake paisese jo penzana DAyarako milatI thI utanI banda karAnese , jo hiMsA karanI par3atI hai use to sadoSa nahIM aura sarakArake DAyarakA doSI honA svIkAra samajhanA cAhiye, kama-se-kama umaM kSamya to karanese gAMdhIjIko saMtoSa thaa| isI dRSTi aura samajhanA hI caahiye| yaha dRSTi bahutase logoMkI vRttiko gAMdhIjIne dezase bhI svIkAra kraayaa| hai| agara bharaNa-poSaNake liye hiMsA jAyaka hai, to AtmarakSAke liye vaha jAyaja kyoM nahIM hai ? ahiMsAke cAra pahala ---yaha savAla svAbhAvikatayA uThatA hai| aura nirAmiSa AhAra karake pazu-pakSiyoMkI hiMsA prAtma-rakSAkA savAla itanA gUha hai ki prAsmana karanA ahiMsAkA eka pahalU thaa| kaThoratAko rakSaNa kise kaheM aura AkramaNa kisa kaheM, isakA chor3akara sabhoMke sAtha komalavAse peza AnA nirNaya bar3e bar3e dharmajJa paMDita bhI nahIM kara skte| Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 anekAnta [paisAkha, vIra-nirvANa saM0 2466. agara eka sAMpa mere bagIcemeM yA gharameM ghusa jAye, hote hue bhI usameM jIvanako kRtArthatA nahIM hai| to maiM use mArUM yA nahIM ? na to usane kisIko hiMsAko sthAna hote hue bhI usakA mamarthana nahIM ho kATA hai, na kisI para AkramaNa kiyA hai| to sktaa| Violence is the fuct of Life, bhI loga use mAra DAlate haiM aura kahate haiM ki Non-Violence is the Law of Life. ViozAyada vaha kATa le, zAyada vaha AkramaNa kre| lence sometimes makes for Life, Non yaha bAta to aisI hI huI ki halavAIkI violence is the fulfilment of Life. dUkAnake sAmane jo bacce khar3e haiM, ve miThAI uThA- (hiMsA jIvanakI eka vAstavikatA hai, ahiMsA kara khA jAyeMge itanI saMbhAvanAke liye unheM pakar3a jIvanakA dharma hai| hisA kabhI kabhI jIvanako kara kaidameM bhijavA diyA jAye ! Aja iGgaleNDa nivAhatI hai, ahiMsAmeM jIvanakI paripUrNatA hai|) aura jarmanI-donoM-Atma rakSAke liye lar3a rahe aisI hAlatameM jisa prakAra hama yaha prArthanA haiN| jApAna bhI zAyada cInase Atma-rakSA hI ke karate haiM ki "he prabho ! hameM asata me satakA aura liye lar3a rahA hai| aMdhakArase prakAzakI ora aura mRtyusa amRtakI gAMdhIjI kahate haiM ki Atma-rakSAkA prayatna bhI ora le jAo", usI taraha hameM yaha bhI prArthanA ahiMsaka paddhatise hI karanA cAhiye / apavAdake karanI hogI ki "he bhagavana, hameM hiMsA se ahiMsA rUpameM unakA itanA hI kahanA hai ki kAyara banakara kI ora le jaao"| prAraMbha to hiMsAmeM hI hai, bhAgajAnA aura manase hiMsA karate rahanA jyAdA usapara vijaya pAkara hameM ahiMsAkI ora burA hai / isakI apekSA nirbhaya aura bahAdura bar3hanA hai| hokara hiMsA karanA bhI acchA hai| kyoMki usa ahiMsAkA prathama udaya rAste kisI na kisI dina manuSya ahiMsA taka pahu~ca jaaygaa| jaba maiM socatA hU~ ki itihAsa-pUrvakAlameM, jaba ki manuSya-prANI agni sulagAnA bhI nahIM jAnatA jIvanameM hiMsA aura ahiMsAkA sthAna thA aura jaba hAthIsa bhI bar3I chipakalI jaba maiM ahiMsAkA vicAra karane lagatA hU~, duniyA meM ghUmatI thI aura bar3e bar3e ajagara gAya, do mujhe gItAkA vaha vacana yAda AtA hai, jahA~ baila jitane bar3e jAnavaroMko khA jAte the taba bhagavAnane kahA hai ki yaha duniyA sata aura manuSya apanI rakSA kisa ahiMsAsa kara sakatA asat, donoM, baccoMse banI huI hai| donoM thA? vahA~ jIneke liye hiMsA aparihArya hI thI ? bhagavAnkI hI vibhUtiyA~ haiN| usI taraha jIvana ahiMsAkA khayAla taka logoMko nahIM thaa| usa meM hiMsA aura ahiMsA donoMko sthAna hai| kintu jamAnemeM dina-rAta eka hI bAta hara ekake dilameM donoMmeM yaha bheda hai ki hiMsAko jIvanameM sthAna uThatI thI ki hama apanI jAna kaise bacAyeM ? hameM Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 7 ] ahiMsAke kucha pahalU [463 pAhAra kaise mile 1 aurokA khayAla karaneke ve makAna jalAne lagate haiM, vaSAbhI una paragolI na dina meM hI nhiiN| kintu aise vAyumaNDalameM bhI canAnekI salAha jo gAMdhIjI dete haiM aura kahate haiM mAvA ke dila meM apane baccoMke prati prathama ahiMsA ki aisI hAlatameM canda zUravIroMko apane prANoM kA khayAla paidA huA, bAdameM svArtha-syAgakA aura kI paravAha na kara matavAlI janavAke sAmane blidaankaa| usa jamAnemeM agara hama sAMpa, siMha, apanA balidAna deneke liye jAnA cAhiye, ve hI hAthI Adi jAnavaroMse bacaneka liye ahiMsAkA gAMdhIjI cora aura DAkuoMke sAtha vaisA karanekI hI prayoga karate, vo kauna jAne kyA natIjA salAha nahIM dete| unmatta janatA cAhe jitanI AtA? pAgala kyoM na ho, Akhira vaha samAjakI Aja hama mAMsAhArake binA jI sakate haiN| pratinidhi hai| kintu cora aura DAkU samAjakI eka jamAnA thA jaba manuSyako yaha vizvAsa hI na kevala vikRti hI haiN| isaliye cAroM aura DAkuoM thA ki mAMsAhArakaM binA bhI jiyA jA sakatA hai| ko samAja-pratinidhi sarakArake dvArA sajA dila Aja hama mAnate haiM ki vanaspatiko mAra kara khAye vAnA jAyaja mAnA jAtA hai| binA hama jI hI nahIM sakate, aura isa liye hameM vanaspatikI hiMsAko hiMsA nahIM samajhanA svAmAvika hiMsAkA nigraha caahiye| aSajo loga lUTa-khasoTa hI kA dhandhA karate haiM, hiMsAke kucha samAja-mAnya rUpa AjIvikAkA dUsarA koI sAdhana jAnate hI nahIM, unake dvArA jo hisA hotI hai vaha usI kodikI isI taraha Aja hama sAmAjika jIvana hiMsA hai, jo billI cUheko mArate samaya karatI surakSita karaneke liye plaMga Adi rogoMke jantuoM hai| billIko yaha khayAla taka nahIM hotA ki vaha kA nAza karanemeM koI doSa nahIM dekhate / maccharoMko cUhako duHkha de rahI hai / isI taraha khUTa-khasoTa aura khaTamaloMko mArate samaya kisIko yaha karane vAle loga aura manuSyakA apaharaNa karake khayAla nahIM hotA ki aisA karanekA hameM koI usakA dhana chInakara usako chor3a denevAle paThAna adhikAra nahIM hai| bhI hiMsA-ahiMsAkA khayAla hI nahIM kara skte| gAMdhIjIne bhI isa bAtako svIkAra kiyA hai jisakI samajha meM hiMsAkA doSa A sakatA hai, ki rASTra-rASTra ke bIca ahiMsAkA pAlana karanekA jisake manameM ahiMsAkA udaya ho sakatA hai, usI itanA AgrahI pracAra karate hue bhI coroM aura ke liye satyAgrahakA mArga hai| hiTalara, musolinI luTeroM ke upadravasa bacanekA aura unapara ahiMsAkA aura sTelina apanI saMhAra-lIlA bhale hI calAte prabhAva DAlanekA unake pAsa koI upAya yA hoM; kintu ve bhI ahiMsAko samajha sakate haiN| tarakIba nahIM hai| zrAdamI jaba matavAle hokara itanA hI nahIM, kintu ahiMsAse prabhAvita bhI ho kisI zahara meM khUna-kharAbI karane lagate haiM, yA sakate hai / kintu zera yA bhAlUke khilApha hama Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta / vaisAkha, vIra nirvANa saM0 2466. cAhe jitanA satyAgraha kyoM na kareM, ve hamArI bAta karane meM rAjakIya paristhiti ke kAraNa kAmayAba samajha hI nahIM skte| na ho sake, vo hijarata karake apanI zakti bar3hAnI ghara meM jaba billI dhusa jAtI hai taba hama use cAhiye aura sAtha sAtha sarakArako bhI ThIka karane bAhara jAneke liye mu~ha se nahIM kahate. kimIke kI koziza karanI caahiye| dvArA sUcanA bhI nahIM dete, kintu use prayatna pUrvaka jaba taka aisA koI ilAja hAthameM nahIM pAyA bhagA dete haiN| usI taraha jo loga svabhAvataH hai, taba taka yA to saba tarahake kaSTa sahana kara lene atyAcArI haiM aura jinake pAsa dUsarA koI pezA cAhiye, saba tarahakI yantraNAyeM baradAzta karanI hI nahIM hai aise logoMko sAmAjika saMgaThana-dvArA cAhiyeM, yA phira AtmahatyA karanI cAhiye / rokanA bahuta hI jarUrI hai aura aise rokaneke prayatnameM thor3I hiMsA bhI ho jAya to bhI hama use sarakAra jimmevAra hai ahiMsA hI samajhanA caahiye| kahA jAtA hai ki kAThiyAvAr3ake bahAsvaTiyA bAgI loga jaba kisI rAjAsa nyAya nahIM pA sarahada meM kyA upAya kareM? sakate the, to nirdaya hokara usa rAjAkI bekasUra sarahada se jaba manuSyake apaharaNako, jabara- riyAyAko parezAna karate the| aba jaba sarahadakI dastI dharmAntara karAnekI aura khUna AdikI khabareM musalamAna prajAse hama baca nahIM pAte haiM, naba unake hama sunate haiM taba yaha socane lagate haiM ki isakA sAtha lar3anekI apekSA hameM apanI sarakArako hI kyA ilAja kareM? _____ taGga karanA cAhiye / rAjAkaM doSake liye janatAlogoMke jAna-mAlakI rakSA karanekA ThekA ko daNDa denA utanA nyAya nahIM hai jitanA ki jisane liyA hai vaha sarakAra isakA ilAja yA to janatAkaM doSake liye rAjAko daNDa denA hai| agara kara nahIM sakatI hai, yA karanA nahIM cAhatI hai| dezI rAjA hameM parezAna karate haiM, to hama aura agara cAhatI bhI ho, to usake liye kAphI isakA ilAja briTiza sarakAra ko hI ThIka karake prayatna nahIM karatI hai| aisI hAlata meM hameM kyA kara sakate hai| agara sarahadake musalamAna hinduoM karanA cAhiye ? javAba spaSTa hai / yadi hama apanA kA apaharaNa karate haiM, to usakA ilAja una balidAna de sakate haiM to zuddha ahiMsaka banakara musalamAnoMse baira karanese nahIM hogA, kintu aisI prasannatA se balidAna de deN| yadi yaha hama na baneM, hAlatako maMjUra rakhane vAlI sarakArako hI daNDa to apanI jAnako khatare meM DAlakara jisa taraha dene se ho sakatA hai / taba jAkara sarakAra apane ho sake, atyAcAroMkA pratyakSa virodha karanA kartavyako phcaanegii| * siikheN| aura agara yaha bhI na kara sakeM yA aisA * sarvodaya' ke vartamAna maI mAsake 10veM aka se uddhRta / - Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ choTe rASTroMkI yuddha-nIti (lekhaka-zrIkAkA kAlelakara) cenTalarane kitanA bar3A atyAcAra kiyA hai| isIko pratidhvanita karate hue kahate haiM. Woe to wygoala anca por HUT the small nationalities that dreum usa deza para usane kabjA kara liyA! nArveke logoM of an independent existence.'( jo choTe kA kucha bhI kasUra nahIM thaa| unakA doSa eka hI choTe deza AjAda rahanA cAhate haiM unakI kalA hai!) thA ki ve pAgala honese inakAra karate the| unakA hama bhI jaga apane dezakA itihAsa dekheN| taTastha rahanA na iMgalaiMsako pamanda thA, na jarmanI prAcInaitihAsa nahIM, aMgrejoMke bAgamanake bAdakA / ko| jabaradasta logoMkA eka middhAnta aMgrejImeM aMgrejoM ko apanI phauja siMdhameM se lejAnI bahuta sundara zabdoM meM vyakta kiyA gayA hai -- thii| siddha mIroMkA svataMtra mulka thaa| aMgrejoMko 'Those who are not with um, nre apanI phauja siMghameM se jAne kA koI adhikAra against us' (jo hamAre sAtha nahIM haiM ve hamAre nahI thA / siMdhake mIroMna aMgrejoMkA koI bhI khilApha haiM / ) sattAbhakta isImeM thor3A sudhAra nukasAna nahIM kiyaa| unhoMne aMgrejoMse kahA, karake kahate haiM-"Those who sure not under 'tumhAre jhagar3ameM hameM nahIM par3anA hai| hameM taTastha us, uro ngninst us." (jo hamAre kAbUmeM nahIM hI rahanA hai| kintu aMgrejoMko apanI phauja haiM ve hamAre duzmana haiN|) nArveka kaThina kAla meM lehI jAnI thI unhoMne kahA ki, 'agara tuma bhI carnila sAhaba usakI haMsI karanese bAja nahIM hamArI AkramaNakArI nIti meM madada nahIM karate, aae| Apa kahate haiM ki 'hama jaba kahate the, to tuma hamAre duzmana ho' aMgrejoMne sara cArlas taba tuma hamAre sAtha nahIM hue| tumane taTastha rahanA maMjUra kiyA / aba bhugatiye usakA phala !" nepIyarako hukma diyA ki vaha siMdhapara dhAvA bolade hiTalara bhI unase kahatA hogA, "tumhArA taTastha aura uma sUbepara hamezAke liye kabjA bhI karale / rahanA hamAre liye khataranAka hai| tuma taTastha raha agara aMgreja jabaradastI apanI phauja lejAte ho nahIM skte| igalaiMDa Atma-rakSAke liye tuma aura siMdhake mIroMse kahate, 'mApha kIjiye, rAjapara AkramaNa kiye binA nahIM raha sktaa| dekho. nItimeM nyAya-anyAya hamezA nahIM dekhA jA ye suraGga tumhAre samudra meM ve bone lage haiN| kahIM sktaa| hamane jabaradastI to kI, kintu aba rahI tumhArI taTasthatA ? yaha duniyA yA to Izvara hamA hamArA kAma ho cukA hai| ApakA siMdha har3apa kI rahe yA zaitAna kii| isameM tIsarA koI bhI karanekA hameM koI kAraNa nahIM hai| Apa apane raha nahIM sakatA / yA to hamAre adhIna ho jAo, dezameM amana-cainase rAja kara sakate haiM'-tA bhI yA phira hamAre virodhameM ho rho|" hama unakI bAta samajha skte| lekina bahAnA tamAma duniyAkA zastravAda eka mukhase milate hI--balki asala bAta to yaha thI ki kahatA hai, 'Woo to the mitries ! (taTasthoMkA bahAnA nahIM; varana maukA milate hI-sara cArlas, burA hAla hai !) aura duniyAbhara ke tAnAzAha nepIyagne siMdhapara kabjA kara liyaa| pecArA Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 7] choTe rASTroM yuddha nIti phaujakA aphasara tthhraa| 'Thoirs not to nahIM the| nasIyavAdI cIna dezake logoMne toquestion why, Theirs not to ryake canda vIroMne hI nahIM, kintu sArIkI sArI janatA reply. . ne-jI vIratA batAI hai, use bhaviSyakA itihAsa ____ usako bahuta burA lgaa| lekina usane siMdha Azcaryacakita hokara aMkita karegA aura usa para kabjA to kiyA hii| jaba usa sarakArako yaha svIkAra karanA par3egA ki daivavAdameM Izvarayaha likhanA thA ki siMdha mere hAthameM AgayA hai, AgayA , niSThA se kama zakti nahIM hai| lekina kevala bahAto usane lipisa lAbha uThAkara apane dilakA TI se kucha nahIM hotA / dhana-janakI bahutAyata, darda bhI vyakta kiyaa| I have Sind likhane khana vijJAnakA vaibhava aura daMbha-mizrita pradhArmika vRttikI jagaha usane likhA 1 huve Sind, itanI taiyArI ke binA duniyAmeM svatantra rahanA hI ___ koI bhI aMgreja, amaladAra yA itihAsakAra, azakya-sA ho gayA hai| aura agara itanI taiyArI isa atyAcArakA samarthana nahIM kara sakA hai| hai to Apasa meM lar3e binA cala hI nahIM sktaa| canda nirlajja lekhaka likhate haiM ki hamAre bhatyA- zAntike dinoMmeM ye choTe rASTra ApasameM lar3a cArake phalasvarUpa siMdhake logoMko acchI rAja / nahIM sakate, kyoMki bar3e rASTra unakA niyaMtraNa karate vyavasthA milagaI, yahI siMdha lUTanekA samarthana hai ! rahate haiM, aura bar3oMkA kabhI savAla hI nahIM yuropakA vartamAna yuddha abhI khatama to nahIM uThatA / polaNDa bananeke liye alabattA lar3a huA hai| agara phrAMsa yA iGgaleNDa AkramaNake sakate haiN| magara polaiNDakaM jaisA anubhava koI rAste aura sakhtIko rAjI khuzIse belajiyanoMse bhI rASTra do daphA nahIM le sktaa|| unakA deza le leM, to usameM koI Azcarya nahIM hai| taba choTe rASTroMkI phauja kisa kAmakI ? hameM hiTalarake rAkSasI kRtyakA samarthana kli-nI phaujake pIche jo kharca kiyA jAtA hai, vaha kisa kula nahIM karanA hai| hameM to itanA hI kahanA hai 9 kAmakA ? "kutte kI vAkana zikArIkI madada ki- 'yuddhAturANAM na nayo na lajjA'-jo liye," isI nyAyasa jeka-prajA aura oNsTrIyana yuddhAtura hote haiM ve na dharmako pahacAnate haiM, na loka- prajA naoNrve para AkramaNa karaneke hI kAma prA. lajjAkA niyantraNa jAnate haiN| sakatI hai| ebesIniyAse lekara nArve takakA itihAsa jo kyA imasa behatara yaha nahIM hai ki Upara batAe hama apanI progvoMke sAmane banatA dekha rahe haiM. hue rASTrasaptakako hI lar3anekA sArA ThekA dekara usase siddha hotA hai ki yuddhakA rAstA iGgaleNDa bAkI saba ke saba rASTra apanI apanI phauja phrAMsa, jarmanI, rUsa, iTalI, amerikA aura jApAna tor3akara. yA visarjana kara, ahiMsaka nItikA ke liye hai| bAkIke jitane rASTra haiM unake liye prayoga kareM aura apanA eka bar3A ahiMsaka saMgaThana phauja rakhanA aura na rakhanA barAbara hI hai| yuddha karaka hiMsAvAdako hI nirvIya kara alanekI karake dezake bahAdura se bahAdura navayuvakoMkA koziza kareM? yuvakoMkA nava dinakA balidAna dekara gulAma bano, aba dekhanA yaha hai ki isapara amala kaise ho athavA "Thunk God we Furrender sakatA hai ? isa hiTalara-yuddhakaM antameM duniyAka ( bhagavAnako dhanyavAda, hama zaraNa gaya! / kahake sAmane sabase mahatvakA savAla yahI rhegaa| binA khar3e gulAma bana jaao| aivIsIniyA, spena, - polaNDa Adi dezAMke loga kucha kama bahAdura bhavodaya' ke vartamAna maI mAsake 103 aMkamai uddhRta / - Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya darzanoM meM jaina darzana kA sthAna (lekhaka-zrIharisasya maTTAcArya B.A.,B.L.) anuvAdaka-zrI rAmezvarajI bAjapeI [bhanekAnta varSa 3 kiraNa 2 meM 'gIya vidvAnoMkI jaina sAhityameM pragati" zIrSaka lekha chapA hai, usameM bhI harisatya bhaTTAcAryajIkA paricaya diyA gayA hai| unhIMke likhita eka nibaMdhakA yaha hindI anuvAda pAThakoMkI sevAmeM upasthita hai| mUla lekha bagalA bhASAmeM 'jinavANI' patrikA meM pragaTa humA thA, bAdako usakA gujarAtI meM anuvAda zrIyut suzIla mahodayane svataMtra rUpase prakAzita kiyA thA aura phira vaha 'jinavANI' nAmaka grantha meM bhI bhaTTAcAryajIke anya lekhoM ke gujarAtI anuvAdoMke sAtha pragaTa huvA thA / mujhe bhaTTAcAryajIkA yaha lekha bahuta pasaMda AyA aura mere mitra zrIrAmezvarajI vAjapeIko, jo ki jainadharmake parama anurAgI hai, anuvAda karaneke liye kahane para unhoMne kAphI parizrama karake use sampanna kiyA hai| bhAzA hai pAThakoMko bhI yaha jarUra pasaMda aaegaa| yadi merA yaha prayatna pasaMda par3A to bhaviSyameM bhAcAryajIke anya lekhoMkA bhI hindI anuvAda prakaTa karanekA prayatna kiyA jaaygaa| agaracanda nAhaTA] atItake durbhedya andhakArameM jitane bhI hai, aneka paNDitoMke matAnusAra vaha paravartI tathya maujUda haiM unake pragaTa karaneke pakSameM kAlakA prakSepa-mAtra hai| kintu tatva-vicAra kriyAjo bhI prayala Ajataka tatva-vidgaNa karate Aye kANDake sAtha ekatra nahIM raha sakatA, tatva-vicAra haiM, ve saba prazaMsAke yogya hote huye bhI kabhI kisa nirdiSTa nirUpaNa-yogya samayameM athavA kisa kabhI jina ghaTanA-samUhoM yA sAmAjika, viSayoM zubha muhUrtameM sahasA uTha khar3A huA hai, aisI kA kAla-nirupaNa aGkapAta-dvArA--arthAta IsavI- bAtoMka socanekA koI bhI hetu nahIM hai| jaina-dharma sankaM pahaleka haiM yA usake antargata-nahIM kiyA pahalekA hai yA bauddha dharma, isa viSayameM bar3A jA sakatA, unheM nirUpaNa karaneke prasaGgameM prAyaH jhagar3A yA vAda-visamvAda cala rahA hai| kisI dekhA jAtA hai ki vidvadgaNa bar3e bhramameM par3a jAyA kisI paNDitake gatasa jaina dharmakI utpatti bauddhakarate haiN| vaidika karmakANDake prati sabase pahale dharmama hai, pakSAntarameM kisI kisIke matasaM jaina kisa samaya yukti-cAlita samAlocanA avatarita dharma bauddha dharmase bhI prAcIna hai / ina vAdahuI thI, vidvAn loga prAyaH usa samayako nirdiSTa- visambAdoM ke madhya jo satyAnveSaNakI spRhA rUpameM nirUpaNa karate huye ApasameM vAdAnuvAda hI vartamAna hai vaha avazya hI sammAnakaM yogya hai| nahIM karate kintu lar3a taka baiThate haiM / vaidika kriyA- niHsandeha jahA~taka anumAna hai, ina saba toMkA kANDa aura bahu-devavAdake samIpa kahIM kahIM jo adhika aMza bahudhA rucikara hote huye bhI kaMvala jo adhyAtmavAda aura tatva-vicAra dekhanemeM mAtA mUlyahIna hI nahIM kintu kisI bhI dezake tatva Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 468 ] anekAnta [vaisAkha, vIra nirvANa saM0 2466. - cintA-vikAzake kramake viSayameM utpanna huI bhrAnta- samakSa pracAra karanA avazya hI gauravamaya prata thA, dhAraNAkaM apara avalambita jAna par3atA hai| isameM koI sandeha nahIM hai| hamArI samajhameM isake ___ kAraNa, vicAra-vRtti, jaba manuSya-prakRtikA atirikta unalogoM ne to kucha bhI nahIM kiyaa| eka viziSTa lakSaNa mAnA jAcukA hai, taba yaha mUlatatvakI dRSTise bauddha aura jainamata buddha aura nimsandeha kahA jA sakatA hai ki, manuSya samAja varddhamAnake janmakAlake bahuta pahalese hI vartamAna meM cirakAlasaM kucha na kucha adhyAtmacintA yA thA, ata: upaniSada kI tarahase donoM hI mata tatvavicAra hotA hI calA ArahA hai / yahA~taka ki prAcIna kahe jAsakate haiN| jisa samaya samAja arthahIna kriyAkANDakaM bauddha aura jaina matako upaniSadke samakAlIna jAlameM phaMsA huA jAna par3atA hai usa avasthAmeM honekA koI nirdazana nahIM mila rahA, isI kAraNase bhI kucha na kucha adhyAtma carcA banI hI rahatI hai| ina donoM matoMko upaniSadkI varaha prAcIna vastutaH kriyAkANDake sambandha hI meM yaha kahA jA nahIM kahA jA sakatA, aisI yuktiyA~ kadApi samIsakatA hai ki kriyAkANDa bhI sAmAjika zaizavakI cIna nahIM ho sakatI / spaSTavayA upaniSadeM vedoMke soI huI mUdatAke Upara eka prakArakI AdhyAtmi- pratikUla nahIM thI, isIliye unakI ziSyamaNDalI. katAko avadhAraNA hai| samyakpameM parisphuTa na kI saMkhyA sabase adhika thii| pahale pahala avaihone para bhI samAjako pratyeka avasthAmeM hI eka dika gatasamUha kiMcita rUpameM sandehapUrNa the, isI. vicAra-vRtti pracalita nIti-paddhatiko atikrama liye unheM AtmaprakAzake liye bahuta dinoM taka karanekI tathA U~cese U~ce AdarzakI ora pratIkSA bhI karanI par3I; kintu adhyAtmavAdake Age bar3hanekI spRhArupameM sadA banI hI rahatI hai| rUpameM ve upaniSadake samayameM maujUda the, isameM koI isIliye darzanoMkA janmakAla-nirupaNa prAyaH sandeha nahIM hai| cintAzIla mahApuruSoMne tatvacarcAasAdhya hojAtA hai / jo loga bhinna bhinna prasaGgameM kevala upaniSadoMke batAye hue mArga hI ko darzanoM ke pratiSThAtA mAne jAte haiM, unalogoMke pahale ekamAtra mArga nahIM samajhA jabaki cintA gati bhI ve hI darzana-mata bIjarUpameM vidyamAna the, yaha ve roka thI aura tatvalocanAke phalasvarUpa avaidika kahanemeM atyukti na hogii| bauddhamata buddhake dvArA mArga bhI AviSkRta ho cuke the| aisI dazAmeM evaM jainamata mahAvIrasaM paidA huA hai, yaha bhI eka anyAnya matavAdoMkI apekSA upaniSada matavAda bhI prakArako bhrAnta dhAraNa hai| ina donoM mahApuruSoMke kucha aimA sahajabodhya nahIM thA ki yaha anumAna janmaprahaNakaM bahuta pahalese bauddha tathA jainazAsanake kiyA jA sake ki sabase pahale yahI prAviSkRta mUlatasva-samUha sUtrarupameM pracalita the, una tatva- huA thaa| samUhoMko vistRtarUpameM pragaTa karake unakI madhu- vaidika yA avaidika matavAdazene yadi eka hI rakhA tathA gambhIratAko sarva sAdhAraNa janatAke samayameM paidA hokara kamazaH utkarSa lAma kiyA ho Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ] bhAratIya darzanoM meM jaina-darzanakA sthAna [469 to unake andara bahuta se tatva samAna bhI raha gaye meM ho do cAra bAteM batAnI haiM / jainamatake nirdezake hoMge, aisA anumAna asaGgata nahIM hA sktaa| lie usake mAtha anyAnya matavAdoMkI tulanA ataeva bhAratIya kisI bhI viziSTa darzanake adhya. nIce likhe gaye DhaGga se hI kI jA sakatI hai| yana karaneke mamaya bhAratavarSake anyAnya prasiddha vastuta: jaiminIya darzanako chor3akara bhAratavarSake darzanoMkI tulanAkI bhI bahuta bar3I AvazyakatA hai| prAyaH sabhI darzana khule yA chipe rUpameM vedokta baGga dezameM jaina-darzanakI adhika carcA yA kriyAkalApake andhavizvAsakaM prati vidveSabhAvApanna jaisA cAhiye vaisA usakA Adara na hone parabhI dekhe jAte haiM / saca pUchiye tosaMsArameM prAyaH sarvatra yaha to mAnanA hI par3egA ki bhAratavarSa yAvatIya andhavizvAsakaM prati yuktivAdake aSirAma saMgrAma dArzanika matavAdoMmeM isakA eka gauravamaya sthAna ho ko darzanakaM nAmakI AkhyA dI jo makatI hai| avazya rahA hai, aura Aja bhI hai / tatvavidyAke vartamAna prabandhameM hameM bhAratIya darzana-samUhoMko jo yAvatIya aGga isameM vidyamAna hone ke kAraNa jaina isI dRSTikoNase unake pratyeka pradhAnatatvoMkI darzanako eka sampUrNa darzana mAna lenemeM koI mata AlocanA karanA hai / smaraNa rahe bhAratIya darzanabheda nahIM honA cAhiye / vedoMmeM tarkavidyAkA upa samUhoMkA jo krama-vikAsa isa prabandhameM dikhalAyA deza nahIM hai, vaizeSika karmAkarma yA dharmAdharmako jAyagA vaha mAtra yuktigata Logical hai, kAlagata zikSA nahIM detA; kintu jaina-darzanameM nyAya, tatva Choronological nhiiN| anantakalpa, arthahIna vaidika kriyAkANDoMvicAra, dharmavicAra, dharmanIti. paramAtmatatva Adi kA pUrNa prativAda upasthita cArvAka sUtroM hI meM sabhI bAteM vizadarUpameM vidyamAna haiN| jainadarzana prAya: dekhA jAtA hai| pratyeka samAjameM prativAda prAcInakAlake tatvAnuzIlanakA sacamuca eka ana karanevAlA eka svatantra sampradAya sadAse calA mola phala hai, kyoMki jaina darzanako yadi chor3a diyA A rahA hai, tadanusAra prAcIna vaidikasamAjameM bhI jAya to sAre bhAratIya darzanoMkI AlocanA eka aisA sampradAya avazya thaa| vaidika kriyAadhUrI raha joyagI, yaha akATya satya hai| kANDoM para bhASAme AkramaNa karanA kisI samayameM kisa DhaGgase jaina darzanakI AlocanA karanI bhI kaThina bAta na thii| asala bAta no yaha hai ki cAhiye. Upara batAyA jA cukA hai| hama logoMkI koI bhI vicArazIla yA tatvakA jAnanevAlA bAlovanA tulAnAmUlaka huA karatI hai aura aisI manuSya bahuta dinoM taka aise karmakANDoMmeM santuSTa AlAcanAyeM nimsandeha eka kaThina viSaya hai, nahIM raha sakatA / aisI dazA meM prativAda karanekA sutarAM isa prakAra kI AlocanAoMke liye jabataka ucchavAsa sAre yajJasambandhIya vidhi-vidhAnoMke prAyaH sabhI bhAratIya darzanoMke sambandhameM pUrI abhi- liye yadi eka nindAkara kAraNa bana jAya to jJatA yA jAnakArI na ho saphalatA prAyaH asambhava isameM Azcarya hI kyA ho sakatA hai| yahI hai| kintu hama to isa prabandhameM mUlatatvakaM viSaya cArvAkadarzana hai, vaidika karmakANDoMkA avirAma Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 47.] anekAnta [vaisAkha, vIranirvANa saM0 2664 muMDaka 27 prativAda, cArvAka darzanako prativAdakA darzana the| jina upaniSadoMko vedoMkA aMza mAnA jAtA kahanA cAhiye / prIka dezaka sophiSTa sampradAyakI hai, unhIM upaniSadoM meM bhI yatra-tatra karmakANDoMke taraha cArvAka-darzana bhI isa birAT vizva-brahmANDake doSa batAlAye gaye haiM / bahuta saM udAharaNoMmeM se viSayameM kabhI koI matAmata nahIM pragaTa karatA, nIcekA eka yaha bhI hai:tor3anA, doSa, mar3ha denA aura na mAnanA yahI to pravAhote aDhA yajJarUpA aSTAdazocArvAkadarzanakA siddhAnta hai| prazaMsA karanA to dUra, kramabaraM yeSu karma aitat zreyo ye'abhinandati kisI bhI vastuko gAidenA hI cArvAkoMkA ekamAtra mUDhA jarA mRtyu te punarevApi yAnti / kArya thaa| veda paralokako mAnatA thA, cArvAka use tAtparya yaha haiamvIkAra karatA thA / kaThopaniSadkI dvitIya yajJasamaha aura usake aSTAdaza aGga va kama ballIke chaThe zlokameM isa prakArake nAstikavAdakA sabhI adRr3ha aura nAzavAna haiN| jo mUr3ha unheM zreya paricaya bhI milatA hai mAnakara pAlana karane haiM ve punaH punaH jarA-mRtyuko na sAmparAyaH pratibhAti bAlaM- prApta hote haiN| pramAdyantaM vittamohena mUDam / kintu upaniSada aura cArvAka matameM jo prabheda ayaM loko nAsti para Iti mAnI hai vaha yaha hai-upaniSadoMmeM eka Uce Uce aura punaH punaveMzamApadyate me // mahAna mahAna satyakA mArga dikhanAneke liye ukta zlokameM paralokake prati vizvAsahIna karmakANDakI samAlocanA kI gaI hai, para nAstika manuSyakaM viSayamaM hI aisA kahA gayA hai| kaThopa- aura cArvAka kevala doSAnveSaNa aura unheM bure niSadakI chaThI pallIke dvAdaza zlokameM isa prakAra batalAneka atirikta ora kucha bhI nahIM karate the| nAstikavAdake doSa dikhalAye gaye haiN| cArvAka darzana vidhihIna niSedhavAda tathA vaidika "mastIti avato'nyatra kathaM tadupalabhyate" vidhi-vidhAnoMkI ninnA karanA hI apanA ekamAtra kaThopaniSakI prathama ballI bIsaveM zloka meM uddezya mamajhatA thaa| hA~, yaha to avazya hI mAnanA bhI paraloka avizvAmI vyaktiyoMkI hI bhartsanA hai- par3egA ki muktivAdako utpatti cArvAka darzanasa hI "yeyamprete vicikatmA manuSyostI'tyake huI thI aura bhAratavarSa anyAnya darzano dvArA isa __nAyamastIti ceke, yuktivAdakI puSTi hotI calI gii| veda yajJasambandhIya karmakANDoMkA upadeza datA nAstika cArvAka matakI taraha jainadarzana meM bhI hai, kintu AstikagaNa una yajJa karmokI niHsAratA vaidika karmakANDa kI asAratA patalAI gaI hai, batalAte haiM, aura na kevala unakA khaNDana hI karate jainadarzanane khulamakhullA vedakaM zAsanako na mAnate the kintu una vidhAnoMko janatAke samakSa hAmyA- hue nAstikoMkI taraha yajJAdikI niMdA bhI avazya spada mAnemeM bhI kiMcitmAtra kuNThita nahIM hote kI hai, jahAMvaka anumAna hotA hai, cArvAka matake Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa ] bhAratIya darzanameM jaina-darzanakA sthAna [471 sAtha isIse usakI mamatA bhI kI jAtI hai| matakI taraha bauddha-darzana bhI andha vaidika kriyA. kintu vicArapUrvaka yadi dekhA jAya to yaha kahanA kalApakA virodha karatA hai, kintu bauddhoMkA doSAhI par3egA ki jainadarzana cArvAka matakI taraha ropa tarka aura yuktise rahita nahIM kahA jA sktaa| niSedhamaya nahIM hai, varana eka sampUrNa dArzanika bauddhamatake anusAra jIvanakA duHkhamaya astitva matako sRSTi karanA hI isa jaina darzanakA ekamAtra ekamAtra karmanimittika hai, jo kucha kiyA gayA mukhya uddezya thaa| sabase pahile dhyAna dene kI hai aura kiyA jArahA hai usIke dvArA hI hamArI bAta to yaha hai ki cArvAkamatakI ghRNAke yogya avasthAkA nirUpaNa huA karatA hai| amAra aura indriya-sukha paramArthatAko jainadarzana bar3I avajJA avastukA bhogavilAsa hI asAvadhAna jIvagaNoMke ke sAtha tyAga karatA hai / niHsAra vaidika kriyA- hRdayameM moha paidA karatA hai, aura usI bhogakalApoMkI AvazyakatAoMko svIkAra na karanA lAlasAke pIche pIche daur3ate rahaneke kAraNa hama cArvAka matakaM liye cAhe asaGgata na ho. para una loga janma-janmAntara taka isa janmamaraNarUpI logoMne kabhI viSayakI gambhIratA para dhyAna nahIM saMsAracakrase kabhI chuTakArA pAnemeM samartha nahIM diyA aura manuSya pravRttike 'prAya: usI aMzakI hote / isa avirAma duHkha aura klezase chuTakArA ora khice rahe joki pazumAva pUrNa hai| unake pAneke liye karmavandhanako avazya tor3anA cAhiye / viSaya meM yaha kahA jA sakatA hai ki vaidika yadi karmake adhikArako atikrama karanA hai, to kriyAkANDake dvArA lAlasA damana hotI thI aura kukarmoko chor3akara sukarmAkA anuSThAna, lAlasAko beroka indriya caritArthake mArgameM kA~ToMkI sRSTi hotI tyAga karane hue sannyAsakA abhyAsa, hiMsAke thI, isIliye ve use svIkAra nahIM karate the yadi usa badale meM ahiMsAke AcaraNoMko apanAnA hI hogaa| kriyAkA prativAda karanA hI mukhya uddezya hai to prativAdakA Dhaga aura hI kisI rUpameM honA ucita vaidika kamoMke anuSThAnase mAtra bahutasaM hai, niHsAra kriyAkalApakaM andha-anuSThAna se . prANiyoMkA, jo ki niraparAdha haiM, jIvana nAza hI manuSyakI vicAra buddhi tathA tarka vRttikA mArga nahIM hotA, varan una karmoke anuSThAna karanevAloMke baMda ho jAtA hai, kevala isI khayAlase prativAda acche kiye huye kauke phalasvarUpa mvargAdi ucita samajhA jAnA caahiye| para bAta to yaha hai bhogamaya sthAnameM bhI avazya jAnA par3atA hai, ataH ki indriyaparAyaNa manuSya isa bAtako nahIM vadika kriyAkalApa isI prakAra pratyakSa yA apratyakSa samajhane, kevala isIliye bauddhamataka anusAra rUpameM jIvoMke duHkhapUrNa janmamaraNakA ekamAtra adhyAtmavAdo jainadarzana cArvAka matako koI kAraNa bana jAtA hai| isIliye bauddhamatake anu. sthAna nahIM denA caahtaa| mAra vaidika karmakANDako tyAjya mAnA gayA hai, cArvAka matakaM bAda hI prasiddha bauddha darzanake aura yahI mUlasUtra hai| karmakANDake rAjyako yadi sAtha jaina-darzanakI tulanA kI jA sakatI hai| nAstika atikrama karanA hai to hisAkA tyAga avazya Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 ] anekAnsa |vaisaakh, vIranirvANa saM0 2466 - karanA hI pdd'egaa| vaidikakarmakANDa hiMsA-kaluSita jA~cakI dRSTi se dekhA jAya to yaha spaSTarUpameM honeke kAraNa pratyakSa yA apratyaca rUpameM nirvANake pragaTa ho jAyagA ki bauddhamatako ima suhAvanI mArgameM ror3e aTakAne vAlA hai, isIliye vaidika nItika U~ce mahalakI nIva kitanI durvala hai| vidhi-vidhAnoMkA tyAga paramAvazyakIya ho jAtA vedake zAsanako na mAnanekA upadeza prahaNa yogya hai| yahA~ yaha spaSTa ho rahA hai, ki vedake zAsana- ho sakatA hai, ahiMsA yA sanyAsakA anuSThAna ko na mAnaneke prasaGgameM cArvAka darzanase milate- cittagrAhI mAnA jA sakatA hai, karmavandhanoM ke julate huye, bauddhadarzanane cArvAkoMkI indriya tor3anekA Adeza sAragarbhita svIkAra kiyA jA parAyaNatA prati dRr3hatAke sAtha AkramaNa kiyA sakatA hai, kintu yadi bauddha darzanase yaha pUchA jAya hai| vaidika karmakANDako tyAga karate huye kahIM ki hama kyA haiM, hamArA uddezya aura paramapada kyA lAlasAke zikAra na bana jAya isake liye bar3I hai ? to jo uttara ki bauddha-darzanakI ora se sAvadhAnIkI AvazyakatA hai, isI kaThina sayama hameM milegA vaha kadAcita bar3A hI DarAvanA aura sannyAsake dvArA koMkI jaMjIrako tor3a aura roMgaTe khar3e kara dene vAlA hogaa| yadi yaha DAlanA hI bauddha-darzanakA mUlyavAna upadeza hai| uttara diyA jAtA hai, ki hama kucha bhI nahIM, aisI dazAmeM yaha prazna uTha khar3A hotA hai to kyA hama karmake bandhanoMke kAra hI jIva saMsArameM kevala andhakAra hI meM bhaTaka rahe haiM ? sArahIna daHkha aura klezako bhogate haiM. jaina darzana bhI isa mahAzUnyatA ho kyA jIvoMkA caramasthAna hai ? bAtako muktakaNTha se svIkAra karatA hai / smaraNa aura kyA usI bhAMti paidA karanevAle mahAnirvANa rahe bauddhamatake anusAra jaina-darzana bhI eka ora aura ananta kAlakI mahAnimtabdhatAko bulAne jaise vedake vidhAnoMko nahIM mAnatA vese hI dusarI liye hI yaha jIvana Thora sanyAsa vrata grahaNa karane ora vaha cArvAkakI indriyapagayaNatAkI bhI hRdaya hae jIvanake choTe se choTe(?) sukha takako tyAga se ghRNA hI kiyA karatA hai| ahiMsA aura virati. kara degA? anuSThAnake yogya haiM, isa bAtako jaina aura bauddha. donoM hI samasvarase svIkAra karate haiM, para jaina matakaM yaha jIvana prasAra hai, isake atirikta jo anusAra ahiMsA aura viratikA anuSThAna vizeSa- kucha bhI hai vaha nahIM cAhiye, bauddhadarzanake isa rUpase tIvrabhAva vAlA anumAna kiyA jAtA hai| nirAtmavAdase sAdhAraNa manuSya kabhI santuSTa nahIM . ho sakataM, yaha to nizcitarUpameM mAnanA hI pdd'egaa| kucha bhI ho, jaina-darzana aura bauddha darzana meM . kisI samaya bauddhadarzanakA pracAra bahuta bar3e rUpameM bahuta kucha samatA hote hue bhI ina donoMmeM bar3A huA thA, isameM koI sandaha nahIM, kintu vaha antara maujUda haiN| bauddha-darzanakI nIMva utanI dRr3ha usakI nirAtmavAditAke kAraNa nahIM prasiddha "madhyanahIM jitanI ki jaina-darzanakI hai| patha" arthAna buddhake batAye hue madhyamArgako sahaja Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ] bhAratIya darzanameM jaina-darzanakA sthAna . [473 tapasyAke AkarSaNane hI jainoM takako bauddhamata aura vizva kA upAdAna "vaha," maiM umase minna prahaNa karanemeM pravRtta kiyA thaa| maiM hU~ yaha sabhI nahIM, koI svatantra sattA nahIM, yaha dikhalAI par3ane anubhava karate haiM, kauna isa bAtako nahIM mamamatA vAlA ananta jagata yadyapi mujhase alaga sA jAna ki maiM kevala ni:sAra chAyA nahIM hU~ aura satya huuN| par3a rahA hai, vaha bhI usase alaga svatantra koI sattA nahIM, eka advitIya sattA-vaha tuma hama AtmA anAdi anaMta hai yaha to upaniSadoMkI cidAcida bhAva usa 'satyasya satyam' se sampUrNa hara eka paMkti meM bar3e hI camakane vAle rUpameM aGkita hai / vedAnta-darzana bhI isa tatvakI diganta rUpase apRthak hI haiN| mukharita karanevAlI AvAjasaM joroMke sAtha vedAntakA 'ekamevA'dvitIya' vAlA siddhAnta pracAra kara rahA hai| AtmA hai prAtmA satya hai, nissandeha bahuta gambhIra aura mahAna hai, kintu vaha sRSTa padArtha nahIM kintu ananta hai, aAtmA sAdhAraNa manuSyake liye itane UMce bhAvakA grahaNa janma-janmAntara grahaNa karatA calA ArahA hai, eka kaThina viSaya hojAtA hai| jIvAtmA eka sukha aura duHkhakA bhoktA hai, aisA avazya pratIya- sattA hai, mAdhAraNa manuSya yaha to avazya anubhava mAna hotA hai, kintu yaha sattA hai, asIma jJAna karate hai, kintu eka manuSyase dUsare manuSyameM aura prAnandake sambandha meM bhI use asIma aura koI bheda nahIM, mana, jar3a padArtha aura anyAnya ananta hI samajhanA hogaa| vedAntakA yahI mUla dagva par3anevAlI sabhI vastuoMmeM koI bheda nahIM, pratipAdya viSaya hai| AtmAkI asImatA aura isa bAtako ve svIkAra nahIM karanA caahte| anantatvako jaina-darzana bhI svIkAra karatA hai, yadi koI jJAnI puruSa aisA siddhAnta karanA isIliye yahA~ jaina-darzana aura vedAnta-darzanameM cAhe ki vaha dUsare manuSyase yA abhyAmya ace. kisI prakArakA virodha nahIM pAyA jaataa| tana aura cetana bhAvoMse bhI svatantra hai aura yaha bauddha-darzanake nirAtmavAdaka prati AkramaNa saMsAra cidacit agaNitabhAvoMse paripUrNa hai, to aura AtmAko ananta sattAko svIkAra karaneke usake isa siddhAntako yuktihIna nahIM kahA jA kAraNa hI jainagata aura vedAntamata meM koI bheda sakatA, hama bhI yahI kahanA cAhate haiM ki aise nahIM jAna par3atA, phira bhI ye donoM eka nahIM hai| simA siddhAnta kadApi yuktihIna nahIM hosakate, balki vadAntika jIvAtmAkI sattAko kevala svIkAra hI saMsArake adhikAMza manuSya isa prakArakaM anubhavanahIM karate, balki darzana jagatameM ve aura bhI kucha gamya suyogya siddhAntoM ko hI grahaNa kiyA karate Age bar3hakara nirbhIkarUpameM jIvAtmA aura paramAtmA haiM, isIliye prAyaH vedAntamatako bahutase loga kA abheda pracAra kiyA karate haiN| vedAntamatake grahaNa nahIM karanA cAhate / anusAra yaha cidacinmaya vizva usI eka aura kapilake prasiddha sAMkhyadarzanakaM manavAdakA bhI advitIya sattAkA vikAsamAtra hai| "maiM," "vaha" vicAra yahA~ karanA Avazyaka hai / vedAntakI taraha Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474] anekAnta [vaisAkha, vIra-nirvANa saM0 2466. - sAMkhya bhI AtmAke anAditva aura anantatvako pavitra Adarza aura pUrNa jhAnavIrya-mAnandake avazya svIkAra karatA hai, kintu sAMkhya pAtmAkaM AdhAra eka puruSa pradhAnake honekA vizvAsa ekatvako nahIM maantaa| sAMkhya aura vedAntameM aura manuSyakI prakRti-siddha SAta hai, gaharI devasattAmeM bhI eka pArthakya hai, sAMkhyamatake anusAra puruSa vizvAsa hI kA nAma yadi dharma hai to dharmake prati yA AtmAke sAtha mile huye rUpamaM kriyA karane vizvAsa yA dhAmika honA hI manuSyakI prakRtigata vAlI acetanA prakRtike nAmakI eka vizva- bAna huii| aimA bhI kahA jA sakatA hai ki jJAna, racanA karanevAlI zakti vidyamAna rahatI hai| isa vIrya, pavitratA mAdi sabhI bAtoMmeM hamaloga kSudra, prakArase AtmAke anAditva anantatva aura sasIma aura ba~dhe hue haiM, aisI dazAmeM jina saba aura asImatvako sAMkhya mAnatA hai aura uma bAtoMmeM hama adhikAra pAnA cAhate haiM ve sabhI matakaM anusAra AtmA aneka hai / kapilaka matA bAtaM jisameM ujjvala yA pUrNarUpase vidyamAna hoM, numAra puruSase svatantra aura pRthaka eka acetana aise zuddha aura pavitra prabhu yA paramAtmAke prati prakRti hai, puruSase pRthaka hote hue bhI vaha thor3o yadi hama svabhAvataH vizvAsa rakhate haiM to isameM derake liye puruSase milI huI jAna par3atI hai, isa Azcarya hI kyA ho sakatA hai| vijAtIya prakRtike adhikArase AtmAko pRthaka / TIkAkAroMkI vyAkhyAko yadi chor3a bhI diyA rUpameM anubhava karanekA nAma hI mokSa hai| jAya to spaSTarUpameM samajhameM AjAyagA ki sAMkhya jaina-darzana bhI AtmAkaM anantatva aura darzanameM aise zuddha aura pUrNa paramAtmAkA koI anAditvako mAnatA hai| kapila-darzanakI taraha sthAna nahIM hai, aise zuddha paramAtmAke hone meM jaina darzana bhI svabhAvata: mvatantra prAtmAko bandhana vizvAsa karanekI jo jIvoMko mvAbhAvika pravRtti meM lAne vAle eka vijAtIya padArthakA honA hai bhAratIya-darza nomeM usI AkAMkSAko pUrI karane svIkAra karatA hai| sAMkhya matakaM anusAra jaina kI pUrI pUrI ceSTA kI gaI hai| matameM bhI AtmAko aneka kahA gayA hai, sA~khya aura jaina ina dono hI darzanoMke matAnusAra vijA sAMkhyakI taraha yogadarzana bhI AtmAkI tIya padArthake sambandhasaM AtmAko pRthaka karanekA sattA aura anekatvako svIkAra karatA hai, kintu yogadarzana thor3A mA aura bhI Age bar3hakara nAma hI mokSa hai| jIvAtmAoMkA adhIzvara ananta prAdarzarUpI eka aba yahAM dekhanA hai ki, pratyeka manuSya apane paramAtmAko batalAyA hai| yahI yogadarzana aura jaina sAmane apane Apa U~ce U~cA aura bar3e bar3A darzanameM samatA pAI jAtI hai| yogadarzanakI taraha eka Adarza rakhanA cAhatA hai| bhaktoM kA vizvAga jainamata bhI paramAtmarUpo prabhuke astitva meM hai eka aisA puruSa Izvara, prabhu yA paramAtmA hai, vizvAsa karatA hai, vaha ahaMta pada vAcya hai| jo ki pUrNatAkA ananta AdhAra hai| mahAna ahatarUpI Izvara jagatakA sRSTikartA nahIM hai, vaha Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, kiraNa . ] bhAratIya darzanameM jaina-darzana kA sthAna pUrNatAkA ananta Adarza zuddha aura pavitra paramA- NuoMkA anAdi aura ananta honA nahIM svIkAra smA haiM, usI ananta pavitra aura pUrNa paramAtmAkaM kiyaa| dik, kAla aura paramANuoMkI prakRti baddhajIva ekAgra cittase dhyAna kare / paramAtmAke aura lakSaNa alaga alaga hote hue bhI ve samI sammukha honemeM hI jIvoMkI umani hotI hai. para- usI eka advItIya vizvapradhAnake vikAra haiM, yaha mAtmAkI bhAvanAse hRdayAM nirmala jJAna aura baMdhe dhAraNA anubhavagamya na hote huye bhI sAMkhya aura hue jIva eka navIna prANa aura naye tejako prApta yogamatake anusAra tatvaka rUpameM mAnI gaI hai| hote haiM / jaina aura pAtaJjala ubhaya darzana isI vazeSikadarzanameM bhI paramANu dik aura siddhAntako mAnane vAle haiN| kAlakA anAdi aura anantatva mvIkAra kiyA ___ aba yahA~ kaNAdake batAye hue vaizeSikadarzana gayA hai| kI bAta AtI hai| vaizeSikadarzanakA sthAna yoM pratyakSavAdI cArvAka matake anusAra kadAcita dikhalAyA jA sakatA hai-pAtmA yA paruSa jo dik kAlAdikA svabhAva nirNaya anAvazyaka samajha kara usake prati upekSAkI dRSTi ko gaI kucha bhI alaga hai. vahI sarvaprAsI prakRtike anta hai| dika , kAlAdi hama logoMkI dRSTimeM satya geta hai, yahI mAMkhya aura yAgadarzanakA sUkSma pratIta hote hue bhI, shuunyvaad| vauddha use avastuke abhiprAya hai| unake matAnusAra sat padArthamAtra AkhyA hI dete A rahe haiN| vedAntakA siddhAnta vizvapradhAnakaM bIjarUpameM vartamAna the, isIliye ___ bhI prAyaH isI prakArakA hai| sAMkhya aura yogake kapila aura patacalane AkAza. kAla aura paramANuka tatvaniNayameM vizeSa dhyAna nahIM diyaa| matAnusAra vika , kAla ye ajJeya prakRtike andara hI chipe hue, mAne jAte haiN| kevalamAtra kaNAda unake kathanAnusAra yaha saba prakRtikA vikRtarUpa ke matameM hI dik kAla aura paramANu-samUhoMkA hai. kintu aisI dhAraNA koi sahaja bAta nahIM hai / nityatva, sattA aura svatantratA mvIkRta huI hai| sAdhAraNa manuSyakI dRSTi dika, kAla, paramANu jainadarzaname bhI, ThIka usI prakAra jaise ki sabhI anAdi haiM aura svatantra sat padArtha haiN| vaizeSikadarzanameM, una saboMke anAdi aura jarmanadArzanika kANTekA kahanA hai ki dik aura anantatvako svIkAra kiyA gayA hai / suyuktivAdaka kAla manake saMskAramAtra haiM, kintu jahA~taka ye upAdeya phalamamUha bhAratIya-dazanoMke aGgIbhUta anumAna hai, isa matakI unhoMne AdyopAnta rakSA viSaya hai| . nahIM kara pAI / manasaM dik-kAlakI sattA nyAyadarzanameM prAyaH yuktiyoMke prayogase hI pRthak hai / jahA~ tahA~ kANTane bhI yahI bAta kahI kAma liyA gayA hai| takavidyAkI jaTila hai| sAtha hA DimAkiTAsasaM lekara Ajakalaka niyamAvali isI darzanake antargata hai| hetujJAnAdi viSaya gautamadarzana meM vistRta rUpase vizeSa rUpase vaijJAnika taka bhI paramANuoMke anAditva aura varNana kiye gaye hai| saMsArake dArzanika tatvasamUhoM anantatvako svIkAra karate Aye haiN| kintu / kintu kA samRddha-bhaNDAra jaina darzana hI hai / tarka kapila pAra pataJjalane dik, kAla aura paramA- tatvAdi bhI ibhI darzana meM vizeSarUpase Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [vaisAkha, vIra-nirvANa saM0 2466. - Alocita hue haiM / ataH isa viSayameM jaina aura jisa prakAra upaniSadoMkI utpatti mAnI jAtI hai, bhyAyadarzanameM bahuta kucha samatA pAI jAtI ThIka usI prakAra vedazAsana ora karmakANDoMke hai| kintu yadi yaha kahA jAya ki nyAyadarzanake viruddha jaina tathA bauddhadarzanakI utpatti mAnanA adhyayana karalene para jainadarzanakaM adhyayanakI caahiye| huenasaGgane jina kAraNoM meM jainadharmako AvazyakatA hI nahIM, to yaha eka bahuta bar3I bhUla bauddha dharma ansargata mAnA hai, ve yahA~ spaSTarUpa se kI bAta hogii| kAraNa, ye donoM darzana bahuta pragaTa ho rahe haiN| ve jisa samaya yahA~ Aye the aMzoMmeM milate-julate hue bhI eka dUsarese usa samaya bhAratavarSameM bauddhadharma prabala ho sampUrNatayA pRthaka pRthaka haiN| myAdvAda aura rahA thA / hama logoMne pahale bhI kahA hai ki saptAGgInaya nAmaka prasiddha yuktivAda gautamadarzanameM ahiMsA aura tyAga ye donoM bauddha dharmake mukhya nahIM hai, vaha jainadarzanakA hI gaurava hai, isa bAtako upadeza haiM, vaidika kriyA kalApoMke viruddha bauddhoMkA mAnanA hI pdd'egaa| jo yuddha ho rahA thA, usameM AtmarakSA tathA AkramaNake liye ahiMsA aura tyAga ye hI do bhAratIya darzana samUhoM meM jaina darzanakA kyA pradhAna astra the / aura avaidika sampradAyamAtra sthAna hai| yaha uparyukta varNanase vahuta kucha spaSTa ho ahiMsA aura tyAgakaM pakSapAta meM the / vaidika jAtA hai| bahutoMkA mata hai ki jainamata bauddhamatake sAra himAli palaka nAzazIla makha antargata hai / lAsena aura vebara ne jaina dharmakI prAptikaM liye hI anuSThita huA karate the| jaina sattAko mvatantrarUpa se svIkAra nahIM kiyA / yahA~ dharmako bhI vedakA zAmana amAnya thaa| jahA~taka taka ki IsavI sankaM saptama zatAbdIkaM vyakti anumAna hai, tyAga aura ahiMsAko jaina samAjameM huenasaGgane bhI jainadharmako boddha dharmakI eka zAkhA imIliye itanA U~cA mthAna diyA gayA hai| kadAmAtra hI mAnA hai / vIlara aura jaikoSIka matA- cita isI dRSTisa bAharI rUpameM jainadharma tathA nusAra jainadharma eka svatantra dharma hai. aura bauddha dharma- bauddha dharma ekase pratIta hote the, kyoMki donoM hI ke pahale bhI yaha mata vartamAna thA aisA spaSTarUpa vaMdavidhiko na mAnanevAle tathA sannyAsa aura se svIkAra kiyA gayA hai| kucha bhI ho hama loga ahiMsAkaM pakSapAtI the| aisI dazAmeM zaharIrUpako isa purAne tatvakaM viSaya meM kisI prakArakA vivAda devakara yadi koI videzI paryaTaka ina donoM dharmoko nahIM karanA cAhate, yaha to hama pahale hI kaha cuke ekahI vastu samajhale to isa viSayameM koI haiM ki hama logoMkA yaha dRr3ha vizvAsa hai ki boddha AzcaryakI bAta na hogii| para isase yaha pramAtathA jaina dharma unake usa samaya ke pravartakagaNAke Nita nahIM hotA ki ye donoM dharma tatvata: ekahI bahuta pahale hI se vatamAna the| bauddhamata buddhadevasa haiM / ina donoM dharmoke prAcAra-samUha prAyaH ekase utpanna nahIM, usI prakAra jainamata bhI barddhamAnake hote huye bhI tatvataH ve eka dUmare se pUrNa bhinna dvArA hI nahIM utpanna huaa| pravivAdoMke kAraNa ho sakate haiN| dRSTAntake rUpameM kahA jA sakatA hai Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAratIya vanoM meM jaiva-dAmakA sthAna - ki saMsArake kSaNika sukha-zAntiko tyAga karate ina saboMkI sattA mAnI jAtI hai| baukhoMkA kahanA huye kaThora saMyamamaya zukha jIvana vyatIta karaneke hai ki nirvANa lAbha hote hI jIvazUnyameM vilIna phalasvarUpa mokSa lAbha hotA hai, bhAratIya pratyeka ho jAtA hai, kintu jaina matake anusAra mukhajIva darzanako yahI rAya hai, isameM sandeha nahIM, para kA astitva ghira-Anandamaya hai aura vahI sakA pratyeka darzana eka dUsarese tasvataH bhinna hI hai| sabA astitva huA karatA hai| yahAM taka ki bauddha jaise ki uttara tathA dakSiNa merumaMDala paraspara darzanakA karma bhI jainadarzanake karmase minA vAvibhinna haiM usI taraha prIka dezIya simika sampra- caka hI huvA karatA hai| dAyake mUlasUtra sAIrenake sampradAyake mUlasUtroMse pRthak the| phira bhI koI dina aisA thA jabaki ___ uparyuka kAraNoMse hI hama jainadharmako bauddhadonoM sampradAya vAloMne sarvatyAgako hI apanI dharmakI eka zAkhA mAnane ke liye taiyyAra nahIM haiN| apanI pAdarza nIti mAna rakkhA thaa| aisI dazAmeM bauddhadarzanakI apekSA vo sAMkhyadarzanake sAtha jaina ca bhAcAroMkI vibhinnatAko lakSyameM rakhate huye, jaina , darzanakA nikaTa sambandha adhika rUpameM pratIta hotA rAma aura bauddha dharmako apRthak samajha lenA samIcIna . hai| sAMkhya aura jainadarzana donoM hI vedAntake nahIM hogaa| vAyarUpameM jaina tathA bauddhadharmameM jo aba advaitavAdako tyAga karate huye, AtmAke bahulyako kucha bhI samatA pAI jAtI hai usase ve eka dUsare. svIkAra karate haiN| ye ubhaya darzana jIvAtirikta se utpanna huye haiM, aisA kabhI pramANita nahIM hotaa| 4 ajIva satvake pakSameM pAye jAte haiN| phira bhI ina hA~, yadi yaha kahA jAya ki vaidika sampradAyake ubhaya darzanoM meM se kaunasA darzana kisase nikalA niSThara kriyA kalApoMke viruddha uTha khaDe honevAle hai athavA mUlataH ina donoMmeM kahA~ samatA hai, yaha yuktivAda hI inake utpattike ekamAtra kAraNa batalAnA kaThina hogaa| sAdhAraNataH yahI dekhane meM vo anucita na hogaa| AtA hai, ki sAMkhya aura janadarzanameM bahuta kucha smatA hai, para haiM ye donoM hI eka dUsarese pUrNa jaina tathA bauddha dharmake tatvoMkI yadi ThIka ThIka viminA mAlocanA kI jAya to yaha spaSTa rUpameM prakaTa sabase pahale yahI dekhanemeM AtA hai ki sAMkhya. hojAyagA ki ye donoM dharma eka dUsarese pUrNatayA darzanameM ajIva-tattva yA prakRti eka hI hai, kintu pRSaka hai| baudoMkA kahanA hai ki zUnya hI ekamAtra jaina-darzanane pajIva-tasvakI pAMca saMsthAyeM kI haiM tatva hai| jainoMke matAnusAra satpadArtha hai evaM aura una pAMca ajIvoMmeM pudganAkhya ajIba usakI saMkhyAyeM agaNita haiN| baukhamatake anusAra asaMkhyarUpameM vidyamAna haiN| aba isase yahI spaSTa mAtmAkA koI bhastvitva nahIM hai, paramANukA bhI hotA hai ki sAsya do tatvoMko hI mAnatA hai, para koI mastitva nahIM, dik, kAla, dharma (gati) ye jaina bahu-tasvoMkA mAnane vAlA hai aura bhI ina kucha bhI nahIM haiM, Izvara nahIM hai, kintu noMke masameM donoM darzanoM meM bahutase bheda haiN| sabase bar3A maida Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta bisAla, vIra vivi sN015|| to yaha ki kapila darzana adhikAMzameM caitanyavAdI lene hI se jagata vikAzana kArya sambhava ho sakatA hai aura jaina-darzana vizeSarUpameM jar3avAdI hai| hai| sAMkhya darzanakI mAlocanA karane vAle ke hRdayameM pahale hI yaha udaya hogA ki prakRti kA svarUpa kyA prakRtime paidA hone vAle, tatva samUhoMmeM pahale hai ? vaha jar3a hai yA caitanya ? svabhAvataH prakRti tattva, mahatattva-buddhitatva haiM / ye jaDa paramANu sampUrNarUpameM jar3a hai, yaha nahIM kahA jA sktaa| patthara yA kisI prakArake jaDa padArtha nahIM haiM, jima jar3a-padArtha kahate haiM; sAdhAraNataH vaha prakRti balki ye eka adhyAtma padArtha haiM, ahaGkAra kahalAne kI vikRta kriyAkA hI zeSa pariNAma huA karatA vAlA dUsarA tatva bhI adhyAtma padArtha hI hai, to phira prakRti kyA hai ? bhinnabhAvApanna guNa hai, usake bAda indriya, paMcatanmAtrA, isI prakAra samUhoMkI sAmyAvasthA hI prakRtikA svarUpa hai| kramazaH mahAbhUtoMkI sRSTi dekhanemeM AtI hai| yadi sAMkhya darzanameM aspaSTarUpame prakRtike ye hI lakSaNa prakRtiko sampUrNa jaDa prakRti hI svIkAra kara liyA batalAye haiN| indriya-gocara jar3a-padArtha vibhinna jAya, to prakRnikI yaha vizva sRSTi-kriyA eka be bhAva vAle tIna guNoMkI sAmyAvasthA nahIM hai| matalaba aura samajhameM na AnevAlA viSaya bana yaha to sahaja hI meM samajhameM Ane vAlI bAta hai| jAtA hai / mahatatva aura ahakAra adhyAtma padArtha bahumeM jo ki eka hai, vaha nAnA prakArake guNa paryA- haiM, kapilake matasaM hI spaSTa hai ki kArya aura yoMmeM rahakara bhI jaba ki apane ekatvakI rakSA kAraNa eka hI svabhAvake padArtha haiN| aisI dazAmeM karane meM samartha hai, vaha avazya hI koI jaDa padArtha paidA ho cukane vAle tatva samUhoM kI taraha prasava na hokara koI adhyAtma padArtha hogA, yaha sabhI karane vAlI prakRtiko adhyAtma padArtha kahanA koI samajha sakate haiM, bhUyo darzana yA natva vicAramaM yuktihIna bAta nahIM ho sktii| yadi sacamuca bhI yaha siddha hone yogya bAta hai / aisI dazAmeM prakRti sampurNataH jaDa svabhAva vAlI hai, to jaDavibhinna bhASApama triguNAtmaka prakRti ke dvArA yadi svabhAva va paMcatanmAtrAke paidA honeke pahale kyoM jagadvivarta-kriyA sampanna hotI hai aisA svIkAra aura kaise do adhyAtma padArthoMkA samudbhava hotA kara liyA jAya, to prakRtiko eka adhyAtma hai, yaha samajhake bAharakI bAta hai| padArtha mAnanA hI par3atA hai, aura bhinna2 tInoM guNeM ko umI adhyAtma padArtha prakRtike svAtmavikAzake ho yadi prakRtiko adhyAtma padArtha anumAna tIna prakAra bhI mAnanA par3atA hai, / yadi prakRtiko kara liyA jAya, to sabhI bAteM sugama ho jAtI haiM svabhAvataHekAnta bhinna tIna guNoMkA acetana saMgharSa isameM koI bhI mandeha nhiiN| prakRti bIjarUpI mAtra vivecana kiyA jAya to prakRti ke dvArA kimI citpadArtha hai.isake pUrNarUpase vikasita yA vikAzabhI padArthakA paidA honA saMbhava nahIM hotA / sutarAM prApta honakI dazA meM sabamaM pahale bhAtmajJAma aura prakRtiko adhyAtma padArthake rUpameM svIkAra kara satyajJAnakI bhAvazyakatA hotI hai| buddhitatva aura Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kirama.] bhAratIya darzanoM meM baina-esanakA sthAna 14 mahaMkAra tatvakI utpatti bhI isIse hai| tadanantara meM ajIva tattva kevala saMkhyAmeM hI ekase adhika prakRti apane mAtmavikAsa ke kAraNasvarUpa Ava. hai, yahI nahIM; balki pratyeka ajIva tatva bhanAtma zyakatAnusAra kramazaH indriya, tanmAtrA, kahe jAne svabhAva hai| uparyukta kathanAnusAra sAMkhyake bhajIca vAle jar3atatvoMkI sRSTi apane Apa hI karatI rahatI tatva yA prakRtiko to adhyAtma padArthake rUpameM prihai| isa taraha prakRtiko adhyAtmapadArtha aura usameM Nata kiyA jA sakatA hai| kintu jaina darzanake paidA honevAle tatvoMko prakRtike svAtma-vikAsakA ajIva tatva samUhoMko kisI bhI prakArase jIva sAdhana mAna lenese sAMkhyakI banAI huI jagata- svabhAvApanna nahIM banAyA jA sktaa| jainamatake vivarta-kriyA bahuta kucha samajhameM AjAtI hai| prakR. anusAra ajIva tattra paMca saMkhyaka hai-pudgalAkhya ti tatvako adhyAtma padArthaka rUpameM mAnanA vastutaH jar3a paramANu puMja, dharmAkhya gatitatva, adharmAkhya aparihArya hai| prAcIna kAlameM bhI prakRti adhyA- sthairyatatva, kAla aura AkAza / ye saba jar3apadArtha smapadArthaka rUpameM na mAnI gaI ho aisA nahIM hai| athavA umake sahAyaka haiM, yahA~ taka ki zrAtmAko kaThopaniSadakI tRtIya vallIke nimna zloka naM0 10, bhI jaina darzanane mastikAya mAnA hai yAne parimANa 11 meM prakRtiko adhyAtmasvabhAvaka rUpameM prakAza anusAra AtmAkA "karmaja lezyA" yA varNabheda hai| karane evaM usake dvArA sAMkhya darzanako vedAnta jainadarzanameM AtmA atyanta laghu padArtha aura Urddhadarzana meM pariNata karanekI jo ceSTA kI gaI hai vaha gatizIla kahA jAtA hai| ye saba bAteM sAMkhyamatake suspaSTa hai: viruddha haiN| hamane pahale hI kahA hai ki sAMkhya darzana bahuta kucha caitanyavAdake nikaTavartI hai, aura jaina indriyebhyaH paro jhartha arthebhyazca paro manaH / darzana prAya: jar3avAdakI ora jhukatA rahatA hai| manasaracaH parA budibuddharAsmA mahAn prH| __ jainadarzana sAMkhya darzanase vibhinna hai, sutarA mahataH paramampakamabyaktAva puruSaH prH| sAMkhya darzanase jainadarzanakI utpatti nahIM mAnI jA puruSAnna paraM kicit sA kASThA sA parA gtiH|| sktii| bahatase aise viSaya haiM ki jinameM sAMkhya aura jainadazenameM paraspara sampUrNa virodha hai| udAarthAna-indriyoMse artha samUha zreSTha hai, artha haraNArtha yaha kahA jA sakatA hai ki sAMkhyake matAsamUhoMse mana zreSTha, manase buddhi zreSTha, buddhise maha khi zraSTha, buddhise maha. nusAra prAtmA nirvikAra aura niSkriya hai, kintu dAtmA, mahadAtmAse avyakta, avyaktase puruSa, puruSa jainadarzanakA kahanA hai ki vaha ananta unnati aura se bar3hakara koI bhI vastu zreSTha nahIM, puruSa hI zeSa pariparNanAkI ora jhakane vAlA ananta kriyA-zakti sImA he aura vahI zreSTha gati bhI hai| kA AdhAra hai| jaina darzanakA mata aura hI kucha hai| jaina darzana hA~, yaha avazya kahA jA sakatA hai ki mahita Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [vaisAsa, bIraniti saM016 pani sumuktimUlaka varzana hai, aura isakI utpatti karate hue eka tattvabAdakI mora kucha maprasara hai, vaidika karmakANDake prativAdase hI huI thii| nAstika kintu jainadarzana to nAbAtakavAdake apara hI cArvAka mArA isake nikaTa koI bhI pAvara pUrNarUpase pratiSThita hai| nhiiN| bhAratIya anyAnya darzanoMkI taraha isake bhI apane mUla sUtra vatva vicAra aura apanA mata- upasaMhArameM itanA hI kahanA hai ki jainadarzana pramAta pAyA jAtA hai| vizeSa vizeSa viSayoMmeM bauddha, cArvAka, vedAnta, sAMkhya, pAtaMjali, nyAya, vaizeSika darzanoMke sadRza jainadharma aura vaizeSika darzanameM bhI itanI hote hue bhI, eka svatantra darzana hai / vaha apanI samatA pAI jAtI hai ki yaha vedhaDaka kahA jA utpatti evaM utkarSa ke lie anya kisI bhI darzana sakatA hai ki ina donoMmeM tatvataH koI prabheda nhiiN| ke nikaTa RNI nahIM hai| bhAratIya anyAnya paramANu, vika, kAna, gati, bhAtmA prabhRti tatva. darzanoMke mAtha. jainadarzana samatA rakhate hue bhI vaha vicAra ina. ubhaya darzanoMkA prAyaH eka hI prakArakA bahutase viSayoM meM sampUrNa, svatantra aura savizeSa hai, kintu sAtha hI pArthakya bhI kama nahIM hai| rUpa se anokhA hai.. baizeSika darzana bahutatva vAdI, Izvarako svIkAra Page #524 -------------------------------------------------------------------------- Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Register No L +328. viSaya-sUcI 1. zrIma-smaraNa 2. upAsanAkA abhinaya [ve. paM0 cainamukhadAsajI 1. zrIpAla-caritra-sAhityake sambandha meM zeSa jJAtavya [zrI. agaracanda nAhaTA .. parisAkA prativAda [zrI. paM0 darabArIbAlAjI 5. prabhA candakA tatvArthasUtra [ sampAdakIya ... 1. paramANu (kavitA)-[paM0 cainasukhadAsajI *. paravAra jAtike itihAsa para kucha prakAza [ zrI paM0 mAthUrAmajI premI 5. ahiMsA ke kucha pahan [zrI kAkA kAlena kara ... 1.bore rASTroMkI yuddhanIti [zrI. kAkA kAlelakara .... * bhAratIya darzanoM meM jaina darzanakA sthAna [ zrI. harisaspa bhaTTAcArya anekAntake grAhaka baniye ___ jo sajjana bhanekAnta' kI pichalI kiraNa na lekara navIna kiraNa maI se hI grAhaka bananA cAhate haiM / unheM saharSa sUcita kiyA jAtA hai. ye hai ki ve 1) ru0 maniyAIrase bhijavA dene para 7 vI kiraNase 12 vI. kiraNa takake grAhaka banAe jaaskeNge| unheM navIna prakAzita kiraNeM hI meM bhejI jAe~gI aura jo 11) ru0 ke sAtha cAra Ane posTejakA adhika bheja deMge unheM samAdhitantra aura jaina samAja-darpaNa donoM upahArI ." pustakeM bhI bhijavAI jA skeNgii| -vyavasthApaka MAHAMARHAMALAMAATENAMRATALATAKnorAHINETRINAALANA vIra prema oNpha iNDiyA, kanaoNTa markasa, nya dehlii| Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyeSTha-bhASAr3ha pArani0saM02466 / jUna-julAI 1940 vArSika mUlya 30 PARRORMISSLOADferouTHORSHIRSANEINDIMONITISHOROOMove sampAdaka saMcAlakajumalakizora mukhtAra tanasukharAya jaina adhiSThAtA vIra-sevAmandira sarasAvA (sahAranapura) kanaoNTa sarkasa po. bo0 naM048 nyU dehlii| FOODavarreranceNOGEORIGINITORIGONDONDONDOPINIORRENE JODOHCOTTO DDEOLOG4vvvvlvnnnvaikvaittmaavaivlttai phulase MIOFORTOFOTOFOKOFOTOFORORTOFOONOTO [zrI ghAsIrAma jaina] cAra dinakI cA~danImeM phUla ! kyoMkara phUlatA hai ? baiThakara sukhake hiDole hAya ! niza dina mUlatA hai ! AyagA jaba malaya pAvana Aja jo harSA rahI le ur3egA sukha suvAsita, pAkara tujhe sukumAra DAlI, hAtha mala raha jAya~ge mAlI kala vahI ho jAyagI banegA zUnya upavana ! saubhAgyase basa hAya khAlI! phira batA isa kSaNika jIvanameM are kyoM bhalatA hai ? | dekhakara lAlI jagataphI kAla niyadina jhUlatA hai| kara rahA gAra nava nava Aja jo tere liye nitya nitya sajA sajAkara sarvasva karate haiM nichAvara, gA rahA Ananda-dhurapada kala vahI pada ghanameM prema-vINAko bajAkara / tere liye pheMke niraMtara kAlakI isameM sadA rahatI bhare pratikUlatA hai| svArtha-maya lIlA jagatakI mUrkha ! kyoMkara ikhatA hai| Aja tuma sukumAratA meM vizvakA nATaka kSaNika hai magna ho niza dina nirNtr| palaTate haiM paTa niraMtara eka kSaNabharameM are / Aja jo hai kala usI meMho jAyagA ati dIrgha antr| ho rhaa| la aMtara ! hai yahI jagarIta kSaNa kSaNa sUkSma aura sthUlatA hai / / hai abhI ajJAta isameM "candra" kyA nirmUlatA hai / cAra dinakI cAMdanI meM phUla kyoMkara phUlatA hai| SANOHOROSPITOREENSHIROINOLONDOORDIOSANDEENSATISEMOTORATORREARSE mudraka aura prakAzaka-ayodhyAprasAda goyalIya maineCoineDEOGODDEDOHORITISGENowereaNOTESONSIBLEDIEDOil 0 440OHOST Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TAiTila para 481 476 494 498 viSaya-sUcI 1. phUlase (kavitA) [ zrI ghAsIrAma jaina 'candra' 2. pAtrakesari-smaraNa 3. dharmakA mUla duHkhameM chupA hai [zrI jayabhagavAna vakIla 4. tAmila bhASAkA jaina-sAhitya [pro. e. cakravartI 5. jainAgamoMmeM samaya-gaNanA [zrI agaracanda nAhaTA .6. yati-samAja [zrI agaracanda nAhaTA 7. bAvalI ghAsa [zrI harizaMkara zarmA 8. arthaprakAzikA aura paM0 sadAsukhajI [ paM0 paramAnandajI / 9. niyoMkI dRSTi meM bihAra [zrI paM0 ke. bhujabalI zAstrI 10. parigrahaparimANatrasake dAsa dAsI gulAma the zrI nAthUrAma premI 15. amara mAnava [zrI santarAma bI.e. 12. bhUla svIkAra [zrI santarAma bI. e. 13. gommaTasAra-karmakANDakI truTi-pUrti [paM0 paramAnanda 14. dharma bahuta durlabha hai [zrI jayabhagavAna vakIla '510 514 521 529 533 537 vinIta prArthanA pichale mAha presakI avyavasthA aura prabandha AdimeM parivartanake kAraNa 'anekAnta' prakAzita nahIM ho skaa| hamAre liye yaha prathama avasara hai ki jaba anekAnta apane kapAlu pAThakoMke pAsa nizcita samaya para nahIM phuNcaa| anyathA hara mAhakI aMgrejI 28 tA0ko Dispaica ho jAtA hai| yaha saMyukta kiraNa lagabhaga prastuta pRSThoM se dUnI honI cAhiye thI kintu yathA samaya maiTara ne milaneke kAraNa itane hI pRSThoMkI yaha saMyukta kiraNa prakAzita kI jA rahI hai| ina pRSThoMkI pUrti bhAgAmI tIna kiraNoMmeM avazya kara dI jAyagI aimI vinIta prArthanA hai| -vyavasthApaka Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SLA varSa 3 nIti-virodha-pvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyanekAntaH / / sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po. bo0 naM. 48, nya dehalI kiraNa 8-9 jyeSTha, zrASAr3ha-pUrNimA, vIranirvANa saM02466, vikrama saM01567 pAtrakesari-smaraNa bhUbhRtpAdAnuvartI san rAjasevAparAmukhaH / saMyato'pica mokSArthI bhAtyasau paatrkesrii||-ngrtaastrk-shibaalekh015 jo rAjasevAse parAGmukha hokara-use chor3akara-mokSake arthI saMyamI muni bane haiM, ve pAtrakesarI (svAmI) bhUbhRtpAdAnuvartI hue-tapasyAke liye giricaraNakI zaraNa meM rahate hue-khaba hI zobhAko prApta hue haiN| mahimA sapAtrakesariguroH paraM bhavati yasya bhaktyAsIt / padmAvatI sahAyA trilakSaNakadarthanaM kartum // -avayaveragona-zilAlekha naM017 jinakI bhaktise padmAvatI (devI) 'trilakSaNakadarthana karanemeM-bauddhoM dvArA pratipAdita anumAna-viSayaka hetuke trilpAtmaka lakSaNakA vistAra ke sAtha khaNDana karane ke liye vilakSaNakadarthana' nAmaka graMthake nirmANa karane meM-jinakI sahAyaka huI hai, una zrIpAtrakesarI gurukI mahimA mahAn hai-asAdhAraNa hai / bhdraaklNk-shriipaal-paatrkesrinnaaNgnnaaH| viduSAM hRdayArUDhA hArAyante'tinirmalAH ||-paadipuraanne, vimasenaH bhaTTAkalaMka aura zrIpAla prAcAryoMke atinirmala guNoM ke sAtha pAtrakesarI prAcArya ke pratinirmala guNa bhI vidvAnoMke hRdayoM para hArakI dayale prAruDha -vidvajana unheM hRdayameM dhAraNakara atiprasanna hote tathA zobhAko pAte haiN| vipravaMzAmaNIH sUriH pavitraH paatrkesrii| sjiiyaajinpaadaajsevnkmdhuprtH||-suvrnnmcritre, vidyAnandI pavitrAtmA bhIpAtrakesarI sUri jayavanta hoM-lokahRdayoM para sadA apane guNoMkA sikA jamAne meM samartha ho-jo bAmaNakulameM utpanna hokara usake praya netA the aura (vAdako) jinendradeva ke pada-kamaloMkA sevana karane cAle asAdhAraNa madhumaba (ke rUpameM pariNata hue) the| Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharmakA mUla duHkhameM bupA hai| [0-bI bababhagavAna jaina bI.e. esaela. bI. vakIya jIvanakI do mUla anubhUti tRSNA pUrtikA sthAna nahIM, yaha nirdayI marIcikA hai| yaha dUra dUra bane vAlA hai / yaha nitAnta jorAva-kAlameM jIvana jyAla, aduta, vismaya aprAya hai / yaha jhUThI zrAzAke pAzoMse vAgdha bAndha / kArI lIlAmaya dikhAI detA hai aura jagata / kara jIvanako mRtyuke ghATa utAratA rahatA hai| bhAnandakI raGgabhUmi / yahA~kI haraeka cIja sundara, saumya aura AkarSaka pratIta hotI hai| jI cAhatA ___ yaha jagata mRtyuse vyApta hai / saba ora hai ki yahA~ hilamila kara baiThe, ha~sa-ha~sa kara kheleM, krandana aura cItkAra hai| loka nirantara kAlakaNTha meM utarA calA jA rahA hai| bhamaNDala asthipaJjara roSa toSase lar3eM aura chalaka chalaka kara ur3a jaayeN| se DhakA hai| para, rueDamuNDa pahine hue kAlakA __ parantu jyoM jyoM jIvanako gati prauDhatAkI bhora aTTahAsa usI taraha banA hai| yahA~ jIvana nitAnta bar3hatI hai, yaha raGgabhUmi aura usako lalAma lIlA azaraNa hai / / DarAvanI aura ghinAvanI mUrti dhAraNa karatI calI ___ yahA~ koI cIja sthAyI nahIM, jo Aja hai vaha jAtI hai| pada pada para bhAna hone lagatA hai kala nahIM, aMkura udaya hotA hai, bar3hatA hai, patra jIvana duHkhamaya hai, jagata niSThura aura krUra hai, puSpase sajatA hai, ha~satA hai, Upara ko lakhAtA hai; yahA~ manakA cAhA kucha bhI nahIM, sarva ora parA parantu antameM dharAzAyI ho jAtA hai / yahA~ bhogameM dhInatA hai, bahuta parizrama karane para bhI iSTako prApta roga basA hai, yauvanameM jarA rahatI hai, zarIrameM nahIM aura bahuta roka thAma karane para bhI aniSTakI mRtyukA vAsa hai| yahA~kI saba hI vastue~ bhayase upasthiti anivArya hai| DhakI haiN| yaha jagata nissAra hai, kevala tRSNAkA huMkAra hai| usIse unmatta hughA jIvana agaNita bAdhA, prauDha anubhUti aura dharma mArgaamita vedanA, asaMkhyAta bhAghAta-praghAta sahatA yaha hai prauDha anubhUti, jo mAnava samAjameM huA saMsAra-baname ghUma rahA hai, varanA yahA~ santuSTi- vivaM sarva matyunA asaM, sarva mRtyunAmipA kA,sukha zAntikA kahIM patA nahIM / vahI apUrNatA, bahI tRSNA,vahI vedanA haradama banI hai| yaha loka - hAdazAnupre pammapada 20." * mamimanikApa-1 sUta mahari-vairAmpayatakA Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varga, jiravA ] ...dharmakA mukha duHkhameM bugA hai| dharma-mArgako AviSkAraka huI hai| koI yuga aisA bhagavAn dvArA batalAI huI dvAdaza bhAvanAoMmeM nahIM, koI deza aisA nahIM jahA~ isa prauDha anubhUti isa anubhUtikA Aloka hotA hai| kA udaya na huA ho aura isake sAtha sAtha jIvana yoM to yaha anubhUti samasta dharma-mArgoMkI ke alaukika Adarza aura tatmApti ke liye dhama- AdhAra hai; parantu nivRtti paraka darzanoMkI, zramaNamArgakA janma na huA ho / vaidika RSiyoMkI yaha saMskRtikI to yaha prANa hai| isIliye aupaniSadika anubhUti vaidika sAhityokta yama, mRtyu va kAla saMskRti, vedAnta, bauddha aura jainadarzanoMko samajhane vivaraNameM chupI hai| asura logoMkI yaha anubhUti ke liye isakA mahatva anubhava karanA atyanta pracaNDa bhISaNa rudra, aura nAga sabhyatAke rUpameM . Avazyaka hai| hama taka pahu~cI hai / liMgAyata logoMmeM yaha rudrakI porana mUrti aura zivake, tANDava nRtyameM aGkita hai / / aura baMgAladezaka tAntrika logoMmeM kAlI karAlI ____ manuSya-jIvanameM cAhe vaha mabhya ho, yA asacaNDI durgAke citrame citrita hai / aupaniSadika bhya, dhanI ho yA nirdhana, paNDita ho yA mUDha, kAlameM yahI anubhUti "brahma satya hai aura nAma-rUpa puruSa ho yA strI, yaha anubhUti jarUra kisI samaya karmAtmaka jagata asat" hai isa satyAsatyavAdameM AtI hai aura usake ujjvala lokako bhayAnaka basI hai| / yaha anubhUti Adhunika vedAntadazanake bhAvoMse bhara detI hai| usa pAtaka meM vaha socatA mAyAvAda, tucchavAdameM prakaTa hai| / 'mahAbhArata' meM yahI anumati medhAvI brAhmaNa putrake vicAroM meM "maiM kauna hU~ ? kyA maiM vAstavameM nirarthaka haiM ? garmita hai / bauddha kAlIna bhAratameM buddha bhagavAna parAdhIna aura nissahAya hU~ ? kyA merA yaha hI dvArA batalAye huye cAra mArya satyoMmeM * aura vIra antima tathya hai ki maiM maMgala-kAmanA karate huye bhI -- duHkhI rahU~, AzA rakhate hue bhI bhAzAhIna baneM, * A. C. Das-Rigvedic Culture 1925 p. 396. jIvana cAhate hue bhI mRtyumeM mila jAU~ ? yadi atharvave11 . veda...10. R. G. Bhandarker Vausnavesin & Saurana duHkha hI merA svabhAva hai to sukhakI kAmanA kyoM ? vesin 1928 pages 145-151... yadi yaha jIvana hI jIvana hai to bhaviSyako AzA $ R. Chanda The Indo Aryan Races 1916 kyoM ? yadi mRtyu ho merA bhanna hai to amRtakI pages 136-138.- ". bhAvanA kyoM ? kyA yaha kAmanA, AzA, bhAvanA, ra upa. .. mAno eka samnetat saba bhrama hai, mithyA hai, merA inase koI sambandha apam" kAMcanA-sA rokI .. .. nahIM? kyA yaha lokaM hI merA loka hai, jahA~ mAmA-gati pro vA 1 . icchAoM kA khUna hai, puruSArthakI viphalatA hai ? * rocavidhAna-mahAti gA / carAyavana madhyAva / / caMyunisAra 15-21. '.. zrImAnlAmA haarkaanupresh| Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . .nemAta . . . .[peDa, pApA, bIra-nirvAsa svAsava sthApana mAnA cAhatA hai| aise hI duHkha... mArga nikAla letA hai, vaha mArga para calakara sadAke. svarva aniSTa nahIM; avidha kA utpAdaka nahIM, yaha liye kRtakRspa ho jAtA hai, pUrNa ho jAtA hai, mamayavo aniSTakI cetAvanI hai, jo prANoMko meMca seMca sukhakA svAmI ho jAtA hai / parantu jo dukhakI kara, hRdayako masala masala kara, manako upanA kaTutAse Dara kara cabhe hue zUlako tanasa nahIM / puthala kara nirantara mUlabhASAmeM pukAratA rahA. nikAlatA bhItara baiThe hue rogake kAraNoMkA bahihai-"uTho, jAgo, hoziyAra ho, yaha jIvana iSTa kAra nahIM karatA, vaha nirantara duHkhakA bhoga jIvana nhiiN| yaha jIvanakI rugNa dazA hai, vaibhAvika karatA rahatA hai| dazA hai, pandha dazA hai|" yaha to aniSTa nirodhakA jo duHkha se Dara kara duHkhakA sAkSAt karanA udyama hai / jo yathA tathA jIvanako aniSTase nahIM cAhatA, usake anubhavoMse prayoga karanA nahIM nikAla kara isameM sthApana karanA cAhatA hai| cAhatA, usakI sujhAI huI samasyAoMko hala isIliye saMsArake. saba hI mahApuruSoMne,. karanA nahIM cAhatA, usake janma dene vAle kAraNoM jinhoMne satya kA darzana kiyA hai| jinhoMne apane para-usakA anta karane vAle upAyoM para vicAra jIvana ko amara kiyA hai, jinhoMne apane bhAdarza karanA nahIM cAhatA, jo dharma-mArga para cala kara se vizva hita ke liye dharmamArgako kAyama kiyA hai, una kAraNoMkA mRloccheda karanA nahIM cAhatA, jo isa duHkhAnubhUtiko apanAyA hai, isake mAnokameM kevala duHkhAnubhUtiko bhulAnekI ceSTAmeM lagA hai rahakara antaHzaktiyoMko bhagAyA hai ise zreyasa aura vaha mUr3ha apanI ThagAIse khuda ThagA jAtA hai, kalyANakArI kA hai / bAra bAra janma-maraNa karatA humA duHkhase kheda jo duHkhase adhIra nahIM hotA, isase mu~ha nahIM khima hotA hai| chupAtA, jo ise sace mitra ke samAna apanAtA hai, yadi jIvana aura jagatke rahasyoMko samajhanA isake manubhAvoM ke sAtha prayoga karatA hai, isakI hai, loka aura paralokake mArgoko jAnanA hai to pAsako sunatA hai, isake pIche pIche banatA hai, AtmAko prayogakSetra banAo, duHkha-anubhavoMko vaha jIvana-zatrupoMko pakA letA hai, vaha janmamaraNa prayogake viSaya banAmo, inakA mathana aura manana ke rogakA vidhAna kara letA hai, vaha duHkhase sukhakA karaneke liye prAtmacintavanase kAma lo| 8 (1) jaise kamalakA mUla paMko chupA hai, basantakA mUla himameM chupA hai, aise hI. dharmakA.mUla duHkha meM chupA hai| () spati (O Blessed are the boor m spirit for ther pAnIpata, tA. 26-5-1940" is the erdigdom of ticavert. Bleskied are they that thoinior hillsransfornet.in D i alist.Mathem.site: Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tAmila bhASAkA jainasAhitya [khaka-pokesara e. pAvatI ema. e. pAI. I. esa, misipala kuMbha koSam kAga] . [anuvAdaka-paM0 sumeruvanna baina divAkara pAvatIrtha zAsI, bI. e. esaesa. bI. sivanI ] nAmila sAhitya para sarasarI nigAha DAlanese bIcameM thA / Rgveda saMhitAmeM bhI hama RSabha tathA "" yaha bAta vidita hogI ki vaha prAraMbhika ariSTanemikA ullekha pAte haiM, jinameM pahale to kAlase hI jainadharma aura jaina-saMskRtise prabhAvita jainiyoMke Adi tIrthakara haiM aura dUsare bAbIsaveM yaa| yaha bAta suprasiddha hai ki jainadharma uttara tIrthakara jo zrIkRSNa ke cacere bhAI the| bhAratameM hI udita huA thA, ataeva usakA Arya jaba hama saMhitAoMke kAlako chor3akara prANa saMskRtise sambandha honA cAhiye / jaina loga kaba graMthoMke kAlameM praveza karate haiM, saba hameM Arya logoM to dakSiNako gae tathA kisa bhAMti unakA mUla ke isa pRthakaraNake viSayameM aura bhI manoraMjaka tAmina-vAsiyoMse sambandha huA, ye samasyAe~ bAteM milatI haiN| isa samaya taka Arya loga gaMgA aisI haiM jo aba taka bhI andhakArameM haiM / kintu ko ghATI taka cale gae the aura unhoMne rAjya ina praznoM para kucha prakAza DAlA jA sakatA hai, sthApita kie the tathA kAzI, kauzala, videha aura yadi hama isa bAta para apanA dhyAna daur3AveM ki magadha dezoMmeM apanA sthAyI nivAsa banAyA thaa| siMdhukI ghATImeM bhAryokI avasthitike AdikAlase ina dezoM meM rahane vAle mArya loga prAva: paurvAtya hI una Arya logoMmeM eka aisA varga thA jo bali- Arya kahe jAte the| ye siMdhu nadIkI sarAI sambandhI vidhAnakA virodhI thA aura jo bhahiMsAke siddhAMta kula pAMcAla dezoMmeM basane vAle pAzcimAtya mAryoM kA samarthaka thaa| RgmaMdake maMtroMmeM bhI isa bAtako se bhinna the / ye loga pUrvake prAyoko apanI pramANita karane yogya sAkSI vidyamAna hai| brAhmaNa apekSA hIna samajha kara hIna dRSTise dekhate the, taruNa zunaHsaipha kI-jo vizvAmitrake dvArA bali kAraNa unane kuru pAMcAlIya bhAyoMkI hastAkA kiye jAnese mukta kiyA gayA thA, kathA eka maha- parityAga kiyA thA / pUrvIya bhASAoM ke becA yaha sva pUrNa bAta hai| rAjarSi vizvAmitra tathA vaziSTakA sujhAte haiM ki saMbhavataH gaMgAkI tasaI sambandhI 'dvantu saMbhavataH usa mahAna virodhake prAraMbhako pUrvIya bhArya mAkramaNakArI una mAyokI prAraMbhika batAtA hai jo mAmaNa RSiyoM ke dvArA saMcAlitaH baharako sUcita karate haiM, jo sidhukI sagAI basI balidAna-vidhAyaka sampradAya tathA bIra-kSatriyoM huI AkramaNakArI pAzcimAtya jAtiyoMse pUrvadizA dvArA saMcAlita baniviropI mahisA siddhAntake kI cora bhagA die gae the| isa prakAra vicAroM Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma banekAnta [jyeSTha, bhASAda, bIra-nirvAva saM02415 kA nizcaya karanA Avazyaka hai, jisase do bhAgoM loga yaha mAnate haiM, ki kuru pAMcAlIya vaidikoMke meM vidyamAna katipaya maulika bhinnatAoMko samajhA dvArA atyaMta usa mAne gae vAjapeya yajJake sthAnameM jA ske| prAyoMke do samudAyoM ke madhya vidyamAna rAjasUya yA zreSTha hai| kucha maraNa una kAraNoM meM rAjanaitika tathA saskRitika bhedoMke sadbhAvako se haiM jo pUrvIya dezoMmeM kuru pAMcAlIya vaidika brAhmaNa-sAhitya spaSTatayA batAtA hai / bhaneka ava- brAhmaNoMkA paryaTana kyoM niSiddha hai, isa viSayameM saroM para pUrvIya pAryoMke viruddha pUrvIya dezakI bhora batalAe gae haiN| senAe~ le jAI gaI thIM / brAhmaNa-sAhityameM do paMcaviMzabrAhmaNake eka pramANase yaha anumAna athavA tIna pradhAna bAtoMkA ullekha hai, jo sAMskR- nikAlA jA sakatA hai ki kucha samaya taka Aryotika bhinnatAke lie manoraMjaka sAkSIkA kAma ke kriyAkANDa virodhI daloMkA vizeSa prAbAlya detI haiN| kAzI, kauzala, videha aura magadhake thA aura ve loga indra yAke, jisameM bali karanA pUrvIya dezoMmeM vyavahAra karaneke sambandhameM zatapatha bhI zAmila thA, viruddha upadeza karate the| jo indrabrAhmaNameM pAMcAla dezIya kaTTara brAhmaNoMko saceta pUjA tathA yajJAtmaka kriyAkANDake viparIta upadeza kiyA gayA hai / usameM batAyA gayA hai ki kuru dete the, nanheM muMDita muMDa yatiyoMke rUpameM batAyA pAMcAla dezIya brAhmaNoMkA ina pUrvIya dezoMmeM jAnA hai| jaba vaidika dalake prabhAvase prabhAvita eka balasurakSita nahIM hai, kyoMki ina dezoMke Arya loga zAlI narezake dvArA 'indra yajJa' kA punaruddhAra kiyA vaidika vidhi vidhAna-sambandhI dharmoko bhUla gae haiM gayA, taba ina yatiyoMkA dhvaMsa kiyA gayA aura itanA hI nahIM ki unhoMne bali karanA chor3a diyA inake sira kATa karake bher3iyoMkI bhora pheMka diye balki unane eka nae dharmako prAraMbha kiyA hai, jisa gaye the| jainetara sAhityameM varNita ye pAne vizeSa ke anusAra pali na karanA svayaM yathArtha dharma hai| mahatvapUrNa haiM kyoMki ye pahisAdharmakI prAcInatAkI aise bhavaidika Aryose tuma kisa sanmAnakI bhAzA ora saMketa karatI haiN| kara sakate ho, jinhoMne dharmake prati pAdara-sanmAna papa jaina sAhityakI bhora dekhiye, usameM bhApa kA bhAva chor3a diyA hai / itanA hI nahIM, vedoMkI kyA pAte haiM ? RSabhadevase lekara mahAvIra paryanta bhASAse bhI jinhoMne apanA samparka nahIM rakkhA hai| caubIsa tIrthakara haiM, jo saba kSatriyavaMzake ve saMskRtake zabdoMkA zuddhatA pUrvaka ucAraNa nahIM haiN| yaha kahA jAtA hai ki prAdi vIrthakara bhagavAna kara sakate / udAharaNa ke taura para saMskRtameM jahAM RSabhane pahale ahiMsA siddhAntakA upadeza diyA rAtA hai vahA~ 'ja' kA dhAraNa karate haiN| thA tathA tapazcaryA athavA yoga dvArA prAtmasiddhI isake sivAya ina pUrvIya dezoMke kSatriyoMne ko mora zAniyoMkA dhyAna AkarSita kiyA thaa| sAmAjika mahatva prApta kara liyA hai, yahA~ taka ki ina jaina tIrthaMkaroMmeM adhikatama pUrvIya dezoMse apameko prAmaNase bar3A batAte haiM / kSatriyoMke. sambandhita haiM / ayodhyAse RSabhadeva, magadhase nehatva meM sAmAjika gauravake anurUpa pUrvIya pArya mahAvIra aura madhyavartI bAvIsa vIrSakakA bahudhA Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PL-PIP .yie] tAmika jainasAhitya * una dezAsa sambandha pAlo ki videzoM maudAne zivAyo nAmako yAtakA FFsammilita haiM jinhoMne misAbhAmeM apanA saMdezagamamamaNAjaubArAmAvA mila kAloga sA nAdiyA vaha saMskRti mahIki dhImata rUpa udAharaNa hai| jAnakAra hamake kAlI "saMhalamAyA bhii| amiyakAmAraMbhika vikAskIbAtacIta zAlI hone sUcita FdhArmika sAhitya prAya prAkRta bhASA meM hai jo kiyA kijinakI kanyA kotamAyAlayogI, masAtkAlika janatAko bolavAlakI bhI yaha kintuM zokamAnya bahAmA tIna FivepaSTa hai ki isa dAra dimAgamAyakme mahinAtmakA pratikAra kiyA minA misa hisAre samAyI dhArmika siddhAntako janatA meM prakAzita karanekAmahI haiM, kyoMkivaha dUsare pakSa meM punale gaye sAtha hama pracalita bhASAMkI banAyA hai| . haiM cintanyAhAniyAgAki mArmika limiii... aba-hama upamikolamaiM praveza karate haiM tabAmAtAko hote husa sIjanavikasaiinika dRSTi 1. hama kuru cAlIya prajJA liyAkAraNa aura yaha saMbaMdha nA~kAnIkA hai| isa isa pUrvIya AryoMkI Atma vidyArUpI do viparIta bAsakoTamakarasAhAki nayanara janapane pakSa saMskRtiyoM ke sapane punAra saMpAdeikhate haiN| upanipArisarjanAnIkA thA tabAtAbo salAma kAryomeM pada sambandhI adhyAmabAdAvizeSakara kahAzatriyogimAhietakira jAte hai yaha nA sthArtha FYseviMtrita haima kuka pAkAla desI vidhAna ina nahIM hogA ki pUrvIya Arya loka jo maka vidhike I vimarezoM darabAra meM prAmakriyAkAnImajJAna virodhI tathA naminako tApakIrA patrikA, the, meM praveza nimitta pratIkSA karate hue dekhe jAte haiM F ahiMsA siddhAntamerikAsakAro ausase upaniSadakAlIgaNapasA ase mAthAko batAtA ho yoniyoMke pUrvaja hAsyAsammakalasamaga IE'jananya honAliyAko panizcama mausamajhautAsA nasari sakegauca malesiMcApaka vA atitInimitta yA vakte hupamaNo ne haiN| zAkayA nipauvAmAke hamameM kIra caniyAdvArA HF PITR prakArako samanvayAtmaka bhAvanIko botako saMcAlita dUrI vicAraNAmayAlIle bhane se VIErAmAjIka mAnIta hote haiM aurApUrvI yA vina pisa kiyA tamaM dhuta yA grIkara unake jimakhAsa mAhavalkA saMbhavatAka ho movAkA yazAma sa zase kase mAnavama auratAyalAI purAtanayajJalAyA jAtA hai jisane prAcIna bhAratIya saMskRti FgAvadhi mUlIsitimiSita kie naI sthAnamA ke nirmANa pUrNa kArya kiyA aura vo makucha hokasthiti vAlI sovikArakhI gaIyApaurANihindustakahAziyAToM kI gatasmAniyAkamAvAna zAma sApaka umApAsemAyeM samAnika loka sahiSNu PiAmAnAlayAmIko samagIne meM vidhiyoko avatArako samameM zAmila liso mandira mira margaka vikAsamabanAnAko kAmanA kI zAdI ko yaha mitApari vikAnonihitImA mAhogasipAIkobA zikavitakA Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta.. [jyeSTha, bhASAr3ha, bIra-nirvAdha saM02415 upadeza ve kSatriyavIra dete the jo dhanuSa bANa lekara unakI rucike anusAra bhojana karAyA gayA, bhramaNa karate the aura jinakA samAma saMbaMdhI kAryoM kAraNa ve pake zAkAhArI nahIM the / yaha bAteM se vizeSa saMbaMdha rahA karatA thaa| ahiMsA siddhAntakA mahatva tathA usakI prabalatAko yaha viSaya prajJAta hai ki unakA ahiMsAse saMbaMdha spaSTatayA batAtI haiM / ye bAteM tAmila sAhityameM bhI kaise huA, kintu yaha bAta sandeha rahita hai ki ve bhalI bhA~ti prati-vimbita hotI haiM, jaba ki jaina loga bhahiMsA-siddhAntake saMsthApaka the / ye kSatriya dakSiNakI ora gaye the aura unane tAmila sAhitya netA jahA~ kahIM jAte the apane sAtha mUla ahiMsA ke nirmANameM bhAga liyA thaa| prAraMbhika jainiyoMne dharmako le jAte the, pazu-balike viruddha pracAra apane dharma pracArakA kArya kiyA hogA, aura karate the tathA zAkAhArako pracalita karate the| isaliye ve dezake AdamanivAsiyoMke mAtha ina bAtoMko bhAratIya itihAsa ke pratyeka abhyatA niHsakoca bhAvase mile hoMge / AdimAnavAmiyoM ko svIkAra karanA cAhiye / yaha bAta bhavabhUtike ke sAtha unakI maitrIse yaha bAta bhI pragaTa honI nATaka, uttara rAma-caritrame bAlmiIki-bAzramakaM hai| eka dRzyameM varNita hai| janaka aura vaziSTha atithi jina dezavAsiyoMke viruddha Arya logoMko ke rUpameM Azrama pahu~cate haiM / jaba janakakA ati- saMgrAma karanA par3A thA, ve dasyU kahe jAte the / thi satkAra kiyA jAtA hai taba unheM zuddha zAkAhAra yadyapi anyatra unakA niMdApUrNa zabdoMmeM varNana karAyA jAtA hai, Azrama svaccha aura pavitra kiyA kiyA gayA hai, kintu unakA jaina sAhityameM kucha jAtA hai kintu jaba AzramameM vaziSTha pAte haiM taba sammAnake sAtha varNana hai / isakA eka udAharaNa eka moTA go-vatsa mArA jAtA hai / AzramakA yaha hai ki vAlmIki rAmAyaNameM jo baMdara aura eka vidyArthI vyaMgyake rUpameM apane sAthIsaM pUchatA rAkSasake rUpameM alaMkRta kie gae haiM, ve jaina rAmAhai ki, kyA koI vyAghra AzramameM AyA thA / yaNameM vidyAdhara batAe gae haiN| jainasAhityase yaha dUsarA chAtra vaziSThakA apamAna pUrNa zabdoMmeM bAta bhI naSTa hotI hai ki Arya vaMzIya vIra ullekha karaneke kAraNa use bhalA burA kahatA hai| kSatriya vidyAdharoMke yahA~kI rAjakumAriyoMke sAtha prathama vidyArthI kSamA mAMgatA humA apanI bAtakA svataMtratApUrvaka vivAha karate the / isa prakArako isa prakAra spaSTIkaraNa karatA hai ki mujhe aisA vaivAhika maitrI bahuta karake rAjanaitika evaM yauddhika anumAna karanA par3A ki AzramameM koI vyAghra kAraNoMse kI jAtI thii| isane ahiMsA siddhAnta jaisA mAMsAhArI jAnavara avazya pAyA hogA, ko dezake mUla nivAsiyoMmeM pracArita karanekA dvAra kAraNa eka moTA tAjA govatsa gAyaba ho gayA khola diyA hogaa| uttarase tAmila dezakI ora hai| isa para vaha vidyArthI yaha spaSTa karatA hai ki prasthAna karane evaM vahA~ ahiMsA para sthita apanI rAjaRSi to pake zAkAhArI haiM ataH unakA usI saMskRtikA pracAra karane meM isa prakArake kAraNakI prakAra satkAra honA cAhiye thA kintu paziSThako kalpanA karanI par3I hogii| kaTTara (vaidika) mAryoMkA Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 1] tAmila bhASAkA sAhitya saMpradAya tAmIla dezake maidAna meM bahuta vilambase Thahare the tathA apane dezako vApisa jAnA cAhate AyA hogA, kAraNa yaha bAta hindudharmake pazcAta the, unakA yaha vApisa jAnA pAMDya narezako iSTa kAlavartI usa punaruddhArase pUrNatayA spaSTa hotI hai, nahIM thaa| ataH una saboMne samudAya rUpase eka jisane dakSiNameM jainiyoMkI prabhutAko giraayaa| rAtriko pAMDya narezakI rAjadhAnIko chor3a diyA / __ sAdhAraNatayA yaha kalpanA kI jAtI hai ki, pratyekane ekara tAr3a patra para eka 2 padya likhA thA candragupta mauryake guru bhadrabAhuke samayameM jainiyoMne aura usako vahA~ hI chor3a diyA thaa| ina padyoMke dakSiNa bhAratakI ora gamana kiyA thA aura uttara samudAya meM "nAlidiyara' nAmaka graMtha banA hai| yaha bhAratamaM dvAdaza varSIya bhayaMkara duSkAla Ane para paramparA kathana dakSiNa ke jaina tathA ajainoMko bhadrabAhu maMparNa jaina saMghako dakSiNakI ora le gae mAnya hai| isase ima bAtakA bhI samarthana hotA hai the aura unakA anusaraNa unake ziSya candraguptane ki tAmila deza bhadrabAhuka jAnese pUrva jaina nareza kiyA thA evaM apanA rAjyAsana apane putrako the| aba svabhAvataH yaha prazna utpanna hotA hai ki, pradAna kiyA thaa| ve kucha samaya taka maimUra prAMtameM vaha kaunamA nizcita kAla thA jaba jaina loga tthhre| bhadrabAhu aura caMdragupta ne zravaNavelagolAke tAmila dezako ora gae ? tathA aisA kyoM huA? caMdragiri parvata para prANa tyAga kiyA tathA zeSa parantu hamAre prayojanake lie itanA hI paryApta hai loga tAmila dezakI ora cale gae / ina bAtoMko yadi hama yaha sthira karane meM samartha hote haiM ki, paurvAtya vidvAn spaSTatayA svIkAra karate haiM, kintu IsAse 400 varSa pUrvase bhI pahale dakSiNameM jainadharma jaimA maiMne anyatra kahA hai,yaha jainiyoMkA dakSiNakI kA praveza honA cAhiye / yaha vicAra tAmila ora prathama prasthAna nahIM samajhanA cAhiye / yahI vidvAnoMkI vidvattApUrNa zodhasaM prApta pariNAmoMke bAta tarka saMgata pratIta hotI hai ki, dakSiNakI ora anurUpa hai / zrI zivarAja pille "Adima tAmiisa AzAse gamana huA hogA ki sahasroM sAdhuoM loMke itihAsa meM Adi tAmilavAsiyoMke sambandha ko, baMdhutva bhAvapUrNa jAtike dvArA hArdika svAgata meM likhate haiMprApta hogaa| khAravelakaM hAthIguphA vAle zilAlekha jamA ki maiM anyatra batA cukA hU~, Arya meM yaha bAta spaSTa hotI hai ki samrAT khAravelake logoMke saMparkameM Ane ke pUrva drAver3a loga vizeSakara rAjyAbhiSekake samaya pAMDya narezane kaI jahAja bhautika mabhyatAke nirmANa karane, vaiyaktika evaM bharakara upahAra bhaje the / khAravela pramukha jaina- mAmAjika jIvanako aneka suvidhAoMko prApta samrATa the aura pADyanareza usI dhamake anuyAyI karane meM lage hue the, isalie svabhAvataH unkii| the; ye bAteM tAmila-sAhityake zilAlekhase spaSTa jIvaniyoMne bhautika raMga svIkAra kiyA aura ve hotI haiN| tAmila graMtha 'nAlidiyara" ke sambandhameM usa rUpameM tatkAlIna sAhityameM prativimbita huI yaha kahA jAtA hai ki, uttarameM duSkAlake kAraNa dhArmika bhAvanA usa samaya avidyamAna thI aura aSTa sahasra jaina sAdhu pAMDyadezameM pAe the, vahA~ vaha unameM pIche utpanna huI thii| saba bAtoM evaM Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %E TRIPIN PALM jyeSTha, bhASAha, bIra-ni: RAMESH paraMparakAyanI para vira vidita hotA hai| UhApohokAisa prakAra disate . TEE bAlonAkA prathama prakAmArambhAlumA, bAlikA mA sarbhuita kAraNoM se koI taba usameM prathama samUhAna aura bauddhAmalogoMkARFbhI vicArasIlA vikAsa samAviSayaka patrakAra pratIta hotA hai samayasI parimANameM kathanako pUrNanamA samasyA gaMbhIra nivAsika ho bhI pratijJAsAkAliebIhANakarmako pAvara iMnAphAravicAka bhayogamA vaha lo, paurAripakatA adikA saMzayoMkI bahudhAnitikA nayA sAhievaM mAsa meM una tatkAlIna manodhiyoM ko tyika racanA nirmANadvArA apaneko saMtuSTa adhyana kara ke lie eka abhyAsa peza, karegA karamApA milabAsI bhoisa bhAvanA yadyapi kA cAmila itihAsako vAma ghaTanAoMko. prabhAvita pratIta hote haiM isase unakI rASTrI-pramANita karata meM asamartha hai, tathApi vaha paraMparA yatAkoM aura rusmukhatA huI / aura isa prakAra rASTrIyazAna pratiniyata samayakI khAsa ghaTanA dUsasIkAla bhAva aura pariNAmameM sAhityika rahA honekAvAraNa jitanIya hai| mujhe, adhika sandeha hai.. jisake paricAyaka kurama, bona kAriphyama;' prAdi ki kahIM AnahIM sadIkA paramparA kathana jainiyoMke... tAtkAlika mantha haiMhindu loga sabake bnn| pUrvavartI saMgama Andolanako halkI punarAvRtti to, AeM aura unake bhAnase gASTrIya mAmRtikA nUtakA nahIM hai| hamAre pAsa isa - bAvaka pramANa hai. ki dvAra khulA jisa bhogandrAvir3oMkA sovAsepUrNa vanataMhI saMgamake sasthApanake liye maddharA gaye the| jIvamA aura jhana mAhita huma hama bona ve jaina vaiyAkaraNa aura vidvAna the| ve dI zatA saMkIkA ullekha kie binA tAmila- sAhitya : bika, karnATaka mA~tIya saMskRta vaiyAkarayA, jaisendra : sambandha meM kucha bhI nahIM kaha sakate: tayitI vyAkaraNakaracayitA, aura saskRta vyAkaraNake. sAhitya khAsekara pichalA umA bIna saMgamotrI ATha prAmANikaracamakAroM meM devabaMdi pakhyapAdake. yAkaDemI teaadies) kA ballekhA karatA, anamatama ziSya the / yathArtha meM vaha saMgama apane dharsa, hai, jinakI adhInatAmeM tAmila sAhityakA prArameM saMjAma jaina, sAdhuoM aura vidvAnoMka mahAH ubhaya huA hai| 'saMgamAcI bahusI kAyA to vidyAlaya ke sivAya anya nahIM ho sktaa| isa , paurAzinI meM chupI huI pustaka saMgama sAhitya aAndolanane mAmila dezameM saMpamke vicArako.. kenAmase monojAneM mAlemiMTa: saMgrahadaza kami. pahilI bAra utpanna kiyA hogaa| yaha adhika tAmoM Adi pramose maMgA-sAhikakA raphalalekhA saMbhava hai ki sAtavIM mahImeM jailiyoM kA nidayatA nahIM hai| bhAnunika paricamAtya vidvAnIkA saha pUrvaka saMhAra karane ke anantara-saidika hindu masAjana pariNAmInikAlamA sakA hai ki kAnapUramI mAramaNa ne apane asko sAvasthita ra ayAna kiyaa| kAmiyA aura kisI mastiSkako hosa aura saMgamoM ke sAlArtha je -dharma guruoM upra zrI zivAkipijinakA magara calekA sAmeM saMjAma huse hoMse tAki hamane sAhityakI kina ingat, saMgama pAra bisayameM mahilA prAyaNikazA aura do # yaha eka Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, niyama tAmila bhASAkA nasAhitya jainadharma guruoMkA saMgama thA, jisane bahuta karake se saMbaMdha rakhane vAlI prAkRta bhASA ullekha usa namUneke anusAra vaidika pakSako apane sAhi- karane kA avasara milA thaa| tAmila vyAkaraNameM tyika saMgamakI kathA kalikAkA mAgasaprazAsana pra meM isakA dikhAyA / saMgam zabdame prAcIna tAmila vAsinokAmAlekha honAlIzepa mahatva kI bAta hai / kAraNa aparicita honA hI usakI bAdakI utpattiko isameM prAkRta sAhityakA Adi praveza evaM tAmila batAtA hai| usake uttejaka kAraNa saMgama nAmadhArI dezameM prAkRta bhApo logoMka gamanakA jJAna hotA sAhitya para. lakSita vicArako lAdanakA prayatna eka hai| isase saMbaMdhita eka bAta aura hai ki kucha prakArase jvalaMta aura mithyA viSamatApUrNa hai| (1)" - saMgama saMgrahoMse nAmAMkita graMthoM meM 'vAda vikA __isameM maiM jisa bAtako jor3anA cAhatA hU~ vaha ttala' yA saralekhanAkA varNana yA jAtA hai / ima, hai drAvir3a saMghakA Astitva jise dUsare zabdoMmeM 'vAdavikattala' kA kucha sajAoMne pAlana kiyA mUla saMgha bhI kahate haiM aura jo IsAse 10 varSa thA aura jinakA. anukaraNa unake mitroMne kiyA pUrva usa dakSiNa pATaliputrameM thA / jo kuDelora thaa| jainiyoMse sabaMdhita eka pradhAna dhArmika kriyA. ahAtekA vartamAna tiruppAppuliyara mamajhA jAtA ko sallekhanA kahate hai| jaba koI vyakti roga yA hai| isa drAvir3a saMgha ke adhinAyaka mahAna jainA. kaSTa se pIr3ita hai aura vaha yaha jAnatA hai, ki mRtyU cArya zrI kuMdakuMda the, jo sampUrNa bhAratavarSa ke dvArA mamIpa hai aura zarIrako aupadhi dename kAla vyaya atyanta pajya mAne jAte haiM vajra nandi dvArA tAmila karanA vyartha hai, naba vaha apane avaziSTa jIvanako nADUmeM tAmila saMgamakaM punaruddhArakA prayatna zrI kuMda- dhyAna tathA prAthanAma vyatIta karanekA nizcaya kuMdAcAryase sabaMdhita Adi mUlasaMghakI avanatiko karatA hai vaha maraNa paryanta zrAhAra evaM auSadhi batAtA hai| yaha bAta una zodha khojake vidyArthiyoMkI svIkAra nahIM krtaa| isa. kriyAko 'sallakhanA' sUcanArtha likhI jAtI hai, jinakI tAmila dezIya kahate haiN| sabane prAcIna tAmila saMgrahoMne isakA niyoM ke prabhAva-viSayaka itihAsa meM vizapa ruci ho| ullekha pAyA jAtA hai / yahA~ ise 'vAdavikAvala' ..isa prasaMgI dUsarI manoraMjaka tathA ullekha- ke nAmame kahA hai / isakA mahatva yApa bilkula nIya bAta prAkRta bhASA aura usakI saba dezoMmeM spaSTa hai kintu isa zabdakaM udbhava ke vipayameM pracAra kI hai| agastya kRta mahAna vyAkaraNa zAmna . tanika mandaha hai / jainiyoMne nAmila bhASAmeM jisa *. sAhityakA nirmANa kiyA aura jisake mArtha kA avaziSTa aMza samajhe jAne vAle sUtroM ke saMgraha hamArA mAjJAna sambandha hai ramakA ullekha na karate meM uttara pratikI bhASAoM-saMskRta bhASAoM para hue bhI, ye saba bAteM milakara hameM balAna- yaha eka adhyAya hai / umameM saMskRta aura apabhraMza vizvAsa karane ke liye pravRtta karatI haiM ki, upalabdha bhASAkA . ullekha karaneke antara maba dezoMmeM prAcInatama tAmila mAhityama bhI jainiyoMke prabhAva " mUcaka cinha pAye jAte haiN| kramazaH pracUlita pAitam nAmakI bhASAkA varNana hai / hameM / pahale uttarake vicArazIla netAoM meM vizeSa rIti - jaina eNTAke meM prakAzina aMgrejo lekha kA anuvAda / i'.EDIT - ttamat- ---- - -- Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainAgamoM meM samaya-gaNanA [okhaka-zrI bhagaracanda nAhaTA] nAgama bhAratIya prAcIna saMskRti, sAhitya aura kA kucha aAbhAsa udAharaNa-dvArA isa prakAra vyakta " itihAsake bhaMDAra haiM / dArzanika aura sAhityika kiyA gayA hai:donoM vidvAnoMke liye unameM bahuta kucha mananIya evaM prazna-zakti sampanna, svastha aura yuvAvasthA vAlA gaveSaNIya sAmagrI bharI par3I hai / para duHkhakI bAta hai koI jalAhekA lar3akA eka bAToka paTTasAr3I-vastrakA ki bhAratIya jainetara vidvAnoMne ina jainAgamoMkI aora eka hAtha pramANa Tukar3A-bahuta zIghratAse eka hI jhaTake bilkula dhyAna nahIM diyA / hA~ pAzcAtya vidvAnoMmeM se phAr3a DAle to isa kriyA meM jitanA kAla lagatA hai se DAkTara harmana jaikobI Adi kucha vidvAnoMne unakA kyA vahI samayakA pramANa hai ?' vaidika evaM bauddha sAhityake sAtha tulanAtmaka adhyayana uttara--'nahIM, utane kAlako samaya nahIM kaha z2arUra kiyA hai aura usake phalasvarUpa aneka navIna sakate, kyoMki saMkhyAt tantuaoke ikaDe hone para vaha tathya sAhityapremI saMsArake sanmukha lekhoM tathA granthoMke vastra banA hai, ataH jaba taka usakA pahalA tantu chinna rUpameM prakaTa kiye haiM / idhara kucha varSoMse hamane kaI jainA- nahIM hogA taba taka dUmarA tantu chinna nahIM honA / pahalA gamoMkA sAhityika dRSTikoNase adhyayana kiyA, unako tantu eka kAlameM TanA hai, dUmaga tantu dUsare kAlameM, sirpha sAhityaka hI nahIM balki vividha dRSTiyoMme isa liye uma makhyeya tantuoMko tor3anekI kriyA vAlA bahumUlya pAyA / pratyeka viSayake vidyArthiyoMko unameM kAla samaya saMz2aka nahIM kahA jA sakatA / ' kucha na kucha navIna aura tattha pUrNa sAmagrI mila sakatI prazna-mitane mamayameM vaha yavA paTTasATikAke pahale hai / unameM kaI viSaya to hameM tulanAtmaka dRSTise bahuta tantuko tor3atA hai kyA utanA kAla samaya-saMjJaka hI mahatvapUrNa pratIta hue, ataH unako sAhitya saMsArake hotA hai ?' samakSa rakhate hue vidvAnoMkA dhyAna usa ora AkarSita uttara-'nahIM, kyoMki pahasATikA eka tantu saMkhyAta karanA hameM paramAvazyaka mAlUma hotA hai| isa dRSTi se, sUkSma romoMke ekatrita hone para banatA hai, ataH prastuta lekhameM, 'samayagaNanA' kA jaisA rUpa jainAgamoMmeM tantukA pahalA-UparakA rUA~ jaba taka nahIM TUTatA prApta hotA hai use pAThakoMke sanmukha rakhA jAtA hai| taba taka nIce vAlA dUmarA rUA~ nahIM TUTa sktaa|' jainadarzanameM kAladravyakA sabase sakSma aMza 'samaya' prazna-'taba kyA jitane kAlameM vaha yuvA pasATikAke hai| samayakI jaisI sUkSmatA jainAgamoMmeM batalAI gaI hai| prathama tantu ke prathama royeMko tor3atA hai utanA kAla vaisI kisI bhI darzanameM nahIM pAI jAtI / isa sUkSmatA samaya saMjaka ho sakatA hai ? Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44, kirava - jainAgamoM meM samaya-gaNanA 1 yuga uttara-'nahIM,kyoMki ananta paramANu-saghAtoMke ekatrita 11 2 pakSakA 1 mAsa hone para vaha royA~ banatA hai| ataH royekA prathama 12 2 mAsakI 1 Rtu paramANu-saMghAta jaba taka nahIM TUTatA taba taka nIce 13 3 RtuokA 1 ayana kA saghAta nahI TUTa sktaa| UparakA saMghAta eka 14 2 ayanAMkA 1 varSa kAlama TUTatA hai, nIcekA saghAta umasa bhinna dumare 15 5 varSIkA kAlameM / isa liye eka roye ke TUTanekI kriyAvAlA 16 20 yugAMkI 1 zatAbdI kAla bhI samaya sajJaka nahIM ho sktaa|' 17 10 zatAbdiyoM kA eka hajAra varSa arthAt eka roye ke TUTane meM jitanA samaya lagatA 18 100 hajAra varSAkA 1 lakSa varSa hai usase bhI atyanta mUkSmatara kAlako 'mamaya' kahate haiN| 16 84 lakSa vrssoNkaa| 1 pAga jainadarzaname manuSya aoNkha bandakara bolatA hai yA palake 20 84 lakSa pAgakA 1 parva mAratA hai, isa kriyAma lagane vAle kAlama amakhyAta ( 70560000000000 varSa) samayakA bIta jAnA batalAyA gayA hai / 21 84 lakSa parvAkA 1 truTitaoNga uparyukta udAharaName pAThakoMko jainadarzana ke samayakI 22 84 lakSa truTitAgAMkA 5 truTina sUkSmatAkA kucha aAbhAma avazya mila sakatA hai / ye 23 84 lakSa ttitaaNkaa| 1 aDDAMga dRSTAnta kevala viSayako bodhagamya karane ke liye hI diye 24 84 lakSa aDaDAgAMkA 1 aDar3a gaye haiM / samayakA vAstavika svarUpa to kalpanAtIta hai| 25 84 lakSa aDDokA 1 avAMga aba samayake adhika kAlakI gaNanAko saMkSepasa batalAyA 26 84 lakSa avavAgoMkA jAtA hai| 27 84 lakSa avAMkA 1 huhukAMga 1 nirvibhAjya kAla rUpa 1 samaya 28 84 lakSa huhukaoNgoMkA 2 asaMkhyAta samayoMkI 1 zrAvalikA 26 84 lakSa huhukokA 1 utpalA~ga 3 saMkhyeya aAvalikoMkA 1 uzvAsa (svastha yuvAkA) 30 84 lakSa utpalAMgokA utpala 4 saMkhyeya zrAvalikoMkA 1 nizvAsa 31 84 lakSa uttalokA 1 padmoga 5 uzvAsa yukta nizvAsakA 1 prANa 32 84 lakSa pA~gokA 1padma 6 sAta prANoMkA 1 stoka 33 84 lakSa pokA 1nalitaoNga 7 sAta stokoMkA 1 lava 34 84 lakSa nalitogoMkA 1 nalita 8 77 lavoMkA 35 84 lakSa nalitokA 1 arthanipUraoNga (isa prakAra 3771 zvAsocchvAsoMkA eka muhUrta- 36 84 lakSa arthaniparAMgoMkA 1 arthanipara 2 ghar3I 48 miniTa-hotA hai) 37 84 lakSa arthaniparIkA 1 ayutAga 6 30 muhUrtokA 1 ahorAtra (dina) 38 84 lakSa ayutAMgoMkA 1 ayuta 10 15 dinoMkA 1pakSa 36 84 lakSa ayutokA 1nayutAMga 1avava Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1416 TFIT RAH Kaa jyeSTha, bhASA parIkSA 40 4 lakSa nayutA~goMkA 1 nathuta 55 lambAI-caur3AI evaM U~cAI vAlA vAva bharanekI pAlI 41 4 lakSa nayutokA yu toga . ke samAna golAkAra aise eka kue~kI kalpanA kI jAya, 42 24 lakSa prayutA~goMkA ra prayata : jisakI gola paridhikA nApa tIna yojanase kucha adhika 43 84 lakSa prayutoMkA 1 calikAMga ' hotA hai| usameM, sira mur3Ake bAda eka dinake do 44 84 lakSa cUlikA~goMkI 1calikaoN. dinake yAvat sAta ahorAtri taka car3he hue kezoMke 45 84 lakSa calikAoMkI 1 zIrSaprahelikAMga" Tukar3Iko Upara taka dabA dabA kara isa prakAra bhaga 46 84 lakSa zIrSaprahekhikAgoMkI 1 zIrSaprahelikA jAya ki unako na agni jalA sake, na vAyu ur3A sake ___ aMkomeM 756263253073010241157673 aura na ve sar3e yA maleM--unakA kisI prakAra vinAza 66675666406218666848080183296 inake na ho ske| kue~ ko aisA bhara dene ke bAda prati samaya aAge 140 zUnya arthAt isa 164 aMka vAlI saMkhyA eka eka kaiza-khaMr3ako nikAlA jaay| jitane "samayame ko zIrSa prahelikA kahate haiM / saMkhyAkA vyavahAra yahIM vaha golAkAra kuA~ khAlI ho jAya--usameM eka bhI taka hai / aba isase adhika saMkhyA vAle (asaMkhyAta kezakA aMza ne bace-utane samayako vyavahArika varSoM vAle ) palyopama aura sAmaropamakA svarUpa dRSTAntoM uddhArapalyopamaM kahate haiN| . . . : ... se batalAyA jAtA hai| aise dasa kor3AkoMDI vyavahArika uddhAra pasyopamakA - zrIpamika kAla pramANa do prakArakA hotA hai-' eka vyavahArika uddhAra sAgaropama hotA hai| isa palyopama evaM sAgaropama | palyophma tIna prakArakA hotA kalpanAse kevala kAla pramANakI prarUpaNAkI jAtI hai / hai.-1 uddhAra palyopama, 2 zraddhApalyoSama, 3 kSetra sUkSma uddhAra palyopamaH-use uparyukta kue~ko palyopama / uddhAra palyopama' do prakAra kA hotA hai-- ekase sAta dina taka ke bar3he hue kezoMke asaMkhya Tukar3e 1 sUkSma uddhArapalyopama, 2 vyavahArika pakSyopama / 'karake unase use upayukta vidhiseM bharakara prati samaya ' ' vyavahArika uddhAra palyopama--eka yojana kI eka eka kezakhaMDa yadi nikAlA jAya, to isa prakAra - jambUdvIpa prajJapti meM yojanakA pramANa isa prakAra nikAle jAne ke bAda jaba kutrI sarvathA khAlI ho jAya, banalAyA gayA hai-- manuSyoMkA bAlA, unake bhAI bAjAroMkI eke jIkha, pudgala vyakA sUkSmAtisUkSma anza paramANu kaha- phira kramase ATha guNita yakI, "yavarmabhya, ('utsedha ) lAnA haiM, ananta sUkSma paramANuprIkA eka vyavahAra para- aMgulaM- / (utsedha ) aMguloko eka pAuM bAraha mANu / ananta vyAvahArika paramANuoMko eka uSNa aMguloMkA eka baita, caubIsa 'gunako eka hAtha, zreNiyA isa prakAra kramazaH pATha mITha guNA vaiddhitaH- aMtAlIsa aMguloMkI eka kucI, vayAna guloMkA zItazreNiyA, ughareNu,tramANu,sthareNu, devaguru uttarakuruke erpha a yo da, dhanuSya, yuga, bhUsalA, nAlikA yugaliyoMkA bAlAya, harivarSaramyaka varSake yugaliyoMkA arthAta cAra hAthoMkoM manuSya, do hajAra dhamaNyoMkA bAlAya, hemakya airaNavayake anuyokA bAlA pUrNa eka gI3 (vartamAna kosa 2 mAIla cAra gAu~kA eka mahAvidehakSetrake manuSyoMko bAlIna bhairata airAvata kSetrake pojana hotA hai| Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bapa 3, karava.] jainAgarmi samayamANamA utane kAlakA eka sUkSma uddhAra palyopama hotA hai| prati samaya apaharaNa karate hue jitanA samaya lage use 3 myavahAra zraddhApazyopamaH-uparokta kue~ko sUkSma kSetra palyopama kahate haiN| vyavahArika uddhArake uparyukta vidhise bharakara dabe hue daza kroDAkor3I palyopamakA eka sAgaropama hotA hai| kezavaNDoma eka eka kezako sau sau varSoM bAda nikAle palyopamake 6 bhedoMke anusAra sAgaropamake bhI 6 bheda jAne para jaba kuMzrA khAlI ho jAya taba utane samayako ho sakate haiM / aise daza kor3A phor3I sUkSma zraddhA sAgarovyavahArika zraddhApalyApama kahate haiM / pamokI 1 utsapiNI yA 1 avasarpiNI hotI hai / ina 4 sUkSma addhApalyopamaH-pUrvokta kue~ko 1 donoko milAne se arthAt 20 kroDAkor3I sAgaropamakA dinase 7 dina ke bar3he hue kezoke asakhya Tukar3e karake eka kAla cakra hotA hai / isase adhika samayako anaMta pUrvavat vidhisa dabA kara bhara diyA jAya aura phira sau kAla kahate haiN| sau varSa anantara eka eka kezakhaMDa nikAlA jaay| isa prakAra jainAgamoma vaNita samayagaNanAkA jitane kAlama vaha kuzrA khAlI ho jAya, utane kAla saMkSepasa nirupaNa kiyA gayA hai / yaha nirupaNa anuyogadvAra ko sUkSma zraddhApalyopana kahate haiN| sUtra eva jambUdIpaprajJapti ke AdhArasa likhA gayA hai| 5 vyavahAra kSetra palyopama-vyavahAra uddhAra jo phi mUla eva sapAMga atha mAne jAte haiM jyotiSa-karaMDa palyopamake kezoMne jitanaM AkAza pradezako sparza payannA aura anya bAda ke granthoMmeM isa nirupaNase kucha kiyA hai, utane AkAza pradezomese eka ekako prati tAratamya bhI pAyA jAtA hai, para lekha vistArake bhayase samayame apaharaNa karane meM jitanA kAla lage use vyava- usakI aAlocanA yahA~ nahIM kI gii| vizeSa jAnaneke hArika kSetra palyopama kahate haiM ( zrAkAzake pradeza keza- icchuka jijJAsuzroko 'lokaprakAza' evaM arhatadarzanakhaNDoMse bhI adhika sUkSma haiN| dIpikAdi grantha dekhane cAhiye / jainAgamoMmeM varNita 6 sUcamakSetrapanyopamaH-sUkSma uddhAra palyopamake samaya gaNanAkI bauddha evaM vaidika prAcIna sAhityase keza khaNDoMse jitane zrAkAza pradezoMkA sparza huzrA ho tulanA karanA Avazyaka hai| zrAzA hai sAhityapremI aura jinakA sparza na bhI huzrA ho,unameMse pratyeka pradezase isa ora prayatnazIla hoMge / Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yati-samAja [bekhaka-zrI agaracandra nAhaTA] jainAgamoM evaM koSapranthoMmeM yati, sAdhu, muni, pAlana karanA 'asidhAra para calaneke samAna ho' " nirgrantha, anagAra aura vAcaMyama Adi zabda kaThina batalAyA gayA hai| kahIM kahIM 'loheke cane ekArthabodhaka mAne gaye haiM arthAt yati sAdhukA cabAne' kA dRSTAnta bhI diyA gayA hai, aura vAstahI paryAyavAcI zabda hai, para Aja kala ina donoM vameM hai bhI aisA hii| jainadharma nivRtti pradhAna hai,aura zabdoMke arthameM rAta aura dinakA antara hai / isa manuSya-prakRtikA jhukAva pravRttimArgakI ora kA kAraNa yaha hai ki jina jina vyaktiyoM ke liye adhika hai-paudgalika sukhoMkI ora manuSyakA ina donoM zabdoMkA prayoga hotA hai, unake AcAra- eka svAbhAvika AkarSaNa-sA hai / sutarAM jaina sA. vicArameM bahuta vyavadhAna ho gayA hai / jo yati dhvAcAroMke sAtha manuSya-prakRtikA saMgharSa avazyazabda kisI samaya sAdhuke samAna hI AdaraNIya mbhAvI hai| isa saMgharSameM jo vijayI hotA hai, vahI thA, Aja use suna kara kAla-prabhAvase kucha aura saccA sAdhu kahalAtA hai / samaya aura paristhiti hI bhAva utpanna hote haiM / zabdoMke arthameM bhI samaya bahuta zaktizAlI hote haiM, unakA sAmanA karanA ke prabhAvase kitanA parivartana ho jAtA hai, isakA Ter3hI khIra hai| inake prabhAvako apane Upara na yaha jvalanta udAharaNa hai| lagane denA bar3e bhArI puruSArthakA kArya hai / ataH jainadharmameM sAdhuoMke AcAra bar3e hI kaThora isa prayatnameM bahutase vyakti viphala-manoratha hI aura duzcaraNIya haiM / ataeva unakA yathArIti naz2ara Ate haiM / vicalita na hokara, moracA bA~dha * atha mumucuH zramaNo ytiH|| vAsayamo kara DaTe rahane vAle vIra birale hI mileMge / bhaga. pratI sAdhuranagAra RSimuniH, nimrantho mitH| batate vAn mahAvIrane yahI samajha kara kaThinase kaThina mojAyeti patiH ( mojameM yatna karane vAlA yati hai)| AcAra-vicArako pradhAnatA dI hai| manuSya prakRti yataM yamanamastyasya yatI (niyamana, niyaMtraNa rakhane vAlA jitanI mAtrAmeM pArAmatalaba hai, utanI hI mAtrAmeM yati hai|) kaThoratA rakhe binA patana hote dera nahIM lagatI / --abhidhAnacintAmaNi / AcAra jitane kaThora hoMge, patanameM bhI utanI nA (pu.) pati, sAdhu, nitendriya saMnyAsI derI aura kaThinatA hogii| yaha bAta avazya hai ki (opapAtika, supArzva, pAiprasa mahaeNavo bhA0 2 utthAnameM jitanA samaya lagatA hai, patanameM usase pR0 420) kahIM kama samaya lagatA hai phira bhI eka pair3Ise gire -- - Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, vi .] yati-samAna hue manuSya aura pacAsa pair3Ise gire hue manuSyameM baura aura vaiSNavoMkI bhAti avasthA hue binA samayakA antara avazya rhegaa| nahIM rhtii| para yaha bhI to mAnanA hI par3emA ki aba sAdhvAcArakI zithilatAke kAraNoM evaM paristhitine jaina muniyoM ke prAcAroM meM bhI bahuta itihAsakI kucha pAlocanA kI jAtI hai, jisase kucha zithilatA praviSTa kraadii| usI zithilatAkA vartamAna yati-samAja apane Adarzase itanA dUra carama zikAra hamArA vartamAna yati-samAja hai| kyoM aura kaise ho gayA? isakA sahaja spaSTIkaraNa isa paristhitike utpanna hone meM manuSya prakRti ho jAyagA; sAtha hI bahutasI navIna jJAtavya bAteM ke alAvA aura bhI kaI kAraNa haiM jaise (1) pAThakoMko jAnaneko mileNgii| bArahavarSIya duSkAla, (2) rAjya viplava, (3) a. bhagavAna mahAvIrane bhagavAna pArzvanAthake nya dharmoM kA prabhAva, (4) niraMkuzatA, (5) samayakI anuyAiyoMkI jo dazA kevala do mau hI varSoM meM anukUlatA, (6) zarIra-gaThana aura (7) saMgaThanaho gaI thI, use apanI A~khoM dekhA thA / ataH zakti kI kamI ityaadi| unhoMne una niyamoMmeM kAphI saMzodhana kara aise prakRtike niyamAnusAra patana ekAeka na hokara kaThina niyama banAye ki jinake liye medhAvI kramazaH huA karatA hai / hama apane carmacakSu aura zramaNakezI jaise bahuzrutako bhI bhagavAna gautamase sthUlabuddhi me usa kramazaH honevAle patanako kalpanA unakA spaSTIkaraNa karAnA par3A hai| sUtrakAroM ne bhI nahIM kara sakate, para paristhiti to apanA use samayakI AvazyakatA batalAI aura kahA ki kAma kiye hI jAtI hai| jaba vaha parivartana bodhaprabhu mahAvIrase pahaleke vyakti RjuprAjJa the aura gamya hotA hai, tabhI hameM usakA sahasA bhAna hotA mahAvIra-zAsana kAlake vyaktiyoMkA mAnasa usase hai-"are ! thor3e samaya pahale hI kyA thA aura badala kara vakra jar3akI ora agrasara ho rahA thA / aba kyA ho gayA ? aura hamAre dekhate dekhate do sau varSoM ke bhItara paristhitine kitanA viSama hI ?" yahI bAta hamAre sAdhuoMkI zithilatAke parivartana kara DAlA, isakA yaha spaSTa pramANa hai| bAremeM lAgU hotI hai / bAraha varSake duSkAla Adi mahAvIrane vastra paridhAnakI apekSA acelakatvako kAraNoMne unake AcArako itanA zithila banA adhika mahatva diyA, aura imI prakAra anya kaI diyA ki vaha kramazaH bar3hate bar3hate caityavAsake rUpa niyamoMko bhI adhika kaThora rUpa diyaa| meM pariNata ho gyaa| caityavAsako utpattikA samaya bhagavAn mahAvIrakI hI dUradarzitAkA yaha pichale vidvAnoMne vIrasaMvat 882 meM batalAyA hai, suphala hai ki Aja bhI jaina sAdhu saMsArake kisI para vAstavameM vaha samaya prArambhakA na hokara madhya bhI dharmake sAdhuoMse adhika sAtvika aura kaThora kAlakA hai * / jaisA ki Upara kahA gayA hai ki niyamoM-AcAroMko pAlana karane vAle haiN| anyathA parivartana bodhagamya hue binA hamArI samajhameM nahIM * uttarAdhyayana sUtra "kezI-gautama-adhyayana" purAtatvavid zrI kalyANavijayajIne bhI pramAripasUtra vaka caritra pAMvodhanameM yahI mata prakAra kiyA hai| Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta jyeSTha, prASADha, vIra nirvANa saM02116 bhA sktaa| muniyoMkI kucha nahIM cala skii| hama pratyakSa dekhate haiM ki bhaviSya jaba patana yA mamrATa saMprati * ke mamaya meM jaina maMdiroMko utthAnakA hotA hai taba eka hI orasaM patana yA saMkhyA bahuta bar3ha gaI / munigaNa ina mandiroMko utthAna nahIM hotA, vaha cAroM ora meM praveza kara apane jJAna-dhyAna kAyameM mAdhaka mamajha kara vahIM apanA ghara banA letA hai / yahI bAta jainazramaNa- uttarane laga / vanako upadravakAraka mamajha kara, saMsthA para lAgU hai / jainAgamoMke anuzIlana kramazaH vahIM Thaharane evaM sthAyI rUpase rahane lge| patA calatA hai ki pahale jJAnabala ghaTane lgaa| isa kAraNa una mandiroMkI dekhabhAla kA kAma bhA jaMbusvAmIse kaMvalajJAna vicchaMda ho gayA, bhadrabAhu unake jimme A par3A, aura kramazaH mandiroMke me 11 me 14 pUrvakA atha, sthUjibhadne 11 se 14 mAtha unakA mamparka itanA bar3ha gayA ki ye mandiroM vA~ pUrva mUla aura vanasvAmisaM 10 pUrvakA jJAna ko apanI paitRka mampatti (bapautI) mamajhane lge| bhI vicchinna hogayA hai| isa prakAra kramazaH jJAna caityavAmakA sthalarUpa yahIMse prArambha huA mAlUma bala ghaTA aura sAtha hI sAtha cAritrako utkaTa paddhatA hai| eka sthAnameM rahane ke kAraNa lokasaMmarga bhAvanAyeM evaM AcaraNAyeM bhI kama hone lagIM / baDhane lagA, kaI vyakti unake bar3ha anuyAyI aura choTI-bar3I bahuta kamajoriyoMne eka hI mAtha zrA 4 A anurAgI ho gaye / imIse gacchoMkI bADAbandIkI dbaayaa| ina mAdhAraNa kamajoriyoMko nagaNya nIMva pddii| jima paramparA koI mamatha AcAya mamajha kara pahale to upekSA kI jaatii| para eka damA aura unake pRSThapoSaka tathA anuyAyiyAMkamajorI Age calakara-prakaTa hokara-paDomina kI saMkhyA bar3hI, vahA parampaga eka svatantra bahuta sI kamajoriyoMko bunA lAnI hai, yaha bAta gaccharUpama pariNata ho gaI: bahutama gacchoMka nAma hamAre vyAvahArika jIvaname spaSTa hai / prArambha meM to sthAnoMka nAmase prasiddha ho gaye / rudramanIya, jisa zithilatAko, mAdhAraNa samajhakara apavAda- maMDaraka upakaiza ityAdi ima vAta ke acche udA. mArgake rUpama apanAyA gayA thA, vahI zrAge cala haraNa haiN| kaI uma paramparAka prasiddha aAcAryake kara rAjamArga bana gaI / dvAdaza varSIya duSkAla meM kisI viziSTa kAyama prasiddha hura, jeme kharatara, muniyoMko anicchAse bhI kucha doSAMke bhAgo tapA Adi / vidvatA Adi sadguNoMke kAraNa bananA par3A thA, para duSkAla nivartanakaM pazcAna bhI unake prabhAvakA vistAra hone lagA aura rAjaunameMse kaI vyakti una doSoMko vidhAna ke kameM - mvIkAra kara khullamakhullA poSaNa karane lge| una * kahA jAtA hai sampranine mAdhuoM kI vizeSa kI prabalatA aura pradhAnatAkaM Age muvihitAcAge bhaktipe prerita hokara kaI aise kArya kiye jisase unako ___ isa sambandhameM digambara mAnyatAke liye "ane- zuddha grAhAra milanA kaThina huA aura gajAzrayame kAnta" varSa 3 kiraNa meM dekheN| zithilatA bhI pA ghumii| Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSe 3, kirava - yati-samAja darabAroM meM bhI unakI pratiSThA jama gaI / janatAmeM taka nahIM milatA thA / pATaNa usa samaya unakA to prabhAva thA hI, rAjAzraya bhI mila gayA; bama kendrasthAne thA / kahA jAtA hai ki vahAM usa aura cAhiye kyA thA ? parigraha bar3hane lagA, mamaya caityavAsI caurAmI AcAryoMke anaga kramazaH vaha zAhI ThATabATa mA ho gayA / gaho alaga upAzraya the / suvihitoMmeM uma mamaya zrI takiyoMke mahAre baiThanA, pAna khAnA, snAna karanA, varddhamAnamUrijI mukhya the| unake ziSya jinezvarazArIrika saundarya bar3hAnake mAdhanoMkA upayoga, mUrima jainamuniyoM kI inanI mArgabhratA na dekhI jaise bAla rakhanA, sugaMdhita tela aura itraphanelAdi gaI, ataH unhoMne guru jIse nivedana kiyA ki mevana karanA, aura puSpamAlAoMko pahananA zrAdi pATaNa jAkara janatAko macca mAdhutva kA jJAna vividha prakArake prAgama-viruddha AcaraNa pracalita karAnA cAhiye, jimase ki dharma, jo ki kaMvala ho gaye / bAharake ADamparoMmeM hI mAnA jAne lagA hai, vAstavika rUpameM sthApita ho ske| ina vicAroM muvihita muniyoko yaha bAteM bahana agyaseM. ke prabala Andolaname unameM naye mAhamakA saJcAra unhoMne sudhArakA prayatna bhI kiyA, para zithilA- huA aura ve 18 muniyoMke mAtha pATaNa pdhaare| cAriyoMka prabala prabhAva aura apane parNa prayantra uma mamaya unheM vahA~ Thaharaneke liye sthAna bhI abhAvakaM kAraNa maphala nahIM ho ske| mamatha nahIM milA para Akhira unhoMne apanI pratibhAse AcArya haribhadrasUrina bhI apane saMbodha-prakaraNa sthAnIya gajapurohitako prabhAvita kara liyA, catyavAbhiyAMkA bahuta kar3e zabdoMma virodha kiyA aura umIkaM yahA~ Thahare / jaimA ki pahale mocA hai / ina prakaraNa caityavAnakA mvarUsiTa mAga gayA thA, caityavAmiyoM ke mAya virAdha aura prakaTa honA / prasiddha karAvA. vArakA muThabheH avazyambhAvI thI una logona jilezvaramere binA nahI phaTanA" / mamayakaM parivAra para mUrijIke aAne kA samAcAra pani hI jima kimI hone para hA kAya hazrA karate hai| nAbhI jayanA prakArame unheM lAchina kara nirgamita karAnakI parA nahI paka jAtA, taba taka nahIM phaTatA / yA. ThAna lii| viruddha pracAra unakA paDalA hathiyAra havI zatAbdI meM caityavAsiyoM kA prAvalya ina baDa thaa| unhoMne apana kaI zipyoM aura Azrita gayA ki muvihitoMko utarana yA ThaharanakA sthAna vyaktiyoM ko yaha kahA ki tuma loga mavatra ima bAnakA pracAra karo ki "yaha mAdha anya gAjoM ke ___ * vizeSa jAnane ke liye dekheM haribhadra mUrijI chadmavezA guptacara haiM, yahA~kA prAntarika bheda prApta racita saMvodha-prakaraNa, gaNadharamAIzataka vRhada vRtti, kara rAjyakA aniSTa kareMge / ata: isakA yahA~ saMghapaTakavRni zrAdi / paM0 becaradAmajI racita, laina rahanA maMgalajanaka na hokara ulaTA bhayAvaha hI hai| mAhitya mA~ vikAra thavArthI thayelI hAnI' granthapre bhI jitanI zIghra hI make inako yahA~me nikAla denA saMbodha mastarIke AdhArase acchA prakAza DAlA gayA hai| caahiye| rASTrake hitake liye hameM isa bAnakA Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta _ [jyeSTha, bhASA, bIra-nirvAvasaM. spaSTIkaraNa karanA par3a rahA hai / " phailate phailate yaha tapAgaccha Aja bhI vidyamAna haiN| vardhanAnasUrijI bAta tatkAlIna nRpati durlabharAjake kAnoM meM pahu~cI ke ziSya jinezvarasUrine durlabharAjakI samAmeM unhoMne rAjapurohitase pUchA aura usase saccI (saM0 1070-75) caityavAsiyoM para vijaya prApta vastusthiti jAnane para unake vismayakA pAra na kI, ataH khare-sacce hone ke kAraNa vaha kharatara rahA, ki aise sAdhuoMke viruddha aisA ghRNita aura kahalAye aura jagaccandrasUrijIne 12 varSoMkI nindanIya prayatna! AyaMbilakI tapazcaryA kI isase ve tapA (saM. ___samayakA paripAka ho cukA thA; caityavAsiyoM 1285 ) kahalAye / isI prakAra anya kaI gacchoM ne anya bhI bahuta prayatna kiye, para saba niSphala kA bhI itihAsa hai| hue| isake uparAnta caityavAsiyoMse zrI jinezvara- isake bAda musalamAnoMkI car3hAiyoMke kAraNa sUrijIkA zAstrArtha huA, caityavAsiyoMkI burI bhAratavarSa para azAMtike bAdala umar3a par3e / unakA tarahase hAra huI hai / tabhIse suvihitAcAriyoMkA prabhAva zramaNa-saMsthA para par3e binA kaise raha sakatA prabhAva bar3hane lagA / jinavala masUri, jinadattasUri, thA ? janasAdhAraNake nAkoM dama thA / dharmasAdhanAmeM jinacandrasUri aura jinapatisUri, ina cAra AcA- bhI zithilatA A gaI thI kyoMki usa samaya yoMke prabalapurupArtha aura asAdhAraNa pratibhAse cai- to logoMke prANoM para saMkaTa bIta rahA thA / tyavAsiyoMkI jar3a khokhalI ho gaI / jinadattasUri- phalataH muniyoMke AcaraNameM bhI kAphI zithilatA jI to itane adhika prabhAvazAlI samartha AcArya AgaI thii| yaha viSama avasthA yadyapi paristhiti hue ki virodhI caityavAsiyoMmese kaI prAcArya svayaM ke AdhIna hI huI thI, phira bhI manuSyakI prakRtike unake ziSya bana gye| jinapatisUrijIke bAda vo anusAra eka bAra patanonmukha honeke bAda phira caityavAsiyoMkI avasthA hataprabhAva ho hI gaI thI, sa~bhalanA kaThinatA aura vilaMbase hotA hai| ataH unakI zakti aba virodha evaM zAstrArtha to dUrakI zithilatA dina-ba-dina bar3hana hI lgii| usa samaya bAta, apane gharako saMbhAla rakhanemeM bhI pUrNa yatra tatra paidala vihAra karanA vighnoMse paripUrNa mamartha nahIM rahI thI, kaI AtmakalyANake icchara thaa| yavanoMkI dhAr3a acAnaka kahIMse kahIM Apar3atI, caityavAsiyoMne suvihita mArgako svIkAra dekhate dekhate zahara ujAr3a aura vIrAna ho jAte / pracArita kiyaa| unakI paraMparAse kaI prasiddha lUTa khasoTa kara yavana loga hinduoM ke devamandiroM gaccha prasiddha hue / kharatara gacchaka mUla-puruSa ko tor3a DAlate, logoMko behada satAte aura bhAMti vardhamAnasUrijI bhI pahale caityavAsI the / isI bhAMtike atyAcAra karate / aisI paristhiti meM zrAvaka prakAra tapAgacchakaM jagaccandrasUrijIne bhI kriyA. loga muniyoMkI sevA saMbhAla-ucita bhakti nahIM uddhAra kiyA / inhIMke pramiddha kharataragaccha tathA kara sakaM, to yaha asvabhAvika kucha bhI nahIM hai| - vizeSa varNanake liye dekheM, saM0 1291 meM zithilatA kramazaH bar3hatI hI gaI, yahAM taka racita--"gaNadhara-sAI-zatakapUra ki 16 vIM zatAbdImeM sudhArakI AvazyakatA A Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ par3I! cAroM orase sudhArake liye vyA AvAjeM apane gacchake sudhAra karanekA nizcaya kara liyA sunAI dene lgiiN| vAstavameM paristhitine krAMti-sI aura isI uddezya se ve jinakuzanasUrijIkI yAtrArtha macA dii| zrAvaka samAjameM bhI jAgRti phailii| derAvara padhAre / para bhAvI prabala hai, manuSya socatA solahavIM zatAbdIke pUrvArddha meM prathama lokAzAha kucha hai, hotA kucha aura hI hai| mArga hI meM unakA (saM0 1530 ) ne virodhakI AvAja uThAI, svargavAsa ho gayA,mataH ve apanI icchAko saphala kar3avAzAhane usa samayake sAdhuoMko dekha varSa- aura kAryameM pariNata nahIM kara sake / unake tiromAna kAla (1562 ) meM zuddha sAdhvAcArakA bhAvake bAda unake suyogya ziSya zrIjinacandra sUripAlana karanA asaMbhava batalAyA aura saMvarI jIne apane gurudevakI antima Adarza bhAvanAko zrAvakoMkA eka nayA paMtha nikAlA, para yaha mUrti- saphalIbhUta banAneke liye saM0 1613 meM bIkAnera meM pUjAko mAnA karate the / lokAzAhane mUrtipUjAkA kriyA-uddhAra kiyA * / isI prakAra tapAgacchameM bhI virodha kiyA, para suvihita muniyoMke zAstrIya mAnandavimalasUrijIne saM0 1582 meM, nAgorI pramANa aura yuktiyoMke mukAbale unakA yaha virodha tapAgacchake pArzvacandrasUrijIne saM0 1565 meM, Tika nahIM sakA / pacAsa varSa nahIM bIte ki unhIM acalagacchake dharmamUrtisUrijIne saM0 1614 meM ke anuyAyiyoM se bahutoMne punaH mUrtipUjAko svI- kriyA-uddhAra kiyaa| kAra kara liyA ,bahutase zAstrArthameM parAjita hokara satrahavIM zatAbdImeM sAdhvAcAra yathArIti suvihita muniyoMke pAsa dIkSita hogye| suvihita pAlana hone lgaa| para vaha paramparA bho adhika muniyoMkI dalIleM zAstrasammata,pramANayukta, yuktiyukta dina kAyama nahIM raha sakI,phira usI zithilatAkA aura samIcIna thIM, unake viruddha Tike rahaneko Agamana honA zurU ho gayA; 1680 ke duSkAlakA vidvattA aura sAmarthya virodhiyoMmeM nahIM thii| bhI isameM kucha hAtha thA / aThArahavIM zatAbdIke idhara AtmakalyANake icchuka kaI gacchoMke pUrvArddha meM zithilatAkA rUpa pratyakSa dikhAI dene zrAcAryoMmeM bhI apane apane samudAyake sudhAra karane lagA,kharataragacchameM jinasUrijIkaM paTTadhara,jinacandra kI bhAvanAkA udaya huA; kyoMki jo vyakti svayaM sUrijIne zithilAcAra para niyaMtraNa karaneke liye zAstravihita mArgakA anusaraNa nahIM karatA, lasakA vizeSa jAnaneke liye dekheM hamAre dvArA likhita prabhAva dina-ba-dina kama hotA calA jAtA hai / khara- 'yuga-pradhAna jinacandra sUri' grantha / taragacchake AcArya zrI jinamANikakya sUrijIne isa duSkAlakA vizada varNana kavivara samaya * udAharaNake liye saM0 1557 meM loMkAmatase sundarane kiyA hai, jo ki mere lekhake sAtha zrI jina bInAmata nikalA jisane mUrtipUjA svIkRta kI / (dharma- vijayajI dvArA sampAdina 'bhAratIya vidyA' ke dUsare sAgara-racita padAvalI evaM pravacana priipt)| jainetara aMkameM zIghra hI pragaTa hogaa| isa duSkAlake prabhAvase samAjameM bhI isa samaya kaI mUrtipUjAke virodhI mata utpanna huI zithilatAke parihArArtha samayasundaraNIne saM0 nikale para antameM unhoMne bhI mUrtipUjA svIkAra kii| 1662 meM kriyA-udAra kiyA thA / Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekA [beDa, pApaDa, bIra-nirvANa saM02415 saM0 1718 kI vijayAdazamAko / kucha niyama / zyaka hai ki yadyapi zithilAcAra apanA prabhAva banAya / eka bAtakA spaSTIkaraNa karanA yahA~ bhAva- dina ba dina bar3hA rahA thA phira bhI usa samaya . samaya samaya para gacchakI suvyavasthAke liye prasthAkA bahuta kucha paricaya milatA hai / naM. aise kaI vyavasthApana sA aura kharatara gacchake vyavasthApana prakAzita hone ke kAraNa usase tatkAlIna prAcAryone jArI kiye jinameM se prakAzita vyavasthApanoM paristhitikA jo tathya prakaTa hotA hai vaha nIce likhA kI sUcI isa prakAra hai:-- jAtA hai:-- ninaprabhasUri (caudahavIM zatAbdI ) kA 'vyava- patiyoM meM kraya vikrayakI prathA jora para ho calI sthApana' (pra. jinadata suri caritra--jayasAgara sUri thI, bhAvakoMkI bhA~ti byAja-baTTekA kAma bhI jArI li.) ho cukA thA, pustakeM likha likha kara becane lage the| 2 tapA somasundara sUri-racita saMvijJa sAdhu yogya- zikSAdikA bhI kraya vikraya hotA thaa| kulakake niyama (pra0 jainadharma prakAza, varSa 12 aMka 2 ve udbhaTa ujvala veSa dhAraNa karate the| hAthameM pa03) dhAraNa karane vAle daMDake upara dA~takA mogarA aura saM0 1983 jyeSTa, paTTaname tapAgacchIya prAnanda nIce lohekI sA~va bhI rakhate the| vimala sarijIkA 'maryAdApaTTaka' (pra. jainasarayaprakAza 3 yati loga pustakoM ke bhArako vahana karaneke varSa 2 aGka 3 pR0 112) liye zakaTa, uMTa, naukara mAdi sAtha lete the| 4 saM0 16.3 yu0 jinacandrasUrijIkA kriyA jyotiSa vaidyaka prAdikA prayoga karate the; janma uddhAra niyama patra (pra. hamAre dvArA li. yugapradhAna patriyAM banAte va bhauSadhAdi dete the| jinacandrasUri ) dhAtukA bhAjana, dhAtukI pratimAdi rakha pUjana 5 saM0 1646 po0,su0 13 pattane hAravijaya karate the| saripaTTaka ( jainasatya prakAza varSa 2 aGka 2 pR0 75) 6 sAta bhATha varSame choTe evaM prazuddha jAtike 6 saM0 1677 vai0 su0 . sAvalIma vijayadeva vijayadava bAlakoMko ziSya banA lete the, loca karaneke viSayameM marikA 'sAdhumaryAdApaTTaka' (30 jainadharma prakAza varSa evaM pratikramaNako zikSitatA thii| 52 patra : pR017) * sAdhviyoMko bihArameM sAtha rakhate the va brahmasaM0 1711 mA0 su013 pattana, vijayasiMha varSa yathArIti pAlana nahIM karate the| sari (pra. jai0 dharma prakAza varSa 52 aMka 2 pR. 15) paraspara magadA karate the, eka dUsarekI nindA saM0 1018 mA0 su. 6 'vijaya umAri karate the| paTTaka' (jaina satyaprakAza varSa 2 aMka pR. 378) . uparyukta jinacandrasUrikhIkA patra aprakAzita (aThArahavIM zatAbdIke pati aura zrIpUjyoM ke pAra hamAre saMgraha hai| sparika puoM tathA mArapITake do vRhada varNana hamAre ina maryAdA-paTakoMse tatkAlIna pati samAjakI saMgrahameM bhI hai) Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 205 jainAcAryokA prabhAva sAdhu evaM zrAvaka saMgha para kara yatiniyoMko dIkSA denA banda kara diyaa| bahuta acchA thA, ataH unake niyaMtraNakA bar3A inameM kharatara gacchake jayapura zAkhA vAle bhI eka bhArI prabhAva par3atA thaa| unake bhAdezakA ullaMghana haiN| unnIsavIM zatAbdIke pUrvAddhameM to yati loga karanA mAmUlI bAta nahIM thI, ullaMghanakArIko mAladAra kahalAne laga gaye / parigrahakA bojha evaM ucita daNDa milatA thaa| Aja jaisI svacchanda- vilAsitA bar3hane lgii| rAjasambandhase kaI gAMva cAritA usa samaya nahIM thii| isIke kAraNa sudhAra jAgIrake rUpameM mila gaye, hajAroM rupaye ve byAja honemeM saralatA thii| para dharane lage, khetI karavAne lage. savAriyoM para aThArahavIM zatAbdImeM gaccha-netA gaNa svayaM car3hane lage,svayaM gAya,bhaiMsa,U~Ta ityAdi rakhane lge| zithilAcArI ho gaye, ataH sudhArakI ora unakA saMkSepameM itanA hI kahanA paryApta hogA ki ve eka lakSya kama ho gyaa| isa dazAmeM kaI AtmakalyA- prakArasaM ghara-gRhasthIse bana gaye / unakA parigraha Necchuka muniyoMne svayaM kriyA uddhAra kiyA / unameM, rAjazAhI ThATa-bATa-sA ho gayA / vaidyaka, jyo. kharatara gacchI zrImavacandrajI (saM0 1777 ) tiSa, maMtra taMtra meM ye siddhahasta kahalAne lage aura aura tapAgacchameM zrIsatyavijayajI panyAsa prasiddha vAstavameM isa samaya inakI vizeSa prasiddhi evaM haiM / upAdhyAya yazovijayajI bhI Apake sahayogI prabhAvakA kAraNa ye hI vidyAe~ thIM / aThArahavIM bane isa samayakI paristhitikA vizada vivaraNa zatAbdIkaM suprasiddha sukavi dharmavarddhanajIne bhI upAdhyAya yazovijayajIkaM "zrImaMdharasvAmI" apane samayake yatiyoMkI vidvattA evaM prabhAvake vinatI AdimeM milatA hai| viSayameM kavitta racanA karake acchA varNana kiyA aThArahavIM zatAbdIkaM zithilAcArameM dravya hai| rakhanA prArambha huA thaa| para isa samaya taka yati auraGgajebakaM samayase bhAratakI avasthA phira samAjameM vidvattA evaM brahmacarya Adi sadguNoMkI zocanIya ho uTho, janatAko dhana-jana ubhaya kamI nahIM thii| vaidyaka, jyotiSa AdimeM inhoMne prakArakI kAphI hAni uThAnI par3I / ApasI lar3AacchA nAma kamAnA prArambha kiyA / Age cala iyoMma rAjyaka koSa khAlI hone lage to unhoMne bhI kara unnIsavIM zatAbdIse yati-samAjamaM donoM prajAsa anucita lAbha uThA kara dravya saMgrahakI ThAna durguNoM (vidvattAkI kamI aura asadAcAra ) kA lii| isase janasAdhAraNako Arthika avasthA praveza hone lgaa| ApasI jhagar3oMne prAcAryoMkI bahuta gira gaI; jaina zrAvakoMke pAsa bhI nagada sattA aura prabhAvako bhI kama kara diyaa| 18 vIM rupayoMkI bahuta kamI ho gaI / jinake pAsa 5-10 zatAbdIke uttarArddhameM kramazaH donoM durguNa bar3hate hajAra rupaye hote ve to acche sAhUkAra gine jAte najara Ate haiM / ve bar3hate bar3hate vartamAna avasthAmeM the, sAdhAraNatayA prAma-nivAsI janatAkA mukhya upasthita hue haiM / kaI zrIpUjyoMne yatiniyoM kA AdhAra kRSijIvana thA, phasaleM ThIka na hone ke dakSiA karanA vyabhicArake pracArameM sAdhaka samajha kAraNa usakA bhI sahArA kama hone lagA, taba Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wara [oDa, mAha, bIra-vivi saM015 zrApaka loga, jo sAdhAraNa sthitike the, patiyoM ke bahuta kama milate haiM) aura vaha ghaTane ghaTate vartapAsa byAja para rupaye lene lge| ataH mArSika mAna avasthAko prApta ho gii| sahAyatAke kAraNa ko zrApaka yatiyoM ke velase ___yatimamAjakI pUrvAvasthAke itihAsa para bana gaye, kaI vaiyaka-taMtra-maMtra bhAdi dvArA apane sarasarI taurase Upara vicAra kiyA gayA hai| isa svArtha sAdhanoM meM sahAyaka evaM upakArI samajha unheM utthAna-patanakAlake madhyameM yatisamAjameM dhuraMdhara mAnate rahe, phalataH saMghasasA kSINa-sI ho gii| vidvAna. zAsana prabhAvaka, rAjyasanmAna-prApta aneka yatiyoMko saMghasattA-dvArA bhUna patalA kara puna: mahApuruSa ho gaye haiM, jinhoMne jainazAsanakI bar3I kartavya patha para bhArur3ha karanekI mAmaya unameM bhArI sevA kI hai. prabhAva vistAra kiyA hai, anya nahIM rhii| imase niraMkuzatA evaM netRtvahInatAke AkramaNoMse rakSA kI evaM lAkhoM jainetaroMko jaina kAraNa yati samAjameM zithilAcAra mvachaMdatAse banAyA. hajAroM anamola graMtharaboMkA nirmANa kiyA panapane evaM bar3hane lagA / gamisamAjane bhI rukha jisake liye jaina mamAja unakA cira RNI badala DAlA / dharmapacArake mAtha mAtha paropakAra rhegaa| aba yati mamAjakI vartamAna avasthAkA ko unhoMne svIkAra kiyA. bhASaka bhAdike bAmako avalokana karate hue imakA puna: utthAna kaise ho ko ve par3hAI karAne lage, janmapatrI banAnA, muha. sakatA hai| isa para maiM apane vicAra prakaTa karatA di batalAnA rogoM ke pratikArArtha auSadhopacAra hU~ / yadyapi vartamAna avasthA * kA vAstavika cAla karane lage jinase unakI mAnyatA pUrvavata citra dene se to lekhake azlIla athavA kucha bAtoM banI rhe| ke kaTu ho jAnekA bhaya hai evaM vaha sabake sAmane ___ unakI vidvatAkI dhAka rAja darabAroM meM bhI hI hai, ata: pizada varNanakI AvazyakatA bhI nahIM acchI jamI huI thI, prasa: rANAmoMme panheM acchA pratIta hotI! phira bhI thor3A svarUpa dikhalAye sanmAna prApta thA, apane camatkAroMme unhoMne binA bhaviSyake sambandhameM kucha kahanA ucita nahIM kAphI prabhAva bar3hA rakkhA thA / hama rAjya-sambandha hogaa| evaM prabhAvake kAraNa sthAnakavAsI mata nikalA jo pahale sAdhu yA muni kahalAte the, ve hI taba unake mAdhuSoM ke liye inoMne bIkAnera, jodha yati kahalAte haiM / patanakI karIba karIba carama pura prAdise aise mAjJApatra bhI jArI karavA diye sImA ho cukI hai / no zAstrIya jJAnako apanA the jinase ve una rAjyoM meM praveza bhI nahIM kara skeN| AbhUSaNa samajhate the, jJAnopAsanA jinakA vyasana 18 vI zatAbdI taka yati-samAja meM jAna sA thA,ve aba pAjAvikA,dhanopArjana aura pratiSThApAsanA satata cAlU thI, ataH unake racita bahutame lA acche pacche andha isa samaya taka milate haiM; isakA saMkSepa meM kucha varNana kAlarAmajI baradiyA para 19vIM zatAbdIse jhAnopAsanA kramazaH ghaTatI likhita 'mosavAla samAjako vartamAna paristhiti' graMtha calI (mataH ima zatAbdIke vidvattAparNa prantha meM bhI pAyA jAtA hai| Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pati-samAja rakSAke liye vaidyaka, jyotiSa aura maMtra-taMtrake zAna (parivaTimIvA, marimomukham) ko hI mukhyatA dene lage haiN| kaI mahAtmA to aime kaTeka sikyate sAvaM, basnena parivAnavet // " mileMge jinheM pratikramaNake pATha bhI pUre nahIM paate| evaM pranyoM kI surakSAkI vyavasthA karate huye gambhIra zAstrAlocanake yogya to bhava zAyada hI likhAkoI vyakti khojane para mile / kriyAkANDoMko jo nabAdacet sthakhAtravet sat ziyitavandhanAt / karavA sakate hoM (pratikramaNa, posaha, parva-vyA 1- mUrkhahaste na vAtamA evaM vadati pustikA // khyAna-vAcana, tapa gyApana evaM pratiSThAvidhi ) ve apane racata bAta bhUpakebhyo vizeSataH / bhaba vidvAna gine jAne lage haiN| (udakAniyAcaurebhyo mUSakempo hutAzanAt / ) jisa jJAnadhanako unake pUrvajoMne bar3e hI kaSTa kaSTena likhitaM zAzvaM yatnena paripAsacet // saM likha likha kara saMcita evaM surakSita rakhA, ve muni pAcArakI to gaMdha bhI nahIM rahane pAI; amUlya hastalikhita pranthoMko sa~bhAlate taka nhiiN| para aba hama unheM bhAvakoM ke kartadhyase bhI cyuta ve graMtha dImakoMke bhakSya bana gaye, unake pRSTa naSTa ho dekhate haiM. taba kalecA pAka uThatA hai, buddhi bhI gaye, sardI bhAdise surakSA na kara sakaneke kAraNa kucha kAma nahIM detI ki humA kyA? bhagavAna mahApranthoMke patra cipaka kara thepar3e ho gaye / (hamAre vIrakI vANIko sunAne vAle upadezakoM kI bhI saMgrahameM aise aneka graMtha surakSita haiN)| mavIna kyA yaha hAlata ho sakatI hai ? jisa bAtakI racanekI vidvattA to sadAke liye praNAma kara bidA sambhAvanA to kyA, kalpanA bhI nahIM kI jA sa. huI; purAne saMcita jJAnadhanakI bhI itanI durdazA ho katI, bhAjapA hamAre sAmane upasthita hai| bahutoM rahI hai ki sahRdaya vyaktimAtrako suna kara AMsU ke to na rAtribhojanakA vicAra, na abhaya vastubahAne par3a rahe haiM / sahaja vicAra bhAtA hai ki ina oMkA paraheja, na sAmAyika pratikramaNa vA kriyAgraMthoMko likhate samaya unake pUrvajoMne kaise bhavya kANDa aura na nabakArasIkA patA / pAja inameM manoratha kiye hoMge ki hamAre masta inheM par3ha par3ha kaI vyakti to bhAga-gAMjA bhAdi nazailI cIjoMkA kara apanI prAtmA evaM saMmArakA sapakAra kreNge| saMvana karate haiM, pAjAroM meM vRSTi AdikA saudA para Aja apane hI yogya vaMzajoMke hAtha ina graMthoM karate haiN| upAyoM meM rasoI banAte haiM, vyabhicArakA kI aisI durdazA dekhakara pUrvajoMkI svargastha mAmA- bolabAlA hai| prataeva jagatakI dRSTimeM ve bahuta eM mana hI mana na jAne kyA socatI hoMgI? ------- nanhoMne apane graMthoM kI prazastiyoM meM kaI bAteM aisI / .zvetAmbara samAjameM jisa prakAra pati samAja hai; likha rakhI haiM ki unheM dhyAnase par3hanevAlA koI bhI digambara samAjameM khagabhaga vaise hI mahAraka praNAlIkA vyakti aisA kAma nahIM kara sktaa| itihAsa prAdi bAmane ke liye cainahitaipI meM zrImAthAma jI premIkA nibaMdha evaM bainamitra kAryAta sUratase "bhamapRSTikaTigrIvA, pAriyomukham / prAsa "bhaTTAraka-mImAMsA" grantha par3hanA cAhiye / Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta jyeSTha, bhASA, vIra nirmANa saM02456 gira cuke haiM / paMca mahAvratoMkA to patA hI nahIM, yatiniyoMkI to bAta hI na pUchiye, unake pataaNuvratadhArI bhAvakoMse bhI inameM se kaI to gaye nakI haha ho cukI hai, unakI caritrahInatA jainabIte haiN| samAjake liye kalaMkakA kAraNa ho rahI hai ! kahAM taka kaheM-vidvattA bhI gaI, sadAcAra bhI "guNAH pUjAsthAnaM guNiSu na ca likaM na ca vayaH !" gayA, isIliye sthAnakavAsI evaM teraha panthiyoMkI mahAtmA bhartRharikI yaha ukti solahoM Ane bana AI, ve unake caritroMko varNana kara apane satya hai| manuSyakA Adara va pUjana usake guNoM anuyAyiyoMkI saMkhyA bar3hAne lage / jainetara loga hI kAraNa hotA hai / guNavihIna vahI manuSya pada gurujIke caritroMko lekara masakharI ur3Ane lge| pada para ThakarAyA jAtA hai| yatiyoMkA bhI samAja jinake pUrvajoMne navIna navIna graMtha racakara ajainoM para prabhAva tabhI taka rahA jaba taka uname eka na ko jaina banAyA, apanI vidvattA evaM AcAra- eka guNa (cAhe jJAna ho, vidvattA ho, vaidyaka ho; vicAraka prabhAvase rAjAoM tathA bAdazAhoM para maMtrAdikA jJAna athavA paropakArakI bhAvanA ho) dhAka jamAI, ve hI Aja jainadharmako lA~chita kara aneka rUpoMmeM vidyamAna rahA / jyoM jyoM una guNoMka astitvakA vilopa hotA gayA tyoM tyoM * isIliye rAjapUtAnA prAtIya prathama yati unakA Adara kama hone lagA / antama Aja jo sammelana (saMbaMta 1661, bIkAnera ) meM nimnalikhita hAlata huI hai usake vaha svayaM muktabhogI haiM / na prastAva pAsa kiye gaye the| kheda hai unakA pAlana nahIM to unako koI bhaktise vaMdana karatA hai, na koI ho sakA--(1) udbhaTa veza na rakhanA / (2) zraddhAkI dRSTise unheM dekhatA hai / gocarIme bhI davA bhAdike sivA jamIkanda Adike tyAgakA bharasaka pahale acche acche padArtha milate the, Aja binA prayatna karanA (3) davA Adike sivA paMca tithiyoM bhAvakaM, kevala pArapAToke lihAjasa burIse burI meM harI vanaspati mAdike tyAgakA bharasaka prayatna karanA vastue~ unhe baharAI jAtI haiM / bAnara meM unakA (.) rAtri bhojanake tyAgakI ceSTA karanA / (10) tiraskAra kiyA jAtA hai,kaI vyakti to unam ghRNA bhAvazyakatAke sivAya rAtako upAzrayase bAhara na taka karate haiM / unakA Adara bhaktizUnya aura bhAva honA (20) aprez2I phaizanake bAla na rakhanA vihIna, kevala dikhAvekA raha gayA hai, ataH unakA (22) dIcita patiko sAga sabjI kharIdaneke samaya bhaviSya kitanA andhakAramaya hai, pAThaka svayaM usa bAjAra na jAnA ( 23 ) dhUmrapAnakA tyAga / (24) kI kalpanA kara leN| mujhe to unakI vattamAna dazA sAikila para baiTha bAjAra na ghUmanA / (paMca pratikramaNa dekhakara atizaya paritApa hai, hRdaya becaina-mA ho ke jJAtA na hone taka kisIko dIkSA na denA / (25) jAtA hai| agara adara bhaviSyameM yaha mamAja na parvatithiyoM meM pratikramaNa avazya karanA / ina prastAvoMse . sambhalA to imakA kahA~ taka patana hogA yaha pragaTa hai ki vartamAnameM ina saba bAtoM ke viparIta pracAra socA nahIM jA sakatA / jainadharmakA jJAna unase hai, tabhI inakA virodha samarthanakI bhAvazyakatA huii| kinAre ho rahA hai ataH matheraNoM kI bhAMti ye agara Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pati-samAna jainadharmako bhI chor3a baiThe to koI mAzcarya nahIM hai| kiyA jAnA caahiye| jo mA sAdhAraNa mani samAja inase asantuSTa hai, ye samAjase / ataeva banAyeM jAyeM ve pUrI mustadIse pAlana kiye karavAye sudhArakI paramAvazyakatA hai yaha to hara eka ko jAyeM / jo viruddha AcaraNa kareM unheM vahiSkRta kara mAnanA par3egA / yatisamAjakI yaha dazA A~khoM samAjase unakA sambandha tor3a diyA jAya, isa dekhakara vivekI yatiyoMke hRdayameM pAjasa 35 varSa prakAra kaThoratAse kAma lenA hogaa| jo pAlana na pUrva hI sAmUhika sudhArako bhAvanA jAgRta huI thI, kara makeM ve digambara paMDitoMke taura para gRhastha kharatara gacchake bAlacandrAcAryajI Adike prayatna bana jAveM aura upadezakakA kAma kreN| ke phalase saM01963 meM unakI eka kAnphrensa huI eka vidyAlaya,brahmacarya Azrama kevala yatithI aura usameM kaI acche prastAva bhI pAsa hue ziSyoMkI zikSAke liye kholA jAya / yahA~ para the yathA-(1) vyAvahArika aura dhArmika zikSA amuka DigrI taka pratyeka yatiziSyako par3hanA kA suprabandha (2) bAhya vyavahAra zuddhi (3) jJAno* lAjimo kiyA jAya, upadezaka ke yAgya par3hAIkI pakaraNakI suvyavasthA (hastalikhita granthoMkA na muvyavasthA kI jAya / unase jo vidyArthI nikaleM becanA (4) saMgaThana (5) yati DAyarekTarI ityAdi; unake kharca AdikA yogya prabaMdha karake unheM para prastAvoMkI saphalatA tabhI hai jaba unakA Thoka sthAna sthAna para upadezakoM ke rUpa meM pracAra kArya meM Thoka pAlana kiyA jAya / pAlana honeke do hI mArga niyukta kara deM, tAki unheM jaM nadharmako sevAkA haiM-(1) svecchA aura (2) saMghasattA / svecchAme suyogya mine / zrAvaka mamAjakA umameM kAphI jo pAlana kare ve to dhanya haiM hI, para jo na kareM, mahayoga honA Avazyaka hai| hama agnI sadunake liye saMghasattAkA prayoga karane lAyaka suvya- bhAvanA evaM mahAyatAsa ho gire huye vanimamAjako vasthAkA abhI taka abhAva hI hai| ___ unnata banA sakate haiM, ghaNAse nhiiN| usa kaoNnphreMsakA dUsarA adhivezana huA yA AzA hai ki jainamamAjake karNadhAra evaM nahIM, ajJAta hai| abhI phira saM0 1991 meM bIkA- unnatikI mahad AkAMnA vAle vidvAna yati nera rAjapUtAnA prAMtIya yati-sammelana huA thA zrIpUjya mArgavicAra-vinimaya dvArA bhaviSyako aura usakA dUmarA adhivezana bhI phalaudImeM huA nirdhArita karane meM ucita prayatna kreNge| thA, para mabhI kucha pariNAma zUnya hI rahA / astu| maiMne yaha nibaMdha dvepayaza yA yatimamAjako __aba bhI samaya hai ki yugapradhAna jinacandra nIcA dikhalAne kI bhAvanAme nahIM likhA / mere sUrijIkI taraha kucha sattA balakA bhI prayoga hRdayama unake prati sadbhAvanAkA jo zrota nirantara x dekheM, hamAre dvArA likhita yugapradhAna jina prabhAvita hai usake evaM unakI avanatiko dekha candra sUri' grantha / unhoMne jo sAdhvAcAra na pAlana kara jo paritApa huA, usakI mArmika pakArase kara sake, unheM gRhasthaveSa dilavA madheraNa banAyA jisase vivaza hokara hI isa prabaMdhako maiMne likhA hai| sAdhu-saMsthA kalaMkita na ho| AzA hai pAThaka ise umI dRSTise apanAveMge aura Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAtA , mApa, vara visaM . yadi isameM koI kaTu athavA ayogya vAkya najara varNanameM maiM apanA mahobhAgya samajhatA huuN| bhAye to use dukhita hRdayake dAvAnalako cinArI yatisamAja hI kyoM sAdhu samAjakI dazA bhI samajha mujhe kSamA kareMge / eka spaSTIkaraNa aura vicAraNIya evaM sudhArayogya hai| isa para bhI bhI Avazyaka hai ki isa lekha meM jo kucha kahA bahuta kucha likhA jA sakatA hai| samayakA suyoga gayA hai vaha mukhyatAko lakSya meM rakhakara hI likhA milA to bhaviSya meM ina donoM samAjoM para evaM hai, anyathA kyA yati samAjame aura kyA caitya- isI prakAra jainadharmake kriyAkANDoMmeM jo vikRti vAsiyoMmeM pahale bhI bahuta prabhAvaka AcArya evaM . bhA gaI hai, usa para bhI prakAza DAlanekA vicAra mahAn pAtmAe~ huI haiM evaM aba bhI kaI mahAtmA hai| bar3e ucca vicAroMke evaM saMyamI haiN| inako merA 'takyA mosavAba' se utkRta bhaktibhAvase vaMdana hai| una mahAnubhAvoMke guNa x jIvana ke anubhava bAvalI ghAsa [lekhaka-zrI harizaMkara zarmA ] nAvale AdamI, bAvale kutte, bAvale gIdar3a, bAvale sera cAyakA pAnI pIte / yahA~ taka ki baisAkha aura bandara zrAdi to mabane dekhe sune hoMge, parantu jeThameM bhI use na chor3ate the / tisa para bhI turga yaha ki 'bAvalI ghAma' se bahuta kama loga paricita haiM / phira maje kaTorA-bhara cAyameM dUdhakA nAma nahIM / agara bhUlase kI bAta yaha hai ki pazu pakSI aura manuSya to bAvane hokara cAyameM eka cammaca bhI dUdha par3a jAya, to ve use jIva-jantuoMkI jAnake gAhaka bana jAte haiM; parantu asvIkAra kara deM / prakRti bhalA kisako kSamA karane 'navalI ghAma' marate hue ko amRta pilAtI hai, aura name vAlI hai ? pitAjI para bhI usakA kopa huA, aura duHkhase mukta kara varSoM jilAtI hai / eka sarvathA satya unheM bhayaMkara :raktArza (khunI bavAsIra ) se vyathita ghaTanAke AdhAra para Aja hama pAThakoMko bAvalI ghAsa honA pdd'aa| yaha ghaTanA abase 30 varSa pahile kI hai| kA kucha paricaya karAte haiN| mere pUjya pitA (svargIya paM0 nAthUrAma zaGkara zarmA ) cAyake bar3e AdI the| unakI yaha Teva vyasana pahale to pitAjIke zauca-mArgase thor3A-thor3A khana taka pahu~ca gaI thii| ve subaha-zAma donoM vakta zrAdha zrAdha aAyA, phira tilliyA~ a~dhane lgiiN| yahA~ taka ki ve Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAvajI pAsa cArapAI para par3a gae / nirbalatA ida daraje kI ho gii| hAlatameM bhalA naztara kaise lagAyA jAya 1 jahA~ karavaTa pitAjIke ghaniSTa mitra sAhityAcArya pa0 padmasiMha zarmA badalanemeM dama nikalanekA andezA ho, vahA~ kaisI cIrabhI bImArIkA hAla sunakara haraduAgaja mA gae / usa phAr3a !" zarmA jIko sambodhita hokara bolA-"paDita samaya hama logokI ciMtAkA ThikAnA na thA, taraha 2 ke sAhaba ! maiMne Apake dostako bar3e gaurase dekhA, maraja ilAja-mubAlaje karAe gae / kanakhala-nivAsI vaidyarAja bahuta bar3ha gayA hai, mere basakI bAta nahIM rahI / bAbUsvargIya paM0 rAmacandra zarmAne Ayurvedokta auSadhiyA~ dI, sAhaba, mApha karanA, aisI hAlata dekha kara merA to aura bhI kaI prasiddha vaidyokI cikitsA huI; kitane hI kalejA kA~patA hai. naztarakA to koI savAla hI nhiiN| DAkTaroMkA IlAja karAyA gayA; parantu khUna bahanA banda maiM bhI khudAvanda tAlAse duzrA karU~gA ki vaha ina na huA / pitAjIko parezAnI aura kamajorIkA ThikAnA paDitajIko jaladase jalada zafA bakhze / basa, itanA hI na rahA / unakA moTA tAjA zarIra sUkha kara kA~TA bana mere imakAna meM hai / aura kucha nahIM / acchA, maiM jAtA gyaa| karavaTa badalane aura bAta karane meM bhI kaSTa hone hU~, zrAdAba arja / " lgaa| hama logoMkI ciMtA nirAzAmeM pariNita ho gii| jisa jarrAhake lie zrI sva. padmasiMha zarmAne svayaM pitAjIko acchA honekI ummeda na rahI / itanA z2ora diyA, jisake naztarakI. ravAnagI para sArA bIsiyoM milane-julane vAle roja pAte aura bar3I manda ghara TakaTakI lagAe baiThA thA, jisake daste-mubArika para vANIma, atyaMta udAsInatAke sAtha, "jaba taka sAMsa kAphI bharosA thA, vaha bhI TakA-sA javAba dekara calatA taba taka aAsa" kI lokokti sunAkara cale jAte / banA / aba zarmA jIke hRdayameM bhI nirAzAkA samudra isa samaya taka hama logoMmeM agara kisIkA dhairya nahIM umar3ane lgaa| unakI bhAvukatA, jo aba taka dhairya ke chUTA thA, to vaha the paM0 padmasiMha zarmA / zarmA jI sabako bandhanase jakar3I par3I thI, A~khoMmeM jhalajhalA bAI / dhairya baMdhAte hue barAbara prayatnazIla bane rahanekA protsA- unhoMne apaneko bahuta kucha sa~bhAlate hue, bhare hue hana dete rahe / hamAre hRdaya nirAzAse bhara cuke the, kevala kaNThase kahA "bhAI, aba hama logoMkA pharja hai bAharI bacana-vilAsame prAzAvAditAkI jhalaka dikhAI ki 'kavijIko khUba sevA kareM aura unheM jarA bhI takadetI thI, so bhI rogIko yahakAne yA dama-dilAsA dene lIfa na hone deM, jisase jo Tahala-cAkarI bana par3e, ke lie| karanI cAhie / phira to kavijIko sUrata bhI..." kahate 2 zarmAjIkI hicakiyA~ baMdha gaI, aura hama saba burI taraha vyAkula hone lage / merI mAtA aura hama saba burI taraha vyAkula hone lge| merI mAtAne to cintAke * antameM pa0 padmasiMha zarmAke parAmarzase eka mazahUra kAraNa kaI dinoMse anna taka tyAga diyA thA / vaha jarrAha bulAyA gyaa| jarrAha pAyA, magara marIjako dekha pA~ca-sAta munakke ( dAkha) khAkara rAta-dina pitAjI kara usake hoza ur3a gae, akla cakarA gaI / kahane ko cArapAI paraDI rahatI thiiN|| lagA-"upha, aimI kamaz2orI! itanI nakAhata ! Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 bhavekAnta Di, mApADI-nivAba sN014|| pitAjI jahA~ prasiddha kavi the, vahA~ cikitsaka bhI maiM dasa mIla cala kara AyA hU~, jarA jhAMkI to kara bar3e acche the / bar3e 2 rogoMkA saphalatApUrvaka ilAja lene diijie|" karanA unake liye sAdhAraNa bAta loga unase cikitsA karAne Ate rahate the / unhoMne cikitsA paTavArIjI pitAjIkI dazA dekhakara daGga raha ge| kAryase nirvAha avazya kiyA; parantu dhanI honekI bAta ve unheM dekhakara baiThakameM zrAe aura bar3I nirAzApUrvaka kabhI svAnameM bhI na socii| unakI batAI kaur3iyoMkI eka pur3iyA dete hue bole-"dekhiye yaha eka sAdhukI davAsa rogI barAbara acche hote rahate the| unakI phIsa batAI huI bUTI hai, khUnI bavAsIrako turaMta ArAma kara nizcita na thI, jisane jo de diyA le liyA, g2arIboMse detI hai / maiMne ise kitane hI marIz2oM para AjamAyA hai, to kucha lene hI na the balki unakI davA-dArU aura pathya- saba acche ho gae / yaha ThIka hai ki paNDitajI bahuta kI vyavasthA bhI unheM karanI par3atI thii| isa sevA-bhAvake kamaz2ora haiM, unameM sA~sa hI sA~sa bAkI hai, phira bhI kAraNa pitAjI bar3e loka-priya ho gaye the / kisAna, paramAtmAkA nAma lekara zrApa isa bUTIko unheM jarUra garIba tathA achUta loga una para apanA pUrA adhikAra pilAiye / " mamamate the / pitAjI bhI amIroMsa pIche bAta karate, paTavArIjIko yaha pur3iyA paM0 padmasiMha zarmAne pahale garIboMkI kaSTa kathA sunate the / isaliye bImArIme bar3e bemanase lI / kholakara dekhA, to ghAsa-phUsa kUr3Aunake bhakta darzanArthiyoMkA tAMtA lagA rahatA thaa| karakaTa ? are, yaha kyA bavAla ? - * "nahIM, nahIM, bavAla nahIM, yaha to amRta hai / "kyo bhAI kaise pAe, kahA~ rahate ho ?' sAmane Apa isa davAmeMse dasa mAze lekara pandraha-bIsa kAlI khar3e hue eka grAmINa bhAIsa paM0 padmasiha zarmAne bar3I mirca milavAiye aura bhaga kI taraha ghoTa pIsa tathA udAsInatAse puuchaa| Der3ha pAva jalameM chAnakara abhI pilA dIjie aura isI "paNDitajIkI bImArIkA hAla sunakara pAyA hU~.. taraha su baha pilAie / tIna-cAra dina karake to dekhie, kA paTavArI hU~ sunA hai, unheM bavAsIrakI bImArI hai| paramAtmAne cAhA, to zrArAma ho jAyagA / " grAmINa -moTe moTe kapar3e pahane hue usa Agantukane uttara bhAIne khaa| diyaa| paM0 padmasiha zarmAke nirAza hRdayama eka bAra "are bhaI ! aba paNDitajIko kyA dekhoge ? do- phira AzAkA saJcAra huA, unhoMne mere bhAI eka dina ke mehamAna haiN| milane julanese unhe kaSTa svargIya umAzaGkarajIsa kahA- "lo ise pIso hotA hai / maiM subahase aba taka lagabhaga 50 zrAdamiyoM aura chaano| kabhI-kabhI aisI jar3I-bUTI bar3A kAma ko unake pAsa jAnese roka cukA hU~ zrApa bhI kSamA kara jAtI haiM, phira yaha to eka sAdhukI kreN|"-shrmaajii bar3I nirAzA aura duHkhase bole| batAI hai / " zAmako davAkI pahalI mAtrA dI gaI aura ___ "nahIM sAhaba, maiM paNDitajIke darzana karake lauTa phira subaha pilAI gaI / itane hI se khUnakA vega kucha jAU~gA / unhoMne jIvana bhara sabakA bhalA kiyA hai| kama huA / nipaTa nirAzA-nizAmeM zrAzAkI kiraNa Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAvajI pAsa dikhAI dii| udAmInatA ghaTI, cintAmeM kamI huI, phirane lageMge, bhUkha khUba lagegI, dasta sApha AvegA / mAhasane phira udyogazIlatAkI bA~ha pkdd'ii| cAra dina yaha davA jarA sIsI karatI hai, usakI phikra na karanA / meM khUna AnA banda ho gayA / pitAjIko bhI apane eka bAta aura sunie, aba davAke lie mere pAsa Ane jIvanakI prAzA hone lagI, aura unhoMne aba usa kA kaSTa na kareM / vaha to Apake haraduAgaMjake pAsa hI ghAsa-phUsako 'jIvana-mUri' kahanA zurU kiyaa| kapAsa, jvAra, makke aura bAjareke khetoMmeM bahuta hotI puriyAkI ATha khurAkeM cAra dinameM khatama ho gii| hai| vahIMse tAjA ukhar3avA ma~gAie aura sukhAkara rakha maiM tAMgA lekara paTavArIjIke pAsa pahu~cA, 21) ru. lIjiye / abhI to kArtika hI hai, Apako bahuta-sI aura kucha miThAI unake Age rakhakara nivedana kiyA- pAsa mila jaaygii| yaha ga~vArU bUTI hai| idhara gA~vake "dIvAnajI aba pitAjI acche haiN| khuna banda ho gayA loga ise 'bAvalI pAsa' kahate haiN| isakA paudhA Der3ha hai, nIMda Ane lagI hai, aba to sirpha kamajorI zeSa hai| phuTa U~cA hotA hai, pattiyA~ lambI lagatI hai, phalo mI thor3I davA aura de dIjie, bar3I kRpA hogii| ApakI AtI haiM, jinameM bIja hote haiN|" sevAmeM hama logoMkI taraphase yaha tuccha bheMTa arpita hai, abhiprAya yaha ki 'yAvalI ghAsa' se pitAjI bilakRpayA svIkAra kreN|" kula acche ho gae / unakI kRza kAyA phira moTI___ paTavArIjIkI prasanatAkA ThikAnA na rahA, ve sAjI aura tandurusta dikhAI dene lagI / pUjya zarmAjI bole-"paNDitajI acche ho gae, maiMne saba kucha bhara seroM ghAsa ukhar3avA kara apane sAtha le gae / pitAjIne paayaa| aba ve saikar3oMkA bhalA kreNge| aise paropakArI bhI khUba pracAra kiyA / maiM bhI prativarSa pacAsoM paikeTa jitane adhika jIveM, utanA hI acchA / maiM veda-hakIma mejatA rahatA huuN| jo mitra yA paricita milatA hai, barA' nahIM haiN| rupae zrApa uThA lIjie, maiM to muftameM yaha bara usase usakA jikra karatA huuN| arzake jisa rogIko bAMTatA rahatA hU~ / merA lagatA hI kyA hai / ATha Ane vaha dI gaI, usIko lAbha huaa| meM mano ghAsa ikaTThA ho jAtI hai / Apa cAheM, to isa na jAne bhagavatI vasundharAke garbhameM kyA-kyA vibhamiThAI ko muhaleke bAlakoMko bA~Ta sakate haiM, nahIM to siyA~ chipI par3I haiM / saMsArameM prakRti mAtAkI vyApakatA ise bhI le jAie / maiM kucha bhI na lgaa|" aura vicitratA samajhane vAle bahuta thor3e haiM, ve hI paTavArIjIkA do Taka inkAra dekhakara phira isarAra sacce jJAnI aura pUre paNDita haiN| * (dIpakase.) karanekI merI himmata na huI | rupaye uThA lie aura lohAmaNDI AgarA] miThAI bAlakoMko bA~ra dii| paTavArIjIne abakI bAra -- pracura mAtrAmeM davAI dete hue kahA-"lIjie, yaha * yaha ghAsa pavAra-kAtikameM hI hotI hai / isa bIsa dinako kAphI hogI / isIse paNDitajI calane- sAla jitanI ikaTThI kI gaI thI, ma saba bA~Ta dI gii| - Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthaprakAzikA aura paM0sadAsukhajI [2050 paramAnanda jaina zAkhI] zrIumAsvAtike tatvArtha sUtrakI hindI lepa apanA upayogakI vizuddhatAke arthi tathA TIkAoMmeM 'arthaprakAzikA' apanA khAsa tathA saMskRtake bodharahita alpajJAnike tatvArthasthAna rakhatI hai| isameM prAcIna jaina panthoMke anu- sUtranike artha samajhanake athiM apanI buddhike sAra sUtroMkA spaSTa artha hI nahIM diyA gayA, balki anusAra likhI hai / parantu rAjavArtikakA artha unakA vizada vyAkhyAna evaM spaSTIkaraNa bhI kiyA kahU~ kahU~ gommaTasAra, trilokasArakA artha leya gayA hai-sUtrameM AI huI prAyaH una sabhI bAtoMkA likhA hai / apanI buddhikI kalpanAte isa pranthameM isameM yatheSTa vivecana hai jinase tasvArtha ke jilA- eka akSara hU~ nahIM likhA hai| jAkai pApakA bhaya suoMko tasvArtha viSayakA bahuta kucha parijJAna ho hoyagA, ara jinendrakI AjJAkA dhArane vAlA jAtA hai / TIkAkI prAmANikatAke viSayameM paNDita hoyagA so jinendra ke AgamakI AjJA binA eka sadAsukhadAsajIke nimna madgAra khAsa taurase avara smaraNagocara nahIM karegA likhanA to baNe dhyAna dene yogya haiM / jinasaM spaSTa hai ki isa TIkA hI kaise ? bhara je sUtra AjJA chor3i apane manakI meM jo kucha vizeSa kathana kiyA gayA hai vaha saba mukti te hI apane abhimAna puSTa karana* yogya rAjavArtika, gaummaTamAra aura trilokamAra Adi ayogya kalpanA kari likheM haiM te miyAdRSTi sUtra.pranthoMkA Azraya lekara kiyA gayA hai-paMDitajIne drohI ananta saMsAra paribhramaNa kreNge"| apanI orase usameM eka akSara bhI nahIM likhA isa TIkAkaM antameM dI huI prazastime eka hai| ve to mUtra viruddha likhane vAleko midhyAdRSTi bAtakA aura bhI patA calatA hai aura vaha yaha ki aura mUtradrohI taka batalAte haiN| aura aisA karane yaha TIkA akele paNDita sadAsukhadAsajIkI hI kI bahuta hI jyAdA anucita samajhate haiM, aura kRti nahIM hai, kintu do vidvAnoMkI eka sammilita isaliye aime sUtrakI AjJAnusAra vartane vAle tathA kRti hai / ima bAtako sUcita karane vAle prazastike pApa bhayase bhayabhIta vidvAnoMke dvArA anyathA artha padya nimna prakAra haiMke likhe jAne kI sambhAvanA prAyaH nahIMke barAbara hai / paMNDitajIke ve udgAra isa prakAra haiM: caupAI prakAzakAnA deza bhASA baca- "pUraba maiM gaMgA taTa dhAma, nikA zrI rAjavArtika nAma andhakA alpa meza ati suMdara ArA tisa nAma / Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthaprakAzitaH sadAsunanI tAmaiM jina cetyAlaya se, parameSThIsahAyanI amarAva jaina the| mApane apane agravAla jainI bahu baseM // 13 // mitA kIratabandajIke sahayogase hI jaina siddhAnta kA acchA mAna prApta kiyA thA aura pApa * bahujAtA tina maiM ju rahAya, bar3e dharmAtmA sabana the tathA usa samaya nAma tAsu parameSThi sahAya / pArAmeM acche vidvAna samajha jAte the| jainagranthameM ruci bahu kare, unhoMne sAdharmI bhAI jagamohanadAsakI mithyA dharama na cita meM dharai // 14 // tattvArtha viSayake jAnanekI vizeSa ruciko dekhakara dohA svaparahitake liye yaha 'arthaprakAzikA' TIkA saba se pahale pA~ca hajAra zloka pramANa lilI thI so tattvAratha sUtrakI, aura phira use saMzodhanAvike liye jayapura racI vacanikA sAra / prasiddha vidvAna paM0 sadAsukhadAsajIke pAsa bhejA nAma ja artha prakAzikA, thaa| paNDita sadAsukhajIna saMzodhana sampAdanAdi giNatI pA~ca hajAra // 15 // ke sAtha TIkAko pallavita karate hue use vartamAna so bhejI jayapura viya, 11 hajAra zloka parimANakA rUpa diyA hai aura isI yaha TIkA prAyaH paNDina sadAsukhajIko nAma sadAsukha jaay| kRti samajhI jAtI hai| so puraNa gyAraha sahasa, kari bhejI tina pAsa // 16 // bhakta paricaya parame inanA aura bhI sApha savaiyA dhvanita hotA hai ki paNDita sadAsukhajIkI kRtiyoM (bhagavatI ArAdhanA TIkA Adi) kA usa samaya agravAla kula zrAvaka kIgtacanda, pArA jaina prasiddha nagaroM meM yatheSTa pracAra ho cukA juAre mA~hi suvAsa / thA aura unakI vidvattA evaM TokA zaktikA sikA parameSThI sahAya tinake suta, tatkAlIna vidvAnoM ke hRdaya para jama gayA thaa| yahI pitA nikaTa kari zAstrAbhyAsa // 17 // kAraNa hai ki ukta paNDita parameSThIsahAyajIko kiyo graMtha nija para hita kAraNa, tattvAthasUtrakI TIkA likhane aura use jayapura lakhi bahu ruci jaga mohndaas| paNDita jIke pAsa saMzodhanAdike liye bhejanekI preraNA milI / itanA hI nahIM, balki usameM yatheSTa sattvAratha adhigama su sadAsukha, parivardhana karanekI anumati bhI denI par3I hai| tabhI rAsa cahu~ diza aryamakAza , // 18 // paMDita sadAsukhajI usa TIkAko duganese mI bha. ina paJcoMse spaSTa hai ki bhArA nikAsI paMDita pika vistRta karanemeM samartha ho sake haiN| Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baneTa [yeDa, pApaDa, vIra-nivAra * isakA sampAdanAdi karanemeM paMDita savA so jinavAni prasAda, sunajIkA pUre do varSakA samaya lagA thA / aura yaha vikrama saMvata 1914 meM vaisAsa zukhA dazamI viSayate bhae niricchuka // 5 // ravivAra ke dina pUrNa huI thii| jaisA ki prazastike mApakA janma vikrama saMvata 1822 meM athavA nimna papase prakaTa hai: usake lagabhaga hubhA jAna par3atA hai| kyoMki Apa saMvat ugaNI se adhika, ko ratnakaraNDa zrAvakAcArakI TIkA vikrama saM0 caudaha AditabAra // 1920 kI caita kRSNA caturdazIko pUrNa huI hai aura usa samaya usakI prazastimeM mApane apanI Ayu sudi dazamI vaisAkhakI, * 68 varSako prakaTa kI hai| ApakI janma bhUmi jayapUraNa kiyA vicAra // 3 // pura hai / usa samaya jayapura meM rAjA rAmasiMhakA yaha TIkA apane viSayakI spaSTa vivecaka hone rAjya thA / kahA jAtA hai ki paM0 sadAsukhadAsajI ke sAtha sAtha par3hanemeM bar3I hI rucikara pratIta hotI rAjyake khajAMcI the aura Apako jIvana-nirvAhaka hai| isIse isake paThana-pAThanakA jainasamAjameM liye rAjyakI orase ) ru. mAhavAra milA kAphI pracAra hai| . karate the| inhIMse ApakA aura Apake kuTumbakA ___ isa TIkAke pradhAna lekhaka paMDita sadAsukhajI baDI pAlana-poSaNa hotA thA / isa viSayameM eka kimbaterApantha AmnAyake prabala samarthaka the| Apa dantI isa tarahase bhI kahI jAtI hai ki Apako vikramakI 19 vIM 20 vIM zatAbdIke bar3e acche jayapura rAjyase 8) 20 mAhavAra jisa samayase vidvAn ho gaye haiN| ApakA janma khaNDelavAla milanA zurU huA thA,vaha unheM barAbara usI taraha jAtimeM huA thA aura ApakA gotra 'kAsalIvAla' se milatA rahA usameM jarA bhI vRddhi nahIM huI / thaa| Apa DeDarAjake vaMzaja the aura Apake pitA ekabAra mahArAjAne svayaM apane karmacAriyoM bhAdi kA nAma dulIcanda thA, jaisA ki artha prakAzikA ke vetanAdikA nirIkSaNa kiyA,taba rAjAko mAlUma prazastikI nimna paMktiyoMse prakaTa hai: huA ki rAjyake khajAMcIke sibAya, cAlIsa varSa ke aseMmeM sabhI karmacAriyoM ke vetanameM vRddhi huI hai deDarAjake vaMza mAhi, --vaha dugunA aura caugunA taka ho gayA hai / ika kiMcita jnyaataa| parantu khajAcIke vahI pATha rupayA haiM / aba dulIcandakA putra, jAnakara rAjAko bahuta kucha Azcarya aura duHkha kAsalIvAla vikhyAtA // 4 // huA / rAjAne paMDitajIko bulAkara kahA ki mujhase bhUla huI hai jo Aja taka bhApake vetanameM nAma savAsukha kaheM, kisI tarahakI vRddhi nahIM ho sakI / itane thor3ese mAtmasukhakA bahu icchuka / kharca meM bhApake itane bar3e kuTumbakA pAlana-poSaNa Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pravaliyA aura paM0sadAsukhajI kaipa honA hogA ? uttarameM paMDitajIne kahA ki rUpa pro kArya parAbara cAlU rahA hai vaha zAyada hI bhApakI kapAsa. saba ho jAtA hai| taba rAjAne dekhanako miltaa| bar3e. prAgrahase kahA ki mAmApako jo bhArata ho so mAMgaleM, maiM use pUrA kara dUMgA aura cAjase paMDitajIkI jIvana-ghaTanAoMkA aura kauTubhApako vetana 20) ru0 mAhavAra milA kregaa| mbika jIvanakA yadyapi koI paricaya upalabdha itanA saba hone para bhI parama saMtoSI paNDita nahIM hai to bhI jo kucha TIkA panthoMmeM dI gaI sadAsukhadAsajIna kahA ki yadi Apa merI prArthanA saMkSipta prazasti mAdise jAnA jAtA hai usase paM0 svIkAra kareM to maiM nivedana karU~, isa samaya maiM jIkI cittavRtti, unakI sadAcAratA, mAtma-nirmaratnakaraNDa zrAvakAcArako TokA likha rahA hU~, yatA, adhyAtmarasikatA, pitA aura sacI svayaM apanI isa asthAyI paryAyakA koI bharosA dhArmikatA pada pada para prakaTa hotI hai / ApakA nahIM hai aura mujhe kisI cIjako koI AkAMkSA jinavANIke prati bar3A bhArI sneha thA, aura usakI nahIM hai / ataH bhAjasa meM pATha ghaMTe ke bajAya 6 deza dezAntaroMmeM pracAra karanekI AvazyakatAko ghaTe hI khajAMcIkA kAya kiyA karUMgA aura vetana mApa bahuta hI jyAdA anubhava kiyA karate the| bhI bhApa mujhe 8) ru0 kI bajAya 6) 20 mAsika isaliye bhApakA adhika samaya zAstra svAdhyAya, hI de diyA kreN| taba rAjAna kahA ki kalase sAmAyika, tattvavitavana paThana-pAThana aura prathoMke Apa khajAMcIkA kAya 6 ghaNTe hI kiyA kareM, anuvAdAdi kAryoMmeM hI vyatIta hotA thA / ratnaparantu vetana yadi Apa adhika nahI lenA cAhate karaNDa zrAvakAcArakI TIkAke avalokanasa pApake to vaha 8) ru0sa kisI taraha bhI kama nahIM kiyA saiddhAntika anubhavakA kitanA hI patA cala jAtA jA sktaa| hai aura sAtha hI bhApakI vicAra paddhattikA bhI bahuta kucha jJAna ho jAtA hai| yadyapi isa TokAmeM yadi yaha ghaTanA satya ho; to isase paNDita kahIM kahIM para caraNAnuyogakaM viSayako usake jIkI saMtoSavRttikA aura dhArmika sAhityakaM pAtrakI somAsa kucha ghaTA bar3hAkara likhA gaya hai, nirmANakA kitanA adhika anurAga pratIta hotA jo prAyaH paNDitajIkI udAmIna cittavRttikA hai, ise batalAne kI jarUrata nahIM rahatI / yadi bhaTTA pariNAma jAna par3atA hai| phira bhI svAmI samantarakIya prathAke khilApha terahapantha di0 jainasamAja bhadrakaM ratnakaraNDa zrAvakAcArakA yaha mahAbhASya meM sthApita na hotA aura isa tarahase khAsakara paMDitajIke vizAla adhyayana, vidvatA aura kAryajayapura rAjyake vidvAn digambara sAhityako anu- tatparatAkI ora saMketa karatA hai / yadi bhAja vAdAdise alaMkRta kara isakA pracAra na karate to digambara samAja ke vidvAnoMmeM jainasAhitya uddhAra di0 jaina samAjameM dhArmika granthoM ke paThana-pAThanAvi evaM pracArako una jaisI lagana ho jAya to nissakA aura unake graMthoMke TIkA-TippaNAdike nimoNa- ndeha.kucha varSoM meM hI bahuta kucha Thosa sAhityakA Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Man [Da, pApaDa, pIra- viram nirmANa hokara saMsArameM usakA prabhara kiyA jA bhaneka tamottama pranyoMkI susama bhASA pani sakatA hai| kA kI hai, aura aneka navIna graMtha bhI banAe~ hai, parantu abhI taka dezadezAntaroMmeM unakA jaisA paNDita sadAsukhadAsajIke eka pradhAna ziSya pracAra honA cAhiye thA vaisA nahIM huA hai| aura the| unakA nAma thA pannAsAkhAjI sNghii| ApakA tuma isa kAryake sarvathA yogya ho, tathA jainadharmake ukta paMDitajIse vikrama saM0 1901 se 1907 ke marmako bhI acchI taraha samajha gaye ho, pataeva madhyavartI kisI samayameM sAkSAtkAra huA thA / gurudakSiNAmeM maiM tumase kevala yahI cAhatA hU~ ki papiDatajIke sadupadeza evaM prabhAvase saMghIjIkI jaise bane taise ina graMthoMke pracArakA prayatna kro| vicavRtti palaTa gaI aura jainadharmake pranthoMke vartamAna samayameM isake samAna purayakA aura dharmaabhyAsako bhora unakA citta vizeSatayA utkaMThita kI prabhAvanAkA aura koI dUsarA kArya nahIM hai|" ho utthaa| unhoMne yaha praviyA kI, ki maiM mAjase yaha kahanekI bAvazyakatA nahIM, ki paNDitajIke rAtriko 10 baje prati dina paMDitajIke makAna para suyogya ziSya saMghInIne guru dakSiNA dene meM jarA pahu~ca kara jainadharmake graMthoMkA abhyAsa evaM pari- bhI mAnA kAnI nahIM kI / aura Apane apane zIkhana kiyA phaha~gA / jaba saMghIjI apanI pratijJA jIvanameM rAjavArtika, uttara purANa Adi pATha ke anusAra rAtriko 10 baje paMDitajIke makAna pranyoM para bhASA varSAnakAe~ likhI haiM aura para pahuMce taba paNDitajIne kahA ki bhApa bar3e ghara 20000 hajAra zloka pramANa vidvajjama bodhaka' ke haiM-sukhiyA haiM-ataH Apase aise kaThina paNa- nAmaka graMthakA nirmANa bhI kiyA hai / isake sivAya kA nirvAha kaise ho sakemA ? uttaramai saMghIjIne sarasvatI pUjA bhAdi kucha pustakeM padyameM likhI haiN| usa samaya apane mu~hase to kucha bhI nahIM kahA anya sAdharmI bhAiyoMkI sahAyatAme Apane jayapura kintu jaba taka paMDita sadAsukhajI jIvita rahe taba meM eka "sarasvatI bhavana" kI sthApanA kI thI taka Apa barAbara niyama pUrvaka usI samaya unake jisase bAharasaM graMthoMkI mAMga mAne para pranyoMkI pAsa pahu~cate rahe / paMDitajIka sahayogase aAphne pratilipi karAkara bheja dete the / sasa kAryako kitane hI siddhAnta graMthoMkA avalokana kiyA aura bhApa paMDitajIkI amAnata samajhane the, aura usa jainadharmake tatvoMkA manana evaM parizIlana kiyaa| kA jIvana paryaMta taka nirvAha karate rhe| * paMDita sadAsukhadAsajIne anta samavameM apane yapi pariData sadAsukhadAsajIke maraNa-samaya ziSya saMdhIjIsa kahA ki-"avameM isa asthAyI paryAyako chor3akara vidA hotA huuN| maiMne tathA mere 10 pAkAsabI saMdIkA paricaya. 'vijaya pUrva partI paMDita ToDaramalajI, mannAlAlajI aura boSa munita prathamatagatI mattAnAse khimA gayA jayacandrajI zrAdi vidvAnoM ne asIma parizrama karake dekho-pR. 3 . / Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aryaprakAzita ripa-sadAsubbI kA ThIka ThIka bodha nahIM ho sakA hai| parantu rana- he bhagavati vere parasAda, karatazrAvakAcArakI prazastise hamanI bAta para maraNa samai mati hohu viSAda / nizcita hai ki rasnakararaDa bhASakAcArakI pabanikA paMDitajIko antima kRti hai| yaha vikrama saMvat paMca parama gurupada kari Doka, 1920 meM caitra kRSNa caturdazI ke dina pUrNa huI hai| saMyama sahita lahU~ paraloka // 14 // usa samaya paMDitajIkI umra 68 varSakI ho cuko thii| isake bAda mApa adhikase adhika do-cAra ina paryose spaSTa pratIta hotA hai ki parikhata varSa hI jIvita rahe hoNge| ratnakaraNDa prAvakAcAra sadAsukhadAsajI apane samAdhi maraNake liye kI pApakI yaha TIkA jainazAkhoMkA vizeSa anu- kitane utsuka the| jarUra hI unakA maraNa samAdhi bhava prApta kara leneke bAda likhI gaI hai, isI pUrvaka humA hai aura usake prasAdase ke nisandeha kAraNa isameM die hue varNanase paMDitajI, unakI sadgatiko prApta hue hoMge / cittavRttikA aura sAMsArika deha bhogoMse vAstavika udAsInatAkA bahuta kucha mAmAsa paMrita sadAsukhajIne jo sAhitya sevA kI hai, mila jAtA hai| usameM samAdhi bhAdikA jo mahatva aura apane amUlya samayako jinavANI madhyayana pUNa parNana diyA hai usase paNDitajIkI samAdhi- adhyApana aura TIkA kAryameM bitAnekA jo prabana maraNa-viSayaka jijJAsA evaM bhAvanAkA bhI kitanA kiyA hai vaha saba vidvAnoMke dvArA anukaraNIya hai| hI digdarzana ho jAtA hai| aura bhagavatI ArAdhanA saMskRta-prAkRtake jainapranthoMkA hindI bhASAmeM anukI TIkAke antake nimna do padyoMse, jinameM vAdAdi kara jo jainasamAjakA upakAra ve kara gaye samAdhi maraNakI AkAMkSA vyakta kI gaI hai, mere haiM vaha bar3A hI prazaMsanIya aura pAdaraNIya hai| upayuka niSkarSakI puSTi hotI hai: isase jainasaMsArameM bhApakA nAma amara ho gayA hai| isa samaya taka mujhe bhApako kRtiyoMkA patA merA hita honeko aura, calA hai / saMbhava hai aura bhI kisI prathakI baca ___nikA likhI gaI ho yA koI svatantra graMtha banAyA dIkhe nA~hi jagatameM Thaura / gayA ho| prastuta 'marthaprakAzikA' TIkA aura usa yAH bhagavati zaraNa jugahI, rasnakaraeDa zrAvakAcArakI TokAke atirikta jina maraNa pArAdhana pAU~ sahI // 13 // pAMca kRtiyoMkA patA aura canA hai| isa prakAra * maThasaTha parasapumAyuke, bIte tuka pAdhAra / zeSa bhASu taba garavate, bAhu yahI mama sAra // 10 1-bhagavato bhArAdhanA TIkA, saMvata 1908 meM -masti, tyA bhaavaacaardiikaa| bhAdoM sudI dopajako pUrNa huii| Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jyeSTha, bhASAe, bIDa vivAda 2-paNDita banArasIdAsakaM lAhakasamayasAra diyA thA use kArya meM parizata karanekA apanA TIkA bhI kartavya samajhegA, aura tadanusAra jaina pranthoM kA aneka bhASAmoM meM anuvAdAdi kara pracAra 3-nityaniyama pUjA saMskRtacI ttiikaa| karanekA jahara kAI saMgaThita prayatna kregaa| aisA 4 akalaMka stotraMko ttiikaa| karake hI vaha apane upakArIke RNase uRNa ho skNgaa|| 5-tattvArthasUtrako laghu ttiikaa| vIra sevAmandira sarasAvA pichalI cAra TIkAoMke sAmane na honeke tA05-5-1940 kAraNa unake viSayameM racanA saMvat aura prazasti AdikA koI ThIka paricaya nahIM mila skaa| yaha lekha zrImUlacanda kisanadAsajI kAparikAke mAzA he samAja paMDitajIke upakArako smaraNa digambara jaina pustakAlaya' sUratase zIghra prakAzita hone karatA humA unake sevA bhAvakA zrAdarza sAmane vAlI 'marthaprakAzikA' TIkAke liye prastAvanAke rUpameM rakkhegA aura jinavANIke pracArakA jo sandeza likhA gayA hai| unhoMne apane ziSya paMDita pannAlAlajI saMghIko Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainiyoMkI dRSTi meM bihAra lekhaka-paMDita ke0 bhujavalI zAstrI, vidyAbhUSaNa, sa. "jainasiddhAntabhAskara" ] isa mahatvapUrNa prastuta viSayakA maiM do bhArahe haiN| itanA hI nahIM, sammedazikhara, pAvApura dRSTiyoMse vicAra karU~gA, jinameM pahalI aura rAjagRhAdi sthAnoM para jainiyoMne atula dRSTi paurANika aura dUsarI aitihAsika hogii| dravya vyaya kara bar3e-bar3e AlIzAna mandira jainiyoM kI mAnyatA hai ki vartamAnakAlameM nirmANa kiye tathA dharmazAlAe~ Adi banavAI hai bhAratakSetrAntargata prAryakhaNDameM eka dUsarese dIrgha aura prativarSa hajAroMkI saMkhyAmeM samUce bhAratakAlakA antara dekara sva-para-kalyANArtha caubIsa varSase jenI yAtrArtha vahA~ jAte haiN| jisa bihAra mahApuruSa avatarita hue, jinheM jainI tIrthakarake prAMtameM apane paramapUjya eka-do nahIM bIsa tIrthanAmase sambodhita karate aura pUjate haiM / ina karane divya tapasyAke dvArA karma-Aya kara mora tIrthaGkaroMmeM 19 veM tIrthakara zrImallinAtha, 20veM lAbha kiyA hai, vaha pAvanapradeza janI mAtrake tIrthakara zrImunisuvrata, 21 veM vIryaGkara zrInami. lie kaisA AdaraNIya evaM rasApanIya hai-yaha nAtha evaM 24 veM tIrthakara zrImahAvIrakI janma- yahA~ kahanekI AvazyakatA nahIM / itanA hI bhUmi kahalAnekA saubhAgya isI bihAra prAntako kahanA paryApta hogA ki eka zraddhAlu jainIke lie hai| mallinAtha aura naminAthakI janmanagarI isa vihArakA pratyeka kaNa, jo tIrthaharoM evaM mithilA, munisuvratakI rAjagRha tathA mahAvIra. anyAnya mahApuruSoMke caraNarajase spRSTa hamA kI vaizAlI hai| caubIsa tIrthadaroM meM se hai, zirodhArya tathA aminandanIya hai| isakI zrInaminAtha aura 1 le zrI RSabhadevako chor3a-pa vistRta kIrti-gAthA jaina-pranthoM meM bar3I zraddhAse kara zeSa 22 tIrthakara isI bihArase mukta hue haiM " jinameMse 20 tIrthaharoMne to vartamAna hajArI- prathama tIrthakara bhI RSabhadeva ikSvAkuvaMzIya bAga jilAntargata sammedazikhara ( Parshwan- triya rAjakumAra the / hindapurANoMke anusAra ath hill ) se muktilAma kiyA hai aura zeSa do ye svayambhU manukI pAMcavIM pIr3hImeM hue batalAye meM se mahAvIrane pAvAse tathA vAsupUjyane campA- gaye haiM / inheM hindU ' evaM bauddha ' zAstrAkAra bhI se / sammedazikhara, pAvApura aura campApura sarvajJa, sarvadarzI aura yugake prArambha meM jaina-dharma(bhAgalapura ) ke atirikta rAjagRha, guNAvA, kA saMsthApaka mAnate haiM / hindU avatAroMmeM yaha gulajArabAga (paTanA) jaise sthAnoMko bhI jainI rakho, bhAgavata 51.5. dekho, nyAyavindu apane anyAnya mahApuruSoMkA muktisthAna mAnate bh03| Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 anekAnta [jyeSTha-ASAda, pIra-nirvANa 0 2466 pAThaveM mAne gaye haiM aura sambhavataH vedoMmeM bhI evaM zrI neminAtha bhAdi katipaya vIryavarTIkA inhIMkA ullekha milabA hai| inhIM RSabhadevake ullekha mAnate haiM / mAdhunika khojameM jainiyoMjyeSTha putra samrATa bharatake nAmase yaha deza bhArata- ke antima tIrthakara bhagavAna mahAvIrake pUrvavarSa kahalAtA hai| bIsaveM tIrthakara zrI munisuvrata- gAmI 23veM tIrthakara bhagavAn pArzvanAthako nAyake kAlameM hI maryAdA-puruSa rAmacandra evaM sabhI itihAsavettA sammilivarUpase aitihAsika lakSmaNa hue the / zrIkRSNa 223 tIrthaGkara zrI vyakti svIkAra kara cuke haiM, jo bhagavAn neminAtha ke samakAlIna hI nahIM, balki inake mahAvIrase prAyaH DhAIsau varSa pahale hue the / bAjajAda bhAI the| aba kaI vidvAna bhagavAn ataeva bhAdhunika dRSTise eka vizeSa vizvasanIya neminAthako bhI aitihAsika vyakti mAnane lage jaina itihAsa I0 pUrva navamI zatAbdIse prArambha haiN| gujarAtameM prApta I0 pUrva lagabhaga 11 vIM huA thA yaha nirvivAdarUpase mAnA jA sakatA zatAbdIke eka tAmrapatrake mAdhAra para hindU hai| prastu, yaha viSayAntara hai| aba Aiye prastuta vizvavidyAlaya banArasake suyogya prophesara DAkTara viSaya pr|| prANanAtha vidyAlaMkAra to inheM aitihAsika vyakti jainiyoMkI dRSTimeM bihAra' isa viSayapara spaSTa ghoSita karate haiN| balki prophesara prANanAtha- aitihAsika dRSTi se vicAra karatA huA maiM sarvajI kA kahanA hai ki mohonajodAro' se prathama antima tIrthakara bhagavAna mahAvIrako hI upalabdha pA~cahajAra pUrvakI vastuoM meM kaI zilAe~ lNgaa| bhagavAna mahAvIrakA janma AjasaM 2538 bhI haiM jinameM se kucha meM 'namo jinezvarAya sApha varSa pUrva caitra zu0 trayodazIke zubha dina vartamAna baMkita milatA hai| mujaphpharapura jileke vasAr3ha nAmaka sthAnameM humA yadyapi bhagavAna pArzvanAthakaM pUrvake tIrthaharoMke thA, jisakA prAcIna vaibhavazAlI nAma vaizAlI bastitvako pramANita karaneke liye hamAre pAsa thaa| bhagavAn mahAvIrake zraddheya pitA nRpa siddhArtha sabala aitihAsika pramANa upalabdha nahI phira bhI the| ye kAzyapagotrIya ikSvAku athavA nAtha yA jaina-pranthoMke kathana evaM Ajase lagabhaga DhAI. jJAtavaMzIya kSatriya the / inakA vivAha vaizAlIke tIna hajAra varSa pUrva nirmita avazeSa tathA licchivI kSatriyoMke pramukhanetA rAjA gheTakakI zilAlekhAdi se zeSa tIrthakaroMke astitvakA putrI priyakAriNI athavA trizalAke sAtha humA patA avazya calatA hai| palki kaI vidvAn thaa| rAjA ceTaka-jaise saMbhrAnta rAjavaMzase siddhArtharAmAyaNa, mahAbhAratAdi pranthoM meM hI nahIM kintu yajurvedAdi suprAcIna vaidika sAhityameM jaina-dharma kA vaivAhika sambandha honA hI inakI pratiSThA 3 dekho, 'iNDiyana hisTArikala kvATalI' mAga 7, na0 2 // aura gauravakA jvalanta nidarzana hai| jainapranthoM meM 4 dekho, kaikAlITole vAlA mathurA-jainastUpa / 6 dekho, 'saMkSipta jaina itihAsa' prathama bhAgakI prastAvanA 5dekho, khaNDagiri-udayagiri-sambandhI hAthI-guphAkA aura 'veda purANAdi granthoMmeM jainadharmakA astitva' / 7dekho, 'uttarapurANa' pR605 / shilaalekh| Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaSa 3, kiraNa 8-9] jainiyoM kI dRSTi meM bihAra 523 - siddhArtha nAthavaMzake mukuTamaNi kahe gaye haiN| jainasaMgha isI nAmase adhika paricita thaa| yaha bhAdhunika sAhityAnveSaNase prakaTa huA hai ki nirvivAda bAta hai ki bhagavAna mahAvIrake samaya zAtrika-kSatriyoMkA nivAsa sthAna pradhAnatayA vaizAlImeM jainiyoMkI saMkhyA atyadhika thii| vaizAlI (basAr3ha), kuNDagrAma evaM vaNiyaprAmoMmeM cInayAtrI huenasvAMga (san 635) ke bhAratayAtrA thA / sAtha hI, yaha bhI jJAta huA hai ki nAtha- kAlataka jainiyoMko saMkhyAmeM vahAM kamI nahIM huI vaMzIya kSatriya kuNDa prAmase aizAnya dizAmeM aba thI, kyoMki unhoMne apane yAtrAvivaraNameM spaSTa sthita kollAgameM adhika saMkhyAmeM rahate the| likhA hai ki vaizAlI-rAjyakA gherA karIba eka vaizAlI ke bAhara nikaTa hI kuNDamAma vartamAna hajAra mIlakA thA, vahA~kI jalavAyu anukUla thI, thA, jo saMbhavataH AjakalakA vasukuNDa gA~va hai| logoMkA AcaraNa pavitra aura zreSTa thA, loga jainapranthoMke kathanAnusAra bhagavAna mahAvIrakA dharmapremI the, vidyAkI bar3I pratiSThA thI, aura janma yahI para huA thA / koI koI vidvAna jainI bahuta sa~khyAmeM maujUda the / tIsa varSakI kollAgako hI mahAvIra kA janmasthAna batAte haiN| avasthAmeM bhagavAna mahAvIrane saMsArase virakta ho parantu yaha bAta digambara aura zvetAmbara donoM apane AtmotkarSako sAdhane evaM saMsArake jIvoMko sampradAyoMkI mAnyatAke pratikUla hai| nAzavaMzIya sanmArgameM lagAneke liye sampUrNa rAjyavaibhavako kSatriya vajipradezIya prajAtantrAtmaka rAjasaMghameM ThukarAkara jaMgalakA rAstA liyA / dIna dukhiyoMkI sammilita the / kauTilIya arthazAstrase spaSTa hai prakAra unake udAra hRdayameM ghara kara gayI aura ki, prajAtantrIya rAjasaMghameM kSatriyakuloMke mukhi. pakuloka mukhi. unakI saJcI saMvA bajAne ke liye ve dRDhapratijJa yAoMkI kauMsila mukhyakAryakI thI aura isa hogaye / vizeSa siddhike liye vizeSa tapasyAkI kauMsila ke sadasyoMkA nAmollekha rAjAkaM rUpameM hotA thA / yahI kAraNa hai ki bhagavAna mahA. AvazyakatA hotI hai, yaha bAta nirvivAda siddha vIrake pitA siddhArthakuMDapurake rAjA kahalAte the| hai| isI liye mahAvIrako bAraha varSoM taka ghora tapazcaraNa karanA pdd'aa| kyoMki tapazcaraNa hI nAthavaMzIya kSatriya mukhyataH jainiyoMke 23veM Antarika malako chA~Takara AtmAko zuddha, suyogya tIrthaMkara bhagavAna pArzvanAthake anuyAyI the| bAda evaM kAryakSama banA sakatA hai| isa durdhara tapazcaraNako jaba bhagavAna mahAvIrake divya kara-kamaloMmeM kI kucha ghaTanAmoMko jJAtakara roMgaTe khar3e hojAte jainadharmakA zAsanasUtra AyA taba ve niyamAnusAra , ra haiN| parantu sAtha hI sAtha Apake asAdhAraNa unake upAsaka bngye| bauddhagranthoMmeM bhagavAn dhairya, aTala nizcaya, dRr3ha pAtmavizvAsa, agAdha mahAvIra 'niggaMthanAthaputta' ke nAmase hI adhika sAhasa evaM lokottara kSamAzIlatAko dekhakara prasiddha haiN| isakA kAraNa yaha hai ki usa jamAnemeM bhaktise mastaka jhuka jAtA hai aura mukha svayameva 8 dekho, 'kohisya-ruSazAsa' kA maisUra saMskaraNa pUcha 455 9 dekho, miseja sTibensana kA 'hArTa bApha nimma' (laMDana) 10 dekho, 'baMgAla vihAra ur3IsAke prAcIna jainasmAraka para Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [jyeSTha-aSAr3ha, vIra-nirvANa saM0 2466 stuti karane laga jAtA hai| bAraha varSoM ke upa yathArtha vastusthitikA bodha karAyA, tatvako tapazcaraNoMke bAda vaizAkha zu0 dazamI ko jRmbhaka samajhAyA, bhUneM dUra ko, kamajoriyAM haTAI, gAMvake nikaTa, RjukUlA nadIke kinAre sAlavRkSake AtmavizvAsa bar3hAyA, kadAmaha dUra kiyA, nIce kevala jJAna arthAta sarvajJajyotiko ve prApta pAkhaNDako ghaTAyA, mithyAtva chur3AyA, patitoMko hue / isa prakAra muktimArgakA netRtva grahaNa karane- uThAyA, atyAcAroMko rokA, hiMsAkA ghora virodha ke jaba bhApa sarvaprakArase upayukta hue taba janma- kiyA, sAmyavAdako phailAyA aura logoMko janmAntarameM saMcita apane viziSTa zubha saMkalpA. svAvalambI banAnekA upadeza diyA jAta hotA nusAra mahAvIrane lokodvAra ke liye apanA vihAra hai ki Apake vihArakA prathama sthAna rAjagRha ke (bhramaNa ) prArambha kiyA / saMsArI-jIvoMko nikaTa vipulAcala aura vaibhAra parvata Adi paMca sanmArgakA upadeza dene ke liye lagabhaga 30 varSo pahAr3iyoMkA puNyapradeza thaa| usa samaya rAjagRhameM taka prAyaH samagra bhAratameM bhavizrAnta rUpasabhApakA zizanAgavaMzakA pratApI rAjA zreNika yA bimbavihAra hotA rhaa| khAsakara dakSiNa evaM uttara sAra rAjya karatA thA / zreNika ne bhagavAnkI parivihArako yaha lAbha prApta karanekA adhika saubhAgya padoM meM pramukha bhAga liyA hai aura usake prabhoM para prApta hai / vidvAnoMkA kahanA hai ki isa pradezakA 'vihAra' yaha zubha nAma mahAvIra evaM gautama buddha ke bahuta se rahasyoMkA udghATana huA hai| zreNikakI vihArakI hI cirasmRti hai| jahA~ para mahAvIrakA rAnI celanA bhI vaizAlIke rAjA ceTakakI putrI thii| isalie vaha riztemeM mahAvIra svAmIko zubhAgamana hotA thA, vahA~ pazu-pakSI taka bhI mausI hotI thii| jaina granthoMmeM rAjA zreNika bhAkRSTa hokara Apake nikaTa pahu~ca jAte the| mApake pAsa kisI prakArakaM bheda-bhAvakI guJjAyaza bhagavAna mahAvIrakI sabhAoMke pramukha zrotAke rUpa meM smaraNa kiye gaye haiN| hA~, eka bAta aura hai nahIM thii| vAstavameM jisa dharmameM isa prakArakI aura vaha yaha hai ki bauddha granthoMmeM vimbasAra udAratA nahIM hai vaha vizvadharma-sArvabhaumika-hone gautama buddhake eka zraddhAlu bhaktake rUpameM varNita hue kA dAvA nahIM kara sakatA / bhagavAn mahAvIrakI haiM / prArambhAvasthAmeM bimbasArakA bukhAnuyAyI mahatI sabhAmeM hiMsaka jantu mI saumya bana jAte the honA jainagraMtha bhI svIkAra karate haiN| ata: bahuta aura unakI svAbhAvika zatrutA bhI miTa jAtI kucha sambhava hai ki bimbasAra pahale gautamabuddhakA thii| mahAvIra ahiMsAke eka apratima avatAra hI bhakta rahA ho aura pIche bhagavAna mahAvIrakI vajaha the. isa bAtako svargIya bAla gaGgAdhara tilaka, se jaina dharmameM dIkSita ho gayA ho| mahAtmA gAMdhI aura kavIndra ravIndra jaise jainetara vidvAnoM ne bhI muktakaNThase svIkAra kiyA hai| 11 dekho, 'bhanekAnta' varSa 1 ki. 1 meM prakAzita aura phira bhagavAna mahAvIrane apane vihArameM asaMkhya svatantrarUpase mudrita mukhtAra zrIjugalakizorakA 'bhagavAn mahAvIra prANiyoM ke prajJAnAndhakArako dUra kiyA, unheM aura unakA samaya' zIrSaka nibandha / Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 8-9] jainiyoM kI dRSTimeM bihAra eka dRSTi se vihArako yadi jaina-dharmakA udgama pAMcoM jaina dharmAvalambI siddha hote haiN| likhita sthAna mAnA jAya to bhI koI aisA ghora virodha pranthoM meM ye sabhI zAsaka dharmAtmA, vIra evaM rAjanahIM dikhtaa| kyoM ki isa samaya jaina dharmakA jo nItipaTu kahe gaye haiN| ina rAjAoMmeM khAsakara kucha maulika siddhAnta upalabdha hai, vaha bhantima zreNika yA vimbasArako jainathoMmeM pramukha sthAna tIrthakara bhagavAn mahAvIrake upadezakA hI sAra prApta hai, yaha bAta maiM pahale hI likha cukA huuN| samajhA jAtA hai| hA~, yaha bAta avazya hai ki kuNika yA ajAtazatru bhI apane samayakA eka ApakA siddhAnta apane pUrvavartI zeSa teIsa tIrthaMkaroM prakhyAta pratApI rAjA thA / isane bauddha dharma se ke siddhAntakI punarAvRtti mAtra hai / jainiyoMkI yaha asantuSTa hokara jainadharmako vizeSarUpase apanAyA dRDha zraddhA hai ki apane vandanIya caubIsa tIrthaGkaroM thaa| mAlUma hotA hai ki isIliye baukhagraMthoMmeM yaha ke maulika upadeza meM thor3A bhI antara kabhI nahIM duSkarmoM kA samarthaka evaM poSaka kahA gayA hai| rahA hai| aisI dazAmeM vijJa pAThaka svayaM vicAra kara bhagavAn mahAvIra kA nirvANa isIke rAjya-kAlameM sakate haiM ki jainiyoMkI dRSTi meM vihAra kitanA huA thA / parantu eka bAta jarUra hai ki isa mahatvapUrNa agrasthAna rakhatA hai / aba maiM yahA~ para kuNika yA ajAtazatruke rAjyAdhikArI hote hI saMkSepameM isa bAtakA digdarzana karA denA cAhatA hU~ isakA vyavahAra apane pitA zreNikake prati burA hone ki bhagavAna mahAvIrake uparAnta isa vihAra meM lagA thaa| jainagraMtha kahate haiM ki pUrva vairake kAraNa zAsana karanevAle bhinna bhinna rAjavaMzoMkA jaina- ajAtazatra apane pitAko kAThake piMjare meM bandakara dharmase kahA~vaka sambandha rahA hai| use manamAnA duHkha dene lagA thaa| kintu pauddha zizunAgavaMza-I0 pUrva chaThI zatAbdI me granthoMse patA calatA hai ki isane burA kArya devadatta magadharAjya bhAratameM sarvapradhAna thA / isa pramukha nAmaka eka bauddha-saMgha-dveSI sAdhuke pahakAnese kiyA thaa| rAjyake paricayase hI bhAratakA eka prAmANika itihAsa prArambha hotA hai / usa samaya yahA~ka nanda-vaMza-sara vinsanTasmitha, ema0 e0 kA kahanA hai ki nanda rAjA brAhmaNa dharmake dveSI zAsanakI bAgaDora zizunAgavaMzIya vIra kSatriyoMke pAra jainadharmake premI the| kaimbrija hisTrI bhI hAthameM thii| isa vaMzake rAjAoMne I0 pUrva 645 isa bAtakA samarthana karatI hai| nava nandoMke se I0 pUrva 480 taka yahAM para rAjya kiyA hai| / mantrI to nissandeha jainadharmAnuyAyI the / mahAuttarapurANa, ArAdhanA-kathAkoza aura zreNika- panakA mantrI kalpaka thA, isIkA putra paravatI caritra Adi jaina graMthoMse isa vaMzake zAsakoM- nanda kA mantrI rahA / antima nanda sakalva meM se (1) upazreNika, (2) zreNika (vimbasAra) 12 dekho, vizeSa paricaya ke liye 'sakSipta na itihAsa (3)kuNika (ajAtazatru),(4)(darzaka, (5) udayana ye mAga 2, khaNDa 2 / 13 dekho, 'malI hisTrI Apha iNDiyA' Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [jyeSTha-aSAr3ha, vIra-nirvANa saM0 2466 - athavA dhanananda thA / isakA mantrI zakaTAra sI0 ema0 varDavuDa aura zrIyuta svargIya jaina dharmAnuyAyI thA, jo anta meM muni hogayA kAzIprasAda jAyasavAla pramukha haiN|" IsA kI thA / 5 vIM zatAbdI takake prAcIna jaina-prantha evaM bAda isake putra sthUla bhadra aura zrIyaka the| sthUla ke zilAlekhoM kA kathana hai ki jaba uttarabhAratabhadra jaina muni hogaye the aura zrIyaka ko mantrI meM bAraha varSoMkA ghora durbhikSa par3A thA taba pada milA thaa| isIkA apara nAma sambhavataH candragupta antima zruta kevalI zrI bhadravAhuke rAkSasa thaa| yadyapi usa samaya bhAratameM ghanananda sAtha dakSiNakI ora calA gayA aura vartamAna sabase bar3A rAjA samajhA jAtA thA phira bhI isameM maisUra rAjyAntargata zravaNabelgola meM-jahA~ aba itanI yogyatA nahIM thI ki yaha itane vistata taka usake nAmakI yAdagAra hai-muni ke taura para rAjyako samucita rItisa saMbhAla letaa| phalataH rahakara antameM vahIM para vaha upavAsapUrvaka svargAudhara kaliMgako airavaMzake eka rAjAne isa sIna huaa| zravaNabelgolakI sthAnIya anujIta liyaa| idhara cANakyakI sahAyatAse zruti bhI bhadrabAhu aura candraguptakA sambandha candragupta ne isapara AkramaNa kara diyaa| anta , - jor3atI hai| itanA hI nahIM; anuzruti dvArA zravaNameM I0 pUrva 326 meM nanda-vaMzakI itizrI hogii| belgolakaM sAtha ina donoMkA bhI sambandha jur3asA hai| zravaNabelgolake do parvatoM meM se choTekA sara smithake kathanAnusAra isane hI jainiyoMke nAma 'candragiri' hai jo ki candragupta nAmaka tIrtha paMcapahAr3IkA nirmANa paTanAmeM karAyA thaa| ' kisI mahAna vyaktikA smRti cinha hai| isI para maurya-caMca-jaina-sAhitya aura zilA. eka guphA bhI hai jisakA nAma 'bhadrabAhu' guphA hai / lakhoMse mauryasamrAT candragupta jaina-dharmakA parama- isI parvata para eka sundara prAcIna mandira bhI bhakta pramANita hotA hai / itihAsa-lekhaka dIrgha- hai, jisakA nAma 'candraguptavasti' hai| kAla taka isa bAta para vizvAsa karaneko taiyAra samrATa candragupta kA uttarAdhikArI bindusAra nahIM hue| parantu aba idhara kucha varSoMse aiti bhI pariziSTa parva bhAdi jaina pranthoM se jaina dharmA. hAsika vidvAnoMne bahumatase candraguptakA jaina valambI middha hotA hai / jaina granthoM meM isakA dharmAnuyAyI honA svIkAra kara liyA hai| ina vidvAnoMmeM mi0 vinsenTa e0 smitha, mi0 I0 dUsarA nAma siMhamana milatA hai| bindusAra apane zraddheya pitA ke samAna bar3A pratApI thaa| isakI thAmasa mi0vilsana, mi0 bI0luIsa rAisa, sa0 vijayoM kA parNa vRttAnta upalabdha hone para nissaimsAiklopIDiyA ApharilIjana, mi0 jArja ndeha ise bhI candragupta aura azoka jaise 14 dekho, 'bhArAdhanA kathA koza' bhAga 3, pRSTha 78-81 / samrAToMkI zreNI meM avazya sthAna mila sakatA hai| 15 dekho, 'hisTrI eNDa liTarecara mAka jainikm'| 16 dekho, 'maurya sAmrAjya ke jaina vIra' pRsstth| 118-148 / Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa] jainiyoM kI raSTi meM vihAra bainapaMtha bhI bhAcArya cANakyako samrAT bindusAra zreNika (bimbasAra) aura usake putra kuNika kA pradhAnamaMtrI prakaTa karate haiN| bindusArake (ajAtazatru ) ke nAmoMke sAtha banAI gayI hai| svargastha hone para I0 pUrva 272 meM isakA putra para azokake 22 veM varSakI. 'bhAvarA' kI prAsthimeM azoka rAjyArUr3ha huaa| kaI vidvAnoMkA mata hai jisameM usake bauddha honeke saSTa pramANa haiM, usakI ki samrATa azosne apanI prazastiyoMmeM jo padavI kevala 'piyadasi' pAyI jAtI hai, 'devAnAahiMsA, satya, zIla Adi guNoM para jora diyA piya' nhiiN| isI bIcameM baha jainase baukha humA usase pratIta hotA hai ki vaha svayaM jainadharmA- hogA / para Ajakala bahuta mata yahI hai ki valambI rahA ho to Azcarya nhiiN| pro0 kanakA azoka bauddha thaa| (jaina itihAsakI pUrva pIThikA) kahanA hai ki 'ahiMsAke viSayameM azokake jo jainiyoM kI vaMzAvaliyoM aura anya anyoMmeM niyama haiM ve bauddhoMkI apekSA jainiyoMke siddhAntoM ullekha hai ki azokakA pautra 'sampati' thA, se adhika milate haiN| jainagraMthoM meM isake jaina honekA usake garu 'sahasti' prAcArya the aura vaha jainapramANa bhI spaSTa upalabdha hai| kavi kalhaNakI dharmakA bar3A pratipAlaka thaa| usane 'phyidasi' ke 'rAjataraMgaNI' meM azoka dvArA kAzmIrameM jainadharma- nAmase bahutasI prazastiyA~ zilAoM para kA pracAra kiye jAnekA varNana hai| yahI bAta aMkita karAyI thI / isa kathanake AdhAra para abulaphajalako 'Aine akabarIse bhI vidita pro. pizela aura mi0 mukarjI jaise vidvAnoMkA hotI hai| kucha vidvAnoMkA mata hai ki azoka mata hai ki jo zilAprazastiyA~ aba azokake pahale jainadharmakA upAsaka thA, pazcAta bauddha nAmase prasiddha haiM, ve sambhavataH 'sampati' ne hogayA thaa| isakA eka pramANa yaha diyA likhavAyI hoMgI / para saravinsenTa smithakI jAtA hai ki azoka ke una lekhoMmeM jinameM usake rAya isake viruddha hai / ve una saba lekhoMko spaSTataH bauddha honeke koI saMketa nahIM pAye jAte azokake hI pramANita karate haiN| azokake balki jaina siddhAntoMke hI bhAvoMkA Adhikya hai, samayameM samprati yuvarAja thA aura usIne apane rAjAkA upanAma 'devAnApiya piyadasI' pAyA jAtA adhikArase azokako rAjakoSameM se bauddhhai| devAnAM piya' vizeSataH jainapranthoMmeM hI rAjA- saMghako dAna denekA virodha kara diyA thaa| kI padavI pAyI jAtI hai| zvetAmbarI 'uvAI' samrATa kunAlake zAsanameM bhI zAsana-sUtra usI (aupapAtika ) sUtrapranthoMmeM yaha padavI jaina rAjA ke hAtha meM thA / dazaratha ke samaya meM bhI vahI vAstavika zAsaka rahA / yahI kAraNa hai ki bahula17 dekho, 'rAjAvilakathe' (kannar3a) 18 dekho, 'ya: zAntajino rAjA prayanto jinshaasnm| se pranthoMmeM sampratiko hI azokakA uttarA. zuSkale'tra vitastAko tastAra stUpamaMDale // 01 dhikArI likha diyA hai / jaina-sAhityameM sampati19 dekho, 'malI kaMtha bhApha azoka', thaamkh-kRt| kA vahI sthAna hai jo baukha-sAhityameM azoka Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 bhanekAnta [yeSTha-pravAha, vIra-nirvANa saM0 2466 kA / usane apane priyadharma ko phailAne ke lie yahI saMvaraNa karanA par3atA hai| yaha bAta nirvivAda bahuta prabala kiyA thaa| pariziSTa parvake kaya- siddha hai ki rAjagRha, pATaliputra bhAdi purAtana mAnusAra sampratine anArya dezoMmeM bhI jaina-dharma sthAnoMse jainadharmakA bahuta purAnA abheda sambandha kA pracAra kiyA thaa| pAnazAlA-nirmANa Adi hai| 1937 ke pharavarI mahInemeM paTanA jaMksanase aneka lokopakAraka kArya bhI jainadharmake pracAra eka mIlakI dUrI para lohanIpura muhallemeM jo do meM sampratike paryApta sahAyaka hue haiN| digambara jaina mUrtiyA~ gvodate vaka milI haiM unake __vRhaspatimitrako jItakara magadhako vazameM lAne sambandhameM purAtatvake ananya marmajJa svargIya DA. vAlA samrAT khAravela bhI kaTTara jaina-dharmAvalamvI kAzIprasAda jAyasavAlakA kahanA hai ki bhaartthaa| sArakhelane jainadharmakI bahuta bar3I sevA kI varSameM AjatakakI upalabdha mUrtiyoMmeM ye sabase thii| hAthIguphA vAle zilAlekhameM khAravelako prAcIna haiM / jAyasavAla mahodaya ina mUrtiyoMko 'dharmarAja' evaM 'mithurAja' kahA gayA hai| kaliMgake IsAse 300 varSa pUrvakI mauryakAlIna mAnate haiN| kumArI parvatapara khAravela aura usakI rAnIne kulahA pahAr3a (hajArI bAga) zrAkka pahAr3a aneka mandira tathA vihAra banavAye the| khAsakara (gayA), pacAra pahAr3a ( gayA ) Adi sthAnoM kI samrATke dvArA nirmita vahA~kI guphAoMkA malya khoja kI bar3I AvazyakatA hai| saMbhava hai ina atyadhika hai'| sthAnoMkI khojase kucha nayI bAteM itihAsako upalabdha hoN| kucha vidvAnoMkA khayAla hai ki kulahA pAdake vihArameM zAsana karanevAle guptavaMza pahAr3a bhagavAn zItalanAtha tIrthakara kI tapobhUmi mAdi anyAnya rAjAoMkA jainadharmase kyA saMbaMdha rahA, isa bAta ko khulAsA karanese lekhakA kalevara vizeSa bar3ha jaaygaa| isaliye apanI isa icchAkA 22 dekho, 'jaina ainTIkerI' bhAga 3, ne0 1417-18 23 dekho, 'digammavarIya jaina girekrii|' 20 dekho, satyaketu vidyAlaharakA 'mauryasAmrAjya kA itihaas| 21 dekho, vizeSa vivaraNake liye 'saviptajainaitihAsa' bhAga khNdd| Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parigraha-parimANa-batake dAsI-dAsa gulAma the [ lekhaka-zrI paNDita nAthUrAma premI ] asArameM sthAyI kucha nahIM / sabhI kucha suvarNAdi / SaNNa dhAnyaM brIdyAdi / kuppa "parivartanazIla hai| hamArI sAmAjika vya- kupyaM vastraM / bhaNDa bhANDazandena hiMgumarivasthAoMmeM mI barAbara parivartana hote rahate haiM, cAdikamucyate / dvipadazabdena dAsadAsIyadyapi unakA jJAna hameM jaldI nahIM hotaa| bhRtyavargAdi / cauppaya gajaturagAdayaH jo loga yaha samajhate haiM ki hamArI sAmA. catuSpadAH / jANANi zivikAvimAnAdikaM jika vyavasthA anAdikAlase eka-sI calI A yAnaM / sayaNAsaNe zayanAni bhAsanAni ca / " rahI hai, ve bahuta bar3I bhUla karate haiN| ve jarA gaha- arthAta-khela, vAstu (makAna), dhana (sonArAIse vicAra karake dekheM to unheM mAlUma ho jAya ki parivartana nirantara hI hote rahate haiM, cAMdI), dhAnya (cAvala Adi), kupya (kapar3e), haraeka sAmAjika niyama samayakI gatike sAtha bhANDa (hIMga mircAdi masAle), dvipada (dopAye kucha na kucha badalatA hI rahatA hai| dAsa-dAsI) catuSpada (caupAye hAthI, ghor3e Adi) udAharaNake lie isa lekhameM hama dAsa-prathA yAna (pAlakI vimAna Adi), zayana (vichone kI carcA karanA cAhate haiN| prAcInakAlameM sAre aura Asana ye bAhya paripraha haiN| dezoMmeM dAsa-prathA yA gulAma rakhanekA rivAja * lagabhaga yahI artha paNDita bhAzAdharajI thaa| mAratavarSameM bhI thA / isa dezake anya aura AcArya amitagatine bhI apanI TIkAoM prAcIna granthoM ke samAna jaina-granthoMmeM bhI isake meM kiyA hai| ina dasameMse hama apane pAThakoMkA aneka pramANa milate haiN| dhyAna dvipada aura catuSpada arthAta dopAye aura jainadharmake anusAra bAhyapamihake dasa bheda haiM- caupAye zabdoMkI ora khIMcanA cAhate haiN| ye bAhirasaMgA khetaM donoM parigraha haiM / jisa taraha sonA, cAMdI, vatthaM dhaNadhaNNakupyabhaNDAni / dupaya-cauppaya-jANA makAna, vastra Adi cIna manuSyakI mAlikI Ni veva sayaNAsaNe yahA 1919 samajhI jAtI hai, isI taraha dopAye aura -bhagavatI ArAdhanA caupAye jAnavara bhii| caupAye to khaira, aba bhI isapara zrIaparAjitasUrikI TIkA dekhie- manuSya kI jAyadAda meM gine jAte haiM, parantu pUrva "bAhirasaMgA bAbaparigrahA: / khetaM kAlameM dAsa-dAsI bhI jAyadAdake antargata karSaNAdhikaraNaM / vatvaM vAstu-gRhapaNaM the| pazubhoMse unameM yahI bhinnatA thI ki unake Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [jyeSTha-aSAda, vIra-nirvANa saM0 2466 %3 cAra pAMva hote haiM aura inake do| pAMcaveM parigraha (Slave) hai| isa samayake naukarakA vo svatantra tyAga vratake pAlanameM jisa taraha aura saba vyaktitva hai| vaha paisA lekara kAma karatA hai, cIjoMke chor3anekI jarUrata hai usI taraha inakI gulAma nahIM hotaa| kauTilIya arthazAstrameM gulAma thii| parantu zAyada ina dvipadoMko svayaM chUTanekA ke liye 'dAsa' aura naukara ke liye 'karmakara' zabdoMadhikAra nahIM thaa| kA vyavahAra kiyA gayA hai| dAsa pAsiyoMkA svatantra vyaktitva kitanA thA, anagAradharmAmRta adhyAya 4 zloka 121 kI isake lie dekhie TIkAmeM svayaM paM0 AzAdharane dAsa zabdakA artha sacitA .puNagaMthA kiyA hai--"dAsaH krayakrItaH karmakaraH // vati jIve sayaM ca dukhaMti / arthAt kharIdA huA kAma karane vAlA 1 paM0 pAvaM ca taSNimi rAjamallajIne lATIsaMhitAke chaThe sargameM parigilaM tassa se hoI // 1962 likhA hai"sacittA puNagaMthA vadhaMti jIvegaMthA parigrahAH dAsakarmaratA dAsI dAsI dAsa gomahiNyAdayo ghnanti jIvAn ___ krItA vA svIkRtA stii| . svayaM ca ikhitA bhavanti / karmaNi niyujya tatsaMkhyA vratazuddhyartha mAnAH kRSyAdike pApaM ca svaparigRhItajIva kartavyA sAnatikramAt // 150 // chatAsaMyamanimirca tasya bhavati / " yathA dAsI tathA dAsaH ....." -vijayodayA TIkA arthAt,-dAsa-karma karane vAlI dAsiyA~ arthAt-jo dAsI-dAsa gAya-bhaisa Adi. cAhe vaha gvarIdI huI hoM aura cAhe svIkAra kI sacitta ( sajIva ) parigraha haiM ve jIvoMkA ghAta huIM. unakI saMkhyA bhI vratakI zuddhike liye binA karate haiM aura khetI Adi kAmoM meM lagAye jAne atikramake niyata kara lenI cAhiye / isI taraha para svayaM dukhI hote hai| isakA pApa inake svIkAra dAsoM kI bhii| karane vAle yA mAlikoMko hotA hai| kyoMki isase mAlUma hotA hai ki kAma karane vAlI mAlikoMke nimittase hI ve jIva-vadhAdi karate haiN| dAsiyA~ kharIdI jAtI thIM aura unameM se kucha ___isase spaSTa ho jAtA hai ki unakA svatantra svIkAra bhI karalI jAtI thI / svIkRtAkA artha vyaktitva eka tarahase thA hI nahIM, apane kiye hue zAyada rakhaila, hogaa| 'parigrahItA' zabda zAyada pApa-puNyake mAlika bhI ve svayaM nahIM the| arthAt isIkA paryAyavAcI hai| isa tarahake bAmaparigrahoMmeM jo 'dAsa-dAsI' pari- yazastilaka meM zrIsomadevasUrine likhA haipraha hai usakA artha jaisA ki Ajakala kiyA vadhU-vittastriyau muktvA sarvatrAnyatra tajane / jAsA hai 'naukara naukarAnI' nahIM hai, kintu gulAma mAtA zvasA tanjeti matibrasa gRhAzrame // Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 8-9] paripraha-parimANa-vratake vAsI-dAsa gulAma the 531 arthAta-patnI aura vitta-trI ko chor3akara svAmino'syAM dAsyAM jAtaM anya saba striyoMko mAtA, pahina aura beTI sama samAtRkamadAsa vidyAt / 32 / manA gRhasthAzramakA brahma yA brahmacaryANuvrata hai| gRhyA ghetkuTummArthacintanI mAtA vittakA artha dhana hotA hai, vitta-zrI se tAtparya bhrAtA bhaginI cAsyAH dAsyAH syuH||33|| dhanase kharIdI huI dAsI honA cAhiye / isakA -dharmasthIya tIsarA adhikaraNa / artha vezyA bhI kiyA gayA hai parantu aba mujhe aisA arthAt-yadi mAlikase usakI dAsImeM pratIta hotA hai ki dAsI artha hI adhika upayukta santAna utpanna ho jAya to vaha santAna aura hogaa| kozoM meM vAra-yoSita, gaNikA paNyastrI usakI mAtA donoM hI dAsatAse mukta kara diye Adi nAma vezyAkaM milate haiM jinake prama. jaayeN| yadi vaha strI kuTumbArthacintanI honese kI, bahutoMkI yA bAjArU aurata hotA hai, para grahaNa karalI jAya, bhAryA bana jAya to usakI dhana-strI yA vitta-strI jaisA nAma kahIM nahIM milaa| - mAtA, bahina aura bhAiyoMko bhI dAsatAse mukta kara diyA jaay| gRhastha apanI patnI aura dAsIko bhogatA ina sUtroMko rozanImeM somadevasUrikA brahmANuhuA bhI caturtha aNuvratakA pAlaka tabhI mAnA jA vratakA vidhAna ayukta nahIM mAlUma hotaa| . sakatA hai, jaba dAsI gRhasthakI jAyadAda mAnI smRti granthoM meM dAsoMkA varNana pahuva vistArase jAtI ho / jo loga isa vratakI ukta vyAkhyA para kiyA gayA hai| nAka-bhauMha sikor3ate haiM ve usa samayakI sAmAjika manusmRtimeM sAta prakArake dAsa batalAye haiMvyavasthAse anabhijJa haiM, jisameM 'dAsI' eka pari. dhvajAhato muktadAso gRhajaH krItadatrimau / graha yA jAyadAda thii| avazya hI vartamAna dRSTi- paitriko daNDadAsazca saptaite daasyonyH|| koNase jaba ki dAsa-prathAkA astitva nahIM rahA hai arthAta-dhvajAhata (saMprAmameM jItA huA) aura dAsI kisIkI jAyadAda nahIM hai, brahmANuvratama bhakta-dAsa ( bhojanake badale rahane vAlA, gRhaja) usakA grahaNa nindya mAnA jAnA caahiye| (vAsI-putra). krIta (kharIdA humA), datrima kauTilIya arthazAstrameM dAsakalpa' nAmaka (dUsare kA diyA hubhA), paitrika purakhoMse calA eka adhyAya hI hai, jisase mAlUma hotA hai ki mAyA), aura daNDadAsa (daNDake dhanako cukAneke dAsIdAsa kharIde jAte the, giravI rakkhe jAte lie jisane dAsatA svIkArakI ho), me sAta the aura dhana pAne para mukta kara diye jAte the| prakAra ke dAsa haiN| dAsiyoM para mAlikakA itanA adhikAra hotA thA yAjJavalkyasmRtike TIkAkAra vijJAnezvara ki vaha unameM santAna bhI. utpanna kara sakatA thaa| (12 vIM sadI) ne pandraha prakArake dAsa batalAye aura usa dazAmeM ve gulAmIse chuTTI pAjAvI thiiN| haiM, jinameM apara batalAye hue to haiM hI, unake ___48-15 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [vyeSTha-abAda, vIra-nirvANa saM0 2466 - sivAya juemeM jIte hue, apane mApa vike hue, nivAsI rAmanAtha cakravartIne apane padamalocana durbhikSake samaya bacAye hue Adi adhika haiN| ye nAmaka sAta varSako unake dAsako durmikSaza dAsa jo kucha kamAte the, usa para unake svAmIkA prama-vana na de sakaneke kAraNa 2) paNa lekara hI adhikAra hotA thaa| rAjacandra sarakArako beca diyA / yaha sadaiva sevA pUrvakAlameM bhAratavarSameM dAsa-vikraya hotA thA, kregaa| ise apanI dAsIke sAtha byAha denA / isake apekSAkRta Adhunika pramANa bhI aneka byAhase jo santAna hogI vaha bhI yahI dAsa-dAsI milate haiM karma kregii| yadi yaha kabhI bhAga jAya vo apanI IsA kI caudahavIM sadIke prasiddha bhAratayAtrI kSamatAse pakar3avA liyA jAya / yadi mukta honA ibnabatUtAne baGgAlakA vana karate hue likhA cAhe to 22 mana sIsA () aura rasUna (lazUna 1) hai ki "yahA~ tIsa gaja lambA sUtI vastra do dekara mukta ho jaay| dastAveja likha dI ki dInAra meM aura sundara dAsI eka svarNa dInAra- sanada rhe| meM mila sakatI hai| maiMne svayaM eka atyanta rUpa. ina pramANoMse spaSTa ho jAtA hai ki pUrvakAla batI 'mAzorA' nAmaka dAsI isI mUlyameM tathA meM dAsa-dAsI eka tarahakI jAyadAda hI the| mere eka anuyAyIne choTI avasthA kA 'lUlU' kharIde-bece jA sakate the, ve svayaM apane mAlika na nAmaka eka pAsa do dInArameM mola liyA thA / the, isIlie unakI gaNanA parigrahameM kI gaI hai| arthAta usa samaya dAsa dAsI anya cIjoMke hI yaha saca hai ki amerikA-yUropa Adi dezoMsamAna mola mila sakate the| ke samAna yahA~ gulAmoM para utane bhISaNaatyAcArabaGgalA mAsika 'bhAratavarSa' (varSa 11 khaNDa na hote the jinakA varNana par3hakara roMgaTe khar3e ho 2 6 pR0 847) meM pro. satIzacandra mitra Ate haiM aura jinako svAdhIna karaneke lie kA 'manuSyavikraya patra' nAmaka eka lekha chapA hai| amerikA meM (san 1860) cAra pA~ca varSa taka jisameM do dastAvejoM kI nakala dI hai- jArI rahane vAlA sivila-vAra' huA thA / phira (1) prAyaH 250 varSa pahale barIsAlake eka bhI isa ghAtase inkAra nahIM kiyA jA sakatA ki kAyasthane 7 choTe bar3e strI-puruSoM ko 31) rupaye- bhAratavarSa meM bhI gulAma rakhanekI prathA thI aura meM becA thaa| yaha dastAveja phAlguna 1316 (baMgalA unakI hAlata lagabhaga pazuoM jaisI hI thii| saMvata) ke 'DhAkA rivyU' meM prakAzita huI hai| (2) san 1855 meM briTiza pArlameMTane eka niyama banAdUsarI dastAveja 16 pauSa 1994 (ba0 saM0) kI kara ise banda kiyA hai| yadyapi inake avazeSa likhI huI hai| usakA sAra yaha hai ki, amIrAbAda aba bhI kahIM kahIM maujUda haiN| paraganA (pharIdapura-jilA) ke goyAlA prAma- galAmIkA paricaya prApta karane ke lie bakara TI. *dekho, kAzIvidyApITha-vArA prakAzita 'inabatUtA kI vAziMgaTanakA 'bhAramodAra' aura miseja eca0 vI0 sTo kI bhAratayAtrA' kA pRSTha 361 / likhI huI 'rAma kAkA kI kuTiyA' mAdi pustakeM par3hanI caahie| Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amara mAnava [ lekhaka-zrI santarAma pI050 ] eka phaujI DAkTara likhatA hai,-"cikitsA- hamane use Itharase aceta kiyA, usakA peTa zAstra hI rogiyoMkI prANa-rakSA nahIM kara cIrakara kholA, usake chedoMko siMyA aura dUsarI sktaa| koI bhI DAkTara, jisane yuddha-kSetrameM kAma sabhI Avazyaka bAteM kii| bar3e AzcaryakI pAsa kiyA hai, yaha bAta jAnatA hai| aneka aise manuSya hai ki, vaha jItA baca niklaa| ItharakA asara dara dekhane meM Aye haiM, jinako davA-dArU aura zastra. hote hI vaha bar3e palake sAtha bolA-"maiM bilakula cikitsA bacAnemeM sarvathA viphala rahI aura ghAyala ThIka huuN|" usake nikaTa hI eka darjana dUsare manuSya kevala apanI icchAzaktise hI tandurusta ra sipAhI bhayaGkararUpase Ahata par3e the| unameM se eka hokara puna: lar3aneke liye kSetrameM cale gye|" khambha kI taraha uThakara baiTha gyaa| usane bhAyobAke sipAhIko dhyAnapUrvaka dekhA aura khilakhilAkara maiM eka udAharaNa detA hU~ / san 1918 meM ha~sa par3A / vaha bolA,-"yadi yaha isa kaSTamese zerothiyarIke morceke pIche eka asthAyI aspatAla- jItA nikala sakatA hai, to maiM bhIbaca sakatA huuN|" meM kaI ghAyala sipAhI par3e the| unameM AyovAkA eka Ayarizamaina bhI thA / eka golI usake usa dinase lekara eka saptAha pIchevaka, jaba maiM. dAhine pArzvameM, ha~salIkI har3Ike pIchese dhusI aura badalakara dUsare sekSanameM calA gayA, rogI muke usake phephar3e, DAyAphrAma ( Dmphromy praNAma kahane ke bajAya yahI kahA karatApittakoSa aura yakRtameMsa hokara nikala gayI thii| "DAkTara ! maiM bilakula tandurusta ho jAU~gA, nerI usakI aMtadiyoMmeM 13 cheda ho gaye the, unameMse kucha cintA na kiijiye|" vaha eka aisA mAnava duhare ramdha the| bana gayA, jo maregA nahIM aura usane apane irda-girda ke dUsare ghAyaloMmeM jIte rahanekA nizcaya maiMne pUchA-"kyA vaha hoza meM thA ?" kara diyA ! usakI avasthA kaI bAra bigar3I, "bilakula hozameM, aura bAteM karatA thaa| tApamAna bahuta U~cA ho gayA, nAr3I tejIse calane jaba hama usake zarIrakI parIkSA kara rahe the aura lagI aura bar3e hI duHkhada lakSaNa prakaTa hue; parantu AparezanakI taiyArI ho rahI thI, to usane itane apane pArapAra honevAle cittabhramoMmeM ekabAra bhI ucca svarase kahA, jise ki, aspatAlameM maujUda usakA yaha vizvAsa zithila na humA ki, maiM banA pratyeka saceta manuSyane sunA,-"DAkTara ! maiM bila- ho jaauuNgaa| kula tandurusta ho jAU~gA, merI kucha cintA isane yasake dvArA sandeza bhejane bhArambha na kiijiye|" kiye| vaha narsase kahatA,-"bhApa jAkara usa Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 534 anekAnta [jyeSTha-aSAr3ha, vora-nirvANa saM0 1466 udAsa leTe hue sipAhI se kahiye ki, mere zarIrake anuprANita karate the / adhika zocanIyarUpase bhItara 13 se 20 taka cheda haiM aura maiM phira bhI Ahata 12 vyaktiyoMmeMse cAra mara gaye; parantu sandurusta hokara punaH raNa-kSetrameM jAU~gA / " usa bAkI ATha ivane pUrNarUpase usake prabhAvake nIce vyaksei kahiye, jo samajha rahA hai ki, use A gaye ki, ve sabake saba usa mahAsaMkaTameMse pakSAghAta ho jAyagA,-ki,-"yaha yuddha abhIvaka bacakara nikala Aye / DAkTara aura naraseM eka prArambha hI nahIM huA" aura kahiye ki- samAna anubhava karatI thI aura itane ucca svarase "jitanI jaldI ho sake, vaha apane kAma para calA ki, jise saba koI suna sakatA thA, kahatI thii,jaay|" eka aphasarakA dAyaryA pArzva chareM se ur3a "maiM bilakula tandurusta huuN|"-baadko jaba vaha gayA thaa| usase isane kahA,-"jaba taka ApakI AzAvAdI rogI caGgA hokara aspatAlase calA chAtImeM hRdayameM maujUda hai, Apako kucha bhI cintA gayA, eka sarjana milA / usane mujhe batAyA ki, nahIM karanI cAhiye / pApa jaisA navayuvaka bar3ese aspatAlake vArDa meM pratyeka vyakti vizvAsa karatA bar3A kaSTa sahana karake bhI jItA baca sakatA hai| thA, ki usa Ayarizamainane use mRtyuke mukhase jaba maiM caGgA hokara vApasa ghara jAU~gA, to apane nikAlA hai| choTe baccoMse kahU~gA ki aspatAlameM maiMne eka mAsa usa sipAhIne mujhe sikhAyA ki, hatotsAhita kI 'pharalo' kI chuTTI kATI hai|" sipAhI mRtyu-mukhakI ora khisakane lagatA hai vidAke dina maiM unako namaskAra kahaneke liye aura pAzAke binA davA-dArU kucha bhI kAma nahIM Thahara gyaa| maiMne kahA, DAkTara ! mujhe apanA detii| maiM yuddhase jo nizAniyA~ lAyA hU~, unameM patA batAte rahanA, maiM Apako patra likhuugaa| isa eka ciTThI hai, jo morameMse eka aise sipAhIkI prakAra bhApako mAlUma ho jAyagA ki, maiM kaba likhI huI hai, jo tandurusta hokara punaH apanI apanI rejImeMTa meM vApasa jAtA huuN| vIra manuSya rejImeMTameM gayA thA / vaha maiM yahAM pUrIkI pUrI yahA~ leTakara narasoMse sevA karAte hue jIvana nahIM udhRta karatA hU~bitA sakatA / DAkTara! namaskAra, merI kucha cintA DAkTara ! maiM bilakula tandurusta hU~, merI kucha na krnaa|" cintA na kiijiye| ye bhAzAjanaka zabda anivAryarUpase roja (gRhasvase) duharAye jAte the aura aspatAlameM pratyeka vyaktiko Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhUla svIkAra [ lekhaka-zrI santarAma bI0 e0 ] zamerikAmeM DelakAranegI nAmake eka sajana musakeke vinA kyoM chor3a rakkhA hai? kyA bhApa "logoMko mitra banAne aura janatA ko nahIM jAnate ki, yaha kAnUnake viruddha hai ?" maiMne prabhAvita karanekI kalAke vizeSajJa haiN| janhoMne isa naramIse uttara diyA:-"hA~, maiM jAnatA hU~ / parantu viSayapara kaI uttama graMtha bhI likhe haiN| dasare logoM meM samajhatA thA ki, yaha yahA~ koI hAni nahIM ko apane vicArakA banAnA eka gura ve yaha batAte phuNcaayegaa|" "Apa nahIM samajhate the! Apa nhiiN| hai ki, yadi hama galatI para hoM, to hameM apanI samajhate the! Apa kyA samajhate haiM, kAnUnako galatIko mAna lenA caahiye| isase dasarA vyakti isakI rattI bhara bhI paravAha nahIM ho sakatI hai ki zastra DAla detA hai| ve apane jIvanakI eka ghaTanA yaha kuttA kisI gilaharIko mAra DAle athavA isa prakAra likhate haiM, kisI bacceko kATa khaaye| aba isa bAra to maiM "yadyapi maiM nyUyAkake audyogika kendrameM rahatA Apako chor3a detA hU~; parantu yadi maiMne phira kabhI hU~, vo bhI mere gharase minaTakI dUrIpara jaMgalI isa kutteko yahA~ binA tasame aura musakeke dekha liyA, to Apako jajake sAmane peza honA lakar3IkA eka choTAsA naisargika vana hai, jahA~ pdd'egaa|" vasanta RtumeM blekabairIke sapheda phUloMkA vitAna vana jAtA hai, jahA~ gilahariyAM ghoMsale banAkara maiMne vinIta bhAvase usakI AjJAkA pAlana bacce pAlatI haiM aura jahA~ ghor3A-ghAsa ghor3eke karanekA vacana diyA aura maiMne AjJA-pAlana sirake barAbara laMbI ugatI hai| yaha prAkRtika bana- kiyA-thor3I bAra / parantu reksa musakeko pasanda bhUmi phraoNrisTapArka kahalAtI hai| maiM bahudhA apane nahIM karatA thA / aura na maiM karatA thaa| isaliye kutte, reksake sAtha isa pArka meM ghUmane jAyA karatA hamane avasara dekhanekA nizcaya kiyA / kucha samaya huuN| reksa eka snehI aura nirdoSa kuttA hai pAkI vaka pratyeka bAta manohara thI, parantu hama phira pakar3e hameM kvacit hI koI manuSya milatA hai| isaliye gye| eka dina tIsare pahara reksa aura maiM eka maiM reksake galemeM na tasamA bA~dhatA hU~ aura na mu~ha- parvatakemAthe para daur3a rahe the| vahA~ sahasA kAnUna para muskaa| kI vibhUti kummata ghor3e para savAra dekha pdd'aa| ___eka dina hameM pArkameM eka ghur3asavAra pulisamaina reksa mere Age-Age sIdhA pulisa aphasara ke pIche milA / use apanA adhikAra dikhAnekI khujalI dor3A jA rahA thAisase mujhe bar3I vyAkulatA huii| ho rahI thii| usane mujhe tIvra bhartsanA karate hue maiM isameM pha~satA thA, yaha bAta mujhe mAlUma kahA,-"Apane kutteko isa pArkameM tasame aura thii| isalie maiMne pulisamainake pAsa bhAramma Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [jyeSTha-apAda, vIra-nirvANa saM0 2466 karanekI pratIkSA nahIM kI / maiMne bhApa hI pahala karanekA eka hI mArga usake pAsa raha gayA aura krdii| maiMne kahA-"aphasara mahodaya, mApane vaha thA sadArabhAvase dayA dikhAnA / / mujhe aparAdha karate hue pakar3a liyA hai / maiM apa- parantu mAna lIjiye, maiMne apaneko nirdoSa rAdhI huuN| mere pAsa aparAdha ke samaya kisI dUsarI siddha karanekA yatna kiyA hotA-ThIka, kyA jagaha honekA koI una yA bahAnA nahIM / Apane mApane kabhI pulisamainake sAtha vAda-vivAda gata saptAha mujhe cetAvanI dI thI ki, yadi tuma kiyA hai ? isa kutteko vinA musakA lagAye yahA~ lAye, to parantu usake sAtha lar3ane ke bajAya, maiMne svItumheM jurmAnA ho jAyagA / " kAra kara liyA ki, vaha bilakula saccA hai aura maiM sarAsara galatI para hU~ / maiMne yaha bAta zIghratA pulisamainane mRdumbarameM uttara diyA,-"hA~, " se, spaSTavAse aura utsAhapUrvaka mAnalI, usake ThIka hai, maiM jAnatA hU~ ki, yahA~ jaba koI manuSya merA pakSa lene aura mere usakA pakSa lenese mAmalA irda-girda na ho, vo isa jaise choTe kutteko khulA anukUlatA pUrvaka samApta hogayA / daur3ane dene kA pralobhana ho hI jAtA hai|" dUsaroMke mukhase nikalI huI DoTa-phaTakAra maiMne uttara diyA,-"nizcaya hI yaha pralobhana sahana karanekI apecA kyA prAtma-AlocanA hai| parantu yaha kAnUnake viruddha hai|" sunanA adhika sahaja nahIM ? yadi hameM patA ho pulisamainane prativAda karate hue kahA,- ki, dUsarA manuSya hama para barasegA, vo kyA yaha "isa jaisA choTA kuttA kisIko hAni nahIM acchA nahIM ki usake bolaneke pUrva svayaM hI pahuMcAyagA / " usake hRdayakI bAta kaha dI jAya ? ___ maiMne kahA, 'nahIM, parantu ho sakatA hai ki, apane sambandhakI ve saba nindAsUcaka bAteM vaha kisI gilaharIko mAra DAle / " kaha DAliye, jo Apa samajhate haiM ki, dUsarA usane mujhe btaayaa| "maiM samajhatA hU~ zrApa vyakti Apase kahane ke lie soca rahA hai, yA ise bahuta gambhIra bhAvase le rahe haiN| maiM batAtA hU~ kahanA cAhatA hai, yA kahanekA vicAra rakhatA ki Apa kyA kreN| Apa use vahA~ pahAr3a para hai aura unheM use kahanekA avasara milaneke daur3ane ke lie chor3a diyA kIjiye, jahA~ maiM se pUrva hI kaha dIjiye-aura usakA krodha zAnta na dekha sakU~-aura hameM isakI kucha yAda hI na ho jaaygaa| sau pIche ninnAnaveM dazAoM meM vaha rhegii|" udAra aura kSamAzIla bhAva grahaNa kara legA aura ApakI bhUloMko yathAsambhava kama karake dikhavaha pulisamaina honeke kAraNa, mahatvAkA lAyagA-ThIka jisa prakAra pulisamainane kAranegI bhAva cAhatA thA / isaliye jaba maiM apaneko . meM apanakA aura unake kutte ke sAtha kiyA / dhikArane lagA, to apanI prAtma-pUjAko poSita -(gRhasthase) Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gommaTasAra-karmakANDakI truTi-pUrti [dekhaka-60 paramAnanda zAdI] gAcArya nemicandra-viracita gommaTasArake paThana tathA unake kAryoMkA varNana, krama sthApana paura pAThanakA digambara jainasamAjameM vizeSa udAharaNa dvArA svabhAva nirdezake anantara 22vIM pracAra hai| isa granthameM kitanA hI mahatvapUrNa gAthAmeM mUlakoMkI uttara prakRtiyoMkI saMkhyAkA kathana pAyA jAtA hai, jo anya pranthoM meM bahuta kama kramika nirdeza kiyA gayA hai / isake bAda adhidekhanemeM AtA hai| isase pharaNAnuyogake jijJAsu- kAra bharameM kahIM bhI uttara prakRtiyoMke kramazaH nAma oMko vastu tattvake jAnane meM vizeSa sahAyatA aura svarUpa AdikA koI varNana na karake ekadama milatI hai / isa graMthake do vibhAga haiM, eka jIva- binA kisI pUrva sambandhake darzanAvaraNakarmake nava kANDa aura dUsarA karmakANDa / inameMse prathama bhedoMmeMse pAMca nidrAoMkA kArya 23, 24 aura 25 kANDakI racanA bahuta hI susambaddha aura truTirahita na0kI tIna gAthAoM dvArA batalA diyA gayA hai| hai / kintu usake upalabdha dUsare kANDake 'prakRti aura isase yaha kathana sambandha vihIna tathA krama samutkIrtana' nAmaka prathama adhikArameM bahuta kucha vihIna honeke kAraNa spaSTatayA asaMgata jAna truTiyA~ pAI jAtI haiM, jinake kAraNa usakI racanA par3atA hai / 22vIM gAthAke anantara to mAnAvaraNa asambaddha-sI ho gaI hai| aneka vidvAnoMko usake karmake pAMca bhedoM tathA darzanAvaraNa karmake prathama viSayameM kitanA hI sandeha ho rahA hai / mudvita prati cakSu, acanu Adi cAra bhedoM ke nAma svarUpAdikA ko dhyAna pUrvaka par3hanase truTiyoM aura tajjanya varNana honA cAhiye thA, taba kahIM pA~ca nidrAoMke asambaddhatAkA bahuta kucha anubhava ho jAtA hai / kAyakA varNana saMgata baiThatA / parantu aisA nahIM hai, yadyapi saMskRta aura bhASA TIkAkAroMne ukta adhi- aura isaliye yaha spaSTa hai ki yahAM nidrAoMse kArakI apUrNatA evaM asambaddhatAko bahuta-kucha parvakA kathana cita hai| aMzoMmeM dUra kara diyA hai phira bhI usakI mUla- (2) nidra-viSayaka 25 vI gAthAkaM bAda viSayaka-truTiyA~ abhI taka jyoMkI tyoM banI huI haiN| 26 vI gAthAmeM binA kisI sambandhaka midhyAtva pAThakoMkI jAnakArIke liye yahAM unameM se kucha -:khAsa khAsa truTiyoMkA digdarzana karAyA jAtA hai:- 1 vaha gAthA isa prakAra hai: (1) eka 'prakRti samutkIrtana' nAmaka madhi- paMca jaba doSiNa maDAvIsaM cauro kameNa teSagdI / kArameM karmakI mUla bhAva prakRtiyoM ke nAma, paNa, te uttara sarva vA huga pavarga uttarA hoti // 22 // Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [jyeSTha, mApAra, vIra nirvAvasaM. dravyake tIna bheda kisa taraha ho jAte haiM, yaha TIkAkAroMne pUrA kiyA hai| kathana kiyA gayA hai, na ki kayanako saMgata (5) aMgopAMga-viSayaka 28 vI gAvAke bAda banAneke liye yaha bhAvazyaka thA. ki krana vihAyogati nAmakarma tathA chaha saMhananoMke nAma mApta vedanIyakarma aura mohanIya karmake bheda-prame daprabhA aura unake svarUpakA koI ullekha na karake chaha dAdikA kathana kiyA jAtA; aura usake bAda 26 saMhanana vAle jIva kisa kisa saMhananase kauna kauna vIM gAthAko diyA jAtA, jaisA ki saMskRta aura gatimeM utpanna hote haiM ityAdi varNana 29-30-31. bhASA TIkAkArAna kiyA hai| binA esA kiya aba 32 naM. kI cAra gAthAyoM meM kiyA gayA hai| aura sandarbhake sAtha yaha gAthA saMgata mAlUma nahIM hotI varNana bhI mAtra vaimAnika devoM tathA nArakiyoMmeM aura apanI sthiti parase isa bAtako sUcita utpatti ke niyamakA nirdeza karatA hai tathA karma karatI hai ki usase pahalekI kucha gAthAe~ vahA~ chUTa bhUmiko triyoMke antake tIna saMhananoMkA ho udaya batalAtA hai| zeSa manuSya tiryaMcoMmeM kitane saMhananoM (3) darzanamoha-viSayaka 26 vIM gAthAke bAda kA udaya hotA hai aisA kucha bhI nahIM batalAyA cAritra mohanIya karmake 25 bhedoM aura bhAyu kameke aura na guNasthAnoM, kAloM athavA kSetroMkI dRSTi se cAra bhedoMkA tathA nAma karmakI piNDa-apiNDa hI saMhananoMkA koI vizeSa kathana kiyA hai / aisI prakRtiyoMka ullekhapUrvaka gati-jAtiviSayaka ta hAlatameM ukta cAroM gAthAoMkA varNana asaMgata yoMkA koI varNana na karake aura zarIrake nAmoM taka hone ke sAtha sAtha adhurA aura laeNDUrA jAna par3atA kA ullekha na karake 27 vI gAthAmeM maudArikAdi hai| ina gAthAoMke parvameM tathA madhya meM bhI kitanA pAMca zarIroMke saMyogI bhedoMkA kathana kiyA gayA hI kathana chUTA huA mAlUma hotA hai| hai| isase isa gAthAkI sthiti bhI 26 vI gAthA jaisI hI hai aura yaha bhI apane pUrva meM bahutasaM kathana ina gAthAoMkI aisI sthiti dekhakara hI bhAja ke truTita honeko sUcita karatI hai| . se koI 21 varSa pahale paM0 arjunalAlajI seThIne (4) 28 vIM gAthAko sthiti bhI ukta donoM 'satyodaya' patrameM likhe hue apane strI-mukti' nAmaka gAthAoM jaisI hI hai, kyoMki isake parvama zarIra nibandhameM karmakANDake ukta 'prakRti samutkIrtana' ke vandhana, saMghAta aura sasthAna nAmaka bheda-pramaMdoM adhikArako truTi-pUrNa evaM sadoSa batalAte hue kA tathA aMgoM pAMga nAmake maudArikAdi mukhya saMhanana-viSayaka ukta cAroM gAthAbhoMko kSepaka tIna bhedoMkA bhI koI varNana athavA ullekha na karAra diyA thA aura yaha bhI batalAyA thA ki ina karake, isameM mAtra zarIrake ATha aMgoMke nAma diye kA saMkalana yahA~ para anupayukta hai| haiM aura zeSako upAMga batalAyA hai| bandhanAdikA moTI moTI truTiyoMke isa digdarzana parase koI ukta saba kathana bAdako bhI nahIM kiyA gayA hai bhI sahRdaya vidvAna yaha nahIM kaha sakatA ki nemiaura isaliye yaha saba yahA~ para truTita hai, jise candra jaise siddhAnta pakravarti vidvAn prAcArya ne Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para, ji ] gommaTasAra-kAkI truddhi-pUrti apane karmakANDako aisA truTipUrNa banAyA hogA, nahIM pAI jAtI aura jinheM yathAsthAna jora denese. khAsakara aisI hAlatameM jaba ki unakA jIvakANDa karmakAMDakA sArA adhurApana dUra hokara saba kucha bahuta hI susaMgata aura suvyavasthita jAna par3atA hai, susambaddha ho jAtA hai| zeSa 84 gAthAe~ usameM avazya hI isameM lekhakoMkI kRpAse kucha gAthAe~ pahalese hI maujUda haiN| ina 75 gAthAbhoMmeM 70 chUTa gaI haiN| gAthAe~ to karmakAMDake ukta prakRti samutkIrtana hAlameM mujhe prAcArya nemicandra ke 'karma prakRti', adhikArameM upayukta baiThatI haiM aura zeSa 5 gAthAe~ nAmaka eka dUsare pranthakA patA calA aura isase karmakANDakI 808 naMbarakI gAthAke bAda honI usako dekhaneke liye merI icchA balavatI ho cAhiye, kyoMki ina 5 gAthAoMke bAda karmaprakRti utthii| prayatna karane para zrArA jainasiddhAnta bhavana meM jo do gAthAe~ aura dI haiM ve eka kANDameM ke adhyakSa paM0 ke. bhujabalIjI zAstrIke saujanyase 809 aura 810 nambara para pAI jAtI haiN| mujhe isa pranthakI eka dasa patrAtmaka pratikI prApti aba ve 75 gAthAe~ kaunasI haiM aura unameM se huI, jo vikrama saMvata 1669 kI likhI huI hai| kauna kauna gAthA karmakANDameM kahA~ para ThIka baiThatI isameM kula gAthAe~ 159 haiM, parantu lipikartAne haiM use kramazaH batalAyA jAtA haigAthAoMkI saMkhyA 164 dI hai jo kucha gAthAoM karmakANDake 'prakRti samutkIrtana' nAmaka prathama para g2alata aMka paDa jAnekA pariNAma jAna par3atA adhikAra meM maMgalAcaraNase lekara 15 naM0 taka jo hai, aura yaha bhI ho sakatA hai ki 5 gAthAe~ gAthAe~ haiM ve saba 'karma prakRtimeM bhI jyoMkI tyoM likhanese chUTa gaI hoM, jisakA patA dUsarI pratiyoM pAI jAtI haiM aura yaha bAta donoMke eka hI prakaraNa ke sAmane Anese hI cala sakatA hai, astu / honeko sUcita karatI hai| 15vI gAthAmeM saptamaMgoM __isa prantha-pratiko dekhane aura karmakANDake dvArA padArthoke zradvAnakI bAta kahI gaI hai, parantu sAtha usakI tulanA karane mere AnandakA pAra va saptabhaMga kaunase haiM yaha karmakANDase mAlUma nahIM nahIM rahA, kyoMki maiMne jina truTiyoMkI kalpanA kI hotA, karma prakRtimeM unako sUcaka nimna gAthA dI thI vaha saba ThIka nikalI aura unakI pUrtikA hai jo 163 nambara para ThIka jAna par3atI hai - mujhe sahaja hI mArga mila gayA / isa prakaraNa graMtha sipAsthi sthi ubhayaM anvatamyaM puNo vi tattidayaM / parase karmakANDakA vaha saba adhUrApana aura asaM- da kha sattamaMga pAvasabaseNa saMbhavadi // 16 // gatapana dUra ho jAtA hai jo arsese vidvAnoMko . karmakANDakI 200kI gAthAke bAda, jisakA khaTaka rahA hai / isa 'karma prakRti prakaraNako 159 / / gAthAnoM se 75 gAthAe~ aisI haiM jo nakta kANDameM naM. eka gAthAkaM bar3ha jAneke kAraNa 21 ho jAvA hai, karma prakRtime nimna pAMca gAthAe~ aura dI haiM, * 'aivaka pA sarasvati bhavana' bambaI meM bhI isa jinameM karma baMdhakA vizeSa evaM saMgata varNana pAyA pandhakI eka prvi| . . . . jAtA hai:- . Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAta [beDa, bhASAda, bIra-vila tam jIvapaesa kAmapasA hu tprihiiyaa| maMDapAra puriso ghaNaM NivAreha rAbinA vilyaM / hoti padavivarabhUvaM saMbaMdho hoi NAyanyo // 22 taha aMtarAva paNagaM viSAraya hoi badI 15 // asthi praNAImUmo baMdho jIvassa vivijJakammeNa / karmakANDakI 22vI gAthAke bAda karma prakRtimeM tassopaeka jApA bhASo puNa rAya-dosa-mamo // 2 // nimna 12 gAthAe~ aura pAI jAtI haiM jinase usa bhAveNa teNa puNaravi bhavye bahupumAkhA laggati / truTikI pUrti ho jAtI hai jisakA ullekha apara para duppi pa gatasa ya NivaDAreNuSya jagati // 24 // naM01meM kiyA gayA hai pahimuhaNiyamayabohaNamAbhiNi bohiyamaNidaiMdiyanaM / eka samabapibaI kamma jIveNa sttmeyNti| bahuvAdi uggAhAdika kaya chattIsA-tisaba bhedaM // 10 // * pariNamA mAukama baMdhaM bhUyAu sesesa // 25 // bhatthAdo patthaMtarasuvakhaMbhaM bhakati sudaNANaM / so baMdho paubheyo sAyanyo honi suttnnihiho| bhAbhiNiyohiyapuSvaM NiyameNiha sAjaM pamuhaM . paparihi viaNubhAga parasabaMdhohu uviho kahiyo // 26 // mabahIyaditi mohI sImAgaNetti variNayaM samaye / ___ karmakANDakI 21vIM gAthAke bAda karmaprakRtimeM bhavaguNapAcayavihiyaM mohi NANattiNaM viti nam nimna pATha gAthAe~ aura pAI jAtI haiM, jinameM citiyamacitiyaM vA addhaM citiya maNeyameyagayaM / ukta gAthollekhita pATha karmoMke svabhAva viSayaka maNapajavaMti upAinaM jANaha taM khu parakhoe // 30 // dRSTAntoMko spaSTa karake batalAyA hai, aura isaliye saMpuNyaM tu sammaggaM kevalamasavatta samvabhAvagayaM / ye saba vahA~ susaMgata jAna par3atI haiM joyAnoyavitimiraM kevalaNANaM muNedavyaM ||4nnaavaavryNkmm paMcavihaM hoi suttnnidi| madasadamohimaNapajjavakevalavANabhAvaraNamevaM / jAparimoparikhitaM kappazyaM chAyayaM hoDa // 28 // paMcavayApaM NANAvaraNIya jAya jiNamaNviM // 42 // dasaNavAvaraNaM puNa hi parihAroM hu shivduvaarmhi| jaM sAmaraNaM gahaNaM bhAvANaM Neva kaTu mAyAraM / gAvavihaM pau pukhtyavAgihi suttamhi // 26 // avisesadUNa bhaTTe dasaNamidi bhaNNade samaye // 4 // * mahuvitakhaggasarisaM duvihaM puNa hoi veSaNIyaM tu / cakkhUNa jaM payAsaha dIsaha taM caksa dasa viti / sAyAsAvavimiNaM suha-dukkhaM deha jIvassa // 30 // sesidiyappayAso NAyanvo so makkhutti // 44in moheha mohaNIyaM jaha mayirA mahaba kodavA purisN| paramANubhAdiyAI maMtimakhaMdhati muttidvaaii| taM asvIsa vimiNNaM NAyanvaM niNu vadeseNa // 3 // taM prohi saNaM puNa jaM passai tAi pAcakkhaM // 15 mAuMcauppapAraMNAraya-tirincha maya suragaIyaM / bahuvihabahuppayArA ujjobA parimiyammi khettmmi| harivittapurisasarise jIve bhavadhAraNaM samasyaM // 3 // joyAloyavitimiro jo kevaladasaNujjoyo Mane citaM pasaMdavicittaM bANA NAma NivattaNaM NAmaM / isa cinha pAlI gAthAe~ gommaTasAra jIvatevA paziva gaNiyaM gai naai-sriir-maaiiy||33|| kANDameM kramazaH nambara 305, 14, 35, 10, godaM kunAma sarisaM pIpacakulesu pASaNe pcchN| 1, 2, , , 23, 24, 25, paDaraMjaNApa karaNe UbhASAro mahA zevagaNo // 3 // 281, 201, 202, 204 para upayotI hai| . Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mila gommasAra karanI truri-pati caknu pacAlU gohI jbaabossnnaamaavaavN| sipuravimecI bahasamAro ho| ile va bhavistAmo paravi sacAvara pArapativirAmarapaIsu pAvo maso 10 mAdhIvagidividA vimaNirApa tadeva papalAyA . sibatikahate cimegAsamo mAvaM / vidA payatA evaM pavamevaM savAra 4 mArapatiriSayarAmaragaIsu uppAgyo maso // 18 karmakANDakI 25 vI gAthAke anantara karma- veSamUkhoramapasiMge gomukhae paborape / prakRtimeM nimna do gAthAe~ aura haiM jinase usa sarisImApAcArayatirikhabarAmaragaIlu vidi jiivN||5|| TikI pUrti ho jAtI hai jisakA ullekha Upara phimirAyacAtaNumabaharisarAeNa sarisamo boho / naM02 meM kiyA gayA hai| kyoMki inameM se pahalI pArayatirikSamAyusadevesuSpAvaNo kamaso 60 // gAthAmeM kramaprApta vedanIyakarmake sAtA-bhasAtA samma desasapabacaritamAsAracaraNapariNAme / rUpameM do bhedoM aura mohanIyakarmake darzana pAdati vA kasAyA usokhasamasaMkhajogamidA / / 618 mohanIya tathA cAritra mohanIya aise do bhedoMkA hasa-ravi-bharadi-sopaM bhayaM jugukA ya isthi-veyaM / ullekha karake dUsarI gAthAmeM yaha prakaTa kiyA hai saMyaMtahA saba pade yo kasAvA // 2 // ki darzana mohanIya baMdhakI apekSA eka mithyAtva pApadi sapaM vose rAyado kAdadi parapi doseNa rUpa hI hai aura udaya tathA sattAkI apekSA midhvA. pAyasImA jamhA tamA so pariNayA isyI // 3 // tva, samyagmidhyAva tathA samyakprakRtike bhedase puruguNanoge seva karevi bodhamhi puruvaM kamma / tIna bhedarUpa haiN| aura isaliye inake bAda 26 vIM puruuttamo va jahA tamahA so pariNayo puriso // 9 // gAthAkA vaha kathana saMgata baiTha jAtA hai jisakA vitthI yeva pumaM gapuMsamo jyliNgvidirige| itanaM0 2 meM ullekha hai: iTAvamgisamAcagavevaNagAyo palusacito // 15 // duvihaMdubhavaNI sAdamasAeM ca vessnniiymidi| NArayatiripabarAmaramAnamiti parameyaM ve bhaauuN| puSa duviyaSpaM moraM samacArittamohamiti // 12 // NAmaM bAdAbIsaM piMDApiDappameveza // 1 // baMcAdigaM milcha gdavaM sattaM para vivi / NArabatirivamANusadevagaitti pahave gaI dudhA / sabamohaM miccha missaM sammattamidi bAtha // 23 // igiviticaupacakyA bAI paMcappavAhi // 10 // karmakANDakI 26 vIM gAthAke bAda karmaprakRti porAbiyavegubdhipamAhArava tegakAmaNasarIraM / meM nimna gAthAe~ aura haiM jinase usa truTikI idi paMca sarIrA khala vANa viyaSpaM viyANAdi // 6 // pUrti ho jAtI hai jisakA ullekha Upara naM. 3 meM karmakANDakI 27 nambarako gAthAke bAda diyA gayA hai: karmaprakRtimeM cAra gAthAe~ aura haiM, jinameM baMdhanaduniM caritamohaM saayvevnnipboksaapmidi| saMghAta-saMsthAna aura aMgopAMgake bhedoMkA ullekha paramaM soviyapa vidivaM yavamevamuhira hai| aura jinase vaha truTi dUra ho jAtI hai jisakA prayaMpAsA palpasA he sNbs| ullekha Upara naM04 meM kiyA gayA hai / ve cAroM ho mA mAyA bole sosa kasA ve gAthAeM isa prakAra haiM: Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2420 [jyeSa, pArAha, bIra-gAMva paMca pa sadIravaMdhaNaNAmaM prosamApa deta. bassa WRsa bapa pramAbAhAyilIsiyA paaii| - bhAhAratejakaramaNasarIrabaMdhaNa suzAlamidaM 1000 diDhakaMcANi ratinIkhiya zAma sAMgaNaM // 8 // paMca saMghAvaNAmaM caurAvi baha jAba neuna jAssa phammassa-udae apnnonnmsNpttaasNdhiimo| pAhArasenakammaca sarIsaMvAdaNAma micion parasira dhANiharSa saMghasaMpattaseva // 1 // samacAraNiggoI sAnI mAmaNaM dura . karmakANDakI 31vIM gAthAke bAda karmaprakRti meM saThANaM panbheyaM idi giri biNAgame bhAva 7n. cAra gAthAe~ aura haiM, jinameMse pahalImeM una naraka poraajiyveguvivaahaarvgunnmidimnnidN| , bhUmiyoM ke nAma dekara jinake saMhanana-viSayakA aMgovaMgaM tivihaM paramAgamakumaNAsAha // . kaSana 31vIM gAthAmeM kiyA gayA hai, zeSameM saMhanana* __ karmakANDakI 28 vIM gAthAke bAda karma prakRti viSayaka kucha vizeSa varNana kiyA hai-arthAta meM pATha gAthAe~ aura haiM, jimameM vihAyogati guNasthAnoMkI dRSTi se saMhananoMkA sAmAnyarUpase nAma karmake do bhedoMkA aura chaha maMhananoM ke nAma vidhAna karate hue yaha batalAyA hai ki mithyAtvAdi tathA unake svarUpakA pRthaka pRthaka rUpase nirdeza sAta guNasthAnoMmeM chahoM, apUrvakaraNAdi cAra kiyA gayA hai| isaliye jinake anantara ukta guNasthAnoMmeM prathama tIna saMhanana aura kSapakazreNI kANDakI 29, 30, 31 naM0 kI 3 gAthAoMko ke pA~ca guNasthAnoM meM pahalA eka vanavRSabhanArAca rakhaneme unakA kathana pUrNarUpase saMgata ho jAtA hai saMhanana hI hotA hai| vikala catuSkarma-ekandriya, aura phira una gAthAmoMke kSepaka honekI bhI koI do indriya, teindriya aura caturindriya jInoM meMkalpanA nahIM kI jA sakatI,aura na ve kSepaka kahI asaMprAptAsRpATikA nAmakA chaThA saMhanana batAyA jA sakatI haiN| ve pAThoM gAthAe~ isa prakAra haiM:- hai, asaMkhyAta varSakI yuvAle devakuru-uttarakuru duvihaM vihAgaNAmaM pasatya apasasthagamaNa idi nnivmaa| Adi bhoga miyA jovoMmeM prathama vanavRSabhanArAca bajjarisahayArA vajANArAma-pArAyaM // 7 // nAmake saMhananakA vidhAna kiyA hai aura caturtha, naha addhanArAyaM kIliyasaMpattapuNyasevaTaM / paMcama tathA chaTe kAlameM kramasaM chaha, aMtake tIna idi saMhaDaNaM camviha maNAiNihaNArise bhaNiyaM // 7 // aura pAstrIrake eka saMhananakA honA batalAyA hai| jasma kammarasa ravaye panjamayaM bhiirishnnaaraay| isI taraha sarva videha kSetroM, vidyAbarakSetroM, mleccha tassaMhaDaNaM bhaNivaM vArisaNArApaNAmamidi // 7 // khaNDoMke manuSya-tiryacoM aura nAgendra parvatame jasasuSe vanAmayaM ahINArAyameva sAmavaNaM / Ageke tiryacoMmeM chahoM saMhananake honekA vidhAna risado tasvAgaNaM NAmeNa pa bajaNArAyaM // // kiyA hai / isa saba kathanake bAda usa kANDakI jasarape vajamA hAmro bajarahivaNArAyaM / 32 naM0 kI gAthA pAtI hai, jisameM karmabhUmikI risamosaM maziSavaM pArAbasarIrasaMharaNaM // 7 // khiyoMke mantakaM tIna saMhananoMkA kathana kiyA vAjaviseseNa rahivA mahImo abavitaNArAyaM / gayA hai aura yaha spaSTa likhA hai ki unake jassukye taM bhaNiyaM NAmeNa taM abaNarAvaM // 30 // Adike lIna saMhanana nahIM hote / aura Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa gommaTasAra-karma kArakI eka Ti-pati isaliye use kisI taraha bhI prakSipta nahIM kahA jA paMcapa varaNasyeva pauvAridAruNakiMgapaNamiti / sakatA, jise akSipta ThaharAkara seThIjIne apane gaMdhaM duvihaM NeyaM sugaMdhadumgaMdhamidi jANa // min strImukti viSayakI puSTi karanI cAhI thI / 31 vIM tittaM'kAnukkasAya mAvibamAramidi paMcarasaNAmaM / aura 32 vI gAthAoMke madhya meM isa saba kathana maugaM kAsa gubahu sIdurNa NihAsamidi // 15 // vAlI gAthAoMke jur3anese saMhanana viSayaka varNana kAsaM para viyadhyaM cattAsthiANupugvi gurunA / / kA vaha saba adhUrApana aura laMDApana dUra ho piramANu tirimANu parAzudevAsapumyutti // jAtA hai jisakA Upara naM05 meM ullekha kiyA ekA coisa piMDappaNImo pariNadA smaav| gayA hai| ukta cAroM gAthAe~ isa prakAra haiM:- yato (1) piMDappamaDImo paDavIsaM prnnyissaami||1|| dhammA vasA meghA ajaNAriyA taheva mnnbjaa| bhagullAhugaM. ubaghAda paramAdaM ca bAya ussAsa / kahI madhavI puravI sattamiyA mAdhavI NAmA // 6 // . bhAvAva ujovaM chappayaDI aguruvAghukamiti // 3 // micchA'puNyadugA(khavA ? visu sagacapaNaThANagesu karmakANDako 33vIM gAthAke bAda karmaprakRti meM zipameNa / - chaha gAthAe~ aura haiM, jinameMse prathama do mAthAoM paramAdiyAthi pattigi bhodhega vimesado geSA // 6 // meM nAmakarma ko bhavaziSTa 22 apiMDa prakRtiyoM ke vipanacake chaThaM, paDhamaM tu asaMkhapAujIvesu / nAma ginAe haiM / dUmarI do gAthAoMmeM nAmakarmakI carasthe pacamacha? kamasocchattigaka saMhaDaNA | unhIM apiNDa prakRtiyoMkA zubha-azubha rUpase sambavidehesu sahA vijAharamsakkhumaNuyatiriesu / vibhAjana kiyA hai--jinameMmeM trasa 12aura sthAvara chassaharaNA bhagiyA NAgidaparado ya siriesu || prakRtiyA~ 10 haiM / aura zeSa do gAthAoMmeM nAma ___ karmakANDakI 32 vIM gAthAke bAda karma prakRti karmako 93 prakRtiyokaM kathanakI mamApti ko sUcita meM.5 gAthAe~ aura haiM jinameM nAmakarmako 14 piNDa karate hue kramaprApta gotra aura antarAma karmakI prakRtiyomese avaziSTha varNa, rasa, sparza aura prakRtiyoM ko batalAkara kamoM kI saba uttara prakRtiyA~ AnupUrvI nAmakI prakRtiyoMkA kathana karake piNDa- isa prakArase 148 hotI haiM aisA nirdeza kiyA hai| prakRtiyoMke kathanako samApta kiyA gayA hai, aura ve gAthAeM isa prakAra hai :sAtha hI 28 apiNDaprakRtiyoM ke kathanakI pratijJA tasathAvaraM ca bAdara suhumaM paJjata taha apn| karaka unamama AdikI agurulaghu bhAdi 6 praka- parateya sarIraM puNa sAhAraNasarIraM thira bhapiraM // 3 // tiyoMkA ullekha kiyA hai| jinameM bhAtApa aura suha-masuha suhaga-dubbhaga-sussara-dussara tadeva bAyayA / udyota nAmakI ve prakRtiyAM bhI zAmila haiM jinake pAvijamaNAvijja jasamAjasavittiNimiNatityayaraM / udayakA niyama karmakANDakI 33 vIM gAthAmeM bata- sasavAdarapajjata pattaiyasarIraviraM suhaM suhugaM / lAyA gayA hai / aura jinake binA 33 vIM gAthAkA sustaramAdijja puSa jasakitithimiNatisthayaraM kathana asaMgata jAna par3atA hai / ve gAthAe~ isa thAvarasuhumabhapaja sAhAraNasarIraM bhathira maNiyaM / ' prakAra haiM: asuI dumbhgdussrnnaadijdhaaskittitti..|| Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bbeDa, cApAra, pIra vidrAMDavaM.2066 hari vAmapavaDIyo vegavadI upabIca mivi duvi| tRtIya bhavameM athavA usI bhavasaM muktiko prApta gosa bhavida paMcavi aMtarAvaM . karatA hai aura kSAyika samyaktva bAlA jIva vaha vAbabAha bhogovabhoga vIrika aMtarAya vishnne| utkRSTarUpase caturthabhavameM mukta hojAtA hai| ivi sampulapayaDIyo baDadAsasapappamA hu~ti / / 102 upasaMhAra ina gAthAbhoMke bAda 19 gAthAe~ (103 se 120 nambara kI )ve hI haiM jo karmakANDameM 34 se aparake isa saMpUrNa vivecana aura spaSTIkaraNa 51 nambara taka darja hai| zeSa 39 gAthAmoMmeMse 32 parase sahapaya pAThakoMko jahA~ yaha spaSTa bodha hotA gAthAe~ (naM0 121 se 151 ) karma kAMDake dUsare hai ki gommaTasArakA upalabdha karmakANDa kitanA adhikArameM aura do gAthAe~ (naM0 158,159 ) adhUga aura truTiyoMse paripUrNa hai, / vahAM unheM chaThe adhikAra meM pAI jAtI haiN| bAkIko pAMca yaha bhI mAlUma ho jAtA hai ki truTiyoMko sahaja gamavAe~ jo karmakAMDameM nahIM pAI jAtI aura hI meM dUra kiyA jA sakatA hai-arthAt ukta 75 usake chaThe adhikArameM gAthA naM0 888 ke bAda gAthAoMko, jo ki svayaM nemicandrAcAryakI kati truTi na jAna par3atI haiM ve isa prakAra haiM:- rUpase anyatra (karmaprakRtimeM ) pAI jAtI haiM aura iMsagavimudiviya saMparayAtaM taheva siikhvde| jo saMbhavataH kimI samaya karmakANDase chUTa gaI sayadIcAro si phulaM pANavajogaM va saMvego // 15 // athavA judA par3a gaI haiM unheM, phirase karmakANDameM sacIdo cAgatamA sAhusamAhI taheva nnaaynyaa| yathA sthAna jor3a denese use pUrNa susasaMgata aura vijAva kiriyaM parihaMtAparivabahusude bhattI // 15 // susambaddha banAyA jA sakatA hai / AzA hai pakSaNavaramAmatI bhAvassapakiriya aprihaanniiy| vidvAn loga isa anusaMdhAna evaM khoja parase magaSpahAva bAbu pakSaNavacchatAmidi jAye // 15 // samucita lAbha utthaaeNge| aura jo sabana karmaevehi pasatyesobasamAvehi kevliimuune| kANDako phirase prakAzita karanA cAheM ve usameM tivavarakhAmAmma cadi so sammabhUmijo madhuso ukta 75 gAthAoMko yathAsthAna zAmila karake tittvAvarasattakA viSamave tammave isijmdivN| use usake pUrNa saMgata aura susambaddha rUpameM hI bAisammako puNa samaraseNa ducautvamave non prakAzita karanA zreyaskara samameMge sAtha hI jinheM isa viSayameM anukUla yA pratikUla rUpase kucha bhI ina gAvAmoMmeM tIrthaMkara nAmakarmako hetubhUta vizeSa kahanA ho ve apane una vicAroM ko zIghra SoDazakAraNa bhAvanAoMke nAma diye hai, aura yaha hI prakaTa karane kI kRpA kreNge| batAyA hai ki ina prazasta bhAvanAmoM ke dvArA kevalIke pAdamukhameM karmabhUmikA manuSya tIrthakara tA027-6-10 vIrasevAmandira, sarasAvA prakRtikA baMdha karatA hai| sAtha hI, yaha bhI batAyA gayA hai ki tIrthakara nAmakarmakI sattAvAlA jIva Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dharma bahuta dulama hai. [.mI apamAnavAna va bI.e., pApaka.mI.kIya] yaha jIvana du:khI hai: duHkhI rahanA jIvanakA umeza nahIM:jidhara dekho, jIvana duHkhI hai| yaha samasta jIvana, prAla yaha hai ki kyA isa prakArakA duHkhI jIvana jo cAra mahAbhUtoM-dvArA prakAzako gherakara zarIravAlA jIvanakA antima dhyeya hai ! maraNazIla jIvana kI banA hai, rUpa-saMzA-karmavAlA banA hai, jo indriyoMse jIvanakI parAkASThA hai? kyA jIvana isIke liye banA dekhanemeM AtA hai, buddhise jAnanemeM AtA hai, duHkhI hai| -sIke liye satA hai? kyA isase Age DhUMDhane ke kyoM! lie, isase Age bar3hane ke liye jIvana meM aura kucha isaliye ki isameM lagAtAra parivartana hai, lagAtAra nahIM ? asthiratA hai, lagAtAra anityatA hai, lagAtAra iSTatAkA inakA uttara naphrImeM hI denA hogaa| cU~ki jahA~ viyoga hai| ___ yaha Arya satya hai ki yaha jIvana duHkhI hai, vahA~ yaha bhI isaliye ki isakA prAdi bholIbhAlI bAlya-lIlA Arya satya hai ki duHkhI rahanA jIvanakA uddezya nahIM, meM hotA hai, madhya madamasta javAnImeM hotA hai, utkarSa maranA jIvanakA anta nhiiN| jIvana isase kahIM adhika cintAyukta bur3hApe meM hotA hai aura anta nizceSTakArI bar3A hai, U~cA hai, apUrva hai| mRtyumeM hotA hai| isa satyake nirdhArita karane meM kyA pramANa hai ? isaliye ki yaha prakRti-prakopase, aAkasmika upa- isake liye do pramANa paryApta hai| eka svAtmaanubhUti dravoMse sadA lAcAra hai / bhUka-pyAsa, garmI-sadoM, roga- dUsarA mahApuruSa anubhUti / vyAdhise sadA vyathita hai / cintA-viSAda, zoka-santApa svAtmAnamati kI sAkSI:se sadA santapta hai / aniSTa ghaTanAtroMse sadA trasta hai, nitya naI nirAzAoMse sadA nirAza hai aura mRtyuse antarAtmA isake liye sabase bar3A sAkSI hai| sabase sadA kAyara hai| bar3A pramANa hai / vaha duHkhakI sattAko prAramatathya mAna yaha jIvana duHkhI hai, isake mAnanemeM kisIko kara kabhI svIkAra nahIM karatA / vaha barAbara isase lar3atA vivAda nhiiN| yaha sarva mAnya hai, saba hI ke anubhava yatA hai / vaha barAbara isake prati prazna karatA rahatA hai, siddha hai| yaha Arya satya hai, zreSTha sattva hai| zaMkAyeM uThAtA rahatA hai| isIliye vaha isakI nivRtti' ke liye, isase mila sattAke liye sadA jijJAsAvAn dIpanikAya 22 vo muttA banA hai| Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amevAta veDa, pApAra, bIra nirvAya vaha isameM kamI AtmavizvAsa dhAraNa nahIM krtaa| kara letA, isameM saMtuSTa hokara raha jAtA, isameM kRtkRtya yaha savA kahatA rahatA hai-"duHkha prAtmA nahIM, pAtma- ho apanA anta kara letA / parantu yaha jIvana itanA svabhAva nahIM, yaha aniSTa hai, anAma hai, yAne maya hai, na mama bhAvanAoM ke sahAre, bhAvI bhAzAoMke na maiM isakA hU~, na yaha maiM hU~, na maiM yaat|| - sahAre, iSTa iSTa ke sahAre barAbara calA ,jA rahA hai, ___ vaha isake rahate kabhI saMtuSTa nahIM hona, .kabhI barAvaraM jindA hai| katyakRtya nahIM hotA / yaha isake rahate jIvanameM sadA mahAparuSoMkI sAkSI:kisI kamIko mahasUsa karatA rahatA hai, kisI pUrtike ____ yadi yaha jAnanA ho ki vaha apa iSTa kaunasA hai, liye bhaviSyako zrora lakhAtA rahatA hai, kisI iSTako usakA svarUpa kaisA hai, vaha kahA~ rahatA hai, use pAnekA bhASamAkI bhAtA rahatA hai, isaliye vaha sadA icchAdhAn kyA mArga hai, to isake liye antarAtmAko TaTolanA pAzAvAn banA hai| hogA / yadi antarAtmAko TaTolanA kaSTasAdhya dikhAI vaha duHkhake rahate nitya naye naye prayoga karatA de to una mahApuruSoM ke anubhavoMko adhyayana karanA rahatA hai, naye naye sudhAra karatA rahatA hai, naye nave hogA jinhoMne tamAvaraNako phAr3akara antarAtmA mArga prahaNa karatA hai, isIliye vaha sadA udyamazIla ko TaTolA hai, jinhoMne tRSNAke umar3ate pravAhako roka banA hai| kara apanA samasta jIvana satya-darzanameM lagAyA hai, . yaha kahanA hI mUla hai ki jIvana isa duHkhI jIvana jinhoMne bhayarahita ho AtmAko manthanI, duHkhoMko peya ke liye banA hai, isa duHkhI jIvana ke liye rahA hai| cintavanako balonI banAkara saMsAra sAgarako mathA hai, yaha na isake liye banA hai, na isake liye rahatA hai| jinhoMne mAyAprapaJcako phA~dakara satyakI gaharAImeM gotA yaha to usa jIvana ke liye banA hai, usa jIvana ke liye lagAyA hai, jinhoMne rAgadveSako miTAkara mauta aura TikA hai jo isakI bhAvanAoMmeM basA hai, isakI kArma amRtako apane vaza kiyA hai, jinhoMne zuddha-buddha ho mAoMmeM rahatA hai, jo adRSTa hai, ajJeya hai| divyatAkA sandeza diyA hai, jo parama puruSa, divyadUta, yadi jIvana itanA hI hotA jitanA ki yaha dRSTi- deva. bhagavAn arhata, tIrthakara, siddha prApta zrAdi nAmoM gata hai to yaha kyoM jijJAsAvAn hotA hai kyoM prAptase se vikhyAt hai, jo saMsArake pUjanIya hai| isa kSetrameM aprAptakI aora, nIcese UparakI ora, yahA~se vahA~kI inhIkA vacana pramANa hai| ora, sImitase vizAlakI mora, burese acchakI ora - anityase nityakI bhora, apUrNase pUrNakI ora bar3hane meM .(4) bhAtaH khalu sA~cAhatadharmA pATasmArcasva salagna hotA ? ciyApaviSayA prayukta upadeSTA / -nyApadarzana-vAtsAyana TIkA ..... isameM jarA bhI atizayokti nahIM ki yadi jIvana (pA) yenAsaM paramaizvayaM parAgaMbasukhAtparya / itanA hI hotA, to jIva ise sarvasva mAna kara vizvAsa. bodharUma bhatArtho'sAvIzvara paTumiH smRtaH // * saMyuktanikAya 21.. -mAsasvarUpa // 2 // Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ inheM bor3akara sAdhAraNa janase isa tavyakA patA ye saba hI prANAyaka -siddhikA mAna pacanA aisA hI hai jaisA ki anvese mAryakA patA bhI svayaM prAtmAmeM kupA hai| mAmA layaM bhAva hai, sarva pUchanA / vaha aNDe meM banda zAvakake samAna andhakArase bhAvanA hai, svaya mArga hai. . vyApta hai| ve svayaM prakAzake icchuka haiN| unhoMne isa mArgakA nAma satya hai, ki yaha maryako antarAtmAko abhI nahIM dekha pAyA hai| unakA vacana amRtase milA detA hai / isakA nAma dharma hai cUMki isa kSeSameM pramANa nahIM ho sktaa| yaha jIvanako saMsAra duHkhase umAra kara sukhameM ghara detA ye saba hI prApta jana eka svarase uccAraNa karate hai| yaha nIcese uThAkara sarvoccapadameM biThA detA hai| hai ki jIvanakA iSTa isa jIvanase bahuta U~cA hai, bahuta yaha asambhava cIja nahIM, pratyeka hiteSI isakA sAkSAt mahAn hai, bahuta sundara hai, bahuta prAnandamaya hai / vaha kara sakatA hai| pAzro aura svayaM dekhalo hai| iSTa sukhasvarUpa hai, sukha pUrNatAmeM hai, pUrNatA zrAsmAmeM ye saba hI preraNA karate haiM "uTho, jAgo, pramAdako hai, ataH AtmA hI iSTa hai zrAtmA hI priya hai, aAtmA tyAgo, saceta bano, satsaMgati karo, satyako pahicAno, hI dekhane, jAnane aura Asakta hone yogya hai| . dharmakA AcaraNa karo *" dera karanekA samaya nahIM, ye saba hI AzvAsana dilAte haiM ki jIvana aura jaate|" jIvanakA iSTa do nahIM, dUra nahIM, mina nahIM, eka hI hai| -Rgveda.199.20murAkaupa03-1-1-1 donoM eka hI sthAnameM rahate haiM / kevala antara avasthA kA hai-inameMse eka bhoktA hai, dUsarA kevala zAtA hai| -zvetAzvatara pa0-60 (H1) "I and my fother are one." eka karmazIla hai dUsarA kRtkRtya hai| jaba AtmA isa -Bible St. John. 10.30 avasthAkI mahimAko dekha pAtA hai to vaha svayaM mahAn * (a) tatvAnuzAsana // 3 // ho jAtA hai m)"I am the way, the truth and the life" (1) sa devo yo artha dharma kAmaM sudadAti jJAnaM c| : -Bible-St. John. 14.6. sa dadAti thapa asti ra arthaH karma ca prAjyAHn | pA0 upu0,2-3.5. -bodhaprAmRta (saMskRtachAyA) 24 $ (4) "saMsAraduHkhataHsatvAn yo paratyuttame sukhe|" * "yo ve bhUmA tatsukham nApe sukhamasti, bhUmaivasukham" . -karaDanAvakA // 8 // -kA0 upa0 7.23. (ba) sAmina veda-prastAvanA ... ma vA pare sarvasya kAmAya sarva priyaM bhavatpAtmanastu + pAyAvI 2-015 kAmAya sarva priyaM bhavati / bhAmA vA bhare samyaH + aMguttaranikAya 3-12 bhotavyo mantamyo niviNyAsitavyaH // " (a) utihamAgrata prApya parAn niyodhat" - upa02.4... -43. upa..." (4) hA suparNA sayubA sakhAyA samAnaM varSa pariSasya- . (mA) dhammapada m8 // Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 [peDa, bhApAra, vIra-nipaOni zaMkA samAdhAnakA samaya nahIM, mauta muMha phAr3e khar3I hai, hamAre samAna bhaddhAbAna, prabhAvAna, kAryakuzala ho jAtA isase pahale ki roga zarIrako nikammA kare, bur3hApA hai, parama sukhI hojAtA hai| vaha phira janmamaraNameM mahI zaktiyoMko jINaM kare, tuma apane prApako dharmasApanAmeM pdd'taa| lagAdo jo AtmAko jAne binA, mautako jIte dharma mArga grahaNa karanekI kaThinatAH-- binA isa bhava se vidA ho jAtA hai vaha sadA yamakA atithi banA rahatA hai| parantu kitane hai jo isa dharma mArgako jAnate haiM ? isa parivartanazIla jagameM eka hI cIz2a pravicana kitane hai jo ise jAnanekI sAmarthya rakhate haiM ! kitane hai, vaha dharma hai / usIkI zaraNa jaa| sanlakSya isa (4) mAM hi pArtha papAmitva yepi saH pApayogapaH kA zira hai, sadjJAna isakA netra hai aura sadAcAra isa siyo pezyAstayA rAmAsvapi pAnti para gatim // ke paga hai, ina tInoMkI ekatAse hI isakI sattA sudRr3ha -gItA .... banI hai / yaha sadA lakSyako dRSTi meM gAr3akara, sadjJAnase (mA) gItA 17-66 heya upAdeyakA viveka karatA huA usa pAra calA (1) muhakA 150 3.1.3. . jAtA hai| yaha nAza hone vAlI cIja nahIM, yaha nitya (I) tulyA bhavanti bhavato nanu tena kiMvA / hai, dhruva hai, zAzvat hai| isa para calakara hI pUrvameM bhUtyAnitaM ya iha mAsmasamaM karoti / " manuSyone siddhikA lAma kiyA hai| isa para calakara -malAmara // 10 // manuSya bhaviSya meM siddhikA lAbha kreNge| (3) I am the light of the world, he that ye sabahI acalapada para khar3e haye apane zrAdarza- followeth me shall not walk in darkness, but shall have the light of life." dvArA zikSA dete haiM, "yadi iSTa jIvanakI kAmanA hai, -Bible-St. John 8-12 usake utkRSTa svarUpako jAnanA hai, usake mArgako (5) "He that hearth my word, and belie. samajhanA hai to hamArI ora dekho. jo hamArA jIvana . veth on him that sent me hath everlasting vahI iSTa jIvana hai, jo hamArA pada hai, vahI utkRSTa pada life and shall not come into condemnation but is passed from death unto life," hai, jo hamArA mArga hai, vahI siddhIkA mArga hai, jo hama " ___Bible-St. John 5-24 para vizvAsa lAtA hai, hamAre batalAye huye tattvoMko (e) "And whosoever livethi and believeth ThIka samajhatA hai, hamAre cale hue mArga para calatA hai, in me shall never die," vaha punaH andhakArameM nahIM par3atA, vaha idhara udhara nahIM -Bible-St. John. 11-26 bhaTakatA, vaha vyartha hI zaktikA hAsa nahIM karatA / vaha (ai) "If ye had known me, ye should have known my Father also...he that hath uttarAyapana -1, majjhimanikApa 61vAM sutta seen me hath seen the Father.... Believe me ....14 kena upa02.1. that I am in the Father and the Father in me. Verily verily I say unto you, he that believeth rAyapana 23, 18-44, sUtrakRtA 1.8.1,6. ___on me, the works that I do, shallihe do also" * nirmanyapravacana 1.0 majhimanikApa-yA~ suta -Bible-St. John. Chapter 14. --------- - --- - -- Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi .] / jo ise jAnane kI koziza karate haiN| jitane ke sahAre hI apanI jIvana-naukAko calAte hue bhAge hai jo jAnakara isapara bhaddhA lAte hai ! kitane hai jo cale jArahe haiN| inhoMne duHkhakI samasyA samajhane, sukha bhaddhA lAkara isa para calate haiM ? kitane hai jo calakara kA rahasya mAlUma karane, vartamAna dazAse dUra lakhAne, iSTakA mAkSAt karate haiM, manorathameM saphala hote hai, duHkha vartamAna jIvanase mila jIvanako lakSya karane, rUDhika ke vijetA hote haiM? mArgako chor3a anya mArgako apanAne kI zaktikA hI lopa bahuta virale, kucha gine cune manuSya-jo jIvana- kara diyA hai| ina dharmatattvako samajhane, dharmatattvameM lokake uttaGga zikhara kahalA sakate hai / / zeSa samasta zraddhA lAne, dharma-mArga para bhAsada honekA sAmarthya hI jIvana-loka pahAr3I ghATiyoM ke samAna andhakArase vyApta prAsa nahIM hai / manuSya-jIvana hI aisA jIvana hai, jisameM hai, pahAr3I nadiyoM ke samAna zIghratAse saMsAra-sAgarakI duHkhAnubhUtike sAtha du:khasukhake rahasyako samajhane, ora calA jA rahA hai| unake. kAraNoMko mAlUma karane, eka lakSyako bora ___ yaha kyoM ? kyA zeSa jIvana-zoka duHkhakA anubhava dusareko lakSya banAne eka mArgako tyAga dUsareko grahaNa nahIM karatA ? duHkhase chuTakArA nahIM cAhatA ! zeSa karanekI tAkata maujUda hai / manuSya jIvana hI heyopAdeya jIvana-loka duHkhakA anubhava z2arUra karatA hai, duHkhase buddhi, tarka vitarka-zakti udyama puruSArthakA kSetra hai|| chuTakArA bhI cAhatA hai| parantu vaha duHkhase apanA manuSyabhavameM hI dharma-sAdhanA sambhava hai / uddhAra karane meM asamartha hai / manuSyako chor3akara samasta ___jaba manuSya-bhavameM dharmasAdhanA sambhava hai, to manunaprANiyoMkA jIvana-samasta ekendriyaloka samasta vanaspati meM dharma-sAdhanA kyoM nahIM ? manuSyakA jIvana sukhI kyoM loka, samasta vikalendriya loka, samasta pazupakSiloka nahIM? saphala kyoM nahIM 1 kRtArtha kyoM nahIM manuSyagAr3ha andhakArase DhakA hai, mohase jyAta hai, bhaya aura jIvanameM bhI itanA saMveza kyoM ? itanI duHkha pIr3A, duHkhase grasta hai / ina para bhayane, duHkhane itanA kAbU kyoM itanA bheda bhAva kyoM ? itanA saMgharSa kyoM ? pAyA hai ki yaha bhaya aura bhayake kAraNoMkI ora, duHkha / nissandeha manuSya-bhavameM hI dharmasAdhanA sambhava hai aura duHkhake kAraNoM kI ora lakhAnese bhI bhayabhIta hai| isIliye yaha unakI orase muMha phera kara raha gaye hai, ja parantu samasta manuSya dharma sAdhanAke yogya nahIM, dharmake A~kha mUMdakara raha gaye hai, zAna roka kara raha gaye haiN| / adhikArI nhiiN| inameM se bahutase to nAmamAtrake hI manuSya hai / prAkRtiko chor3akara ve zIla zakti, prAcAra isIliye inakI zAnazakti, dekhane bhAnanekI zakti, ___ vyavahAra meM pazu samAna hI hai, pazu samAna hI buddhihIna smaraNa rakhanekI zakti, kalpanA karane kI zakti, saba hI . zAnahIna hai, jar3a aura mUr3ha hai| unake hI samAna sva. AcchAdita hogaI , khoIsI ho gaI hai| inhoMne duHkha . ko promala karane kI ceSTAmeM bhAnako hI promala kara .. chanda aura anargala gatise calane vAle hai| unheM dIna diyA hai, samasta jAnane vAlI cIjoMko hI promala kara pavAstikAva // diyA hai, samasta loka aura prAtmAko hI promala kara kArvivAnume gommaTasAra ( pIsa) diyA hai| ye yantrakI bhAMti abhyasta saMskAroM, saMzAtroM * .pa.1... Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zA -nirvAca // aura duniyAkA kucha patA nahIM, bhUta aura bhaviSyakA . uccheda karanA cAhate hai, bhaya utpatti dvArA bhayako kucha patA nahIM, unake lie vartamAna kSaNa hI kAla hai, nirmUla karanA cAhate haiN| vartamAna jIvana hI jIvana hai| . bahutase sAtvika buddhi hai, sarala hRdaya hai, namrabhAva ___ bahutase pazu-samAna to nahIM hai, parantu duddhi , hai, ve apane sukha-dukhakA vidhAtA apanase bAhira,apane pAlasI aura zaktihIna hai / ve pazusamAna aceta jIvana se bhinna, apanese dUra mAnate haiM / Se usa sattAko samasta ko, puruSArthahIna jIvanako sukhI mAnate haiN| ve jAna bama zakti, samasta zana, samasta sukha, samasta parNatAkA kara pazu-samAna azAnamAgake anuyAyI bane / ve bhaNDAra jAnate haiM / ve usakI bhakti upAsanAse, prArthanA nidrA-tandrAmeM par3e hue, surApAbameM jhUmate hue, nazailI ra yAcanAse dukhakA prabhAva, sukhakA lAbha honA samajhate vastutroMke nazemeM U~ghate hue, duHkhako bhulAnemeM lage haiN| hA hai| ye yAzika mArgake anuyAyI haiM / ye apaneko dharmako jAnane vAlA, dharma para calane vAlA mAnate haiM / parantu * bahutase vicAravAn hai, rasika aura bhAvuka hai, ve dharma jAnate hue bhI dharma nahIM jAnate, dharma mAnate parantu zaktihIna haiM, ve binA puruSArtha zrAnanda bhogI hue bhI dharma nahIM mAnate. dharma para calate hue bhI dharma honA cAhate haiM, ve bhogamArgake anuyAyI bane haiM / ve para nahIM clte| ye saba mithyAtvase pakar3e hue haiM / viSayavAsanAmeM sane hue, saMgIta-surAsundarImeM rame hue, moha mAyAse Thage hue haiN| . bhAva-prAsvAdanameM lage haiM, duHkha-kAraNoMko bahakAnemeM ye vakSa vanaspati meM, pazu-pakSiyoMmeM, havA pAnImeM, lage haiN| nadI parvatoMmeM, banakhaNDa-dezabhUmimeM, cAndasUrajameM, grahabahutase kuzAgra buddhi haiM, bar3e puruSArthI aura udyamI nakSatrameM, aAkAza-kAlameM, prakRti-vibhUtimeM, parama zaktihaiM, vyavahAra-kuzala aura karmayogI hai; parantu bAhyasukhI vAna devatAkA darzana karate haiM |ve vizeSa dizAko haiM, apanese bAhira sukha daMDane vAle haiM, prapaJcameM vizvAma divya dizA, vizeSa dezako divya deza, vizeSa kAlako rakhane vAle haiM, ye lokako vijaya karane meM lage hai| divyakAla, vizeSa rUpako divyarUpa mAnate haiM / ye vibhinna vastuoMke jamA karanemeM lage haiN| ye dhana-dhAnya vizeSa bhASAko divya bhASA, vizeSa vAkyako divyakaJcana-pASANa, jara-z2amIna, mahalamAr3I baTorane meM lage vAkya, vizeSa vAkya-sagrahako divya zAstra samajhate haiM / hai| ve svArthasiddhime vizvAsa karane vAle haiM, ve siddhi- ye vizeSa jAni vAle, vizeSa karmAcArI, vizeSa rUpadhArI mArgakI ziSTatA-aziSTatA meM vizvAsa karane vAle nahIM / ko guru grahaNa karate haiN| ye vizeSa prakArakA rUpa dhAraNa imamekhie ye prApamameM lar3ate-bhir3ate, kaTate-marate, lUTate- karanA, vizeSa bhASA bolanA, vizeSa vAkyakA japa karanA, gvasoTate gayA tathA Age bar3ha rahe haiN| ve vyavahAra mArga vizeSa vidhi anusAra vizeSa 2 karma karanA dharma mAnate ke anuyAyI haiM, udyoga-mArgake anuyAyI haiM / ye haiM / inameM bhalA devatA kahA~ ? divyatA kahA~ ? dharma parigraha-dArA apUrNatAkA anta karanA cAhate haiM, vyavaH kahA~ ? sAya-dvArA duHkhakA abhAva karanA cAhate haiN| ye 'zaTa ye saba apanese bAhira, apanese bhinna tattvake bhakta prati zAThya' ke anuyAyI hai / vaira saMzodhana dvArA bairakA bane haiM, ye saba nAma, rUpa,karmake upAsaka bane haiN| Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ki . ko dukhema hai deza-kAla parimita salAke sekka bane haiN| ke saba dharmake dharma tattvakI sUkSmatA:khomameM dharmAmAsake pIche calane vAle haiM, jalake lobhameM . marIcikAke pIche daur3ane vAle hai, amatake lobhame . yA dharma-tatva yadyapi bahuta sIdhA aura. sarana, sasAra-nanameM ghUmane vAle haiM / ye saba dharma hIna hai| bahuta nikaTa aura svAbhita hai| yaha aisA hI sIdhA hai jaise dIpa-zikhA, aisA hI sarala hai jaise dIpa-prakAza, isakA kyA kAraNa hai ? jaba saba hI jIva sustake aisA hI nikaTa hai jaise dUdhameM ghI, aisA hI, svAbhita hai abhilASI hai, saba hI sukhake lie prayatnasela hai, to ve jaise zarIramai svAsthya / yadyapi yaha sarvaprApya , sakala sukha mArga para kyoM nahIM calate 1 unakI dRSTi dharmako bheda bhAva-rahita prANimAtrameM maujada hai / yadyapi isIke aura kyoM nahIM jAtI ? ve dharmakA prAcaraNa kyoM nahIM sahAre samasta jIvanakA vikAsa nIce se UparakI ora se karate ? kyoM yaha dharma eka dakosalA hai ? bhrama hai ! rahA hai-zArIrika jIvanase sAmAjika jIvanakI ora, dila bahalAnekI vastu hai ? kevala eka zubha kAmanA hai ! sAmAjikase aArthikakI ora, prArthikase mAnasikakI dharma vAstavika hai: bhora, mAnasikase naivikakI ora, naitikase AdhyAtmika kI ora-parantu isa tatvakA jAnanA kaThina ho gayA ' nahIM, dharma DhakosalA nahIM, bhrama nahIM, bahalAnekI hai, isake jAnanekA jo sAdhana antarjJAna hai, vaha kAma cIna nahIM, yaha vAstavika hai / yaha itanA hI vAstavika meM na zrAnese - abhyAsameM na rahanese kuNThita hogayA hai, hai jitanA ki sukha aura sukhakI bhAvanA, parNatA aura malIna ho gayA hai, khoyA sA ho gayA hai, aura jo pUrNatAkI bhAvanA, amRta aura amRtakI bhaavnaa| yadi isake viparIta tatvako dekhane jAnanekA mAdhana hai, vaha sukha aura sukhakI bhAvanA vAstavika hai to sumvakA indriyajJAna, buddhijJAna, svitya prati abhyAsameM lAne se mArga vAstavika kyoM nahIM? koI bhAvanA aimI nahI. adhika adhika tIkSNa ho gayA hai| . . jisakA bhAva na ho, koI bhAva aimA nahIM, jisakI siddhI dharmakA tattva koI aisI bAhya vastu nahIM jo indriyoM kA mArga se ho / jahA~ bhAvanA rahatI hai, vahIM se dikhAI de, buddhi se mamajhameM Aye, hAtha pAvoMse pakar3a usakA bhAva rahatI hai, jahA~ bhAva rahatA hai vahIM usakA meM Aye, rUpaye-paisese kharIdI jAe, yaha antaraGga vastu mArga rahatA hai| sumbakI bhAvanA, pUrNatAkI bhAvanA, hai, tarka aura buddhise dUra hai, hAtha aura pA~voMse pare hai / amRtakI bhAvanA AtmAmeM basI haiM / isaliye sukhamayI yaha jIvana meM chupA hai, jIvanako vikala karanevAlI anutattva, pUrNatAmayI vatva, amRtamayI tattva bhI AtmAmeM bhatiyA chupA hai, jIvanako Upara ubhAranevAlI bhAvarahatA hai| prAtmAme hI usakI siddhIkA mArga chupA hai| nAomeM chuma hai| yaha atyanta mahana hai, yaha samatAse parantu isa tasvako samajhane, isa mArgako grahaNa karanemeM dikhAI dene vAlA hai, antAnase samajhameM zrAnevAlA hai do kaThinAiyA~ hai-1. dharma tatvakI sUkSmatA 2. jIvana anubhavI paziDakAvI ise dekha sakate haiN..| kI vimuuddhtaa| upagItA ginikAya * * * mAmAbhUta // 10 // Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Da, mApAra, pIra siMm isIliye aneka viSa jAnane para bhI yaha batalAyA nahIM yaha mArga lakSya meM jarAsI bhAnti hone se, jarAmA jAtA, aneka prakAra zAstroM ke par3hane aura manana karanese pramAda honese nIcese nikala jAtA hai| isakA pathika bhI yaha dRSTimeM nahIM AtA hai| isakA bodha bahuta durlabha mohake paidA ho jAnese prAcArameM viSamatA prAjAnese pathase skhalita ho jAtA hai| isa dharmake marmako jAne binA, jIvana uddezyako .. dharmamArgapara kauna cala sakatA hai ? jAnanA, uddeza-siddhike mArgako jAnanA, utthAna upAyoM " ko jAnanA, zarIra, gRhastha, samAja aura rASTra prati jo nirdhAnta hai, Astika buddhi vAlA hai, jIvanakartavyoM ko jAnanA, unake anusAra jIvanako banAnA. lakSyako sadA dRSTimeM rakhanevAlA hai, jo AdhyAtmika nitAnta asambhava hai| jaba lakSyakA hI patA nahIM,maMjila jIvanako sAdhya aura anya samasta jIvanako arthAt kAhI patA nahIM, to mArgakA patA kaise laga sakatA hai? zArIrika, gRhastha sAmAjika, rASTrika, naitika jIvanako isIlie jIvanameM vividha prasaMga prA par3ane para bahuta bAra sAdhana mAnane vAlA hai, jo mokSa puruSArthako parama purusAdhAraNa jana hI nahIM bar3e buddhimAna bhI karma-akarmake SArtha aura anya samasta puruSArthoMko sahAyaka puruSArtha mAmalemeM kartavya vimUDha ho jAte haiM / usa vakta yaha samajhane vAlA hai| jo samadRSTi hai, saba hI 'prANiyoko nirNaya karanA ki amuka sthiti meM kyA karanA cAhiye, apane samAna dekhane vAlA hai jo samabuddhi hai| saba hI kyA nahIM karanA cAhiye bahuta muzkila ho jAtA hai| avasthAnoMmeM eka samAna rahane vAlA hai jo sukhake samaya ___ yahA~ dharma-tatvako jAnanA durlabha hai, dharma-mArgako harSako aura duHkhake samaya viSAdako pAsa nahIM hotA nizcita karanA kaThina hai, vahA~ dharmatatva para zraddhA vaha hI dharmamArga para cala sakatA hai| lAnA, dharma-mArga para calanA aura bhI muzakila hai, dharma jo tatva jJAnI hai, Atma anAtmakA bheda jAnane kA mArga bAlAprase bhI adhika nehA hai, hura dhArase mI . hara vAlA hai| jo bhAvanAmayI tatvako prAtmA aura nAma, adhika vIkSNa hai| bahuta thor3e haiM, jo dharmako jAnate hai rUpa, karmAtmaka tatvako anAtma mAnane vAlA hai, jo bahuta hI kama hai jo isa para zraddhA lAte haiM / bahuta ho vivekazIla hai, hita ahitakA vicAra rakhane vAlA hai, birale hai jo isa para calate hai. jisake liye na kucha acchA hai, na kucha burA hai / jo hita-sAdhaka hai vahI acchA hai, jo hita-bAdhaka hai vahI ka. pa. 3.2.3 burA hai| jo pratyeka karmake acchepana aura burepanako *"rohiMmaladura dovi" hAyAnupre kevala usake abhiprAyase nahIM jA~catA, balki usake kisameti dhyayojyatra mohitA" phala, usake pariNAmase jA~cane vAlA hai| jo vizAla-gItA - *(4)"purasya pArA nikhitA hullayA, durga yA ta , (1) "Because strait is the gate and narrow is the way which leadeth unto life, and few kodandhi" - .... there are that find it." (pA) carAyavara sUDa..... ... .-Bible St. Matthew, 7.14. Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dRSTi hai, anekAntI hai, pratyeka tatvako, pratyeka paTanAko unnati karatA humA khokI unnatiko nahIM sakatA, pratyeka puruSArthako aneka apecAtroMse dekhane vAlA hai| jo apane uThane ke sAtha dUsaroMko uThAtA calatA hai aneka apekSAmoMse samajhane vAlA hai, jo sarvaprAhaka ubhAratA calatA hai vahI dharma mArma para cala sakatA hai| hai, jo apanI dRSTiko ekAntameM DAlakara saMkIrya nahIM jo jitendriya hai, vazI hai, zAnta citta hai, viSayoM hone detA / jo svahita-parahita, vyaktigata hita kI prAsaktise lakSyako nahIM bhUlatA, kaSAyoMkI tIvratAse smaSTigata hita, vartamAna hita, mAvi hita saba hI hitoM kartavyako nahIM chor3atA, bAdhAmose ghabarAkara dhIratAko kI apekSAse puruSArthake heya upAdeyapanakA nirNaya nahIM khotA, vahI dharma para cala sakatA hai| karane vAlA hai, jo prazAvAna hai, jo sAdhya aura sAdhana, jo prAtma-vizvAsI hai, jo sahAyatA-barya bAhya vyavahAra aura nidhayoMse kisIkI bhI upekSA nahIM devI devatAoMkI aura nahIM dekhatA,unake prati yAcanAkaratA, jo yathAvazyaka apane samaya aura zaktiko saba prArthanA nahIM karatA, unake prati yaza havana, pUjAM bhakti meM ho puruSArthoMmeM bA~Tane vAlA hai| jo sadA apaneko samaya nahIM khotA, jo svayaM prAtmazaktiyoMmeM bharosA sthiti anurUpa banAne vAlA hai, vahI dharma-mArga para cala rakhane vAlA hai, hada saMkalpa zakti vAlA hai, nirbhaya hai, sakatA hai| sAhasI hai, udyamI hai, vahI dharmamArga para cala sakatA ___ jo nimoMhI hainAma-rUpa-dharmAtmaka jagatameM rahatA hai| huA bhI kabhI usako apanA nahIM mAnatA, kabhI usakA jo sadA jAgasaka aura sAvadhAna hai, jo atikrama, hokara nahIM rahatA, jo kamala samAna sadA Upara hokara vyatikrama, aticAra, anAcArase apane mArgako dUSita rahatA hai, sadA AtmahitakA vicAra rakhatA hai| jo nahIM hone detA / jo niraMkAra hai, "maiM" aura "mere" samasta jagata, usake samasta padArtha, samasta sambandha, ke prapaMcameM nahIM par3atA; jo niSkAma hai, nirAkArI hai, samasta rItirivAja, samasta saMsthAprathA, samasta vidhi- jo koI bhI kAma mAna, mithyAtva, nidAnake vazIbhana vidhAna, samasta kriyAkarmako vyavahAra mAnatA hai, para hokara nahIM karatA, jo apane kiyekA phala dhana-daulata, uThakA sAdhana mAnatA hai, sAdhana mAnakara unako putra-kalatra, mAna-pratiSThA Adi kisI bhI duniyAvI artha grahaNa karatA hai, rakSA karatA hai, prayoga karatA hai, yathA- ke rUpameM nahIM cAhatA, jo apanI samasta zakti, samasta zyaka unameM heraphera karane. sadhAra karaNemeM tatpara rahatA puruSArya.samasta jIvana, bramake liye arpaNa karatA hai. hai, yathAvazyaka sadA unheM spAgane, pAhuti denemeM samasta vicAra, samasta vANI, samasta karma brahmake liye tayyAra rahatA hai, vahI dharmamArga para cala sakatA hai| homa karatA hai, vahI dharma-mArga para cala sakatA hai| jo-ahiMsAvAna hai, dayAvAna hai, sabake hitameM jo karma-kuzala hai, yogI hai, jo bAlaka-samAna apanA hita mAnatA hai, sabake ubArameM apanA uddhAra eka bAra hI cAndako pakar3anA nahIM cAhatA, jo sahAyaka mAnatA hai; jo sabakA hitaiSI hai, sabakA mitra hai, jo zaktiyoMko bar3hAtA huA, vipakSa zaktiyoMko ghaTAtA pApa rahatA hai dUsaroMko rahane detA hai, jo khuda svatantra humA, bheNIbaddha mArgase Uparako uThAtA hai, vahI dharma hai, dUsarokI svatantratAkA sAdara karatA hai, jo apanI mArga para cala sakatA hai| Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ww , bAdhA, boDa tarif . arthAt jo maSTi , sthita hai, sthira dhudi mi aura jIvana hI phonasA hai / isa indriya-zAnase hai, samadI hai, yogI hai, pratikSya-prathama-savega-anu. mina aura zAne hI konasA hai / isa lokako chor3a kara kampA guNa vAlA hai| nizaMkitaM Adi praSTa aGga vAlA aura kidhara jAye isa jIvanako chor3akara aura kidhara trimUDhatA aura aSTa mada rahita hai, trizalpase khAlI hai, lakhAye isa zAnako chor3akara aura kisakA sahArA le ? maitrI-pramoda-karuNA, mAdhyastha bhAvase bharA hai, avirodha isa taraha dekhatA jAnatA huA yaha bahirAtmA banA hai| rUpase dharma-artha-kAma-puruSAyokI sevA karane vAlA hai, yaha nAstika banA hai / apase vimukha banA hai / bahI dharma-mArga para cala sakatA hai, vahI vAstavameM jo isa prakAra parAsaktimeM par3A hai, parAsakti meM rata dharmAtmA hai, vahI sukhakA adhikArI hai| hai parAsakti meM prasanna hai, usake lie duHkhako sAkSAt karanA, dukhike kAraNoMko samajhanA, dukha-nirodhakA loka vimUha hai: saMkalpa karanA, duHkha nirodhake mArga para laganA bahuta jahA~ dharma-tatva itanA kama hai, dharma mArga itanA kaThina hai * / jo isa prakAra indriya bodhako hI bodha kaThina... vahA~ yaha loka manyA hai, yahA~ dekhane vAle mAnatA hai, indriya pratyakSako hI vastu mAnatA hai, usake bahuta thor3e hai| yahA~ jIvana anAdikI bhUlabhAntise liye adRSTameM vizvAsa karanA, adRSTa ke liye udyama DhakA hai, avidyAse pakar3A huA hai, mohase prasA huA karanA bahuta muzakila hai| hai, yaha apaneko bhusAkara parakA banA huA hai, apaneko " na dekhakara bAhirako dekha rahA hai, apakeko ma Tolakara dharmaSTi loka rahise bhiva hai:bAhirako raTola rahA hai, apaneko pakaDa kara mahirako lokakI isa aSTimeM aura dharmakI dRSTi meM bar3A aMtara pakar3a rahA hai| isakI sArI saci, sArI bAsaki,sArI hai-jamIna zAsmAnakA antara hai| isameM yadi koI zakti bAhirakI ora lagI huI hai, sArI indriyA~ bAhira samAnatA hai to kevala itanI ki donoMkA antima uddezya ko khulI huI hai, sArI buddhi bAhirameM dhasI huI hai, sAre eka hai-dukha-nivRtti, sukha-pAmi / isake atirikta avayava bAhirako phaile hue / donoM meM vibhinnavA hI vibhinntaahai| donoMko mukha-dukha - isake liye isa dikhAI dene vAle lokase bhina kI mImAMsA bhinna hai| donokA nidAna bhinna hai| donoM aura loka hI kaunasA hai ? isa sukha duHkha pAle jIvanse kA nidAna-sAdhana bhinna hai| donoMkI cikitsA mina hai -~~- donokI cikitsA-vidhi bhinna hai aura donoMke svAsthyabhavabhUto aba boko bagulepa vipassati mArga mitra hai| . pahilI raSTi zrAmanda, sundaratA, baimaSa aura zakti () "parAkhi khAni stRvat svayambhUstasmAt kA pAloka bAhya jagatameM karatI hai, dUsarI inakA . parA pazyati nAntadAsmana - 43. upa..... - (bhA) pahirAsmendhibahArairAmanAmaparAmuH / 3. upa0 2. ; vaita. upa0 1. 6... sphuritaH svAtmano mehamAtmatvegAmyavasyati // * mora prAbhUta // 8 // bogasAra // . // -samASitaM . * mabhimanikApa sa sus| Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAsoka antarAtmAmeM karatI hai| pahilI bAkha lokako ucagati-nIcagatike karane vAle mAsa mahAn aura pAzAvAna mAnatI hai| dUsarI 'ansAlotako. saMsArakA hetu hai, pAramA sarakA modaka hai, mahAn aura prAzAvAna karAtI hai| pahilI pAkhAlokake bhAtmA se prAtyAkA mitra hai, bArAhI mAmIkA prati kAmanA, Asakti, parigrahakA vyavahAra karanA haix. sikhAtI hai| dUsarI bAsa lokake prati prazamatA, udA. / pahileke lie dAkhakA kAraNa bAma zaktikA sInatA aura tyAgakA vAva banAtI hai| . prakopa hai, devI-devatAoMkA prakopa hai, IzvarakA prakopa pahilIkI bhAvanA hai dhana-dhAnyakI prApti, santAnakI hai, dUsarIke lie duHkhakA kAraNa svayaM prAmAko dUSita prAli, dIrgha AyukI prApti, prArogyakI prApti, pitRloka vRci hai, usakI apanI viparIta zraddhA, prazana pravidhA, aura svarga khokakI prApti / dUsarIkI bhAvanA hai sat moha-tRSNA hai| ko prApti, zAnakI prApti, ucatAkI prApti, anantakI prAti, akSaya sukhakI prApti, amRtakI prApti, apavarga dharmakA mArga loka mArgase bhima kI prApti / pahilI ke lie duHkha nivRttikA upAya duHkhavismRti pahilI ke liye prazna hala karanekA sAdhana, tatva- hai, prajJAna hai, nidrA-tandrA hai, surApAna hai| dUsarIke nirNaya karane kA pramANa indriya-jJAna hai, buddhi-jAna hai, lie duHkha nivRtikA upAya zAna hai; duHkha ko sAkSAt dusarIke liye jAnanekA sAdhana, nirNamaranekA pramANa karanA hai, duHkha ke kAraNoMko bAnanA hai, una kAraNoMkA bhanne , bhuzAna hai| viccheda karanA hai| pahilo ke lie jIvanakA vidhAtA, mAsmAse bhinna, pahilI ke lie duHkha nivRttikA upAya bAma zamAtmAsi bAhira prAkRtika zakti hai-zaktiyoMke adhi- ktiyoM-devI-devatAoM IzvarakI yAcanA-prArthanA hai, ThAtA devI devatA hai,devI devatAoMke nAyaka Izvara hai| pUjA vaMdanA hai, bhakti-upAsanA hai| dUsarI ke lie duHkha, dUsarIke lie jIvanakA vidhAtA-jIvanakA adhiSThAtA nivRttikA upAya prAtma-vizvAsa hai, prAtma-puruSArtha svayaM prAtmA hai, AtmAke hI zubhAzubha bhAva , zubhA- hai, Atma-zakti hai| jo zrAtmAkI zaraNa jAtA hai, rAma karma hai / ye hI jIvanameM sukha duHkha, utthAna-patana prAsmAke lie hI saba kucha samarpaNa karatA hai, vaha parva...... . dukha nahIM patA hai| jo pAsa devI devatAoMkI upA10.11. / atharva 13.1 / ... . .dhammapada // 11 // sAmAyikapATa // 10 // (4) asato mA sad gamaya, tamaso mA jyotirgamaya, samayasAra // 10 // kozikI. upa. 1.3, . satyomA mayutaM gamavi- upa08.14 upa. 1.5, 7, vetAzvatara. upa... (bhA) bharatasya devadhArayo bhUSAsam" x gItA 1.5 nivaprayaMcaya ... -va. upa0 1.5.1. zikSAprema // 1 // Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 [jyeSTha, bhASAda, vIra-nirvANa 02415 sAnA sanA karatA hai, vaha dharma tatvako nahIM jAnatA, vaha deva- prakRti meM vizvAma rakhane vAlA prakRtirUpa ho jAtA tAoMke pazuke samAna hai| hai| pazupakSiyoMkI ajJAnamaya bhogadazAko pamanda karace ___ pahiloke liye duHkha nivRttikA upAya prAkRtika vAlA pazu pakSirUpa ho jAtA hai / devatAoMmeM zraddhA vijaya hai, laukika vijaya hai / usakA sAdhana, vazIkarana rakhane vAlA devatArUpa, pitaroMmeM zraddhA rakhane vAlA mantratantra hai vaijJAnika AviSkAra hai| dUmarIke liye bhUtapreta rUpa hojAtA hai| aura aAtmAmeM zraddhA rakhane duHkha-nivRttikA upAya . Atma-vijaya hai / usakA vAlA zrAtmasvarUpa hojAtA hai| mAdhana indriya-saMyama hai, mana-vacana kAyakA vazIkaraNa isa taraha bAhya dRSTi vAlA saMsArakI ora calA hai, AdhyAtmika zilpa hai| jAtA hai aura anta dRSTivAlA mokSakI ora calA jAtA pahilIke liye sukhakA mArga icchAvRddhi hai; pari- hai| saMmArakA mArga aura hai aura mokSakA mArga aura hai| graha-vaddhi hai, bhogavRddhi hai / dumarIke lie sugvakA mArga mamAra-mArgame calakara dhana-daulata kI prApti ho icchAtyAga hai, parigrahasyAga hai, bhogatyAga hai| sakatI hai, parigraha aAimbara kI prAptiho sakatI hai, bhoga upabhogakI prApti ho makatI hai| bala vaibhava kI prApti pahilIke lie sukhakA mArga ahakAra, vijJAna aura viSayavedanAmeM bamA hai / dUmarIke liye sukhamArga ho sakatI hai, mAna maryAdAkI prApti ho makatI hai / sAmyatA, antardhyAna aura antarlInatAmeM rahatA hai| parantu pUrNatAkI prApti nahIM ho makanI, mugva kI prApti pahilIkA mArga pravRti mArga hai / dUsarIkA mArga nahIM ho sakatI, amRta kI prApti nahIM ho sktii| ____dharmamArga hI aisA mArga hai jisa ke dvArA manuSya nivRtti-mArga hai / pahilIkA phala saMsAra hai, duusriikaa| laukika sumba, laukika vibhUti ko prApta hotA huA phala mokSa hai| anta meM nirmANasukha ko prApta kara letA hai| jo-jaimI zraddhA rakhatA hai vaisI hI kAmanA karatA yadi parNatAkI icchA hai to siddha puruSo kI ora hai, jaisI kAmanA karatA hai vaisA hI mArga grahaNa karatA dekha, yadi akSaya sumsa kI abhilASA hai to nirAkula hai, vaisA hI pharma karatA hai, jaisA karma karatA hai vaisA hI mukhI puruSoMkI ora dekha / yadi amRta kI bhAvanA hai maMskAra, vaisI hI zaktiko upajAtA hai, vaimA hI vaha ho to amara puruSoMkI zrora dekha / jo unakA mArga hai use jAtA hai / hI grahaNa kr| patha yo anya devatAm upAste, anyo 'sau anyo. am asmIti, na sa veda, patha pareca sa devAnAm' --vRkSa0 upa0 1.4.10 (mA) zraddhAmayo'yaM puruSo yo yacchRddhaH sa ess| (4) atha khalvAhaH kAmamayaH evAyaM puruSa iti, sa saH-gItA 10.3. yathA kAmoM yavati, taskaturbhavati yataRturbhavati (i) nirutapariziSTa 2.6; tatkarma kurute, yatkarma kurute tadapisampayate / gotA 7.21-23, 1. 25. -bRha. upa0 4-4-1. *dhammapada // 5 // Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varizAsana-jayantI-utsava isa varSa vIra-mevAmaMdirameM zrAvaNa kRSNA bhASaNa bahuta hI prabhAvaka evaM mahatvake hue haiN| pratipadA sA0 20 julAI sana 1940 zanivArako ina bhASaNoMmeM dhIra-zAsanake mahatvakA digdarzana vIrazAmana-jayantIkA utmava gata varSase bhI adhika karAne ke sAtha sAtha unake pavitratama zAsana para mamArohake sAtha manAyA gayA / niyamAnusAra amala karane kI ora vizaMpa lakSa diyA gayA hai / prabhAta pherI nikalI, jhaMDAbhivAdana huzrA, madhyAnha vIra bhagavAnke ahiMsA mAdi khAsa siddhAntoMkA ke samaya gAje bAje ke sAtha jalasa nikalA aura isa haMgame vivecana kiyA gayA ki usase upaphira ThIka do baje paM0 zrI. mavakhanalAlajI sthita janatA bar3I hI prabhAvita huI / aura sabhIke adhiSThAtA RSabha brahmacaryAzrama caurAmI-mathugake diloM para yaha gaharA prabhAva par3A ki hama vIramabhApamitvame jalsekA prArambha huA aura vaha 5 // zAsanakI vAstavika caryAse bahuta dUra haiM aura baje taka rahA / jalmameM bAharama sahAranapura muja ume apane jIvana meM ThIka ThIka na unAra sakane ke paranagara, dehalI. mathaga nakur3a kairAnA abhadullA kAraNa hI itanI avanata dazAko pahu~ca gaye haiN| pura, jagAdharI aura nAnautA Adi sthAnoMma aneka aba ki vIrakI ahimA aura satya ke eka aMzakA sajana padhAre the| pAlana karanase gAMdhIjI mahAtmA ho gaye aura maMgalAcaraNa, nithi-mahatva aura zrAgana patroM sAre saMsArakI dRSTimeM pratiSThAko prApta hue, taba kA mAra sunAnakA anantara sabhAmaM bhASaNAdikA bIrake una ahimA aura satya Adi middhAnnoMkA kArya prArambha huA, jisameM nimna sajjanoMne pUrNatayA pAlana karake unheM apane jIvanameM utAra bhAga liyA--- kara athavA vIrake nakze kadama para cala karakelA. nAharasiMhajI sampAdaka jaina pracAraka saMsArakA aisA kaunasA pratiSThita pada hai jima hama saramAvA, ci. bhAratacandra, omaprakAza, mAla prApta na kara sake / phira bhI hama vIrazAmanake rAmAnandajI mAyAnAcArya, pro dharmacandrajI, bA0 rahasyako bhUle hue haiM ---unake anekAnna aura syAkauzalapramAdajI,lA. hulAzacandajI,"paM0 rAmanAtha- dvAda siddhAntasaM aparicita haiM--isI kAraNa ima jI vaidya, paM0 rAjendrakumArajI kumareza, paM0 jagala- bIra-zAmanakA svayaM AcaraNa nahIM karane aura na kizorajI mukhnAra, sau0 indrakumArI hindIratna' dUsaroMko hI karane dete haiM; mAtra uma apanI bapautI zAradAdevI aura sabhAdhyakSa paM0 mkkhnlaaljii| samajha kara hI pramanna ho rahane haiM ! jo zAmana bhApaNoMmeM pro0 dharmacandajI, bAkauzalapramAda- saMsArake mamasta dhA~se zrepanama, avAdhita evaM jI, mukhnAra sAhaba aura sabhApati mahodayake sukhazAntikA mUla hai, jisase dunayAke sabhI Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Regd. No. L. 4328. virodhoMkA samanvaya ho sakatA hai tathA jo jIvA- liye kaTibaddha ho| smAkI pragati evaM vikAsakA khAsa sAdhana hai aura bhASaNoMkA janatA para acchA asara par3A aura jisakA prAzraya pAkara adhamase adhama manuSya evaM usane apanI bhUla tathA galatIko bahuta kucha yahapazu-pakSI taka sabhI jIva apanI AtmAkA utthAna sUsa kiyaa| kara sakate haiM usameM hama anAbhijJa raheM, use svayaM bhASaNoMke atirikta gAyanoMkA bhI acchA amalameM na jAe~ aura na dUsaroMko hI usa para mAnanda rhaa| mA0 rAmAnandajIkA mahAvIrake amala karane deM, yaha kitanI bar3I lajjA evaM kheda jIvana sambandhameM bahuta hI acchA gAyana aura kI bAta hai ! aisI hAlatameM hamArA apaneko prabhAvaka upadeza huA / vi0 bharatacandakA gAyana vIrakA anuyAyI upAsaka yA sevaka batalAnA bahuta hI sundara evaM cittAkarSaka thA / ci0 bharatakitanA hAsyajanaka hai use batalAnekI jarUrata candakI avasthA isa mamaya 13 varSakI hai, itanI nahIM rahatI / vIra-zAsanakA saccA upAsaka choTIsI yayage vaha gAyanakalA meM pravINa vidvAnakI yA anuyAyI vahI ho sakatA hai jo vIrake nakze bhA~ti manomohaka gAnA gAtA hai| usakI AvAja kadama para calatA ho / athavA unake siddhAntoM bana hI madhura aura surIlI hai aura vaha eka honapara svayaM amala karatA huA dUsaroMko bhI amala hAra bAlaka jAna par3atA hai / usakA bhaviSya ujjvala karaneke liye prerita karatA ho, aura jo amala ho yahI hamArI bhASanA hai / isa taraha yaha karaneko udyamI ho unheM saba prakArase apanA saha- jalsA bahuta hI zAnadAra evaM prabhAvaka huA hai| yoga pradAna karatA ho aura isa taraha tana mana dhanase borake siddhAntoMkA pracAra karane karAneke -paramAnanda jaina zAstrI vIra-sevAmandirako sahAyatA hAjameM vIrasevA mandira sarasAvAko nimna sajjanoMkI bhorale 48 ru0 kI sahAyatA prApta huI hai, jisake liye dAtAra mahAnubhAva dhanyavAda ke pAtra hai:-- 21) khA0 muralIdhara banavArIlAla jaina kacaurA ni0 iTAvA (pitAzrIke svargavAsake samaya nikAle hue vAnameMse) 15) bA* vizvambharadAsa jinezvaradAsa bagAna bhaiMsI ni0 mujjapharanagara ( vedI pratiSThAke avasara pr)| .) vAlmana ugrasaina jaina, jagAdharI ni0 ambAlA (putra vivAhakI khuzImeM) 2) bA. manoharavAsa tArAcanda jaina bhAratI badauta ni0 meraTha (vivAhakI khuzImeM) adhiSThAtA-vIrasevAmaMdira' sarasAvA, ji. shaarnpur| 'vIra presa oNpha iNDiyA' kanaoNTa sarkasa nyU dehalI meM chpaa| Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LENEGORING BALIMARATTERESTERIODOECTORTONESENTERTAINMENTLEME-MAGAGNOROTAOWEROATING zrAvaNa vIra ni.saM. AZINEER agasta 194.. anakAnta paM3, kiraNa 10 vArSika mUlya 3 ru. SITESTMENYETTINCINIANL E CTRICT TRIPAHEERINTENOLNONCOPIECOLOGYMITEDO0 Farwearnmetery weremrappan marATMaperma n e w .. AMSUTRIANRITrm 3 . . . . . .. .. .. . .. ANT . . . . . . Sr.. M KE SE... O MP HONSTRACT KOMAL Man. Patest . 76 COPa .. Vaand. . . anAPATRA PAHALAN Flet KESHARE NEER EASCHATANTRA SEL: RAM rain INir / darran 4 . . . Dat . . . 4Me KHARA FrankMONKE. A NAS ANTAR . .. H TTARA AMRAP A Hainik... .. U-N. . .. ...e .:" ... . .... t . rethio i .. . abhe . . . ..:. .'m.n urr . . ..AAppleyr AR hdX .. - .. d.. Kabira . Mandalusana m m aAMMinormonein.h i nebabeitattiatinian ire Miamar wala ......TAILS ....THEASEACHIONLO macAnakatanamukharAya jaina Yeaning5 5.. P 4 Kherapan __ galakizora sunAra adhiyA nIra-zAndira manamAyA (marina) OKO kanATa gathama pA0 yo ya unI / mahaka aura vArApha-ayoyAprasAda goyliiy| Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 1. devanandi-pUjyapAda-smaraNa ima aura hamArA yaha sArA saMsAra-bA0 sUralamAna vakIla 23..kyA lilA saMsArakI chadra racanAmoM meM haiM.1-[zrIlalitAkamArI jaina viduSI, prabhAkara 54IkA ke pati-[zrIrAmakumAra 'snAtaka 5. mokAra-vicAra-[bhI amRtalAla caMcala 16. sapheda patthara bhayavA mAla hRdaya-dIpaka se pahuMga kA matavicAra-zrI ema. gobinda pai 8. navayuvakoM ko svAmI vivekAnandake upadeza-[anu0 DA0 bI0 ela0 jaina pI0 eca0 DI0 9. sAmilAmASAkA caina sAhitya -[pro0 e0 cakravartI ema. e. AI. I. esa. ... 597 10.ahiMsA sambandhI eka mahatvapUrNa praznAvalI-[vijayasiMha nAhara ... ... 605 11. dhIroMkI ahiMsAkA prayoga-[zrI mahAtmA gAMdhI ... ... .... 607 12. kula aura ucca jAti [zrI. bI. ena. jaina ... ... ... TAiTila 3 596 saMzodhana gata dhUma-zulAI mAsakI saMyukta kiraNa (E-1) meM mudrita paripraha-parimANa-batake dAsI-dAsa gulAma the' .isa dekha karane meM kucha madiyAM ho gaI hai, jinameM se khaTakane vAlI caMda khAsa azudinoMkA saMzodhana nIce diyA jAtA hai| pAThakanana use apanI apanI pravimeM banA baiM: kAkhama pamike parimAke kheta bhar3AsAsyu 18-1 -prakAzaka Page #606 -------------------------------------------------------------------------- Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnavIra rA0 ba0 seTa hIrAlAlajI, indaura . LINK Nare 1. Py ...KAM KME MEA CINEMARY . 44.zrI TER AAAAS PAANhyanrotrLL THA RANI S zrApanaM 550 janaMtara mammAtrI banivamiTiyAM kAnle jo. hAImannA aura lAhavArayo ko 5 ke lie aura 200 janamAndaro pustakAlayoko 6 mAhaka gannA anekAnta' apanI ogme bhijavAna kI udAramA damAI hai| Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A BIRAM ITUIR dehalI nIti-viroSa-dhvaMsI lokavyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanekagururjayatyanekAntaH // ) sampAdana-sthAna-vIrasevAmandira (samantabhadrAzrama), sarasAvA, ji. sahAranapura / varSa 3 / prakAzana-sthAna-kanaoNTa sarkasa, po0 bo0 naM. 48, nya kiraNa 10 zrAvaNa-pUrNimA, vIranirvANa saM02466, vikrama saM0 1967 devanAndi-dUjyapAdasmaraNa yo devanandi-prathamAbhidhAno buddhacA mahatyA sa jinendrbudhiH|| zrIpUjyapAdo'jani devatAbhiryatpUjitaM pAdayuga yadIyaM / / -zravaNabelagola zima.. jinakA prathama nAma-gurudvArA diyA huA dIkSAnAma-'devanandI' thA, jo bAdako buddhi kI prakarSatAke kAraNa "jinendrabuddhi' kahalAe, ve prAcAryazrI 'pUjyapAda' nAmase isaliye prasiddha hue haiM ki unake caraNoMkI devatAoM ne pAkara pUjA kI thii| zrIpUjya gadopatadharmarAjyastataH suraadhiishvrpuujypaadH| yadIyavaiduSyaguNAnidAnI vadanti zAstrANi taduddhRtAni / dhavizvabuddhirayamatra yogibhiH kRtkRtybhaavmvidusskH| jinavababhUva yadanA cApahRt sa jinendrabuddhiriti sAdhuvarNitaH ||-avrvelgol zi000 108 ___ zrI pUjyapAdane dharmarAjyakA uddhAra kiyA thA-lokameM dharmakI punaH pratiSThA kI thI-isIse bhApa devatAtroMke adhipati-dvArA pUje gaye aura 'pUjyapAda' kahalAye / zrApake vidyA viziSTa guNoMko Aja bhI Apake dvArA uddhAra pAye hue-race hue-zAstra batalA rahe hai-unakA khalAgAna kara rahe hai| zrApa jinendrakI taraha vizvabuddhike dhAraka samasta zAkhAviSayoMke pAraMgata ye aura kAmadevako jItane vAle the. isIse ApameM U~ce darje ke kRtakRtyamAvako dhAraNa karane vAle yogiyoMne Apako ThIka hI jinendrabuddhi' kahA hai| shriirbpaadmunirptimaussssrviyaadidehjindrshnpuutgaatrH| yatpAdautajavA-saMsparzaprabhAvAt kAlAyasaM kilaM tadA kanakIpakAra / / --.zi.0 100 jo advitIya auSadha-Rddhike dhAraka the, videha-sthita jinendra bhagavAnakai darzanase minakA gAtra pavitra Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 219 . anekAnta [bhApaba, bora vidrasaM024 ho gayA thA aura jinake parakha boe jala gayA bhA, ve bhIpajyamAda muni jayavanta ho-apane guNoM ko kabInA vIrya karate / viduSAM vAmanA ma yam // -- jinakA pAna-sampatrilapI vyAkaraNa-tIrtha vidvajjanAna karane vAlA hai, ve devanandI kaviyoMke--mIna saMdarma rakhane vAloMka-tIrthakara haiM, unake vipakmeM aura aki sA kahA jAya ?. acintyamahimA devaH sobhikako sivitaa| sadAba yena sirapati sAdhutvaM pravimbhivAcA jinake dvArA--jinake vyAkaraNazAstrako lekara--zabda bhale prakAra siddha hote haiM, vedivanandI acintya mahimAyukta deva hai aura apanA ti cAne vAloMke.dArA sadA bandanA kiye jAne ke yogya haiN| ....pUjyapAda: sadrAmA punAtu mama . vyAkaraNArNavo yena tInoM vistIrNasadguNaH / / -pAzavapurANe, rAmacandraH jo pajyoMke dvAga bhI sadA pUjyapAda hai, vyAkaraNa-samudrako tira gaye haiM aura vistRta sadguNoM ke dhAraka haiM, ve zrI pUjyapAda prAcArya mujhe sadA pavitra karo--nitya hI hRdayameM sthita hokara pApoMse merI rakSA kro| apA kuvanti yavataH kAya-vAk-cicasaMbhavam / kalaMkamaginAM so'yaM devanandI namasyate ||-jnyaanaalve, zrIrAmacandra jinake vanana prANiyoMke kAya, vAkya aura manaH sambaMdhI dopoMko dUra kara dete hai--arthAt jinake vaidyaka-zAma ke samyak prayogase zarIrake, vyAkaraNazAstrase vacanake aura samAdhizAstrase manake vikAra dUra ho jAte hai--una zrIdevanandI zrAcAryako namaskAra hai| nyAsaM jainendra saMjhaM sakalabudhanutaM paNinIyasya bhUyonyAsaM zabdAvatAraM manujatavihitaM vaidyazAstra ca karavA / yastattvArthasya TIko vyaracayadiha bhAtyasau pUjyapAda svAmI bhUpAlavandhaH svaparahitavacaH pUrNa imbodhavRttaH ||-ngrtaallk zi* lekhanaM0 // ___ jinhoMne sakala budhajanoMse stuta 'jainendra' nAmakA nyAsa (vyAkaraNa) banAyA, punaH pANinIya-vyAkaraNa para 'zabdAvatAra' nAmakA nyAsa likhA tathA manuja-samAja ke liye hitarUpa vaidyaka zAstra kI racanA kI aura ina bhabake bAda natyArtha sUtrako TIkA ( sarvArthasiddhi) kA nirmANa kiyA, ve rAjAmoMse vandanIya-athavA durvinIta rAjAma panita--svapara-hitakArI vacanoM (granthoM ke praNetA aura darzana jJAna-cAritrase paripUrNa bhIpUjyapAda svAmI (apane guNosa ) khUba hI prakAzamAna hai| jainendra nijazabdamAgamatulaM sarvArthatiH parA siddhAnte nipuNavamughakavitA jainAbhiSekaH svakaH / chandaH sUkSmadhiyaM samAdhizatakaM svAsthyaM yadIyaM vidAmAkhyAtIha sa pUjyapAdamunipaH pUjyo munInAM gyaiH|-avyvelgol zila... jinakA 'jainendra' (vyAkaraNa) zamazAstra meM apane atulita bhAgako 'sakAryasiddhi' (tatvArthaTIkA) siddhAntameM parama nipuNatAko, jainAbhiSeka' U~ne darjenI kavitAko, bandasAna mukhikI bacAtA (sanAcAturya) ko aura 'mamAdhizataka' jinakI svAtmasthiti (snipacanA)o saMghArameM ziAnoM para prakaTa karatA hai ve 'pUjyapAda' munIndra muniyoMke gaNoMse pUjanIya haiN| Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hama aura hamArA yaha sArA saMsAra [ lekhaka-bA0 sUrajabhAna vakIla / utthAnikA bhAkasmika ghaTanAyeM koI koI puruSa bhAgyako hI saba kucha mAnakara, hamArA yaha sArA saMsAra anantAnanta prakArake jIvoM usake dvArA hI saba kucha honA sthira karake usake aura anantAnanta prakArake ajIva padArthose bharA par3A viruddha kucha bhI na ho sakanekA siddhAnta sthira kara lete hai / saba hI jIva aura ajIva apane svabhAva aura haiM aura hasanA, himmata, kIziyanIra muruSAya sarva hI zakti ke anusAra kriyA karate rahate haiM, jisakA asara ko vyartha samajha baiThate haiN| jisa deza yA jAtimeM aisI unake pAsa pAsakI cIjoM para par3akara unameM bhI taraha lahara cala jAtI hai vaha naSTa ho jAte haiM aura gulAma tarahakA alaTana-palaTana hotA rahatA hai| sUraja nikalatA bana jAte haiM / ataH isa lekhake dvArA isa bAta ke sama- hai aura chipatA hai, pRthvI para usakI dhUpake par3anese mAnekI koziza kI gaI hai ki bhAgya kyA hai vaha kisa pAnIkI mApa banakara havAmeM mila jAtI hai, koI vastu prakAra banatA hai, usakI zakti kitanI hai aura usakA sUkhatI hai koI mar3atI hai| havA calanese sUkhe pace, kArya kyA hai| saMsArake jIvoM aura ajIva padArthoke ghAsa phUma aura dhUla-miTTI ur3akara kahIMse kahIM jA par3atI sAtha pratyeka jIvakA saMyoga kisa prakAra hotA hai aura hai| pAnI bhI bahatA huA apane sAtha bahuta cI noMko usa saMyogakA kyA asara usa jIva para par3atA hai| vaha bahA le jAtA hai aura galA sar3A detA hai / bhAga bhI sayoga kisa prakAra milAyA jA sakatA hai, kisa prakAra kisI vastu ko jalAtI hai, kisIko pighalAtI hai, kisI rokA jA sakatA hai aura kisa prakAra usase lAbha uThAna ko pakAtI hai aura kimAko narma yA kar3I banA detI hai| yA usakI paniyoMse bacanekI koziza kI jA sakatA hai saMsArake ina ajIva padArthome na to zAna hai aura na kisa prakAra Age ke liye apanA bhAgya uttama banAyA koI icchA yA irAdA, na sukha dukha mahasUsa karanekI jA sakatA hai aura kisa prakAra bane hue khoTe bhAgyako zakti hI hai| vaba inameM na to koI karmabaMdhana hI hotA hai sudhArA jA sakatA hai| AzA hai pAThaka isa lekhako aura na inakA koI bhAgya hI banatA hai| isa kAraNa zrAdyopAnta par3hakara hI isa para apanI mati sthira kareMge dUsare padArthokI kriyAoMse inameM jo alaTana palaTana aura yadi unheM yaha kathana lAbhadAyaka tathA sabake liye ho jAtA hai, vaha prAkasmika yA icaphAkiyA hI kahA hitakArI aura varUrI pratIta ho to hara tarahase isake jAtA hai| jaisAki kucha ITa bAz2Arase lAkara unameM se pracArakA yaha kareMge isako saba taka pahu~cAnekI pUrI kabase to roTI banAnekA cUlA banA liyA, use koziza kreNge| pUjAkI beTI aura kuSase TakI phiranekA pAkhAnA / isa Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * [Avaya, bIra viSaya saM0 246 3 hI prakAra bAjArase kucha kapar3A lAkara kuchakI TopI, haiM, parantu usa becAreko to isakA kucha bhI dhyAna nahIM gAr3I kI meM baiThA jA rahA hai, gAr3Ike calane se behada gardA ur3atA jA rahA hai, jisase usako bhI bahuta dukha ho rahA hai aura usa rAste para calane vAle dUsaroM ko bhii| gAr3Ike pahiyoMkI ragar3ha aura ke pairoM kI TApoMse rAste meM par3e hue aneka choTe choTe jIva bhI kuMcale jA rahe haiN| jinake kucalanekA irAdA gAr3I vAleke manameM bilkula bhI nahIM hai, taba yaha saba akasmAt hI to horahA hai / 260 anekAnta kucha kI jI kAna banA liyA / isa prakArake saba bheda z2arUrata yA avasarake anusAra grAkasmika yA itakA kiyA hI hote rahA karate haiM / pahalese to unakA koI bhAgya banA huA hotA hI nahIM, jisake anusAra yaha saba ghaTanAyeM hotI ho / dattant kriyAkA asara jaisA ki ajIba padArthoM para hotA hai vaisA hI jIvoM para bhI hotA hai / jeTha- zrASAr3ha ke kar3Ake kI dhUpa meM choTe choTe kIr3e mara jAte haiM, tAlAba kA pAnI sUkha jAtA hai, jisase usakI saba machaliyA~ aura anya bhI jIva mara jAte haiN| barasAta kI pUrvI havA calanese phUloM aura phaloMmeM kIr3e par3a jAte haiM, pAnIke barasanese aneka prakArake kIr3e paidA ho jAte hai aura lAkhoM karor3oM mara bhI jAte haiM; parantu jeTha zrASADha meM kar3I dhUpakA par3anA, barasAta meM pUrvI havAkA calanA aura pAnIkA barasanA, yaha saba to una vastunoM ke apane svabhAvase hI hotA rahatA hai, kisI jIvake bhAgyase nahIM hotaa| isa vAste unase jIvoM para jo asara par3atA hai vaha to akasmAt hI hotA hai / havA, pAnI, agni Adi ajIba padArthoMmeM to jJAna nahIM, icchA nahIM, irAdA nahIM, isa kAraNa unakI to saba kriyAyeM unake svabhAvase hI hotI haiM, kintu jIvoM kI jo kriyAyeM icchA aura irAdese hotI haiM unase bhI dUsarI vastuoM para aise asara par3a jAte haiM, aise alaTanapalaTana ho jAte haiM jinakI na unako icchA hI hotI hai aura na irAdA hI / jaise ki jaMgalakA eka hiraNa zikArIse apanI jAna bacAne ke vAste aMdhAdhuMdha daur3A jA rahA hai, parantu jahA~ jahA~ usakA paira par3atA jAtA hai vahA~ ke paudhe ghAsa pAta aura miTTI saba cUra cUra hote cale jA rahe haiM, choTe choTe jIva bhI saba kucale jArahe saba kucha bhAgyase hI hotA rahanA asaMbhava hai yadi yaha kahA jAya ki yaha saba kucha acAnaka nahIM huA kintu una jIvoM ke bhAgya se hI huA to sAtha hI isake yaha bhI mAnanA par3egA ki ina jIvoMke bhAgya hI gADIko khIca kara yahA~ lAye / parantu gAr3I vAle para aura gAr3Ike bailoM para sar3aka ke ina jIvoMke bhAgya kI jabaradastI kyoM calI ? isakA koI bhI sahI javAba na bana par3ane se akasmAt hI inakA kucalA jAnA mAnanA par3atA hai | kasAIne gAyako mArakara usakA mAMsa beca, apane bAla baccoMkA peTa pAlA, to kyA gAya ke khoTe bhAgyane hI krasAIke hAthoM gAyake gale para churA claayaa| DAkU sAhUkArake ghara DAkA DAla kara usako aura usake saba ghara vAloko mArakara saba mAla lUTa liyA, to kyA sAhUkArakA bhAgya hI DAkUko ca kara lAyA aura yaha kRtya karAyA ? taba to na to krasAIne hI kucha pApa kiyA aura na DAkUle ho koI aparAdha kiyA; balki ulTA gAyake bhAgyane hI kasAI ko gAyake mArane ke vAste majabUra kiyA aura sAhUkAra kA bhAgya hI becAre DAkUko khIMcakara lAyA / yadi Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ variNa .] hama aura hamArA yaha sArA saMsAra aisA hI mAnA jAye taba to koI bhI kisI pApakA karane para bhI bahuta hI suhAvane lagane lage; taba mere bhAgyane vAlA, athavA aparAdhI nahIM ThaharatA hai / taba to rAjya hI to ve saba per3a vahA~ ugAkara khar3e kara rakhe the| eka kA sArA prabandha, adAlata aura pulisa, dharmazAstra aura per3a TuMDa muMDa sUkhA khar3A thA, vaha mujhe acchA nahIM upadeza saba hI vyartha ho jAte hai aura bilkula hI a~dhA- lagA; taba merA koI khoTA bhAgya jarUra thA, jisane dhuMdhI phaila jAtI hai| yaha sUkhA per3a khar3A kara rakhA thaa| phira jahA~ maiM TehI yadi koI yaha kahane lage ki sukha yA dukha, jo baiThA vahA~ hajAroM DAMsa macchara mujhe dikka karane lage, kucha bhI mujhako hotA hai, vaha saba mere hI apane kiye unako bhI merA khoTA bhAgya hI khIMcakara lAyA thA / karmoM kA phala yA mere apane bhAgyakA hI karAyA hotA lauTate samaya rAstemeM aneka strI puruSa Ate jAte dIkha hai, akasmAt kucha nahIM hotA / to yaha bhI kahanA hogA par3e, jinase mana-bahalAva hotA rahA; taba ve bhI mere ki umra bhara maiMne jo kucha dekhA, sUMghA, cakhA, chutrA bhAgyake hI jorase vahA~ A jA rahe the| phira bhAvAdImeM yA sunA, usase thor3A yA bahuta dukha-sukha mujhako zrAkara to dora DaMgaroM, strI puruSoM aura bar3he yaccoMkI z2arUra hI hotA rahA hai| isa vAste ve saba vastue~ mere bahutasI cahala pahala dekhane meM zrAI; taba yaha saba dRzya hI bhAgyase saMsArameM paidA hotI rahI haiN| Aja subaha ho bhI mere bhAgyane hI to mere dekhane ke vAste juTA rakhe the| jisa moTarakI gar3agar3AhaTane mujhe jagA diyA vaha mere eka kuttA bhauMka bhauMka kara mujhe DarAne lagA aura merA bhAgyase hI calakara usa samaya yahA~ AI / usa samaya pIchA bhI karane lagA jisako maiMne lAThIse bhagAyA, maiM jAga to gayA parantu mujhe saMdeha rahA ki subaha ho usako bhI mere khoTe bhAgyane hI mere pIche lagAyA thaa| gaI yA nhiiN| kucha dera pIche hI relakI sITI sunAI isake bAda sUraja nikalA to mere bhAgyase dhUpa phailI to dI vaha sadA 6 baje zrAtI hai, isaliye usase mujhe mere bhAgyase, phira dina bhara jo merI A~khoMne dekhA aura subaha honekA yakIna hogayA / taba merA bhAgya hI merA kAnoMne sunA, saMsArake manuSyoM aura pazu pakSiyoMkI ve sadeha dUra karane ke liye relako khIMcakara lAyA / usa saba kriyAyeM bhI mere hI bhAgyase huI; aura kevala usa samaya ThaMDI havA bar3A zrAnanda de rahI thI taba vaha mI hI dina kyA kintu umra bhara jo kucha maiMne dekhA yA mere bhAgyakI hI calAI cala rahI thii| maiM uThakara jaMgala sunA, vaha saba mere hI bhAgyase hotA rahA, meMha barasA ko cala diyA, yastemeM logoMke ghase bolane cAlanekI to mere bhAgyase, bAdala garjA to mere mAgyase, bijalI AvAz2a A rahI thii| jisase merA dila bahalatA thA, camakI to mere bhAgyase, parvA-pachavA havA calI to mere taba unako bhI mere bhAgyane hI jagAkara bolacAla karA bhAgyase, rAtako anantAnanta tAre nikale to mere bhAgya rakhI thii| rAstemeM per3oM para pakSI taraha tarahakI boliyA~ se| bola rahe the, jo bahuta pyArI lagatI thIM, to unako bhI parasoM rAtako sote sote ekadama ronekI AvAz2a mere mAgyane hI yaha boliyA~ bolaneke vAste kahIM kahA~se AI jisase maiM jAga gayA, mAlama huA ki koI mara lAkara vahA~ ikaTThA kiyA thaa| gayA hai, maiM bar3e maz2ekI nIMda so rahA thA, isa roneke kucha rozanI ho jAne para rAsteke donoM taraphrake zorase merI nIMda TUTa gaI, taba yaha bhI mAnanA par3egA Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 263 zabekAya ki mere khoTe bhAgya se hI par3osIkI mauta huI, jisase ronekA zora uThA aura merI nIMda TUTI / maiM phira so gayA aura phira eka bhArI zorake sababa jAmanA par3A; mAlUma huA ki kisIke yahA~ corI hogaI taba yaha corI bhI to mere hI bhAgyane karAI jisase zora uTha kara mujhe jAganA par3A / kaI bAra maiM deza-videza ghUmane ke liye gayA hU~ | mITara yA relameM saphara karate hue jo bhI musAphira mujhe milate rahe haiM, unako merA bhAgya hI kahIM kahIse khIMca lAkara safara meM mujhe milAtA rahA hai| koI utaratA hai, koI car3hatA hai, koI uThatA koI baiThatA hai, koI khotA hai koI jAgatA hai, koI ha~satA hai, koI rotA hai, koI lar3atA hai koI jhagar3atA hai, yaha saba kartavya bhI merA bhAgya hI unase mere dikhAne ke vAste karAtA rahA hai| relameM baiThe hue pahAr3a-jaMgala nadI nAle, bAga bagIce, kheta aura makAna unameM kAma karate hue strI-puruSa, bacce-bUr3he, Dhora-DaMgara, jaMgaloM meM phirate hue taraha taraha ke jagalI jAnavara aura ur3ate hue pakSI aura bhI jo jo dRzya dekhane meM Aye, ve saba mere hI bhAgyane mere dekhane ke vAste pahalese juTA rakhe the 1 [ zrAvaNa, vIra nirvAya saM0 2466 taraha2 kI kathA-kahAnI jo par3hane meM AI, ve saba ghaTanAyeM mere bhAgyane hI to purAne jamAneMme karAI hoMgI, jisase ve pustakoM meM likhI jAveM aura mere par3hane meM AveM / zraba bhI jo jo mAmale duniyA~meM hote haiM aura samAcAra patroM meM chapakara mere par3hane meM Ate haiM yA logabAgoMse sunane meM Ate haiM ve saba mAmale merA bhAgya hI to duniyA~ bharameM karAtA rahatA hai, jisase ve chapakara mere par3hane meM Ave yA logoMkI jabAnI sune jAveM / phira jina jina nagaroMmeM meM ghUmatA phirA hU~, vahA~ke mahala, makAna aura dukAna, aura bhI jo jo manamanabhAvanI vastu vahA~ dekhane meM AI, ve saba mere bhAgya ne hI to vahA~ mere dikhAne ke vAste pahale hI banA rakhI thiiN| g2araz2a kahA~ taka kahU~, umra bhara jo kucha merI A~khoMne dekhA yA kAnoM ne sunA, vaha saba mere dikhAne yA sunAneke vAste mere bhAgyane hI kiyA aura saMsArake jIvoM aura ajIva padArthoMse karAyA / saca to yaha hai ki bIte hue jamAne kI jo jo bAteM pustakoM meM par3hane meM cAIrAja palaTe, lar3AiyA~ huI, rAmakA banavAsa, sItA kA haraNa, rAvaNa se yuddha, mahAbhAratakI lar3AI, aura bhI isa prakAra yadi koI puruSa duniyAM bharakA sArA kAma apane hI bhAgya se hotA rahanA ThaharAne lage, yahA~ taka ki lAkhoM karor3oM varSa pahale bhI duniyAkA jo vRtAnta pustakoM meM par3hane meM zrAtA hai, usako bhI apane hI bhAgyaMsaM huA batAne lage, to kyA usakI yaha bAta mAnane lAyaka ho sakatI hai, yA eka mAtra pAgalakI bar3a ThaharatI hai / isa taraha to hara eka zakhsa saMsArakI samasta racanAoM aura ghaTanAoM ke sAtha apane bhAgyakA sambandha jor3a sakatA hai aura una sabakA apane bhAgyase hrI honA batalA sakatA hai; taba kisI bhI ekake bhAgyase una sabake hone kA koI niyama nahIM bana sakatA aura na jIva jIva padArthoM kA koI svataMtra astitva yA vyaktivahI raha sakatA hai| Akasmika saMyoga kaise mila jAte haiN| kahAvata prasiddha hai ki eka bailagAr3I calI jA rahI thI / dhUpakI garmIsa bacane ke vAste eka kuttA bhI usa gAr3Ike nIce 2 calane lagA / calate 2 vaha yaha bhUla gayA ki gAr3I apanI tAkatase cala rahI hai aura maiM apanI tAkatase, na gAr3I merI tAkkatase cala rahI hai aura na maiM gAr3IkI tAqatase, kintu gAr3Ike Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 1, kiraNa 10] hama aura hamArA yaha sArA saMsAra nIce nIce calane se merA usakA saMyoga jarUra ho gayA hai| yaha saba bAteM bhUlakara ghamaMDake mAre usake dimAg2a meM hI samA gayA ki yaha gAr3I bhI mere hI sahAre kla rahI hai| isa hI prakAra saMsAra meM anantAnanta jIva ra zrajIva saba apanI 2 zakti aura svabhAva ke anusAra hI kArya karate haiM parantu eka hI saMsAra meM unake saba kArya hote rahane se eka dUsare se unako muThabher3a hote rahanA yA saMyoga milanA lAz2imI aura z2arUrI hI hai / parantu isa taraha yaha samajha baiThanA ki una sabake ve kArya mere bhAgya se hI ho rahe haiM, bar3I bhArI bhUla hai / bAjAra meM taraha taraha ke aise khilaune milate haiM jo cAcI dene se taraha tarahake khela karane lagate haiM / koI daur3atA hai, koI uchalatA hai, koI kUdatA hai, koI ghUmatA hai, koI nAcatA hai, koI kalAbAjI karatA hai / agara ina sabako cAbI dekara ekadama eka kamare meM chor3a diyA jAve to ve saba apanA apanA kAma karate huye eka dUsarese TakarA jaayeNge| jisase koI uthala jAyegA, koI kArya karanese ruka jAyegA, koI ulaTA pulaTA kAma karane laga jAyegA, kisIkI kUka nikala jAyegI lekina yaha saba khilaune to apanI 2 zakti zraura svabhAva ke anusAra hI kAma kara rahe the / eka dUsare se to inakA koI bhI saMbaMdha nahIM thA / kevala eka hI kamare meM kAma karate rahanese, zrApasameM unakI muThabher3a hogaI aura unakA khela bakhela hokara aisI uthalaputhala ho gaI jo unake svabhAva ke bilkula hI viruddha thI isa hI prakAra saMsArake saba hI jIva ajIva apanI 2 zakti aura svabhAva ke anusAra isa duniyA meM kAma karate haiM, jinakI Apasa meM muThabher3a hojAnA aura usa muThabher3akI vajahase hI unameM uthala-puthala aura khelabakhela hote rahanA bhI lAjimI aura jarUrI ho hai / 266 aisI hI saba ghaTanAyeM zrAkasmika yA ittafAkiyA kahalAtI hai| jo kisIke bhAgyakI karAI nahIM hotI haiM / pAnIse bhare tAlAba meM DhelA mAranese eka gola cakkarasA hojAtA hai aura vaha cakkara apane zrAsa pAsake pAnIko Takkara dekara dUsarA bar3A cakara banA detA hai / isI taraha aura bhI bar3e bar3e cakkara banate banate kinAre taka pahu~ca jAte haiN| yadi isa hI bIcameM koI dUsarA DhelA bhI pheMka diyA jAya to usake bhI cakkara banane lageMge aura pahale cakarase TakarAkara una pahale cakkaroMkI bhI tor3ane phaur3ane lageMge aura khuda bhI TUTane phUTane lgeNge| isa hI prakAra yadi saiMkar3oM Dhele eka dama usa tAlAba meM phaike jAveM to ve alaga alaga saiMkar3oM cakkara banAkara eka dUsare se TakarAveMge aura saba cakkara TUTa phUTa kara pAnI meM tahalakAsA macane laga jAvegA / yahI hAla saMsAra ke zranantAnanta jIvoM aura jIvoMkI kriyAoMkA hai, jinake saba kAma isa ekahI saMsArameM hote rahane ke kAraNa Apasa meM TakarAte haiM aura gar3abar3a paidA hotI hai| yaha saba muThabher3a yA saMyoga zrAkasmika yA ittafAkiyA hI hotA hai, kisIke bhAgyakA bA~dhA huA nahIM hotA hai / taba hI to saba hI jIva hAnikAraka saMyoga se bacane aura lAbhadAyaka saMyogoMko milAnekI koziza karate rahate haiM, yaha hI saba jIvoMkA jIvana hai, isa hI meM unakA sArA jIvana vyatIta hotA rahatA hai, isIko himmata yA puruSArtha kahate haiM, yahI eka mAtra jIva aura ajIva meM bheda hai / jIva padArthoMmeM na himmata hai na irAdA, jo kucha hotA hai vaha unake svabhAvase hI hotA rahatA hai / parantu jIvoM meM himmata bhI hai aura irAdA bhI hai| isa hI kAraNa ve bhAgya honahAra vA prakRtike bharose nahIM baiThate haiN| jaMgalake jIva bhI khAnA pAnIkai liye DhUMDha bhAla karate haiM, idhara udhara phirate haiM, Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhavekAnta [bhAdaya, dIra nirvANa saM016 dhUpa aura bArizase bacanekI koziza karate haiM aura mAre kara ITa pattharake samAna nirjIva bana jAtI hai| jAnekA bhaya hone para daur3a-bhAga kara yA lar3a mir3akara bhAgya kyA hai aura vaha kisa taraha apane bacAvakA bhI upAya karate haiN| manuSya to bilkula hI udyama aura puruSArthakA putalA hai, isa hI kAraNa banatA bigar3atA hai anya jIvoMse U~cA samajhA jAtA hai| vaha pazu-pakSiyoM yaha hama hagiz2a nahIM kahate ki abase pahalA koI ke samAna apanA khAnA-pInA dRDhatA nahIM phiratA hai, janma hI nahI hai yA jIvoMke pahale koI karma hI nahIM hai, kudaratase Apa hI Apa jo paidA ho jAya usa hI ko jinakA phala isa janmameM na ho rahA ho yA jIvoMkA kAphI nahIM samajhatA hai| kintu svayaM sahasoM prakArakI koI bhAgya hI nahIM hai / yaha saba kucha hai| kintu khAnekI vastue~ paidA karatA hai, aneka prakArake saMyoga jitanA unakA phala hai, jitanI unakI zakti hai, utanI milAkara aura pakA kara unako susvAdu aura apanI hI mAnate haiM, unako sarvazaktimAna nahIM mAnate, na prakRti ke anukUla banAtA hai, kyA khAnA lAbhadAyaka hai yaha mAnate haiM ki saba kucha una hI ke dvArA hotA hai| aura kyA hAnikAraka, kyA vastu kisa avasthAmeM khAnI jIvake karma kyA hai, unakA baMdhana jIvake sAtha kisa cAhiye aura kyA nahIM, ina saba bAtoMkI jAMca par3atAla prakAra hotA hai, una karmokI zakti kyA hai aura unakA karatA hai, dhUpa havA aura pAnIse bacaneke vAste kapar3e kAma kyA hai aura bhAgya kyA hai, kisa taraha banatA hai / banAtA hai, makAna cinatA hai, bhAga jalAtA hai, paMkhA ina saba bAtoMkI jAMca karanese hI kAma calatA hai. taba hilAtA hai, rAtako rozanI karatA hai, pAnIke liye hI kucha puruSArtha kiyA jA sakatA hai aura puruSa banA kuA khodatA hai yA nala lagAtA hai, dharatI khodakara jA sakatA hai| hajAroM vastu nikAla lAtA hai aura unako apane kAma AjakalakI sAyaMsane yaha bAta to bhale prakAra kI banAtA hai, aneka pazu-pakSiyoMko pAlakara unase bhI siddha kara dI hai ki saMsArameM jIva yA ajIva rUpa jo bhI apanA kArya siddha karatA hai, aura isa taraha aneka padArtha hai unake upAdAnakA kabhI nAza nahIM hotA hai prakArake udyama karate rahane meM hI sArA jIvana bitAtA aura na navIna upAdAna paidA hI hotA hai, kintu unakI hai| jitanA jitanA yaha isa viSayameM unnati karatA hai paryAya, avasthA rUpa avazya badalatA rahatA hai / lakar3I jitanA jitanA yaha saMsArakI vastuoM para kAbU pAtA jala kara rAkha, koyalA yA dhuMAM bana jAtI hai, usameM jAtA hai utanA utanA hI bar3A ginA jAtA hai / jo se nAza eka paramANukA bhI nahIM hotA hai| pAnI garmI bhAgya yA honahArake bharose baiThA rahatA hai vaha dukha pAkara bhApa bana jAtA hai aura sau pAnese jamakara barpha uThAtA hai jisa deza yA jisa jAtimeM yaha havA cala bana jAtA hai| eka hI khetameM taraha taraha ke phaloM-phaloM, jAtI hai jo bhAgyako sarvazaktimAna mAnakara saba kucha tarakAriyoM aura anAjoMke per3a-paude aura beleM lagI usa hI ke dvArA honA mAna baiThate hai vaha deza yA jAti huI hai, jaMgalI jhAr3iyA~ aura ghAsa phUsa bhI taraM 2 ke manuSyatvase girakara pazu samAna ho jAtI hai dUsaroMkI uge hue haiN| yaha saba eka hI prakArakI miTTI-pAnIse gulAma banakara khUTese gA~dhI jAtI hai yA jIvanahIna ho paravariza pA rahe haiM aura bar3ha rahe hai / usa se miTTI Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - hama aura hamArA sArA saMsAra pAnIse nImakA per3a bar3ha rahA hai aura usa hI se nIMbU palaTana hotA ytaa| nAraMgI aura prAma-imalI kA | bhAvArtha yaha hai ki usa jIvoMkA zarIra to miTTI-pAnI Adi ajIva hI miTTIpAnIke paramANa nImake per3a ke andara jAkara padArthoMkA hI banA hotA hai, usake andara jo jIvAtmA nIma ke patte, phUla aura phala bana jAte haiM aura ve nAraMgI hotI hai, usa hI meM zana aura rAga-dveSa, mAna-mAyA, ke per3a meM jAkara nAraMgIke phala phala aura pace bana jAte lobha-krodha zrAdi bhar3aka, icchA, viSaya-vAsanA himmata haiN| phira ina sahasroM prakArakI banaspatiko gAya, bakarI, hauMsalA, irAdA aura sukha-dukhakA anubhava zrAdika bhaisa, khAtI haiM to una jaimA alaga 2 prakArakA zarIra hotA hai / parantu yaha saba bAteM pratyeka jIvameM eka samAna banatA rahatA hai aura manuSya khAtA hai to manuSyakI deha nahIM hotI hai / kisIkA kaisA svabhAva hotA hai aura bana jAtI hai aura phira antameM yaha saba vanaspati, pazu kisIkA kaisA; jaisAki koI gAya marakhanI hotI hai aura aura manuSya miTTImeM milakara miTTI hI ho jAte haiM, koI asIla / manuSya bhI janmase hI koI kisI svabhAva isa prakAra yaha Azcaryajanaka parivartana ajIba padArthoM kA hotA hai aura koI kisI svabhAvakA / isase yahI kA hotA rahatA hai / yaha cakkara sadAse calA pAtA hai siddha hotA hai ki pahile janmameM jaisA dA~cA kisI aura sadA taka calatA rhegaa| jIva ke svabhAvakA bana jAtA hai, vahI svabhASa vaha marane hama yaha pahale hI kaha cuke haiM ki saMsArameM do para apane sAtha lAtA hai| prakAra ke padArtha haiM eka jIva aura dUsare ajIva / jIvoM jIva aura ajIva donoM hI padArthoMmeM, kisI kAma kA zarIra bhI ajIva padArthokA hI banA hotA hai, isa ko karate rahane se, usa kAmako karate rahanekI Adata hI kAraNa jIva nikala jAne para mRtaka zarIra yahIM par3a jAtI hai / kumhAra cAkako DaMDese ghumAkara chor3a detA prar3A rahatA hai / jaba samArakI koI vastu navIna paidA hai, taba bhI vaha cAka kucha dera taka ghUmatA hI rahatA hai| nahIM hotI hai aura na naSTa hI hotI hai kevala avasthA hI lar3ake DorA lapeTakara laTTa ko ghamAte haiM, parantu DArA badalatI rahatI hai, aisA sAyaMsane aTala rUpa siddha kara alaga ho jAne para bhI vaha laTTa bahuta dera taka ghanA hI diyA hai taba jIvoMkI bAbata bhI yaha hI mAnanA par3atA karatA hai, pAnIko hilAne yA ugalIse ghumA dene para hai ki ve bhI sadAse haiM aura sadA taka raheMge / bezaka vaha svayameva bhI hilatA yA ghUmatA rahatA hai / sAla bhara paryAyakA palaTanA unameM bhI jarUra hotA rahegA / jIvakI taka jo san savata hama likhate rahate haiM, nayA sAla bhI eka paryAya chUTane para koI dUsarI paryAya z2arUra ho lagane para bhI kucha dina taka vaha hI san saMvata likhA jAtI hai aura pahale bhI usakI koI paryAya z2arUra thI jAvA hai / bhA~ga tambAkU Adi naze kI cIz2a yA mirca, jisake bUTa jAne para usakI yaha vartamAna paryAya huI miThAI, khaTAI Adi khAte rahanese unakI Adata par3a hai| ajIva padArthoMkI taraha jIvoMkI bhI yaha alaTana jAtI hai / tAza, caupar3a, zataraMja zrAdi kheloMko barAbara palaTana sadAse hI hotA calA A rahA hai aura sadA tapha khelate rahanese unakI aisI Adata par3a jAtI hai ki hotA rahegA / jIvoMkI jitanI jAtiyA~ saMsArameM hai jarUrI kAma chor3a kara bhI khelaneko hI jI cAhane lagatA niko unake bheda hai unahI meM unakA yaha alaTana hai| jina baccoM ke sAtha AtA lAi hotA hai unakA Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhASaNa, vIra nirNAvasaM. svabhAva aisA kharAba ho jAtA hai ki umrabhara sudharanA svabhAvoMkA putalA bana jAtA hai unahI apane svabhAvoMko muzkila ho jAtA hai / khoTI saMgata kA bhI bar3A asara sAtha lekara vaha maratA hai aura unahI ko sAtha lekara vaha hotA hai / jisa strI ko vezyA banakara kuzIla jIvana dUsarA janma letA hai / yahI usakA karmavaMdhana, svabhAvakA bitAnA par3atA hai, nirlajjatA aura mAyAcAra usakA DhA~cA yA bhAgya hai, jo vaha apane Antarika bhAvoM yA svabhAva ho jAtA hai / kasAI aura DAka nirdaya ho jAte nIyatoMke anusAra sadA hI banatA rahatA hai| haiN| pulisa aura phaujake sipAhI bhI kaThora hRdaya bana Aja jo kapar3A hamane pahanA hai, vaha pA~ca cAra jAte haiN| jinakI jhUThI prazaMsA hotI rahatI hai usako dinake bAda mailA dikhAI dene lagatA hai / parantu kyA apane doSa bhI guNa hI dikhAI dene lagate haiM, nasIhatase vaha usI dina mailA huA hai jisa dina mailA dikhAI usako cir3a ho jAtI hai, yahA~ taka ki usake doSa detA hai ? nahIM, mailA to vaha usa dina hI samayase honA batAne vAloM ko vaha apanA bairI samajhane laga jAtA hai| zurU ho gayA thA jabase usako pahanane lage the, parantu aisA hI aura bhI saba bAtoMkI bAbata samajha lenA zurU 2 meM umakA mailApana itanA kamatI thA ki dikhAI caahiye| nahIM detA thA, hote 2 jaba vaha mailAgna bar3ha gayA, taba isa prakAra isa janmameM bane hue hamAre svabhAvase isa dakhAI bhI dene laga gayA / aise hI pratyeka samaya jaise 2 janma meM bhI hamako sukha dukha milatA hai aura agale bhAva jIvAtmAke hote haiM; burI yA bhalI jaisI nIyata janmameM bhI / marane para duniyAkI koI cIz2a, jIva yA usakI hotI rahatI hai. vaimA hI raMga usa jIvAtmA para ajIva, hamAre sAtha nahIM jAtI hai / isa janmake hamAre car3hatA rahatA hai / usakI Adata yA svabhAva banatA sugva-dukhake saba sAmAna yahIM raha jAte haiM, apanI jAnameM rahatA hai| bhI jyAdA pyAre strI, putra, iSTamitra aura dhana-sampatti saba yahIM raha jAtI hai, yahAM taka ki hamArA zarIra bhI nA bhAgya kisa prakAra sudhArA jA sakatA hai jisase ki hamArA jIva bilkulahI ekameka ho rahA thA apane hI hAthoM DAlI ina AdatoM yA saskAroMkA yahIM raha jAtA hai / isI kAraNa hamAre isa zarIrameM jo bilkula hI aimA hAla hotA hai jaisA ki nazA pIkara AdateM par3a gaI thIM, jinako hama apanI hI zrAdateM mAnA pAgala hue manuSyakA ho jAtA hai, vaha sarva prakArakI karate the, ve zrAdate bhI zarIrake sAtha yahI raha jAtI haiN| ulaTI-pulaTI kriyA karatA hai, behadA bakatA hai aura yahI nahIM balki jo jo yAdadAsta hamAre dimAg2ameM hAni lAbha kA khayAla bhUla jAtA hai| parantu cAhe ikaTThI hotI rahatI thIM, ve bhI dimAgake sAtha yahIM kitanA hI tez2a nazA kiyA ho to bhI kucha na kucha zAna mammata ho jAtI haiM / parantu mAna mAyA, loma-krodhAdika usameM bAkI jarUra rahatA hai taba hI to koI bhArI khaupha tarage jo hamArI antarAtmAmeM uThatI rahatI hai, hamArI sAmane Ane para sArA nazA utara jAtA hai aura bhayabhIta antarAtmAmeM unakA saMskAra yA pAdata par3akara, hamArI hokara apane bacAva kA upAya karane lagatA hai| kisI antarAtmAmeM unakA baMdhana hokara marane para bhI ve hamAre bar3e hAkima prAdike sAmane A jAne para bhI nayA dUra sAtha jAtI haiM / yaha hamArA jIvAtmA jisa prakArake ho jAtA hai| aura hozakI bAteM karane laga jAtA hai| Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa .] hama aura hamArA yaha sArA saMsAra isa hI prakAra bahuna bure karma-adhanameM phaMsA huA jIva bhI bhalA jo svabhAva hamane apanA banA liyA hai, jaisA kucha kucha na kucha hoza jarUra rakhatA hai aura apaneko sudhAra bhI apane kiye karmoMkA dhana hamane apane sAtha bA~dha sakatA hai| liyA hai, usa svabhAvake hI anusAra na nAcate raheM, kiMtu bAhya kAraNa manuSya ke svabhAva para bar3A asara usako hI apane kAba meM rakheM aura apane hI anusAra DAlate haiM,ima hI se usake soye hue saMskAra jAgate haiN| calAve / azlIla tasvIreM dekhakara, azlIla majamUna par3hakara, azalIla biyoMkI saMgatImeM baiThakara kAmavAsanA jAgata ___ bhAgyake hI bharose apaneko chor3a ho jAtI hai / gussA dilAne vAlI bAteM sunakara kroSa dene kA khoTA pariNAma uThatA hai / zerakI AvAja sunakara hI bhaya ho jAtA hai| bahAdurIkI bAteM sunakara svayaM apane maname bhI joza Ane jo loga yaha kahane lagate haiM ki hamAre bhAgyane lagatA hai| sundara sundara bastuoMko dekhakara jo jaisA hamArA svabhAva banA diyA hai usako hama badala lalacAne laga jAtA hai| isa kAraNa hamako apane nahIM sakate / hamako to apane bhAgyake hI anusAra calanA bhAvoMko ThIka rakhaneke vAste isa bAtakI bahuta jyAdA hogA, isa hI prakAra saMsArake jina jIvo aura ajIva z2arUrata hai ki hama aise hI jIvoM aura ajIva padArthoMse padArthoMse hamArA vAstA par3atA hai, jo kucha hAni lAma saMyoga milA jisameM hamAre bhAva uttama raheM, bigar3ane na honA hai, jo kucha bhAgyameM badA hai; vaha to hokara hI pAveM aura yadi kisI kAraNase hama apaneko burI saMgatise rahegA, usameM to bAla barAbara bhI pharaka nahIM A sakatA nahIM bacA sakate haiM to usa samaya apane mana para aisA hai, aise loga bhAgyake bharose hAtha para hAtha dharakara to kar3A paharA rakheM ki hamArA mana udhara lagane hI nahIM baiThate haiM / unake svabhAvakA DhA~cA, unake zarIrakI npaave| prakRti, unakI indriyoM ke viSaya, mAna-mAyA, lobha manuSyako hara vakta hI do z2abaradasta tAkanoMkA krodhAdika bhar3aka,rAga aura dveSa, unako cupacApa to nahIM sAmanA karanA par3atA hai| ekato saMsAra bharake anantA. baiThane detA hai isa kAraNa kAmato ve kucha na kucha karate nanta jIva aura ajIva jo apane 2 svabhAvake anusAra hI rahate hai, kintu aise naziyAlekI taraha jo nathA pIkara kArya karate rahate haiM, eka hI sasArameM hamArA aura ina apaneko samhAlaneko koziza nahIM karatA hai, balki naze sabakA kArya hote rahanese hamase unakI muThabher3akA hote kI taraMgake muvAphika hI nAca nacAneke liye prazneko rahanA jarUrI hI hai| unameMse kisI samaya kisIkA DhIlA chor3a detA hai / aise bhAgyako hI saba kucha mAnane saMyoga hamako lAbhadAyaka hotA hai aura kisIkA vAle bhI apane manakI taraMgoMke anusAra nAca nAcate hAnikAraka / isa vAste ekato hamako hara vakta hI isa rahate haiM aura kahate rahate hai ki kyA kareM hamArA svabhAva kozizameM lage rahokI jarUrata ki sasArake jIva hI aisA banA hai| isa prakAra yaha loga apanI khoTI 2 aura ajIvoMke hAnikara saMyogoMse apaneko bacAte raheM kAmanAoM, khoTI 2 viSaya vAsanAoMmeM hI phase rahate aura lAbhadAyaka saMyogoMko milAte rheN| dUsare, burA yA hai|bodh-maan-maayaa lobha zrAdi jo bhI joza uThe yA Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAvaNa, vIra nirmANa saM02466 bhar3aka paidA ho usa hI ke anusAra karane laga jAte haiM, hI Darakara apanA khoTA bhAgya prAyA samajhakara cupake Age pIchekI kucha soca nahIM karate, natIjekA kucha bhI se usake gulAma bana jAte haiN| khayAla nahIM karate / bedhar3aka saba kucha pApa karate hue usakI saba z2immedArI daiva yA bhAbhyake hI sira dharate hamArA jarUro kartabya rahate haiN| apaneko to nirdoSa mAnate rahate haiM parantu hamako acchI taraha samajha lenA cAhiye aura buddhi dUsare loga choTese choTA bhI jo doSa karai usakA doSI lar3Akara jAMca lenA cAhiye ki hamAre saMbaMdhameM tIna una hI ko ThaharAte haiM / dUsaroMke doSoMkA jikra kara karake zaktiyAM kAma kara rahI haiM, eka to hamAre pahale karma yA unakI buI saba karate haiM aura bar3e banate rahate haiN| hamArI AtmAke pahale bhAva, jinase aba taka burA bhalA jisa prakAra nazekI taraMgameM nazebAja yA pAgala hamArI Adata yA svabhAva banatA rahA hai; jo marane para apane pAgalapanameM apaneko sArI duniyAkA rAjA samajha bhI hamAre sAtha jAtA hai aura karma-bandhana yA hamAre baiThatA hai, hAni-lAbha samajhAne vAleko mArane daur3atA hai, svabhAvakA DhA~cA, yA bhAgya kahalAtA hai / dUsare hamArI isa hI prakAra ye bhAgyako saba kucha mAnane vAle bhI zrAtmAkI asalI tAkata jo hamAre ina karmoM yA svabhAva apaneko sabase bar3A samajhane lagate haiM aura dUsaroMko yA bhAgyake dvArA naSTa honese baca rahI hai| tIsare saMsAra aMpanese ghaTiyA mAnakara apanI bar3AI gAne aura dUsaroM bharake saba hI jIva aura ajIva jo apane 2 svabhAvake ko ghaTiyA batAne meM hI asIma Ananda mAnane laga jAte anusAra isa hI saMsArameM kAma karate haiM, isa kAraNa haiN| yaha hI eka mAtra unake jIvanakA AdhAra ho jAtA unase hamArI muThabher3a honA lAjamI aura jarUrI hI hai| hai| isa kAraNa jisa prakAra nazebAz2a nazekI taraMgameM isa kAraNa hamArA yaha kartavya hai ki hama apane usa ApasameM eka dUsare para hakumata jatAte hue, ApasameM zrAmika zAnake dvArA jo hamAre kamoMne naSTa nahIM kara khaba lar3ate haiM aura jUtamapaijAra hote haiM, isa hI prakAra diyA hai hama apane sacita karmoM para yA svabhAvake DhA~ce ye bhAgya para hI nirbhara rahane vAle bhIaApasameM eka dUsare vA bhAgya para bhI kAbU rakheM, usako apanI buddhi ke para hakamata jatAkara aura ApasameM lar3a bhir3akara hI anumAra hI calAte raheM aura sasArake jIva ajIva apanA jI khuzakara lete haiN| kintu jisa prakAra naziyAlA padArthoMse to muThabher3a hotI rahatI hai yA ho sakatI hai una yA pAgala kisI hoza vAleko dekhakara avvalato gIdar3a para bhI pUrI 2 dRSTi rkheN| unameM apane pratikulako bhabhakI dikhAtA hai, kintu hoza vAlekI taraphase z2arA bhI milAte rahanekI aura pratikalase bacate rahane kI koziza sakhtI hone para turanta hI usake zrAdhIna ho jAtA hai karate raheM / yahI puruSArtha hai jisakI manuSyako hara vakta aura gulAma bana jAtA hai, isa hI prakAra bhAgya para z2arUrata hai| isa z2arUrI puruSArtha ke binA to manuSya nirbhara rahane vAle bhI bar3e bananekA dAvA kara karake manuSya hI nahIM hai kintu, eka nirjIva ghAsakA tinakA ApasameM to khUba lar3ate haiM, kintu gairakI zakala dekhate hai jo beisniyAra nadImeM bahA calA jAtA hai| Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kyA striyA~ saMsArakI kSudra racanAoM meM se haiM ? [khikA-zrI lalitAkumArI jaina viduSI prabhAkara jayapura] Tka bAra maiMne kisI pustakameM 'striyA~ hI apane taurase batalA denA cAhatI hU~ ki ve bahuta bar3I galatI S.Apako ayogya samajhatI hai| isa zIrpaka athavA para hai / unako apane ye kAyara aura gande vicAra isame kucha milatA-julatA prabaMdha par3hA thA / usakA bilakula nikAla denA caahieN| sArAMza yahI thA ki sadiyoMkI dAsatAse striyoMkA strI prAdi zakti hai / strI zaktike binA duniyAkA zrAtmabala aura svAbhimAna isa kadara kucala diyA koI bhI kAma saphala nahIM ho sakatA / strI sItA hai, gayA hai ki aba ve svayaM apane Apako tuccha, zudra strI pArvatI hai, strI durgA hai, strI lakSmI hai, strI saraaura ayogya samajhane lagI haiM / ve apane jIvanase svatI hai / saMsArakA haraeka kArya zaktise sampanna hotA ghRNA karatI haiM aura utthAnake mArgameM bar3haneke lie hai aura vaha zakti strI hI kA svarUpa hai! apane Apako asamartha samajhatI haiM / unake diloMmeM vizvameM jo sundara aura sukhakara hai vaha strI hI yaha andhavizvAsa kUTa kUTa kara bharA huA hai ki strI kA prakArAntara hai| jahAM puruSa jAti apane, vIratA, jAti tiraskAra aura apamAnake lie paidA huI hai| dhIratA, gambhIratA, kAThinya, zaurya zrAdi guNoMse sampanna usakA alaga apanA koI astitva nahIM hai / vaha saca hai, vahAM strI-jAti apane sauMdarya, komalatA, lAvaNya, muca purupoMke pairakI jatI hai aura isIlie strI honA sevA vinamratA Adi guNoMse suzobhita hai / donoM apane yA to IzvarakA abhizApa hai yA parvopArjita pApoMkI apane viziSTa svarUpoMmeM samAna hai| koI kisIse kama yA kisI bar3I rAzikA pariNAma hai| jyAdA nahIM haiN| saMsArakI racanAmeM aura isakI hara eka hamAre samAjameM adhikAMza striyAM, azikSita aura sthitimeM strI aura puruSa kA hAtha bilkula barAbara hai / be par3hI hai aura unake khayAlAta bhI aise hI bane hue samudrakI vizAlatA nadiyoM ke bala para hai phUla kI saurabhaka haiN| hamAre aise hI vicAroMne zrAja hamako padadalita banA AdhAra kalI hai / sUryameM jyoti chipI hai| cAMdakI zobhA rakkhA hai| jo mahilAe~ strI-paryAyako pApa kRtyoMkA candrikAse hai / meghakI zomA bijalIse hai / UMce UMce phala, yA jaghanya aura kSudra samajhatI haiM unako maiM spaSTa pahAr3a coTIke binA khaNDahara sarIkhe haiN| zraddhA binA Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 anekAnta [ zrAvaNa, vIra nirvANa saM0 2466 cA~dako prakAzakA kAraNa mAnakara cA~danIko aMdhakAra kA svarUpa mAnatA hai aura sUryako prabhAkA avatAra mAnakara usakI kiraNoMko jyotivihIna samajhatA hai / jJAna bhAra svarUpa 1 jamIna aura AsamAna, kalama aura kAgaja, per3a aura zAkhA, udyAna aura vATikA, phUla aura pattI kahAM taka kaheM sRSTikA koI sthala aisA nahIM hai jahAM strI aura puruSa zaktiyA~ samAna rUpase kAma na karatI ho / aura saba jAne dIjiye zrAtmAkA carama aura utkRSTa lakSya karmoMkA nAza karanA hai vaha bhI mukti ke rUpameM strI hI ke viziSTa svarUpameM sthita hai / aimI avasthA meM bhI agara mahilAe~ apanI jAti ko pApa kRtyoMkA phala yA daivakA zrabhizApa samajhatI haiM to yaha unakI bhUla hai / agara strI paryAya meM paidA honA pApa kRtyoMkA phala aura zrabhizApa hai to puruSa paryAyameM paidA honA kabhI puNya karmoMkA phala aura AzIrvAda nahIM ho sakatA: kyoMki donoM zaktiyA~ eka hokara kAma karatI haiM aura donoM zaktiyA~ eka-dUsarI zakti meM dUdha aura pAnIkI taraha milI huI haiM / ekakA burA honA dUsarI kA burA honA hai aura ekakA acchA honA dUsarIkA acchA honA hai / mahAtmAjI likhate haiM--"nagara striyA~ IzvarakI kSudra halake harjekI racanAoM meM se haiM to zrApa jo unake garmase paidA hue haiM avazya hI kSudra haiN|" merA khayAla hai puruSa jAtikI zreSThatA, uttamatA zraura AdarzatA para merI bahinoM ko pUrNa vizvAsa hai aura unako strI paryAyakI hInatA aura anuttamatAse puruSa jAtikA bhI zranunama honA kabhI vAMchita nahIM ho sakegA / maiM unameM prArthanA pUrvaka anurodha karU~gI ki purupa paryAyake prati unakA jaisA vizvAsa hai ve useM aura bhI majabUta aura pakA banAleM parantu sAtha hI apanI jAtikA sammAna aura ijata karanA kabhI na bhUleM / varanA unakI yaha dhAraNA bAlU para bhIta khar3I karaneke barAbara usa manuSyakI dhAraNAke samAna hai jo yaha to huI strI paryAya aura puruSa paryAyI samAnatAkI bAta | agara maiM spaSTa aura sApha kahU~ to kisI kisI jagaha strI paryAyakI utkRSTatA aura Adarza ke zrAge puruSa paryAya bhI kucha nahIM aura usa samaya puruSa paryAya strI paryAyake sAtha kabhI barAbarIkA dAvA peza nahIM kara sakatI / vaha Adarza hai 'mAtRtvakA Adarza' jo puruSa paryAya meM DhUMDhane para bhI nahIM mila sakatA aura strI paryAya milane para hI prApta kiyA jA sakatA hai| bar3e bar3e zrAcArya, RSi, muni, mahAtmAzra ne mAtRtva ke Adarzako mahAn batalAyA hai| yaha mAtRtvA hI zrAdarza hai jisane tIrthakaroM jaise mahAn zrAtmAoM ko janma diyA, bar3e bar3e avatAroMko pRthvItala para paidA kiyA, bar3e bar3e RSi-muniyoMke liye apanA sukha tyAga kiyA / pa0 kRSNakAnta mAlavIya likhate haiM- "strI kA sarvazreSTha rUpa mAtA hai aura saca mAno isase madhura, isase sukhakara zabda, isase sundararUpa sRSTi aura saMsArameM koI dUsarA nahIM / saMsArakA samasta tyAga, saMsArakA samasta prema, saMsArakI sarva zreSTa sevA, saMsArakI sarva zreSTa udAratA eka mAtA zabdameM chipI par3I hai / " eka azAta mahApuruSa likhate haiM "he mAtA ! tuma svargakI devI ho, tuma mRtyu lokameM manuSyoMkA kalyANa karaneke hetu mAtAke rUpameM avatIrNa huI ho| saba loga tumhAre ananta upakAroM ke RNI haiM / tumhAre RNako kauna cukA sakatA hai ? Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ..] mAsika prasArakI racanAoM meM se haiN| he mAtA ! bhagavAnase hamArI yahI yAcanA hai ki ve aura dUdha dene vAlI gAya-bhaiMsoMke samAna samajhA aura hameM aisI zakti deM ki jisase hama tumhArI sevAmeM isIke anusAra unako ekane dUsarese chInane kI koziza apane isa jIvanako arpaNa kara sakeM aura bhaktike kii| isa koziza meM bar3I bar3I lar3AiyAM huI, mArakA A~suoMke jalase tumhAre caraNoMkA cirakAla taka huI, khUnake tAlAba bahe aura saMsAra sukhakA sthala na prakSAlana karate rheN|" raha kara duHkha dAridraya, kleza, azAnti, vyAkulatA 'jananI jIvanase aura haz2AroM hI vipadAoMkA kendra bana gayA ! kheda hai eka saMskRta kavi likhate haiM : ki yaha avasthA aba taka bhI vaisI hI calI zrArahI hai / "jananI paramArAdhyA jananI paramAgatiH / puruSoMne striyoMko janma diyA yA striyoMne puruSoMko jananI devatA sAkSAt jananI paramoguruH / / janma diyA ? yadi isa prazna para z2arA bhI vicAra kiyA yA kI parayAtrI ca jananI jIvanasya naH / jAya to yahI nirNIta honA cAhiye ki striyoMne puruSoM namastasyai namastasyai namastasyai namonamaH // ko janma diyA aura bhArIse bhArI vipadAeM jhelakara 'jananI jIvaname' unakA pAlana kiyaa| aisI hAlatameM bhI yaha mAnanA ki mAtRtvake zrAdarzakI prazaMsAmeM graMtha bhare par3e haiN| striyA~ puruSoM ke liye paidAkI gaI haiM kitanA beDhaMgA aura sadiyAM calI jAyeM aura usakA varNana samApta nahIM ho| hAsyAsada khayAla hai| isaliye jaise hama yaha bar3I kyA koI aimA jJAnI, bhAI, mahAtmA, nArAyaNa, zrAmAnIse mAna lete hai ki striyA~ puruSoMke liye paidA cakravartI, balabhadra, rAjasUka amIra, garIba, bar3eme bar3A kI gaI haiM vaise yaha bhI kyoM nahIM mAnaleM ki puruSa striyoM aura choTese choTA vyakti hai jo mAtAke upakArake bhAra ke liye paidA kiye gaye haiM / yadyapi anubhava aura buddhise se na davA jA rahA ho aura kyA yaha usake kiye hue ThaharegA to yahA ki donoMko donoMte paidA kiyA aura donoM upakArakA badalA vApasa denekA saiMkar3o janmoMmeM bhI donoMke liye pedA huye haiN| jaise puruSoMko apane uddezya sAhasa kara sakatA hai ? aisI avasthAmeM agara koI vyakti kI middhike liye striyoMkI AvazyakatA hai vaise striyoM cAhe strI ho cAhe puruSa, zikSita ho yA azikSita ko apane uddezyako siddhi ke liye puruSoM kI AvazyakatA usa strIparyAyako nIca aura jaghanya samajhatA hai jisa meM hai| donoM apane jIvanakI utkRSTatA prApta kara sakeM donoM mAtRtva jaisA sarvotkRSTa Adarza vidyamAna hai to yaha apane jIvanako sArthaka aura saphala banA sakeM, donoM usakI kSudratA hai aura kRtaghnatA hai aura svayaM striyoM apane jIvana meM mahAn Adarza upasthita kara sakeM, kA to yaha samajhanA bahuta hI apamAna, lajjA aura isIliye eka dUsarekA janma huaa| aisI hAlatameM yaha kAyaratAkA viSaya hai| samajhanA bhayaMkara bhUla hai ki striyA~ puruSoMkI gulAma hai, logoMkI isa dhAraNAne ki strI jAti puruSa jAtike dAsI haiM, sevikA hai aura unake aizo-ArAma aura liye paidA kI gaI hai aura vaha usake bhoganekI eka sAmArika kSudra sukhopabhogake liye paidA huI haiN| zrIz2a hai manuSya jAtikA bahuta bar3A aniSTa kiyA hai| sAgaraNa, isa taraha puruSoMne striyoMko.apanI eka jAyadAda Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P-wrLAMIN 3 dIpaka ke matira 4.warrioriAT tuma andhakAra ko harane, tuma dhIra tapasvI banakara, jIvana-ghaTa marane aaye| cupacApa bale jAte ho| yA isa nirAza jIvana meM, yA mRlya mUka sevA kA, bhAzA ke marane lAye // sacamuca tuma prgttaateho|| premI para bali ho jAnA, kismata meM terI dIpaka, paravAnoM ko sikhlaayaa| kyA jalanA hI jalanA hai| saccA gurU bana kara pahale yA para hita jalane meM hItana apanA aho jalAyA / sukha kA anubhava karanA hai| sUraja ko tumase jyAdaha, parahita sarvasva luTAte, tejasvI kaise mAne / jaga kahatA tumheM divaanaa| vaha anta teja kA, tumako, para tumane hI rAtoM koprArambha teja kA jAne // hai divasa banAnA jAnA // yadi mauta khar3I ho Age, dIpaka kI nahIM zikhA yaha, kyA bAta bhalA hai g2ama kii| hai bIja krAMti kA pyaaraa| dekho, isa dIpa-zikhA ko, jo bar3hakara jalA sakegA, jalakara sone sI camakI // julmoM kA jaGgala saaraa|| pyAle kA maghu pI karake, hai tela jahA~ taka pAkI, tuma ha~sate ajaba ha~sI ho| taba taka tuma bale cloge| kaise ha~sanA hai bhAtA? tanameM tAkata hai jaba taka, jaba deha kahIM jhulasI ho|| parahita meM bar3he cloge|| "vighnoM kI AMdhI meM bhI, A~dhI kA jhokA bhAkara, ha~sanA sIkho tuma paannii|" cAhe to tumheM bujhaade| yaha zikSA dete saba ko, para jIte hue tumhAre, dIpaka ! tuma pare jJAnI // ___praya ko kaise tur3avAde // Mumritariary 20-zrI rAmakumAra 'snAtaka' SWIWIKIWLIN? he dIpadeva ! bhArata ke AMgana meM khulakara camako / jIne, marane kA saccA kucha bheda batAdo hamako // hama apane laghu jIvana kA kucha mUlya A~kanA siikheN| dIpakase marane meM jIvana-jhAMkI kA dRzya jhAMkanA siikheN| HEGORIANBANOHOROFORGGAFOOPIONORMOORTGTONESEOFGHTOFOFOTOGROOFOSSION Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AtmoddhAra-vicAra [.-zrI-amRtavAra ) yine kahA "gurudeva! lAkhoM karor3oM ko hI haiN| jisa samaya tU sadguNake vacanoM para varSa hogaye mujhe isa saMsAra-sAgarameM vizvAsa karake 'mahaM prasAsmi' yA 'maiM svayaM brahmaavarata bhaTakate aura gote khAte hue ! aba to rUpa hU~' aisA dhyAna karegA, tere mAtmAse azubha kRpAkara koI aisA mArga batAiye, jisakA avala- karmokI ber3I kaTa jAyagI; terI janma-maraNako dene mbana kara maiM isa janma-maraNake vikarAla baMdhanase bAlI lalATa-patrikAke cinde cinde ho jAyeMge mukti pA sakU~-chuTakArA pA sakU~ !" paramadayAla aura tU usI samaya saMsAra sindhuse pAra hokara jagata-hitakArI zrI guru kahate haiM jIvana-maraNa se mukta ho jaaygaa|| vAstavameM bhAtma-citavana yA pAtma-zraddhAna eTho vA janma to e pramANa / hI eka aisI vastu hai, jisakA mAmaya lekara manuSya tArA janma-maraNa ko pAgala kAre, isa bhagAdha saMsAra-sAgarase pAra ho sakatA hai| sadguru vacane vizvAsa sase e mAre / kyoM ? isIliye ki jise hama paramAtmA kahate haiM, vaha hamAre mAtmA hI kA eka dUsarA rUpa hai / arthAta he mumuddha!tU apanA svatAkA rUpa jAna, hamane apane svarUpako na jAnA, isase hama 'hama' arthAta maiM svayaM saccidAnanda rUpa hU~, deha, indriya, bane rahe aura paramAtmA jAna gayA isase vaha prANa, mana, buddhi ina sabakA sAkSI aisA pratya 'paramAtmA' ho gayA / paramAtmA baiThe the, eka gAtmA hU~; dehAndriyAvika jitanI the bAhya vastue~ / yApaka jivana pAsa tupa malhA pUcha baiThA-bhAkhira hamameM aura tumameM haiM, unase merA kucha bhI sambandha nahIM hai| dehakA bheda kisa bAta kA hai jo hama to sAdhAraNa manuSya varNAzramAdika dharma va indriyoMkA vyavapira bane rahe aura bhApa paramAtmA bana baiThe ? paramezvara tAdika dharma ye donoM hI mere svarUpase pUrNa asa- ne kahAmbandhita bAteM haiN| maiM to kevala zuddha caitanya rUpa hU~, aisA jJAna jisa samaya bhI tujhameM pUrNarUpeNa ra sumAre aura mere meM bhI bheva hai bAbA! ho jAyagA, tU usI paka janma-maraNa pAzase banAnA bheda basa tumane yahI ika kheda hai vaayaa| chuTakArA pAkara svayaM jyotirmaya rUpa parama-bama yahI bAta hai ! hama saMsArake mAyA moha aura paramAtmA ho jAyagA / manuSya ko bhava bhavameM bhaTa- viSaya kaSAyoMmeM isa taraha phaMse hue hai ki hama kAne vAle hetu usake dvArA pArjita usake nAma apane zarIra ko hI apanA pAsmA mAna baiThe haiM Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [bhAvaNa, vIra nirvANa saM02466 aura dina rAta usIkI sevA-zuzruSA kiyA karate mujhe kaise gRhoMmeM utpanna kiyA hai ! maiM svargake haiM / isase hamAre AtmAko midhyAstrakA baMdha hotA udyAnakA pakSI hU~ ! maiM apane viyogakA hAla kyA hai aura yahI mithyAtva use apanA svarUpaM jAnane batAU~ ki maiM isa mRtyalokake jAlameM kaise A denameM pratipala bAdhaka hotA rahatA hai / eka kho huI pha~sA !!.) yaha bAta, dUsare hamArA prAtmA, jo sphaTika maNi. jaise hI hamArA yaha AtmA apanI Atmake samAna zubha aura svargakI nadIke jalake samAna nidhikI sudha pAkara, dhAtubhedIke sadRza prazasta pavitra hai, anAdi karma malase malina aura usake dhyAnAgnike balase"maiM hI brahma hU~-maiM ho zuddhAbuddha moTe paTalase isa taraha bhAcchAdita ho rahA hai ki muktasvabhAva, prakRta, adRzya, mantivartI, advitIya usake darpaNameM hameM apanA svarUpa bilkula bhI AnandasAgara, nirAkAra aura nirvikalpa paramAtmA nahIM dikhAI detA hai, varanA, jo paramAtmA hai vahI hU~," isa tarahake dhyAnameM bhArUr3ha ho jAyegA, hama haiM aura jo hama hai, vahI paramAtmA hai / paramA- hamAre samasta karma mala kSaya ho jAyeMge, hamArI namA jAnakA bhaMDAra hai; hama bhI atula jJAnake sampUrNa svAbhAvika zaktiyA~ sarvatobhAvase vikasita mamudra haiM, paramAtmA zaktikA khajAnA hai, hama bhI ho jAyeMgI aura taise hI hama svaccha tathA nirmala asIma vIryake nidhAna haiM, ajara, amara, avi- sthitiko prAptakara paramAnanda paramAtmA ho jaayeNge| nAzI hai, hama bhI jarA, janma aura maraNa rahita zuddha buddha paramAtmA haiM, para itanA hone para bhI hama dhyAvAgjineza bhavato bhaviyA cAna, kucha nahIM haiM aura agara hai bhI to eka jaghanyatama dehaM vihAya paramAtmadazA brAnti / zreNIkaM bahirAtmA / khvAjA hAfiz2a kahate haiM- tIvAnalAdupasabhAvamapAsya loke, cAmIkarasva macirAdiva dhAtubhedAH / . phAza bhI goyamo praz2a gufta-e-khuda dila zAdama / baMdA-e-izka mo aGga hara do jahA~ prAGgAdama // -zrImadkumudacandrAcArya kauko-kAnta marA heca mulajima na zimAta / AmAke svarUpakA cintavana hI paramAtmAMkA yA raba ! az2a mAdare-getI bace tAlA jAdama // ekamAtra jagataprasiddha ArAdhana hai / zrIpajyapAda tAcare-gulasane-kusuma ce vihama zaha-phirAka / svAmI 'samAdhitaMtrameM kahate haiMkiM darI dAme gahe-hAdasA uphtAvama // sarvendriyANi saMyamya sti mitenAntarAtmanA / ( maiM khullamakhullA kahatA hU~ aura apane isa yatkSaNaM pazyato bhAti tattatvaM paramAtmanaH / kathanase prasanna hU~ ki maiM izkakA bandA hU~ aura "sarva indriyoM ko apane apane viSayoM meM jAte sAtha hI loka aura paraloka donoM ke baMdhanoMse hue roka kara sthirIbhUta manase ghaNamAtra bhI anumukta huuN| merI janmapatrIke grahoM kA phala. koI bhI bhava karane vAle ke jo svarUpa mAnakatA hai, so ho jyotiSI na batA sakA / he Izvara ! sRSTi. mAtAne paramAtmAkA svarUpa hai| isase patA calatA hai Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAmoDavicAra ki paramAtmA aura bhAtmAma sirpha nAma mAtrakA- caudaha jIvasamAsa haiM; na koke kSayopazamase dRSTi mAtrakA pharka hai| bakaula nAtha mA0- hone vAle labdhisthAna haiM, na koke baMdhasthAna haiM; ika naz2ara kA hai badalanA, aura isa jA kucha bhI na koI udayasthAna hai na jisake koI sparza, rasa daramiyAne-mojo katarA gare-dariyA kucha nhiiN| gaMdha, varNa zabda Adi haiM, parantu jo caitanya svarUpa hai so hI niraMjana maiM hU~ / 20 / 21 / 'yahA~ aura kucha nahIM, kevala eka dRSTi-mAtrakA ___karmAdi malase rahita jJAnamayI siddha bhagavAna badalanA hai| baMda aura laharameM koI bheda nahIM, jaise siddha kSetra meM nivAsa karate haiM, vaise hI merI donoM nadIse bhinna aura koI vastu nhiiN|" deha meM sthita paramabrahmako samajhanA cAhie / 26 / prAtaH smarNIya AcArya devasenajI 'tatvasAra' jo no kama aura karmase rahita, kiMvalajJAnAdi meM apane zuddhasvarUpakA varNana karate hue kahate hai- guNoMsa pUrNa zuddha, avinAzI, eka, Alambanaassa Nakoho mANo mAyA khoho va salla bessaayo| rahita, svAdhIna, siddha bhagavAna haiM, sohI maiM hU~ / 27 jAIjarA maraNaM viyayiraMjayo so ahaMbhaNiyo Nasthi kalAsaMThANaM maggaNaguNaThANajIvaThANAyi / se pUrNa hU~, amUrtIka hU~, nitya hU~. asakhyAtapradezI Naya baddhibaMdhaThANA govayAvAiyA keI // 20 // hU~ aura dehapramANa hU~, isa taraha apanI AtmAko phAsa rasa-sva-gaMdhA sahAdIyA ya jassa Nasthi punno| siddhake samAna vastusvarUpakI apekSA jAnanA sudo ceyaNa mAvo piraMgaNo so ahaM bhavibho // 21 // cAhiye / 28 / . malarahino NAlamabho zivasai siddhIe jAriso siddho| aba jaba AtmAkI parama svaccha aura nirmala tArimayo deharayo paramovaMbho mukheyabbo // 26 // avasthAkA nAma hI paramAtmA hai aura usa avasthA gophamma kamma rahimo kevalavANAiguNasamiddho jo / ko prApta karanA, ayona paramAtmA batrA hI saba soha siddho suddho Nicco ekko girAkhaMboka // 27 // AtmAoMkA abhISTa hai taba AtmasvarUpakA hI sidohaM suddhohaM praNataNANAhagupasamidroha / citavana karanA hamArA eka mAtra kartavya hai| dehapamAyo Nicco asaMkhadeso amuttoya // 28 // pUjyapAda svAmIjI kahate haiMjisake na krodha hai, na mAna hai, na mAyA hai, para parAsmA sa eSAhaM yo'haM sa paramastataH / na lobha hai, na zalya hai, na lezyA hai, na janma hai, mahameva mayo pAspo nAnyaH kazciditisthitiH / na jarA hai, na maraNa hai, vahI niraMjana kahA gayA hai, sohI maiM huuN| 16 / arthAta jo koI prasiddha utkRSTa prAtmA yA na jisake audArikAdi pAMca zarIra hai; na paramAtmA hai vaha hI maiM hU~ tathA jo koI svasaMvedanasamacaturasAdi 6 saMsthAna haiM, na gati, indriya gocara maiM AtmA hU~ so hI paramAtmA hai, isaliye Adi caudaha mArgaNA haiM; na mithyAtvAdi caudaha jaba ki paramAtmA aura maiM eka hI hU~, kaba mere guNasthAna haiM; na jIvasthAna arthAta ekendriyAdi dvArA maiM hI pArAdhana yogya hU~, koI dUsarA nhiiN| Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Wo Ru Guo anekAM haidarAbAda nivAsI brahmaniSTha zrIrAma guru kahate haiM jene he deva, setuM caitampa svayameva / bIjo deva mAne se koI ema bandhana seve hoI // arthAta jisako tU deva, caitanya, svayaMprakAza Adi nAnA nAmoMse pukAratA hai, vaha caitanyarUpa deva tU svayaM hI hai| caitanya rUpa deva to mere mAmA ke sivA koI dUsarA hI hai, aisA jo koI mAnatA hai, vaha ajJAnakA baMdI hotA hai, aisA samajhanA cAhiye / aba prazna hotA hai ki hama apane AtmAkA cintavana kisa tarahase kareM, kyoMki na to hameM AtmA dikhAI ho detA hai aura kahate haiM ki na usakA kucha rUpa hI hai ? yadi hama isa taraha se cintavana karate haiM ki 'ahaM mahmAsmi' 'so'ham' yA 'ekoshaM nirmajJaH zuddho' to hamameM ahaMkArakA-sA samAveza hotA hai aura bhAtma-sAdhanAkI jagaha zrImadguru tAraNa taraNa svAmIjI mahArAja bhI ahaMkArakA thAnA ThIka "mAMjara kADhUna TAkaleM apane 'paDita pUjA' nAmaka prathameM kahate haiM tetheM UMTa yeUna par3alA" vAlI marAThI kahAvata hotI hai ? bhAvama hI hai deva niraMjana, mAtama hI sadguNa bhAI / dhAtama tIrthaM dharma bhAtama hI tIrtha grAtma hI sukhadAI / Atamake pavitra jalase hI. karanA avagAhana sukhadhAma yahI eka guru, deva, dharma, bhUsa aura vIryako satata praNAma / zrImadaparamahaMsa paritrAjakAcArya brahmaniSTha zrI jayendra purIjI mahArAja maMDalezvara isa viSaya para cha prakAza DAlate haiN| ve kahate haiM " sAdhako ! bhAvanA karo deha nahIM hU~, "evaM indriya, prANa, mana aura buddhi bhI nahIM hU~; alpa paricchinna nahIM hUM, kintu sarvAntaryAmI sAkSI brahma hI maiM huuN| 'ahaM brahmAsmi' 'so'haM' '' isa guru maMtrako hara vakta apane sAmane rakho / isa maMtra ko eka bAra samajhakara alaMbuddhi mata kro| bAra bAra isake asalI tatvakA anusaMdhAna karo / yahI bhagavAna kI asalI pUjA hai| jaisA ki svAmIjI batAte haiM "bAra bAra isake asalI tatvakA anusaMdhAna karo" isa vAkyAMzase hameM pUrNarUpeNa prakaTa hojAtA hai ki 'ahaM brahmAsmi, yA aise hI dUsare pada mahaMtAyotaka nahIM hai, varana unameM kucha mahatvapUrNa rahasya chipA huA hai / arthAta he maitreyI ! AtmA hI dekhane, sunane, apanA Atmacintavana karate samaya pratyeka manuSya - hindI TIkA 'tAranatriveNI' [Avaya, bIra nirvAca saM0 2066 bhajana aura nididhyAsa karane yogya hai, jise dekhane, sunane, samajhane aura anubhava karanese saba kucha jAnA jAtA hai| prathazreSTha zrI bRhadAraNyakopaniSad, AtmA kyA hai aura usakA kyA mahatva hai, isa viSaya para bar3I sUkSmatAse vivecana karatA hai| eka sthala para vaha kahatA hai "khAtmA yA are havyaH srotampo mantabhyo nidipyAsi tamyo maitreyAtmano vA are darzanena aksena matyAvijJAne neda N sarvaviditam / Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] kA yaha kartavya ho jAtA hai ki vaha sirpha liye hue padakaM zabdoM ke arthako jAnane taka hI sImita nahIM rahe, baran usameM kyA rahasya bharA huA hai, isakA sabase prathama manana karanekA prayatna kare / jaise jaise vaha usa rahasyakI talImeM pahu~catA jAvegA, use jJAta hogA ki taise 2 maiM pratikSaNa eka uttarottara aura apUrva AnandakA anubhava kara rahA hU~ / vAstavameM Atma-manana vastu hI aisI hai ! eka mahAtmA kahate haiM parama brahma meM jaba rata hotA mana-madhukara matavAlA, sapheda patthara athavA lAla hRdaya sat, cit, dhAnandase bhara uThatA, antaratamakA pyAlA ! jJAnI cetana jJAna kubaDa meM, khAtA phira phira gote; madAra aura azubha karmavata pakSa pakSa caya hote / 577 loga sAMsArika bhramajAla aura midhyAndhakArameM pha~sakara pAgala ho rahe haiM, varanA muktikA eka mAtra amogha aura saralase sarala sAdhana pratyeka puruSakA AtmA to usake ghaTase bAhira sira nikAla nikAlakara apane hArthoke izAre se usako svarameM bulA balA kara kaha rahA hai- vayA~ ai zekha ! para sumanAe mA / zarAbe khura ki dara kausara na bAzada ! khvAjA hAfiz2a ( ai zekha ! yahAM mere zarAba khAne meM A aura usa madirAkA pAna kara jo ki svarga meM bhI durlabha hai ! ) sapheda patthara athavA lAla hRdaya eka prasiddha kAleja meM eka prakhyAta prophesara rahate the / unake pAsa ke nagarake mukhya vyaktiyoM kA eka DepaTezana AyA, kisI dharmasthAnake A~gana meM saGga-maramara lagAneke lie candA lene ! prophesara sAhebane pUchA:-- "pahale bhI kAma calatA hI jA rahA hai saGga-maramarakI kyA z2arUrata hai 1" DepaTezanane uttara diyA ki eka to sAdharaNa cabUtarekA pharza sundara mAlUma nahIM hotA, dUsare janatAke pA~va kharAba ho jAte haiN| "Apa pahale janatAko to sundara banA leM" prophesara sAhebane ahasAsa bhare zabdoMmeM kahA--"jisa janatAko dhUpa 'aura varSAmeM naMge pA~va calanA phiranA par3atA hai, jisa janatAke aneka sadasyoMko peTa bhara kara roTI nahIM milatI, usakI rUkhI sUkhI roTI chIna kara hRdayoMkA rakta nicor3a kara Apa unheM sapheda patthara sA banA rahe haiM; yadi Apa mujhase pUchate haiM to jahA~ jahA~ saMgamaramara lagA huA hai, use becakara usakA anAja lekara makhI janatAkA peTa Apako bharanA cAhie / " ( dIpakase ) a Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMgakA matavicAra [lekhaka-zrI ema. govinda vai] [isa lekhake lekhaka zrI ema. govinda pai madrAsa prAntIya dakSiNakanAr3A jilAntargata maMjezvara nagarake eka prasiddha vidvAn haiM / Apa kanar3I, saMskRta tathA aMgrejI Adi aneka bhASAoMke paMDita haiM aura purAtattva viSayake premI honeke sAtha-sAtha acche risarca skaoNlara haiM / jainagranthoMkA bhI Apane kitanA hI adhyayana kiyA hai| 'anekAnta' patrake Apa bar3e hI premI pAThaka rahe haiN| eka bAra isake viSayameM Apane apane mahatvake hRdayodgAra saMskRta padyoM meM likhakara bheje the, jinheM prathama varSake anekAntakI pUrvI kiraNameM prakaTa kiyA gayA thaa| bhApake gaveSaNAparNa lekha aksara aMgrejI tathA kanar3I jaisI bhASAoMke patroMmeM nikalA karate haiN| yaha lekha bhI malataH kanar3I bhASAmeM hI likhA gayA hai aura Ajase koI bAraha varSa pahale beMgalarakI 'karNATaka-sAhitya pariSatpatrikA' meM prakAzita huA thA / lekhaka mahAzayane ukta patrikAmeM mudrita lekhakI eka kApI mujhe bheTa kI thI aura maiMne mA0 varddhamAna hegaDese usakA hindI anuvAda karAyA thaa| anuvAdameM kucha truTiyAM rahaneke kAraNa bAdako prophesara e. ena. upAdhyAya ema. e. ke sahayogase unakA mazodhana kiyA gayA / isa taraha para yaha anuvAda prastuta huA, jise 'anekAnta' ke dUsare varpameM hI pAThakoM ke sAmane rakha denekA merA vicAra thA; parantu abataka isake liye avasara na mila sakA / ataH aAja ise anekAntake pATakoMkI sevAmeM upasthita kiyA jAtA hai| isa lekha meM vidvAnoM ke liye kitanI hI vicArakI sAmagrI bharI huI hai aura aneka vivAdApanna viSaya upasthita kiye gaye haiN| jaise ki nRpatuga nAmaka prathama amoghavarpa rAjAkA mata kyA thA ! ha jimasenAdika dvArA jainI humA yI ki nahIM ? rAjya chor3a kara usane jinadIkSA lI yA ki nahIM hai aura praznottararatamAlA jaise graMtha usIke race hue haiM yA kisI anyake ? vicArake liye viSaya bhI accha tathA rocaka haiN| prAzA hai itihAsake premI sabhI vidvAn isa lekha para vicAra karanekA kaSTa uThAe~ge aura apane vicArako-cAhe vaha anukUla ho yA pratikUla-yuktike sAtha prakaTa karanekI z2arUra kRpA kareMge, jisase lekhake mUla viSaya para adhika prakAza par3a sake aura vastu sthitikA TIka nirNaya ho sake / jaina vizanoMko isa ora aura mI adhikatAke sAtha dhyAna denA cAhiye |-smpaadk patuMga,amoghavarSa,ityAdi aneka upAdhiyoM athavA prakAra bahutase vidvAnoMkI rAya hai / parantu isa Ta gauNa nAmoM se yukta 'sarva' nAmakA rASTrakUTa viSayako samarthana karane vAle sabhI AdhAra mere vaMzaja nareza digambara jainAcArya zrI jinasanasUri vicAraseM nirbala mAlUma par3ate haiM / maiM apane meM jainadharmakA upadeza pAkara jainI hogayA, isa bhAlepoMko saMbake sAmane rakhatA hU~ aura isa Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ napatuMgakA matavicAra 20 // viSayameM vizeSa jAnane vAloMme merI prArthanA hai ki of Ellora) ke 'dazAvatAra-devAlaya' ke eka ve isa saMbandhameM vizeSa tarka-vitarka karake yathArtha zilAlekhameM govindakaM pUrvaja 'dantivarma tathA bAtakA nizcaya kreN| 'indrarAja' ina donoMkA nAma rahane se * tathA sabase pahile rAprakaTavaMzakA saMkSipta paricaya prAcIna lekhamAlAke lekha naM0 6, 9, 133, aura diya binA tathA zrIjinamenAcArya aura unakA 156 meM kahI huI vazAvalImeM bhI unake nAma rahanese samaya nirNayaka saMbandha meM thor3A bahuta kahe binA usa dantivamase hI vaMzAvalIkA dikhAnA yogya Age calane para samajhane meM dikkata par3egI / ataH samajhakara vaimA kiyA gayA hai| cUMki inameMme tIsare ina donoM viSayoMko pahile kaha kara pazcAta isa 'govinda' nAmaka narezane (I0 san. 794-814) lekhaka mukhyAMza para vicAra kiyA jAnA caahiye| 'mahI' aura 'tApI' (tApatI) ke madhyavartI 'lATa' (yA 'lAla' arthAt gujarAta ) dezako vahA~ke rASTrakUTavaMza rAjAsa jItakara use apane choTe bhAI ( tRtIya ) 'indra' ko de diyA aura use vahA~kA rAjA niyukta ima vaMzake bahutasa rAjAoMke zAmanoMse kara diyaa| isase yaha vibhakta hokara isakI pradhAna sabama pahile 'govinda' nAmaka nareza huA yaha zAkhA 'dakSiNa-rASTrakUTavaMza' nAmase aura gauNa bAta mAlUma par3ane para bhI, 'elara-guphA (Caves zAkhA 'gujarAta-rASTrakUTa' nAmase prasiddha huii| dantivarma 1 govinda / 2 karka (kk)| 5 kRSNa! (kannara) akAlavarSa, zubhatuMga 4dantidurga (antivarma, dantiga, khaGgAvakSoka, ramedha) * E. H. D. Pg. 47. bArIya maMra yaspataba hama mijasvAmi (nijabhrAtrA) (prA.le. mA...) mAtA tu tasya (govindasya) ".."hArAnaH / sAstA babhUvAdabhutakIrtimRtistAtaloTezvaramaMDalasya / (mA .mA. ..) Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhASaNa,dhIra nirmANa 161 6 govinda II .dhruvA(ghora) prabhUtavarSa nirUpama, dhArAvarSa, kalivallabha dakSiNa-zAkhA 8 govinda III (goyinda) prabhUtavarSa, jagattuMga, zrIvallabha, pRthvIvallabha (I0sa0 794814) 9zarva amoghavarSa / nRpatuMga (I0san 814-877) avizayadhavala (vIranArAyaNa) 10 kRSNa II (kAra) akAlavarSa, zubhatuMga (877-913) jagatuMga gujarAta-zAkhA 1 indra karka (kka) 1 (amoghavarSa) 3 dhruva 11 (nirupama) 4 akAlavarSa (zubhatuMga) 5 dhruva II atituMga, nirupama, dhArAvarSa 6 (kRSNa akAlavarSa) 11 indra III (nityavarSa) 14 baDega (vddig)| amoghavaSa III 12amoghavarSa 13 govinda (gabhIndara) prabhUtavarSa nirupama 15 kRSNa III (kalara, isivakamara) 16 khoDiga akAlavarSa nityavarSa 18 indra v (I0san 982 meM mara gayA) 17 kaka II (kakAla) amoghavarSa, napatuMga, vIranArAyaNa yaha 'masamma rAjyaH sadivaM viniye..."chAtrA' tara hogA ? 'paMpa-mArata' meM (1-23 ityAdi) 'badega' (prA.ye mA0 0 15 aura 115) isa vAkyake anu- baha nAma hai| sAra pahAmiSekake pahile hI mara gayA mAlUma par3atA hai| soDiga (kodiga) saMbhavataH kabara zabda hogaa| viMga (pahiga)-paha bahuzaH karnATaka bhASAkA yaha bahuzaH 'koTu' (=kirITa ) se zAyada 'kohiga' nAma hI mAdama pAtA hai| "bardendu pauddii"| (zabda- (=kirITa) arthAt 'nareza' (athakA 'arjuna') isa maNivapaMtha) se bane hue 'gadeMga, (= prauDa ) kA rUpA- prakArakA artha humA hogaa| Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMga vicAra - berATa candravaMzake yadukula vAle haiM, aimA ina narezoMmeM pratyeka narezake nAmadheyoM meM kyA unake nimna lekhoMse mAlUma par3atA hai :- gauNa nAmoM meM eka sarahakA paraMparA aura kramabaddha (1) I0 san 933 ke zAsanameM saMbandha hai yaha to bhUlanA nahIM caahiye| jaise - ki paMga somAvarSa................... inake govinda' nAmabAleko 'jagatuMga' aura 'prabhUtavaMzo camUca bhuvi sindhunimo padUnAm / varSa' isa prakArakA gauNa nAma hai, 'kRSNa' (kannara) (prA.le. mA.naM. ) nAma vAleko 'zubhatuMga' aura 'bhakAlavarSa (2) I0 sana 937 ke citradurga naM0 76 ke isa prakArakA vizeSa nAma hai; 'dhruva' ( ghora ) nAma zAsana meM--- vAloMko 'nirUpama' aura dhArAvarSa aisA vyapadeza ..........."yAdavarAtanamvara // hai, 'karka' (kaka) nAmake vyakSiyoM ko 'nRpatuMga' aura yaadvkuldoddaapkhruuN| 'pramoghavarSa' aisI upAdhi hai| medini sukhavinAzadarapari basi // isa kAraNase yaha eka sAkUta (sArthaka) anuzrIvasandantigan ........(E.C. Vol XI) mAna hotA hai ki isa vaMzAvalIke, 'dhruva', nAmaka usa yaduvaMzakaM sAtyakI vagake loga hI haiM, narezoMmeM 'tuMga' yaha parapadayukta gauNa nAma nahIM yaha bAta unake kucha zAsanoMmeM pAI jAtI hai| dekhA jAnese aba taka mile hue unake zAsanAdi I. saM0 940 ke koMmeM vaha na milA itanA hI kaha sakate haiM, parantu gdattadaityakulakadalazAntihetu unako 'tuga' yaha parapadAnvita nAma bhI hogA, statrAvatAramakarot puruSaH purANaH // isa prakAra kaha sakate haiM / vaise hI hamAre tadvaMzajA jagati sAtyakivargabhAja isa lekhake nAyaka nRpatuMgake 'nRpatuMga' 'pramoghastuMgA iti zitibhujaH prathitA bbhuuvuH|| varSa' isa prakArake gauNa nAmoMkA parizIlana karane para mAlUma par3atA hai ki usakA nAmadheya 'zava' itanA isI zlokakA uttarArdha inake I0 saM0 959 ke - - ... zAsanameM eka aura rIti se isa prakAra hai ___* isa rASTrakUTavaMzake gujarAta zAkhAke dUsare 'dhruva' tadvaMzajAH jagati tuMgayazaH prabhAvA ko 'bhatituMga' aisA nAma bhI thA ('zubhatugajotituMga... stugA iti citimujaH prathitA babhavaH prA.le. mA0 nN04)| usa nAmake aura narezoMko (prA0 le0 mA0 naM0 133) mI vahIM nAma rahA hogaa| isase ina narezoMke nAmoMmeM (arthAta inake bhivaNabelagulake na0 60 ke zAsana ( E.C. gauNa nAmoM meM ) 'tuMga' isa para-padakaM rahanekA kyA Vol. II) meM 'rAjan sAhasatuMga santi bahavaH zvetAtakAraNa hai so mAlUma par3atA hai / isI tarahase inameM patrA nRpAH / ' aisA lekha hai / isa 'sAhasatuMga' nAmakA se jyAdA kama sabako 'varSa' isa parapadakA vyapadeza nareza rASTrakUTa vaMzIya 'dantidurga' honA cAhiye, aisA hai isa para dhyAna denA caahiye| una zAsanoMke upodghAtameM () kahA hai| Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [zrAvaNa,vIra vivAMka 024 hI nahIM kintu isI upAdhiyukta isa vaMzake ubhaya upAdhi mAlUma par3atI hai / ( zalpaNidarpaNa zAkhAoMke anya * narezoMke sadRza isako bhI Mangalore 1899 pR0 171) 'karka (kaka) aisA nAma hogA |(k)yaamii zvetAzva ina nAmoM ke sivAya ise 'naralokacandra' (ka0 ( 'karkaH zvetAzve........--) yA 'zveta' aisA mA0 // 23) 'nItinirantara' (II 91)(kRtakarapamalla) artha hai / usakA upAdhi-antargata 'bhatizaya dhavala' vallabha' (161 ) 'vijayaprabhUta' ( I. 149; II yaha nAma bhale prakAra dikhAI denese hamArA yaha 153, III 236, 'sarasvatItIrthAktAra' II 225) UhApoha nirAdhAra nahIM hai| aura 'pranthAntya gadya aisI upAdhiyAM thI, aisA isa napatuMga (amoghavarSa) ke aura bhI aneka mAlama par3atA hai| nAma yA upAdhiyAM thI, yaha bAta karnATaka 'kavi- isa vaMzake narezoMke zAsanoMmeM devatAstuti rAjamArga' se tathA isake zAsanase bhI mAlUma sambandhI atArikApadya isa prakAra haiM-- par3atI hai :-- (1) sabovyAhebasA dhAma pannAmikamakaM kRtam / (1) zarva--I0 san 867ke zAsanameM (prA0le. hararaca yasya kAntedukalayA kamAMkRtam // mA0 naM04) __ yaha harihara-stuti-sambandhI zloka haiM; yaha zrImahArAnazarvApaH syAto rAgAmajadaguNaiH / zloka hI inake bahutase zAsanoMmeM milatA haiarthiSa yathArthatAM yaH samamITakanAsikhadhanopeSa. (2) jayanti brAhmaNaH sarganiSpatimuditAtmanaH / vRddhi ninApa paramAmamopavarSAmidhAnasya // sarasvatI kRtAbhandA mAH sAmagosayA // (2) nRpatuga-- kavirAjamArga 1 44, 146, II. (3) zrIparasvatyumAmAsvAmIsaMzleSabhUSitam / 42, 98, 105, III 98, 107, 207, 219, 230 bhUtaye bhavatAM bhUpAdanakarUpatAtrayam // aura prAcIna lekhamAlA lekha naM0 133 aura prA. le. mA0 naM. 4, 5, 78 aura I. A. 156 shraadi| Vol XII. pp. 158, 181, 218. (3) amoghavarSa--kavirAja mArga III 1, dUsarI paMktimeM 'kam+alaMkRtam' isa prakAra sandhi 217 aadi| kara lenA cAhiye / (ka+zI' hemacandrakA 'bhanekAya(4) atizayadhavala-ka0 mA0 . 5, 24, saMgraha' 5 kam - taje') isa prakArake aneka patha saMskRta 147; II. 27, 53, 151, III 11, 106 / kAyoM meM haiN| mAgha kavike 'zizupAlavadha kAmyake 19 (5) vIranArAyaNa--ka0 mA0 / 102, III sargameM bahutase haiM / udaahrnnaarth18| isake nIce diye jAne vAle isake samayake tasyAvadAnaiH samare sahasA romaharSibhiH / eka zAsanameM ise 'kIrtinArAyaNa' aimA kahA hai| surairasi vyomasyaiH saha sAro maharSimiH // zabdamaNidarpaNameM uddhRta kanda padyameM kahA prA. mA. aura I. A. Vol. XII gayA nRpatuMga yahI hogA to use vahA~ 'kedu P. 249 vottaradevaM' aisA kahA jAnese vaha eka usakI prA.le.mA. aura I. A., P. 264. Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3 mi. 10] 163 (v) sajayati bagadussaya praveza prathana paraH karapala bho mujhareH / inameM se bahutase narezane jinAlayoM ko dAna lasadaSTatapathaH kathA ke lakSmIsta na kkssshaanntndhsnniveshH|| bhI diyA hai, para isase itanA hI jAhira hotA hai ki girijAkapola bimbA apati vipacavicitratA sa bhittiH / nRpatu gavAmaya-vicAra tripuravijayinaH priyoparodhAdbhuta madanAbhavadAnazAsane (2) namasyaziravicandra cAmaracArave / trailokyanagarArambhamUlastambhAya zaMbhave // ityAdi inake aneka zAsanoMmeM kisI prakArake devatAstuti-sambandhI athavA anya zirolekhakaM binA 'svasti' aisA vacanaM hI Arambha meM rahakara usake pIche hI lekha likhA gayA hai, parantu inakA koI bhI lekha tathA zAsana jina stuti-sambandhI ziro lekhase yukta nahIM hai / isake pazcAt diyA jAne bAlA nRpatugakA zAsana bhI 'savovyAna' aimI harihara - stuti se hI prArambha hotA hai / inake zAsanoM meM tathA tAmra patroM meM bhI banAe hue cinha isa prakAra haiM- ( 1 ) ziva kI mUrti (I. A. p. 156); padmAsana se yakkasapako pakar3e hue ziva (1. A. pp. 179,263); zivaliMga aura nadi (I. A. pp. 22, 22, 255, 270 ); ityAdi / inameM padma sanase gurU aura hAthase sarpoM ko uThAe hue zivamUrti rASTrakUTa zAsanoM meM rUDhigata lAina hai, isa prakAra vidvAnoMkA abhiprAya hai (I. A. P. 179) 1 * prA0 se0 mA0 naM0 133, 116 citradurga maM0 01 (E.C. XI). + aisA Epigraphia Carnatica lekhamAlA ityAdike aneka grAmoMmeM hai aura I. A. pp. 221, 222, 223, 224 ityAdi / " ve saba dharmoko samAna dRSTi se dekhate the / isase ve jainadharmI the, yaha bAta kahI nahIM jA sakatI / kyoMki inameM tIsare govindane 'azeSa gaMgamaMDalAghirAja zrIcAkirAja' kI vijJApanAke anusAra I0 sana 813 meM eka jinendra bhavanako dAna diyA hai, yaha bAta eka zAsana parase dikhAI detI hai / (I. A. pp. 13-16 ) usI narezane I0 saMn 809 meM vedavedAMganiSNAta brAhmaNako eka grAma dAna diyA hai, yaha bAta usake eka tAmrapatra meM hai / (Mythic Society's Journal, Vol. XIv. No. 2, P. 88 ); aura isI tAmrapatrakA zirolekha harihara stuti-sambandhI ('mavovyAt' aisA ) zloka tathA isIko mudrAkA citra zivako mUrti mAlUma par3atA hai| aba nRpatuMgake samaya ke eka zilAlekha (I.A pp. 218 219 ) kA parizIlana kIjiye I svasti // savoSyAdve basA dhAma pannAnikama saMkRtam / harazca yasya katidukakhayA kamalaMkRtam Qing ************** labdhapratiSTamacirAya kali sudUra musArya zuddhacaritairdharaNItalasya // kRtvA punaH kRtayugakriyamapyazeSaM / citraM kathaM nirUpamaH kalivallabhobhUt // * yaha 'nikapama kantrivallabha' pAne nRpatu kA pitAmaha pahilA dhruva (ghora ) nAmakA hai| Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhASaNa, vIra nirmANa saM0 pramatavarSa govindarAja zauryeSu vikrama "jagatuMga sUryagrahaNa dina samApta hojAneko kahaneme vaha iti zrutaH .....aba sa kIrtinArAyaNe vagati // tithi I0 san 866 ke jana tA0 16 ke dina hotI garinRpatimukuTamaSticaravatsakalA bhuvmvjyviditshiiyH| hai| vaha sAla nRpatugaMkA rAjya mArakAlakA 52 pNgaaNgmgdhmaanptrNgiishrcitotiraavdhvH|| vA~ varSa kahA jAnase vaha I0 sa0815 meM gaddI para svasti samadhigatapaMcamahAzabda-mahArAjAdhirAja. baiThA hogaa| vaise hI unake anya zAsanoMse usane paramesvaramadharaka catulavadhivalayabAjapatasakaladharAtala-prA- I0 ma0877 naka yAnI karIba 62-63 sAla taka tirAmyAne kamaMDalikalAkaTakakaThisUtra-kuNDalakeyara-hA- prajA-paripAlana kiyA, aisA mAlama par3atA hai| rAbharabAsaMta.."moSarAma paracakrapaMcAnana...... ataH isake nAmakA I0 sa0 870 kA zAsana "yo / manoharaM abhimAnamaMdiraM rahavaMzodabhavaM soraba naM 89t | isake antima sAlameM likhA ganakhAMdanaM tivijiyapare ghoSaNaM sahajarapuraparamezvaraM gayA hogaa| itanA hI nahIM usa vakta vaha siMhAzrInRpatuMganAmAMkita-jamIvasjabhendranA candrAdityara- sanAsIna hogA, aimA usase niSpanna hotA hai| kAvaM barega mahAviSNuvarAjyaMbolU uttarottara rAjyAbhi- ise gaddI para baiThate vakta kamape kama yAnI 18 disanuttire zabanapakAlA-tItasaMvatsaraMgala elanara'. yA 20 sAlakA to avazya honA cAhiye, isa tobasepaTaneya vyayameva savatsaraM pravatise zrImadamoghavarSa prakAra mAnane para isakA zAsana samaya samAptahote nRpatuMga-nAmAMkitamA 'vijayarAjyapravarddhamAnasaMvatsaraMgala vakta isa 81 yA 83 varSase UparakA honA caahiye| apvatteraDaM uttarottara rAjyAbhivRddhisanuttire atizaya - isase bhI jyAdA hI honA cAhiye na ki kama dhavakSanarendraprasAdaviMdamamogha varSadeva-padapaMkajabhramaraM ... itanA kaha sakate haiN| ataH isake samayake 52 veM jyeSTha mAsadamAseyuM pAvityavAramAzisUryagrahaNavandu ...... varSake zAsanameM 'savovyAt' isa prakArakA harinAgArjuna besame sirigAuMTanaelgu pudidudu // hara-stuti-sambandhI zirolekha rahanese taba taka yaha zAlivAhana zaka ke 787 vaSa vyatIta usane jainadharmako prahaNa nahIM kiyA aisA kahane meM hokara 788 ke vyaya saMvatsarake jyeSTha ba0 30 koI bhAkSepa nahIM dIkhatA / hamAre anumAnake anu sAra taba usakA karIba 70-72 taka avasthA honI yaha 'prabhUtavarSa' (jagattaMga) aisA govindarAja cAhiye / yaha zA0 za0 797 meM (I0 sama napatujakA pitA hai| 875) gaddI apane putrako chor3akara rAjyakArasaM nivRta huA, isa prakAra zrImAna. ke. bI. pAThaka yaha 'bahe' aisA zabda 'baI' (bardendu prauDhi) +E.C.. Vol. VIII., Pt. II (svastyamoSausIkA rUpAntara hogA? varSavallabhamahArAjAdhirAjaparamezvaramadhArakA pRthavIrAjyaM * esba raha, yaha 'ellu' zabda Adhunika geye........ savarSamelanUratoMmatoMmataneSa saMvatsaraMkanaDImeM nahIM, parantu tAmila, malaiyAna bhASAmeM sarva- pravartise........|| isa lekha meM devatA-stuti zivaveka sAmAnya hai| nahIM hai| Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, nRpatuMgakA mata vicAra 55 mahAzayakI rAya hai / vaha kaunase AdhArase hai, yaha huA athavA jainadharmI honese hI usane aisA mAlUma nahIM hotaa| itanA hI nahIM soraSa zilA- kiyA, yaha mAnanekA koI kAraNa nahIM hai| lekha na0 85 (I0 sa0877) ke zAsanameM isa isa vaMzake logoMkI rAjadhAnI 'mAnyakheTa' amoghavarSako 'pRthivI rAjyaM geye' aisA kahA jAne (Malkhed) nagara hai / use isa nRpatuMgane hI se vahI usa samaya gaddI para rahA hogA isa prakAra prathamataH apanI rAjadhAnI kara liyA thA, isa dRDhatAke sAtha mAlUma par3anese pAThaka mahAzayakA prakAra kIrtizeSa DA. rA. go. bhaMDArakarakA kahanA kahanA ThIka mAlUma nahIM par3atA hai| hai (E. H. D. pR0 51 ) / 'kavirAjamArga' ke ataH I0 san 877 veM taka to yaha rAjyakAra upodghAtameM zrImAn pAThaka mahAzayake kathanAnumAra me nivRta nahIM huA aisA kahanA caahiye| (pR0 10) yaha mAnyakheTa nRpatuMgake prapitAmaha isake pitA goviMdake kucha zAsanoMse aisA prathamakRSNake kAlase hI isa vaMzake logoMkI rAjamAlama hotA hai ki govindakaM pitA dhrava athavA dhAnI thA aisA mAlUma par3atA hai| usake pahile ghoranareza (nirupama, dhArA varSe, kalivallabha ) ne unakI rAjadhAnI 'mayUrakhaMDi' ( vartamAna baMbaI apane putrake parAkrama para mohita hokara apane Adhipatyake nAsika jilAke 'morakhaMDa') thI aisA jIvanakAlameM hI use gaddI para baiThAkara zrApa rAjya- jAna par3atA hai / kucha bhI ho, (vartamAna dhAravAr3a kArase nivRta honA cAhA aura yaha bAta use jilAke antargata ) 'baMkApura' unakI rAjadhAnI sunAne para usane use svIkAra nahIM kiyA / Apake nahIM thI, yaha bAta dRDhatAke sAtha kahI jA sakatI adhIna maiM yuvarAjya hI hokara rahU~gA aisA kahA, haiisa prakAra likhA huA hai / ataH rASTrakUTavaMzIya jinasenAcAryakI paraMparA isa prakAra pAI narezoMme apana buDhApeke kAraNa, yA parAkramI putra jAtI hai:kI digvijaya Adi sAhasakAryase khuza hokara yA apanI svacchandatAse gaddI chor3anekA yaha eka udAharaNa milatA hai| ataH nRpatuMga I0 san 877 vIrasenAcArya ke anantara apanI umra 80 ke apara samajha kara rAjyakArase nivRta hubhA hogA to usane apane vinayasena jinasena vivekase hI aisA kiyA hogA yaha kahanA cAhiye / aisA na kahakara apanA dharma chor3a kara jainadharmI guNabhadra * kavirAja mArga-upodhAta pR0 / / isa paraMparAke saMbandhameM indranaMdike 'zrutAvatAra' meM nimna prakAra kahA hai -:* E.A.D.P. 49-50 (Mythic Society's Journal Vol. XIV, No. 2, P. 84) *vi020 mA.pu..., elAcArya dazaratha Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhASaNa, vIra viva.. pAgate zipayapi taka punbinpurvaasii| dharmake mUla saMgho / 'sema' saMgha vAle the, itanA hI zrImAnejAcAryoM babhUma sidAnta 76 // mAlUma par3atA hai, para kaunase 'gaNa' ke aura kauna taspa samIpe saba sidAntamamAtya vIraseMgaguruH / se 'gaccha' vAle the so mAlUma nahIM pdd'taa| ve uparitamanivandhanAdhikArana line bahurAH 'dezIgaNaM' ke hone cAhiye / ye 'punnATa' vIrasenakA ziSya jinasena thA aura vIrasena gaNa vAle nahIM haiM, isa sambandhameM jaina vidvAnoM meM kA vinayasena nAmaka bar3A ziSya bhI thA, yaha bAta abhinna vizvAsa hai| jinasenake pranthoMse pAI jAtI hai 'punATa' isa nAmako gala bhI 'sena' saMghakI miiviirsenmunipaaipyog| eka zAkhA hai| isI sena saMghake punATagaNachake zrImAnabhUhinayasenamunigarIyAn // dUsare 'jinasena' ne saMskRtameM karIba 11000 zloka taboditena jinasenamunIzvareNa / parimita jaina 'harivaMza' kI racanA kI hai / use kAvyaM vyapAvi pariveSTitameghadUtam // pArarvAbhyudaya 4,71 usame zaka saM0705 (I. sana 7-3) meM likha kara pUrNa kiyA hai / usa samaya rASTrakUTavaMzakA __guNabhadrake 'uttarapurANa' ko prazastimeM isa mareza zrIkRSNarAjakA putra zrIvallama nAmakA paraMparAke sambandhameM isa prakAra kathana hai : dUsarA govinda gahI para thA, yaha bAta usakI vIramenApraNI vIrasenamahArako babhau // 4 prazastike nimna padya se pAI jAtI haimunirabujinaseno vIrasenAmuSmAt // 3 // dazarathagulAmIttasya dhImAn madharmA // 16 // zAkeSvandazateSu samasudizA paMcottarepattarAMm / ziSyaH zrIgurumabariragayo / rAsIjagadizrutaH // 1 // pAtaundrAyudhanAgni kRSNanRpane zrIvahabhedaSiNAm // 13 // devasenAcAryane apane 'darzanasAra' (I0 sa0 isa harivaMzapugaNake kartA jinasenane apane 934) meM isa prakAra kahA hai: prantha ke maMgalAcaraNa + meM vIrasena, jinasenAsirivArasezasisso bibaseko sapanasatyaviNNANI // 30 cAyA cAryoMkI isa prakAra prazaMsA kI hai:tassa ya sisso guNavaM gurumado divvnnaannpripurnno||31. / isa mUlasaMdhakI zAkhA ityAdike saMbandha ye vIrasena, jinasena, guNabhadra digambara jaina zravaNavijagulake bahutasai zAsanoma ullekha hai| 4. si. bhA0 150 27 (E. C: Vol. II) 'bhkyo|' ina donoMkA arthAt jinasena aura vi020 mA0 pR. dazaraya donoMkA ziSya / ___*. si. bhA. 1, 2-3 pR..| *saMskRta chAyA (pani punamAyA gubI') zrIvIrasenaziSyo jinasenaH sakalazAstravijJAnI // 30 . si. mA. 1, 2-1. pR0.4 tasya ziSyo gugavAna mubamako vinyajJAnaparipUrNa + jai. si. mA..,500 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. kiraNa ..] nRpatuMgakA mata vicAra jitAtmaparakhokasya kavInAM cakravatinaH / / guru ziSya donoM ke jIvita rahate vakta vaisA kahanA pIrasenaguroH kItirakalaMkAvabhAsate // .. // anucita hogaa| isa maMgalAcaraNakI racanA karane vAmitAbhyalaye tasya jinendrgunnsNstutiH| vakta vIramaina svargavAsI ho cukA hogA kevala svAmino jinasenasya kIrtiH saMkIrtayasyasau // // jinamana maujUda thA aisA mAlUma par3atA hai| parddhamAna purANodhadAvityotigabhastayaH / vaise hI use 'svAmI' isa prakAra saMbodhita karanese prasphuranti girIzAntaH sphuTasphaTikabhitiSu // 42 // vaha usa vaktakA mahAvidvAn tathA bar3A prAcArya hotA humA prakhyAta huA hogaa| ata: vaisA kIrtiye zloka 'harivaMza' ke Adi-bhAgame haiM, jisa vAna hone ke liye usa kIrtike kAraNabhUta aneka ke 11000 zloka likhanemeM kamame kama 5 sAla kAvyoMkI usane racanA kI hogii| usa vakta usakI to lage hoNge| bhataH jinasenane use zaka saM0 avasthA kamase kama 25 varSa to avazya hogI isa 700( I0 san 778 ) meM likhanA prAraMbha kiyA se kama to sarvathA nahIM hogI,yaha bAta nizcayapUrvaka hogA aisA mAlUma par3atA hai / taba vIrasena kavi- kaha sakate haiN| aisI avasthAmeM vaha zaka saM0 cakravartI kahalAte the, usake pahile unhoMne aneka 675 ( I. san 753 ) ke pahile hI paidA huzrI kAvyoMkI racanA kI hogI; vaise hI unake ziSya hogaa| jinamanane bhI usake pahile saMskRtameM 'vardhamAna- vIrasenAcArya ke ziSya hamAre jinasenane purANa' tathA 'jinendraguNasaMstuti' * nAmakA uparyata do pranthoMke mivAya (r) aura bhI kAvya likhakara pUrA kiyA hogaa| isa harivaMzameM aneka saMskRta kAvyoMko likhA hai, jinameM mukhya guru vIrasenako 'svAmI' kahe binA unake ziSya -- jinasenako 'svAmino jinamanasya' kahA jAne vyAkhyA I0 san 837.838 meM likhI hai; I. sa. 078-73 ke andara likhe gaye 'harivaMza' meM usa * isa kAyakA nAma (pAninandrastuti ) hai, kAraNase use 'svAmI' aisA na kahA hogA; isake aisA 'vidrasamAlA' meM (1926) banAyA hai, usI prajAma usa mAzyAko vIrasenane likhanA prAraMma kiyA kA (jinaguNastotra) nAmase pUrvapurANa' kI prastAvanAmeM thA, use pUrNa karane pahile hI unakA svargavAsa ho (pR05) ullekha hai / ( 'pUrvapurANa'-nyAyatIrtha jAnese use jinasabane pUrva kiyA aisA mAlUma par3atA zAntirAja zAstrIkA bAMTaka arthasahita mudraNa-maisUra hai| aisA ho to vIrasenako 'svAmI' kyoM nahIM kahA ? 19) donoM amma aba taka mAsa nhiiN| savinaseko sthAnI' kA liye kyA baneguNasaMstuti kA abhiprAya pAra jinendra pAraNa sa sambandha meM 'navAryasUlapAkyAlA svAmIti kI stuti 'pAkhAmdaSa' kAmyase hai aura vaha upalabdha paripavyata' (gItisAra) pacanakA mAdhAra dete hai kyA saM0 1966 meM pakara prakAzita bhI ho cukA (vi. 1. mA. pR. 11) / para jinasenane tasvArthastra para hai| -sampAdaka] - .- - - - - Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [bhASaNa, vIra nirmANa saM02416 (=prabhAva ) se budita huI (=paidA huI ) vaha 1 umAsvAtike 'tattvArthasUtra' para isa jina 'jayadhavalA' 1 TIkA, gurjara (gujarAtI) narezake senake guru vIrasenane 'jayaghavalA' nAmako TIkA zAsanameM vidyamAna 'maTagrAma' nAmake nagarameM zaka likhanI prAraMbha kI thI, jisakI karIba 20000 saM0 29 (I0 sa0 837-838) phAlguNa zlokoMkI racanA karake unake svargavAsI hone zu0 dazamIke dina samApta huii| para jinasenane usameM punaH40000 zlokoMko jor3a ataH isa TIkAko samApta karate vakta jinakara 60000zlokoMse yukta usa granthako pUrA kiyA senakI avasthA karIba 84-85 varSakI honI x / use pUrA karaneke samaya-saMbandhameM jinasenanaM caahiye| usake antameM isa prakAra kahA hai: 2 pArzvabhyudayakAvya-yaha kavikulaguru iti zrIvIrasenIyA TIkA sUtrArthadarzinI / kAlidAsake 'meghadUta' kAvyake Upara samasyApUrti maTyAmapure zrImadgurvarAyAMnupAtite // ke rUpameM racA gayA eka choTAsA kAvya hai| isameM jinasenane 23 veM tIrthakara zrIpArzvanAtha svAmIkI phAlgune mAsi pUrvADa dazamyAM shkpddke| pravardhamAnapUjAyAM nandIzvaramahotsave // kaivalya-varNanA bahuta accho kI hai| isameM 4 sarga haiM aura unameM kula 364 vRtta haiM / ntyigranthameM isa amoghavarSa raajendrpraajyraajygunnodyaa| prakAra kahA hai:niSTitamacyaM pAyAdakalpAntamanapikA // iti viracitametatkAvyamAveSTaya megha / ekAtraSaSTisamadhikasasAtAdeSu zakanarendrasya / bahuguNamapadoSaM kAlidAsasya kAdhyaM // samatIteSu samAsA jayadhavakSA prAbhRtamyAsyA // 1 macimitaparakAmyaM tiSThatAdAzazAMka / arthAta-amoghavarSa nAmaka narezake prAjya muvanamavatu devassarvadhAmoghavarSaH // 4-0 // (vistRta) rAjya (=rAjyabhAra) ke guNa isase yaha kAvya amoghavarSa nAmake eka x vIrasena tathA binasenane 'jayadhavalA' nAmakI narezake samayameM racA gayA mAlUma par3atA hai| isa jo TIkA likhI hai yaha umAsvAtika taravArthamantrI kAvyako par3hate vakta mAlUma par3atA hai ki ise kavi TIkA nahIM hai, kintu zrIgurucarAcArya-viracita 'kasAya- yaha 'jayadhavalA' TIkA siddhAntagraMtha kahalAtI pAhu' (pAyAbhUta) nAmake sUtra granthakI TIkA hai| hai| isakI pUrNaprati bhava (dakSiNa kAra jiMbAke) jAna par3atA hai 'sUtrAvarzinI' pada parase khekhaka mahA- 'mUDavidarI' nAmaka sthAna para 'siddhAntamaMdira' meM hai| zayako bhrama humA hai aura usane 'sUtra' zabdakA abhi- yaha prati kucha samayake pahile apayavebagulake siddhAntapAya galatIse umAsvAtikA tatvArthastra samajha liyA maMdira meM thI aura vahIMse 'mUDavidarI' ko le gaye, isa -sampAdaka prakAra pravaNabelagulake zAsanagranthoM ke upoSAtameM kahA 1. si. mA0 ., . 1012-13 (E.C. Vol. II Introd. P.28 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 varSa 3, kiraNa 10] napatuMgakA matavicAra ne apanI madhyamAvasthAmeM-arthAta 40-45 varSake karake pazcAta AdipurANa likhanA prAraMbha kiyA pahile hI likhA hogA, yaha bAta usakI varNanA yaha bAta vAstavika hai; aisI avasthAmeM ise umane vaikharI ityAdise mAlUma par3atI hai / ise jinasena- apanI 84-85 varSako avasthAke pazcAt likhanA ne I0 san 800 se pahile hI likhA hogA; yAne prAraMbha kiyA hogA,para vaha ise pUrNa nahIM kara sakA; napatuMgake gaddI para ArUr3ha (I0 sa0815) honeke imakaM 42 parva tathA 43 veM parvake 3 zloka mAtra karIba 15 ( yA jyAdA ) varSoMke pahile likhA (yAne kula 10,380 zlokoMko) likhane para vaha hogaa| (para 'harivaMza' meM isa kAvyakA jikra na jinadhAmako prApta huA / usa unnatAvasthAmeM bhI shraanese| yaha I0 san 778-783 ke pahile nahIM 10,380 zlokoMke likhanemeM use 10 varSa to lage vanakara pIche likhA gayA aisA kahanA cAhiye / ) hAge / usa vakta unakI 95 varSake karIba to aisI avasthAmeM isa 'pArvAbhyudaya' meM kahA gayA avasthA honI caahiye| aisI avasthAmeM unakA 'amoghavarSa' rASTrakUTa gujarAta-zAkhAkA dUsarA dehAvasAna I. san 848 ke Age yA pIche huA 'kaka' nAmakA amoghavarSa hogA kyA ? kyoMki hogaa| jinasenana apanI 'jayadhavalA' TIkAko gurjaranareza 4 jinamenake maraNAnaMtara usake ziSya guNase pAlita maTagrAmameM likhakara samApta kiyA hai| bhadrane isa graMthameM karIba 10,000 zlokoMko joDa napatuMgakI (yA usake pitA govindakI) rAjadhAnI kara, karIba 20,000 zloka pramANa isa 'mahApurANa' mAnyakheTameM yA anya kisI jagahameM nahI likhA ko samApta kiyaa| apanI racanA-samApti-samaya jAnase jinamenake poSaka rASTrakUTa vaMzaja gujarAta- ke sambandhamaM vaha usakI prazastimeM / isa prakAra zAkhAvAle zAyada hoMge, isa zaMkAko sthAna milatA kahatA hai :hai / athavA 'pAzcAbhyudaya' ko jinasanane apanI akAlavarpabhUpAle pAlayatyakhilAmilAm // 32 // AyukaM 60 varSa pazcAta straya likhA hogA to usameM kahA gayA amoghavarSa isa lekhakA nAyaka nRpatuMga zrImati lokAditye .................... // 33 // hI hogaa| celapatAke celadhvajAnuje cela ketanatanUje / 3 AdipurANa (athavA pUrvapurANa)-yaha jainendrdhrmvRddhividhaayini.........||3|| jinasanakA antima grantha hai| jinasanane apane vanavAsadezamakhilaM bhujati niSkaMTakaM sukhaM suciraM / guru vIrasanaka svargArohaNAnaMtara unase nahIM pUrI -- -- ---- ------- kI gaI-bacI huI 'jayadhavalA' TIkAko svayaM pUrNa isameM 'pAdipurANa' (athavA 'pUrvapurANa' ) kI kuna zlokasaMkyA 12,000, 'uttarapurANa' kI saMkhyA + harivaMza' meM 'jinendraguNasaMstuti' rUpase ...hai, ye donoM bhAga milakara 'mahApurANa' kahaisI kAvya graMthakA ullekha jAna par3atA hai| lAtA hai| -sampAdaka ji. si. mA0 bhAga 1, pR 26 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 bhanekAnta [bhAvaya, vIra nirvANa saM02416 . tapitRnijanAmakRte khyAte baMkApure pureSvapi shknRpkaalaabhyntrviNshtydhikaashtmitaabdaante| yasya prAMzunakhAMzujAlavisaradArAntarAdhirbhavat / maMgalamahArthakAriNi piMgalanAmani samastajanasukhade // 36 pAdAmbhoja rajaH pizaMgamukuTapratyAratayutiH // arthAt-rASTrakUTa vaMzake (napatuMgake putra) saMsmartA svayamamoghavarSanRpatiH pUtohamotyalaM / akAlavarSa nAmaka dusare kRSNake zAsana karate vakta sa zrImAn jinasemapUjyabhagavatpAdo jgnmNglm||10|| ( usakA sAmanta ) 'calla patAka' nAmaka lokAditya isasaM amoghavarSane jinasenako vandana karake jainadharmakI abhivRddhi kartA huA / 'vanavAsa + apaneko abahI (='adya' ) dhanya mAnA yaha deza para zAsana karate vakta (usa vanavAsa dezameM) uma lokAdityake pitAke nAmame nirmita 'baMkApura bAta mAlUma par3atI hai, isake sivAya jinasanase jainadharmAvalambana kiyA yA svadharma chor3akara jina(isa nAmakI umakI rAjadhAnI ) meM zaka saM0820 ( I0 sa0897-8 ) meM guNabhadra ne 'uttarapurANa' senakA ziSyatva prahaNa kiyA hai, aisA artha nika latA hai yA nahIM so maiM nahIM jaantaa| isake sivAya likhakara samApta kiyaa| usameM 'adya' yaha zabda rahanese jinasena aura amoghavarSakai bIcame eka samaya paraspara bheTakA kyA nRpatuMga jaina thA ? varNana mAlUma par3atA hai, isase jyAdA artha usameM (a) jinamena, guNabhadrake kAvyoMmeM sthita ullekha anumAna karanA ThIka nahIM mAlUma hotA hai| 5. napatuMgane jainadharmako svIkAra kiyA, ima athavA amoghavarpa jinasenase jainadIkSA lekara bAtako mAnane vAle ume jinasenadvArA jinadharmameM usakA ziSya huA hogA to guNabhadrane use dIkSita huA vizvAsa karate haiM unake isa vizvAma. spaSTa kyoM nahIM kiyA? imI guNabhadrana apane 'uttara maMbandhame guNabhadrakaM 'uttarapurANa' kA yaha vRtta purANa'ma baMkAparakaM lokAdityako 'jainendra dharmavRddhihI anya AdhAroMmeM pravala AdhAra hai / isa vidhAyI' ima prakAra nahIM kahA kyA ? amoghavarSa bAtako bhUlanA nahIM / vaha vRtta isa prakAra ne guNabhadrakaM khAma guruse hI jainadharmakA avalaMbana kiyA hogA to use vaise hI ullekha kyoM nahIM + bambaI prAntake uttara kannara jilAke vnvaasii|| kiyA ? aura amoghavarSa apane gurukA ziSya thA, (in the Prasasti of the 'Uttar - to vaha apanA sadharmI honese guNabhadra ne apane purana') we are told that he (1. e. Nripatunga or Amoghavarsha 1) be- 'uttarapurANa ko apane sadharmIke putra akAlavarSake came the disciple of Jinasena the well AsthAnameM yA rAjadhAnImeM athavA usake rAjyake known Jaina Author, who also bears kisI aura sthAnameM na likhakara usake sAmanta testimony to the fact in tae Parsabh* rAjalokAdityakI rAjadhAnImeM kyoM likhA ? yudaya) 1. A. pp. 216-217 (ka. mA. upo- - dadhAta pa06) 0si0mA0 1, 3, 20; vi00 mA0 pR0 21. - - - - - - Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3. nimma ..] napatuMgakA mata vicAra 2. napatuMgane I0 san 795-79. ke andara 'pArvAbhyudaya' kAvya janma liyA hogA, vaise hI jinasenane I0 san ima kAvyake antameM (4, 70)-- 753 se pahile hI janma liyA hogA, isase 'bhuvanamavatu devssrvdaamossvrssH|' jinasena napatuMgase umara meM karIba 42-44 varSa isa prakAra sirpha AzIrvAda vacana hI hai / bar3A hogA / 'uttarapurANa' ke zlokake anumAra isase yaha kAvya pUrNa karate vakta amoghavarSa nAmakA napatuMga-amoghavarSane jinasenako vaMdana kiyA koI nareza thA use jinasenane apane kAnyameM ulleyaha bAta jinasenake avasAna ke pahile hI khita kiyA, itanA hI mAlUma par3atA hai| isase vaha honI cAhiye aura vaha I0 san 848 ke pIche amoghavarSa isa jinasena-dvArA jainadharmI huA honI caahiye| jinasenane apanI 'jayadhavalA' thA--usakA ziSya hubhA aisA artha hotA ho to TIkA ko I0 sana 837 meM pUrNa kiyA usake pahile maiM nahIM jaantaa| hI use amoghavarSa-napatugana apanA gurU banAyA parantu isa kAvyakI chapI huI prati (NirnahogA, taba uma kIrtidAyi viSayako jinasena yasagara Press, Bombay : vikrama sa0 arane pavitra grantha-usa TIkA-meM vyakta kiye 1966 ) ke pratyeka sagaMke antameM yaha eka vi.amoghavarSarAjendraprAjyarAjyaguNodayA' itanA hI gadya hai :kaha sakatA thA kyA? athavA apane ziSya amogha. "ityamoghavarSaparamezvara-paramaguru-zrIjinasenAcAryavarSako rAjadhAnImeM yA usake rAjyake anya viracita-meghadUtaveSTitaveSTite pArvAbhyudaye bhagavatkaivalyasthAna para use nahIM likhakara 'gurjarAyase pAlita' varNanaM nAma (prathamaH, dvitIya, tRtIyaH,caturthaH) srgH||" maTagrAmameM use likhatA kyA ? ___ isase jinasena amoghavaSa kA guru thA yaha bAta mAlUma par3atI hai, para yaha racanA svayaM jinasena 3. jinasena ke antima grantha 'AdipurANa', ' kI nahIM, bahutase samayakaM pazcAta prakSipta huI meM nRpatuga-amoghavarSakA nAma nahIM hai / yadi vaimA , hogI, yaha bAta nimna likhita kAraNoMse mAlUma nareza usakA ziSya huA hotA to usakA nAma par3atI hai:jinasenane kyoM nahIM kahA so samajhameM nahIM 1. yaha kAvya kAlidAsake 'meghadUta' ke Upara paataa| samasyA-pUrtike rUpameM racA gayA hai / 'meghadUta' meM 4. guNabhadrake 'uttarapurANa' meM jinasenakI 'pUvamegha', 'uttara megha' isa prakAra do bhAga haiM unake 'jayadhavalA' TIkAmeM tathA ' pArvAbhyudaya' meM anumAra isameM bhI do bhAga hone cAhiye the, para 'zramoghavarSa' aisA nAma dekhA jAtA hai| rASTrakUTa isameM vaise na hokara kevala 4 sarga rakkhe gaye haiM, vazaka nareza"zava' kA 'zarva' nAma tathA mukhyataH jo nyUnAdhika rUpameM vibhAjita dikhAI dete haiM., 'amoghavarSa' nAmase vizeSa prakhyAt 'nRpatuMga' . prathama sargameM 11 paca, dusaremeM. 118, .tIsaremeM aise nAmakA bilakula prabhAva kyoM? 27, cauthemeM 1, kula pasaMkhyA 334 / Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 [zrAvaNa, vIra nirmANa saM02416 aura yaha sargavibhAga bhI kathAvastumeM dikhAI nahIM hai / athavA isa 'pArzvabhyudaya' ko hI kaMvaladene vAle samanvayake bhAvazyakIya paricchedoMke 'bhagavatkaivalyavarNana' nAmAMtara (isake viSayAnusAra) anukUla na raha kara 'meghadUta' se samasyApatike diyA hogA to sIntama gadya meM-"pArvAbhyudaye liye liyA gayA pAda......ThIka na raha kara kRtrima bhagavatkaivalyavarNanA prathamaH,dvitiyaH,ityAdi)sarga:" rUpase kiyA gayA mAlUma par3atA hai| isase jinasena rahanA cAhiye, jaima hai vaise rahanekA kyA kAraNa ne yaha sarga-vibhAga nahIM kiyA kintu usase uparAnta hai ? isase yaha mAlUma hotA hai ki pratyeka sargakA ke kisIne kiyA mAlUma par3atA hai| isake sivAya antima gadya jinasenakA likhA huA nahIM, aura anargala rUpase bahane vAle ( 364 padyoMse yukta) kisIkA likhA hogaa| isa choTese kathAnaka meM marga vibhakti kI Avazya- 3. ima 'pArvAbhyudaya' ke Upara yogirAT katA kyoM huI so mAlUma nahIM pdd'taa| paMDitAcAryane vyAkhyA likhI hai| isane I0 san 1399 me race hue 'nAnArthamAlA' koSakA ullekha 2. kisI kAvyameM aneka sarga hoM to una apanI vyAkhyAme kaI jagaha para kiyA hai,isase yaha soMke antameM diye hue gadyameM usa sagameM varNita TIkAkAra bahuta pIche huA mAlUma par3atA hai; yAne viSaya ko sUcanA dena rUpase kahanakA rivAja hai, jinasenase karIba 550-600 varSoMse pIchekA vyakti athavA una soMko kavine anyAnya nAma na diyA mAlUma par3atA hai / isane apanI vyAkhyAke prati ho to apane kAvyameM amuka sarga samApta huA sargake antima sthAnameM anya vyAkhyAtAkI taraha kahane kA rivAja hai / para tamAma sargokA nAma eka vyAkhyA jisa para likhI gaI hai usa kAvya ke tathA rakhanekA rivAja kahIM hai kyA ? isa kAvyake vyAkhyAke nAma ke sAtha sAtha-'isyamoghavarSapratyeka sargake antameM uma margako 'bhagavatkaiva paramezvaraparamaguruzrI jinasenAcAryaviracitameghadUtaveSTita. lyavarNanaM nAma' kahA hai / apane 'AdipurANa' veSTite pArzvabhyudaye tadvyAkhyAyAM ca subodhinyAkhyAyAM ke pratyeka sargameM usakI varNanAnukUla pRthak pRthak 2 bhagavatkaivalyavarNanaM nAma prathamaH ( dvitIyaH tRtIyaH, samaMjasa nAma diyA huA honese mahAkavi caturthaH, sargaH ) isa prakAra diyA hai / isameM jinasena dvArA sipha pAzrvAbhyudaya meM isa prakArakA pAzcAbhyadaya' aura 'bhagavanakaivalyavarNanaM' ke bIca dRSTidoSa (Oversight) ho jAne kI sambhAvanA - "-"" meM isane apanI vyAkhyA kA nAma bhI kahA hai, ataH (udA0-dUsare sargake AdimeM 'itaH pAdaveSTi- vaha 'bhagavatakaivalyavarNana' vizeSavAciko ( usa tAni', tIsare sargake AdimeM :'itordhaveSTitAni', cauthe kAvyakA nAma tathA sargakA nAma) isane hI jor3A sargake prAraMbhameM 'itaH pAdaveSTitAni' isa prakAra sUcanA hogA,aisA vyakta hotA hai, vaise hI apanI vyAkhyA hai| ataeva isa kAvyako sargarUpase usane ho vimA- ke antima gadyameM anAvazyaka 'amoghavarSaparamejita kiyA yA vyApAtAne kiyA, * aisA mAlUma varaparamagurUjinasenAcArya' isa prakAra puna ruktidoSakA bhI khayAla nahIM karake jora jorase Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ..] nRpatuMgA matavicAra kahanase mUla kAnyakA santima gadya bhAga bhI parantu isake barAbara asaMbaddha dantakathA aura isake dvArA hI jor3A huA mAlUma par3anA hai / isa koI nhiiN| kAraNa, kAlidAsase jinasena kamase bAtako aura dRr3ha karane vAlA eka aura prabala kama 200 varSoM ke karIba 1 pIche humA, athavA AdhAra hai / vaha yaha hai: 'meghadUta' se 'pArzvavAbhyudaya' zreSThakAvya kahalA isa paMDitAcAcAyane apanI vyAkhyAmeM apane nahIM sakatA, use zreSTa banAne ke uddezyase yaha asaM. se karIba 550-600 varSoM ke pIche ima'pAvAbhyudaya' baddha janazruti apane anubaMdhameM ghuser3akara paMDitAkI utpatti-sabandhameM isa prakAra kahA hai ki kAlI- cAryane jinamenako antavAdI banA diyaa| isake dAsa nAmakA 'kazcitkavi' 'meghadUna' namaka kAvya- sivA itihAsapramANa koI milatA nahIM; vaise hI kI racanA karake, madoddhara'hotA huA 'jinendrAghi bakApura amoghavarSakI rAjadhAnI nahIM thI, yaha bAta sarojendindiropama' * amoghavarSake rAjya pahile hI kahI jAcukI hai| ina saba kAraNoMse 'baMkApura' meM AyA thA, aura usa amoghavarSako- yaha mAlUma par3atA hai ki paMDitA vAryane logoMse sasvasya jinasenarSi vidhAya paramaM gurum / kahI huI dantakathA para vizvAsa rakhakara use dRDha saddharma yotayaMstasthau pitRvatpAtayan prajAH // karane ke uddezyase apane anubandhameM ghasar3akara usake isa prakAra varNita kiyA hai / mAtha hI, vahA~ke AdhArame jinasena amoghavarSakA guru thA yaha bAta rahane vAle vidvAnoM kI niMdA karate huye ( 'viduSo- 'pArzvavAbhyudaya' ke pratisargake antima gadya meM vagaNayaiSa') kAlIdAsa ke isa kAvyako amoghavarSa likhakara aura usake sivAya apanI vyAkhyAke ke sAmane par3hane para, usakI vidyAhaMkRti nivAraNa pratyeka sargake antima gadya meM punaH punaH jorase karane ke uddezyase aura use 'sanmoddIpti' paidA kahI hogii| ataeva yaha mUlakAvyakI sargAntima karAnekI icchAsa apane 'satIrthya' vinayasenase gadyaracanA jinasenakI svataH racanA nahIM hai, vaha prerita eka-pATho jinasenane usa kAvyake pratyeka isa vyAkhyAtA paMDitAcArya dvArA yA aura kimIka caraNako kramazaH prativRttameM veSTita karake isa 'pA- dvArA jor3I gaI hogii| itihAsako dRSTime usakI vAbhyudaya' kI racanA kI,aura phira use AsthAnameM bAteM jinasenake samayase bahuta hI Adhunika hone par3hakara apane kAvyame hI kAlidAsane pratyeka ke kAraNa use nirAdhAra samajha kara chor3anA par3atA zlokase caraNa carAkara (.'steyAta' ) 'meghadUta' kI hai| racanA kI hai, aisA kahA batalAyA !! I. san 634 ke 'aihone ke zAsabameM kAni. ___ * isa vyAkhyAke antima goMmeM tathA anubandhoM meM athavA kAnyake pratisargake antima sthAna para jor3e hue goMmeM, isa kAvyameM (5,7.) vikhAI dene vAle "savijayatA ravikItiH kavitAbhitakAvilAsa 'amoghavarSa' nAmake sivAya u.makA aura koI nAmA- bhAravikrItiH / / " tara nahIM hai| (mA.0mA0.01) dAsakA nAma hai Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM0246 prAcIna bhAratakI dharma-samavRtti zAmanase mAlUma par3atI hai| 1 3. guptavaMzIya nareza 'samudragupta' / (I0 sa0 isa sandarbha meM susaMgata eka bAta aura kahanA hai| isa bhArata bhUmi para pIcheke sabhI nareza tathA anya 330-375) svataH vaiSNava hote hue bhI, apane dharmake samAna bauddha tathA jainadharmiyoM para bhI vizeSa bhI apane rAjyameM athavA anyatra sabhI jagaha vidyamAna anya saba dharmoko tathA anya dharmAnu. prema rakhatA thA; aura use bauddhamatI 'vasubandhu' nAma ke vyakti para vizeSa prAmara thA; to bhI vaha apanA yAyiyoMko apane dharmakaM samAna, samAnaSTise puraskRta karate the / itanA hI nahIM, kintu una logoM svadharma chor3a kara bauddha nahIM huA / siMhala dezake ke maTha-maMdirAdi banavAkara dAna dete the, isa bAta nareza meghavarNana apane dezase isake rAjyameM sthita ko dikhalAne vAle itihAsameM bahutase pramANa haiM, buddhagayakI tarapha jAnevAle yAtriyoMke hitArtha vahA~ unamase dRSTAntarUpameM kucha yahA~ diye jAte haiM : svayaM eka vihAra banAne ke liye isase anumati 1. maurya samrATa azoka (I. sa. pUrva cAhI to imane use diyA, aimA mAlama par3atA hai| 274-236) bauddhadharma svIkAra karake bauddha huA, 1. cAlukyAnvayakA satyAzraya nAmake dUsare yaha bAta aitihAsika loga jAnate haiM, no bhI usane pulikezIne apane paramApta 'ravikIrti' nAmaka kAzmIra dezame manAtana dharmakA deva maMdira banavAkara ('satyAzrayamya paramAtmavatA ....... .."ravijIrNoddhAra karavAyA thA, yaha bAta 'kalhaNa' kI kIrtinA' digambara zAgyAke (aura bahuzaH 'naMdi' 'rAjataraMgiNI' se mAlUma par3atI hai saMghake ) jainapaMDitako svayaM banavAkara diye huye athAvahadazokAkhyaH satyasanbo vasundharAm // 1, 10 // jinAlayameM uma ravikIrti-dvArA racita aura jIrNa zrIvijayezasya vinivArya sudhAmayaM / utkIrNa zilAlekha ( I0 sana 634) jinastuti. niSkalaSeNAramamayaH prAkAro yena kAritaH // 1, 101 // saMbandhI padyoMse prAraMbha hone huye bhI, usa sabhAyAM vijayezasya samIpeca vinirmame / pulikezIke anya sabhI lekha viSNu-stuti-sambazAntAvasAdaH prasAdAkzokezvarasaMhitau // 1,106 // ndhI padyoMse hI prAraMbha hote haiM, itanA hI nahIM 2. jainadharmAnuyAyI kaliMgadezakA rAjA I Men and thought in ancient mahAmeghavAhana khAravela (I0 sa0 pU0 su0 169 ) India, pp. 157-159. sanAtana, bauddha, jainadharmI sAdhuoMko samAnadRSTi / . isa samudrAtakA dhvaja garuDadhvaja thA; isake upara diye hue nRpatugake zAsanameM usane apaneko 'garuDatathA gurubhaktise satkAra karatA thA tathA apane lAMchana' kahA hai, yaha bAta dhyAnameM khAnA cAhiye / rAjyame anyAnya dharmokI bhI binA bheda bhAvake udA.-(1) vaha zaka saM0133 (I0sa0610) rakSA kiyA karatA thA,yaha bAta 'udayAMgari ke eka kA eka tAmra patrake prAraMbhameM varAharUpI viSNukI stuti + yaha udayagiri' moDU deza ( Orissa ) ke jayati jasavandazyAmanIlotpalamaH / 'kaTa' (Cuttack)magarase mIla dUra para hai| Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10] napatuMgakA mata vicAra vaha viSNubhakta hI thA aura jainadharmAvalambI nahIM gaddI para Aye hue kumArapAla (I0 san 1141huA yaha bAta itihAsase mAlUma par3atI hai| 11.1 ) ne janmataH zaivadharmI rahakara, antameM 5. gurjara dezakA nareza siddharAja zvetAmbara hemacandra meM jainadharma svIkAra kiyA; parantu pazcAta jainayati hemacandramUri para vizeSa zraddhA rakhatA thA bhI zivabhaktiko bhUlA nahIM, yaha bAta zvetAmbara (I0 sa0 1087-1171) / usane apaneko jainayati jayasiMha sUrise racita (I0 san 1230) santAna na honakI ciMtAse hiMdU aura jainadharmaka 'vastupAla tejaHpAla prazasti' se mAlUma par3atI pavitra kSetroMkI yAtrA usa hemacandrakaM sAtha karane hai. ityAdi / para bhI, svadharmakA-sanAtanadharmakA-tyAga nahIM ataeva jo koI nareza (athavA anya koI) kiyA / use hemacaMdra guruke samAna thA / umakaM svadharmI ke mivAya paradharma ke yatiyoM yA anya sAtha hemacaMdrane somezvara zivakSetrako yAtrA karate sAdhuoM (athavA kaviyoM) kI zreSTha vibhUti para vakta, svayaM jaina hote huye bhI, paradharma para virodha AkarSita hokara, ume gurubhAvase satkAra karatA hai nahIM karate hue bA~ke zivaligakA stavana kiyA, to usase vaha anyapanIkA ziSya huA, yA umake yaha bAta pradyumnasUrikRta 'prabhAvakacaritra' (Io- upadezame usane svadharma tyAgakara usakA mata svIma0 1277) 9 meM hai / usa siddharAja ke pazca n kAra kiyA isa prakAra mAna lenA kadApi ThIka dhrnnidhrnirodhaasvicvktrovraahH|| nahIM; para prabala aura samarthaka anya aitihAsika (2) I. sa. 141 (janavarI 31) ke zAsanameM . svataMtrAdhAra hoM to binA saMdehakaM svIkAra kara (E. C.X. gorikhidanUru na056) isane sagamatIrtha sakane haiM, kyoMki gurjara kumArapAla hemacandrakaM meM mAgharA // aurNimA candragrahaNa dina snAna karake upadezase jainI huA thA yaha bAta hemacaMdra ke graMthoM 'periyAna' nAmake grAmako sahiraNya sodaka-pUrvaka se "kumArapAlazcAlukyo rAjaSiH paramAItaH"brAhmaNoMko dAna diyA likhA hai| hemacandra ke 'abhidhAna ciMtAmaNi' (zloka 712) (3) isake aura eka tAmra patrakA ( prA0 0 mA0 se anya samakAlIna aura ISatkAlAntarakaM graMthoMse naM0 151) prathama zloka isa prakAra hai: sAdhAraNa pramANa milanepara usa itihAsa-tathyako jayati jagatAM vidhAtudhivikramAkAntasakalAbhuvanasya / ..." .. . ... nakhAMzubaTilaM padaM viSNoH // kauna nahIM svokAra sakatA ? * sariratha tuSTuve tatra paramAtmasvarUpataH / (bhAgAmI kiraNameM samAha) namAma cApirINehi muke paramakArakham // 34 // patra tatra samaye payA tthaa| * pApAtisma kumArapAlanRpati ......... // 24 // yosisottvamidhaSA pathA tathA / jaina dhrmmuriisskaar............| bItadoSa manuSaH sadbhavA / ......"gurupake smaradhvaMsinam // 22 // ' neka eva bhagavayamostu te // 30 // Gaekwad's Oriental Series. -N..x (pramApAparita pR.11) 'hammIramadamana' pR.10) Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ho / navayuvakoMko svAmI vivekAnandake upadeza [anu0 DA0 bI. ela. jaina pI. eca. DI.] mere yuvaka mitro ! apanA zarIra aura AtmA balavAna banAyo / nirbala aura nirvIrya zarIrase dharmazAstrakA abhyAsa karanekI apekSA to khela-kUdase baliSTa banakara, tuma svargake vizeSa samIpa pahu~ca skoge| tumhArA zarIra maz2abUta hogA taba hI tuma zAstroMko bhalI bhAMti samajha sakoge / tumhAre zarIrakA rudhira tAz2A, maz2abUta tathA adhika tejasvI hogA, taba hI bhagavAnakA atula bala aura unakI prabala pratibhA tuma adhika acchI taraha samajha sakoge / jaba tumhArA zarIra tumhAre pairoM para dRr3hatAse khar3A raha skegaa| tabhI tuma apane Apako bhalI bhAMti pahicAna skoge| uTho, jAgRta hoo aura apanI unnatikA kAma apane hI hAthameM lo / itane adhika samaya taka yaha kArya, yaha atyanta mahatvakA kartavya tumane prakRti ko sauMpa rakhA thA / parantu aba use tuma apane hAtha meM lo| aura eka hI sapATe meM isa samagra sAkSAta samudrako kUda jaao| mAnasika nirbalatA hI apane meM pratyeka prakArake zArIrika tathA mAnasika duHkhoM ko utpanna karatI hai| durbalatA hI sAkSAt maraNarUpa hai| nirSala manake vicAroMko tyAga do / he yuvako ! tuma hRdaya-bala prApta karo ! zaktivAna bano ! tejasvI bano ! balavAna bano ! durbalatAkI gAr3I para se uTha kara khar3e ho jAo tathA vIryavAna aura maz2abUta bano / sudRr3hatA hI jIvana aura nirbalatA hI mRtyu hai / manobala hI sukha sarvasva tathA .. amaratva hai, durbalatA hI roga, duHkha tathA mRtyu hai| ___ balavAna bano ! tejasvI bano ! durvabalatAko dUra pheMka do ! Atmazakti tumhAre pUrvajoMkI sampati hai| Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tAmila bhASAkA jainasAhitya [ le0 prophesara e. cakravartI ema. e bhAI. I. esa. ] [ anuvAdaka -- paM0 sumeracanda divAkara nyAyatIrtha zAstrI bI.e. elaela. bI. sivanI ] TolkAppiyam -- tAmila vyAkaraNakA yaha prAmANika graMtha eka jaina vidvAnakI racanA samajhA jAtA hai| isa viSaya meM kucha vidvAnoMkA vivAda hai aura lekhaka ke dharmake sambandha meM bahutase vicAra kiye jAte haiM / hama kevala aMtaraMga sAkSImUla kucha bAtoMkA varNana kareMge aura isa viSayako pAThakoM para unake apane nirNaya ke liye chor3ege / yadyapi yaha vyAkaraNakA graMtha hai, kintu zrAdi tAmila vAsiyoMkI samAja-vijJAna viSayaka vArtAzroMkI yaha khAna hai, dhaura zodha-khojake vidvAna zrAdi tAmila vAsiyoM ke vyavahAroM tathA rivAjoMkI jAnakArIke liye mukhyatayA isI graMtha para avalavita rahate haiN| aitihAsika zodha ke vidyArthiyoMne isase pUrNatayA lAbha nahIM uThAyA hai yaha endra ke samAna purAtana vyAkaraNa zAstroM para zrava lavita samajhA jAtA hai / jo prAya saMskRta-vyAkaraNakI zaulIkA ullekha karatA hai| yaha vyAkaraNa viSaya para eka pramANika graMtha samajhA jAtA hai / tAmila bhASA ke pichale sabhI granthakAra usameM varNita lekhana-sambandhI niyamoMkA pUrNa zraddhA ke sAtha pAlana karate haiN| isa granthake nirmAtA, TolakAppiyam, tAmila sAhitya ke kAlpanika saMsthApaka zragastya ke ziSya samajhe jAte the / isa granthameM tatkAlIna graMthakAra panaMpAranAra likhita bhUmikA hai| usase pramANita hotA hai ki 'iMdiram nirainIkA TolakAppiyam,' aindra vyAkaraNakI paddhati paripUrNa TolakAppiyam pAjya rAjA kI sabhA meM par3hA gayA thA aura zradaGkohAzAna ke dvArA samarthita huA thA / DA0 varnelakA mata hai ki TolakAppiyamkA racayitA jaina yA boddha thA aura yaha nirvivAda hai ki vaha prAcIna tAmila lekhakoMmeM zranyatama hai / usI bhUmikA meM TolakAppiyamakA mahAn aura prakhyAta pADimayona ke rUpa meM ullekha hai / TIkAkArane pADimayona zabdakA isa prakAra artha kiyA hai--" vaha vyakti jo tapasyA kareM" / jaina sAhitya adhyayana - kartAtroM I vidyArthiyoMko yaha bhalIbhAMti vidita hai ki 'pratimA yoga' eka jaina pAribhASika zabda hai aura kucha jaina muni pradhAna yogadhArI kahe jAte the / isa zrAdhAra para esa0 vAyapurI pille sadRza vidvAna anumAna karate haiM ki Tola kApiyam kA racayitA jainadharmAvalambI thA / vahI lekhaka TolakAppiyamake una sUtroMkA uddharaNa dekara apane niSkarSa ko dRr3ha banAtA jiname jIvoMke dvArA dhAraNa kI gaI indriyoM ke AdhAra para jIvoMke vibhAgakA ullekha hai / maraviyala vibhAgameM TolakApiyamUne ghAsa aura vRkSa ke samAna jIvoMko, ekendriya ghoMghe ke samAna jIvoM ko, dvAindriya cIMTI ke samAna jIvoMko trIindriya kekar3e ( Crab ) ke sadRza jIvoMko cauindriya bar3e prANiyoMke samAna jIvoMko paMcendriya aura manuSya ke samAna jIvoMko chaH indrI batAyA hai / yaha vijJAna ke jaina dArzanika siddhAntakA rUpa hai ise batAnA tathA isa para jora denA mere liye Avazyaka nahIM hai| jIvoMkA yaha vibhAga saMskRta aura tAmila bhASAke jaina tatva jJAna ke Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 sabhI pramukha granthoM meM pAyA jAtA hai / merumandigpurANa meM hai, vaisA eka aprasiddha taMtra zAstrameM vidyamAna hai,kintu aura nIlakezI jaise do pradhAna jainadArzanika granthoM meM isa sambandhake padma pUrI taura para uddhRta nahIM kiye jAte jIvoMkA isa prakAra varNana hai / yaha anumAna karanA tarkake liye yaha mAna lene para bhI ki usakA ullekha svAbhAvika hai ki yaha jainiyoM ke jIva-viSayaka jJAnakA uma tantra prathameM hai, vaha sAkSI saMdehAspada hogii| yaha ullekha karatA hai / isase yaha bAta svataH siddha hotI hai bAta batAnA yahAM Avazyaka hai ki indriyoM ke AdhAra para ki granthakAra jaina tasvaJcAnameM ati nipuNa thA / isa kiyA gayA yaha jIvokA vibhAga anya darzanoM athavA niSkarSake samarthaname mukhya sAkSI rUpa eka dUmarI bAta bhAratako dUsarI vicAra paddhatiyomeM nahIM pAyA jAtA hai / hai| usake sambandhameM zodhaka vidvAnoMkA dhyAna nahI yaha vizeSa bAna jainadarzanameM aura kevala jainadarzanameM hI gayA; kintu isa viSayame vicAra honA cAhiye / 3mI pAI jAtI hai / isa sambandhameM vizeSa vAda vivAdako hama marabiyala ke dUsare sUtrameM TolakAppiyamne mudalanala aura isa prakArakI zodhame suruci rakhanevAle suyogya vidvAnoke 'vAlInala'--mUla aura prArambhika pratha, gauNa tathA liye chor3ate haiM / isa sthitime hamAre liye itanA likhanA saMgrahIta granthake rUpa meM tAmila paramparAke anumAra mAhitya hI paryApta hai ki yaha vyAkaraNakA grantha jo ki atyanta ke granthoMkA vibhAga kiyA hai / jaba vaha mukhya aura mUla puganana tAmila granthome eka hai, prAyaH eka aise jaina zAstra arthAt mudalanalakI vyAkhyA karatA hai, taba vaha vidvAna dvAga racA gayA thA, jo maskRta vyAkaraNa aura kahatA hai ki jo jJAna ke adhipati dvArA karmose pUrNa sAhityameM samAna rUpase pravINa thA / uma grathakI racanA mukta hone para prakAzita kiyA jAnA hai, vaha karmakSaya ke kaba huI, isa viSaya meM paryApta vivAda hai, kintu hame usa bAda marvajake dvAga prakAzita jJAna hai / isa bAta para vivAdameM bhAga lene kI AvazyakatA nahI hai / jora denekI AvazyakatA nahIM hai ki jaina paramparAke ima vyAkaraNa granthage ilutta (akSara ) sola anasAra prAyaH pratyeka granthakAra apane jJAna kA Adi (zabda) aura porula (artha) nAmake tIna bar3e adhyAya haiM srota parvAcAryoko, aura gaNadharIke dvArA samavazaraNa meM pratyeka adhyAyameM 6 lyala (vibhAga ) haiM aura kula dharmakA pratipAdana karanevAle svaya tIrthakarAMko btaavegaa| 16 12 sUtra haiM / yaha tAmila bhASAke bAda ke vyAkaraNa parantu jaina paramparAse paricita pratyeka nippada vidvAnako grathoMkI jar3a hai / saMskRta vyAkaraNa ke pratikUla jisame yaha spaSTa vidita ho jAyagA, ki mUla granthakI ima pahale aura dUsare hI adhyAya hote haiM, isame tIna adhyAya paribhASAmeM pUrNa jJAna ke zrAdi srota sarvajJa vItarAgakA haiM aura tImarA pomala ke viSayameM hai / isa tIsare adhyAya ullekha kiyA hai / ina saba bAtoMse yaha spaSTa hogA ki meM vyAkaraNa ke sivAya anya bahuta viSaya rahate haiM jisameM pratipakSI vicArakI apekSA lekhakakA jaina honA adhika prema eva yuddhakA varNana rahatA hai / isa prakAra Adidravir3a sabhava hai / jina logoM ne isa bAta ke niSedha karanekA logoM ke punargaTanake liye isame upayogI aneka saketa prayatna kiyA hai unhoMne apane kathanake samarthaname koI pAye jAte haiM / gambhIra yukti nahIM peza kI hai / eka aAlocaka isa bAta yaha kahA jAtA hai ki isa granthakI pAMca TIkAe~ haiM kA ullekha karatA hai ki jIvakA vibhAga jaisA isa grantha jo (1) llama parnara (2) parAziriyara ( 3 ) sanavaraiyara Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa , kiraNa 10] sAmila bhASAkA jainasAhitya (4) nazcInArkiniyara (5) kallAdarekI likhI huI baMdaragAha hai, yahA~ ke loga mUmadhyasAgarake aAsapAsake haiM inameM se prathama lekhaka saba TIkAkAroM meM prAcIna hai| yUropiyana rASTroMke sAtha samunnata sAmudrika vyApAra karate pazcAtvI lekhakoMne Amataura para 'TIkA kAra' ke nAma the, tAmila bhApAne vaidezika zabda bhaMDArako mahatvapUrNa se usakA ullekha kiyA hai / paramparAke anusAra yaha zabda pradAna kiye the, aura tAmila dezake aneka tAmila bhASAke vyAkaraNakA mahAn grantha dvitIya saMgama sthAnoMmeM upalabdha romana dezIya svarNa mudrAeM romana kAlakA kahA jAtA hai / hameM vidita hai ki vidyamAna sAmrAjya se sambandhako sUcita karatI haiN| isake sAthameM saba hI tAmila grantha aMtima tathA tRtIya magam kAlake mohana jodaro, harappAkI hAlakI khudAI aura khoja kahe jAte haiM / ataH isa TolakApSiyamko karIba 2 AryokI pUrvavartI sabhyatAko banAtI hai aura hameM usa saMpUrNa upalabdha tAmila sAhityakA pUrvavartI mAnanA ucca koTikI gabhyatAkA jJAna karAtI hai, jo shraadicaahiye| dravir3a logone prApta kI thii| jaba taka hama isa zrAdiisa paraMparA ko svIkAra karanA AzcaryakI bAta draviDa saskRti ke punargaThana ke sambandhama ucita sAkSI hogI, kyoMki yaha saMbhava nahIM hai ki kimI bhASAke nahIM prApta kAle, taba taka no ye saba bAne kalpanA hI anya granthoM ke pUrvameM usakA vyAkaraNa zAstra ho| rheNgii| upalabdha tAmila sAhitya bahudhA tRtIya sagama vAstavage vyAkaraNa to bhASAkA eka vizAna hai, jisameM kAlakA hai, ataH aneka grantha, jinake sambandhame hameM sAhityika rivAja graMthita kie jAne haiM; isaliye vaha vicAra karanA hai, isa kAla ke hone cAhiye / yaha samaya uma bhAgAmeM mahAn sAhitya ke astitvako banAtA hai| prAyaH ImAma do zatAbdI pUrvama lekara mAtavIM madI taka tAmila vaiyAkaraNa bhI isa bAtako svIkAra karate haiM / ve hogaa| cUki sagama yA ekeDemI eka madehApatra bastu hai pahile sAhityako aura bAda meM vyAkaraNako batAte haiN| isIliye sagama zabda nAmilaki itihAsaka kAla vizeSa isaliya yadi hama isa paraMparAko svIkAra karate haiM ki ko yAtita karane ke lie eka pracalita zabda hai| TolakAsiyam sagamakAlakA madhyavartI hai taba hameM usake zrIyuta zivarAja pilleke dvArA sUcina tAmila pUrvame vidyamAn mahAn sAhityakI kalpanA karanI iMgI, mAhitya ke prAkRtika, naitika aura dhAmika aise jo kimI kAgNase aba pUrNa lupta ho gayA hai / yadi tIna mugama kAla bheda mAne jA sakate haiM, hama dravir3a sabhyatAkI pUrva avasthA para vicAra kareM, to kyoki ye vyApakarUpase tAmila sAhityako unnati ke isa prakArakI kalpanA bilkula asaMbhava nahIM hogii| dyotaka haiM / kurala aura nAnAMdayAra jaisa nIti granyAMka azoka mamaya ke lagabhaga tAmila pradezameM ceracola aura uttaravartImAhityama bar3I svatatratAke mAtha avataraNa pAMDya nAmake tIna vizAla sAmrAjya the / azoka ina die gae haiM / ataH yaha mAnanA ekadama mithyA nahIM sAmrAjyoMkI vijayakA koI ullekha nahIM karatA hai| hogA, ki kAvyamAdityakI apekSA naitika mAhitya parvaazoka ke sAmrAjya ke pAsa pAsa ye mitra rAjyokI sUcI vartI pratIta hotA hai / isa naitika sAhitya samUhame me batAe gaye haiM / itihAsa ke vidyArthI ina bAtose bhalI jainAcAryokA prabhAva vizepargatime vidita hotA hai / bhA~ti paricita haiM, ki tAmila dezameM bahuta sundara kurala aura nAladiyAra nAmake do mahAna graMtha una Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (0. bhanekAnta [bhAvaNa, pIra nirvANa saM02466 jainAcAryoMkI kRti hai jo tAmiladezameM basa gae the| kiyA hai ki dakSiNa pATalIputrameM drAvir3a saMgha ke pramukha karala-tAmila bhASI janatAmeM pracArakI dRSTi se zrI kuMdakuMdAcArya the / vicAra karane para 'kurala' nAmakA nItigraMtha tAmila apanA nirNaya prApta karane ke lie hameM kevala isa sAhitya meM, sabase adhika pradhAna hai / isakI racanA jisa paraMparAkA hI avalaMbana nahIM karanA hai| apanI dhAraNA chaMdameM kI gaI hai, vaha 'kuralaveNabo' ke nAmase prasiddha ke pramANameM hamAre pAsa samucita aMtaraMga tathA paristhiti hai aura tAmila sAhityakA khAsa chanda hai / 'kurala' janya sAkSI ( Circumstantial evidence) zabdakA artha dohAvizeSa ( Short ) hai, jo veNyA vidyamAna hai| jo bhI niSpakSa vidvAn isa graMthakA nAmaka dohese bhinna hai| yaha tAmila sAhityakA aparva sUkSmatAke sAtha parIkSaNa karegA, use yaha bAta chaMda hai / pustakakA nAma kurala usameM prayukta chandake pUrNatayA spaSTa vidita ho jAyagI, ki yaha graMtha ahiMsAkAraNa par3A / yaha ahisA siddhAnta ke AdhAra para banAyA dharmase pariparNa hai aura isaliye yaha jainamastiSkakI gayA hai| saMpUrNa granthameM ahiMsA dharmakI stuti kI gaI hai upaja honA cAhiye / isa viSaya para abhimata vyakta aura viparIta bicAroMko AlocanA kI gaI hai / isa karane yogya adhikRta niSpakSa tAmila vidvAnoMne isa graMthako tAmilavAsI itanI pradhAnatA dete haiM ki ve isake granthake kartRtvake sambandhameM isI prakArakA abhimata liye vividha nAmoMkA prayoga karate haiM, jaise uttara veda, pragaTa kiyA hai| kintu vaijJAnika zodhake AdhAra para tAmila veda, IzvarIya graMtha, mahAn salya, sarva dezIya veda kie gae nirNayako bahutase tAmila vidvAn svIkAra ityAdi / tAmila prAntake prAyaH sabhI sapradAya isa karanA nahIM cAhate, isa virodhakA mUla kAraNa dhArmika racanAko apanI 2 batAte haiM / zaivoMkA dAvA hai bhAvanA hai / hindUdharmake punaruddhAra kAla meM ( lagabhaga ki yaha zaiva lekhakakI kRti hai / vaiSNava loga ise saptama zatAbdimeM) jainadharma aura hinduoMke banisamarthaka apanI batAte haiN| popa nAmaka pAdarI, jinane isakA vaidika dharmakA saMgharSa itanA adhika huA hogA, ki aMgrejI-anuvAda kiyA hai, yahAM taka kahatA hai ki yaha usakI pratidhvani aba taka bhI anubhavameM pAtI hai| graMtha IsAI dharmase prabhAvita hue lekhakakI racanA hai| isa dvandvameM hindU punarUddhArakoMke dvArA jainAcAryoMkI bhinna 2 jAtiyA~ isa pathake kartRtvake viSayameM eka dUsare racanAeM dUSita kI gaI, kAraNa una hinduoMkA samarthaka se hor3a le rahI haiN| isase graMthakI mahattA evaM pradhAnatA navadIkSita pAMDya nareza thA / kahA jAtA hai ki isake svataH pragaTa hotI haiN| isa bhAMti vividha adhikAra phalasvarUpa aneka jainAcAryoMkA prANAnta phAMsIke dvArA pradarzakoMke madhyameM jainiyoMkA kathana hai ki yaha to huaa| hama isa bAtakA pUrNa rItise nizcaya karanemeM jainAcAryakI kRti hai / jainaparamparA isa mahAn granthakA asamartha hai ki isameM kitanA itihAsa hai aura kitanA sambandha kuMdakuMdAcArya aparanAma elAcAryase batAtI urvara mastiSkakA utpAdana hai parantu aba taka bhI madurA hai| kuMdakuMdAcAryakA samaya ImAse pUrvako ardhazatAbdI ke mandiroMkI mittiyoM para jainiyoMkI hatyA vAlI ke uttara bhAga aura IsavI sanakI pahalI ardhazatAbdIke kathAke citra vidyamAna hai aura aba bhI pratidvandI dharma pUrva bhAgameM saMnihita haiN| hamane isa bAta kA ullekha (jaina dharma ) kA parAbhava aura vidhvaMsa batAne vAle Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, kiraya..] tAmila bhASAkA nasAhitya vArSika utsava manAye jAte haiM / yaha bAta zrAdi-jainoM dhyAnapUrvaka dekhatA thA, ki 'piMga' (Whigs) logoMko ke viSayameM tAmila vidvAnoMke dRSTikoNako samajhane meM usase adhika lAbha na ho / jabaki tAmila vidvAnoMkI sahAyaka hogii| isase yaha bAta spaSTa hai, ki ve isa sAdhAraNa manovRtti isa prakArakI ho, jaba vaijJAnika evaM sUcanA mAtrakA virodha karate haiM, ki mahAn nItizAstra aitihAsika zodhakI yathArtha bhAvanA zaizavameM ho, taba jaina vidvAnake dvArA racita hogaa| yaha koI Azcarya kI bAta nahIM hai, ki tAmila sAhitya ___eka paramparAke AdhAra para isa prathake lekhaka koI nAmakI koI arthavAna vastu hamAre pAsa na ho / ataH tiruvalluvara kahe jAte haiM / tiruvalluvarake sambandhakI hama jainasAhityake aitihAsika varNanako peza karane ke kAlpanika kathAke ghaTaka Adhunika lekhakoMkI kalpanAke prayatnameM asamartha ho jAte haiN| dvArA jo batAyA gayA hai| usase adhika usake sambandha isa viSayAntara bAtako chor3akara graMthakA parIkSaNa meM ajJAta hai / tiruvallavarakI jIvanIke sambandhameM aneka karate hue hameM svayaM pustakameM AI huI kucha upayogI mithyA bAteM batAI gaI haiM, yathA vaha cANDAlIkA putra bAteM batAnI haiM / isa pustakameM tIna mahAna viSaya hai| thA / sabhI tAmila lekhakoMkA samakAlIna evaM bandhu thaa| (aram ) (dharma) pola (artha) inavam isa bAtakA kathanamAtra isake mithyApaneko ghoSita (kAma) ye tInoM viSaya vistArake sAtha isa prakAra samakaratA hai / kintu Adhunika adhika utsAhI tAmila jhAye gaye haiM, jisake ye mUlabhUta ahiMsA siddhAntake vidvAnoMne use IzvarIya mastaka taka U~cA uThAyA sAtha sambaddha rheN| ataH ye saMjJAe~ sAdhAraNatayA hindU hai, usake nAma para maMdira banAe~ haiM tathA aise vArSika dharmake granthoM meM varNita saMjJAoMse thor3I bhinna hai, isa utsavoMkA manAnA prAraMbha kiyA hai, jaise hindU devatAzroM viSaya para z2ora denekI AvazyakatA nahIM hai / hindu dharma ke sambandhameM manAe jAte haiN| isakA lekhaka eka hindU kI bAdakI dhArmika paddhatiyoMmeM veda-vihita pazuvalikI devatA samajhA jAtA hai, aura yaha racanA usa devatA kriyA pUrNarupeNa pRthaka nahIM kI jAsakI kAraNa ve dvArA prakAzita samajhI jAtI hai / sAdhAraNatayA isa vaidika dharma-sambandhI kriyAkANDa para apalaMvita hai, prakArake kSetroM meM aitihAsika aAlocanAke siddhAntoMkA isaliye dharma zabdakA artha unake yahAM varNAzrama dharma prayoga koI nahIM socegA / yaha bAta to yahA~ taka hai, hI hogA, jisakA aAdhAra vaidika balidAna hogA / jaina, ki jaba kabhI granthake prameyake sUkSma parIkSaNake phalasva- bauddha tathA sAMkhyadarzana nAmaka tIna bhAratIya dharma hI rUpa koI bAta sujhAI jAtI hai, taba vaha dhArmika joza. vaidika balidAnake viruddha the| punaruddhArake kAlameM ina pUrNa tIvratAke sAtha niSiddha kI jAtI hai / aneka zrA- tIna darzanoM ke pratinidhi pUrva tAmila dezameM vidyamAna the| locaka nAmadhArI vyakti, jinhoMne isa mahAn racanAke graMthake zrAdimeM graMthakAra 'dharma' ke adhyAya meM apanA mata sambandhameM thor3A bahuta likhA hai, isa prakArakI vicitra isa prakAra vyaka karate haiM, ki sahasroM yajJoMke karanekI bauddhika sthiti rakhane meM sAvadhAna rahe hai jisa prakAra apekSA kisI prANIkA badha na karanA aura use bhakSaNa 'semuala jAnasana' 'hAusa zrApha kAmansa' kI kAryavAhI na karanA adhika acchA aura zreyaskara hai| yaha eka hI ko likhate samaya sAvadhAna rahA thaa| vaha isa bAtako padya isa bAtako batAneko paryApta hai ki lekhaka kabhI bhI Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAraNa, vIranirvANa saM02416 - - yAzika balidAnako cupacApa sahana na karegA / yaha to sAhityameM prakAzita bAtakI pratidhvani mAtra hai kyoMki saskRta ke vAkya 'ahiMsA paramodharma:' kI vyAkhyA hai| inameM ke aneka siddhAnta ahiMsAke prakAzameM punaH mujhe yaha dekhakara Azcarya huA ki eka zaiva vidvAnne samajhAye gaye aura una para jora diyA gayA hai| yahAM uparyukta padya kA uddharaNa dekara yaha siddha karanA cAhA kevala do bAtoMko batAnA hI paryApta hai| yaha bauddhAyana hai ki graMthakAra vaidika balidAna rUpa dharmako mAnane dharmazAstra, caMki paramparAgata varNAzrama para avalambita hai, vAle the| paramparAgata cAra jAtiyoM aura unake kartavyoMkA samarthana zAkAhArakA varNana karane vAle dUsare adhyAya meM karatA hai / dharmakI isa vyAkhyAke anusAra kRSi karma pranthakAra spaSTa zabdoMmeM kasAIke yahA~se mAMsa kharIdaneke aMtima zUdra varNake liye hI chor3A gayA hai aura isaliye bauddhoMke siddhAntako ghaNita batAtA hai / bauddha loga, jo kRSi-karmase tanika bhI sambandha rakhanA UparakI jAtiyoM ke ahisA siddhAntakA nAma mAtrako pAlana karate haiM, liye niSiddha hogaa| pratyut isake kuralake racayitAne isa bAtase apane Apako yaha kahate hue saMtuSTa karate vyavasAyoMmeM kRSiko zrAdya sthAna prAyaH isaliye diyA haiM, ki unheM apane hAthoMse prANi badha nahIM karanA hai ki vaha belAloM athavA vahA~ke kRSakoMmeM se eka hai| cAhiye, kitu ve mA~sa vikraya-sthalasa mA~sa kharIda sakate kyoMki usakA kathana hai-sarvotkRSTa jIvikA kRSi-karma haiM / kudaratake racayitA isa bAtako spaSTatayA batAte haiM viSayaka hai, anya prakArake saba jIvanopAya parAvalambI ki kasAIke vyavasAyakI vRddhikA kAraNa kevala mA~sa haiM, aura isase ve kRSi karmake bAdameM Ate haiN| yaha bAta kI mA~ga hai / kasAIkA svArtha kevala paisA kamAnA hai saMskRtake dharmazAstrase lI gaI hai, aisA kahanA kisI aura isaliye vaha vizeSa vyavasAyako karatA hai, jo taraha bhI gale nahIM utara sakatA / dharmazAstroMmeM kathita mAMga aura khapatake siddhAnta para sthita hai / isalie eka bAta aura manoraMjaka hai / vaha hai gRhasthoMke dvArA bhIjanake nimitta prANI-hisAkA dAyitva pradhAnatayA atithiyoMke satkAra ke sambandhameM / isa prakArake atithi tumhAre hI Upara hai, na ki kasAI para / jaba ki vaidika satkArameM sthala govatsake vadhakI bAta sadA vidyamAna rahatI dharma-vihita balidAna aura ahiMsA siddhAntakA sulabha hai| prauddhAyanake dharmazAstrameM aise jAnavaroM kI sUcI dI bhAva bane mA~mAhArake karanekI bauddhoMkI pravRttikA yahA~ gaI hai, jinakA vadha atithi satkArake nimitta kiyA spaSTatayA nirAkaraNa hai, taba apanayana athavA pArizaiSya jAnA caahiye| jo loga vaidika vidhiko dharma svIkAra paddhati ke anumAra yaha spaSTa hai ki graMthameM nirUpita karate haiM, ve isa bAta para dRr3ha vizvAsa karate haiM, ki yaha middhAntase samatA rakhane vAlA jainiyoMkA ahiMmA kArya dharmakA mukhya aMga hai, aura usakA pAlana na karane siddhAnta hI hai / eka vidyamAn vikhyAt tAmila vidvAna se atithiyoM dvArA zApa prApta hotA hai| isa sambandhameM kA kathana hai, ki yaha graMtha bauddhAyanake dharmazAstrakA zuddha kuralake adhyAyako par3hane vAle pratyeka pAThakako nizcaya anuvAda hai / yadyapi isa graMthameM saMskRta zabdoMkI bahulatA hogA, ki hiMduoMke dharmazAstroMmeM kathita bAtase yahAM hai, aura paraMparAgata kucha siddhAntoMkA varNana hai, phira dharmakA artha bilkula bhinna hai| isase hameM isa kathanakA bhI yaha nizcaya karanA satya nahIM hai ki yaha saMskRta parityAga karanA par3atA hai ki yaha graMtha tAmilaza janatAke Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 2, kiraNa 10 ] kalyANake liye kiyA gayA dharmazAstroMkA anuvAda mAtra hai| tAmila bhASAkA jainasAhitya paristhitijanya sAkSIko zrora dhyAna dene para hameM ye bAteM vidita hotI hai, ki nIlakezI nAmaka granthakA jaina-TIkAkAra isa saralatAse avataraNa detA hai aura jaba bhI vaha zravataraNa uddhRta karatA hai, taba avataraNa ke sAtha likhatA hai " jaisA ki hamAre zAstrameM kahA hai" isase yaha bAta spaSTa hai ki TIkAkAra isa tAmila bhASA meM mahatvapUrNa jainazAstra samajhatA thA / dUsarI bAta yaha hai ki tAmila bhASA ke zrajaina vidvAn kRta "prabodha - candrodaya" nAmaka granthase bhI yahI dhvani nikalatI hai / yaha tAmila-racanA saMskRtake nATaka prabodhacaMdrodayake zrAdhAra para banI hai, yaha bAta spaSTa hai / yaha tAmila grantha cAra paMkti vAle viruttama chandameM likhA gayA hai / yaha nATakake rUpameM hai, jisameM bhinna-bhinna dharmoMke pratinidhi raGga-bhUmi para zrAte haiM / pratyeka apane dharmake sArako batAne vAle padyako par3hatA huA praviSTa hotA hai / jaba jaina-sanyAsI sTeja para lAtA hai, taba vaha kuralake usa viziSTa padyako par3hatA hai, jisameM ahisA - siddhAntakA guNa-gAna isa rUpa meM kiyA gayA hai, bhojanake nimitta kisI bhI prANIkA bagha na karanA sahasroM yajJoMke karane kI apekSA adhika acchA hai| yaha sUcita karanA zrasatya nahIM hai ki isa nATakakArakI dRSTimeM kurala vizeSatayA jaina grantha thA, anyathA vaha isa padyako nirgranyavAda ke mukhase nahIM kahalAtA / yaha vivecana paryApta hai| hama yaha kahate hue isa bahasako samApta karate haiM ki isa mahAn nIti granthakI racanA prAya: eka mahAn jaina-vidvAnke dvArA IsvI sankI prathama zatAbdIke karIba isa dhyeyako lekara huI hai, ahiMsA - siddhAntakA usake sampUrNa vividha rUpoMmeM pratipAdana kiyA jAya / 603 yaha tAmila pramatha, jisameM tAmila sAhitya ke pAMDityakA sAra bharA hai, tIna vibhAgoM tathA 133 zradhyAyoMko liye hue hai / pratyeka adhyAya meM dasa padya haiN| isa taraha dohArUpa meM 1330 padya haiN| isakI tIna athavA cAra mahatvakI TIkAeM haiN| inameM eka TIkA mahAn TIkAkAra naccinAravikaniyara racita hai / aisA anumAna hai ki vaha jaina paramparA ke anusAra hai, kintu durbhAgya hai ki vaha vizva ke liye zralabhya hai / jo TIkA atra pracalita hai usake racayitA eka parimelaalagara haiM aura yaha nizcayase naccinAra kkiniyarakI racanAse bAdakI hai, aura yaha usase aneka mukhya bAtoMke zrarthaM karane meM bhinna mata rakhatI hai| hAla hI meM mANakkudavara-racita eka dUsarI TIkA chapI thI / tAmila sAhityake adhyayanakartAoM ko AzA hai ki mahAna naccinArakkiniyarakI TIkA prApta hogI aura prakAzita hogI, kintu zravataka isakA kucha bhI patA nahIM calA hai / yaha graMtha prAyaH sampUrNa yUropiyana bhASAoM meM anuvAdita ho cukA hai| revareNDa jI. yU. popakA aMgrejI anuvAda bahuta suMdara hai| yaha mahAn grantha isake sAthameM nAladiyAra nAmakA dUsarA grantha, jisakA hama hAla hI meM varNana kareMge, tAmila dezIya manuSyoMke caritra aura zrAdarzoMke nirmANa meM pradhAna kAraNa rahe haiM / ina do nIti ke mahAna granthoMke viSayameM DAkTara popa isa prakAra likhate haiM: "mujhe pratIta hotA hai ki ina pathoMmeM naitika kRtajJatAkA prabala bhAva, satyakI tIvra zodha, svArtha-rahita, tathA hArdika dAnazIlatA evaM sAdhAraNatayA ujjvala uddezya zradhika prabhAvaka hai| mujhe kabhI-kabhI aisA anubhava huvA ki mAnoM inameM aise manuSyoMke liye bhaDAra rUpameM AzIrvAda bharA hai jo isa prakArakI racanAoMse Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 anekAnta adhika Anandita hote haiM aura isa taraha satyake prati kSudhA aura pipAsAkI vizeSatAko ghoSita karate haiN| ve loga bhAratavarSa ke logoM meM zreSTha haiM tathA kurala evaM nAladI me unheM isa prakAra banane meM sahAyatA dI hai / " aba hameM apanA dhyAna pichale ullikhita grantha nAdiyA kI ora denA cAhiye / kurala aura nAladiyAra eka dUsare ke prati TIkAkA kAma karate haiM aura donoM milakara tAmila janatA ke sampUrNa naitika tathA sAmAjika siddhAntake Upara mahAn prakAza DAlate hai / " nAladiyAra kA nAmakaraNa ThIka kurala ke samAna usake chandake kAraNa huA hai| nAladiyArakA artha vegabA chandakI cAra paMktiyoMmeM kI gaI racanA hai / isa racanAyeM cAra sau caupAI haiM aura ise belAlaravedam - kRSakoM kI bAibila bhI kahate haiM / yaha graMthakArakI kRti nahIM hai / paramparA kathana ke anusAra pratyeka padya eka pRthak jaina munike dvArA racA gayA hai / pracalita paramparA sakSepase ima prakAra hai| eka samayakI bAta hai uttarameM duSkAla par3aneke kAraNa ATha hajAra jainamuni uttarase pAMDya dezakI ora gaye, jahAMke narezoMne unako sahAyatA dI / jaba duSkAlakA samaya bIta gayA taba ve apane dezako lauTanA cAhate the / kintu rAjAkI icchA thI ki usake darabAra meM ye vidvAna bane raheM / anta meM una sAdhuyoMne rAjAko koI khabara na kara ke gupta rUpa se bAhara jAnekA nizcaya kiyaa| isa taraha eka rAtriko samudAya rUpase ve saba khAnA ho gaye / dUsare dina prabhAta kAla meM yaha vidita huA ki pratyeka sAdhune apane zrAsana para tAr3a patra para likhita eka 2 caupAI chor3a dI thI / rAjAne unako vaigI nadImeM phekane kI AjJA dI kintu jaba yaha vidita huA ki nadIke prabhAva ke viruddha kucha tAr3a patra tairate huye pAye gaye aura taTa para gaye, taba rAjAkI AjJA se ve saMgRhIta kiye [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 aura isa saMgrahako nAla diyArake nAmase kahA gyaa| hama aisI sthiti meM nahIM haiM ki isa paramparA kathanameM vidyamAna aitihAsika satyake zraMzakI jA~ca kare / yadi hama isa paramparA kathana para vicAra kareM jo hameM ina ATha hajAra jaina sAdhuyoMko bhadrabAhuke anuyAyiyoMse sabaMdhita karanA hogA, jo uttara bhArata meM bAraha varSa duSkAla ke kAraNa dakSiNa kI ora gaye the / aisI sthiti meM isa graMthakA nirmANa IsavI sadIse 300 varSa pUrva honA cAhiye | isa sambandha meM hama koI siddhAnta nahIM banA sakate / hama kucha nizcayake sAtha itanA hI kaha sakate haiM ki vaha tAmila bhASA ke nIti atyanta prAcIna granthoMmeM eka hai aura prAyaH kuralakA samakAlIna athavA usase kucha pUrvavartI hai / bikhare huye cArasau padya kuralake namUne para eka viziSTa DhaMga para vyavasthita kiye gaye haiM / pratyeka adhyAya meM dasa padya haiN| pahalA bhAga zraram (dharma) para hai usameM 13 adhyAya tathA 130 caupAI haiN| dUsare bhAga pola (artha) meM 26 adhyAya tathA 260 caupAI haiM tathA 'kAma' ( Love ) para likhe gaye tImare vibhAga meM 10 caupAI haiM isa prakAra 400 padma tIna bhAgoM meM vibhakta hai / isa krama ke sambandha meM eka paramparA kahatI hai ki yaha pAMDya nareza umraperubAlutike kAraNa huI kintu dUsarI paramparA padumanAra nAmaka jaina vidvAnako isakA kAraNa batAtI hai| tAmila bhASAke aSTAdasa nIti granthoM meM kurala aura nAradiyAla atyanta mahatva pUrNa samajhe jAte haiM isa grantha meM nirupita naitika siddhAnta jAti athavA dharmake bhedoM ko bhulAkara sabhI logoMke dvArA mAne jAte haiN| tAmila sAhitya ke paramparAgata adhyayanake liye ina donoM granthoMkA adhyayana Avazyaka hai| koI bhI vyakti taba taka tAmila vidvAna kahe jAnekA adhikArI nahIM hai jaba taka ki vaha ina donoM mahAn graMthoMmeM pravINa na ho / kramazaH Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ahiMsA-sambaMdhI eka mahatvapUrNa praznAvalI ahisAkA prazna rASTrIya dRSTi se niHsandeha eka bar3e hI mahatvakA prazna hai / vaha bhAratake hI nahIM kantu anya dezoMke liye bhI jahA~ yuddhakA dAvAnala dhadhaka rahA hai aura dhaMdhakane vAlA hai, Ajakala gabhIra vicArakA viSaya banA huA hai / kAMgresane ahisAkI nItiko aMgIkAra kara usakA hAla meM jisa rUpase pari. tyAga kiyA hai aura usa para mahAtmA gA~dhIjIne kAMgresase alaga hokara apanA jo vaktavya diyA hai, usase isa prazna para adhika gaharAI ke sAtha vicAra karanekI aura bhI jyAdA AvazyakatA ho gaI hai / jainiyokA ahisA siddhAntake viSaya meM khAsa dAvA hai aura ve apane dharmako usakA mUla srota batalAte haiM, isaliye usa kI ulajhanoMko sulajhAnA unakA pahalA katavya hai / bar3I khuzIkI bAta hai ki kalakatteke zrIvijayasiMhajI nAhara zrAdi kucha jaina sajjanoMne jainadRSTi se isa viSaya para gaharA vicAra karaneke liye eka Andolana uThAyA hai aura eka patra dvArA apanI praznAvalIko samAjake saiMkar3oM gaNamAnya vidvAnoMke pAsa bhejA hai| 'taruNa osavAla' meM chApA hai aura dUsare patroMmeM bhI chapAyA jA rahA hai| ApakA vaha patra nIce diyA jAtA hai / sAthameM mahAtmA gA~dhIjIkA vaha vistRta bhApaNa bhI hai. jisakA isa patrameM ullekha hai aura jisa para khAsa taurase dhyAna denekI patra meM preraNA kI gaI hai| AzA hai 'anekAnta'ke vijJa pAThaka mahAtmAjIka pare bhApaNako gaurake sAtha par3heMge aura phira jainadRSTi se usa praznAvalIko hala karanekA pUrA prayatna kareMge, jo patra meM dI huI haiN| isase dezake sAmane jo prazna upasthita hai usake hala hone meM bahuta kucha sahAyatA mila skegii| -sampAdaka] kama yaha patra ApakI mevAmeM eka bahuta mahatvapUrNa prazna yoga na kareM, yaha siddhAnta adhUrA bhaura para hI rhegaa| 9 kI carcA ke viSaya meM bheja rahe haiM aura isa chUTake jIvana ke amuka kSetra meM to dina rAtake 24 ghaMToM meM se lenekI kSamA cAhate haiN| amuka samaya meM hI ahiMsAkA pAlana aura zeSameM hiMsA prAja deza bhara meM isa bAtakI carcA ho rahI hai ki kI chUTa, hameM to yaha kevala aMdhA jJAnahIna dharmapAlana prAyA bAharI AkramaNa yA andarUnI magahoMse dezako hI mAlama hotA hai / isameM kAyaratA bhI mAlUma hotI aura dezavAsiyoM kI rakSA binA fauja-hathiyAroMke aura hai| hamArA matalaba yaha nahIM hai ki koI bhI bhAdamI ahiMsaka tarIkese ho sakatI hai yA nahIM / jaisA ki pUrNa hisaka rUpase jIvana vyatIta kara sakatA hai| yaha prApako vidita hai, Aja pichale 25 varSase hindustAna to asambhava sI bAta hai| kyoMki jIvana ke liye hiMsA kI bhAjAdIke liye rAjanaitika kSetrameM mI pahiMsAke kisI na kisI rUpameM anivArya hai, para hiMsAko kucha siddhAntakA prayoga ho rahA hai| isake pahale taka hamAre kSetroM meM hI sImita kara denA aura dUsare kSetroMmeM hiMsA tayAjameM ahiMsAdharma vyakti ke nijI jIvana meM aura kI pradhAnatA aura chUTa mAna lenA to ahiMsAke mUla usameM bhI eka saMkucita dAyaremeM sImita rahA, para yaha para bhASAta karanA hai, hamArA aisA napAna hai / aisI spaSTa hai ki jaba taka hiMsAke siddhAntakA hama hamAre sthitimeM ahiMsA kevala eka viDambanA mAlUma hotI hai| vyaktigata aura sArvajanika jIvana ke sabhI kSetroM meM upa- isa silasile meM hama ApakA dhyAna mahAtmA gA~dhIke Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 bhanekAnta [bhASaNa, bIra nirvANa saM0246 D 'vIroM kI pratisA' zIrSaka bhASaNakI ora AkarSita bhAzA hai / prazna isa prakAra haikarate hai (yaha bhASaNa anekAntakI isI kiraNa meM anyatra 1-jainadharmake anusAra ahiMsAkI kyA vyAkhyA hai ? prakAzita ) jisameM hiMsAkI vyApaka aura vizada,para bhApakI rAyameM kyA mAna jo vyAkhyA kI jAtI hai, sAtha hI sugama vyAkhyA kI gayI hai| vaha usase mila hai? ApakI sammatimeM ahiMsA pAna bhAratavarSa hI nahIM, sAre saMsArakA dhyAna kI pUrNa myAkhyA kyA hai? ahiMsAke siddhAntakI ora gayA hai| aise avasara para 2-kyA yaha sambhava hai ki bAharake AkramaNa yA pahisAko paramadharma mAnane vAle hama jainoMkA eka andarUnI jhagar3oM, (jaise hindu-muslima daMge, yA vizeSa uttaradAyitva ho gayA hai / hajAroM varSoMse- lUTa mAra ) se binA hathiyAroM pA phaujake ahiMsAparaMparAse hama ahiMsAdharmakI ghoSaNA karate raheM haiM aura smaka DhaMgase dezakI rasA ho sakatI hai? usake liye bahutase kaSTa bhI sahe haiM / isaliye Aja 3-yadi aisA nahIM to kyA ApakI rAyameM ahiMsA jaba ahiMsAke siddhAntakI parIkSAkA aura usake vikAsa jIvanakA sarvavyApI siddhAnta nahIM ho sakatA? kA samaya pAyA hai, taba hamArA kartavya ho jAtA hai 4-ahiMsAtmaka DhaMgase dezakI rakSAkA prazna hala ho ki hama isakI pratiSThAmeM apanA sahayoga deM aura spaSTa sakatA hai, to kisa tarIkaise aura kyoM kara ? taura para apanA mata deN| hama samajhate haiM ki aura kucha -ApakI jAnameM kyA jainazAstroM yA sAhityameM na kara sakeM to ahiMsAkI saiddhAntika carcA meM to hama aise koI udAharaNa haiM jaba deza yA rAjyakI rakSAke adhikArase bola hI sakate hai| yadi hama Aja isa liye ahiMsAtmaka upAya kAmameM lAye gaye hoN| praznakI carcA meM saMsArake sAmane vAstavameM kucha spaSTa 6 --kyA ApakI jAnameM zAstroM meM aise bhI udAharaNa haiM aura nikhit rAya rakha sakeM to ahiMsAdharmake pracArameM jaba deza yA dhamakI rakSAkA prazna upasthita hone thoDAsA hAya baMTA sakaneke puNyake bhAgI bhI ho skeNge| para jaina prAcAryoMne hiMsAse rakSA karanekA Adeza ina saba bAtoMko dhyAnameM rakhakara hama nIce likhe diyA ho yA bhAyojana kiyA ho| kucha praznoM para ApakI spaSTa aura nizcita rAya cAhate hama AzA karate haiM ki jaisA bhI ho, saMkSepameM yA hai aura AzA karate haiM ki Apa hameM jitanI jaldo ho vistArase Apa apanA uttara zIghra hI bhejanekI kRpA sake, apane uttarase kRtArtha kreNge| hama yaha patra sabhI kreNge| hama Apako vizvAsa dilAte haiM ki isa praznakI jainasampradAyoMke prAcArya, prakhyAt sAdhu, AgevAna carcA uThAnemeM hamArA eka mAtra uddezya ahiMsAke pracAra zrAvaka tathA jainapatroM ke sampAdakoMke pAsa bheja rahe haiM meM tathA unake prayoke bIcameM AI huI bAdhAoM ko dUra aura cAhate haiM ki paryuSaNaparva taka saba uttaroMkA karane meM jitanA ho sake utanA sahayoga denekA hai| saMkalana karake prakAzita kareM / yadi hamArI jAnakArI binIta na honese thA bhabase kinhIM mahAnubhAvake pAsa yaha patra 48, iMDiyana mirarasTrITa vijayasiha nAhara khAsa taurase na pahuMce to bhI yaha unakI najarameM pAne kalakattA siddharAja DhaDDA vaha apanA mata isa para prakaTa kareMge, aisI hameM bhaMvaramala siMdhI Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAroM kI ahiMsAkA prayoga [ zrI mahAtmA gAMdhI] (yaha mahAtmA gA~dhIjIkA vaha bhASaNa hai, jise unhoMne gata 22 janako vardhAmeM gA~dhI sevA saMghakI sabhAmeM diyA thaa| isameM unhoMne apanA sArA hRdaya u~Dela kara rakha diyA hai aura apane pacAsa varSake anubhavako bahuta spaSTa zabdoMmeM janatAke sAmane rakkhA hai / ahiMsA-sambaMdhI praznAvalIkA jo patra pIche prakAzita huA hai usameM isI para khAsa taurase dhyAna dene kI preraNA kI gaI hai / yaha pUrA bhASaNa pahile 'sarvodaya' meM prakAzita huA thA, aba isI agasta mAsake 'taruNa osavAla' meM bhI prakaTa huA hai| 'taruNa zrosavAla' meM jahA~ kahIM chapanekI kucha azuddhiyA~ raha gaI thIM, unheM 'sarvodaya' parase ThIka karake diyA jA rahA hai| pATakoMko yaha pUrA bhASaNa gaura ke sAtha par3hanA cAhiye / -sampAdaka] merI sAdhanA adarakI AvAjako zravaNa karatA rahA huuN| maiMne jAjUjIke pAma kucha prazna diyaM / isakA hisA' zabda niSedha kAraNa yaha hai ki mere dilame bhI aneka taraha ke jo ahiMsaka hai, usake hAthameM cAhe koI bhI vicAra Ate rahate haiN| maiMna Aja taka ahiMsA yA udyama kyoM na rahe, umameM vaha adhika-se-adhika grAmodyoga jo vicAra aura kAya-krana jagatakaM ahiMmA lAnakI ko zaza karegA hii| yaha to vastu sAmane rakhe, umakA matalaba yaha nahIM thA ki mere sthiti hai ki bagaira hiMmAka koI bhI udyoga cala pAsa koI bana-banAye siddhAnta par3e haiM, yA maiMna koI nahIM sakatA / eka dRSTiga jIvana ke liye hiMsA antima nirNaya kara liya haiM / parantu phira bhA, isa anivArya mAlUma hotI hai| hama hiMsAko ghaTAnA viSayame mere kucha vicAra to hai hI / pacAma varSa cAhate haiM, aura ho make to usakA lopa karanA taka maiMne ekahI cIjakI sAdhanA kI hai| jJAna-pUrvaka cAhate haiN| matalaba yaha ki hama hiMsA karate haiM, vicAra bhale hI na kiyA ho, lekina phira bhI vicAra parantu ahiMsAkI ora kadama bar3hAnA cAhate haiN| to hotA ho rahA / use Apa merI antara-AvAja himAkA tyAga karane kI hamArI kalpanAmeM se ahiMsA kaheM yA anubhavakA pariNAma kaheM / jo kucha hai, nikalI hai / imaliye hameM zabda bhI niSedhAtmaka Apake sAmane rakhatA huuN| pacAsa sAla taka usI milA he / 'mahimA zabda nipedhAtmaka hai| Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 bhanekAta zriAvaNa, vIra nirvANa 02466 - 'ahiMsA' kI maryAdita vyAkhyA chor3a hI denA hai| jaise vaha zikAra kabhI nahIM arthAta jo ahiMsAko mAnatA hai, vaha jo kregaa| yAnI jinape himAkA vistAra bar3hatA udyoga karegA, usameM kama se kama himA karane kA ho jAtA hai una pravRttiyoMma vaha kabhI nahIM pdd'egaa| prayatna kregaa| lekina kala yoga hI aise haiM jo vaha yuddhama nahIM par3egA / yuddha meM zastrAstra banAne ke hiMsA bar3hAte haiM / jo manuSya svabhAvase hI ahiMsaka kArakhAnAma kAma nahIM kregaa| unake liye naye naye hai, vaha aise canda udyogoMko chor3a hI detA hai| zastroMkI khoja nahIM kregaa| matalaba, vaha aimA koI udAharaNArtha,yaha kalpanA hI nahIM kI jA sakatI ki udyoga nahIM karegA, jo hiMsA para hI Azrita hai vaha kasAIkA dhandhA karegA / merA matalaba yaha nahIM aura hiMsAko bar3hAtA hai| hai ki mAMsAhArI kabhI ahiMsaka ho hI nahIM sakatA atra, kAphI udyoga aise bhI haiM, jo jIvanaka mAMsAhAra dUsarI cIz2a hai / hiMdustAna meM thoDese liye Avazyaka haiM; lekina ve binA hiMsAkaM cala brAhmaNa aura vaizyoMko chor3akara bAkI saba to hI nahIM sakate / jaise khetIkA udyoga hai| aise mAMsAhArI hI haiN| lekina phira bhI, ve ahiMsAko udyoga ahimAma zrAjAte haiN| isakA matalaba yaha paramadharma mAnate haiN| yahA~ hama mAMsAhArIkI hiMsA nahIM hai ki unameM hiMsAkI guMjAiza nahIM hai, athavA kA vicAra nahIM kara rahe haiN| jo manuSya mAmAhArI ve binA hiMsA ke cala sakate haiN| lekina unakI haiM, ve sAre hiMsAvAdI nahIM haiM / maiM yaha kaise kaha buniyAda hiMmA nahIM hai aura ve himAko bar3hAte bhI sakatA hU~ ki mAMsAhArI manuSya ahiMsaka nahIM nahIM haiN| aise udyogoMme hone vAlI himA hama hotA ? aiMDra jase bar3hakara ahiMmaka manuSya kahA~ ghaTA sakate haiM aura use aparihArya hiMsAko hada milegA ? lekina vaha bhI to pahale mAMsAhArI thaa| taka le jA sakate haiM / kyoM ki AkhirI ahiMsA bAdameM usane mAMsAhAra chor3a diyaa| lekina jaba hamAre hRdayakA dharma hai| hama yaha nahIM kaha sakate mA~sAhArI thA, taba bhI ahiMsaka to thA hii| ki kisI udyogakA ahiMsAse anivArya sambandha chor3ane para bhI, maiM jAnatA hU~, ki kabhI 2 jaba vaha hai| vaha to hamArI bhAvanA para nirbhara hai| hamArA apanI bahana ke pAsa calA jAtA thA taba mA~sa khA hRdaya ahiMsA hogA, to hama apane udyogame bhI letA thA, yA DAkTara loga Agraha karate the to bhI ahimA laaeNge| khA letA thaa| lekina usase usakI ahiMsA thor3e ahiMsA kevala vAhya vastu nahIM hai| mAna hI kama ho jAtI thI ? isaliye yahA~ para hamArI lIjiye eka manuSya hai, kAphI kamA letA hai aura ahiMsAkI vyAkhyA parimita hai| hamArI ahiMsA sukhase rahatA hai| kisIkA karja vagairaha nahIM karatA, manuSyoM taka hI maryAdita hai| lekina hamezA dUsaroMkI imArata aura milakiyata para dRSTi rakhatA hai, eka karor3ake dasa karor3a karanA hiMsaka aura ahiMsaka udyoga cAhatA hai, to maiM use ahiMsaka nahIM khuuNgaa| aisA lekina mAMsAhArI ahiMsaka bhI bAja cIz2a to koI dhandhA nahIM, jisameM hiMsAho hI nhiiN| lekina Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiNNa.] vIroMkI massiAkA prayoga canda dhandhe aise haiM jo himAko hI bar3hAte haiN| paise nahIM detA thaa| dehAtI samAja para yaha bandhana ahiMsaka manuSyako unheM vajyaM samajhanA caahiye| lagA diyA thA ki use anAja diyA jAya / usameM dumare anaka dhoMmeM agara hiMsAke liye sthAna hai bhI hiMsA kAphI ho sakatI thii| lekina suvyavasthita to ahiMsAke liye bhI hai| hamAre dilameM agara samAjameM use nyAya milatA thaa| aura kisI ahisA bharI huI hai to hama ahiMsaka vRtti me una jamAnameM samAja suvyavasthita thA aisA maiM mAnatA dhandhoMko kreN| hama una u dyogoMkA durupayoga kareM, huuN| usa vakta ina udyogoM meM hiMsA nahIM thii| yaha bAta dUsarI hai| eka udAharaNa prAcIna bhArata kI artha-vyavasthA mere isa vizvAsake kAphI sabUta haiM / apane . chuTapanameM jaba maiM kAThiyAvAr3ake dehAtoMmeM jAtA ___ mere pAsa koI aitihAsika pramANa nahIM hai| thA to logoM meM teja thA / unake zarIra haTTe-kaTTe the / parantu merA aimA vizvAsa hai ki hindustAna kabhI Aja ve niSteja ho gaye haiN| gharameM do bartana bhI sukhI rahA hai / usa jamAnemeM loga apane apane nahIM rahe / isa parase mujhako aimA lagatA hai ki dhandhe paropakAra buddhime karate the| umameM udara nirvAha kisI vakta hamArA samAja suvyavasthita thA / usa to le lete the lekina dhandhA samAjake hitakA hI vakta usakA jIvana ahiMsaka thA / ahiMsaka hotA thaa| merA kucha aimA khayAla hai ki jinhoMne jIvana ke liye Avazyaka saba udyoga acchI taraha hindustAnake gAMvoMkA nirmANa kiyA, unhoMne samAja calate the / ahiMsaka jIvana ke liye jitane udyoga kA saMgaThana hI aisA kiyA jisameM zoSaNa aura hisAke liye kamase kama sthAna rahe / unhoMne manuSya anivArya haiM unakA ahiMsAse sIdhA sambandha hai| ke adhikArakA vicAra nahIM kiyA, usake dharmakA zarAra-zrama vicAra kiyA / vaha apanI paramparA aura yogyatA isImeM zarIra-zrama A jAtA hai| manuSya apane ke anusAra samAjake hitakA udyoga karatA thaa| zramase thor3I sI hI khetI kara sakatA hai| lekina usameMse use roTI bhI mila jAtI thI, yaha dUsarI agara lAkhoM bIghe jamInake do cAra hI mAlika bAta thii| lekina usameM karor3oMko cUsanekI bhAvanA ho jAte haiM, to bAkIke saba majadUra ho jAte haiN| nahI thI / nAmakI bhAvanAke badale dhamaMkI bhAvanA yaha bagaira hiMsA nahIM ho sktaa| agara bhApa thii| ve apane dharmakA AcaraNa karate the; roTI to kaheMge ki vaha majadUra nahIM rakheMge, yaMtroMse kAma yoM hI cala jAtI thii| samAjakI sevA hI mukhya leMge; to bhI hiMsA A hI jAtI hai| jisake pAsa cIja thii| udyoga karanekA uddezya vyaktigata nakA eka lAkha bIghA jamIna par3I hai, use yaha ghamaeDa nahIM thaa| samAjakA saMgaThana hI aisA thA / udAha- to A hI jAtA hai ki maiM itanI jamInakA mAlika raNArtha, gAMvameM bar3haIkI jarUrata hotI thii| vaha khetI huuN| dhIre dhIre usameM dUsaroM para sattA kAyama ke liye aujAra taiyAra karatA thA, lekina gAMva use karane kA lAlaca pA jAtA hai| yatroM kI madada se Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 anekAnta vaha dUra dUrake logoMko bhI gulAma banA letA hai / aura unheM isakA patA bhI nahIM hotA, ki ve gulAma bana rahe haiN| gulAma banAnekA aimA eka khUbasUrata tarIkA ina logoMne DhUMDha liyA hai| jaise phorDa hai / eka kArakhAnA banAkara baiTha gayA hai| canda AdamI usake yahA~ kAma karate haiN| logoMko pralobhana dikhAtA hai, vijJApana nikAlatA hai| hiMsaka pravRttikA aisA mohaka rAstA nikAla liyA hai ki hama usameM jAkara pha~sa jAte haiM aura bhasma ho jAte haiN| hameM ina bAtoMkA vicAra karanA hai ki kyA hama usameM pha~sa jAnA cAhate haiM yA usase bace rahanA cAhate haiM ? merA vizeSa dAvA agara hama apanI ahimAko avicchinna rakhanA cAhate haiM aura sAre samAjako ahiMsaka banAnA cAhate haiM, to hameM usakA rAstA khojanA hogA / merA to yaha dAvA rahA hai ki matya, himA, vagairaha jo yama haiM, ve RSi muniyoM ke liye nahIM haiN| purAne loga mAnate haiM ki manune jo [ zravaNa, vIra nirvANa saM0 246 vaha apane brahmANDakA bojha apane kaMdhe para liye phiratA hai jo dharma vyaktike sAtha khatama ho jAtA hai, vaha mere kAmakA nahIM hai / merA yaha dAvA hai ki mArA samAja ahiMsAkA AcaraNa kara sakatA hai aura Aja bhI kara rahA hai| maiMne isI vizvAsa para calane kI koziza kI hai aura maiM mAnatA hU~ ki mujhe usameM niSphalatA nahIM milI / ahiMsA samAjakA prANa hai| batalAye haiM ve RSi-muniyoMke liye haiM, vyavahArI manuSyoM ke liye nahIM haiN| maiMne yaha vizeSa dAvA kiyA hai ki hiMsA mAmAjika cIz2a hai| manuSya kevala vyakti nahIM hai; vaha piNDa bhI hai aura brahmANDa bhI / vaha apane brahmANDakA bojha apane kaMdhe para liye phiratA hai| jo dharma vyakti ke sAtha khatma ho jAtA hai, vaha mere kAmakA nahIM hai| merA yaha dAvA hai ki ahiMsA sAmAjika cIja hai / kevala vyaktigata cIja nahIM hai| manuSya kevala offee nahIM hai; vaha piNDa bhI hai aura brahmANDa bhI / mere liye zrahiMsA mAjake prANake samAna cIz2a hai| vaha sAmAjika dharma hai, vyakti ke sAtha khatama hone vAlA nahIM hai| pazu aura manuSya meM yahI to bheda hai| pazuko jJAna nahIM hai manuSyako hai / ima lie hiMsA usakI vizeSatA hai| vaha samAja ke lie bhI sulabha honI cAhiye / mamAja usIke bala para TikA hai| kisI samAja meM usakA kama vikAsa huA hai, kisI meM bezI vikAma huA hai| lekina usake binA samAja eka tagA bhI nahIM Tika sktaa| mere dAvemeM kitanA satya hai, isakI Apa zodha kreN| 1 ApakA kartavya maiM yaha kahA karatA hUM ki satya aura ahiMsA se jo zakti paidA ho jAtI hai usakI tulanA kisI dUsarI zakti se nahIM ho sakatI, kyA vaha saca hai ? isakI zodha bhI Apako karanI caahiye| hameM usa zaktiko sAdhanA karake vaha apane jIvana meM bitAnI cAhiye / tatra to hama usakA pratyakSa pramANa de skeNge| gA~dhI-sevA-saMghakA yaha kartavya hai ki vaha mere dAvekA parIkSaNa kre| kyA ahiMsA karor3oM logoMke karane jaisI cIja haiM ? kyA hiMsA-ahiMsA kA mizraNa hI vyahArake liye jarUrI hai ? kyA Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 10 ] hiMsA ra asala sAmAjika dharma hai ? kyA hama usa para DaTe raheM; yA use chor3a deM ? ina sAge bAtoMkA nirNaya Apako karanA hai / hiMsAkI zakti apane jIvana dvArApragaTa karanA hamArA kartavya hai / ariat ahisAkA prayoga hamane Aja taka hiMsAkA prayoga nahIM kiyA hama yaha kartavya nahIM kara sake, isakA anubhava kala huA / kA~gresa mahAmaMDalane ( hAI kamANDa ne) kala jo prastAva kiyA, usa parame sAfa hai ki hama parIkSA meM uttIrNa nahIM huye / vaha mahAmaMDala liye zarma kI bAta nahIM hai / vaha to mere liye zarma kI bAta hai / mujhameM itanI zakti nahIM hai ki merI bAta tIra jaimI sIdhI unake hRdaya taka pahu~ca sake / kAMgresa meM bhI to maiM mukhya kAryakartA rhaa| unake diloM para maiM apanA amara nahIM kara skaa| isameM zarma to merA hai| isameM yaha siddha huA hai ki Aja taka jimAkA Azraya liyA, vaha sacI zrahiMsA nahIM thI / vaha niHzastroM kI ahimA thI / lekina maiM to kahatA hU~ ki himA balavAnoMkA zastra hai / hamane Aja taka jo kucha kiyA, vaha ahiMsAke nAma para dUsarA hI kucha kiyA / usako Apa aura kucha bhI kaha lIjiye; lekina ahiMsA nahIM kaha sakate | vaha kyA thA, yaha maiM nahIM batA sakatA / vaha to Apa kAkA sAhaba, binobA yA kizoralAla se puucheN| ve batAveM ki hamane jo Aja taka kiyA, use kaunasA nAma diyA jAya / lekina maiM itanA jAnatA hU~ ki vaha ahiMsA nahIM thii| mere najadIka to zastradhArI bhI bahAdurI meM ahiMsaka 611 vyaktikI barAbarI nahIM kara sktaa| vaha to zastra kA mahArA cAhatA hai, isaliye vaha azakta hai / ahimA azaktoMkA zastra nahI hai / merA doSa to phira Apa pUcheMge ki maiMne janatA me uma zastrakA prayoga kyoM karavAyA ? kyA usa vakta maiM yaha nahIM jAnatA thA ? maiM jAnatA to thA / lekina usa vakta merI dRSTi itanI zuddha nahIM huI thI / agara usa vakta merI dRSTi zuddha hoto, to maiM logoM se kahatA ki 'maiM Apase jo kucha kaha rahA hU~, use zrApa ahiMsA na kreN| Apa ahiMsA ke liye lAyaka nahIM haiM; Darase bhare huye haiN| Apake dila meM hiMsA bharI huI hai| Apa aMgrejoM Darate haiN| agara Apa hiMdU haiM to musalamAna Darate haiM; agara Apa musalamAna haiM to tagar3e hinduoMse Darate haiM / isaliye maiM jo prayoga Apase karA rahA hU~ vaha ahiMsA kA prayoga nahIM hai / sArA DarapokoMkA samAja hai / unameM se eka Darapoka AdamI maiM bhI huuN|" yaha saba mujhe mA 2 kaha denA cAhiye thA / mujhe yaha kaha denA cAhiye thA ki 'hama pratikAra kI jisa nItikA prayoga kara rahe haiM vaha hiMsA nahIM hai|' maiMne galata bhASAkA prayoga kiyaa| agara maiM aisA na karatA, yaha karuNa kathA, jo kala huI, asambhava thI / isaliye maiM apane Apako doSI pAtA hU~ hamArA hetu zuddha thA vaha karuNa kathA tA hai, lekina phira bhI mujhe usa kA duHkha nahIM hai| hamane g2alata prayoga bhale hI kiyA ho, lekina zuddha hRdayame kiyaa| jo ahiMsA nahIM thI use zrahimA mAnakara apanA kAma kiyA / Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [bhAvaNa, vIra nirvANa saM02466 hamArA kAma to nipaTa gayA lekina usameMme eka kamajora ho jAne para guNDoMko maukA milegaa| anubhava milA / Aja taka hamane jo kiyA, vaha cora haiM, DAkU haiM, ve hamAre gharoM para hamalA kreNge| Darake mAre kiyA / isaliye saphalatA nahIM milii| hamArI lar3akiyoM para AkramaNa kareMge / agara parantu hamArA hetu zuddha thaa| isalime aba bhagavAna hamArI ahiMsA balavAna kI hai, to hama una para ne hameM bacA liyaa| galata nItiko sahI samajha kara krodha nahIM kareMge / ve hameM patthara mAreMge, gAliyA~ hamane adhikAra-grahaNa bhI kiyaa| vahA~ bhI bhahiMsA deMge, to bhI hameM unake prati dayA rakhanI caahiye| kI parIkSA utIrNa nahIM huye| tabhIse mujhe to hama to yahI kaheM ki ye pAgalapanameM aisA kara rahe vizvAsa ho gayA thA ki hameM adhikAra-padoMkA haiN| hame unake prati dveSa na rakhate hue una para dayA tyAga karanA hI hogaa| bhagavAna ne hamArI lAja karanI cAhiye aura mara jAnA caahie| jaba taka rakha lii| kabhI na kabhI hameM adhikAra-tyAga to hama jindA haiM, ve eka bhI lar3akIko hAtha na lagA karanA hI thaa| bhagavAnane hameM nimitta de diyaa| skeN| imI prayatnameM hameM maranA hai| kisIne hamako vahAMse nikAlA nhiiN| hamameMse varkiGga kameTIkI sthiti bahuteroMke diloMmeM adhikArakA moha ho gayA thaa| ___ isa prakAra cAra, DAkU ora bAtatAyA hamalA kucha logoMko thor3AsA paisA bhI mila jAtA thaa| kareM vo loga mAnA rakSaNa kisa prakara kareM, yaha lekina kAMgresakA hukma hote hI saba chor3akara alaga prazna pAyA / kAMgresa ke mahAjanoM (hAI kamANDa) ne ho gaye / sA~pa jaise apanI kecanI pheMka detA hai dekhA ki zAnti-nA to bana nahIM sakavI / phira usI taraha pheMkakara alaga hogye| mAna liyA ki kAMgresa lAgoMko kyA Adeza de ? kyA kAMgresa ye adhikAra-pada nikamme haiM, kyoMki hamAre vahA~ miTa jAya ? isalie unhoMne vaha kala vAlA baiThe rahane para bhI sarakArane hameM lar3AI meM zarIka prastAva kiyA / unhoMne samajhA ki sampUrNa ahiMsA kara diyA, aura hameM usakA patA bhI nahIM claa| kA prayoga daMzakI zakti ke bAhara hai| dezako phauja bhagavAnne hI lAja rakhI, kyoMki hama vahA~ rahate kI jarUrata hai| to hamArI durbalatAkA pradarzana ho jaataa| mere pAsa bhI hamezA patra pAte haiM ki 'andhAzuddha ahiMsaka prayogakA maukA dhadha hone vAlI hai| tuma rASTrIya senA banAo, aura usake liye logoMko bhartI kro'| lekina maiM Aja yaha dUsarA maukA aayaa| yUropameM mahA yaha nahIM kara sktaa| yuddha zurU ho gyaa| jagatako balavAna ahiMsAkA : merI sthiti prayoga dikhAnekA maukA pAyA / yaha hamArI parIkSA " kA samaya hai| hama usameM uttIrNa nahIM hue| Aja maiMne to ahiMsAkI hI sAdhanA kI hai| maiM Daradezako bAhya AkramaNase Dara nahIM hai / merA khayAla poka yA aura kucha bhale hI hoU~ lekina dUsarI hai ki bAhya AkramaNa nahIM hogaa| lekina saltanata sAdhanA nahIM kara sakatA / pacAsa varSa taka maiMne Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ..] vIroMkI ahiMsAkA prayoga ahimAkI hI upAsanAkI hai / kA~gremakaM dvArA bhI hai| maiMne abhI kahA ki ahiMsA balavAnakA zastra maiM vahI bAta siddha karanA cAhatA thaa| maiM cavannI hai| balavAnakA kyA, vaha to baliSThakA zastra hai| kA sadasya bhI nahIM thA, lekina maiM kahatA thA ki kSamA to vIrapurupakA bhUpaNa hai; durbaloMkA nahIM / cavannI sadasyama jyAdA hU~ / kyoMki kA~gremakaM kArya jabaradastI koI cIja mAna lenA durbalatA hai / kramakA netRtva meM karanA thaa| merInaitika jimmedArI iliye mere kahanese ve merI bAta mAna lete, to cavannI-sadasyame bahuta adhika thI / aba vaha naitika vaha dagAbAjI ho jAtI / jo cIz2a maiM mAnatA hU~ baMdhana bhI kalama chor3a kara AyA huuN| kyoMki aba vaha agara unakI buddhiko maMjUra nahIM hai, to jo maiM apanA prayoga kisake dvArA karU~ ? Aja taka saca hai vahI unheM karanA cAhiye / isa dRSTima to kA~gresake dvArA karatA rhaa| unhoMne jo kiyA, vaha ThAka hI kiyA hai| kArya-samiti aura maiM aba hama sahadharmI nahIM rahe Aja taka kA~gresane merA sAtha diyaa| lekina parantu merI ahiMsaka javAna aba unakI bAta jaba vartamAna mahAyaddha zurU huA aura maiM zimalAse kA uccAra nahIM kara sktii| aba taka to ve sarakAra lauTA, tabhIse bAna kucha dUmarI ho gii| zimalAmeM se kahate the ki "Apa hamArI bAta nahIM mAnata, no maiMne vAisarAyase kahA thA ki 'merI sahAnubhUti hama bhI naitika dRSTimaM ApakI sahAyatA nahIM kara tumhAre liye hai| lekina hama to ahiMsaka haiN| hama makate / Apa apane dharmakA jaba taka pAlana nahIM kevala AzIrvAda de sakate haiN| agara hamArI ahiMsA karate, taba taka hama Apake sAtha sahayoga nahIM kara balavAnoMkI ahimA hai, to hamAre naitika AzIrvAda skte|" merI amika jabAna kA~gremako taraphama se saMmArameM ApakA bala bddh'egaa|' parantu maiMne dekhA yaha saba kaha sakatI thii| usameM merI ahiMmAkaM ki mere vicAroMsa kA~gresake mahAjana sahamata nahIM prayogakaM liya sAmAna maujUda thA / Aja vaha nahIM ho sakate the| unhoMne apanA alaga prakArakA hai| aba to kAMgresake mahAjana aura maiM sahadharmI vaktavya nikAlA / agara ve merI nIti svIkArate, nahIM rahe / sakarake logoMne mujhame pachA; unase bhI to kAMgresakA itihAsa dUsarI hI taraha likhA maiMne kahA ki tuma merA rAstA lo| unhoMne samajhA jaataa| ki ve merI salAha para nahIM cala sakate / unhoMne ___ yadi maiM balapUrvaka kahatA ki merI hI nIti mArapITakA rAstA ucita samajhA / aba ve mere mAnanI cAhiye, to rAjendra bAbU, rAjAjI aura sahadharmI nahIM rahe vahI bAta kalakaM prastAvameM spaSTa dUsare sadasya mAna lete / ve bhI kaha dete ki ThIka hai, huI hai / sakkarameM bhI kAMgresa vAle haiM / unako aura tumhAre sAtha cleNge| lekina yaha dhokhAbAjI ho kAMgresake mahAmaMDalako maiM apanI nIti para nahIM jAtI / usameM ahiMsA nAmako bhI nahIM rhtii| lA sakA / isaliye alaga ho gayA / aisI yaha ahiMsAkA pahalA lakSaNa sacAI aura ImAnadArI karuNa kathA hai| kAMgresake mahAmaMDalane mujhame kaha Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 611 anekAnta [bhAvaNa, vIra nirvANa saM0216 diyA ki hama apanI maryAdAse bAhara nahIM jA gAMdhI sevA saMgha kyA kare ? sakate / tumheM svatantra kara dete haiM / tuma balavAnakI ahiMsAkA prayoga karaneke liye svatantra ho|" Aja taka gAMdhI sevA saMghane jo kAma kiyA vaha nikammA kAma thA; lekina sacce dilase kiyA hamArI durbala ahiMsaka nIti thA / isaliye bilkula niSphala nahIM huaa| hama Aja taka hamane jo ahiMsAkI sAdhanAkI, galatI kara rahe the, lekina usake pIche dhokhebAjI usameM yaha bAta rahI ki hama ahiMsAke dvArA aMgrejoM nahIM thii| phira bhI jo kucha kiyA, vaha hamArA se sattA chIna leNge| hama unakA hRdaya-parivartana bhUSaNa nahIM kahA jA sakatA / Aja parIkSAkA. nahIM karanA cAhate the / hamAre dila meM karuNA nahIM maukA A gyaa| kAMgresa mahAjana to uttIrNa thI; krodha aura dveSa thA / gAliyAM to hamameM bharI nahIM hue / aba dekhanA hai, gA~dhI sevA saMgha kyA thiiN| hama yaha nahIM mAnate the ki unakA hRdaya kara sakatA hai ? gAMdhI sevA saMghake loga agara bigar3A hai, ve hamArI dayAke pAtra haiM / hama to yahI janatAmeM ahiMsAkI jAgRti kara sakeMge, to kAMgresa mAnate the ki cora aura luTere haiM / inako agara ke mahAjanoMko bhI khazI hogii| kA~gremake loga hama mAra sakate to acchA hotA / isI vRttise agara mahAjanoMse kaheMge ki Apa kyoM kahate haiM ki hamane asahayoga aura savitaya bhaMga kiyA / jelameM ahiMsAkA pAlana nahIM ho sakatA; hama to ahiMsaka jA kara baiThe; vahAM nakhare kiye| haiM aura raheMge, to kAMgremake mahAjana nAceMge / Apa loga gA~dhI sevA-saMgha mAnane vAle haiN| ApameMmeM 'ahiMsA ke nAmakA prabhAva kucha kA~gresameM haiM, kucha nahIM haiN| maiM to vahAM nahIM parantu isameM se bhI kucha acchA pariNAma nikala rahA / aba jina logoMke nAma kAMgresa ke daphtarameM yA / ahiMsA hamArI jabAna para thii| usakA darja haiM, ve agara ahiMsaka haiM to unheM kArya-samiti kucha zubha pariNAma huaa| thor3I-bahuta saphalatA se kahanA cAhiye ki hama ahiMmAmeM hI mAnate haiM / mila gyii| rAma nAmakaM viSayameM hamane sunA hai ki lekina yoM hI kaha denese kAma nahIM clegaa| Apake rAma nAmase hama tara jAte haiM, to phira svayaM rAma diloMmeM saccI ahiMsA honI cAhiye / isa taraha hI bhAjAve to kyA hogA ? ahiMsAke nAma ne bhI kI ahiMsA agara kAMgresa sadasyoMmeM hai, to Ala itanA kiyA; to phira agara dara asala hamameM sabhI inDiyA kAMgresa kameTImeM ve kaheMge, kAMgresakA mahiMsA pA jAve, to hama AkAzameM ur3ane lgeNge| adhivezana hogA, usameM bhI kaheMge ki hama to jo zakti hiTalarake havAI jahAjoMmeM nahIM hai, vaha ahiMsaka haiM / jaba taka Apa samajhate haiM ki Apa ur3anakI zakti hamameM hogii| hamArA zabda AkAza kA ahiMsAkA d kAMgresameM cala sakatA hai, taba gaMgAko bhI bhedatA humA calA jaaygaa| yaha jamIna taka vahA~ raheM, nahIM to nikala jAyeM / kAMgresakA AsamAna ho jaaygii| dharma eka rahe aura ApakA dUmarA, isase kArya nahIM Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa ..] pIroMkI hiMsAkA prayoga ho sakatA / taba to hamako ailAna kara denA cAhiye svabhAvasiddha kArya hI svadharma hai ki hama logoMke pratinidhi nahIM bana skte| jo kucha hama kareM, vaha dharmakI bhAvanAse kreN| dilI ahiMsA kevala bhAvukatAse nahIM / maiM Aja yahA~ bolane agara Apa kAMgresameM rahakara ahiMsAkA pracAra A gayA huuN| apanA dharma samajha kara pAyA hU~ / karanA cAhate haiM, to Apako khabaradAra rahanA mauna to merA svabhAva ho gayA hai / mauna mujhako hogaa| ApakI ahiMsA saccI ahiMsA honI mIThA lagatA hai / vaha merA vinoda ho gayA hai| cAhiye / agara maiM dilase bhI kisI AdamIko manuSyakA kartavya bhI jaba svabhAva-siddha ho jAtA mAranA cAhatA hU~ to merI ahiMsA khatama hai| maiM hai, to vahI usa kA vinoda ho jAtA hai / phira zarIrase nahIM mAratA, isakA matalaba yahI hai ki maiM kartavya kyA rahA ? vaha to usakA svabhAva ho gayA; durbala hU~ / kisI AdamIko lakavA ho jAya to Ananda ho gyaa| aba to mere lie mauna svabhAvavaha mAra nahIM sakatA / usI tarahako merI ahiMsA siddha ho gayA hai| isI taraha ahiMsA hamAre lie ho jAtI hai| agara Apa dilase bhI ahiMsaka haiM svabhAva-siddha ho jAnA cAhiye / kartavya jaba to kAMgresake mahAjanoMse kaha sakate haiM ki hama to svabhAva-siddha ho jAtA hai, taba vaha hamArA svadharma zuddha ahiMsAkai prayogake lie taiyAra haiN| ho jAtA hai| bhAvuka na baneM umI taraha Apa dina bhara jo kareMge, usake sAtha ahiMsAkA tAra calatA hI rahegA / cAhe usa hAlAta meM Apako apanA parIkSaNa karanA jhUThe tarka zAstra ke AdhAra para kyoM na ho, hogA, phrajarase zAma taka Apa jo jo kArya Apake liye ahiMsA hI parama dharma hogA / jhaThe kareMge, usake dvArA zuddha ahiMsAkI sAdhanA karanI tarka zAstrako hI mAyA kahate haiM / dUmaroMke lie hogii| kevala dikhAvekaM lie nahIM, kaMvala bhAvu vaha mAyA hai lekina hama jaba taka usameM pha~seM haiM, katAse nhiiN| hama kevala bhAvaka baneMge to vahamameM pha~seMge / bhAvukatAke silasilemeM mujhe eka kissA taba taka hamAre lie vaha mAyA nahIM hai / hamAre lie vaha satya hI hai| maiM jAnatA hU~ ki isa carakhe yAda pAtA hai / mere pitAjIke pAma eka sajjana para jyoM jyoM eka tAra kAtatA hU~ tyoM tyoM maiM svaAyA karate the / bar3e bhAvuka the, vahamI the / jahA~ rAjyake najadIka jAtA huuN| yaha mAyA ho sakatI kisIne chIMka diyA ki baiTha gaye unake gharase Ane ke lie pAMca minaTa lagate the| lekina ina bhAI hai lekina vaha mujhe pAgalapanase bacAtI hai / ko pacAsa minaTa laga jAte the / chIMkoMke kAraNa Apako isa taraha anusaMdhAna karanA cAhiye / becAre ruka jAte the / isI taraha hama bhAvakatAse ahiMsaka upakaraNake yajJa ahiMsAke nAma para sabhI kAmoMse haTa sakate haiN| yaha carakhA mere lie ahiMsAkI sAdhanAkA maiM aisA nahIM caahtaa|hm saba aise bhAvuka na bneN| aujAra hai| vaha jar3a vastu hai / lekina usake sAtha Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [zrAvaNa, vIra nirvANa saM02466 jaba apanI cetana vastu ko milA detA hU~; to laga gaye; aura to bhI maiM pUrNa nahIM huaa| lekina usameMse jo madhura AvAja nikalatI hai vaha mahi- yaha ho sakatA hai ki koI AdamI Aja hI zurU saka hotI hai / usameM jo lohA lagA hai; usase kare aura jaldI hI pUrNa ho jAya / isaliye maiMne khUna bhI ho sakatA hai / lekina maiMne isa carakhemeM pRthvIsiMhase kaha diyA ki tuma meM hiMsaka vIratA to manuSyake hita ke lie use lagAyA hai / maiM usakaM thii| mujhameM to yaha bhI nahIM thii| agara tuma sacce sAre aMga svaccha rakhatA huuN| usamese agara madhura dilase ahiMsAko apanAvoge, to bahuta jaldI AvAja na nikale, to vaha hisaka cIja bana jAtI saphala hoge; mujhase bhI Age cale jaaoge| hai| hameM to ahiMsAkA yajJa karanA hai / yajJakI . maiM saphala zikSaka bananA cAhatA hUM sAmagrI bilkula zuddha honI cAhiye / kharAba lakar3I; kharAva lohA lagAveMge to rahI carakhA merI apekSA dUsare loga mere prayogameM adhika bnegaa| usakI AvAja kaNakaTu hogI / yajJakI saphala hoM to maiM naacuuNgaa| ve agara mujhe harA deM to sAmagrI aisI nahIM hotii| maiM apane Apako saccA zikSaka samajhUgA / imI isa prakArake anusaMdhAnase agara hama apanI taraha maiM apanI saphalatA mAnatA AyA hU~ / maiMne pratyeka kriyA kareMge, to hamArI ahiMsAkI sAdhanA logoMko jUte banAnA sikhAyA hai, aba ne mujhase zuddha hogii| zuddha sAdhanAke lie zuddha upakaraNa Age bar3ha gaye haiN| yaha prabhudAma to khar3A hai| ise bhI cAhiye / carakheko maiMne zuddha upakaraNa mAnA jUte banAnA maiMna sikhlaayaa| isakI itanImI umra hai| jo manaH pUrvaka yajJa karatA hai, use yajJakI thii| yaha mujhase Age bar3ha gayA / dUsarA saima thaa| sAmagrI hI priya lagatI hai| isalie mujhe carakhA vaha kArIgara thaa| usane to vaha kalA hastAmalakapriya hai / usakI AvAja mIThI lagatI hai| mere vata kara lI / ve maba mujhase Age bar3ha gaye / liye vaha ahiMsAkA saMgIta hai| kyoMki mere dila meM corI nahIM thI / maiM jo kucha jAnatA thA saba unheM denako adhIra thA / unhoMne Apa mujhase Age bar3heM mujhe harA diyA, yaha mujhe acchA lagatA hai| kyoMki hamako patA nahIM ki isa tarahakI sAdhanAkaM usakA yahI matalaba hai ki maiM sahI zikSaka huuN| liye kise kitane varSa lgeNge| kisIko hajAra varSa agara ahiMsAkA bhI maiM sahI zikSaka hU~ to jo laga jAyaM to koI eka hI varSa kara legA / mujhe loga mujhase ahiMsA sIkhate haiM, ve mujhase Age bar3ha yaha abhimAna aura moha nahIM hai ki maiMne pacAsa jaayeNge| mujhameM jo kucha dharA hai, vaha saba maiM de varSa taka sAdhanA karalI, isaliye maiM jaldI pUrNa hagA denA cAhatA huuN| jo loga AzramameM mere sAtha rahe aura Apa abhI zurU kara rahe haiM, isaliye Apako haiM jo dUsare bhI jo Aja mere sAtha rahate haiM, ve adhika vakta lgegaa| yaha abhimAna mithyA hai / maiM agara mujhase Age nahIM bar3hate to isakA yaha artha to apUrNa hU~ Darapoka huuN| isaliye mujhe itane sAla hotA hai ki maiM saphala zikSaka nahIM huuN| Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 41, kiraNa ..] vIroMkI pAhiMsAkA prayoga Apa mere saha-sAdhaka haiM bhI nahIM hai, to ve kaha dete haiM, 'hama kyA kareM; hama merI yaha icchA hai ki bhApa loga ahiMsAkI ApakA rAstA nahIM le sakate / maiMne jisa taraha sAdhanAmeM mujhase bhI Age bar3ha jAyeM / kyoMki padAdhikAra chor3a diyA, usa taraha ve to nahIM chor3a sakate / maiM ahiMsAko apanI vyaktigata sAdhanA maiM siddha nahIM hU~, pApa mere sai-sAdhaka haiM / mere bhI samajhatA hU~ / ve to nahIM samajhate / pAsa ahiMsAkA jo dhana hai, use maiM ghara bAMTa denA cAhatA huuN| usameM kasara nahIM karanA cAhatA / bhApako apane dilameM socanA cAhiye ki "yaha maiMne kA~gresa kyoM chor3I? jo kucha hameM de rahA hai, usakA hama sArI bhUmima isa parame zrApa mamajhAyeMge ki maiMne kAMgrema chaH siMcana kreN| yaha to bUr3hA ho gayA hai| hama to sAla pahale chor3a dI, yaha ThIka hI kiyaa| usakI taruNa haiN| hama isake diye ,hue dhanako bar3hAveMge!" adhika sevAko / usI vakta maiMne dekha liyA ki isa taraha soca kara Apa mujhase Age bar3ha kAMgremameM kaI loga aise A gaye haiM, jo ahiMsAko jAyeMge to maiM pApako AzIrvAda duuNgaa| nahIM mAnate; jinako ahimAne sparza bhI nahIM kiyA hai| maiM unase kAma kaise le sakatA thA ? sAtha mAtha maiM akelA nahIM hU~ maiMne yaha bhI dekhA ki kaI ahiMsAke pujArI maiM jAnanA cAhatA hU~ ki ApameM se kitane mere kAMgresake bAhara par3e haiN| isIliye maiMne alaga ho sAtha isa rAste calaneko taiyAra haiM ? agara koI jAnA hI ThIka samajhA / Aja Apa dekhate haiM ki na AyA to mujhe akelA bhI calanA hI hai / maiM maiMne sahI kAma kiyaa| sattara sAla kA ho gayA hU~, to bhI bUr3hA ho gayA hU~ kyoMki maiMne dekha liyA ki maiM dUsarI tarahakI aisA to nahIM samajhanA / aura maiM kabhI akelA to koI sevA nahIM kara sakatA / sivAya ahiMsAke ho nahIM sktaa| aura koI nahIM no, bhagavAna mere mujhameM dUsarI koI zaki nahIM hai / taba maiM vahA~ raha sAtha rheNge| mujhe akelepanakA anubhava kabhI hotA kara kyA karatA ? mujhameM jo kucha zakti hai vaha hI nhiiN| ahiMsAkI hI zakti hai / maiM apanI apUrNatA jAnatA pApakI agara ahiMsAke mArga meM zraddhA hai, to huuN| merI apUrNatA mujhase adhika koI nahIM jAnatA / pApa apanA parIkSaNa kreN| kitane bhAdamI isa lekina phira bhI manuSya abhimAnI hotA hai| rAste calaneko taiyAra haiM, isakI khoja kareM / kAMgresa isaliye maiM jina apUrNatAoMko nahIM dekhatA, unheM vAloMko TaToleM / yaha sabakhoja maiM nahIM kara sktaa| Apa dekha lete haiM, aura maiM prAtma-parIkSaNa karatA kyA Apa kAMgresake mahAjanoMko pahisAkI zaci rahatA hU~, isaliye merI jina apUrNatAmoMko bhApa de sakate haiM ? ve kyA karate; ve to lAcAra the| nahIM dekha sakate; unheM maiM dekha letA huuN| isa taraha jaba ve dekhate haiM ki logoMmeM ahiMsAkI eka bUnda donoMkA jor3akara letA huuN| Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta bhAvaNa, vIra nirmANa saM.2466 - zatru thaa| ahiMsA hI merA bala hai asAdhAraNa the; rAvaNa bhI unakA bhasAdhAraNa mujhameM ahiMsAkI apUrNa zakti hai, yaha maiM Men gratA jAnatA hU~; lekina jo kucha zakti hai vaha ahimAkI mere najadIka to vaha sArI kAlpanika kathA hI hai / lAkhoM loga mere pAsa Ate haiM / premase mujhe hai| lekina usameM saccA zikSaNa bharA par3A hai| apanAte haiN| aurateM nirbhaya hokara mere pAsa raha hiTalara apanI sAdhanAme nirantara jAprata hai / umake sakatI hai| mere pAsa aisI kaunasI cIja hai ? kevala jIvanameM dUsarI cIjake liye sthAna hI nahIM rahA ahiMsAkI zakti hai aura kucha nhiiN| ahiMsAkI hai| karIba karIba caubIma-ghaMTe jAgatA hai / usakA yaha zakti eka nayI nItike rUpameM maiM jagatako denA eka kSaNa bhI dUsare kAmameM nahIM jaataa| usane aise cAhatA huuN| usako siddha karane ke liye hama kyA kara aise zodha kiye ki unheM dekhakara ye loga dimUr3ha rahe haiM isakA hisAba hameM abhI duniyAko denA raha jAte haiN| usake TaiMka AkAzameM calate haiM aura bAkI hai| duniyAma Aja jo zAMta prakaTa ho rahI pAnImeM bhI calate haiN| dekhakara ye loga daMga raha hai, usake sAmane maiM hArU~gA nhiiN| lekina hameM jAte haiM / usane aisI bAteM kara dikhAI jo inake sacAI aura sAvadhAnIse kAma lenA hogA; nahIM khvAbameM bhI nahIM thii| vaha kitanI sAdhanA kara to hama hAra jaayeNge| sakatA hai,caubIsa ghaMTe parizrama karane para bhI apanI hiTalarakI zaktikA rahasya buddhi tIvra rakha sakatA hai / maiM pUchatA hU~, hamArI buddhi hama apanI sArI zakti ahiMsAkI sAdhanAmeM kahA hai| hama hai kahA~ hai ? hama jar3avat kyoM haiM, koI hamase savAla nahIM lagAyeMge, to hama jIta nahIM sakate / hiTalarako pUchatA hai to hamArI buddhi kuThita kyoM hojAtI hai ? dekhiye / jisa cIjako vaha mAnatA hai, usameM apane hamArI buddhimeM tejI ho sAre jIvanakI zakti lagA detA hai| pUre dila aura maiM yaha nahIM kahatA ki hama vAda-vivAda kreN| pUrI zraddhAse usImeM lagA rahatA hai / isaliye maiM kevala vAda-vivAdameM to hama hAreMge hii| hameM to hiTalarako mahApuruSa mAnatA huuN| usake liye mere zraddhAyukta buddhikI zakti batAnI hai| isIkA nAma manameM kAphI qadra hai| vaha zaktimAna puruSa hai| Aja zakti hai / ahiMsAkA artha kevala carakhA calAnA rAkSasa hogayA hai| jo jImeM AtA hai, so karatA nahIM hai| usameM bhakti honI cAhiye / agara bhaktike hai; niraMkuza hai| lekina hameM usake guNoMko dekhanA bAda hamArI buddhi tejasvI nahIM huI, to mAna lenA cAhiye / usakI zakti ke rahasyako pakar3anA caahiye| cAhiye ki hamArI bhaktimeM truTi hai| hiTalarakI tulasIdAsajIne yaha bAta hameM sikhAI hai| unhoMne vidyAke liye agara buddhikA upayoga hai, to hamArI rAvaNakI bhI stutikI hai| mere dila meM rAvaNa ke liye vidyA ke liye buddhikA usase kaI gunA upayoga hai| bhI Adara hai| agara rAvaNaM mahApuruSa na hotA, to hama yaha na samajhe ki ahiMsAke vikAsameM buddhikA rAmacandra jIkA zatru nahIM ho sakatA thaa| rAmacandra upayoga hI nahIM hai| Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . , kiraNa . vIroMkI hiMsAkA prayoga buddhike upayoga kA kSetra hai| maiM yaha nahIM kahatA ki hama apanA kArya chor3a mApakI buddhike upayogakA kSetra batAne ke lie deN| ume to bhAgraha pUrvaka calAnA hI hai lekina maiMne ye prazna banAe / ye maulika prazna haiM / unakA hama jAgRta hokara kAma kareMge, tabhI siddhi milegii| uttara Apa eka dina meM nahIM de sakate / maiM yahA~ hamArI buddhi manda hogI to hamArA kAma bigar3ane taka nahIM pahu~gA ki una para pustaka likhaM phira bhI, vAlA hai| mere dimAg2ameM kucha uttara to haiM / maiM pustaka lekhaka merA darda nahIM bana sakatA / pustaka lekhaka to dUsaroM ko isa dRSTimaM kala jo prastAva huA, vaha Apako bananA hai| mere pAsa itanI phuramata kahA~ hai ? jo adhyayana aura khojakA maukA degaa| uma prastAva loga adhyayana aura khoja kareMge ve pustaka likheNge| se hamArI AbohavA durusta honI cAhiye / hameM pustaka likhanA bhI kama mahatvakA kAma nahIM hai| isa bAtakI khoja karanI cAhiye ki kA~gresake jaise ricarDa grega haiN| ve mere pAsase siddhAnta le mahAmaNDalako yaha prastAva kyoM karanA par3A? jo gaye / adhyayana aura khoja karake pustakeM likhate yaha kahegA ki mahAmaNDalake loga Darapoka haiM, vaha haiM / maiM jo kahaneko DaratA thA vaha Aja vaha prega deza-droha karegA / unhoMne jo AbohavA dekhI kaha rahA hai / maiM to kahatA thA ki carakhA hindu. usakA vaha prastAva pratighoSa hai| maiM usa AbostAna lie hai / vaha to kahatA hai ki sArI ivAkA pratighoSa nahIM ho sakatA kyoMki ahiMsA duniyAkA kalyANa carakhemeM aura grAma udyogoMme merI vyaktigata sAdhanA bhI hai| kAMgresakI vaha bharA hai / yorupa aura amerikAke lie bhI mAdhanA nahIM hai| mujhe to usImeM maranA hai / ahiMsAkI sAdhanAkA dUsarA rAstA nahIM hai|' kA~gresa pratinidhi mere jaisA nahIM kara skte| grega kahatA ki dUsarI tarahase ahiMsaka jIvana unakI sAdhanA alaga hai| isaliye aba na ve mere asambhava hai / mai kahanase hicakatA thA / lekina sAtha cala sakate haiM, aura na maiM unake sAtha cala vaha to bahAdura AdamI hai / upana nibhaya hokara sakatA huuN| unake liye mere dilameM dhanyavAda hai| kaha DAlA / maiMne isa taraha khojabIna aura adhyayana ima bAtakA dukha bhI hai ki itane dUra taka sAtha nahIM kiyA hai / antanAdane jo mujhe Adeza diyA calane para bhI maiM una para apanA asara kyoM nahIM aura pratyakSa anubhavase jo maiMne dekhA, vaha jagataka DAla sakA ? unhoMne mujhe apanA mArga-darzaka mAnA sAmane rakhatA gyaa| pregake samAna lekhabaddha karake thaa| baDI zraddhAsa bAga Dora mere hAthameM dI thii| zAstra nahIM bnaayaa| usakI buddhine jo kAma kiyA, phira bhI, maiM unake dilameM vizvAsa nahIM paidA kara kyA ApakI buddhi bhI vaha kara sakatI hai| " ! sakA / isakA mujhe darda hai| _ vipakSI jo kahate haiM, usakA bhanAdara nahIM karanA cAhiye / inakI dRSTi se una praznoMkA vicAra racanAtmaka kAryakramakA mahatva karake unheM unakI bhASAmeM samamAnA hamArA kAma bhApa isa viSayakI zodha kareM / hameM to Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 anekAnta [zrADaNa, vIranirvANa saM02466 ahiMsAkI sAdhanA vIrakaM zastra ke rUpameM karanI hai| hI nahIM thA, unheM kAnUna-bhaMga btlaayaa| unase bAna bahuna bar3I hai| hama yaha na samajhe ki hameM mujhe kahanA cAhiye thA ki Aja taka sarakAra ke jela jAnakI zakti bar3hAnI hai| hame to yaha batAnA daNDa ke bhayase jo kiyA, vaha pahale apanI icchAse hai ki racanAtmaka kAryakrama svarAjyakA avibhAjya kro| taba tumheM kAnUna-bhaMgakA adhikAra prApta hogaa| aga hai / hamane yaha nahIM samajhA ki carakhA hameM Izvarane mujhe hI kyoM cunA? svarAjya degA / 'gA~dhI kahanA hai isalie carakhA ___ vaha sArI adhurI ahiMsA thii| merA usameM calA lo, usame garIbako thor3A mA dhana milatA . Darapokapava thaa| maiM apane sAthiyoMko nArAja nahIM hai' yahI hamArI vRtti rahI / aba ApamaM yaha karanA cAhatA thaa| sAthiyoMke Darase kucha karaneme siddha karane kI zakti AnI cAhiye ki racanAtmaka kArya hI svarAjya de sakatA hai| isakA matalaba yaha hicakanA hiMsA hai / usame asatya bharA hai| motI lAlajI, ballabhabhAI aura dUsare loga nArAja ho nahI hai ki Apa roja thor3AsA, kAta leM, do cAra jAyaMge; yaha Dara mujhaM kyoM rahA ? ye saba merI truTiyA~ musalamAnoMke sAtha dostI karalaM, achUnoMmeM milane thiiN| unheM maiM taTastha hokara dekhatA huuN| unakA julana lageM aura samajha ki aba hama svarAjyakI pratyakSa darzana karatA hU~; kyoMki mujhama anAsakti lar3AIke lAyaka bana gaye / Apako to yahI mAnanA cAhiye ki racanAtmaka kAryakramame hI svara jya dene hai| una truTiyoMke liye na to mujhe dukha hai, na pazcAtApa / jisa prakAra maiM apanI saphalatA aura kI zakti hai| racanAtmaka kAryakramake bAda lar3AI karanI hai / aisI mAnyatA ApakI nahIM ho sktii| zakti paramAtmAkI hI dena samajhatA hU~, umIko arpaNa karatA hU~, usI prakAra apane doSa bhI uma kArya-kramame hI svagajyakI tAqata hai| bhagavAnakaM hI caraNoM meM rakhatA hU~ / Izvarane mujha maiMne ulTA prayoga karAyA jaise apUrNa manuSyako itane bar3e prayogake liye kyoM maiMne ahiMsAkA prayoga isa dezameM ulaTA kiyaa| canA ? maiM ahaMkArase nahIM kahatA / lekina mujhe daraasala to yaha cAhiye thA ki racanAtmaka kArya vizvAsa hai ki paramAtmAko garIbAMme kucha kAma kramase zurU krtaa| lekina maiMne pahale mavinaya bhaMga lenA thA, isaliye umane mujhe cuna liyaa| mujhase aura asahayogakA, jela jAnakA kAryakrama rkkhaa| maiMne logoMko yaha nahIM samajhAyA ki ye to bAda meM adhika pUrNa puruSa hotA to zAyada itanA kAma na Ane vAlI cIja hai / imaliye ve Andolana kara sakanA / pUrNa manuSyako hindustAnI zAyada kAmayAba na ho ske| pahacAna bhI na sakatA / vaha becArA virakta hokara guphAme calA jAtA / isalie Izvarana mujha jaise kAnUna-bhaMgakA adhikAra azaka aura apUrNa manuSyako hI isa dezake lAyaka mujha naDiyAdakA kismA yAda AtA hai| samajhA / aba mere bAda jo zrAyaMgA, vaha pUrNa puruSa rauleTa ekTa satyAgrahake vaktakI bAna hai / vahIM maiMna hogaa| maiM kahatA yaha hUM ki vaha pUrNa puruSa Apa kabUla kara liyA thA ki merI himAlaya jaisI bhUla baneM / merI apUrNatAoMko pUrA kreN| huI / jinhoMne jJAnapUrvaka kAnUnakA pAlana kiyA Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ucca kula aura ucca jAti - -- U~cI jAti, purAnA kula, pApa-dAdoMse pAyA huA dhana, putra-pautra, rUparaMga AdikA jo abhimAna karatA hai, usake barAbara koI mUrkha nahIM, kyoMki inake pAneke lie, usane kaunasI buddhi kharca kI / kisI buddhimAnane kahA hai ki jo loga bar3e gharAneke honekI DIMga mArate hai, ve usa kutte ke sadRza haiM, jo sUkhI haDDI cicor3a kara magana hotA hai| mahAn puruSake ye lakSaNa hai-1) jise dUsarekI nindA burI lagatI hai aura aisI bAtako anasunI karake, kisIse usakI carcA nahIM karatA / (2) jise apanI prazaMsA nahIM suhAtI, para dUsarekI prazaMsAse harSa hotA hai (3) jo dUsaroMko sukha pahu~cAnA apane sukhase bar3hakara samajhatA hai (4) jo choToMse komalatA aura dayAbhAva tathA bar3oMse Adara-satkArake sAtha vyavahAra karatA hai| aise puruSako mahApuruSa kahate haiN| kevala dhana yA U~cA kula yA jAti aura adhikArase mahAnatA nahIM aatii| aneka vidvAn yogya aura deza hitaiSI buruSa jinakI kIrtikI dhvajA hajAroM varSase saMsArameM phaharA rahI hai. prAyaH nIce kulameM utpaca hue the / U~ce kula aura U~cI jAtikA honese bar3AI nahIM aatii| prakRti para dhyAna karo to yahI dazA jar3a khAna taka calI gaI hai ki choTI vastuoMmeM bar3e ratna hote haiM--dekho kamala kIcar3ase, nikalatA hai, sonA miTTIse, motI sIpase, rezama kIr3ese, jaharamuharA meMDakase, kastUrI mRgase, bhAga lakar3Ise, mIThA rAhada makkhI se| -mahAtmA buddha [Ina bI. esa. vaivake saujanyase] Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SECRETERNET kister Na.trisis zrI jaina prAcIna sAhityodAra granthAvalIke jaina mantra-tantra aura citrakalAke abhUtapUrva prakAzana bhagavan maliSeNAcArya viracita 1. zrI bhairava panAvatI kalpa pAda tiraMge aura pacAsa eka raMge citra aura bandhuSeNa viracita TokA, bhASA.sameta sAthameM hai| ikatIsa pariziSToMmeM zrI malliSeNa sUri viracita sarasvatIkalpa, zrI indranaMdI viracita padmAvatI pUjana, maka pAvatI kalpa, padmAvatI sahasranAma, padmAvatyaSTaka, padmAvatI jayamAlA, padmAvatI stotra, padmAvatI paDaka, padmAvatI paTala vagairaha maMtramaya kRtiyAM aura gujarAta kAlejake saMskRta prAkRta bhASAke adhyApaka pro0 abhyaMkara dvArA sampAdiva hone para bhI mUlya sirpha 15) rupaye rakhA gayA hai| 2. zrI mahApAbhAvika nava smaraNa paMcaparameSThi maMtrake cAra yaMtra, zrIbhadrabAhu svAmI viracita upasargahara stotra, unake aneka maMtra, kathA aura sattAIsa yaMtra sameta, zrImAnatuMgAcArya viracita bhayahara stotra unake aneka maMtra saMtra aura 21 yaMtra sameta, zrIbhaktAmarajI stotra, maMtrAmnAya, kathAe~, taMtra, maMtra aura hareka kAvya para do do yaMtra kula 96 yaMtra sameta aura bhagavana siddhasenadivAkara viracita zrIkalyANamaMdirajI stotra, unake maMtrA. mAya aura.43 yaMtra, citra vagairaha milAke kula 412 cArasau bAraha yaMtra citra diyA huA hai,eka nikA pAca ratala bajana hone para bhI mUlya 25) ru0 rakhA gayA hai| 3. zrI maMtrAdhirAja citAmaggi zrIcintANikalpa, zrImaMtrAdhirAja kA vagairaha zrI pArzvanAtha jI bhagavAnakaM aneka maMtramaya stotra aura 65 yaMtra sameta mUlya NA) . 4. zrI jaina citrakalpadvam gujarAtakI jainAzrina citrakalAke gyArahavIM sadI se lagAkara unnImavIM madI taka lAkSaNika OM namUnAoM kA pratinidho saMgraha, jisameM 320 pUrNa raMgI aura eka raMgI citra haiM, mAthoM jainAzriA citrakalAke viSayameM amerikA ke protrAunane, bar3odarA rAjyake purAtatvakhAtekA mukhyAdhikArI DA0 hoganandu zAstronIne, gujarAtake suprasiddha citrakAra ravizaMkara rAvalane, rasikalAla parIstra, zrIyuta mArAbhAI navAba, pro0 DaoNlararAya mAMkar3a, pro. bhaMjulAla majamudAra aura lekhanakalAke vipayA vidvarya munizrI puNyaSijayoke vidvatApUrNa lekha mI diyA hai / yaha granthasvargastha bar3audarA nareza mayAjIrAva gAyakavAr3ako. unake hIraka mahotsava para samarpita kiyA gayA thA mUlya sirpha 25) ka0 5. jagatsundarI prayogamAlA muni jasavai piracita mUlya 5) ..6. zrI ghaMTAkaraNa-mANibhadra-maMtra-taMtra kalpAdi saMgraha mUlya 5) 7. zrIjaina kalpalatA citra 65 mUlya 8) 8. bhAratIya jaina zramaNa saMskRti aura lekhana kalA mUlya 8). dUsare prakAzanoM ke liye sUcIpatra mNgbaaiye| prAptisthAna:-sArAbhAI maNilAla navAba, nAgajIbhUdaranI pola, ahamadAbAda jIra mesa sApha hapiDayA, kanATa sarkasa myU dekhImeM kpaa| Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BOOTYOYOMOHOM bhAdrapada vIra ni0saM0 2466 sitambara 1940 ANGGALBLONTONG 16 TOMO FALO svatatva fozy anekAnta relict prakAzaka vizva tattva' anekAMta varSa 3, kiraNa 11 vArSika mUlya 30 76.10 10 210104MY 1919 1 10 439 M 198 saMcAlaka - tanamurAya jaina saDaka jugalakizora mukhtAra zrIrAma sarasAvA (sahAranapura) meM kanoTa sakasa pI HOZILONOON SHONONOKAZION TEST mudraka aura prakAzaka - zrayAdhyAprasAda gAyalIya 10T nyU dehlii| KONGONGAN SONG Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI . .. vIrasena smaraNa 1. tattvAdhigamamASya aura akalaMka- (mo. jagadIzacandra ... ; . go. karmakArasakI truTipUrti lekhapara vidvAnoM ke vicAra aura vizeSa sUcanA-[sampAdakIya 5. siddhasenake sAmane sarvArthasiddhi aura rAjavArtika-[paM0 paramAnanda 2. gommaTasAra karmakArAkI truTi pUrti para vicAra-[pro. hIrAbAna 6. jaina-darzanameM mukti-sAdhanA-zrInagaracanda nAhaTA 7. bhAgraha (kavitA)-[* presasAgara 8. nRpatugakA mata vicAra-[bhI ema. govinda pai 1. zikSA (kavitA)-[4. premasAgara 10. bainadharma-paricaya gItA jaisA ho-[zrI daulatarAma "mitra" ... 11. mAzA (kavitA)-[zrIraghuvIrazaraNa ... 12. vidhAnanva-kRta satyazAsana parIkSA-[zrI paM0 mahendrakumAra ... 13. pro. agadIzacandra aura unakI samIdhA-[sampAdakIba 14. paNDita-pravara pAzAdhara-[zrI paM0 mAthUrAma premI 65 666 nivedana "anekAnta" kI 12 vI kiraNa prakAzita hone para kRpAlu mAhakoMkA bhejA huA zulka pUrA ho jaaygaa| kyoMki anekAntake pratyeka prAhaka prathama kiraNase hI banAye jAte haiN| ataH 12 vI kiraNa prakAzita hone ke bAda "anakAnta" kA dillIsa prakAzana banda kara diyA jaayegaa| manakAntake ghATekA bhAra lA0 tanasukharAyajIna eka varSa ke liye hI liyA thA, kintu unhoMne dUsare varSa bhI ise nibhaayaa| aba anya dAno mahAnubhAvoMko isake saMcAlanakA bhAra lenA cAhiye / ___ 10 vI kiraNameM rA0 ba0 seTha hIrAlAlajIkA citra dekhakara kitanI hI saMsthAnoMne unakI orase bheTa svarUpa anekAnta bhejane ke liye likhA hai| kintu hameM kheda hai ki hama unake bhAdezakA pAlana na kara ske| kyoMki meThajokI bhorase anakAnta jainetara saMsthAnoM aura jaina mandiroMmeM citra . prakAzita honese pUrva hI bheTasvarUpa jAne lagA thaa| -vyavasthApaka Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3 OM m anAkAna nIti-virodha-dhvaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyaka / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyane kAntaH // sampAdana-sthAna- vIramevAmandira (mamantabhadrAzrama), sarasAvA, ji mahAranapura prakAzana -sthAna--- kanaoNTa markama, po0 tro0 na048, nyU dehalI bhAdrapada pUrNimA, vIranirvANa saM0 2466, vikrama ma01667 kiraNa 11 vIrasena smaraNa zabdabrahmeti zAbdairgaNadhara munirityeva rAddhAntavidbhiH, mAkSAtsarvajJa evetyavahitamanibhiH sUkSmavastuprItaH ( pravINaiH ? ) / yAM dRSTo vizvavidyAnidhiriti jagati prAptabhaTTArakhAkhyaH, sa zrImAn vIraseno jayati paramatadhvAntabhittaMtrakAraH // - dhavalA - prazasti / jinheM zAbdikoM ( vaiyyAkaraNoM) ne 'zabdabrahmA' ke rUpameM, siddhAntazAstriyoMne 'gaNadharamuni' ke rUpameM, sAvadhAnamatiyoMne 'sAkSAtsarvajJa' ke rUpameM aura sUkSmavastu-vijJoMne 'vizvavidyAnidhi' ke rUpameM dekhA - anubhava kiyA aura jo jagatameM 'bhaTTAraka' nAmame prasiddhiko prApta hue, ve paramatA'ndhakArako bhedane vAle zAstrakAra-dhavalAdike racayitA - zrImAn vorapenAcArya jayavanta haiM -- vidvadayoM meM saba prakAra me apanA sikkA jamAe hue haiM / prAMmaddha-siddhAnta gabhastimAlI, samasta vaiyyAkaraNAdhirAjaH / guNAkarastA kiMka cakravartI, pravAdisiho varavIrasenaH / / - dhavalA, sahAranapura- prati, patra 718 zrI vIramenAcArya prasiddha siddhAntoM -- khaNDAgamAdikoM ko prakAzita karane vAle sUrya the, samasta Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, bIra nirvANa saM02416 vaiyAkaraNake adhipati the, guNoM kI khAni the, tAkikacakanI the, aura pravAvirUpI goMke liye siMhasamAna the| zrovIranena ityAtta-bhaTTArakapRthuprayaH / sa naH punAtu pUtAramA vAdivRndArako muniH| lokavitvaM kavitvaM ca sthitaM bhaTTArake dvayaM / vAgmitA vAgmino yasya vAcA vAcaspaterapi / siddhAntopanibandhAnAM vidhAturmadgurozciram / manmanaH sarasi stheyAnmRdupAdakuzezayam // dhavalA bhAratI tasya korti ca zuci-nirmalAm / dhavalIkRtaniHzeSabhuvanAM tAM namAmyaham / / -AdipurANe, zrIjinasenAcAryaH jo bhaTArakakI bahuta bar3I khyAtiko prApta the ve vAdiziromaNi aura pavitrAtmA zrIvIrasena muni hameM pavitra karo-hamAre hRdaya meM nivAsa kara pApoMse hamArI rakSA kro| jinakI vANIse vAgamI bRhaspatikI vAzIbhI parAjita hotI thI una bhaTTAraka vIrasenameM laukika-vijJatA aura kavitA donoM guNa the| siddhAntAgamoMke upanibandhoM-dhavanAdi granthoM ke vidhAtA zrI vIrasena guruke komala caraNa-kamala mere haraya-sarovarameM cirakAla taka sthira rheN| vIrasenakI dhavalA bhAratI-dhavalA-TIkokita sarasvatI athavA vizuddha pANI-aura candramAke samAna nirmala kIrtikI, jisane apane prakAzase isa sAre saMsArako dhavalita kara diyA hai, maiM vandanA karatA huuN| tatra vitrAsitAzeSa-pravAdi-mada-vAraNaH / vIra-saMnApaNI:ramenabhaTTArako babhau ||-uttrpuraanne, guNabhadraH mUlasaMdhAntargata senAnvayameM vIrasenAke agraNI (netA) vIrasena bhaTTAraka hue haiM, jinhoMne sampUrNa pravAdi. rUpI masta hAthiyoMko parAsta kiyA thA / tadanvavAye viduSAMvariSThaH syAdvAdaniSThaH sakalAgamajJaH / zrovIraseno'jani tArkika zrIH pradhvastarAgAdisamastadoSaH / / yasya vAcA prasAdena hyameyaM bhuvanatrayam // mAsIdaSTAMganaimittajJAnarUpaM vidA varam // -vikrAntakaurave, hastimA: svAmI samantabhadrake vaMzameM vidvAnoM meM zreSTha zrI vIrasenAcArya hue haiM, jo ki syAdvAda para apanA dRr3ha nizcaya evaM prAdhAra rakhane vAle the, tArkikoMkI zobhA the aura rAgAdi sampUrNa doSoMkA vidhvaMsa karane vAle the| tathA jinake vacanoMke prasAdase yaha amita bhuvanatraya vidvAnoM ke liye bhaSTA nimittajJAnakA acchA viSaya ho gayA thaa| Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tatvArthAdhigamabhASya aura akalaMka [le0-prophesara jagadIzacandra jaina, ema. e.] maiMne "tatvArthAdhigamabhASya aura akalaMka" samarthanameM mukhtAra sAhabakI sabame balabatI yukti 'nAmakA eka lekha pharvarI 1640ke "anekAnta" yaha hai ki prastutabhAdhyameM SaDavyakA kahIM bhI eka (3-4 ) meM likhA thA / isa lekha meM yaha batalAyA bAra bhI ullegva nahIM milatA, jaba ki akalaMkane gayA thA ki tatvArtharAjavArtika likhate mamaya "yadbhAdhye bahukRtvaH padravyANi" likha kara kisI akalaMkadevakaM sAmanaM umAsvAtikA svopajJa natvA- dUsare hI bhASyakI ora saMketa kiyA hai, jisameM dhigamabhASya maujUda thA, aura unhoMne isa bhASya- SaDdravyakA bahuta vAra ullekha kiyA ho| isI yukti kA apane granthameM upayoga kiyA hai| zAyada paM0 ke AdhAra para mukhtAra sAhabane mere dUsare muddoMko jugalakizora jIko yaha bAta na a~cI, aura unhoMne bhI asaMgata ThaharA diyA hai-una para vicAra karane mere lekhaka antameM eka lambI caur3I TippaNI lagA kI bhI koI AvazyakatA nahIM smjhii| dI / hamArI samajhapa isa taraha ke rimarca-sambandhI lekina yahA~ prazna ho sakatA hai ki vaha kaunasA jo vivAdAspada viSaya haiM, una para pAThakoM ko kucha bhASya thA, jisako sAmane rakha kara akalaMkadevane samayake liye svatantra rUpameM vicAra karane denA rajavArtikakI racanA kI ? pUjyapAda athavA samantacAhiye / mampAdakako yadi kucha likhanA hI iSTa bhadraka granthoM meM to aima kimI bhASyakA ullekha aba ho to vaha svatantra lekhaka rUpame bhI likhA jA taka pAyA nahIM gayA / 'arhatpravacanahRdaya' nAmaka sakatA hai / sAtha hI, yaha Avazyaka nahIM ki lekhaka koI anya bhApya yA grantha bhI aba taka kahIM sunane sampAdakake vicAroMse sarvathA sahamata hI ho| meM nahIM aayaa| yadi aima kisI bhASyakA astitva bhastu, yaha ima lekhakA viSaya nahIM hai| hama yahA~ siddha ho jAya to yaha kahA jA sakatA hai ki kaMvala hamAre lekha para jo "sampAdakIya vicAraNA" akalaMkake sAmane koI dUsarA bhASya thA / matalaba nAmakI TippaNI lagAI gaI hai, usIkI samIkSA yaha hai ki mukhtArasAhabake prastuna tatvArthabhAdhyake karanA cAhate haiN| akalaMka samakSa na hone meM jo pramANa haiM ve kevala paM0jugalakizorajIkA kahanA hai ki rAjavArtika- isa tarka para avalambina haiM ki isI taraha ke vAkyakArake sAmane koI dUsarA hI bhASya maujUda thA, vinyAsa aura kathanavAlA koI dUsarA bhASya rahA aura isa bhASyaka padoMkA vAkya-vinyAsa aura hogA, jo Ajakala anupalabdha hai| lekina yaha kathana sambhavataH prastuta umAsvAtike svopana tatvA- tarka sarvathA nirdoSa nahIM kahA jAsakatA / AdhigamabhASyake samAna thA / isa kathanake hama yahA~ yaha batAnA cAhate haiM ki rAjavArtika Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, pIra nirvANa saM.2016 meM ullikhita bhASya zvetAmbara sampradAya-dvArA mAnya kyA artha hai ? isakA nattara hai ki yahA~ paMcattva prastuta utAsvAtike svopakSamASyako chor3akara anya kahanese umAsvAtikA abhiprAya pA~ca dravyoMme na koI bhASya nhiiN| tathA isameM SadravyakA ullekha hokara pAMca astikAyoM meM hai| umAsvAti kahanA bhI milatA hai| cAhate haiM ki astikAyarUpame pA~ca dravya haiM; kAla zvetAmbara AgamoMmeM kAladravya-sambandhI do kA kathana Age calakara 'kAlaracetyeke sUtra meM kiyA mAnyatAoMkA kathana AtA hai / bhagavatIsUtrameM jaaygaa| dravyoMke viSayameM prazna honepara kahA gayA hai- kahanakI AvazyakatA nahIM ki hamAre uttA "kaha bhaMte ! dayA pavattA ! goyamA ! cha dambA kathanakA samathana svayaM akalaMkako rAjavArtikameM pattA / taM nahA-dhammapikAe jAva bhaddhA samaye"- kiyA gayA hai| ve likhate haiM-"vRttau paMcatvavacananAt arthAta dravya chaha haiM, dharmAstikAyasa lekara kAla- padavyopadezamAghAta iti cetra abhiprAyAparijJAnAta dravya tk| Age calakara kAladravyake sambandhameM (vAtika)-syAnmataM vRttAvamukta (vuka ? )mavasthitAni prazna hone para kahA gayA hai-"kimiyaM bhaMte kAlo ti dharmAdAni na hi kadAcitpaMcava vyabhicaraMti (ye akSapAcahI goSamA jIvA ceva ajIvA ceva"arthAta kAla- razaH bhASyakI paktiyA~ haiM) iti tataH SaDvyANItyudravya koI svatantra dravya nahIM / jIva aura ajIva padezasya vyAghAta iti / tatra, kiM kAraNaM ? abhiprAyA. be do hI mukhya dravya haiN| kAla inakI paryAyamAtra parijJAnAt / ayamabhiprAyo vRttikaraNasya-kAlazceti hai| yahI matabheda umAsvAtine "kAvaracetyeke" sUtra pRthagdravyalakSaNaM kAlasya vayate / tadanapezAvikRtAni meM vyakta kiyA hai / isakA yaha matalaba nahIM umA- paMcaiva dravyANi iti SaDvyopadezAvirodhaH' / arthAta svAti kAladravyako nahIM mAnate, unhoMna kahIM bhI vRttima jo dravyapaMcatvakA ullekha hai vaha kAladravya kAlakA khaNDana nahIM kiyA, athavA use jIva- kI anapekSAma hI hai / kAlakA lakSaNa Age cala majIvakI paryAya nahIM btaayaa| kara alaga kahA jaaygaa| ___ "kAyagrahaNaM pradezAvayavabahutvArthamaddhAsamayapratiSe- siddhana gaNine umAsvAtike tattvArthAdhigama dhArtha "--bhASyakI isa paMktikA bhI yahI artha hai bhASya para jo vRtti likhI hai, usameM bhI akalaMka ki "majIvakAyA dharmAdharmAkAzapudgalAH" sUtrameM ukta kathanakA hI samarthana kiyA gayA hai / siddhasena 'kAya' zabdakA grahaNa pradezabahutva batAneke liye likhate haiM-"satyajIvasve kAlaH karamAna nirdiSTaH iti aura kAladravyakA niSedha karane ke liye kiyA gayA cet ucyate-sa svakIyamatena vyamityAkhyAsyate dravyahai / kyoMki kAladravya bahupradezI honasa (?) bakSaNaprastAva eva / pramI punarastikAyAH vyAcikyAkAyavAn nhiiN| isase spaSTa hai ki umAsvAti kAla sitAH / na ca kAlo'stikAyaH, ekasamayatvAt"ko svIkAra karate haiM, anyathA usakA niSedha kaisA? arthAt yahA~ kevala pA~ca astikAyoMkA kathana yahA~ prazna ho sakatA hai ki phira "dharmAdIni na hi kiyA gayA hai / ajIva hone para bhI yahA~ kAlakA kadAcitpaMcatvaM vyabhicaranti" ima bhASyakI paMktikA ullekha imaliye nahIM kiyA gayA ki vaha eka Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, niya tAtyAvigamamAnya aura AkarSaka samaya vAlA hai usakA kathana 'kAsavesbeke sUtrameM uddhRta karate haiN| kiyA jaaymaa| ___ "iti zrImadaIyavacane tatvArthadhigame smAravAtisvayaM bhASyakArane "taskRtaH kAlavibhAgaH" sUtra vAcakopazasUtramAdhye bhAjyAnusArieyAM ca TIcayAM sidakI vyAkhyA meM 'kAlo'nantasamayaH vartanAvivaraNa isyu. sevANiviracitAyo bhanagArAgAridharmarUpakaH saptamo kam' mAdi rUpasa kAladravyakA ulaMkha kiyA hai| 'dhyAyaH" / itanA hI nahIM mukhtArasAhabako zAyada atyanta yahA~ arhatpravacane,tatvArthAdhigame aura umAbA Azcarya ho ki bhASyakArane spaSTa likhA hai-"sarva- tivAcakopajJasUtrabhASye-ye tInoM pada saptamyanta paMcavaM astikAyAvarodhAt / sarva ghaTvaM padaNyAvarodhA- haiN| umAsvAtivAcakopana sUtrabhASyase spaSTa hai ki d"| vRttikAra siddhasenane ina paMktiyoM kA spaSTIkaraNa umAsvAtivAcakakA skopana koI bhASya hai| isakA karate hue likhA hai--"tadeva paMcasvabhAvaM ghaTa svabhAvaM nAma tatvArthAdhigama hai| isa aItpravacana bhI kahA paDmayasamandhi tatvAt / tadAha-sarva paTakaM padampA- jAtA hai / svayaM umAsvAtine apane bhASyakI nimna varodhAt / par3amammANi / kathaM, ucyate-paca dharmAdIni kArikAmeM isakA samathana kiNa haikaajotyeke"| isasaM bilakula spaSTa ho jAtA hai ki tatvArthAdhigamAkhyaM baharSa saMgrahaM baghuprayaM / umAsvAti chaha dravyoMko mAnate haiN| chaha dravyoMkA vakSyAmi ziSyahitamimamadvicanaikadezasya // spaSTa kathana unhoMne bhASya meM kiyA hai| pAMca bhasti- bhAge calakara to mukhtAra sAhabane eka vicitra kAyoMke prasaMga para kAlakA kathana isIliye nahIM kalpanA kara DAlI hai / bhApakA tarka hai, kyoMki kiyA gayA ki kAla kAyavAna nahIM / bhataeva rAjavAtika bahuta jagaha azuddha chapA hai, ataeva akalaMkane Sadravya vAle jisa bhASyakI ora saMketa rAjavArtika meM "ukta hipahapravacane" pATha bhI mazuddha kiyA hai, vaha umAsvAtikA prastuta tatvArthAdhigama hai tathA 'mahatpravacana' ke sthAna para 'mahatpravacanabhASya hI hai / isa bhASyakA sUcana akalaMkana hRdaya' honA cAhiye / kahanA nahIM hogA isa kalpanA 'vRtti' zabdase kiyA hai| kA koI bhAdhAra nhiiN| ryAda paM. jagalakizorajI ___ mukhtAra sAhaba likhate haiM-"arhatpravacana" kA rAjavArtikakI kisI hastalikhita pratise ukta pAThako tAtparya mUla tattvAdhigamasUtrase hai, tatvArthabhASyasa milAna karanekA kaSTa uThAte to zAyada unheM yaha nhiiN|" acchA hotA yadi paM0 jugalakizorajI kalpanA karanakA bhavasara na milatA / mere pAsa isa kathanake samarthanameM koI yakti dete / Age cala rAjavArtikake bhANDArakara insTiTyUTa kI pratike kara Apa likhate haiM-"siddhasanagaNika vAkyameM AdhAra para liye hue jo pAThAntara haiM, unameM 'mAI. arhatpravacana vizeSaNa prAyaH tasvArthAdhigamasUtrake pravacana' hI pATha hai| abhI paM. kailAzacandrajI liye hai, mAtra usake bhASyake liye nhiiN|" yahA~ zAstrI banArasase sUcita karate haiM ki "yahA~ kI 'prAyaH' zabdase Apako kyA iSTa hai, yaha bhI spaSTa likhita rAjavArtikameM bhI vahI pATha hai jo mudrivoM nahIM hotaa| hama yahAM siddhasaMtagazikA vAkya phirase hai|" Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [bhAdrapada, vIra nirvANa saM02416 - isake atirikta kucha hI pahile mukhtAra sAhaba aura rAjavArtikake tulanAtmaka uddharaNa dekara yaha kaha cuke haiM ki "arhatpravacana vizeSaNa mUla tatvArtha- batA cuke haiM ki aneka sthAnoM para bhASya aura sUtrake liye prayukta huA hai" to phira yadi akalaMka rAjavArtika akSarazaH milate haiM / inameM se bahutasI deva "ukaM hi mahatpravacane 'dravyAzrayA nirguNA guNAH" bAteM sarvArthasiddhimeM nahIM milatI, parantu ve rAjakaha kara yaha ghoSita kareM ki arhatpravacanameM arthAt vArtikame jyoMkI tyoM athavA mAmUlI pheraphArase dI tatvArthasUtrameM ( svayaM mukhtArasAhabake hI kathanA- gaI haiN| numAra ) "dravyAmayA nirguNAH guNAH" kahA hai to "kAyagrahaNaM pradezAvayavabahutvArthamaddhAsamayapratiSedhArtha isameM kyA Apatti ho sakatI hai ? 'arhatpravacana' ca"bhASyakI isa paMkti ko rAjavAtikameM tIna vArtika pAThako azuddha batAkara usake sthAnameM arhatpravacana- banAI gaIhaiM-'ampansara kRtavArthaHkAyazabdaH'; tadagrahaNaM hRdaya' pAThakI kalpanA karane kA to yaha artha pradezAvayavabahutvajJApanArtha'; 'bhaddhApradezapratiSeSArtha ca / nikalatA hai ki arhatpravacanahRdaya nAmakA koI sUtra kahanA nahIM hogA ki vArtikako ukta paMktiyoMkA prantha rahA hogA, tathA "vyAzrayA nirguNAH guNAH" sAmya sarvArthamiddhikI apekSA bhASyase adhika hai| yaha sUtra tatvArthasUtrakA na hokara usa mahatpravacana dUsarA udAharaNa-'nANoH' sUtraka bhASyameM umAhRdayakA hai jo anupalabdha hai| svAtina paramANukA lakSaNa batAte hae likhA haizvetAmbaragranthoMmeM AgamoMko nigraMtha-pravacana 'anAdiramadhyo hi prmaannuH'| sarvArthasiddhikAra yahAM athavA arhatpravacanake nAmase kahA gayA hai| svayaM mauna haiM / parantu rAjavAtikama dekhiye-AdimadhyA umAsvAtine apane tatvArthAdhigamabhASyako 'aha. ntavyapadezAbhAvAditi cenna vijJAnavat (vArtika ) dvacanaikadeza' kahA hai, jaisA Upara A cukA hai| isakI TIkA likhakara akalaMkane bhASyakaM ukta vAkya ahatpravacanahRdaya arthAta arhatpravacanakA hRdaya, kA hI samarthana kiyA hai| isa tarahakaM bahutase udAeka deza athavA sAra / isa taraha bhI arhatpravacana- haraNa diye jA sakate haiN| hRdayakA lakSya bhASya ho makatA hai / athavA aha- isI taraha sUtroMka pAThabheda kI bAta hai| 'bandhe pravacana aura ahatpravacanahadaya donoM ekArthaka bhI samAdhiko pAriNAmiko', 'myANi jIvAzca' Adi ho makate haiN| hamArI samajhase bhASya, vRtti, praha- sUtra bhASyame jyoMkI tyoM milatI haiN| ukta vivecana pravacana aura ahatpravacanahRdaya ina sabakA lakSya kI rozanIma kahA jA sakatA hai ki akalaMkakA umAsvAtikA prastuta bhASya hai| jaba taka arhatpava- lakSya isI bhASyaka sUtrapAThakI ora thaa| canahRdaya Adi kisI prAcIna granthakA kahIM 'alpArambha parigrahatvaM' Adi sUtraka viSayameM ullekha na mila jAya, taba taka paM0 jugalakizorajI sambhavataH kucha mudraNa sambandhI azuddhi ho / zAyada kI kalpanAoMkA koI AdhAra nahIM mAnA jA vahI pATha mUla pratimeM ho aura mudritama chUTa gayA sktaa| ho| isake atirikta yahAM mukhya prazna to eka hama apane pahale lekhameM bhASya, sarvArthasiddhi yogIkaraNakA hai jo mAdhyameM barAbara mila jAtA hai| Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa :, kiraNa "] 'go0 karmakANDakI truTipUrti' lekhapara vidvAnoM ke vicAra aura vizeSa sUcanA 120 ___ rAjavArtikakI antima kArikAoMkA prakSipta natAoMse hamArA abhiprAya hai jinakI parcA taka batAnekA bhI koI AdhAra nahIM / bhASya aura rAja- sarvArthasiddhimeM nhiiN| aisI hAlatameM prastutabhASyako vArnikako Amane-sAmane rakhakara adhyayana karanese apramANika ThaharAkara usake samAna vAkya-vinyAsa spaSTa mAlUma hotA hai ki donoMke pratipAdya viSayoM aura kathana vAle kisI anupalabdhabhASyako sarvathA meM bahuta samAnatA hai| donoM granthoM meM amuka sthala nirAdhAra aura niSpramANa kalpanA karanekA artha para bahutamI jagaha bilakula eka jaisI carcA hai| hamArI samajhameM nahIM pAtA / bhASyakI bhASA, zailI donoMmeM paMktiyoMkI paMktiyA~ akSarazaH milatI haiN| Adi dekhate hue bhI yaha nahIM kahA jA sakatA ki samAnatA sarvAthasiddhi aura rAjavArtikameM bhI hai| vaha rAjavArtika athavA sarvArthasiddhike Uparase parantu yahA~ bhASya aura rAjavArtikakI una samA- lekara bAdameM banAyA gayA hai 'go0kamakANDakI truTipUrti' lekhapara vidvAnoMke vicAra aura vizeSa sUcanA 'gommaTamAra-karmakA~DakI truTipati' nAmakA prakRtikI vamaba gAthAe~ milatIhaiM jinheM 'karmaprakRti' jo lekha anekAntakI gana saMyukta kiraNa (2059) ke AdhAra para 'karmakANDa' meM truTita batalAyA gayA meM prakAzita huA hai aura jisa para pro0 hIrAlAla. thaa| 'karmaprakRti' kI bhI eka prati saMvat 1527 jIkA eka vicArAtmaka lekha isI kiraNama, anyatra kI likhI huI milI hai, jimakI gAthA-saMkhyA 160 prakAzita ho rahA hai, usa para dUmara bhI kucha vidvAnoM hai-arthAta eka gAthA adhika hai aura usa para ke vicAra maMkSipta meM Ae haiM nathA Arahe haiM, jinase bhI pArAkI pratikI taraha anthakArakA nAma mAlUma hotA hai ki ukta lekha samAjameM acchI dila- 'nemicanda siddhAntacakravartI' likhA huA hai / 'kamacampIke mAtha par3hA jA rahA hai / unamama jo vicAra prakRti' 'karmakANDa' kA hI prArambhika aMza hai / yaha ima mamaya mere mAmana upasthita haiM unheM nIce maba hAla unakaM Aja hI ( 23 sinambarako ) prApta uddhRta kiyA jAtA hai / mAtha hI yaha sUcanA dete hue patrame jJAta huA hai| ve jaldI hI Akara isa hue bar3I prasannatA hotI hai ki ukta lekhaka lekhaka viSaya para eka vistRta lekha likheMge, jisameM paM0 paramAnandajI Aja kala apane ghara kI tarapha prophemara hIrAlAlajIka ukta lekhakA uttara bhI hogA gaye hue haiM, udhara eka bhaMDArako dekhate hue unheM ata: pAThakoMko usake liye 12 vI kiraNakI karmakAMDakI kaI prAcIna pratiyAM milI haiM jo zAha- pratIkSA karanI cAhiye / vidvAnoMka vicAra isa jahA~ka rAjyakAlakI likhI huI haiM aura unameM kama- prakAra hai: Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 anekAnta [bhAnapada, vIra virvAyasaM.2016 1 nyAyAcArya paM. maheMdrakumArajI jaina, truTipUrtikA mujhe bahuta pasanda AyA hai, usake liye zAstrI, kAzI dhanyavAda hai|" "ApakA lekha 'anekAnta' meM dekhA / ApakA 450 ke0 bhujabalI jaina zAstrI adhyakSa parizrama prazaMsanIya hai / yadi yaha prayatna solaha jainasiddhAnta-bhavana, ArApAne ThIka rahA aura karmakANDakI kimI prAcIna pratimeM bhI ye gAthAe~ mila gaI taba karmakANDakA "gommaTasAra-sambandhI prApakA lekha mahatvaadhUrApana sacamuca dUra hojaaygaa|" pUrNa hai|" 250 kailAzacandanI jaina zAstrI, 5 prophesara e0 ena upAdhyAya, ema. e., syAdvAda mahAvidyAlaya, kAzI __ DI. liTa., kolhApura"isameM to koI zaka hI nahIM ki karmakANDakA "Yes, the additional verses of prathama adhikAra truTipUrNa hai| kintu 'prakRti' kI Karm Kanda brought to light in gAthAe~ zAmila karanemeM abhI kucha gahare vicArako Anekant are interesting. Ifwe can jarUrata hai| yaha jAMcanA cAhiye ki 'karmaprakRti' collate some more Mss, we might kyA svatantra grantha hai ? 'karmakANDa'kyA pahalese hI couve to more reliable text of aisA banAyA gayA thA yA bAda meM usameMse kucha gAthAe~ Gommatasara." buTa gaI / 'prakRti' kI gAthAoMmeM 'jIvakANDa' kI -ho, karmakANDakI jo atirikta gAthAe~ bhI kucha gAthAe~ sammilita honase abhI koI bhanekAnta dvArA prakAzameM lAI gaI haiM ve cittAnizcita rAya nahIM dI jA sktii| ApakA parizrama karSaka haiN| yadi hama kucha aura hasta likhita pratiprazaMsanIya hai|" yoMkA samavalokama-saMparIkSaNa kareM to hama gommaTa350 rAmaprasAdajI jaina zAstrI, adhyakSa sArakA adhika vizvasanIya mUla pATha prApta karanemeM ai0 10 sarasvatI bhavana, bambaI- samatha ho skeNge|' "bhApakA lekha 'karmaprakRti se 'karmakANDa' kI -sampAdaka Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ siddhasenake sAmane sarvArthasiddhi aura rAjavArtika [ lekhaka-paM0 paramAnanda jaina zAstrI ] patAmbara sampradAyameM middhamena gaNI nAmaka prajJAcakSu paM0 sukhalAlajI bhI svIkAra karate haiN| 'eka pradhAna AcArya ho gaye haiM, jinakI Apane hAlameM prakAzita tattvArthasUtrako apanI ukta mampradAyoM 'gaMdhahastI' nAmasa bhI prasiddhi hai, hiMdI TIkAkI 'paricaya' nAmaka prastAvanAmeM jA ki amAdhAraNa vidvattAkA dyotaka eka bahuta likhA hai ki:hI gauravapUrNa pada hai / Apa bhAgama-sAhityake "sarvArthasiddhi aura rAjavArtikake sAtha siddhavizeSa vidvAna the aura itara darzanAdi vipayoMmeM bhI senIya vRttikI tulanA karanese itanA to spaSTa jAna acchA pANDitya rakhate the| ApakI kRtirUpase par3atA hai ki jo bhASAkA prAsAda, racanAkI vizadata isa samaya eka hI graMtha upalabdha hai aura vaha hai aura arthakA pRthakaraNa sarvArthasiddhi aura rAjavAumAsvAtika tattvArtha sUtrakI batti , jo umA- tikameM hai vaha middhasenIya vRtti meM nhiiN|" / svAtika 'svopajJa' kahe jAne vAle bhASyako sAthamaM siddhasena gaNI haribhadrase kucha samaya bAda hue lekara likhI gaI hai aura imIse use 'bhASyAnumA- haiN| haribhadrakA samaya vikramakI 8vIM 9vIM zatAbdI riNI' vizeSaNa diyA gayA hai / zvetAmbara sampradAya nizcita kiyA gayA hai| isase siddhasena gaNIkA meM imIko'gaMdhahastimahAbhASya' kahA jAtA hai| isakA samaya prAyaH navamI zatAbdI hotA hai / sarvArthasiddhi pramANa prAyaH aThAraha hajAra zloka-jitanA hai| kI racanA vikramako chaThI zatAbdIke pUrvArddhakI hai, yaha vRtti do khaNDoM meM prakAzita bhI ho cukI hai, yaha nirvivAda hai| aura rAjavArtikakI racanA prAyaH aura zvetAmbara sampradAyameM tattvArthasUtra para banI huI vikramakI sAtavIM zatAbdIkI mAnI jAtI hai / aisI anya saba vRttiyoM meM pradhAna mAnI jAtI hai / itanA hAlatameM yaha khayAla svabhAvase hI utpanna hotA hai ki saba kucha honepara bhI isa pRttimeM vaha racanA-saundaya, jaba sarvArthasiddhi aura rAjavArtika jaisI ativizada viSayakI spaSTatA aura vastuoM ke a~ce tule lakSaNoMka aura prauDha TIkAe~ pahalese maujUda thIM, taba siddhasena sAtha arthakA pRthakkaraNa evaM gAmbhIrya upalabdha nahIM gaNI jaise vidvAnkI TIkA unase kahIM adhika hotA jo ki digambara sampradAyakI pUjyapAda- vizada, praur3ha evaM viSayako spaSTa karane vAlI honI viracita 'sarvArthasiddhi' TIkA aura bhaTTAkalaMka- cAhiye thI / mAlUma hotA hai yaha stra yAna paM0 deva viracita 'rAjavArtika' nAmaka bhASyameM pAyA sukhalAlajIkaM hRdayameM bhI utpanna huA hai / aura jAtA hai| isa bAtako zvetAmbarIya pramukha vidvAn isa parase unhoMne apanI tattvArthasUtrakI usa Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, vIranirvANa saM02466 prastAvanAmeM nimna tIna kalpanAe~ kI haiM: ima vAkyameM "siddhivinizcayake jisa sRSTi(1) "sarvArthamiddhikI racanA pUrvakAlIna parIkSA-prakaraNake vizeSa varNanako dekhanake liye hone se siddhasena samayameM vaha nizcaya rUpame preraNA kI gaI hai vaha prakaraNa siddhivinizcayake vidyamAna thI, yaha ThIka hai; parantu dUravartI deza-bheda 'Agama' nAmaka sAtaveM prastAvameM bahuta vistArake hone ke kAraNa yA kisI dUsare kAraNavaza siddhasana sAtha varNita hai| jaba sudUra deza dakSiNameM nirmita ko sarvArthasiddhi dekhane kA avasara milA nahIM huA 'siddhivinizcaya' graMtha siddhasena taka pahu~ca jAna pdd'taa|" gayA itanA hI nahIM balki vaha itanA pracAra pA (2) "rAjavArtika aura zlokavArtikako gayA thA ki usa parase zeSa viSayako dekhane takakI racanAke pahale hI siddhamenIya vRttikA racA jAnA yojanA kara lenakI preraNA kIgaI hai, taba rAjavAbahuta sambhava hai; kadAcit unase pahale yaha na racI tika jaise adhika janatopayogI graMthakA siddhasena gaI ho to bhI imakI racanAke bIca meM itanA to taka na pahuMcanA kaise anumAnita kiyA jA sakatA kamase kama antara hai hI ki siddhasenako rAjavArtika hai ? khAma kara aisI hAlatama jaba ki vaha tattvArthaaura zlokavAnikakA paricaya milanekA prasaMga hI sUtrakA bhASya likhana baiTheM, aura usI tattvArthasUtra nahIM AyA / " para race huye una akalaMkadevakaM bhASyako prApta karake __ (3) "imake (siddhasenIya vRttimeM sarvArthasiddhi dekhanakA prayatna na kareM,jinaka asAdhAraNa pANDitya aura rAjavAnika samAna jo bhASAkA prAsAda, evaM racanA-kauzalame ve siddhivinizcaya-dvArA racanAkI vizadatA aura arthakA pRthakkaraNa nahIM paricina ho cuke hoN| pAyA jAtA usake) do kAraNa haiM / eka to graMthakAra sarvAthamiddhikI racanA to rAjavArtikase eka kA prakRtibheda aura dUmarA kAraNa parAzrita zatAbdIsa bhI adhika varSa pahale huI hai aura racanA hai|" siddhasenake samayameM usakA uttara-bhAratameM kAphI __ina tInoM kalpanAoMmeM se prathamakI do kalpa- pracAra ho cukA thA, siddhasenako usake dekhanekA nAoMmeM kucha bhI sAra mAlUma nahIM hotA; kyoMki prasaMga hI nahIM AyA aisA kahanA yukti saMgata akalaMkadeva sunizcitarUpase siddhasena gaNoke mAlUma nahIM hotaa| Age isa lekhame spaSTa kiyA pUrvavartI hue haiN| siddhasena gaNone unake 'siddhi. jAyagA ki siddhasena gaNIka sAmane bhASya likhate vinizcaya' pranthakA apanI isa vRttimeM spaSTarUpase samaya ukta donoM digambarIya TIkAe~ maujUda thIM, nimna zabdoMmeM ullekha kiyA hai:- aura unhoMne apane bhASyameM unakA yathocita "evaM kAryakAraNasambandhaH samavAyapariNAmanimitta- upayoga kiyA hai| nirvatakAdirUpaH siddhivinizcaya-sRSTiparikSAto yoja- aba rahI tIsarI kalpanA,usameM jina do kAraNoM nIyo vizeSArthinA dUSaNadvAreNeti / " kA varNana kiyA gayA hai unameM se graMthakAra ke prakRti-bhASyatti 1,33, pR0 37 bhedakA kucha aAbhAsa paM0sukhalAlajIke ina zabdoMmeM Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa ,kiraNa ] siddhasenake sAmane sarvArthasidi aura rAnavArtika milatA hai-"siddhamana saiddhAntika the aura Agama- kiyA gama hai ki 'vAcaka to pUrvavita haiM ve aise zAstroMkA vizAla jJAna dhAraNa karane ke atirikta ve ( pramattagIta jaise ) ArSavirodhI vAkya kaise Agamaviruddha mAlUma par3ane vAlI cAhe jainI tarka- likha sakate hai ? sUtrase anabhijJa kimIna bhrAMtise siddha bAtoMkA bhI bahuta hI AvezapUrvaka khaMDana likha diye haiM athavA kinhIM durvidagdhakoMna amuka karane the / " aura parAzrita racanAkA abhiprAya kathana prAyaH sarvatra vinaSTa kara diyA hai / isIse bhASyAnusAra TIkA likhanakA jAna par3atA hai| bhASya-pratiyoMmeM amukabhinna kathana pAyA jAtA hai, parantu bhASyake anupAra TIkA likhanemeM bhASya jo anArSa hai| vAcaka mukhya sUtrakA-zve. bhAgama racanAke prAmAda aura athapRthakkaraNa karanemeM kyA kA ullaMghana karakaM koI kathana nahIM kara sakate / bAdhaka hai,yaha kucha samajha nahIM AyA ! siddhamena- aimA karanA unake liye asambhava hai* ityaadi|' na to bhASyakI vRtti likhate hue bhASyame athavA inhIM saba prakRtibheda, yogyatAbheda aura lakSyabhASyaka zabdoM para upalabdha nahIM hone vAle kathana bhedako liye huye khIMcAtAnI Adi kAraNoMse ko bhI khUba bar3hAkara likhA hai, aimI hAlatameM vaha middhasenakI vRtti meM bhASAkA vaha prAsAda, racanAkI mAdhya racanAkaM prAmAda aura artha ke pRthakkaraNa karane vaha vizadatA aura arthakA vaha pRthakaraNa evaM meM kaise bAdhaka ho sakatA hai ? phira bhI ina donoM spaSTIkaraNa Adi nahIM prAsakA hai jo sarvArthasiddhi meM me prakRti-bheda umameM kucha kAraNa jarUra ho aura rAjavArtikameM pAyA jAtA hai / rAjavArtika makanA hai| acchA hotA yadi isake sAthameM yogyatA- aura sarvArthasiddhikA mAmane na honA isameM koI bhedako aura jor3a diyA jAnA; kyoMki maba kucha kAraNa nahIM hai| sAdhana sAmagro ke sAmane upasthita honepara bhI tadrUpa "saptacaturdazaikaviMzatirAtrikyastina iti", yogyatAke na hone meM vaimA kArya nahIM ho sktaa| nedaM pAramarSapravacanAnusAribhASyaM, kiM tarhi ? pramattagItaparantu mujhe to sikha manIya vRtti ke sUkSma dRSTime metat / vAcako hi pUrvavit kathamevaM vidhamArSavisaMvAdi avalokana karane para isakA sabase jabardasta kaarnn| nivaghnIyAt ? sUtrAnavabodhAdupajAtabhrAntinA kenApi yaha pratIta hotA hai ki tattvArthAdhigama bhASyameM rcitmetdvcnkm"| na kitano hI bAteM aisI pAI jAtI haiM jo zvetAmbarIya --tattvA0 bhASya0 vR06,6, pR0 206 bhAgamake viruddha haiM / siddhasenane apanI vRtti . "etathAntaradvIpakabhASyaM prAyo vinAzitaM likhate samaya isa bAtakA khAsa taurase dhyAna rakkhA sarvatra kairapi durvidagdhakaiyana paNNavatirantaradvIpakA hai ki jo bAteM bhASyama bhAgamakAviruddha pAI jAtI bhASyesu prayante / anArSa caitadabhyavasIyate jIvAbhigahaiM unheM kisI bhI taraha bhAgamake sAtha saMgrata banAyA mAdiSu SaTpaJcAzadantaradvIpakAdhyapanAt, nApi vAcaka jAya, aura jahAM kisI bhI prakAra apane bAgama mukhyAH sUtrollaMghanenAbhidadhasyasammAmyamAnatvAt tasmAt sampradAyake sAtha unakA mela ThIka nahIM baiTha sakA, saidaantikpaashaivinaashitmivmiti"| vahA~ isa prakArake vAkya kaha kara hI saMtoSa dhAraNa --bhASya vR0 3 16, pR. 2670 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta aba maiM kucha avataraNoM dvArA isa bAta ko spaSTa kara denA cAhatA hU~ ki sarvArthasiddhi aura rAjavArtika donoM siddhasena ke sAmane maujUda the aura unhoMne unakA apanI isa bhASya-vRtti meM yatheSTa upayoga kiyA hai| donoM meM se pahale sarvArthasiddhikI aura usake bAda rAjavArtikakI aisI kucha lAkSaNikAdi paMktiyA~ nIce dI jAtI haiM jinakA siddha senane apanI vRttimeM jyoMke tyoM rUpase athavA kucha thor3ese zabda-parivartana ke sAtha upayoga kiyA hai: (1) rUpAdisaMsthAnapariNAmA mUrtiH / 032 sarvArthasiddhi, 5, 4 mUrtirhi rUpAdizabdAbhidheyA, sA ca rUpAdisaMsthAnapariNAmA / -- bhASyavRtti, 5, 3, pR0323 dhanugrAhakasambandhavicchede vaiklavyavizeSaH zokaH / __-- sarvArthasiddhi, 6, 11 anugrAhakasnehAdivyavacchede vaikamyavizeSaH zokaH / -- bhASyavRtti, 6, 12 paravAdAdinimittAdAvijJAntaHkaraNasya tIvrAnuzaya stApaH / --sarvArthasiddhi, 6, 11 abhimatadravyaviyogAdiparibhAvyA dAvizvAntaHkaraNastha tIvrAnuzayastApaH / - bhASyavRtti, 6, 12 anugrahArdIkRtacetasaH parapIDAmAtmasthAmivakurvato 'nukampanamanukampA / sarvArthasiddhi, 6, 12 anugrahabuddhayA''kRtacetasaH parapIDAmAtmasaMsthA miva kurvato'nukampanamanukampA / - mANyavatti, 6, 13 [bhAdrapada, vIranirvANa saM0 2466 rAgodrekAt prahAsamizro'ziSTavAkprayogaH kandarpaH / -- sarvArthasiddhi 7, 32 rAgodrekAt mahAsamizro'ziSTavAkprayogaH kandarpaH / -bhASyavRtti 7, 27 anubhUtaprIti vizeSasmRtisamanvAhAraH sukhAnubandhaH / __sarvArthasiddhi7, 37 anUbhUtaprItivizeSasmRtisamAharaNaM cetasi sukhAnu bandhaH / - prAdhyavRtti 07, 32 viziSTo nAnAprakAro vA pAko vipAkaH / - sarvArthasiddhi 8, 12 karmaNAM viziSTo nAnAprakAro vA pAko vipAkaH / bhASyavRtti, 8 12 yatkarmAprAha vipAkakAlamau pakramikakriyAvizeSasAma rthyAdanudIrNaM balAdudIryodayAvaliM pravezya vaidyate bhAtrapanasAdivat sA avipAkanirjarA | sarvArthasiddhi 8, 13 yatpunaH karmAprAvipAkakAlamaupakramikakriyAvizeSasAmarthyAdanudIrNaM balAdudIryodayAvalikAmanupravezya vecate pavasatindukAmra phalapAkavat sA svavipAkamA nirjarA / - bhASyavRtti, 8, 24 (2) viSayAmarthanivRti cAtmAbhiprAyeNA kurvataH pAraH tantryAdbhoganirodhI'kAmanirjarA / dupabhogAdirodhaH prakAmanirjarA / --rAjavArtika, 6, 12 viSayAnarthanivRttimAtmAbhiprAyeNAkurvataH pAratantryA --mAdhyavRtti, 6, 13 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 11] siddhamemake sAmane sarvArthasiddhi aura rAjavArtika virodhidravyopanipAtAbhikSacitaviyogAniSTaniSThura prabhavaH skandha pariNAmaH / dhanAdirapi dharmAdharmAkAzaavasAdivAhya sAdhanApekSapAdasadvadyodayAdutpadyamAnaH pIDAlakSaNaH pariNAmo duHkhamityAzyAyate / viSayaH / -- rAjavArtika, 6, 11 virodhidravyAntaropanipAtAmilaSitaviyogAniSTazravAdasadveyodayApannaH pIDAlacaNaH pariNAma Atmano duHkhamityarthaH / - bhASyavRtti, 6, 12 dharmapraNidhAnAt krodhAdinivRttiH zAMtiH / - rAjavArtika, 6, 12 dharmapraNidhAnA krodhanivRttirmanovAkkAyaiH zAMtiH / -- bhASyavRtti, 6, 13 dhASTa prAyamasaMbaddhabahupralApitvaM maukharyam / - bhASyavRtti 5, 24 pR0360 pratisevaneti catvAbhAvaH kriyatarAmi saMbaMdhAt // 3 // yathA vigatAH sevakAH asmAda grAmAhisevako grAma iti SatvaM na bhavati tathA pratigatA sevanA pratisevaneti kriyAMtarAmisaMbaMdhAt catvaM na bhavati / - rAjavArtika 6, 47 pratigatA sevanA pratisevanA / kriyAyogAtyaye satyupasarga sabjJAbhAvAt patvAbhAvo 'tiriktavat / - mAdhyavRtti 6, 46, pR0286 isI prakArake aura bhI bahutase avataraNa diye jA sakate haiM, jinheM lekhavRddhi ke bhayale yahA~ chor3A jAtA hai| hA~, eka bAta aura bhI yahA~ prakaTa kara - rAjavArtika, 7, 32 dene kI hai aura vaha yaha ki 5 veM adhyAyake 'dvayadhikAdiguNAnAM tu' sUtrakI vyAkhyA karate hue pUjyapAda aura akalaMkane "viddhassa viddheya durAdhipurANa" ityAdi gAthA 'uktaM ca'rupame uddhRta kI hai| siddhasena ne bhI isI sUtra ke bhASya kI vRtti likhate huye ukta gAthAko uddhRta kiyA hai aura use pUrvake tIna sUtroMke sAtha isa sUtrako lekara 'sUtra catuSTArthaka batalAyA hai / parantu haribhadrane aisA na karake isase pahale sUtrako vRtimeM hI ukta gAthAko udhRta kiyA hai| isase yaha spaSTa pratIta hotA hai ki siddhasenako isa viSaya meM AcArya haribhadrakA krama pasanda nahIM rahA kintu digambarIya vyAkhyAoMkA krama ThIka jacA hai aura imIse unhoMne usakA anukaraNa kiyA hai| cAya prAyamasambAsambaddha bahupralApitvaM maukharyam / -- bhASyavRtti, 7, 27 rAjavAtikako lAkSaNika paMktiyoM ke atirikta usake vArtikoMkI anya vyAkhyAko bhI kahIM kahIM para calAyA gayA hai jisake kucha udAharaNa nimna prakAra - Ao dvedhA jAdimadanAdivikalpAt // 11 // Ayo vaikhasiko baMdho dvidhA bhidyate / kutaH AdimadanAdimavikalpAt / tatrAdimAna snigdharUDhaguNAnimita vidyuduskAnakhadhArA gnIMmadhanurAdiviSayaH / anAdirapi bainasikabaMdho dharmAdharmAkAzAnAmekazaH traividhyAva vidhaH / 633 -- rAjavArtika, 5, 24 fare: svabhAva: prayoganirapeko vizvasAbandhaH, sadvidhA AdimadanAdimabhedAt, tatrAdimAn vidyudukkA dharAgnIndradhanuHprabhRtirviSamaguNavizeSa pariNataparamANu Upara ke ina saba avataraNoM tathA isI prakAra ke dUsare avataraNoM meM bhI dhyAna khIMcane vAlA jo bhArI sAdRzya pAyA jAtA hai use yoM hI Akasmika Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 631 anekAnta [bhAdrapada kAra nirvANa saM02466 - nahIM kahA jA sakatA / vaha spaSTa batalA rahA hai ki parantu khaNDana koI koI hI kiyA karatA hai| eka vidvAnakaM bhAmane dUsare vidvAnakA prantha jarUra khaNDanake liye dUsaro bhI anaka bAtoM tathA sahArahA hai| marvArthamitikAra aura rAjavArtikakArake yaka mAmagrIkI AvazyakatA hotI hai, jinakaM prabhAva siddhasenase pUrvavartI hone kI hAlatameM, jaimA ki meM athavA adhUrepanameM khaNDana nahIM bana sakatA, Upara siddha kiyA jA cukA hai, yaha avazya kahanA aura yadi khaNDana kiyA bhI jAtA hai to baha prAyaH hogA ki siddhamenake sAmane sarvArthAddhi aura upahAsa janaka hotA hai / middhamana yadi isa prakAra rAjavArtika donoM graMtha rahe haiM aura unhoMna apanI ke gvaeDana kArya meM adhika par3ate aura digambaroMke bhASyattimeM unakA kitanA hI upayoga tathA mAtha jyAdA ulajhate to ve usa lakSyama dUra jA anusaraNa kiyA hai| aura imaliya nAma-dhAma-vihAna par3ate aura use vartamAna rUpameM pUrA na kara pAte samAna virAmatake kimI aise TIkA prathakI kalpanA jo bhASyako zvetAmbarIya bhAgamake sAtha saMgata karanA hai jisa parama pUjyapAda, akalaMka aura banAnekA unakA rahA hai| uma dhuname ve maba kucha sikhasena tInoMne hI apanI apanI TAkAoM meM ukta mulA makate haiN| phira bhI aisA nahIM hai ki sarvArthaprakArakaM kathanoMko apanAyA hogA usa vaktataka korI middhi tathA rAjavAnikakI mAnyanAoMkA koI kalpanA hI kalpanA kahA jAyagA jaba taka ki usakA khaNDana unhoMne kiyA kI na ho-yathAvazyaka kucha koI spaSTa ullekhana batalAyA jAve athavA tadviSayaka khaNDana tathA bAlocana jarUra kiyA hai; canAMce kisI puSTa pramANa aura anumandhAnako mAmane na paM0 sukhalAlajI bhI apanI ukta prastAvanAmeM rakkhA jAya / mAtra yaha kaha denA ki misenane likhate haiM-"midamanIya vRttimeM digambarIya sUtra yadi sarvArthasiddhi aura rAjavArtikako dekhA hotA pATha-viruddha kahIM kahIM mamAlocanA dikhAI detI to ve inameM varNita zvetAmbara-bhinna digambara hai|...tthaa kahIM kahIMmarvAmiddhi aura rAjavArtika mAnyatAoMkA khaMDana kiye binA saMtoSa dhAraNa nahIM meM dRSTigocara hone vAlI vyAkhyAoMkA khaMDana kara sakate the, isake liye koI paryApta nahIM hai| bhI hai|" aimI hAlatama paMDita sukhalAla jIkA ukta dUsare pranthoMko dekhanA aura unakA yathAvazyakatA kathana bhI korI kalpanA hI kalpanA jAna par3atA hai| apane prathameM upayoga karanA eka bAta hai aura dUsare Uparake samparNa vivecana parase, maiM samajhanA hU~, ke kisI mantavyakA khaDana karanA bilkula dUmarI sahRdaya pAThakoMko ima viSayameM koI sandeha nahIM bAta hai| dUmare graMthoMko dekhakara unakA upayoga rahegA ki siddhasena gaNoke sAmane sarvArthasiddhi karane vAleke liye yaha koI lAjimI nahIM ki vaha aura rAjavArtika donoM pratha maujUda the tathA unhoMne dUsareke mantavyakA khaMDana bhI jarUra kare, cAhe vaha apanI bhASyavanimeM inakA yatheSTa upayoga kiyA kaisI hI prakRtikA kyoM na ho| 6tha aneka par3hate haiM hai| aura isaliye paM0 sukhalAlajIne isa sambandha yA kalpanA paM0 sukhajAnAjIne tatvArthamantrI meM jo kalpanAe~ kI haiM ve samucita nahIM haiN| apanI hindI TIkAkI prastAvanAmeM kI hai| vIrasevAmandira, sarasAvA, tA0 108-1940 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gommaTasAra karmakANDakI truTipUrtipara vicAra / le0-pro0 hIrAlAla jaina ema.e. elaela. bI. ] cAcArya nemicandrakRta karmakANDake sambandhameM paM0para- apane graMthama yathAsthAna rakhI thIM to kyA paracAtke * mAnandajI zAstrAne anekAMta,varSa 3,kiraNa 1 lipikAroM ke pramAdase chuTa gaI, yA TIkAkAroMne unheM meM eka lekha likhA hai, jisakA sArAMza yaha hai- jAna bUjha kara chora diyA ? yadi lipikAroMke pramAdase prAcArya nemicandra-viracita karmakANDake aneka ve chuTa gaI hotI to TIkAkAra avazya usa rAvatIko prakaraNa va saMdarbha apane vartamAna rUpameM 'adhare aura laMDre' pakar3a kara una gAthAoM ko yathAsthAna rakha dete, aura haiN| unhIM prAcArya dvArA viracita eka dUsarA graMtha prApta yadi ve prasaga liye atyanta pAvazyaka thIM to ve jAna huA hai| jisakA nAma 'karma prakRti' hai / isa kamaH bajhakara to unheM chor3a hI nahIM sakate the| isa prathakI prakRtikI 156 gAthAoMma se gAthAyeM karmakANDameM TIkAtroM kI paramparA spayaM usake kartAke jIvana kAla meM maujA hI hai| zeSa 05 gAthAoMkI bhI karma-kANDama hI. graMthakI racanA ke sAtha hI sAtha prArambha ho gaI thii| joDa denema usakA adhUrApana dUra ho jAtA hai| ye 5 karmakANDakI gAthA na0 102 meM prAcArya svayaM kahate gAthAya sabhavataH kisA mamaya kama kANDaye chuTa gaI, haiM ki gommaTasUtra ( gommaTamAra) ke likhate hI vIraathavA judA pdgii| zrataeva jo majana aba karmakANDa mAtagaDa rAjA gommaTarAya (cAmuNarAya) ne usakI ko phirase prakAzita karAnA cAheM ve usameM una 1 kara dezo (TIkA) DAlI thii| yathAgAthAoMko yathAsthAna zAmila karake hI prakAzina kreN| gommaTa muttalihaNa gogaTarAyaNa jA kayA damI / ___ isa manameM tIna bAteM mukhyata. vicAraNAya jJAta so ro cirakAla gaNamaNa ya vIramattaMDI / / hotI hai isake koI tIna mau varSa pazcAta kezavavarNAne karmakAvaDama se 75 gAvAmIkA chuTa jAnA yA gaMmmaTamAra vatti kanI meM likhA / phira karnATakavRttike jadA par3a jAnA kaba aura kaise sambhava ho sakatA hai ? pApA saMskRta TIkA racI gaI / ina TIkAoMmeM 2. una gAthAnoMke na rahanese karmakANDake una cAmuNDarAyakRta 'vezI' kA mAzraya liyA jAnA prakaraNoM kI avasthA kyA hai, tathA una gAthAmIko anumAna kiyA jA sakatA hai| saMskRta TIkAke nirmANameM jor3ane meM kyA avasthA va vizeSatA utpanna hotI hai? aneka bahazrata anurodhakoM, mahAyakoM aura saMzodhakoMga 3. karmaprakRti grantha kisakA banAyA huA hai, aura hAtha batalAyA jAnA hai| mAga aura sahesa nAmaka usakA karmakANDape kyA sambandha hai? sAdhuoMkI prArthanAya dharmacandasUri, abhaya candra gaNeza, 1.yadi ukta gAthAya karmakAyake racayitAne bAkhA vI.pAdi vidvAnoMke liye yaha TIkA bisI Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, vIra nirvANa saM0 2466 paM0 phulacandrajI zAstrI va paM0 hIrAlAlajI zAstrIke sAtha kiyA, jisakA niSkarSa nimna prakAra pAyA gyaa| karmakADakI naM0 15 kI gAthAma darzana jJAna va samyaktvakA svarUpa batalAyA gayA hai, aura usake anantara 16vIM gAthAmeM unhIM jIva guNoMkA krama nirdiSTa kiyA gayA hai| aba ina donoM gAthAoMke bIca 'miyAsthi' Adi sapta bhagiyoMke nAma ginAne vAlI karma-kRtika 16 gAthA DAla denese aisA viSayAntara ho jAtA hai jisakI sAra-graMthoM meM guMjAyaza nahIM / paripUrNatA kI dRSTi to yaha bhI kahA jA sakatA hai ki nayoMke nAma ginA dene mAtra kyA huA, unake lagA bhI batalAnA cAhiye thA para yahA~ AcArya nyAyakA grantha to raca nahIM rhe| unhoMne 12 vIM gAthAmeM jJAna aura darzanakA sapta bhaMgiyoMse nirNaya kara lene mAtrakA ullekha kara diyA hai, jo hAM yatheSTa hai| vahAM sapla bhaMgiyoMke nAma ginavAne kI koI AvazyakatA pratIta nahIM hotI / karmarrent 20 vIM gAthAmeM ATha karmoMkA nAma nirdeza kiyA gayA hai aura 21 vIM gAthAmeM udAharaNoM dvArA una ThoMkA kAryaM sUcita kiyA gayA hai| ina donoM gAthAoM ke bIca jIva pradezoM aura karmapradezoM ke sambandha Adi batalAne vAlI karma prakRtikI 22 se 26 takakI pAMca gAthAyeM na rahanese freekI saMgatimeM koI truTi to naz2ara nahIM bhAtI, pratyuta una gAthAoMke DAla denese viSaya sAkAMca raha jAtA hai; kyoMki karmaprakRti ko 26 vI gAthA prakRti yAdi baMdhake cAra prakArake nAma nirdezake sAtha samApta hotI hai / usa kramase to phira bhAge cAroM prakArake kandhoMkA kramame vivaraNa diyA jAnA cAhiye thA; kintu vahAM ATha karmoMke kAryoMke udAharaNa diye gaye haiN| isa prakAra vartamAna rUpameM 36 gaI thI / trividha-vidyA vikyAta vizAlakIti sUrine usa kRtimeM sahAyatA pahu~cAI aura sarva prathama usakA cAbale adhyayana kiyA tathA nirmathAcAryavarya traividya cakravartI abhayacandrane usakA saMzodhana karake prathama pustaka bisI / yathA / zritvA kArNATikIM vati vaNizrI kezavaiH kRtiH (tim?) kRteyamanyathA kicit vizAdhyaM tadvaduzrataiH // traividyavidyAvikhyAta vizAlakIrtisUriNA sahAyo'syAM kRtau cakre'dhItA ca prathamaM mudA // sUreH zrIdharmacandrasyA bhayacandragaNe zanaH / lilAdi bhanyAnAM kRte karNATavRttitaH // racitA citrakUTe zrIpArzvanAthAlaya munA | sAdhu sAGga mahemAbhyAM prArthitena mumukSuNA || nirmathAcAryavaryeNa traividyacakravartinA / saMzodhyAbhayacandreNA lekhi prathama pustakaH // jahAM yaha TIkA racI gaI thI vaha sambhavataH vahI citrakUTa thA jahA~ siddhAntatatvajJa elAcAryane dhavalA TIkAke racayitA vIrasenAcAryako siddhAnta paDhAyA thaa| aisI paristhiti meM yaha saMbhava nahIM jAna par3atA ki ukta TIkAke nirmANa kAlameM va usame pUrva karma kANDa meM se usakI Avazyaka aMga bhUta koI gAthAyeM chUTa gaI hoM yA qhudI par3a gaI hoN| 2. karmakAya Dhake 'adhUre va laMDharepana' ke pAMca vizeSa sthala vidvAna lekhakane batalAye haiM jo prakRti samutkIrtana nAmaka prathama adhikArakI 22 vIM aura 31 vIM gAthAoM arthAt nau gAthAoMke bhItara ke haiN| inake atirikta aura bhI kucha sthala aise batalAye gaye haiM jahAM karma prakRtikI gAthAoMko samAviSTa karanekI prAvazyakatA lekhakako pratIta huI hai| maiMne isa mahatvapUrNa viSayakA vicAra karmakAkI pratiko sAmane rakhakara apane sahayogI Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, kiraNa 1] gommaTasAra karmakAparakI truTi pUrti para vicAra . . karmakANDakI 20 vIM aura 11vIM gAthA susaMgata jAna kara chora diyA hai| unakA abhiprAya vA uma pratIta hotI hai / unake bIca ukta pAMca gAthA DAkhane bheda-prabhedoMkA varNana kara denA rahA hai jisameM unheM apa se unameM vyutkrama utpana hotA hai| vizeSatA dikhAI dI aura jinakI ghora pAThakoM kA dhyAna karmakArasakI mATha karmoM ke udAharaNa dene vAlI 21 mAkarSita karanA uge pAvazyaka baMcA jJAnAvarava vI gAthAke pazcAt 22 vIM gAthAmeM una pAThoM koMkI aura darzanAvaraNake bheda-prabhedoMkA jJAna jIva kAyarameM uttara prakRtiyoMko saMkhyAkA kramika nirdeSa kiyA gayA bhI karAyA jA cukA hai, jahAM karma prakRtiko inhIM 2 hai jo biskula susagana hai / unake bIcameM karma prakRtikI gAvAnoM meM se / gAthA pAcukI haiN| una sabakI yahAM pAThakoM ke svabhAva viSayaka dRSTAntoMko spaSTa karake punarAvRtti karanekI apekSA bhAcAryane kevala una sthaloM batalAne vAlI 28 se 15 taphakI mATha gAthA moMkI para apanI magukhI rakhI hai jinakA jJAna usa sAmAnya koI vizeSa prAvazyakatA divAI nahIM denI, khAsa kara prarUpaName nahIM ho sakatA thaa| nidrAdi bANa isI jabaki unake sTAnta prAcArya 21 vI gAthAmeM de cuke prakAra hai aura isaliye mAtra unhIMkA pahA~ varNana haiN| ye pATha gAthAyeM 21 vI gApAke spaSTIkaraNArya TIkA karanA bhAcAryame ucita samajhA / isameM koI truTi rUpa bhale hI mAna lI jAve, kintu sAra andhake mUlapATha jyAja karanA anAvazyaka hai| meM unakI guMjAiza nahIM dikhAI detii| ThIka yahI bAta karmaprakRtikI una do gAthAnoM karmakANDakI 22 vIM gAthAmeM uttara prakRtiyoMkI aura 14 gAthAnoM va gAyAnoM ke viSayameM kahI vA kramika saMkhyA batA deneke paracAta 23 vI gAthAme eka sakatI hai jinako kramazaH karmakANDako 25 vIM, 26 dama pAMca nidrAmoMkA kArya prArambha ho jAtA hai| yaha vIM aura 20vIM gAthAke pazcAt rakha denekI tanavIna kI eka vizeSa sthala hai jahAM paM0 paramAnandanIko karmakAera gaI hai| yathArthataH unase sivAya nAma nirdeSa aura kI truTi bahuta khaTakI hai, kyoMki unake matAnusAra sAmAnya svarUpa jJAnake koI nayA prakAza nahIM miltaa| viSayako pUrA aura susaMgata banAneke liye yahAM uttara unameM se sAta gAthAyeM jIvakAraDameM bhA bhI cukI haiN| prakRtiyoM ke nAma va svarUpakA kramazaH varNana honA cAhiye darzana mohanIyameM baMdha mikhyAsvakA aura udaya tathA thA aura usImeM nidrAkA pathAsthAna vivaraNa prAtA taba sattva tInoMkA rahatA hai, ataH zeSa do prakRtiyoMkA ThIka thA / isI kamIkI ye karma prakRtiko 30 se 48 astitva kaise ho jAtA hai, isa vizeSatAkA jJAna takakI 12 gAthAoM dvArA pUrti karate haiM / isa sambandha karAneke liye karmakAyasameM gAthA naM0 26 nivaDa karmakAratakI racanAkI vizeSatAkI bhora hamArA dhyAna kI gaI hai, tathA pA~ca zarIroMse saMyogI bheda kaise bana nAtA hai, aura sAre prandhako dekhate huye hameM aimA pranIta jAne hai, isa vizeSatAko batalAne ke liye gAthA naM. hotA hai ki yahAM tathA bhAgAmI truTi pUrNa jaMcane vAle 20 rakhI gaI hai| mAmakarmakI prakRtiyoMmeM aga aura sthaloM para kartAkA vicAra svayaM prakRtiyoMke medopabhedoM upAMgakA meva kisa prakAra humA isa vizeSatAko gimAnekA nahIM thA / yaha sAmAnya kathana yA to unakI dikhAne vAlI gAthA . 28 rakhI gaI hai| zeSa bhedarakhanAmeM bhAge pIche pAcukA hai,yA unhoMne me sAmAnya prabheda to sAmAnya hai, ataH jAna bUjhakara bhI ve yahA~ Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, vIra nirvANa saM02466 racayitA dvArA hI chor3e jA sakate haiN| kintu karmaprakRtikI gAthA maM075 meM do prakAra karmakANDakI 21 se 32 takakI mAthAoM meM kisa kI vihAyogati bhI ginA dI gaI hai, jisame vahA~ saMhanamase jIva kisa gatimeM jAtA hai, isakA vivaraNa zarIrase lagAkara sparza takakI saMkhyA 12 ho gaI hai| diyA gayA hai, aura kevala unhIM bAtoMko basalAyA aba yadi ina gAthAoMko hama karmakANDama rakha dete hai. gayA hai jinake samajhaneke liye baMdhAdi adhikAra paryAta to gAthA naM0 47 ke vacanasaM virodha par3a jAtA hai / nahIM haiN| yahA~ manuSyoM aura niyaMcoMke kina saMhananoMkA isase suspaSTa hai ki karmakANDake racayitAko dRSTima ina udaya hotA hai, isake batalAnekI to mAvazvakatA hI gAthAnoM kA krama nahIM hai TIkAkArane bhI vihAyogani nahIM thI, kyoMki udaya prakaraNakI gAthA naM0 214 se ke do bhedoMko chor3a kara hI pacAsa bheda ginAye haiN| 303 takakI gAthAoMmeM tiyaMcoM aura manuSyoMke udaya, ataeva ina gAthAoMko karmakANDa meM rakha denA usameM anudaya aura udayavyucchittirUpa jo prakRtiyA~ batalAI pUrvApara virodha utpanna kara denA hogaa| gaI haiM umIme kisa tiyaMcake yA manuSyake kitane saMha- karmakANDakI gAthA na. 33 me pAnApa aura nana hote haiM, isakA bhI patA laga jAtA hai / naM0 ucota nAmakI prakRtiyA~ka udayakA niyama batalAyA 265 se 272 takakI gAthA moMmeM jo guNasthAnoMkI gayA hai jo apanI vizeSatA ramvatA hai| zeSa prakRtiyoM apekSA udayAdikA kathana kiyA gayA hai, usase kima meM aisI koI ullemvanIya vizeSatA nahIM hai / ataeva guNasthAna taka kitane saMhanana hote haiM; ibhakA mA patA karma prakRtikA naM0 81 gye 61 nakakI pA~ca nathA 17 me laga jAtA hai| yaMtrakA dRSTiH. bhogabhUmike kSetroM meM pahalA 102 nakakI chara gAthAzoM ke rahane na rahaneme koI baDA saMhanana hotA hai, isakA patA 302 aura 303 naM. kI prakAza va andhakAra nahIM utpanna hotA / yahI bAna karma me laga jAtA hai aura pArizeSa nyAyama yaha bhI prakRtikI zeSa 1136 117takako pA~ca gAthAoMke samajhameM bhAjAtA hai ki karma mimeM sabhI sahanana viSayo kahI jA sakatI hai. jinameM kaMvala tIrthakara hote haiN| isI kSetra-vyavasthAkaM uparame kAla vyavasthA prakRtikA baMdha kagane vAlI pAMDaza bhAvanAmAMke nAma bhI mamamameM AjAtI hai| ataeva karmaprakRnikI 75 meM ginAye gaye haiM aura jinheM karmakANDakI gAthA naM. 82 nakako pATha va 86 se 8 sakI cAra gAthAoMke 808 ke zvAt jor3anekI najavIja kI gaI hai| yahA~ na rahaneme karmakANDama koI truTi nahIM rhtii| prasaMgavaza yahA~ karmaprakRtiko eka gAthAke pATha va saMhananoMkA uma gatiyoM se saMbaMdha uparyukta prakaraNoM meM usake arthakA bhI spaSTIkaraNa anupayukta na hogA / nahIM jAnA jA sakatA thA, ataeva usa vizeSanAko gAthA naM087 meM 'micchApubva dugAdimu' ke sthAna para basalAmA yahA~ prAvazyaka thaa| arthasokarma va mAgeke saMkhyAkramase sAmaMjasya baiThAneke ___eka bAta aura vizeSa dhyAna dene yogya hai / karma- liye 'micchApujva-khavAdisu' aisA saMzodhana peza kiyA kArakhakI gAthA maM017 meM spaSTa kahA gayA hai kideha gayA hai| kintu isa saMzodhanake binA hI 54 gAthA lagAkara sparza taka pacAsa karmaprakRtiyA~ hotI haiM- kA artha baiTha jAtA hai aura sazodhita pAThase bhI acchA dahAdI phAsaMtA prnnaasaa...| baiThatA hai vahA~ apUrvadvikAdipa apUrdhAdi upazama zreNI Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va 3,kiraNa gommaTasAra karmakANDakI zruTi pUrti para vicAra ke cAra aura apUrvAdi sapaka zreNAke pA~ca guNasthAnoM usa kRtike sambandhameM utpanna hote haiM, jinakA samAdhAna kA abhiprAya hai. jo sumaMgata baiThanA hai / gvavAdi pATha karanA usakI gAthAnoMko karmakANDa meM samAviSTa karAne kara lene no visaMgani utpanna ho jAtI hai, kyoMki kI tajavAjame pUrva atyanta Avazyaka thA / hameM aisA apUrvAdikA chorakara to khavAdi pA~ca guNasthAna ho anIna honA hai ki vaha 'karmaprakRti' eka pIche kA saMgraha nahI sakate ! hai. jisaMga bahu bhAga gommaTasArame va kucha gAthAyeM anya __ 3. aba hama isa viSayakI tIsarI vicAraNIya bAna idhara udharame lekara viSayakA sarala vidyArthI upayogI para dhyAna deNge| kyA karmaprakRti graMtha gommaTamArake paricaya karAnekA prayatna kiyA gayA hai| usakI gommaTaracayitAkA hI banAyA huA hai ? paM0 paramAnandajIne mArake atirikta gAthAoMkI racanA zailI bhAdikI sUkSma isa viSaya para vizeSa koI prakAza DAlanekI kRpA nahIM jA~ca par3atAla meM mI sambhava hai kucha kartRtvake sambandhameM kI / unhoMne usa grantha ke viSayaga nizcayAtmaka rUpare sUcanA mila sake / yadi paryApta pAna bInake pazcAta kevala yaha kaha diyA hai ki "hAvA mujhaM prAcArya vaha graMtha siddhAnta cakravartI nemicandrakI hI racanA siddha nemicandra ke kamaprakRti nAmaka eka dUsare granthakA patA ho to yaha mAnanA par3egA ki use prAcAryane karmakANDa calA hai" / para unhoMne yaha nahIM banalAyA ki isa kI racanA ke liye prathama DhAMcA rUpa taiyAra kiyA hogaa| granthake kartRtvakA nizcaya unhoMne kisa prakAra, kina phira usakI mAmAnya nAma va bheda prabheda bhAdi zrAdhAroM para kiyA hai| kyA gommaTapArakI adhikA~za nirdezaka gAthAoMko chor3a kara aura upayukta viSayakA gAthAya namo namvakara upa namicandrAcArya racina kahA hai vistAra karake unhoMne karmakANDakI racanA kI hogii| yA unakI dekhA huI praniga kartAkA nAma nemicandra diyA isa prakAra na to hameM karmakAMDa adhUre va laMdarepana huA hai ? yadi pratima karnAkA nAma yaha diyA huA hai kA anurAva hotA hai. na mame kabhI utanI gAthAoM to kyA ve gompaTamArakaM kAye bhinna koI Age pIcheke ke chUTa jAne va dUra para jAneko sambhAvanA jaMcatI hai, maMgrahakAra nahIM ho sakane ? nemicandra nAmaka aura bhI aura na kamapratika gAMmiTamArake kartA dvArA hI racita muniyoM va prAcAryoMkA ullekha milatA hai| yadi vaha kani hone koI paryApta pramANa dRSTi gocara hote haiN| aisI gommaTasArakaM kartAkI hI hai to vaha atha naka prasiddhiA avasthAga una gAthAoMke karmakAMDameM zAmila kara denakA kyoM nahIM pAI ? kyA kinhI granthakAroM yA TIkAkAroMne pramnAva hA bahA mAhamika pratIta hotA hai| isa graMthakA koI :lekha kiyA hai ? isyAdi aneka prazna Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jainadarzanameM mukti-sAdhanA [le0 zrI bhagaracanda nAhaTA,-sampAdaka "rAjasthAnI"] bhAratIya samagra darzanoMmeM jaina darzanakA bhI mahatvapUrNa svIkAra kiyA hai / gItAmeM samatya ke viSaya meM bahuta 'sthAna , tatva zAnakA vicAra isa darzanameM bar3I sundara vivecana pAyA jAtA hai / evaM karmaphalakI ho sUkSmatAse kiyA gayA hai| prAcAroMmeM 'ahiMsA' aura zrAsaktikA tyAga arthAt anAsaktayogako pradhAnatA vicAroMmeM 'anekAnta' isa darzanakI khAsa vizeSatA hai| dI hai| ina donoM sAdhanoM ke viSaya meM gItA aura jaina isa lekhameM jainadarzanAnusAra jIva aura karmakA svarUpa darzanakI mahatI samAnatA va ekatA hai|| evaM sambandha batalAkara mukti aura usakI sAdhanAke jIvase karmakA sambandha kabase aura kyoM hai ? kahA viSayameM vicAra kiyA jaaygaa| nahIM jA sakatA, kyoMki vaha rAga dveSa-rUpa vikArI anAdi-ananta saMsAra cakramaM jIva aura ajIva do pariNAmoM yA bhAvoMse hotA hai; yaha Upara kahA hI jA mukhya padArtha haiN| caitanya lakSaNa-viziSTa jIva aura cukA hai; para vaha svarNa aura miTTI sambandhake sadRza acetana-jar3a-svarUpa ajIva hai| jIva asaMkhyAt pradeza anAdikAlase hai, itanA hone para bhI jaise svarNako vAlA, zAzvata, arUpI padArtha hai, usake mukhya do miTTIse alaga kiyA jA sakatA hai, usI prakAra bheda hai 'siddha' aura sNsaarii| siddhAvasthA jIvakA zuddha zrAtmArUpa svarNase karma-miTTI alagakI jA sakatI hai, svarUpa hai, aura saMsArI avasthA karma-saMyoga janya aura isa kArya meM jo jo bAteM sahAyaka hai unheM hI 'sAdhana' arthAt vikArI avasthAkA nAma hai| dRzyamAna padArtha kahate haiM evaM sAdhanoMkA vyavahArika upayoga hI 'sAdhanA' sAre pudgala dravyake nAnAvidharUpa haiM / jaba zrAtmA apane kahI jAtI hai| sAdhanA karane vAlA hI 'sAdhaka' kahA svarUpase vicalita hokara yA bhUlakara pudgala dravya jAtA hai, aura mAdhanAke carama vikAza arthAta iSTa phala arthAt para padArthokI ora pravRtta hotA hai, bhramase unheM prAptiko 'siddhi' kahate haiN| apanA mAna letA hai yA una para Asakta ho jAtA hai, jIvake vikArI bhAvoMkI vividhatA evaM taratamatAke tabhI AtmAmeM rAga bhAvakA udaya hotA hai, rAga-se kAraNa karma bhI vividha prakAra ke hote haiM, ataH unake deSa utpana hotA hai, aura ina rAga-dveSarUpa vikArI phaloMmeM bhI vividhatA honA svAbhAvika hai / isI vividhatA bhAvoMse prAtmAke sAtha karma pudgaloMkA saMyoga sambandha ke kAraNa jIvoM meM pazu, pakSI, manuSya, deva nAraka bheda ho jAtA hai| rAga-deSarUpa cikanAhaTake astitvameM aura unameM bhI phira aneka prakAra kahe jAte haiN| koI karmaraja zrAkara jIvake sAtha cipaTa jAtI hai| jahA~ rAjA, koI raMka, koI / 'Dita koI mUrkha, koI alpAyu rAga aura dveSa nahIM hai, vahA~ para pudgaloMke hajAroM rUpa koI dIrghAyu, koI rogI koI nirogI koI sukhI koI sanmukha rahane para bhI karma-bandhana nahIM hotA / isIliye dukhI ityAdi asaMkhya prakArako taratamatA aura vividhatA sAdhanAmeM samabhAvakA mahatva sabhI prAstika darzanoMne najara AtI hai| vAstavameM ye sAre khela jIvake apane hI Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bainavIna mukti-sAdhanA 157 zAta yA azAta rUpase arjita koMke phana hai / jima unakA svarUpa dRSTAnta-vArA nIce samajhAnekA prayatna prakAra jIva karma karanemeM svatantra hai, arthAt karma-phalakA kiyA jAtA hai| pradAtA Izvara nahIM hai phala to svAbhAvika rUpase prApta eka sundara sarovarameM jala bharA huA hai, samaya ho jAte hai| jisa prakAra eka vyakti madirA pAna karatA samaya para usameM navona jala pAtA rahe aura vaha parihai to vastu svabhAvake guNase nazekA AnA svAbhAvika pUrNa bharA rahe / isake liye jalAgamanake kaI mArga rakhe hai pratyeka bhAtike padArtha apane apane guNoMkI apekSA jAte haiN| jaba hameM usa sarovarako jalase khAlI karanA sat hai, kastUrImeM garmI hai ataH uma gvAte hI zarIra meM hotA hai / to prathama jalake Aneke mArgako banda kara gagmI apane Apa A jAtI hai, jaimI vastu khAte haiM dete haiM aura purAne jalako garamI dvArA zoSaNa karake usake guNa-doSa zarIrameM svAbhAvika rUpase anubhUta hote yA eMca kara nikAla DAlanA par3atA hai| jaba aisI kriyA haiN| deza kAla, paristhiti, jala-vAyu sAre padArthoke guNa kI jAtI hai arthAt navIna jala nahIM Ane diyA jAtA doSa svAbhAvika rUpase hI anubhUna hote rahate haiM, umI aura purAne jalako bAhara pheMka diyA jAtA hai, tabhI prakAra karmakA bhI jIvake sAtha jaise rUpa-svabhAvameM baMdha vaha khAlI ho sakatA hai| yadi navIna jala dhAneke hotA hai, usase una karmoM meM tadanarUpa phala pradAnakI zakti mArga banda nahIM kiye jAte to cAhe kitanA hI prayAsa utpanna hotI hai, aura jaba jima karmakA udaya hotA hai, kyoM na kareM sarovara kabhI khAlI nahIM ho sakatA / idhara taba vaha apane svabhAvAnumAra phana utpanna karatA hai| jala nikAlane jAyeMge, udhara bharatA rahegA / phalataH ___ yaha to huI jIva karmake sambadhakI bAta, aba yaha iSTa-siddhi nahIM hogI / isI prakAra jIvarUpa sarovarameM mambandha kisa prakArase alaga ho sakatA hai usa para karmarUpa jala bharA hai| jaba hameM jIvako kA~se mukta vicAra karanA hai / jIpake sAtha kamauke sambandha honeke karanA hai, to Avazyaka hai ki hama karmake dhAneke jitane bhI mArga hai jaina darzanameM unheM 'zrAsava' tatva mArgoM rUpa prAsrava dvAroMko rokeM, aura pUrva ba~dhe huye kahate haiM aura karmake pAneke mArgokA virodha 'savaratatva' kA~ko tapa-saMyamAdike dvArA bAhara nikAla kara pheMka deM karmosa sambandha ho jAnA 'vandha tatva' jina karmoM dvArA yA zoSita krdeN| isase naye kokA ba~dha hogA nahIM jIvase karma vinAsa hote hai, una 'nirjarA-tatva' aura aura parvake karma bhogakara yA tapAdi sadguSThAnoMse naSTa sampUrNa rUpasa svAbhAvika avasthA prApta kara lenA kara dene para jIvakI mukti honA anivArya eva svAbhAarthAt karmoMse mukti ho jAnA 'bhovatatva' hai / isa prakAra vika hai| jIva aura ajIva do mukhya tasvoMke sAtha ina pA~ca jenadarzanakI sAdhana praNAliye tattvoMko jor3a denese tattvoMkI sakhyA 7 ho jAtI hai| aba yahA~ yaha batalAnA Avazyaka hai ki karmo ke kahIM karma aAsatra tattvake vizeSa spaSTIkaraNa ke liye Agamana ke mArga prAstrava-dvAra kauna kaunase hai, kaise puNya aura pApa ina donoMko pRthak tattva mAnA gayA unako rokA jAtA hai va pUrva saMcita karmokA zoSaNa hai, isase nava tattva kahe gaye haiN| inameMse . hameM sAdhanA kisa prakAra ho sakatA hai| ina bAtokI jAnakArI va mArgameM tIna tatvoMkI jAnakArI paramAvazyaka hai, ataH usake anusAra zrAcaraNa karanA hI sAdhanA hai| Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 anekAnta mAlavadvAra - pradhAna 1 rAga aura 2 dveSa 5 indriyA~ - kAna, nAka, A~kha, jivhA, zarIra ke viSayoMkI icchA va zrAsakti - 4 kaSAya - krodha, mAna, mAyA, lobha ( rosa, zrahaMkAra, kapaTa, tRSNA ) 5 zravrata -- prANI hiMsA, mithyA bolanA, corI karanA, maithuna- kAmabhoga, parigraha- muvaza vastuoM kA saMgraha 3 yoga - mana, vacana, kAyakA zubhAzubha vyApAra' zubha yogase puNya baMdha hotA hai usase zubha phaloMkI prApti hotI hai aura azubha yogase pApa ba~dhatA hai / 25 kriyAyai - paritApa, prANabadha dveSa zrAdikI pravRttiyoM ( lekha vistArabhaya se sabakA vivaraNa nahIM diyA jA sakA / vizeSa jAnane vAloMkI icchA vAloMko karma-grantha tatvArtha sUtrakI TIkAe~ aura navatatva zrAdi grantha dekhane cAhiyeM ) saMvara 3 gupti - 1 manogupti duSTa saMkalpa evaM acche bure mizrita vicAroMkA tyAga kara acche acche vicAra rahanA, IzvarakA dhyAnAdi / 2 vacanagupti - yadvAtadvA na bolakara mauna dhAraNa karanA / yA sanmArgakA upadeza denA, prabhukA bhajana zrAdi / 3 kAya gupti - pApa karmoMse kAyAkI pravRti haTAkara paropakAra rUpa pravRttiyeM karanA, caMcala indriyoM kI pravRttiyoM kA virodha kara lenA arthAt uparyukta tInoM yogokA nigraha karanA / 5 samiti - 1 IryAsamiti kisI bhI jantuko kleza na hoetadarthaM sAvadhAnatA pUrvaka calanA / bhASAsamiti satya hitakArI parimita aura saMdeha rahita bolanA / 2 [ bhAdrapada, bIra nirvANa saM0 2466 eSaNA samiti - jIvana-yAtrA meM zrAvazyaka nirdoSa sAdhanoM ko juTAne ke liye sAvadhAnatA pUrvaka pravRtti / zrAdAna nikSepa samiti - vastu mAtrako bhali bhA~ti dekha va pramArjita karake lenA yA rakhanA / utsargasamiti--jahA~ jantu na ho aise pradezameM dekha kara yA pramArjita karake hI malAdi zranupayogI vastukA DAlanA / gupti meM sat kriyA niSedha mukhya hai aura samiti meM satkriyAkA pravartana mukhya hai / 10 dharma- - kSamA, mRdutA (namratA ) saralatA, nilamatA satyatA, saMyama, tapa tyAga, mamala tyAga, brahmacarya / isase saMyama ke sataraha prakAra hai -5 indriyoMkA nipaha 5 avatakA tyAga, 4 kaSAyoMkA japa 3 yogoMkA nigraha / 12 bhAvanAyeM - zranuprekSA yA gaharA cintana 1 anitya 1 amaragA 3 saMsAra 4 ekatva 5. zranyatva 6 azuci7 zrAzrava 8 saMvara 1 nirjarA 10 loka 11 bodhidurlabha ra 12 dharma, ye bAraha bhAvanAyeM haiM / 22 pariSakA sahanA 3 4 5. kSudhA tRSA, zIta uSNa, dazamazaka, nagnatva, arati, strI, caryA, niSedha zayyA, Akroza; vadha, yAcanA, zralAbha, roga, tRNasparza, mala, satkAra, prakSA zrajJAna, aura pradarzana, ye 22 pariSada haiM / 4 cAritra - 1 sAmAyika ( samabhAva pUrvaka rahanA ) 2 chedopasthApana (vizeSa zuddhi ke liye punaH dIkSA) 3 parihAra vizuddhi ( vizeSa tapa pradhAna ) 4 sUkSma saMparAya ( krodhAdi kaSAyakA prabhAva kevala sUkSma lobha rahanA) 4yathAkhyAta ( vItarAga bhAvakI prApti) Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bainadarzava mukti-sAdhanA nirjarA tasvake prakAra 1 parvokta 5 toko apanI zakike anusAra aMzataH 1 anazana-zrAhArakA tyAga, 2 Unodara kSudhAse pAlana karanA aNuvrata hai jaise niraparAdhI jIvako kama bhojana karanA, vRttisakSepa-vividha vastuoMke mAranekI buddhise nahIM mAranA, 2.3 vizeSa aniSTakAraka lAlacako kama karanA, 4 rama tyAga-ghI, dUdha, dahI, rAjadaNDa va loka niMdAdone vAlA asatya na bolanA va vaimI corI nahIM karanA, 4 para strI gamanakA tyAga, guha, tela, va pakvAnakA tyAga aura madhu, mAMsa, makkhana va madirAkA sarvathA tyAga / 5 kAyakleza dhanadhAnyAdikA parimANa kara lenA. usase adhika na Thaha garmI yA vividha aAmanAdi dvArA zarIrako kaSTa rkhnaa| denA, 6 selInatA-aMgopAMga saMkoca kara rahanA, tIna guNa vrata-1 cAroM dizAoMmeM gamanAgamanakA ekAntasthAnama saMyata bhAvase rhnaa| parimANa dig bata, bhoga aura upabhogakI vastuoMkA parimANa dezavata 3 anAvazyaka anartha pApoMkA tyAga Upara ke 6 bheda bAhya tapake haiM, zrAbhyatarika 6 bheda , anarthadaNDatyAgabata ora 4 zikSAbata 1 mAmAyika ( niyata samaya taka sama bhAvase rahanA) 1 prAyazcita-doSa zodhana, 2 vinaya,3 vaiyAvRtya 2 dezAvakAlika-pUrva parimANa jo jIvana bharake saMvA, 4 svAdhyAya-vAcanA pRcchanA, praavrtnaa| liye kiyA hai pratyeka dina va samaya ke liye saMkSepa, (AmnAya ) anuprekSA, dharmopadezarUpa, 5 dhyAna, 3 popadha-upavAmapUrvaka zarIra vibhapAkA tyAga kara 6 utsarga-dhanadhAnya evaM zarAdikA mamatva haTAnA dharmama nasara honA 4 supAtra sAdhutroM zrAdiko daan| aura kApAyika vikAroM meM tanmayatAkA syAga / jIvakA karma bandhanama mukta ho jAnA hI 'mukti' hai, yahAM para lekha vistAra bhayame mukhya medoMkA hI ima avasthAko prApta hone para prAtmA nirlepa, nirvikAra nirdeza kiyA hai inameMse eka eka bheda bhI aneka prakAra evaM ananta zaktiko prApta hotA hai| jIvakA svabhAva haiM, una mabakA svarUpa jAnane ke liye tatvArthasUtra, UrdhvagatI-gAmI kahA jAtA hai / ataH bandhana ke kAraNa navapadArtha jJAnamAra Adi granthAkA adhyayana karanA jIvakA svabhAva aAcchAdita thA, vaha mukta hote hI pragaTa caahiye| hotA hai, aura umake kAraNa prAtmA saba deva lokoMke saba mAdhakoMkI yogyatA ekasI nahIM hotI, ataH kAra jo sphaTika ratnakI middha zilA hai usase eka yogyatAke tAratamyake anusAra do prakArakI sAdhanA yojana ke bAda lokakA anta AtA hai, vahA~ jAkara batalAI gaI haiM:-1 gRhastha aura 2 muni / inamese nivAsa karanA hai / muktAvasthA prApta zrAtmAe~ apane dhyeya muniyoM ke 5 vrata hote haiM 1 ahiMsA, 2 tyAga, 3 .acaurya kI sampUrNa siddhi kara letI haiM ataH ve 'siddha' kahalAte 4 brahmacarya 5 aparigraha ina pAMco vratoko sampUrNa rUpase haiN| aise siddha ananta haiM, phira bhI arUpI honeke kAraNa pAlana karanA munikA dharma hai aura aMzataH pAlana karanA na to sthAnAbhAva evaM bhIr3a hI hotI hai aura na zarIrake gRhasthakA dharma hai / gRhasthake brata 12 kahe jAte haiM, ve abhAvake karaNa vahAM jagaha rukanI hai, eka hI sthAnameM isa prakAra haiM: ananta AtmAoMke rahane para bhI eka dUsareke liye Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAdrapada, pIra nibasa. nyAdhAta utpana nahIM karate / mukti ho jAneke bAda punaH ke abhAva meM unake karma bandha nahIM hote, aura karmakA saMsArameM lauTanekA unake koI kAraNa vidyamAna nahIM sambandha na honese ve saMsArameM punaH lauTate bhI nhiiN| rahatA, prataH sAdi ananta sthitiko ve prApta hojAte haiN| zuddhAvasthAko prApta karane para saba prAtmAeM eka samAna zAna, darzana cAritra aura ananta zakti unake vyasta hai, ho jAtI haiM, unameM na to koI uttama hai aura na koI ataH sAre vizvake trikAla viSayako ve jAnate haiN| nIca arthAta bar3e choTe-panakA bhI koI tAratamya nahIM vizva prapaMca duHkhakA ghara hai, usake ekAntAbhAvake rahatA / pratyeka prAtmAko jIvAdi padArthoMkA svarUpa jAna kAraNa mukta jIva ananta sahaja svAbhAvika sukhakA kara aAkhavakA tyAgakara saMyama aura tapa rUpa saMvara-nirjarA anubhava karate hai| jisa prakAra vyAdhi duHkha hai aura dvArA karmoM ke bandhanako tor3a mukti-zuddhAvasthA prApta karane umake naSTa ho jAnese manuSya sahaja sukhakA anubhava kA yatna karanA cAhiye, yahI jaina darzanakI sAdhanAkA karatA hai, usI prakAra karmajanya duHkhake nitAntAbhAvameM parama lakSya hai| parama sukha prApta ho jAtA hai / inchA, vAsanA, Asakti prAgraha ti-rasa pInA bArambAra // Teka // tikta bhAva se rikta karegA, mAnasa kA bhnnddaar| sindhu yahI hai sAmya-sudhA kA, karanA isase pyAra / / zAntirasa pInA bArambAra // 1 // ghala jAvegA pApa-maila saba, kara snAna samhAra / kIrti vizva meM vistRta hogI, hogA sat satkAra // zAntirasa pInA bArambAra // 2 // sevaka bana madhyastha bhAvakA, rAga-dveSa parihAra / ubhaya parigrahase cetana tU, mamatA bhAva nivAra // zAntirasa pInA bArambAra // 3 // kala-mala-haraNa vimala-pada-kAraNa, karana bhavArNava pAra / nitya niyama se sAdhana karanA, pAnA "prema" sudhAra / a0 premasAgara paMcaratna "prema" rIThI Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMgakA matavicAra [mana lekhaka-mI ema. govinda ] (gata phiravase bhAge) (A) gaNitasArasaMgraha jo 8 zlokoMko uddhRta kiyA hai, unameM se apane yaha jaina gaNitajJa 'vIrAcAya' kI kRti hai, lekhake liye jitanA bhAvazyaka aMza hai utanA yahA~ isa prakAra zrImAna pAThaka mahAzaya (ka0mA0bhUmi- diyA jAtA hai:kA pa.6) ne kahA hai; para isakA nAma 'mahAvIrA- akhaNyaM nijagarasAra pasyAnaMtacatuSpam / cArya' hai, yaha bAta kai. vA. zrIzaMkara bAlakRSNa namastasmai jinedrApa mahAvIrApa vApine // // dIkSitake 'bhAratIya jyotiH zAstra' marAThI graMtha (pR0 zrImadAmodhavarSaya yena sveTahiriyA // 3 // 230 ) se, tathA alAhAbAdase prakAzita 'sarasvatI' vizvastakAntapasya syAhAhanyApavAvinaH / nAmako hindI mAsika patrikAko julAI (1927) devastha nRparnugasya vardhatA sasya zAsanam // 8 // mahInakI saMcikA (pR0 783 ) se mAlUma par3atI "cakA (pR0 762) sa mAlUma par3atA imameM 'vardhatAm' (vRddhigata ho) isa prakAra hai| yaha varAhamihirAcAya' ( I0 sa0 505) vartamAna kAlArtha vidhyAzI rUpa prayoga karanese, yaha aura umA jyotiSa granthoMke vyAkhyAtA 'bhaTTA. prantha bahazaH amoghavarSa-napatuMga nAmaka kisI tpala' ( I0 sa0 967) ke samaya ka bIcameM huA narezake zAmanakAlameM likhA huA mAlUma par3atA hogA, isa prakAra zrI pAThaka mahAzayana kahA hai| hai| para rASTrakUTavaMzake nabhaya zAkhAke narezoMmeM (pR06) para konase AdhArase yaha bAta nirNaya 'amoghavarSa-nRpatuga' upAdhiyoMme yukta nareza kI gaI so mAlUma nhiiN| yaha gaNita prantha hote bahatasaM hogaye haiM ataH isa avatArikAmeM kahA huye aura isakA kartA svayaM gaNitajJa hote huyaM bhI , huA napatuMga vahI hai yaha kaise kahA jA sakatA hai ? isakA racanA-samaya isameM nahIM kahA, yaha bar3e ima AcAryane apana pantha racanekA samaya, sthAna pAzcaryakI bAta hai| athavA apane jima rAjAkA nAma liyA usake ___ isa 'gaNitasArasaMgraha' kI avatArikA-praza pitAkA nAma nahIM kahA, imameM isake nRpatuMgako stise zrI pAThakane apanaM upAyAna (pR07) meM apanA nRpatuMga mamajha kara kahA huA zrI pAThaka + varAhamihirakA aura mahotpalAkA samaya zrI mahAzayakA vaktavya ThIka nahIM jaMcatA hai| mahAmahopAdhyAya sudhAkara dvivedIjIke 'gaNakataraMgiNI' athavA ima AcArya nRpatuMgako apane nAmaka saMskRta grandhake bhAdhArase kahA hai usa granthameM isa lekhakA napatuMga mamajhakara niSpramANase svIkAra bIrAcArya (athavA mahAvIrAcArya) kA ullekha nahIM hai| karane para bhI, isa kAvyame kahA huA vidhvasta' Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada. vIra nirvANasaM.2016 - - zabda koI choTI bAta nhiiN| 'vidhvastaikAntapakSa' gA? aimI avasthA nRpatuMganaM ekAnta pakSako kA artha 'ekAntapakSa' ko samUla naSTa karane vAlA nirmUla kiyA, isa prAcAya vacana para kaima hai, 'ekAntapakSa' yAne bhAgavata vaiSNava dharma * / para vizvAsa kara sakate haiM ? itihAsako eka tarafa yaha nRgatuMpake kisI bhI zAsanama, upake sambandha Dhakalakara hI isake kahe hue vacana para vizvAsa meM usake samakAlIna aura koI likhe hue lekhoMme kara sakate haiM ? yadi vizvAsa nahIM kara sakate aura usake sambandhameM jinamana-guNabhadrAdi dvArA haiM to ima natuMgako 'syAdvAda-nyAyavAdI' yAnaM kahe hue vacanoMse, tathA usake sambandha aba taka 'jainadharmI' pratipAdana karane vAlI bAta para kaise upalabdha itihAsase, mugala bAdazAha auraMgajebake vizvAsa kara sakate haiM ? hindU dharma aura hindu mandiroMko vidhvaMsa karane athavA isa AcAya kA abhiprAya vaimA nahIM(tathA sunI hokara ziyAoMkI masajidoMko barbAda yAne napatuMganaM ekAnta pakSako yA ekAnta pakSakarane) ke samAna isa nRpatuMgane kiyA yA karavAyA sambandhI dharmamandiroMko yA ekAntapakSa vAloM yA prayatna kiyA, isa bAtako siddha karane vAle ko vidhvaMsa kiyA yaha atha nahIM; para apane meM taba koI pramANa haiM kyA? apane 'kavirAjamArga' kAvyameM taka rahe hue ekAnta pakSake vizvAsa-zraddhAkA bhI kisI prakArakA samayaviruddha kArya nahIM karanA nimala karake, arthAta ekAnta svadharmakA tyAga cAhiye ( 1,104) isa taraha mukta kaMThase kahane karake, dharmAntarakA grahaNa karakaM ApasyAdvAdanyAyavAlA yaha dharma-vidhvaMmake kAryameM kyA hAtha DAle- vAdI' jaina hA, yaha artha yadi uma AcArya__* 'ekAntaparva' athavA 'ekAntadharma kA artha vacanama nikalatA hai to uma para vicAra kreN| 'mahAbhArata' ke 'zAntiparva' ( mokSadharma ) ke 'nArA- ima nRpatuMgane jinasanakaM upadezamaM jaina paropAkhyAna' meM tathA 'zrImadbhagavadgItA' meM kahA dIkSA lI ho to vaha jinamenaka maraNake pahile dumA pahiMsApradhAna bhAgavata vaiSNava dharma hai, ise pAMca hI honI cAhiya-hamAre vicAramaM I0maba 848ke mAtra' nAma bhI hai / (Vide Bhandarkar's pahale honI cAhiye, usake poche nahIM / para isake "Vaishnavism, Saivism and other zAsanakAlakaM 52 veM varSa ( I0 san 866) ke minor religious systems"-Strassburg) pahile diye hue zAmana zirolegyame yaha hariharI isake sambandha meM 'gahApurANa' meM (madhyAya 131) bhAgavatameM vaiSNava dhamake hariharoM meM bheda nahIM yaha isa prakAra kahA hai : bAta zAMtiparva' ke usI 'nArAyaNopAkhyAna' (abhyA. 168 ) meM kahI hai| "jo zakarako pUjA ekAntenAsamo viSNuryasmAdeSAM parAyaNaH / __mahIM karate hue mujhe pUjeMge to unakI hAni hogI, ve tasmAdekAntinaH proktaastdbhaagvtcetsH| mere nigrahake pAtra haiN|hm donoM meM bheda nahIM" ("zrIkRSNamiyAyAmapi sarveSAM devadevasya sa priyaH / rAja-bANIvilAsa) nAmakI mahAbhAratakI * karNATaka bhApatsvapi tadA yasya bhaktiramyabhicAriNI // TIkA; zAnti parvameM 'moSadharma' pR0 218) - ---- --- --- - - - --- ---- -- -- Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMgakA mata vicAra bhakta mAlUma par3atA hai-kintu jainI thA yaha humA to kisI jainAcArya ke upadezase hI honA mAlUma nahIM par3atA; vaise hI usI zAsanake 'gA- cAhiye, isa viSayameM usakA upadezaguru jinasena bodhana' 'kIrtinArAyaNo' 'mahAvituvarAjyambokha' thA isa prakAra kucha logoMkA vizvAsa hai / para ityAdise yaha vaigNava thA, yaha bAta spaSTa mAlUma jinasena-dvArA nRpatuMga jainI hubhA, yaha bAta par3atI hai| isake antima varSake (I. san 877) 'gaNitasArasaMgraha' meM nahIM kahI gaI, athavA jinasoraba naM 85, (E.C.Vol.Vill., pt.ll) zAsana senake sivAya anya jainAcAryake upadezase nRpatuMga se bhI, yaha jaina thA isa sambandhameM koI pramANa jainI huA yaha bAta nahIM kahI gaI aura janmataH nahIM milatA / para I0 ma0 877 ke pazcAta nRpa- jainI nahIM rahe narezako jainI kahA gyaa| prazasti tuMga jaina kyoM nahIM bana sakatA ? yaha AkSepa ho ke aneka padyoMmeM vaha kisake upadezase jainadharmI sakatA hai| para yaha bAta ho bhI makatI hai aura huA isa mambandhameM bhI eka do bAta likhanA usa nahIM bhI; kyoMki I0 sa0 877 meM nRpatuMgakA dehA- pranthakartAkA kartavya thaa| vasAna huA ho, yA rAjyakArase nivRta hokara ataeva isa gaNita graMthakI prazastimeM kahA umana vAnaprasthAzramakA grahaNa kiyA ho, isakA humA vaktavya usa AcArya-dvArA svataH jAnA huA niSkarSa aba taka nahIM huA, anizcita aitihA- satya nahIM kintu karNaparaMparAse sunI huI pAtako sika ghaTanA parase aimA hI thA yaha kahanA ThIka likha DAlA mAlUma par3atA hai| aitihAsika dRSTimeM nhiiN| vaha kaimI bhI ho, isa prAcAryake vaktavya yaha bAta mUlya nahIM rakhatI / 'pArIbhyadaya' ke kA vicAra karane meM koI vAdhA nahIM, kyoMki 'deva- TIkAkAranaM usa kAvyameM 'bhuvanamavatu devaH sarvadAspa nRpatuMgasya vardhatAM tasya zAsanam' isa prakAra moghavarSaH' isa prakArake eka AzIrSacanase isake vaktavyase vaha napatuMga usa vakta zAsana (bahuzaH Apa sunI huI janazrutikA prAdhAra lekara) karate hue vyaktise bhinna rAjyabhArase nivRtta bar3e bhArI bhatizayoktipUrNa kathA-tantu-jAlako ' (arthAta pahile zAsana kiyA huA ) nareza, yaha bunA hogA aisA mAlUma par3atA hai| para yogirAT artha nahIM honA; para I0 sa0 877 taka nRpatuMga paMDinAcArya ke samAna yaha (vIrAcArya) jinasena, jaina nahIM thA yaha bAta hama pahile avagata kara nRpatuMgase 550-600 varSoM ke idharakA vyakti nahIM haiM, (bahuzaH) anake samakAlIna hogA, isa prakAra __uma mamaya jinasenAcArya jaina matApragae / AkSepa karane para, jinasena aura usake khAsa thA; nRstuMgane eka bAra bho use vandana kiyA hogA ziSya aura amoghavarSa-nRpatuMgakaM zAsanameM bhI, to usa para isa narezakI zraddhA ho sakatI hai / aimI usake samayAnantara usake putra akAlavarSake zAsana avasthAmeM isa 'gaNitasArasaMgraha' meM usa jina- meM bhI vidyamAna guNabhadrasa bhI jo bAta nahIM kahI senakA nAma kyoM nahIM ? nRpatuMga janmase jana dharmI gaI umako ima mahAvIrAcAryane kahA hai to use nahIM thA yaha bAta sabhI jAnate haiM; yadi vaha jainI aitihAsika tathya kaise mAna sakate haiM ? Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAdrapada, vIra nirvANa saM. 21) para isa prAcAryase kahA huA amoghavarSa- vivekAtyAvarAna rAjJeyaM rasnamAvikA / vRpatuMga hamAre isa lekhakA nAyaka na hokara, rASTra racitAmoghavarSeya mudhiyA sadalaMkRtiH // kUTavaMzakA (athavA anya kisI vaMzakA) aura Several editions of this work have koI nasI nAmakA nareza hogA to isa bhAcArya since been published in Bombay. It ke kathana aura isa narezake sambandha meM tarka-vitarka is variously attributed to Sankara Charya, Sankarananda and a SvetakaranA isa lekhakA uddezya nhiiN| inbara writer Vimala. But the royal (i) praznottararatnamAlikA authorship of the 'Ratnamala' is yaha eka nItimArgopadezI choTAsA saMskRta Contirmed by a Thibetan translation of it discovered by Schiefner in which kAvya hai / bambaI 'nirNayamAgara' mudraNAlayase the author is represented to have prakaTita kAvya mAlAke saptama gucchakama yaha been a kingand his Thibetan name, "Indian Anti as retranslated into Sanskrit by the quary' (Vol. XII.) meM isa kavitAke sambandha same scholar, is Amoghodaya, which meM (pR0218) isameM 3. padya haiM aisA kahA hai| ise obviously stands for Amoghavarsha. prathamataH prakAzita karane vAle zrImAna ke.bI. This work was composed between Saka 797-99; in the foriner year pAThaka mahAzaya mAlUma par3ate haiM, parantu 'kavirAja Nripatunga abdicated in favour of mArga'ke upodghAtameM isakA nirdeza karate vakta his son Akalavarsha" isameM kula kitane patha haiM so likhA nahIM, vaise inakA yaha vicAra kahA~ taka ThIka hai, isa hI unheM milI huI pratika antima eka padyako sambandhame vicAra karanaMka pahile, usa vicArauddhata karaneke sivAya usameM aura padyoMko diyA sambandhI kucha padya yahA~ denA Avazyaka haibhI nhiiN| usa upodghAtameM (pR09) isa kavitAke praNipatya paImAnaM praznottararatnamAlikAM vye| sambandhameM bhApa kahate haiM: nAganarAmaravandhaM devaM devAdhipaM vIram // 1 // "Nripatunga was not only a liberal patron of letters, but he is also kaH khalu nAlaMkriyate dRSTAdRSTArthasAdhanapaTIyAn / known as a Sanskrit author. A few kaMThasthitayA vimalapraznottararatnamAlikyA // 2 // years ago I discovered a small Jaina ................................. work entitled " 'Prasnottara-ratna. iti kaMThagatA vimalA praznottara snamAbikAyeSAm / mala' the Concluding verse of which owns Amoghavarsha as its author : te muktAbharaNA api vibhAnti vihassamAjeSu // 28 isa mUla kavitAkA aMgrejI pacAnuSAva-pukta merA kAvyamAlA' ( Nirnay-Sagar Press) dekha Canara High School Magazine, ke saMpAdakane use prakaTa karaneke liye saMgrahIta Mangalore Vol. II prathama aMka prkaashit| 'ka' aura 'kha' nAmAMkita hastalikhita pratiyomese Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatugakA mata vicAra 'ka' pratikA antima padya isa prakAra diyA hai- paMjarI" donoM meM nItiyoSaka aura dharmabodhaka tatva racitA sitapaTaguruvA vimatA vimalena rsnmaalev| pratyeka padyase TapakatA hai-arthAta dharma aura nItikA praznottaramAleyaM kaThagatA kaM na bhUpayati // 26 // pRthakaraNa inakIkRtimeM rahanA vizvasanIya nahIM hai| isake alAvA 'kha' pratikA mantima padya aura (3) vaise hI isa kavitAmeM bhaktiyoSaka vaktavya taraha hai: nahIM hai| kisI dhArmika rItise bhI upAsanAvivekAyatarAjyena rAjJeyaM rasnamAlikA / sambandhI bAteM nahIM haiN| ata eva yaha zaMkarAcAryakI racitAmoghavarSeNa sudhiyA sagaMkRtiH // 2 // athavA zakarAnandakI kRti hogI yaha kahanA ThIka yaha kRti zrImacchaMkarAcAryase yA usake paramparA nhiiN| (4) sAtha hI sAtha isake pArambhameM yA ke zaMkarAnanda yatisa racita hogI aisI bhI pratIti antima bhAgameM viSNu athavA zivakI stuti bhI hai / isa kRtikI purAnI hasta pratiyoMme varddhamAna - nahIM hai aura unake nAma bhI nhiiN| ina saba bAtoM jina stuti-sambandhI padya na hoMge, aura mAtha hI se mAlUma par3atA hai yaha ina bhASAyoMkI kati nahIM sAtha unameM antima padya ( 'vimala' zvetAmbara guru hai| (5) isake 12veM padhameMnAmakA pAThAntara bhI, amoghavarSa nAmakA pAThAntara 'nalinIdalagatabalalavataraka ki pauvanaM dhnmyaapuH|' bhI ) nahIM hoNge| isa kRtimeM racanAntara prakSepa isa prakAra hai, zaMkarAcAryako 'dvAdazapaMjarI' ke bahuta dikhAI dete haiM ataH zaMkarAcArya tathA zaMkarA- 10veM padya meMnanda bhI isake kartA nahIM hoMge kyoMki: nalinIdalagatasalilaM taralaM / (1) AtmaparamAtmakA aikyatvaka sambandhameM tahajIvitamatizayacapalam // imameM cakAra zabda bhI nahIM; (2) athavA nIti aisA hai / para isase ina donoMkA kartA eka hI hogA bodha-sambandhI hama eka choTIsI kavitAmeM siddhAnta yaha kahanA ThIka nahIM; kyoMki nalinIdala meM sthita tathA dharmabodhanako havA bhI nahIM dIkhatI;para zaMkarA jalabindukI caMcalatAkA apane jIvana, AyuSya, cAryakI choTIsI kRti "dvAdazapaMjarI' "carpaTa dhanake sAtha upamA karanekI rUDhi sanAtana, bauddha, 'kAmyamAlA' saptama guDchaka (pR. 121 aura jainadharma zAstroM meM bahuta purAnI samayase bhArahI hai123) ina saba bAtoMse yaha kavitA ina AcAryoMkI kRti zrImAn pAThaka mahAzayane 'kavirAjamArga' ke nahIM hai, yaha bAta niSkRSTarUpase kaha sakate haiN| upodghAtameM isa zlokako uddhRna kiyA hai vahA~ para aisI avasthAmeM imakA kartA napatuMga hI ho 'sudhiyA' hai, 'kAmyamAlA' meM prakaTita kAmyameM yahA~ sakatA hai kyA ? zrImAn pAThaka mahAzaya jaise 'sudhiyAM' hai| 'sudhiyA' ('sudhi'zabdakA tRtIyaka vacana) vidvAna bhI ise nRpatugakI kRti mAnate haiM, para kahane ke badale 'sudhiyAm' ( usI zabdakI SaSTI vibhaki nimnalikhita kAraNoMse unakA abhiprAya ThIka kA bahuvacana ) kahanA ThIka mAlUma par3atA hai| mAlUma nahIM par3atAH Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, vIra niva saM. 2015 (1) uparyuka 'kAvyamAlA' meM kahI huI 'kha' hogA aisA mAlUma par3atA hai| hasta pratimeM 'vivekAyakarAjyena' isa eka hI padya ke (3) ima kavitAke 2re aura 28 veM padyoMmeM sivAya anya 28 paca aura 'ka' hasta pratike sabhI dikhAI dene vAlA 'vimala' zabda kevala nirmala 29 padya saMskRta 'AryA' chandameM haiM, parantu 'kha' prati itanA arthase yukta guNavAcaka nahIM, kintu kavine kA yaha eka antima padya ho 'anuSTubh' nAmakA apane nAmake zleSase umakA upayoga kiyA zloka hai-yaha kyoM ? nRpatuMgane anya 28 padyoMko hogA, yaha bAta zIghra mAlUma par3a jAtI hai| anaH AryA chandameM racakara, bhApa vivekase rAjyabhAra kavikA nAma 'vimala' hI honA caahiye| tyAgakara pazcAta isa kavitAko racanA karate hue (4) napatuMga zaka saM0797 ( I0 san 875) yahIM eka padha'anuSTam' zlokameM kyoM racA ? itanI meM apane putra akAlabarSako apanI gaddI para baiThA choTIsI kavitAmeM do tarahakaM chandoMkI kyA jarUrata kara Apa rAjyabhArame nivRta huA, isa prakAra thI para 'ka' pratike aMtima pRSThoMmeM isakA karnA bhImAna pAThaka mahAzayakA kahanA hai, para aise 'bimala' nAmaka zvetAmbara guru kahA hai, isI bAtako niSkRSTa vaktavya ke sambandhameM Apane koI AdhAra kahanevAlA padya usa kRtike anya saba padyoMkI taraha nahIM diyA / yaha vaktavya ThIka nahIM mAlUma par3atA; prAryA chandameM raha kara, kRtike racanAsamanvayake kyoMki I0 sa0 875-76 ke kucha zAsanoMme nRpasAtha susaMgata hai, ata eva mUla kRtikA aMtima padya tugake putra akAlavarSa nAmaka kRSNa kA nAma hote isa 'ka' pratikI aMtima 'AryA' hI honI cAhiye hue bhI vaha nareza thA yaha bAta nahIM, yuvarAja hote aura isa kavitAkA racitA usameM kahA huA huye apane pitA nRpatugake rAjyake dakSiNa bhAgakA 'vimala' hI honA cAhiye aimA mujhe mAlUma par3atA pratinidhi thA yaha bAta hai / rAjadhAnI maanyhai| (2) isa kavitAke pahile dUsare aura 283 kheTameM taba nRpatuMga gaddI para thA, yaha bAta spaSTa padyoMme isakA nAma 'praznottararatnamAlikA' kahA hai| isake sivAya I0 sa0877 ke soraba naM0 85 hai. 'ka' pratike aMtima padyake prathama caraNameM ise veM zAsaname bhI taba napatuMga gaddI para thA aisA 'ratnamAlA' ke sAtha tulanA kiyA hai, usake dvitIya likhA hai aura yaha bAta pahile bhI kahI jA cakI caraNameM isakA nAma kahate vakta 'ratnamAlA' isa hai| ataeva I0 sa0 87 taka nRpatuMgane rAjya prakAra punarukti nahIM karate huye praznottaramAlA tyAga nahIM kiyA, yaha bAta vyakta hotI hai| kahanA samaMjasa hai / para 'kha' pratike aMtima (5) isa 'praznottararatnamAlikA' ke tibbata 'manuSTam' zlokameM ise 'ranamAlikA' kaha kara bhASAke anuvAdameM isakA kartA 'amoghodaya' nAma 'praznottara' nAmake pradhAna pUrva padako hI chor3a kA rAjA kahA hai; isI bAtake AdhArase zrImAna diyA hai| ataH isa kAvyake aMtake vaktavya tathA pAThaka mahAzayane use amoghavarSa kahA hai; parantu 'kha' pratike aMtima pathake vaktavyameM parivartana dikhAI yaha bAta ThIka nahIM hai, kyoMki-(1) 'kha' pratike denese 'kha' pratikA aMtima padha mUla pratimeM nahIM : I. A., Vol. XII P. 220. Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMgakA mata vicAra antima padya ke anusAra ima kavitAke kartA likhA hogA, usameM yaha zloka rahA bhI hogaa| amogavarSane viveka rAjya tyAga kiyA likhA hai, parantu samake rAjyatyAgake sambandhameM ThIka AdhAra para tibbana bhASAke anuvAdameM umake kartAne gajya prApta hone naka, Agantuka kisI zlokake Upara tyAga kiyA likhA ho mo uma bAtako pAThaka vizrAma rakha kara use aitihAsika tathya samajhakara mahAzayane kahA nahIM; upa anuvAdameM vaima nahIM svIkAra karanA mujhe ThIka nahIM mAlUma pdd'taa| likhA ho to amoghavarSa aura amoghodaya ye donoM vivekAsyaktarAjyena' yaha zloka aitihAsika tathya eka hI vyakti the aimA kahanA kaise ? ina donoM ko kahatA hai, isa prakAra niSpramANa svIkAra karane 'amogha' yaha parva pada rahaneke kAraNa ye donoM para bhI imame napatuMganaM jainadharmakA avalaMbana kiyA eka hI vyakti the isa prakAra binA prabala prAdhAra yaha artha nahIM hotA; vivekase rAjyamAra tyAga ke koI kahe to ume svIkAra nahIM kiyA jA kiyA likhA hai, vaha vivekodaya use jainadharmase mktaa| huA yaha bAta nhiiN| I0 sa0 815 se 77 taka ataH ima kavitAkA kartA zvetAmbara jaina karIba 62-63 varSa taka rAjyazAsana kiye hue ise guru vimala' ke mivAya anya koI nahIM yaha naparnu- usa vakta 80-82 varSase kama na hue hoMge, usa gakI kRti nahIM hai yaha bAta mujhe ThIka mAlUma par3atI vRddhAvasthAmeM yaha rAjyabhArase nivRtta hubhA ho to hai| isa vimalasUrina karnATaka bhApAmeM kyA kAvya vaha viveka nairgika hai| isake pahile isake pitAracanA kI hai ? 'kavirAjamArga' meM kahA huA maha dhruvarAjane rAjya bhArame nivRta honA cAhA thA 'vimala' ('vimalodaya, naagaarjun.....| 29) nAma yaha bAta pahile kahI jA cukI hai| kA vyakti kyA yahI hogA ?-ima mambandhameM (I) kavirAjamArga vidvAna logoMko vicAra karanA caahiye| ___ 'vivekAttyaktarAjyena' * yaha zloka ima yaha eka karnATaka alaMkAra prantha hai / yaha kavitAmeM prakSipta kiyA gayA hogA, itanA hI maiMne nRpatuMgakI svayaM kRti hai yA umake prAsthAnaka kahA hai, vaha napatuMgaracita anya kisI saMskRta kisI kavina usake nAmase racanA kI ho, isa manthameM nahIM hogA, yaha vAna maiMne nahIM khii| para mambandhameM vidvAnoMmeM bhinnAbhiprAya haiN| yadi yaha vaha svayaM yA jamake sambandhameM aura koI kAvya grantha nRpatuMgako svayaM kRti hai to isameM isakI ___(r)gsa nRpatuMgakA pitAmaha rAjya bhArase nivRta avatArikA do kaMda padyoMmeM (apane iSTa devatA) viSNukI stuti kI hai / imase to yaha rAjA svayaM honA cAhatA thA usa vakta usake putrane use svIkAra vaiSNava siddha hotA hai| bhAgavata vaiSNava dharmameM nahIM karate huye vaisA hone nahIM diyA thA, vaise hI nRpa tuMgake rAjya tyAga karanA cAhate vakta usake putrane apane . hari-hara samAna haiM yaha bAna pahile kahI jAcukI hai| pUrvajoMkI paddhatikA anukaraNa karate huye use vahIM svI. isa kAvyake tRtIya paricchedake 81,10, 1 kArA hogA, aisA mujhe mAlUma par3atA hai| 1 0,540 ke poMkA parizIlana kreN| Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhAipada, vIra nivAba sN025|| %3 isa kAvyake prathama bhAgameM hI viSNustuti apanI kavitAmeM jagaha jagaha para kyoM nahIM bakhera spaSTa rahate hue bhI usa tarapha dhyAna nahIM dete hue, diyA hai| zrImAn pAThaka mahAzayakA isake 190 aura III nRpatuMga rAjA honema kavi nahIM thA yaha bAta 18 ina do padyoMke mAdhArase yaha kahanA ki nahIM; kyoMki bhAratavarSameM zAsana karane vAle bahuta"Two verses which praise Jina,reflect se nareza svayaM kavi the; yadi vaisA na ho to the religious opinions of the author" 'rAjazekhara'kI (I0sa0karIba 880-928ke bIcameM) (ka0 mA0 u0pU0.) ThIka nahIM hai; kyoMki 'kAvyamImAMsA' ke .-"rAjA kaviH kavisamAnaM ina donoM meM IE0 ko isa kavikI svatantra racanA vivadhIta / rAjani kavI saryo lokaH kaviH syAt // " kahane ke badale 'vyavahita doSa' nidarzana karaneke liye isa vAkyakA vaktavya svapnakI bAteM nahIM hogA aura kisI kAvyase liyA huA dRSTAnta mAlUma kyA ? isa bAta ko aura spaSTa karane ke liye kucha par3atA hai, III 18vA padya inase hI racA gayA kanda udAharaNa diye jAte haiM -(1) soDDala devakI padya huA hogA / sakala dharmoko samAna dRSTise (I0 sa0 11 vAM zataka) 'udayasundarI kathA' meM / sarakAra karane vAle isa kanda padyakI racanA karanase "kavIndraraSa vikramAditya-zrIharSa-muMja-bhojadevAdi hI vaha jaina thA yaha kahanA asaMgatahe isake sivAya bhUpAla:" likhA hai, (2) zrIharSavardhanane (I0 sa0 koI bhI kavi apane iSTadevatAkI stuti granthArambhameM 606-647) saMskRtameM 'priyadarzikA', 'ratnAvalI' hI karatA hai, bIcameM yA anya jagaha jagaha para nahIM karatA hai| bahuzaH I 78 vA padya jaina dharma-sambandhI jainiyoM meM bhI kisI prakArakA dharmabheda nahIM thA padya honA cAhiye / isasaM kyA ? kavika vicArameM isa bAtakI mAmatugAcArya-kRtapavitra 'bhaktAmarastotra' dharmabheda hai kyA ? jisa dharmameM acchI bAta ho usa nAmaka jinastuti hI sAkSI hai:prahaNa karanA kavikA dharma nahIM hai kyA ? acchI "svAmavyayaM vibhumcisymsNkhymaacN| bAta apane dharmameM ho to acchI, anya dharmameM ho brahmANamIzyaramanatamanaMgaketum // to acchI nahIM, yaha bheda kaviyoMmeM hai kyA ? imake yogIzvaraM vidityogmnekmek| sivAya kavirAja mArgake I 103-104 naM0 ke zAmasvarUpamamalaM pravadanti santaH // 24 // padyoMmeM isane 'samayaviruddha' doSa mambandhI prastAva buddhastvameva vibhudhAcitabuddhiyodhAt / meM kapila (sAMkhya ), sugata (bauddha), kaNacara (= karaNAda, vaizeSika ) lokAyattika ( nAstika ) svaM zaMkarosi bhuvanatrayazaMkarasvAt // isyAdi mata-sambandhI udgAra una una mAgabhedake pAtAsi dhIra shivmaargvividhaanaad| anuguNa hone caahiyeN| una una samayasUtroM ke vyaktaM svameva bhagavan puruSottamosi" // 21 // viruddha nahIM hone cAhiyeM, yaha bAna imane nahIM kahI - Gaekrad's Oriental Series, No. I P. 5+. kyA ? aise vyaktine jinastuti-sambandhI payoMko Ibid. No. XI P. 150. Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nRpatuMgakA mata vicAra aura 'nAgAnanda' nAmake 3 nATaka likhe haiM; jaina hote hue bhI inameM pratiphalita dharma chana kaviyoM (3) samudraguptake ( I0 sa0 330-375 ) ke poSakoM kA svadharma hai, kaviyoM kA svadharma nahIM alAhAbAda stambhako prazastise vaha 'kavirAja' thA, isa bAtako kauna nahIM jAnatA ? (2) I0 sa0 tathA gAndharvavidyAmeM bhI vizArada mAlUma par3atA 1230 meM jayasiMha sUri nAmakaM zvetAmbara kavi hai| itanA hI nahIM usake samayake bahutame sikoMmeM racita 'hammIramadamardana' nATakameM * jinastuti bhI usake siMhAsanameM sukhAsIna hote huye vINA yA jainadharma-sambandhI kisI bAtakA jikra kiyA bajAnekA citra hai| (4) 'bhUlokamalla' upAdhi ho nahIM / usameM usane likhA hai:yakta ( I0 sa0 1126-1138 ) cAlukya vaMzake "staMbhatIrthanagarI garIyo rasnAkurasya tribhuvana nareza tRtIya momezvarane 'mAnamollAsa' athavA vibhavinamra-mauli mukuTamaNi kiraNa-dhoraNI-pauta'abhilASitArtha citAmaNi' nAmakA saMskRta graMtha caraNAravindasya pRndArakapadavikramacaskRtiparipAkajuTa likhA hai, ityAdi / kadaSTadanutanunavijayabhImImasya zrIbhImezvarasya yAtrA to bhI 'kavirAja mArga' nRpatuMgakI svayaM kRti ............zrI vastupAlakukhakAnanakelisiMhena bhImatA nahIM hai au unake nAmase dUsare kisIne use racA jayasiMhena" hogA aisA samajhA jAya to usase hAni kyA? isa nATakake antameM nAyakase kI gaI ziva(1) kannaDa kavizreSTha AdipaMpa tathA ramakavi stuti sAkSAta zaiva kavi dvArA racita mAlUma par3atI jaina the isa bAtako kauna nahIM jaantaa| parantu hai| usa prArthanAse prasanna hokara zivane pratyakSa ho paMpake vikramArjuna vijaya' nAmaka 'paMpabhArata' ko phara nAyakake bharata vAkyako pUrti kara diyA likhA tathA ranaka 'gadA yuddha' ko kyA koI jaina kavikRta hai; (3) hoyasalavaMzI vIravallAlakA ( I0 sa0 kaha sakatA hai ? inameM una kaviyoMne apane , 1173-1220) Azrit kannaDa jaina kavi jannane poSaka narezoMka svadharmakA anukaraNa karate hue aura 'yazodharacarita' tathA 'anantanAtha purANa' jaina usake anuguNarUpa viSNustuti, zivastuti kAvya racane para bhI rAjAke liye racita cannarAyaityAdi se apanA pranthArambha karate huye,usa dharmako padaNake 179 veM (I0 sa0 1191 ) tAmrazAmana dhoraNAmeM hI unakI Adyanta racanA karanasa ye kI avatArikAmeM diyA hunA saMskRta zloka viSNu samapra baiSNava dharmamaya haiM / Apa jaina hote hue bhI stati sambandhI hai, aura utpalamAlAmeM viSNukI una kaviyoMne apane kAvyoMmeM apane dharmako bAta barAhAvatArakI stati hai| vaise hI isake dvArA lI hai kyA ? ataH inake racayitA kaviyoMne svataH racita tarikare 45 veM (I0 sa0 1197 ) zAmana S 'Men and thought in ancient India' ke Adi padyameM 'mamRtezvara' nAmaka zivakI tathA pp. 171-172, Gaekwad's Oriental Series No. X $ Ibid, pp. 154-155. + E.H. D.P.67. pR0 1 aura 26 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 anekAnta dusare pathameM hariharakI stuti hai / ityAdi / ata eva isa 'kavirAjamArga' kA kartA nRpatuMga nahIM hai; usake AsthAnake kisI kavi dvArA racita hai, usakI atratArikA meM viSNustutise, nirdiSTa dharma nRpatuMgakA svadharma hI honA cAhiye racayitAkA svadharma nahIM hogA / 'kavirAjamArga' ke avatArikA-padya viSNustuti-sambandhI nahIM haiM, una padyoMmeM nRpataMgane apanA hI varNana kiyA hogA isa prakAra koI AkSepa kareMge to, vaha AkSepa nirAdhAra hai| isa AkSepako nimna likhita kAraNoM se nivAraNa kara sakate haiM, 'kavidvArA apane kathAnAyakako yA apaneko apane iSTadevatA ke sAtha tulanA karate huye athavA iSTa devatAko apane kathAnAyaka ke nAmase yA apane nAma se ullekha karate huye stuti karane kI rUDhi bahuta purAne samaya se karnATaka tathA saMskRta kAvyoM meM hai| udAharaNa: 1 'bhAsa' mahAkavike 'pratijJAyaugandharAyaNa' nATakI Adi kI mahAsena ( = skanda) stutimeM usake mukhya pAtroMke nAma haiMpAtu vAsavadattAyo mahAsenotivIryavAn / vatsarAjastu nAmnA sazaktirAndharAyaNaH // 1 // 'apane 'paMcarAtra' nATakameM nAndIkI kRSNastutimeM nATaka pAtroMke nAma diye gaye haiM droNaH pRthivyarjunamImadUto / yaH karNadhAraH zakunIzvarasya // + 'jana kA zAsanasaMgraha ' ( 'karnATakakAvyakalAnidhi' naM034 maisUra) / [bhAdrapada, vIra nirvANa saM0 2016 duryodhano bhISmayudhiSTharaH sa pAyAdvirAguttaragobhimanyuH // 1 // tArikAkI viSNu stuti meM apane poSaka cAlukya (2) Adipane 'vikramArjunavijaya' kI ava arikesarikI viSNu ke sAtha tulanA kI hai ........... 'udAsa nA / rAvaNanAda devanema gIgarikesari saupakoTiyaM // 1 // (3) rannane apane 'gadAyuddha' meM apane poSaka cAlukya nareza tailapa Ahaba mallakI ( I0 sa0 973997) viSNu ke sAtha tathA ziva, brahma, sUrya, ityAdi devatAoMke sAtha tulanA karate huye kAvya kA prArambha kiyA hai 'AdipuruSaM puruSottamanI cAlukyanA / rAyaNa devInIgemAge maMgalakAraNa murasavaMgalaM // 1 // (4) zravaNabelagolakI gomaTezvara mahAmUrtike ( I0 sa0 981) pratiSThApaka cAmuMDarAyake guru nemi'candrane apane 'trilokasAra' nAmake prAkRta prathameM apane iSTa tIrthakara 33veM ( 22veM ) ? 'neminAthajina ' ke nAmako apanA nAma 'nemicandra' se ullekha karate huye unakI stuti zleSase kahI hai govindasiMhAmaNikiraNa kastA varuNa caraNa yaha kirayAM / vimalayaraNemicaMdaM tihu vaya caMdaM yamaM sAmi"* // (5) Adipapane apane dharma grantha kannaDa 'AdipurANa' (I0sa0941-42) ke 2re AzvAsa se 'bala govindazikhAmaNikiraNakalApAruNacaraNanakha kiraNam vimakSataranemicandraM tribhuvana cannamasyAmi // Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , kiraNa "] nRpatuMgakA mata vicAra "155 antima prAzvAsa taka pratyeka AzvAsake prathama napatuMgake samayake I. sa. 866 ke zAsanase vaha payoMmeM apane jinadevako apanI upAdhi 'sarasvatI vaba taka jaina nahIM huA itanA hI nahIM kintu maNihAra' nAmase hI kahA hai-ityAdi viSNubhakta honA cAhiye, paha bAta vyakta hotI hai| usane mahAviSNuvarAjyabola,(mahAviSNu rAjya nRpatuMga jaina nahIM thA ke samAna)rAjya zAsana karatA thA aisA likhA hai| (1) jinasena tathA guNabhadrane apane pranthoMmeM jainadharmake dvAdaza cakravartiyoMmeMse kisIkI bhI nRpatuMga jainadharmAvalaMbI huA yaha bAta kahI nahIM / upamA nahIM dIkSA guNabhadra ke uttarapurANake usa eka zlokase bhI vaha (5) amoghavarSa-nRpatuMga nAmake bahutase artha nahIM nikltaa| rAjA ho gaye haiM, 'gaNitasArasaMgraha' meM kahA hubhA (2) digambara jainiyoM ke 'sena' gaNako paTTA- napatuMga yahI hogA to usakA janmadharma ekAntavalImeM kahe hue pratyeka guruke sambandhameM usase pakSa yAne vaiSNava dharma thA yaha bAta aura bhI dRDha kiyA gayA vizeSa kAryoM kA ullekha usake nAmake hotI hai| anyathA isa pakSameM kahA hughA vaktavya sAtha hai / usameM jinasenake sambandhameM itanA hI itihAsadRSTise asaMgata honese usa para vizvAsa kahA hai nahIM kiyA jA sktaa| dhavala mahAdhavana-purANAdi sakasapranthakartAraH zrI- (6) 'praznottararatnamAlikA' nRpatuMgakI kRti jinasenAcAryANAm" (jai. si bhA.. I. I. 4. 31) nahIM hai, usameM kahA huA "vivekAttyaktarAjyena' (3) jinasenane apanI kRtiyoMmeM kahIM para bhI zloka usakI mUla racanA nahIM hai, arvAcIna maiM nRpatuMgakA guru hU~ yaha nahIM kahA athavA apane prakSepa kiyA gayA hogA athavA usa zlokake vaktavya nAmakaM sAtha nRpatuMgakA nAma bhI nahIM khaa| ko satya samajhane para bhI, usase nRpatuMgane apane (4) jinasena I0 sa0 848 ke uparAnta vivekase rAjya tyAga diyA artha hotA hai na ki nahIM hogA / napatuMga jinasenase matAntara ho gayA jaina dharmakA avalaMbana karanese vaisA kiyA yA vaha ho to usake pahile hI honA cAhiye; parantu viveka use jainadharmase prApta huA yaha artha udA.- zravaNabelgunakA gommaTezvarapratiSThApaka sarvathA nahIM ho sakatA hai| cAmuMDarAyakA prathama guru 'atitasenAcArya ke sambandha viSNu apane aneka avatAroM meM cakravati yA yaha isa pahAvalImeM isa prakAra hai: bAta 'zrImadbhAgavata' ityAdi purANoMse mAlUma pAtI hai 'dakSiNa-mathurAnagaranivAsi patriyavaMzaziromaNi- udA-dazaratharAma, RSabhacakravartI, prathucakravatI, pariNatrIliMgakarnATadezAdhipaticAmuNDarAya-pratibodhaka ityAdi ) jaina dharmake dvAdaza cakravartiyoMke nAma rakhane bAhubalipratibimba gommaTasvAmipratiSTAcArya zrImajitasena. 'bhajitapurANa' meM kare haiM (karnATakakAvyakalAnidhi bhaTTArakANAm" (0si0bhA0 ... pR. 38) pR. 13) Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mAdrapada, bIra nirvAca saM0 2056 (7) 'kavirAjamArga' kA kartA nRpatuMga ho dharma nahIM chor3A mAlUma par3atA hai| athavA usake bhAsthAnakA aura koI ho, usameM (9) I0 san 877 ke pazcAta isakA dehAvapratiphalita dharma nRpatuMgakA dharma hI honA cAhiye, sAna huA ho, athavA yaha rAjya-bhArase nivRtta kartA anya hone para bhI usakA nahIM; ataeva huA ho, isa bAtako niSkRSTa karaneke liye yogya usakI avatArikAke poMmeM kahI huI viSNu- sAdhana nahIM hai| isakA putra tathA isake anantara stutise nRpatuMga vaiSNava thA yaha bAta bhalI bhAMti gaddI para pAyA huA 'akAlavarSa' nAmakA dUsarA vyakta hotI hai| kRSNa (kamara ) apane pUrvajoMke dharmameM rahase napa(8) soraba zi0 lekha na085 (I0 sa0 tuMga AmaraNAnta apane pUrvajoMke bhAgavata vaiSNava 877 ) meM isa nRpatuMgakA (aura usake zAsanake dharmakA avalaMbI hI honA cAhiye / apane antima antimavarSekA) zAsana, isa rASTrakUTavaMzake (isake samayameM bhI usane jainadharmakA avalaMbana nahIM pahile rAjya karane vAle ) anya narezoMke zAsanake kiyaa| samAna hai / isase bhI usane apane pUrvajoMkA zikSA 5 jo cAho sukha jagata meM rAga-dveSa do chodd'| bandha-vinAzaka sAdhu-bhiya, samatAse hita jodd'|| A apanA apane meM lakho, apanA-apanA joya / ___apane meM apanA lakhe, nizcaya ziva-pada hoya // zrI krodha bodha ko kSaya karata, krodha karata vRss-naash| bhamA amiya pIte raho, cAho Atma-vikAza // - premasAgara paJcaratna (prema) rIThI 1 1 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'jainadharma-paricaya' gItA-jaisA ho [le.-zrI daulatarAma 'mitra', indaura ] jAtA hindUdharmakA eka prasiddha graMtha hai| kaurava- bola uThe ki-"jainiyoMke bhaNDArameM gItAke samAna " pADava-yuddha-ghaTanAko lekara gItAmeM jIvana koI anya ho to dikhalAnA cAhiye,nahIM to unheM gItAkI prAyaH sabhI samasyAoMke hala karanekA prayala kiyA dharmakA anuyAyI hokara hindUsabhAmeM zAmila honA gayA hai| isa vizeSatAke kAraNa gItA itanI loka- cAhiye ?" priya ho gaI hai ki duniyAkI prAyaH sabhI bhASAoMmeM jainadharma-anya-pracArake liye abhIke pichale dinoMmeM usake anuvAda maujada haiN| bhI bahuta kucha prayala hue, parantu ve pAra nahIM par3a paaye| jo sacce dhArmika hai,ve sabhI apane apane dharma grantha- pAra nahIM par3a pAnekA kAraNa lekhakoMkI ayogyatA na. kA prabhAva phailAne-pracAra karane kA prayatna karate haiN| kintu aura aura kAraNa haiN| parantu pracAra usIkA hotA hai jo sarvasAdhAraNa-jana- pahilA prayatna, paM0rAjamala jIne kiyA, "paMcAdhyAyo" sulabha aura subodha hotA hai / gItA-pracArakoMne ina anya saMskRtameM likhA, do adhyAya bhI para nahIM ho donoM bAtoMkA acchA upayoga kiyA hai| pAye / agara yaha anya pUrA likhA gayA hotA to isake gItApracArako dekhakara zrAjake hama jaina logoMkA sAmane gItA phIkI dikhAI detii| phira bhI jitanA bhI dhyAna jainadharma-pracArake liye zrAkarSita hone lagA likhA gayA hai utanA hI bahuta mahatva rakhatA hai| hai| parantu jaisA hindUdharmakA sAra athavA jIvanakI dUsarA prayatna paM0ToDaramalajIne kiyA, "mokSamArgaprAyaH sabhI samasyAoMkA hala eka jagaha gItAmeM ikahA prakAzaka" graMtha DhUMDhAr3I-hindImeM likhA, yaha mI adharA kiyA gayA hai, vaisA jainadharmakA sAra eka jagaha ikaTThA rhaa| kiyA huzrA nahIM hai| yahI kAraNa hai ki jainadharma-pracArake tIsarA prayala paM0 gopAladAsajI baraiyAne kiyA, liye jainadharmakA paricaya karAne vAle eka aise granthakI "jainasiddhAntadarpaNa" grantha hindImeM likhA, yaha bhI jarUrata hai jo ho-"gItA jaisaa"| pUrA nahIM huaa| bahutase mahatvapUrNa granthoMke hote hue bhI gItA-jaisA the tInoM hI prayatna sarvasAdhAraNa-janopayogI grantha grantha hamAre yahA~ saMgraha kiyA huA na honese Aja banAneke the| pramANa ye haihameM samaya samaya para dUsare dhArmikoMke kucha AkSepa bhI paM0 rAjamallajI paMcAdhyAyImeM likhate haiMsahana karanA par3a rahe haiN| usa dina kolhApura meM hindU- matrAntaraMgahetucapi bhAvaH kveshikhtrH| dharmapariSadake adhivezanameM mahAdeva zAstrI divekara haitostathApi sAdhvI sarvopakArikhI buddhiAra Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 anekAnta [bhAdrapada, bIra nirvANa sN021|| sApi jIvanoka potuM kAmorSa disugmoktyaa| dAnavIra dhanikokA bhI hamAre samA nameM ToTA nahIM hai| vilsI tasya ne tApamupakaH meSAn / aba zeSa rahe vidvAna loga / so-prAjakA jamAnA artha-anya banAnemeM yadyapi antaraMga kAraNa kavikA upayogitAvAdakA hai / kisI bAtakI upayogitA (zrAvaati vizuddha bhAva hai tathApi usa kAraNakA bhI kAraNa zyakatA) vijJAnopakaraNoM ke dvArA siddha kara dene para ho saba jIvoMkA upakAra karane vAlI sAdhusvabhAva vAlI loga use adhikAMzameM apanAne ko taiyAra hote haiN| hamAre buddhi hai||| 5 // sampUrNa janasamUha dharmako saralarItise samAjameM aise paMDita ( jo jinasiddhAMta zAstrake jAnakAra sunanA cAhatA hai, yaha bAta sarva vidita hai / usake lie haiM.aura aise prophesara bhI haiM jo vijJAnopakaraNoMke jAnakAra vaha prayoga (graMthAvatAra-yojanA) zreSTha hai| haiM, parantu ye donoM mahAnubhAva milakara hI aise graMthakA isI prakAra paM0 ToDaramala jI mokSamArgaprakAzakameM nirmANa kara sakate haiM, eka eka nahIM / kyoMki eka likhate hai dUsareke viSayakA bahuta hI kama jAnakAra haiN| "kari maMgala karihoM mahAmandha kAnako kaav| isa prakAra sAmagrI saba maujUda hai / jisa dina isa bAteM mile samAja suna pA vijapA rAja // " uddezyako lekara paMDitoM aura prophesaroMkA sammelana ho 5. gopAladAsajIne bhI zrI jainasiddhAnta-darpaNameM jAyegA usa dina grantha taiyAra huA samajhiye | jarUrata likhA hai hai aisa sammelanakI zIghra yojanA kii| gatvA vIrabinena sarvajJamuktimArganetAram / yadi dasa haz2Ara rupaye kharca karake bhI hama aisA gAva-prabodhanAcaM vainaM sidAnta-darpaNaM bo" mUlagrantha (hindI aura aMgrejIma) taiyAra karA sakeM to prastu-aba hameM yaha dekhanA hai ki gItA-jaisA samajha lenA cAhiye ki vaha bahuta hI sastA pdd'aa| jinadharma-viSayaka graMtha banAne aura pracAra karaneke liye merI samajhameM yaha kAma "vIrasevAmandira, sarakisa kisa sAmagrIkI zrAvazyakatA hai ? vaha sAmagrI yaha hai- sAvA" ke mipurda hogA to pAra par3a skegaa| anyathA 1 jin-siddhaant-shaastr| nAma bhale hI ho jAya, kAma hone vAlA nahIM / 2 vidvAna log| arthAt-jo kucha bhI anya taMtroMmeM acchI acchI 3 pAzcAtya vijJAnopakaraNoMkI kharIdArI tathA graMtha uktiyA~ dRSTigocara ho rahI hai ve saba jinAgamase uThA kA likhAIpAI AdikAlaya dhanA lI gaI hai| (rAjavAtika) jinasiddhAntazAstra ke viSayameM dAveke sAtha kahA jayati agati klezAvezaprapaMca-himAMzumAn / jA sakatA hai ki yaha sAmagrI hamAre pAsa kAfI hai / x vita-viSamaikAMta-pyAnta-pramANa-nArAmAn // x balki yahA~ taka kahA jAtA hai ki- patipatirabo yasyAnyAn matAmbunidharmavAn / sunikhita kaH parataMtrayuktiyu, svamata-matavastIyAM nAmA pare samupAsate // sphurati pAH kaabnsuucismpdH| arthAt-jinAgamake ekaeka binduko lekara vaiSa vA pUrvamahAbosthitA, aneka dArzanika apanA apanA mata bakhAnate hue usI bagalAmA binavAkyavibhuSaH / jinazAsanakI upAsanA karate haiN| Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prAzA le0-zrI raghuvIrazaraNa agravAla ema.e. "ghanazyAma"] api bhAze ! ta jgdaadhaar| tere bina saba zUnya jagata hai| sabhI jagaha taba bhAva-bhagata hai / pUrva kAryake tU paajaatii| kartA ko hai dhIra bNdhaatii|| banAtI kyA kyA naye vicAra / ayi Aze ! tu jagadAdhAra // naI umajhoMkA yuvakoMkI / naI kalpanAkA bAlAkI // abhilASAkA vRddha janoMkI / sukha-nidrAkA bAla-gaNoMkI / hamezA karatI hai vistAra / ayi bhAze ! tU jagadAdhAra // (2) bhinna rUpase sabake manameM / bhUmaNDalake hRdayasthalameM / kaise kaise kAma kraatii| bhitra bhinna pariNAma dikhAtI // bhina rakhatI sabase vyavahAra / ayi bhAze ! tU jagadAdhAra // cAtakakI usa tRSita tAnameM / cINAke suramayI gAnameM // vakarAjake loma-pAzameM / viraha-vipIr3ita nAri-zvAsameM // sadA tU karatI hai saMcAra / aSi prAze ! tU jagadAdhAra // pathika mArga calatA tava bala pr| pativratA rahatI nija vrata para / / dharma, artha auM kAma moksske| saba sAdhana tere sa~jogake / sabhIko detI hai saadhaar| ayi prAze ! tU jagadAdhAra // kabhI rAja-mahaloMmeM rahatI / kabhI garIbIke dula sahatI // zramI kRSakake kabhI khetmeN| maI-jUnakI la garmImeM // sukha pAtI au' duHkha apAra / api bhAze ! tU jagadAdhAra / Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyAnanda - kRta satyazAsanaparIkSA [ le0 - nyAya divAkara nyAyAcArya paM0 mahendrakumAra jaina zAstrI, kAzI] jainahitaiSI (bhAga 14 aGka 10-11 ) meM, usake tatkAlIna sampAdaka paM0 jugalakizorajI mukhtAra - dvArA 'satyazAsana-parIkSA' granthakA paricaya karAyA gayA hai / usImeM ise vidyAnanda-kRta bhI batalAyA hai / mujhe vahaM paricaya par3hakara jainatArkika - ziromaNi vidyAnandakI isa kRtiko dekhane kI utkaTa icchA huii| merI icchAko mAlUma karake, jaina siddhAntabhavana zrA ke adhyakSa suyogya vidvAn paM0 bhujabalIjI zAstrIne turanta hI 'satyazAsanaparIkSA' kI vaha prati mere pAsa bheja dI / isakA vizeSa paricaya nimna prakAra hai:pratiparicaya - - isa pratimeM 1346 iMca sAiz2ake kula 26 patra hai / eka patrameM eka zrora 12 paktiyA~ tathA eka paMkti meM karIba 50 akSara haiN| likhAvaTa nitAnta zrazuddha hai| granthake madhya meM kahIM bhI granthakartAkA nAma nahIM hai| grantha apUrNa hai / kyoMki zrArambha meM hI "iha puruSAdvaita zabdAta vijJAnAta citrA dvaitazAsanAni cArvAka bauddhasezvara-nirIzvara-sAMkhya- naiyAyika-vaizeSika-bhATTapramAkarazAsanAni tatvopacla vazAsanamanekAntazA sanabceSyakazAsanAni pravartante" isa vAkya dvArA isameM puruSA dvaita zrAdi 12 zAsanoM kI parIkSA karanekI pratijJA kI gaI hai / parantu prabhAkara ke mata ke nirUpaNa taka hI graMtha upalabdha ho rahA hai| prabhAkarake matakA nirUpaNa bhI usameM adhUrA hI hai| tatvopaplava zAsanakI parIkSA tathA granthakA sarvasva anekAntazAsana-parIkSA to isameM hai hI nahIM / yaha grantha khaMDita bhI mAlUma hotA hai; kyoMki puruSAdvaita kI parIkSA ke bAda kramAnusAra isameM 'zabdAdvaitaparIkSA' honI cAhie, para zabdAdvaitakI parIkSAkA pUrAkA pUrA bhAga isameM nahIM hai / pR0 6 para jahA~ puruSAdvaitakI parIkSA samApta hotI hai, eka paMktike lAyaka sthAna chor3a kara 'vijJAnAdvaita parIkSA' prArambha ho jAtI hai / mAlUma hotA hai ki zabdAdvaitaparIkSA vAlA bhAga chUTa gayA hai| isa graMthakA maMgala zloka yaha hai vidyAnandAdi (dhi) paH svAmI vidvaddevo jinezvaraH / ye (yo)khokaikahitastasmai namastAt sAtma (svAtma) labdhaye // granthakI vidyAnanda-kartR katA- (1) yadyapi bauddhadarzana meM dignAgakRta zrAlambanaparIkSA, trikAlaparIkSA; dharmakIrtiviracitasambandha parIkSA; kalyANarakSitakI zrutiparIkSA; dharmottara kI pramANaparIkSA Adi parIkSAnta nAma vAle prakaraNoMke likhane kI prAcIna paramparA hai, zAntarakSitakA tattvasaMgraha to bImoM parIkSAoM kA eka vizAla saMgraha hI hai / parantu jainadarzana meM kevala tArkikapravara vidyAnandane hI pramANaparIkSA, Asa parIkSA, patraparIkSA Adi parIkSAnta nAma vAle prakaraNoM kA racanA zurU kiyA hai, aura di0 tArkika kSetrameM unhIM taka isakI paramparA rahI hai / yadyapi pIche bhI zrAcArya zramitagati zrAdine 'dharmaparIkSA' zrAdi parIkSAnta tAttvika graMtha likhe haiM para di0 tarkapradhAna graMthoMmeM parIkSAnta nAma vAle graMtha vidyAnandake hI pAe jAte haiN| zve0 prA0 upAdhyAya yazovijaya jIne 'adhyAtmamataparIkSA' tathA Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa vidyAnandha-kRta satvazAsanaparISA " devadharmaparIkSA-jaise tarkazailIke tAtvika grantha likhe honI hai / brahmAdvaita zrAdi prakaraNoM meM bRhadAraNyaka bhaassyhai| 'satyazAsanaparIkSA kA parIkSAnta nAma bhI apanI vArnika ( sambandhavArtika zloka 175-81 ) zrAdike vidyAnanda-kartRkatAkI ora saMketa kara hI rahA hai| pramAzciAvadiSTa cecanu doSo mahAnavam' ityAdi ve hI (2) jisa prakAra pramANaparIkSA' ke maMgalazloka zloka isameM uddhata kie gae hai jo ki aSTasahasI meM 'vidyAnandA jinezvarAH' pada jinendra ke kevalajJAna (pR0 162 ) meM pAe jAne hai| samavAyake khaMDanameM aura anantasukhako to vizeSaNa bana kara sUcita karatA prAptaparIkSAkI zailI zandataH tathA arthataH pUrI chApa hI hai tathA sAtha hI sAtha graMthakartAke nAmakA bhI spaSTa mAratI hai| ina saba vidyAnandake apane hI graMthoMkA isa nirdeza kara rahA hai usI prakAra satyazAmana-parIkSAke tarahakA tAdAtmya bhI 'satyazAsanaparIbA' ke vidyAnanda maMgalazlokakA 'vidyAnandAdhipaH' pada bhI ukta donoM kI kRti honemeM parA parA sAdhaka hotA hai / kAryoMko kara rahA hai / jisa prakAra maMgalazlokake (4) vidyAnandake hI aSTasahasrI tathA pramANaparIkSA anantara 'patha pramANaparIkSA' likhakara pramANaparIkSA zrAdi prathomeM tatvopaplavakI samIkSA bAdako dekhI jAtI prArambha hotI hai ThIka usI prakAra maMgalazlokake bAda hai| isameM bhI tatvopaplavakI parIkSA bAdako karanekI 'pratha satpazAsanaparIkSA kI zurUAta hotI hai / yadyapi pratijJA kIgaI hai| 'artha' zabdase grantha prArambha karaneko paramparA zrApastamba granthakA bimba-pratibimba bhAvazrautasUtra, pAtaJjala-mahAbhASya tathA brahmasUtra Adi granthoMmeM satyazAsanaparIkSA ke mUla prAdhAra svayaM vidyAnandake pAI jAtI hai parantu mAnazlokake anantara 'artha' zabda hI aSTasahastrI tathA prAptaparIkSA graMtha hai / jinameM se graMtha prArambha karanA vidyAnandake graMthoM meM dekhA jAtA hai, zraSTasahasrIkA to pada pada para sAdRzya hai / aura yahI zailI zrA0 hemacandra Adine bhI pramANamImAMmA, kA bhI samavAyake khaNDanameM pUrA pUrA sAdRzya hai| isakA kAvyAnuzAsana zrAdimeM apanAI haiN| isa taraha vidyAnanda pratibimba prameyakamalamArtaNDa, nyAyakumudacandra,prameyaratnakartRkarUpase sunizcita pramANaparIkSAkI zailIse isakA mAlA zrAdi granthoM para pUrA pUrA par3A hai| ina graMthoMmeM isa prArambha zrAdi dekhanese jJAta hotA hai ki yaha kRti bhI ke anekoM vAsya jaise ke taise zAmila kara lie gae haiN| vidyAnandakI hai| (3)upalabdha granthakA aAntarika nirIkSaNa karaneke bAda viSayaparicayaisameM koI bhI aisA avataraNa-vAkya nahIM milatA jisakA sabase pahale parIkSAkA lakSaNa karate hue likhA hai kartA nizcitarUpase vidyAnandakA uttarakAlavartI ho| isakI ki "iyameva parIcayo yasyedamupapadyate na veti vicAra" zailI tathA viSayanirUpaNa kI paddhati bilakula aSTasahasrIse arthAt 'isa vastu meM yaha dharma bana sakatA hai yA nahIM, isa milatI hai| kahIM kahIM to itanA zabda-sAmya hai ki par3hate vicArakA nAma hI parIkSA hai| par3hate yaha bhrama hone lagatA hai ki 'aSTasahasrI par3ha rahe haiM satyazAsanaparIkSAkA tAtparya batAyA hai-'zAsanoMke yA satyazAsanaparIkSA ? isa taraha bahutase sthaloMmeM to satyatvakI parIkSA-kauna zAsana satya hai tathA kauna asatya' yaha aSTasahastrIke madhyama saMskaraNake samAna hI pratIta satyakA pariSkRta lakSaNa karate hue likhA hai ki-"ida Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naa [bhAdrapada, bIra nirvANa saM. 2019 meva hi satyazAsanasya satyatvaM nAma yat dRSTeSTAvirudatvam' 'paSA patrAvisaMvAdaH tathA tatra pramANatA' yaha kArikAMza arthAt zAsanoMkI satyatAkA artha hai, unakA pratyakSa tathA akalaMkadevakA nAma nirdeza karake hI uddhRta kiyA hai| anumAnase bAdhita nahIM honA / prAcAryamahodayane satyatA- aSTa sahasrI (pR0 156 ) kA 'mahi karoti kumma kI isI sIdhI-sAdI kasauTI para kramazaH sabhI darzanoMko kumbhakAro daNDAdinA, mukte pANinauvanamityAdikasA hai| unhoMne darzanoMkI parIkSA karate samaya pahale kriyAkArakabhedapratyakSa prAntaM ..' ityAdi aMza jyoMkA sabhI darzanoMkA prAmANika pUrvapakSa rakhA hai / phira tyoM granthameM zAmila hai / antameM brahmAdvaitaparIkSAkA pahale use pratyakSa-bAdhita batA kara antameM anumAnase upasaMhAra karate hue likhA hai kibAdhita siDa karake usa usa darzanakI parIkSA samApta kI brahmAvidyApramApAyAt sarvavedAntinA(nA) vacaH / hai| ina parIkSAoMkA kucha paricaya nimna prakAra hai:- bhavetpralApamAnatvAcAvade()viparicatAm // 1 brahmAdvaitaparIkSA-isake pUrvapakSameM bRhAdAraNya- brahmAdvaitaM mataM satyaM na sTeSTavirodhataH / kopaniSat (2 / 3 / 5) 'bhAramAvAre'yaM dRSTavyaH', brahmasUtra na ca tena pratipaH syAdvAdaspeti nizcitam // (1112)kA 'janmANasya yatA', gItA (15 / 1 ) kA 2 zabdAdetaparI-isakA bhAga prathameM nahIM hai| 'avamUlamadhaH zAkhamaravatthaM prAhurUpayam' ityAdi anekoM vijJAnAdvaitaparI-isakA nirUpaNa bhI prAcIna graMthoMke avataraNa die gae haiN| uttara pakSameM zraSTasahasrIke sAtaveM paricchedasaM bahuta kucha milatA julatA samantabhadrakI prAptamImAMsAke dUsare adhyAyakI kAnta- hai| imameM zraSTazatI (aSTasahasrI pR0234) meM udadhRta pare'pi ityAdi 5-6 kArikAe~ uddhRta hai / akalaGka- 'yatayA yA ghaTAmupaiti tadahaM dRSTvApi na zrAdhe' yaha devake nyAyavinizcayakI "indrajAlAdiSu prAnti" yaha vAkya uddhata hai| kArikA (naM0 51), kumArilake mImAMsA-zlokavArtika vijJAnAdvaitakA pUrvapakSa samApta karate hue ye zloka (pR.168) kI 'astimAlocanAzAnam' yaha kArikA kA likhe haiM, jo kisI jainatarkaprathameM uddhRta nahIM haiMbhI pramANarUpameM uddhRta hai| aSTazatI ( kA0 27) kA nAvanirna sajilaM na pAyako na mA gaganaM na cAparam / 'bhAtazabdaH svAbhidheyaprasthanIkAramArthApekaH pampUrvA vizvanATakavilAsasAriNI saMvidha(da)va patitovijRmbhayati khabakhaparatvApahetyabhidhAnavat' yaha prasiddha anumAna bhI " ekasaMvidhi(di)vibhAti bheddhii:niilpiitsukhduHkhruupinnii| advaitake khaNDanameM upasthita kiyA gayA hai| nimnanAmIyamuJcatastanI nIti citraphalakesame iti / / avidyAko anivacanIya kaha karake bhI usake sva uttarapakSameM samantabhadra ke yuktathAnuzAsanakI 'anarSirUpakA nirUpaNa karanevAle advaitavAdIko svavacanavirodha kAsAdhanasAdhyadhIzveda" ityAdi kArikA prAmaNarUpameM dUSaNa dete hue usake aneka dRSTAnta die haiN| yathA- uddhRta kIgaI hai / antameM upasahAra karate huelikhA haipAvajIvamahaM maunI pramacArI ca mtpitaa| pramANAbhAvataH sarva vijJAnAtinAM vacaH / mAtA mama mavedaNyA smarAbho'nupamo bhavAn / bhavetpralApamAtratvAcAvayaM vipabitAm // akalaMka devake siddhivinizcaya (pR0 65) kA jJAnAtaM na satyaM syAd dRSTeSTAbhyAM virobhtH| Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, niya ] vidyAnanda-kRta satyazAsanaparIkSA na tena pratipaH svAhAdase (dasya) ti nizcitam // satyoMke svarUpa,tathA mokSake samyaktva zrAdi pATha aMgoMkA 4 cAkimataparIkSA- isake pUrvapakSameM sabase pahale bahuta sundara vivecana kiyA hai| mokSake zUnyarUpakA sugato yadi sarvajJaH kapilo neti kA pramA'isa kArikAke varNana karate hue azvaghoSakRta saundarananda kAvya (16 / dvArA sarvaza para zrAkSepa karake anta meM tarka aura AgamakI 28-26 ) ke ye zloka uddhRta kie hainiHsAratA dikhAte hue mahAbhAratakA yaha zloka uddhata dopo yathA nivRtimabhyupeto naivAni gati nAntaritam kiyA hai dizaM na kAciddhivizaMna kAzisnehapayAta kevlmetiyaaNtim| tako pratiSThaHtayo viminA nAsau muniryasya vcprmaannN| jinastathA nirva timabhyupeto naivAvadhi gacchati mAntaritam dharmasya tatvaM nihitaM guhAyA mahAjano yena gataH spnthaa|| vizaM na kAzidvivizaM na kAjimovaNyAt kevalametiyAMtim yaha samasta pUrvapakSa aSTasahasrI (pR0 36 ) ke mokSake upAyoMmeM sira aura dADhIkA muMDAnA, kaSAya samAna hI hai| vastrakA dhAraNa karanA tathA brahmacaryakA pAlana Adi antameM agnihotrAdiko buddhi aura puruSArthazUnya ullekhita hai| brAhmaNoM kI zrAjIvikAkA sAdhana kahakara viSaya-bhogoMko uttarapakSa aSTasahasrIko zailIse hI likhA gayA hai| chor3ane vAloMkI nipaTa mUrkhatA batAte hue likhA hai ki- isameM ladhIyastrayakI 'yathaikaM mitra dezAryAn' kArikA "yAvajjIvet sukhaM jIvet nAsti mRtyorgocrH| (zloka na037) udadhRta kI hai| antameM khaMDana karate karate khojakara bauddhoMko likhA hai ki-ye heyopAdeya bhasmIbhUtasya dehasya punarAgamanaM kutaH // vivekase rahita hokara kevala anApazanApa cillAte haiMbhanihotraM trayI vedAH tridaNDaM bhasmagugaThanam / "tathA - saugato heyopAdeyarahitamahIkA kevalaM buddhipauruSahInAnAM jIviketi bRhaspatiH // " ityAdi vikrozati ityupekSAmahati" yahI vAkya aSTasaha sImeM uttarapakSameM yazastilaka uttarArdha (10 257 ) limvA hai| bAta yaha hai ki dharmakIrtine digambaroM ke liye tathA pramayatnamAlA ( 418) ma udyata zrIka zrAdi zabdoMkA prayoga karate hue pramANavArtika tadaharjastanehAto rsodRsstterbhvsmRteH| (3 // 182) meM likhA hai ki-'etenaiva badahIkA pakibhUtAnanvayanAt siddhaH prakRtizaH sanAtanaH / zivaranIlamAkulam / prajapanti |........."paak paMkti yaha kArikA tathA samantabhadra ke yuktyanuzAmanakI meM dharmakIrti ke zabda unhIMko dhanyavAdake sAtha vApisa 'mAMgavadbhutasamAgame zaH, yaha kArikA (zloka naM035 kie gae haiM / isameM samantabhadrakI zrAsamImAMsA tathA pramANarUpameM peza kIgaI hai / antameM upasaMhAra karate yuktyanuzAsanake anekoM padya pramANarUpase uddhRta kara hue vaisA hI zloka likhA hai khaMDanako adhikase adhika mugaThita kiyA hai| na cArvAkamataM satyaM dRSTAdRSTeTabApataH / skaMdhakI siddhi meM sarvArthasiddhi meM uddhRta 'Nissa na ca tena pratipaH syAdvAdazve (dasya)ti nizcitam // NiveNa durAdhieNa' yaha gAthA bhI uddhRta kI hai| 5 tAthAgatamataparIkSA-isake pUrvapakSameM rUpAdi antameM sugatamatako dRSTeSTabAdhita batAkara sugatamatapAMca skaMdhoMke lakSaNa, duHkhasamudAya Adi cAra Arya parIkSA samApta kI hai| Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, bIra nivAMza saM0215 sAlvamataparIpA-isake parvapakSameM paccIsa tatvoM- ...10 bhAdR-prabhAkaramataparIkSA-pUrvapakSameM bhAToM ke zAnakI mahattA batAte hue mATharavRtti (pR. 38) dvArA gyAraha padArthoM kA svIkAra karanekA spaSTa kathana hai, meM diyA gayA yaha zloka uddhRta kiyA hai jo kisI prAcIna tarkagranthameM nahIM dekhA jAtApaMcaviMzativayo patra hunAzrame rtH| ___"mImAMsakeSu tAbad bhAhA bhaNanti-pRthivyasejo mI muMDI zijI kezI mujyate nAtra sNshyH|| vAyuvikAjAkAzAramamanArAbdatamAMsi ityekAdazaiva padA H / " sahana ThIka aSTasahasro-jaisA hI hai| prabhAkara nava padArtha hI mAnate haiM-"dravyaM guNaH * vaizeSikamataparIkSA-isake pUrvapakSameM mokSake kriyA jAtiH saMkhyA sAdRzyazaktayaH / samavAyAmazceti sAdhana batAte hue likhA hai ki-zeSa pAzupatAdidIcA nava syuH gurudarzane" bhAguNa kriyA Adiko svatantra prANa-jaTAdhAraNa-trikAbamasmoddhUlanAvitapo'nuSThAnavi padArtha nahIM maante| aipazcA " ____ bhATa jAtikA aura vyaktimeM sarvathA tAdAtmya mAna vaizeSikake avayavIkA khaMDana karate hue use kara mI jAtiko nitya aura eka mAnate haiN| isakA 'amUlyadAnAyI'-binA kImata die kharIdane vAlA khaMDana karate hue hetubindukI arcaTakRta TIkAmeM uddhRta likhA hai / yaha pada dharmakIrtike graMthoMmeM pAyA jAtA hai| nimna kArikAe~ bhI pramANarUpameM peza kI gaI haiM:isakAsamavAyake khaMDana vAlA prakaraNa prAptaparIkSA' tAvAsyaM cenmataM jAteyaktijanmanyajAtatA / ke sAtha vizeSa sAdRzya rakhatA hai| aura imIkA prati- nAze'nAzakeneSTeH tahamAnanvayo na kim // ityAdi bimba pramayakamalamAtaNDa tathA nyAyakumudacandraka samavAya basa sAmAnyakA khaDana adharA hI hai / AgekA khaMDanameM spaSTa dekhA jAtA hai| graMtha nahIM miltaa| naiyAyikamataparIkSA-vaizeSika aura naiyAyikoM isameM zrAge bhaTTa jayarAzisiMhakRta 'tattvopaplavasiha meM koI khAsa bheda na batAte hue vaizeSikamatake sAtha graMthameM prarUpita tatvopaplava siddhAntako parIkSA hogI / hI sAtha isakI bhI lage hAtha parIkSA kIgaI hai / isake aSTasahasrI AdikI taraha hI isameM yaha parIkSA atyanta pUrvapakSameM bhaktiyoga, kriyAyoga tathA zAnayogakA varNana vizada honI cAhie / hai| bhaktiyogase sAlokya mukti, kriyAyogase sArUpya yahAM taka to graMthakA khaMDanAtmaka mAga hI hai| aura sAmIpya mukti, tathA zAnayogase sAyujya muktikA bhAgekA 'anekAmtazAsanaparIcA' bhAga, jo granthakA prApta honA bahuta vistArase batAyA hai| uttarapakSameM maMDanAtmaka bhAga hai aura kAphI vistArase likhA gayA viparyaya, anadhyavasAya padArthoMko solahase atirikta mAnane hogA, isameM upalabdha hI nahIM hai| kA prasaMga diyA hai / solaha padArthoM ke khaMDanakA yahI tarkagranthoMke abhyAsI vidyAnanda ke atula pANDitya, prakAra prameyakamalamArtaNDa Adi graMthoMmeM bhI dekhA jAtA talasparzI vivecana, sUkSmatA tathA gaharAIke sAtha kie hai| antameM, upasaMhAra karate hue likhA hai ki- jAne vAle padArthoM ke spaSTIkaraNa evaM prasanabhASAmeM gaMthe "saMsargahAneHsAhAneyogavacokhijam / bhavetmasApa..." gae yukti jAlase paricita hoNge| unake pramANaparIkSA, Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 11] patraparIkSA aura zrAptaparIkSA prakaraNa apane apane viSaya ke bejor3a nibandha hai| ye hI nibandha tathA vidyAnanda ke anya graMtha zrAge bane hue samasta di0 zve0 nyAyagraMthoMke AdhAra bhUta haiN| inake hI vicAra tathA zabda uttarakAlIna di0 zve0 bhyAyagranthoM para apanI amiTa chApa lagAe hue haiM / yadi jainabhyAya ke kozAgAra se vidyAnandake granthoM ko alaga kara diyA jAya to vaha ekadama niSprabha-sA ho jAyagA / unakI yaha satyazAsanaparIcA aisA eka tejomaya ratna hai jisase jainanyAyakA AkAza damadamA uThegA / yadyapi isameM Ae hue padArtha phuTakararUpase unake sahasI Adi granthoM meM khoje jA sakate haiM para itanA sundara aura vyavasthita tathA aneka nae prameyoMkA surucipUrNa saMkalana, jise svayaM vidyAnandane hI kiyA hai, zranyatra milanA sambhava hai / vidyAnanda- kRta satyazAsanaparIcA 192 maiM AzA karatA hU~ ki jainasiddhAntabhavanake suyogya adhyakSa isakI mUla pratikA patA lagAe~ge / anya bhaMDAroMmeM bhI isa grantharatnakI pratiyA~ mileNgii| zAstrarasikoMko hama zrora lakSya avazya denA cAhie . jaba isakI pUrNa prati upalabdha ho jAya taba isakA sundara saskaraNa mANikacandragranthamAlA yA anya graMthamAlAoM ko avazya hI prakAzita karanA caahie| yadi durbhAgyase yaha grantha abhya bhavaDAroMmeM adhUrA hI mile to samajha lenA cAhie ki yaha vidyAnandasvAmIkI aMtima kRti hai / para mAtra maujUdA pratike bharose yaha niSkarSa nahIM nikAlA jA sakatA; kyoMki isameM bIcameM bhI kaI jagaha pATha chUTe haiM aura sambhava hai ki aMtameM bhI nakala adhUrI raha gaI ho| yadi pUrA graMtha na mile taba upalabdha bhAga hI prakAzita honA cAhie, isase anekoM prameyaukA khulAsA parizAna kiyA jA sakegA / Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mo0 jagadIzacandra aura unakI samIkSA [sampAdakIya sake pAThaka yoka jagadIzacandrajI jaina ema. e. eka lekha likhA, jo 'anekAnta kI gata 4 thI phirata boDela paricitI-unake kucha lekhoMko meM prakAzita ho cukA hai| ' ye pada yuke haiN| bApa yU. pI0 ke eka isa lekhameM prophesarasAhabane vidvAnoko vizeSa kirana vidhAna hai| ema. eka ke bAda risarcakA vicAra ke liye prAmanvita kiyA thaa| tadanusAra maiMne bhI kApasa karake jiye taka apa bolapurake apanA vicAra sampAdakIya-vicAraNA' ke nAmase savinimameM eka risarca skaoNlarake rUpameM rahe haiN| prakaTa kara diyA thA-4 pejake lekhake anantara hI 5 imAra siMghI jainamadhamAlA' ke saMcAlaka muni pejakI apanI 'vicAraNA' ko bhI rakha diyA thA-, kiApiyAjIkI borase zrApako 'prajavArtika' ke sampA- jisameM prophesara sAhabakI mAnyatAko AdhArabhUta yuktiyoM danakA kArya sauMpA gayA thA, jisakA Apane apane ko sadoSa batalAte aura unakA nirasana karate hue yaha pichale lekhameM ullekha kiyA hai, aura jo bAdako sthagita spaSTa kiyA gayA thA ki una muddoM parase yaha bAta phalita rahA hai| Ajakala Apa bambaIke rUhayA kAlijameM nahIM hotI jise pro0 sAhanna sujhAnA cAhate haiN| sAtha hI, prophesara haiN| rAjavArtika para kucha kAma karate samaya vidvAnoko isa viSaya para adhika prakAza DAlaneke liye ApakI yaha dhAraNA hogaI hai ki- 1 umAsvAtike prerita bhI kiyA thaa| tatvAryapatra para zvetAmbara sampradAyameM jo bhASya pracalita apane aAmantraNako itanA zItra saphala hote dekhakara, hai tathA 'svopaca' kahA jAtA hai vaha svopajJa hI hai arthAt jahA~ pro0 sAhabako pramanna honA cAhiye thA vahA~ yaha svaya mUlasUtrakAra umAsvAtikI racanA hai; 2 rAjavArtika dekhakara duHkha tathA kheda hotA hai ki itanI adhika likhate samaya akalaMkadevake sAmane yahI bhASya maujUda saMyata bhASAmeM likhI huI gaveSaNApUrNa vicAraNA'ko thA, 3 akalaMkadeva isa bhASya tathA mUla tattvAryasUtra ke par3hakara bhI zrApa kucha aprasanna hue hai ! apanI isa kartAko eka vyakti mAnate the, aura . unhoMne apane aprasannatAko apane usa lekhake prArambhameM hI vyakta kiyA rAjakArtika meM isa bhASyakA yatheSTa upayoga kiyA hai, , jo 'sampAdakIya-vicAraNAkI samIkSA' ke rUpameM itanA hI nahIM balki isake prati 'bahumAna' bhI pradarzita likhA gayA hai tathA isI kiraNameM anyatra prakAzita ho kiyA hai| cunAMce apanI isa dhAraNA athavA mAnyatAko rahA hai aura jise pro0 sAhabane apanA vahI purAnA dUsare vidvAnoMke ( jo aisA nahIM mAnate ) gale utAraneke "tattvArthAdhigamabhASya aura aphalaMka" zIrSaka diyA hai| liye Apane 'tatvArthAdhigamabhASya aura akalaMka'nAmakA mAlUma nahIM ApakI isa aprasannatAkA kyA kAraNa hai ? Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pro agadIzacandra aura usakI samIcA se sakatA hai ki anI jima mAnyatA adhaka dhAraNAko pro0 sAhaba sampAdakako vicAraka nahIM mAnate 10 uma zrApa sahana hI dUsare vidvAnoMke gale utAranA cAhate the vidvAnoM meM parigaNita nahIM karate jinheM Apane apane lekha usameM ukta 'vicAraNA ke kAraNa spaSTa bAdhAkA upa. para vicAra karane ke liye Amantrita kiyA hai / athavA sthita honA Apako jaMca gayA ho aura yahI bAta use apane lekhakA vaha pAThaka taka bhI nahIM samajhate ApakI apramatra tAkA kAraNa bana gaI ho / astu, jimake vicArA'dhikArako apane lekhake ukta Apake ve aprasannatA-sUcaka vAkya, jinheM lekhake sAtha vAkyameM svayaM svIkAra kiyA hai / yadi aisA kucha saMgata athavA usakA koI viSaya na hone para bhI Apako bhI nahIM hai to phira 'sampAdakIya vicAraNA' para apanI cittavRtti ke na roka sakaneke kAraNa dene par3e hai ukta Apatti aura aprasannatA kaisI ? athavA aura sAtha hI yaha likhanA par3A hai ki "yaha isa lekhakA sampAdakake vicArAdhikAra para isa prakArakA niyantraNa viSaya nahIM hai", isa prakAra haiM: kaisA ki vaha kisIke lekha para vicAra na karake svatantra "zAyada paM0 jagalakizorIko yaha bAta na a~cI, lekha likhA kare aura yadi inamese koI bAta pro. aura unhoMne mere lekhake antameM eka lambI-caur3I TippaNI sAhabake dhyAnameM rahI hai to kahanA hogA ki Apake lagA dii| hamArI mamajhase isa tarahake rimarca-sambandhI usa lekhakA dhyeya svatantra vicAra nahIM thA-vicArakA jo vivAdAspada viSaya hai, una para pAThakoMko kucha samaya mAtra ADambara athavA pradarzana thA / aura isaliye taba ke liye svatantrarUpase vicAra karane denA caahiye| zrApakI prasannatAkA kAraNa yahI ho sakatA hai jisakI sampAdakako yadi kucha likhanA hI iSTa ho to vaha svataMtra sambhAvanAko Upara kalpanA kaugaI hai / aise kAraNakA lekha ke rUpameM bhI likhA jAsakatA hai / sAtha hI, yaha honA niHmandeha eka vicAraka tathA vicArake liye zrAvazyakatA nahIM ki lekhaka sampAdakake vicAroMse dUmare vidvAnoMko zrAmatrita karane vAleke lie bar3I sarvathA sahamata hI ho|" hI lajAko bAta hogI / bAkI yaha bAta kaba kisane ina vAkyoM parase jahA~ yaha spaSTa hai ki pro0 sAhaba Avazyaka batalAI hai ki "lekhaka sammAdakake vicAroMse ko ukta 'sampAdakIya vicAraNA' nAgavAra (arucikara) sarvathA sahamata hI ho" ! jisake niSedhako pro0 sAhakako mAlUma huI hai vahA~ yaha spaSTa nahIM hai ki umase pAThakoMke z2arUrata par3I hai, so kucha bhI mAlama nahIM ho sakA / svatantrarUpase vicAra karane meM kaunasI bAdhA upasthita ho yadi aisI koI bAta Avazyaka ho to sampAdaka aise gaI hai--usane to pAThakoMke vicArakSetrako bar3hAyA hai lekhako chApe hI kyoM ? aura kyoM TIkA-TippaNI athavA aura unake sAmane samucita vicArameM sahAyaka aura adhika noTa lagAnekA paribhama uThAe ? parantu bAta aisI nahIM sAmagrI rakkhI hai| kyA samucitakciArameM sahAyaka adhika hai| vAstabameM jaba kisI sAvadhAna sampAdakako yaha bAta sAmagrIkA juTAyA jAnA athavA jAnakAra vidvAnoMke jaMca jAtI hai ki lekhakA amuka aMza bhramamUlaka hai dvArA vicArakA jaldI prArambha kara diyA jAnA risarca aura vaha janatAmeM kisI bhArI bhrAnti athavA g2alatasambandhI athavA kisI bhI vivAdAspada viSayake vicArameM phahamIko phailAne vAlA hai to vaha apane pAThakoM ko koI bAdhA utpanna karama ! kadApi nahIM / taba kyA usase sAvadhAna kara denA apanA kartavya samamatA hai. Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta aura yadi samaya, zakti tathA paristhiti saba milakara use ijAjata dete haiM to vaha usI samaya usa para apanA noTa yA TippaNI lagAkara yatheSTa prakAza DAla detA hai, aura isa taraha apane aneka pAThakoM ko bhUlabhulaiyA~ke ekAntagartameM na par3akara vicArakA sahI mArga aMgIkAra karane ke liye sAvadhAna kara detA hai| maiM bhI zurUse isI nItikA anusaraNa karatA A rahA hU~ / lekhoMkA sampAdana karate samaya mujhe jisa lekhameM jo bAta spaSTa viruddha, bhrAmaka, truTipUrNa, g2alatafahamIko liye hue athavA spaSTIkaraNa ke yogya pratibhAsita hotI hai aura maiM usa para usI samaya yadi kucha prakAza DAlanA ucita samajhatA hU~ aura samayAdikakI anukUlatAke anusAra DhAla bhI sakatA hU~ to usa para yathAzakti saMyatabhASA meM apanA (sampAdakIya ) noTa lagA detA hU~ / isase pAThakoM ko satyake nirNayameM bahuta bar3I sahAyatA milatI hai, bhrama tathA g2alatiyA~ phailane nahIM pAtIM truTiyoM kA kitanA hI nirasana ho jAtA hai aura sAtha hI pAThakoM kI zakti tathA samayakA bahutasA durupayoga honese bacca' jAtA hai / satyakA hI saba lakSya rahane se ina noToMmeM kisIkI koI rU-rizrAyata athavA anucita pakSApakSI nahIM kI jAtI aura isaliye mujhe kabhI kabhI apane aneka zraddheya mitroM tathA prakANDa vidvAnoMke lekhoM para bhI noTa lagAne par3e haiN| parantu kisIne bhI una parase burA nahIM mAnA; balki aitihAsika vidvAnoMke yogya aura satyapremiyoMko zobhA dene vAlI prasannatA hI vyakta kI hai / aura bhI kitane hI vicAraka tathA niSpakSa vidvAna merI isa vicAra paddhatikA abhinandana karate zrA rahe haiM / [ bhAdrapada, vIra nirvANa saM02456 kAraNa kue~ meM giraneke sanmukha ho athavA usake giranekI bhArI sambhAvanA ho to use sAvadhAna karake giranese na rokA jAya, balki girane diyA jAya aura bAdako usake uddhArakA prayatna kiyA jAya ! mujhe to hatotmAha na hone deneke khayAla se apanAI gaI yaha nIti bar3I hI vicitra tathA beDhaMgI mAlUma hotI hai aura inameM kucha bhI naitikatA pratIta nahIM hotii| isa taraha to kabhI kabhI usa manuSyake uddhArakA avasara bhI nahIM rahatA jisake uddhArakI bAta bAda meM kI jAne ko hotI hai, aura giranese uddhArake vakta taka girane vAleko johAni uThAnI par3atI hai tathA bAdako uddhArakAryameM apekSAkRta jo bhArI parizrama karanA par3atA hai vaha saba alaga raha jAtA hai / merI dRSTimeM to yaha dekhate aura jAnate hue ki kisI andhe athavA bekhabara manuSya ke rAste meM ku~drA yA khaDDa hai aura yadi use zIghra sAvadhAna na kiyA gayA to vaha usame girane hI vAlA hai, samaya tathA zakti ke pAsa meM hote hue bhI, use sAvadhAna na karake cupa baiThe rahanA eka prakArakA aparAdha hai, isIliye maiM isa nItiko pasanda nahIM karatA / mere vicArase aisA karanA sampAdakIya kartavya se cyuta honeke barAbara hai| jina lekhakoMkA dhyeya vAstavameM satyakA nirNaya hai aura jo isI uddezya kI pUrti ke liye hRdayase vidvAnoMko vicArake liye zrAmantrita karate haiM, unake liye aisI anusandhAna pradhAna TippaNiyA~ hatotsAha ke liye koI kAraNa nahIM ho sktiiN| ve unakA abhinandana karate tathA unase samucita zikSA grahaNa karate hue apanI lekhanIko zrAgeke liye aura adhika sAvadhAna banAte haiM, aura isa taraha apane jIvana meM bahuta kucha saphalatA prApta karate haiM / parantu jina lekhakoMkA ukta dhyeya hI nahIM hai, jo yoM hI apanI mAnyatAko dUsaroM para lAdanA cAhate zraura vicArakakA abhinaya karate haiM, unakA aisI mArmika Tippa thiyoMse hatotsAha honA svAbhAvika hai, aura isaliye usakI aisI vizeSa parvAha bhI na kI jAnI cAhiye / zrastu / aba maiM pro0 sAhabakI usa samIkSAko parIkSA karatA hU~ jo unhoMne ukta 'sampAdakIya vicAraNA' para likhI hai, aura usake dvArA yaha batalA denA cAhatA hU~ ki vaha kahA~ taka niHsAra hai| (bhagalI kiraNa meM samApta) hA~, aise bhI kucha vidvAn haiM jo merI isa noTa-paddhati ko pasanda nahIM karate / unakI rAya meM noTase lekhaka hatotsAha hotA hai aura isaliye lekhake kimI aMzapara se yadi koI bhArI bhrAMti athavA g2alatafahamI bhI phailatI ho to use usa samaya phailane diyA jAya, noTa lagA kara usake phailanemeM rukAvaTa na kI jAya--, bAdako usakA pratikAra kiyA jAya - arthAt kucha dina pIche usa phailI huI bhrAntiko dUra karanekA prayatna kiyA jaay| isakA spaSTa Azaya yaha hotA hai ki yadi koI manuSya bekhabarIke Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMDitapravara AzAdhara [0-zrI nAthUrAmajI premI] dharmAmRta'pranthake kartA paNDita mAzAdhara eka bahuta unakA jainadharmakA adhyayana bhI bahuta vizAla bar3e vidvAna ho gaye haiN| mere khayAlameM digambara thaa| unake pranthoMme patA calatA hai ki apane samaya sampradAyameM unake bAda una-jaisA bahuzruta, pratibhA- ke tamAma upalabdha jainasAhityakA unhoMne avazAlo, praur3ha pranthakartA aura jainadharmakA udyotaka gAhana kiyA thaa| vividha prAcAryoM aura vidvAnoM dusarA nahIM huaa|nyaay,vyaakrnn, kAvya, alaMkAra, ke mata-bhedoMkA sAmaMjasya sthApita karane ke lie zabdakoza,dharmazAstra,yogazAstra,vaiyaka Adi vividha unhoMne jo prayatna kiyA hai vaha apUrva hai / ve viSayoM para unakA pasAdhAraNa adhikAra thA / ina kArya saMdIla nahu vikrayeta' ke mAnane vAle the, sabhI viSayoM para unakI askhalita lekhanI calI hai isalie unhoMne apanA koI svatantra mata to kahIM aura aneka vidvAnona cirakAla taka unake nikaTa pratipAdita nahIM kiyA hai; parantu tamAma matabhedoMko adhyayana kiyA hai| upasthita karake unakI vizada carcA kI hai aura phira ___ unakI pratibhA aura pANDitya kevala jainazAnoM unake bIca kisa taraha ekatA sthApita hosakatI hai, taka hI sImita nahIM thA, itara zAstroMmeM bhI unakI so batalAyA hai| abAdha gati thii| isIlie unakI racanAoMmeM paMDita AzAvara gRhastha the, muni nhiiN| pichale yathAsthAna sabhI zAstroM ke pracura uddharaNa dikhAI jIvanameM ve saMsArase uparata avazya ho gaye the, par3ate haiM aura isIkAraNa aSTAMgahRdaya, kAvyAlaMkAra, parantu use chor3A nahIM thA, phira bhI pIcheke granthaamarakoza jaise graMthoM para TIkA likhaneke lie ve kartAoMne unheM sari aura AcAryakalpa kaha samartha hosake / yadi ve kevala jainadharmakaM hI vidvAn kara smaraNa kiyA hai aura tatkAlIna bhaTTArakoM aura hote to mAlava-nareza arjunavarmAke gurU bAlasara- muniyoMne to unake nikaTa vidyAdhyayana karanemeM bhI svatI mahAkavi madana unake nikaTa kAvyazAstrakA koI saMkoca nahIM kiyA hai| itanA hI nahIM muni madhyayana na karate aura vindhyavarmAke saMdhivipraha- udayasenane unheM 'nava-vizvacaSu' aura 'kalikAlidAsa' mantrI kavIza vilhaNa unako mukta kaNThase prazaMsA aura madanakIrti yatipatine 'prajJApuMja' kahakara abhina krte| itanA bar3A sanmAna kaMvala sAmpradAyika nandita kiyA thaa| vAdIndra vizAlakIrtiko unhoMne vidvAnoMko nahIM milA karatA / ve kevala apane nyAyazAstra aura bhaTTArakadeva vinayacandrako dharmaanuyAyiyoMmeM hI camakate haiM, dUsaroM taka unake zAstra par3hAyA thaa| ina saba bAtoMse spaSTa hotA hai zAnakA prakAza nahIM pahuMca paataa| ki ve apane samayake advitIya vidvAna the| Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, bIra nirvAya saM024 = ___ unhoMne apanI prazastimeM apane lie likhA hai mAzcarya nahIM, jo unheM dhArAke 'zAradA-sadana' ke ki 'binadharmAdapA po nakhakAnapure'vasat' arthAt jo anukaraNa para hI jainadharmake udayakI kAmanAse jainadharmake udayake lie dhArAnagarIko chor3akara zrAvaka-saMkula nAlacheke ukta cetyAlayako apanA nalakacchapura (nAlachA ) meM Akara rahane lgaa| vidyAlaya banAnekI bhAvanA utpanna huI ho| jainausa samaya dhArAnagarI vidyAkA kendra banI huI thii| dharmake uddhArakI bhAvanA unameM prabala thii| vahA~ bhojadeva, vindhyavarmA, arjunavarmA jaise aisA mAlUma hotA hai ki gRhastha raha kara bhI vidvAn aura vidvAnoMkA sanmAna karane vAle rAjA kamase kama 'jinasahasranAma' kI racanAke samaya ve ekake bAda eka ho rahe the / mahAkavi madanakI saMsAra-dehamogoMsa udAsIna ho gaye the aura unakA 'pArijAta-mabjarI' ke anusAra usa samaya vizAla mohAveza zithila ho gayA thaa| ho sakatA hai dhArAnagarImeM 84 caurAhe the aura vahA~ nAnA dizA- ki nanhoMne gRhasthakI koI usa pratimA dhAraNa kara bhoMse Aye hue vividha vidyAoMke paNDitoM aura lI ho, parantu muniveza to unhoMne dhAraNa nahIM kalA-kovidoMkI bhIr3a lagI rahatI thii| vahAM kiyA thA, yaha nizcaya hai / hamArI mamajhameM muni 'zAradA-sadana' nAmakA eka dUra dUra taka khyAti hokara ve itanA upakAra zAyada hI kara sakate jitanA pAyA humA vidyApITha thaa| svayaM pAzAgharajIne ki gRhastha raha kara hI kara gaye haiN| dhArAmeM hI vyAkaraNa aura nyAyazAstrakA adhyayana apane samayake tapodhana yA muni nAmadhArI kiyA thaa| aisI dhArAko bhI jisa para hara eka logoMke prati unako koI zraddhA nahIM thI, balki vidvAnako moha honA cAhiye paNDita bhAzAgharajIne eka tarahakI vitRSNA thI aura unheM ve jinazAsana jainadharmake jJAnako lupta hote dekhakara usake udayakaM ko malina karanevAlA samajhate the, jisako ki lie chor3a diyA aura apanA sArA jIvana isI unhoMne dharmAmRtameM eka purAtana zlokako uddhRta kAryameM lagA diyaa| karake vyaktakiyA haive lagabhaga 35 varSake lambe samayataka nAlachAmeM paNDitaiSTiAritraiH baTharaisa tpodhnaiH| hI rahe aura vahA~ke nemi-caityAlayameM ekaniSThatAse zAsanaM jinacandrasya nirmala malinIkRtam // jainasAhityakI saMvA aura jJAnakI upAsanA karate paNDitajI mUlameM mAMDalagar3ha (mevAr3a) ke rahane rahe / unake prAyaH sabhI granthoMkI racanA nAlachAke vAle the / zahAbuddIna sorIkaM AkramaNoMse trasta ukta nemi caityAlayameM hI huI hai aura vahIM ve hokara apane cAritrakI rakSAke lie ve mAlavAkI adhyayana adhyApanakA kArya karate rahe haiN| koI ---. prabho bhavAnabhogeSu nirvirayo duHkhamIrakaH / caturazIticatuSpathasurasadanapradhAne "sakalAdigamta- eSa vijJApayAmi tvAM zaraNyaM karaNAryavam // 3 // ropagatAnekavidhasahaeyakalAkovidarasikasukavisaMkule. adya mohagrahAvezauSilyAskizcidunmukhaH / -pArijAtamaMjarI -nimasahastranAma Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pakhitapravara pasApara rAjadhAnI dhArAmeM bahuta-se logoMke sAtha pAkara banA hogaa| kyoMki isakA kokha saM0 1300 meM basa gaye the| ve vyAgheravAla yA bagheravAla jAtike banI huI bhanagAradharmAmRtaTIkAko prazastimeM hai the jo rAjapUtAnekI eka prasiddha vaizyajAti hai| 1996 meM bane hue jinayAkalpameM nahIM hai| yadi yaha unake pitAkA nAma sajavaNa, mAtAkA zrIratrI, sahI hai to mAnanA hogA ki bhAzAdharajIke pitA patnIkA sarasvatI aura putrakA chAr3a thA / ina 1296 ke bAda bhI kucha samaya taka jIvita rahe hoMge cArake sivAya unake parivAra meM aura kauna kauna the, aura usa samaya ve bahuta hI vRddha hoMge / sambhava hai isakA koI ullekha nahIM miltaa| ki usa samaya unhoMne rAja-kArya bhI chor3a diyA ho| mAlava-nareza parjunavarmadevakA bhAdrapada sudI15 paNDita AzAdharajInaM apanI prazastimeM apane budhavAra saM0 1272 kA eka dAnapatra milA hai, putra chAhar3ako eka vizeSaNa diyA hai, "rajimazanajimake antameM likhA hai--"racitamidaM mahAsAndhiH bhUpatiH' arthAta jisane rAjA arjunavarmAko prasanna rAmA sabakhaNasaMmatena rAjaguruNA madanena / arthAta kiyA / isase hama anumAna karate haiM ki rAjA yaha dAnapatra mahAsAndhiviprahika maMtrI rAjA salakha- salakhaNake samAna unake pote chAhar3ako bhI arjunaNakI sammatise rAjaguru madanane rcaa| inhoM arjana- varmadevane koI rAjya-pada diyA hogA / aksara varmAkaM rAjyameM paM0 zrAzApara nAlachAmeM jAkara rahe rAjakarmacAriyoMke vaMzajoMko ekake bAda eka rAjyathe aura ye rAjagurU madana bhI vahI haiM jinheM paM0 kArya milate rahate haiN| paM0 mAzAdharajI bhI koI AzAdharajIne kAvya-zAstrakI zikSA dI thii| isase rAjya pada pA sakate the parantu unhoMne usakI apekSA anumAna hotA hai ki ukta rAjA salakhaNa hI saMbhava jinadharmodayake kArya meM laga jAnA jyAdA kalyANahai ki pAzAdharajIke pitA sallakSaNa hoN| kArI smjhaa| jima samaya yaha parivAra dhArAmeM AyA thA unake pitA aura putrake isa sanmAnase spaSTa usa samaya vindhyavarmAke sandhivigrahake maMtrI hotA hai ki eka susaMskRta aura rAjyamAnya kula meM ( pararASTamaciva ) vilhaNa kavIza the / unake bAda unakA janma huA thA aura isalie bhI bAlakoI Azcarya nahIM jo apanI yogyatAkaM kAraNa sarasvatI madanopAdhyAya jaise logoMne unakA ziSyatva svIkAra karanemeM saMkoca na kiyA hogA / salakSaNane bhI vaha pada prApta kara liyA ho aura vi0 saM0 1249 ke lagabhaga jaba zahAbuddIna sammAnasUcaka rAjAkI upAdhi bhI unheM milI ho / gorIne pRthvIrAjako kaida karake dillIko apanI paNDita AzAdharajIne 'adhyAtma-rahasya' nAmakA rAjadhAnI banAyA thA aura usI samaya usane prantha apane pitAkI mAlAse nirmANa kiyA thaa| ajamera para bhI adhikAra kiyA thA, tabhI paNDita yaha prantha vi0 saM0 1296 ke bAda kisI samaya AzAdhara mAMDalagar3ha chor3akara dhArAmeM Aye hoNge| amerikana moriyaMTala sosAiTIkA jarnala thA. usa samaya ve kizora hoMge, kyoMki unhoMne " aura prAcIna lekhamAlA bhAga 1 pR06-| vyAkaraNa aura nyAyazAstra vahIM Akara par3hA thaa| Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta vIra nirvAvasaM.25 yadi usa samaya unakI umra 15-16 varSakI rahI ho kAvyamarmatratAko prakaTa karatI hai| isIke samayameM to unakA janma vi0 saM0 1235 ke pAsapAsa mahAkavi madanakI 'pArijAtamaMjarI' nATikA humA hogaa| unakA antima upalabdha pranya (ana- basantotsavake mauke para khelI gaI thii| isIke gAra-dharma-TIkA) vi0 saM0 1300 kA hai| usake rAjya-kAlameM paM0 pAzAdhara nAlachAmeM jAkara rahe bAda ve aura kaba taka jIvita rahe, yaha patA nhiiN| the| isake samayameM tIna dAna-patra mile haiN| eka phira bhI nidAna 65 varSakI umra to unhoMne avazya mAMDUmeM vi0saM01260 kA,dUsarA bharoMca meM 1270 kA pAI thI aura unake pitA to unase bhI adhika aura tIsarA mAndhAtAmeM 1272 kA / isane dIrghajIvi rhe| gujarAtanareza jayasiMhako harAyA thaa|| apane samayameM unhoMne dhArAke siMhAsana para devapAla-arjunavarmAke nissaMtAna marane para pAMca rAjAoMko dekhA yaha gaddI para baitthaa| isakI upAdhi sAhasamalla thI / isake samayakaM saM0 1275, 1286 aura samakAlIna rAjA 1289 ke tIna zilAlekha aura 1282 kA eka vindhyavarmA-jisa samayameM ve dhArAmeM pAye dAnapatra milA hai| isIke rAjyakAlameM vi0 saM0 usa samaya yahI rAjA the |ye bar3e vIra aura 1285 meM jinayajJa-kalpako racanA huI thii| vidyArasika the| kucha vidvAnoMne inakA samaya vi0 5 jaitugideva-(jayasiMha dvitIya) yaha devapAla saM0 1217 se 1237 taka mAnA hai| parantu hamArI kA putra thaa| isake samayake 1312 aura 1314 ke samajhameM ve 1246 taka avazya hI rAjyAsIna rahe do zilAlela mile haiN| paM0 AzAdharane isIke haiM jaba ki zahAbuddIna gorIke trAsase paNDita rAjya-kAlameM 1292 meM triSaSTismRtizAstra 1296 meM AzAdharakA parivAra dhArAmeM bhAyA thaa| apanI sAgAradharmAmRta-TIkA aura 1300 meM anagAradharmAprazastimeM isakA unhoMne spaSTa ullekha kiyA hai| mRta-TokA likhii| subhaTavarmA yaha vindhyavarmAkA putra thA aura bar3A vIra thA / ise sohar3a bhI kahate haiM / isakA prantha-racanA rAjyakAla vi0 saM 1237 se 1267 taka mAnA vi0 saM0 1300 taka paM0AzAdharajIne jitane jAtA hai| parantu vaha 1249 ke bAda 1567 taka pranthoMkI racanA kI unakA vivaraNa nIce diyA honA cAhie / paNDita AzAdharake upalabdha prantha jAtA haimeM isa rAjAkA koI ullekha nahIM hai| arjunavarmA-yaha subhaTavarmAkA putra thA aura . / prameparatnAkara-ise syAdvAda vidyAkA nirmala bar3A vidvAn kavi aura gAna-vidyAmeM nipuNa thaa| 2 " prasAda batalAyA hai| yaha gaya prantha hai aura bIca isakI 'amaruzataka' para 'rasasaMjIvinI' nAmakI vindhyavarmA jisakI gaddIpara baiThA thA, usa TIkA bahuta prasikha hai jo isake pAMDitya aura ajayavarmAke mAI apamIvarmAkA yaha pautra thA / Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pani ] paMDitamavara bhAzAvara bocameM isameM sundara padya bhI prayukta hue haiN| abhI pahale zolApurase aparAjitasUri aura amitagati saka yaha kahIM prApta nahIM huA hai| kI TIkAoMke sAtha prakAzita ho cakI hai| jisa 2 bharatezvarAbhyudaya-yaha siddhapaGka hai / arthAt prati parase vaha prakAzita huI hai usake anta ke kucha isake pratyeka sargake antima vRttameM 'siddhi' zabda pRSTha kho gaye haiM jinameM pUrI prazasti rahI hogii| bhAyA hai / yaha svopajJa TIkA sahita hai| isameM Topadeza TIkA-prAcArya pUjyapAdake suprasiddha prathama vIrthakarake putra bharatake abhyudayakA varNana granthakI yaha TIkA mANikacanda jaina-pranthamAlAke hogaa| sambhavataH mahAkAvya hai| yaha bhI aprA- tattvAnuzAsanAdi-saMgrahameM prakAzita ho cukI hai| kabhapAbacaturvizatikA-TIkA-bhUpAlakavikaM prajJAnadIpikA-yaha dharmAmRta (sAgAra-ana- siddha stotrakI yaha TIkA abhI taka nahIM milii| gAra)kI svopajJa paMjikA TIkA hai| kolhApurake jaina pArAdhanAsAra TIkA-yaha prAcArya devasenake maThameM isakI eka kanar3I prati thI, jisakA upayoga ArAdhanAsAra nAmaka prAkRta panthakI TIkA hai| sva. paM0 kallApA bharamApA niTavena sAgAradharmA- amarakoSa TIkA-suprasiddha koSako TIkA / mRtakI marAThI TIkAmeM kiyA thA aura usameM aprApya / TippaNIke taura para usakA adhikAMza chapAyA thaa| kriyAkalApa-bambaIke ai0 pannAlAla usI ke mAdhArasa mANikacanda-pranthamAlA dvArA sarasvatI-bhavanameM isa graMthakI eka naI likhI huI prakAzita sAgAradharmAmRta saTIkameM usakI adhi- azuddha prati hai, jisame 52 patra haiM,aura jo 1976 kA~za TippaNiyA~ de dI gaI thiiN| usake bAda niTa* zloka pramANa hai / yaha grantha prabhAcandrAcAryake kriyAvejIse mAlUma huA thA ki ukta kanaDI prati jala- kalApake DhaMgakA hai| graMthameM anta-prazasti nahIM hai| kara naSTa ho gaI ! anyatra kisI bhaNDArameM abhI prArambhake do padya ye haiMtaka isa paMjikAkA patA nahIM lgaa| jinendramunmUlitakarmabandhaM praNamya sanmArgakRtasvarUpa / rAbImatI vimalaMbha-yaha eka khaNDakAvya hai anantabodhAvimavaM guNoghaM kriyAkalApaM prakaTaM pravacaye // 1 // aura svopATIkAsahita hai| isameM rAjamatIke yogidhyAnaikagamyaH paramavizadagvizvarUpaH sataca / neminAtha-viyogakA kathAnaka hai / yaha bhI aprApya svAntasthe maiva sAdhyaM tadamanamatayastatpadaNyAnabInaM, cittasthairya vidhAtuM tadanavaguNamAmagAdAmarAgaM, 5 madhyAtma-rahasya-yogAbhASyakA prArambha karane tatpUnAkarma karmacchituramati yathA mUtramAsUtrayantu // 2 // vAloMke liye yaha bahuta hI sugamayogazAstrakA 12 kAvyAlaMkAra-TIkA-alaMkArazAstrake supragraMtha hai / ise unhoMne apane pitAke prAdezase likhA siddha prAcArya rudraTake kAvyAlaMkAra para yaha TIkA thaa| yaha bhI amApya hai| likhI gaI hai| aprApya / mUlArAdhanA-TIkA-yaha zivArya kI prAkRta sAbanAmasvatama-saTIka-paNDita bhAzAghara bhagavatI ArAdhanAkI TIkA hai jo kucha samaya kA sahasranAma stotra sarvatra sulabha hai / chapa bhI Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAvapada, vIra nirvANa sN014|| cukA hai| parantu usakI svopakSa TIkA abhI taka gAra aura anagAra donoMkI TIkA pRthak pRthak do maMtrApya hai / bambaIke sarasvatI bhavanameM isa sahana- jildoMmeM prakAzita ho cukI hai| nAmakI eka TIkA hai parantu vaha zrutasAgarasUrikRta ina 20 pranyoMmeMse mUlArAdhanA-TIkA, iSTopadeza TIkA, sahasranAma mUla (TIkA nahIM), jinayajJakalpa nimayazakalpa-saTIka-jinayajJakalpakA dUsarA mUna ( TIkA nahIM), triSaSThismRti, dharmAmRtake nAma pratiSThAsAroddhAra hai| yaha mUla mAtra to paMDita sAgAra anagAra bhAgoMkI bhavya-kumudacandrikATIkA manoharalAlajI zAstrI dvArA saM0 1972 meM prakA- aura nityamahodyota mUla (TIkA nahIM ) ye grantha zita ho cukA hai| parantu isakI svopamA TIkA prakAzita ho cuke haiM aura kriyAkalApa upalabdha aprApya hai| isa graMthako paNDitajIne apane dharmA- hai| bharatAbhyudaya, aura prameyaratnAkarake nAma mRtazAstrakA eka aMga batalAyA hai| sonAgirake bhaTTArakajIke bhaNDArako sUcImeM abase patriSaTismRtizAsa-saTIka-yaha graMtha kucha lagabhaga 28 varSa pahale maiMne dekhe the / saMbhava hai ve samaya pUrva mANikacandra-pranthamAlAmeM marAThI anu. vahAMka bhaNDAroMmeM hoN| zeSa pranthoMkI khoja honI vAdasahita prakAzita ho cukA hai / saMskRta TIkAke caahie| hamAre khayAlame AzAdharajIkA mAhitya aMza TippaNIke taurapara nIce de diye gaye haiN| naSTa nahIM huA hai / prayatna karanese vaha mila nisthamahobota-yaha snAnazAstra yA jinAbhiSeka sakatA hai| abhI kucha samaya pahale paNDita pannAlAlajI sonI racanAkA samaya dvArA saMpAdita "abhiSekapATha-saMgraha" meM zrIzrutasAgarasUrikI saMskRtaTIkAsahita prakAzita ho cukA pahale likhA jA cukA hai ki paNDita zrAzA dharajIkI eka hI prazasti hai jo kucha padyoMkI 1. ratnatraya-vidhAna-yaha graMtha bambaIke ai0 50 nyUnAdhikatAke sAtha unake tIna mukhya prathoMmeM sarasvatI-bhavanameM hai / choTAsA 8 patroMkA graMtha hai| milatI hai| isakA maMgalAcaraNa jinayajJakalpa vi0 saM0 1285 meM, sAgArazrIvaImAnamAnamya gautamAdIca sadgurun / bhAzAvaraviracita pUjApATha' nAmase lagabhaga ratnatrayavidhi pazye yathAmnAyAM vimuktaye // cArasau pejakA eka grantha zrI nemIzA prAdappA upAdhye, 18 aSTAMgahakyocotinI TIkA-yaha AyurvedA udgAva (kolhApura ) ne koI 20 varSa pahale prakAzita cArya vAgbhaTake suprasiddha graMtha vAgbhaTa yA aSTAMga- kiyA thaa| parantu usameM mAzAdharakI muzkilale do cAra hRdayakI TIkA hai aura aprApya hai| boTI koTI racanAyeM hoMgI. zeSa saba vasA 11-20 sAgAra aura managAra-dharmAstakI bhavya- aura jo haiM ve unake prasiddha graMthoMse lI gaI jAna pAtI amuvacantrikA TIkA-mANikacandragranthamAlAmeM sA- hai| hai| rokI haiN| Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, kiraNa ] paNDitapravara pAzApara dharmAmRta-TIkA 1296 meM aura anagAradharmAmRta- hai bhainakIrti-prabandha' nAmakA eka prabandha hai| TIkA 1300 meM samApta huI hai / jinayajJakalpakI usakA sAgaza yaha hai ki madanakIrti vAdIndra prazastimeM jina dasa granthoMke nAma diye haiM, ve vizAlakIrtike ziSya the / ve bar3e bhArI vidvAna the| 1285 ke pahale ke bane hue hone cAhieM / usake cAroM dizAoMke vAdiyoMko jItakara unhoMne bAda sAgAradharmAmRta TIkAkI samApti taka arthAta 'mahAprAmANika-cUr3AmaNi' padavI prApta kI thii| 1296 taka kAvyAlaMkAra-TIkA, saTIka sahasranAma, eka bAra guruke niSedha karane para bhI ve dakSiNA saTIka jinayajJakalpa, saTIka triSaSTismRti, aura pathako prayANa karake karnATakameM phuNce| vahA~ viddhanityamahodyota ye pAMca graMtha bane / antameM 1300 tpriya vijayapuranareza kuntibhoja unake pANDitya taka rAjImatI-vipralambha, adhyAtmarahasya, ratnatraya- para mohita ho gaye aura unhoMne unase apane vidhAna aura anagAradharma-TIkAkI racanA huii| pUrvajoMke caritra para eka prantha nirmANa karaneko ima tarahama moTe taurapara prantha-racanAkA samaya kahA / kuntibhojakI kanyA madana-maJjarI sulekhikA mAlUma ho jAtA hai| ___ thii| madanakIrti padya-racanA karate jAte the aura triSaSTismRtikI prazastime mAlUma hotA hai ki maJjarI eka parde kI bAr3ameM baiThakara use likhatI vaha 1292 meM banA hai| iSTopadeza TokAmeM samaya jAtI thii| nahIM diyaa| kucha samayameM donoMke bIca premakA AvirbhAva sahayogI vidvAn huA aura ve eka dUsareko cAhane lge| jaba rAjA 1 paviData mahAvIra-ye vAdirAja padavIme ko isakA patA lagA to usane madanakIrtiko SaSa vibhUSita paM0 dharamenake ziSya the| paM0pAzAdharajI karanekI AjJA de dI / parantu jaba unake lie ne dhArAmeM Akara inameM jainandra vyAkaraNa aura kanyA bhI apanI maheliyoMke sAtha maraneke lie jaina nyAyazAstra par3hA thaa| taiyAra ho gaI, to rAjA lAcAra ho gayA aura ___2 udayamena muni-jAna par3atA hai, ye koI usane donoMko vivAha-sUtrameM bA~dha diyA / madanavayojyeSTha pratiSThita muni the aura kaviyoMke suhRd kIrti anta taka gRhastha hI rahe aura vizAlakIrti the| inhoMne paM0 zrAzAdharajIko 'kali-kAlidAma' dvArA bAra bAra patroMme prabuddha kiye jAne para bhI kahakara abhinandita kiyA thaa| Tamama mama nahIM hue| yaha prabandha madanakIrtisa madanakIti patipati-ye una vAdIndra vizAla- koI mau varSa bAda likhA gayA hai| isase sambhava ke ziSya the jinhoMne paNDita AzAdharase nyAya- hai isameM kucha atizayokti ho athavA isakA zAstrakA parama bhana prApta karake vipakSiyoMko jItA adhikAMza kalpita hI ho parantu isameM sandeha nahIM thaa| madanakIrtike viSayameM rAjazekharasUrike 'catu- ki madanakIrti bar3e bhArI vidvAna aura pratibhAzAlI vizati-prabandha' meM jo vi0 saM0 1405 meM nirmita kavi the / aura isaliye unake dvArA kI gaI huA hai aura jisameM prAyaH aitihAsika kathAyeM dI bhAzAdharakI prazaMsAkA bahuta mUlya hai| Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAdrapada, bIra nirvAba sN024|| zrImadanakIrtikI banAI huI 'zAsanacaturviMza- ho gaye haiN| unameM vidyApati bilhaNa bahuta prasiddha tikA' nAmaka 5 patroMkI eka pothI hamAre pAsa hai| haiM, jinakA banAyA humA vikramAMkadeva-carita hai| jisameM maMgalAcaraNake eka anuSTupu lokake ati- yaha kavi kAzmIranareza kalazake rAjyakAlameM vi0 rika 34 zArdUlavikrIr3ita vRtta haiM aura pratyekake saM0 1119 ke lagabhaga kAzmIrase calA thA aura antameM 'digvAsamA zAsana' pada hai / yaha eka jisa samaya vaha dhArAmeM pahu~cA uma samaya bhojadeva prakArakA tIrthakSetroM kA stavana hai jisameM podanapura kI mRtyu ho cukI thii| isameM ve AzAdharake prazaMsaka bAhubali, zrIpura-pArzvanAtha, zaMkha-jinezvara, dakSiNa nahIM ho sakate / bhoja kI pAMcavIM pIr3hIke rAjA gomaTTa nAgadraha-jina, medapATa ( mevAr3a) ke nAga- vindhyavarmA ke maMtrI vilhaNa unase bahuta pIche hue phaNI grAmake jina, mAlavAke maGgalapurake abhi- haiN| caura-paMcAsikA yA bilhaNa-caritakA kartA nandana jina mAdikI stuti hai / maGgalapuravAlA bilhaNa bhI inameM bhinna thA / kyoMki usameM jisa padya yaha hai vairisiMha rAjAkI kanyAzazikalAke sAtha bilhaNazrImanmAlavadezamaMgalapure mlecchapratApAgate kA prema sambandha varNita hai vaha vi0 saM0 900 ke bhagvA mUrtirayomiyojitazirAH sampUrNa saamaayau| lagabhaga huA hai / zArGgadhara paddhati, sUktamuktAvalI basyopadravanAzinaH kaliyuge'nekaprabhAvairyutaH, Adi subhASita-saMgrahoMmeM bilhaNa kavike nAmase sa zrImAnaminandanaH sthirayataM digyAsasA zAsanaM 3n bahutase aise zloka milate haiM jo na vidyApati bilhaNake vikramAkadevacarita aura karNasundarI - isa meM joglecchoka pratApakA zrAgamana batalAyA nATikAmeM haiM aura na caur-pNcaasikaameN| kyA hai, usase ye paM0 zrAzAdharajIke hI samakAlIna Azcarya hai jo ve inhIMmaMtrivara bilhaNa kavike hoN| mAlUma hote haiM / racanA inakI praur3ha hai| paM0 zrAzAdharajIkI prazaMsA inhIMnakI hogii| abhI taka inakA ____ mAMDUmeM mile hue vindhyavarmA ke lekhameM ina aura koI prantha nahIM milA hai| bilhaNakA ina zabdoMmeM ullekha kiyA hai "vindhyavarma. vilhaNa kavIza-bilhaNa nAmake aneka kavi nRpateH prsaadH| saandhivigrhkbimhnnHkvi|" arthAta bilhaNa kavi vindhyavarmAkA kRpApAtra aura pararASTra isa pratimeM likhanekA samaya nahIM diyA hai saciva thaa| parantu do tInasau varSase kama purAnI nahIM mAlUma hotii| 5-60 devacandra-inheM paNDita AzAdharajIne jagaha jagaha bhAra ur3a gaye haiM jisameM bahutase paca pUre vyAkaraNa-zAstra meM pAraMgata kiyA thaa| nahIM par3e jaate| -vAdIndra vizAlakIrti- ye pUrvokta madanakIti xzrIjinaprabhasUrike 'vividha-tIrthakarupa' meM bhavanti ke gurU the| ye bar3e bhArI vAdI the aura inheM dezastha abhinandanadevakalpa'nAmakA eka kapa hai jisameM paNDitajIne nyAyazAstra par3hAyA thA / sambhava hai, ye abhinandanajinakI bhagna mUrtike jur3a jAne aura atizaya dhArA yA ujjainakI gahIke bhaTTAraka hoN| prakaTa honekI kyA dI hai| (mAgAmI kiraNameM samApta) Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krAntikArI aitihAsika pustakeM [le. ayodhyAprasAda goyalIba ] 1. rAjapUtAneke jainavIra batIta gauravake eka kA citra aMkita hue binA par3hane ke liye hAva bharakAlejekI marahegA / aisA kauna bhamAgA mAratavAsI hogA hai| madoMkI bAta jAne dIjiye bhIka aura kAyara / jo ayodhyAprasAdajI goyanIyakI likhI bhAratakI bhI ise par3hate par3hate mUMchoM para sAba na dene lage to karIba sAr3he bAIsa sau varSa purAnI isa sAragarmita hamArA jimmaa| rAjapUtAnemeM jainavIroMkI talavAra, aura saccI gaurava-gAthAko sunakara sahita na kaisI camakI ? jainavIroMne sarase kaphana bAdhakara hogaa|' pRSTha 173 50 chaha maanaa| bhAvavAiyoMke ghuTane kyoMkara TikavAye / dharma aura 3. hamArA utthAna aura patanapezake liye kaise kaise abhUtapUrva balidAna kiye, "cAnda" ke zabdoMmeM-"isa pustakameM mahAbhArata yahI saba romAMcakArI aitihAsika vivaraNa 352 se lekara san 1200 IsvI takake bhAratIya itihAsa ThoMne pahiye tri, mUlya phevala do ra eka mahipattI gaI hai| mArapatsitya pari meM jo truTiyA utpanna ho gaI thI aura jinake 2. maurya sAmrAjyake jainavIra- kAraNa unako videziyoM ke sammukha padAnata honA __ bhUmikA-lekhaka sAhityAcArya pro0 vizvezvara- par3A una para mArmikatA ke sAtha vicAra kiyA gayA nAtha reNake zabdoMmeM-"isa pustakakI bhASA manako hai| pustaka paThanIya hai aura bhatyanta sulabha mUlyameM phar3akAne vAlI, yuktiyAM sapramANa aura prAsa tathA becI jAtI hai / " "vizvAmitra' likhatA haivicArazailI sAmpradAyikatAse rahita samayopayogI "pastakakI bhASA sajIva aura dRSTikoNa sundara aura phai| hameM pUrNa vizvAsa hai ki isa eka hai| yaha kAphI upayogI pustaka hai|" "bhArata" kahatA bAra pAyopAnta par3ha lenese kevala jainoMke hI nahIM hai- lekhakakI lekhanI meM poja aura pravAha paryApta pratyuta bhAratavAsI mAtrake itapaTapara apane dezakai mAtrAmeM hai|" pR0 144 mUlya chaha pAnA / sphUrtidAyaka jIvanajyoti jagAne vAlI pustakeM 4. ahiMsA aura kAyaratA mU-eka mAnA 7. kyA jaina samAja jindA hai ? mU0eka mAnA 5. hamArI kAyaratAke kAraNa , , 8. gaurava-gAthA . " " 6. vizvaprema sevAdharma , 6. maina-samAjakA hAsa kyoM ? "chaha paisA yadi yaha pustakeM Apane nahIM dekhI haiM to mAja hI maMgAiye, mandiroM, pustakAlayoM sAdhunoMko bheTasvarUpa dIjiye, upahAra meM bATiye / jainevaroM meM bAMTiye / vyavasthApaka-hindI vidyAmandira, po. po0 na048, nyU dehlii| Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Registered. No. L. 4328. zrI jaina prAcIna sAhityoddhAra granthAvalIke jaina mantra-tantra aura citrakalAke abhUtapUrva prakAzana bhagavan malliSeNAcArya viracita 1. zrI bhairava padmAvatI kalpa cATha tiraMge aura pacAsa eka raMge citra aura bandhuSeNa viracita TIkA, bhASA sameta sAthameM ikatIsa pariziSToM meM zrI mahilaSeNa sUri viracita sarasvatI kalla, zrI indra gaMdI viracitapadmAvatI pUjana, raka padmAvatI kalpa, padmAvatI sahasranAma, padmAvatyaka, padmAvatI jayamAlA, padmAvatI stotra, padmAvatI daMDaka, padmAvatI paTala vagairaha mantramaya kRtiyAM aura gujarAta kAleja ke saMskRta prAkRta bhASA adhyApaka to abhyaMkara dvArA sampAdita hone para bhI mUlya sirpha 15) rupaye rakhA gayA hai / 2. zrI mahAprAbhAvika nava smaraNa paMcaparameSThImaMtra ke cAra yaMtra, zrAbhadrabAhu svAmI viracita upasargaTara stotra, unake aneka maMtra, kathA, aura masAIma yaMtra samena, zrImAnatuMgAvAya viracita bhara so unake aneka maMtra taMtra aura: 21 yaMtra sameta, zrIbhaktAmarajI stotra, maMtrAmnAya kathAe~, taMtra, maMtra aura hareka kAra yaMtra kula 96 yaMtra mameva aura bhagavan siddhana divAkara vira caina zrIkalyANamaMdira ke maMtramnAya aura 43 yaMtra, citra' vagairaha milA ke kula 412 cAramo bAraha yaMtra citra diyA huA hai, eka pratikA pAMca ratalaM vajana hone para bhI mUlya 25) ru0 rakhA gayA hai| 3. zrI maMtrAdhirAja ciMtAmaNi zrI cintAmaNi lpa, zrI maMtrAdhirAja valpa vagairaha zrI pArzvanAthajI bhagavAna ke aneka maMtramaya stotra aura 65 yatra sameta mUlya 71) ma 4. zrI jaina citrakaladum Sairat jainAzrita citrakalA ke gyArahavIM sadI meM lagAkara unnIsavIM sadI taka ke lAkSaNika namUnAkA pratinidhasaMgraha, jisa 320 purNa raMgo ora eka raMgI citra haiM, mAyA jainA citrakalA viSaya amerikA ke pronAune, baDodarA rAjya ke khAne kA mukhyAdhikArAdvArA nanda zAstrajana, gujarAta ke suprasiddha citrakAra ravizaMkara rAvalana, rasikatAle parInca, zrIyuta sAgalAI navAba, pro0 DaoNlararAya mor3a, prA maMjuvAna majanudAra aura lekhakalA viSaya munizrI | puNyavijayokaM vidvatApUrNa lekha bhI diyA hai| yaha svastha var3odarA sareza sayAjIrAva gAyakavAr3ako unake haraka mahotsava para samarpita kiyA gayA thA mUlya lipha 25 ) ru0 .5. jagatsundarI prayogamAlA muni jasavaDa viracita mUlya 5) 6. zrI ghaMTAkaraNa - mANibhadra-maMtra-taMtra kalAdi saMgraha mUlya 5 ) 7. zrIjena kalpalatA citra 65 mUlya 8) 8. bhAratIya jaina zramaNa saMskRti aura lekhana kalA mUlya 8) dUsare prakAzanoMke liye sUcIpatra maMgavAiye / prAptisthAna :- sArAbhAI maNilAla natrAba, nAgajIbhUdaranI pola, ahamadAbAda VARARE vIra presa Apha iDiyA, kanaoNra sarkasa, nyU dehalI / Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'ReemmameremeARIRORANSPIROINORINDORImmoreamparampainment pArivana,kArtika saM02466 / varSa 3, kiraNa 12 ra akTUbara 1940 akTUbara 1940 jAgA vArSika mUlya 3. EMEDALNDABINDRAFONEFIOGINOORIGINOORNSIDHOOZOOGLOGISTEREDOTOE1 CATEIOHere FORDOI rror - .. SCI . ASTRA - ya yA skAna - A strolon" ... Rom ROSS FIDENT NAYASATHORE: A GE E RS HAR CHATANAMA AP CATE . bhAra , 31 14 meanesamasuman R egianRCH T CATE RISHNA . .. ..sairavNDO houd. .' RAJSTARSHANMEN HERE i . m . i TA PRESEARSahapy - -- POSTAYA IRCRA Patieth REMI ... BISH SHARE THENA RWANI NARAYAN MAMIndition KAHAarosa XTEHEARREAKTA NAHATE E h. y RAHEY HAM 4 RAAT+2 Synt CH TALAYAR an M SACPreryth :* H e .. .... ALS tatmaneya Cader ' 1'.tamaAIAH . .. .ww.naya44 Relbaniar mom POSEDWONITORIOTISOLATIOOPERTONEPALORDERIALORDEMIOLOGame sNcaalk| jugalakizora mukhtAra tanasukharAya jaina adhiSThAtA pIra-sevAmandira sarasAvA (shaarnpur)| naoNTa sakasa po* bo0 naM048 nyU dehlii|| BammercameramaANDMRATOMETRONITORIANDADAKIRANDIRGANOHaas. mudraka aura kAsA-movApasAdagAvalIya Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI ... 697 1. jinasena-smaraNa .... pRSTha 64 2. zrIbhadrabAhu svAmI-ma0 le muni zrI caturavijaya anu0 paM0 paramAnanda ... 678 3. zikSita mahilAoMmeM apavyaya-[zrI lalitAkumArI 685 4. prathama svahita aura bAdameM parihita kyoM ? [zrI daulatarAma mitra 5. bhAbhAra aura dhanyavAda, bhanekAntakA AgAmI prakAzana, merI Antarika icchA [sampAdakIya 6. paNDitapravara AzAdhara [ zrI paM0 nAthUrAma premI 7. U~ca-nIdha-gotra viSayaka carcA [ zrI bAlamukunda pATodI 707 8. meMDakake viSaya meM zaMkA [zrI daulatarAma mitra 718 9. tAmila bhASAkA jaina sAhitya [mU0 le0 pro0 e. cakravartI anu0paM0 sumeracanda divAkara 17. pro0 jagadIzacanda aura unakI samIkSA [ sampAdakIya 11. vIrasevAmaMdira-vijJapti adhiSThAtA 12. go0 karmakAMDakI truTi pUrti ke vicAra para prakAza [ paM0 paramAnanda zAstrI ... 721 729 vIrasevA mandira ko sahAyatA hAlameM bA0 vizvambharadAsajI jaina gArgIya, jhA~sI ne, vIrasevAmandirameM padhAra kara usake kAryoM para prasannatA vyakta karate hue use. 10) kakI sahAyatA pradAna kI hai, jisake lie Apa dhanyavAda ke pAtra hai| adhiSThAtA 'vIrasevAmandira sarasAvA, ji. shaarnpur| Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3 OM ma nIti-virodha-vaMsI loka-vyavahAra-vartakaH samyak / paramAgamasya bIjaM bhuvanaikagururjayatyane kAntaH || ji0 sahAranapura sampAdana-sthAna - vIrasaMvAmandira (samantabhadrAzraga), sarasAvA, prakAzana -sthAna- kanaoNTa sarkasa, po0 bo0 na048, nyU dehalI zrazvinA kArtika vIranirvANa saM0 2466, vikrama sa01667 jinasena- smaraNa jinasenamunestasya mAhAtmyaM kena varAryate / zalAkApuruSAH sarve yadvacovazavartinaH // kiraNa 12 - pArzvanAthacaritaM vAdirAja sUriH sampUrNa zalAkApuruSa jinake vacana ke vazavartI haiM-- jinhoMne mahApurANa likhakara 63 zalAkA puruSoMko (unake jIvana vRtAntako ) apane adhIna kiyA hai--una bhI jinasenAcAryakA mAhAtmya kauna vana kara sakatA hai ? koI bhI nahIM / yA'mitA'bhyudaye pArzvajinaMndraguNasaMstutiH / svAmino jinasenasya kIrtisaMkIrttayatyaso || -- harivaMzapurANe, jinasenaH 'pAzvabhyudaya' kAvya meM pAvajinendrakI jo apUrva guNasaMstuti hai, vaha zrI jinasena svAmIkI kIrtikA Aja bhI saMkItana-khalA-gAna kara rahI hai| padi sakalakavIndra - proktasUkta pracAra zravaNa- sarasa cetAstattvameva sakhe ! syAH / kavivara jinasenAcArya vaktAravinda - praNigadita-purANAkarNanAbhyaM karNaH / --kazcidajJAtakaviH he mitra ! yadi tuma sampUrNa kavi zreSThoMkI sUktiyoMke pracArako suna kara apanA hRdaya sarasa banAnA cAhate ho, to kavivara jinasenAcArya ke mukha kamala dvArA kathita purANako sunanake liye kAnoMko samIpa lAbho - 'AdipurANa' ko dhyAnapUrvaka suno| Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrabhidravAha svAmI [ lekhaka - muni zrI caturavijayajI ] ( anuvAdaka - paM0 paramAnanda jaina zAstrI ) tattvArtharatnaughavilokanArthaM siddhAntasaudhAntarahastadIpAH donoMkI ulajhI huI jIvana ghaTanAoMke sulajhAne ke liye hI merA yaha prayAsa hai / 1 niryuktayo yena kRtAHkRtArthastanotu bhadrANi sa bhadrabAhu : - muniratna, amamacaritra zrI bhadrabAhusvAmI samartha tatvavettA ho gaye haiN| inakI sAhitya-sevA jaina samAjako gauravAspada banAtI hai, jainAgamoM ko alaMkRta karane vAlI unakI racI huI niyuktiyoM ko dekhakara vidvajjana maMtramugdha ho jAte haiM / aise mahApuruSa ke jIvana - sambandha meM do zabda likhane kA Aja suavasara prApta huA, aura vaha bhI AsannopakArI zrIvijayAnanda sUrIzvara jaise punIta mahAtmA ke zatAbdIsmAraka grantha* ke liye, yaha bAta mujhe atyanta zrAnanda pradAna karatI hai / zvetAmbara ho yA digambara, sabhI koI zrIbhadrabAhuko mAnate haiM, aura donoM hI pakSake aneka vidvAnoM dvArA thor3e-bahuta pheraphAra ke sAtha likhA * huA inakA jIvanacaritra saMkhyAbaddha pranthoMmeM dekhane meM AtA haiM aura jainasamAjakA adhikAMza bhAga usase paricita honeke kAraNa usako yahA~ batalAne kI vazyakatA nahIM / parantu bhadrabAhu nAmake do vyakti bhinna bhinna samayoMmeM ho gaye haiM, una * isI 'janma zatAbdIsmAraka grantha' meM yaha lekha gujarAtI bhASA meM mudrita huA hai,aura usI parase usakA yaha anuvAda kiyA gayA hai| - anuvAdaka Aja taka upalabdha jainavAGmayakI ora dRSTi daur3Ane se kisI bhI sthala para dUsare bhadrabAhukA ullekha dRSTigocara nahIM hotA / pUrvakAlIna | yaha kathana zvetAmbara jaina vAGmayakI dRSTise jAna par3atA hai; kyoMki digambara jaina vAGmayameM barAbara do bhadrabAhu kA ullekha milatA hai| - anuvAdaka * vaMdAmi bhaddabAhu~ pAINaM caramasayalasuyanANi / suttassa kAragamisi dasAsu kappe ya vavahAre // dazAta skaMdha cUrNi pI0 4, 100 paMcakalpabhASya- saMghadAsa gaNi, pI04, 103 anuyogadAyinaH sudharmasvAmiprabhRtayo yAvadasya bhagavato. niyuktikArasya bhadrabAhusvAminazvartudazapUrva gharasyAcAryastAn sarvAniti / - zIlAMkAcArya, AcArAMgavRtti arahaMte vaMditA caudasapuvvI taheva dasapuvI / ekkAraaMga suttadhAra savvasAhU ya // 01 isa gAthA meM dazapUrvI vagairahako namaskAra karane se niyuktikAra caturdazapUrvI nahIM haiM, aisA mAlUma hotA hai aura isIliye TIkAkAra zaMkA uThA Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 12] granthakAra to eka hI vyakti mAnakara hara eka prasaMgako paMcama zrutakaMvalI ke nAma para hI batalAte haiM parantu aitihAsika dRSTi dekhate hue aura aneka itara sAdhanoM dvArA sUkSmAvalokana karate hue Adhunika vidvAnoMko bhadrabAhu nAmake do bhinna vyakti mAlUma hote haiM / zrIbhadrabAhu svAmI tA hai ki - 'bhadrabAhusvAminazcartudazaparvaratvAddazaparvadharAdInAM nyUnatvAt ki teSAM namaskAramasau karoti ? parantu usa samaya aitihAsika sAdhanoM kI durlabhatA honeke kAraNa pAraMparika praghoSa ke anusAra niyukti kArako caturdaza pUrva dharatvako kalpanA kara yathAmati zaMkAkA samAdhAna karatA hai / vaha aprastuta hone se yahA~ nahIM likhA jAtA / dazavaikAlikasya ca niryuktizcaturdazaparva vidA bhadrabAhusvAminA kRtA / malayagirI, piNDaniya vRitti zrasya cAtI gambhIrArthatAM sakalasAdhuvargasya nityopayogitaca vijJAya caturdazapUrvadhareNa zrIbhadrabAhu svAminA tadvyAkhyAnarUpA 'zrabhinibohiyanANaM suanANaM caiva zrahinANa ca, ityAdi prasiddhayatharUpA niryuktiH / - maladhArI hemacandramuri-vizeSAvazyakavR0 dekho itihAsapremI muni kalyANavijaya jI dvArA likhI huI 'vIra-nirvANa-saMvat zraura jaina kAlagaNanA ' nAmakI hindI pustaka, tathA nyA0 vyA0 tIrthaM paM0 becaradAsa jIvarAja dvArA saMzodhita pUrNacandrAcArya viracita upasabhgaharaM stotra laghuvRtti - jinasUramuniracita priyakaranRpakathA sameta -- meM kI prastAvanA ( zAradA vijayagranthamAlA, bhAvanagara dvArA prakAzita) / 673 here bhadrabAhu zrI yazobhadrasUrike ziSya the, caturdazapUrvadhara (paMcamazrutake valI ) the, mauryavaMzIya candragupta ke samaya meM hue the, aura unhoMne vIra nirvANa divasa me 170 veM varSa meM devaloka prApta kiyA thA / inake jIvana viSayameM merI dhAraNAke anusAra prAcIname prAcIna ullekha pariziSTaparva meM dRSTigocara hotA hai| usameM zrI sthUlabhadrako pUrvakI vAcanA denakI haqIqata hai parantu niyukti vagairaha pranthoM tathA varAhamiharake sambandha meM nAma nizAna bhI nahIM haiN| yadi nirya ktiyA~ vagairaha unakI kRti hotIM to samartha vidvAn zrIhemacandrAcArya unakA ullekha kiye binA nahIM rahate | dUsare bhadrabAhu vikramakI chaThI zatAbdI meM ho gaye haiM, ve jAti brAhmaNa the, prasiddha jyotiSI varAhamihara inakA bhAI thA; parantu yaha nahIM kahA jA sakatA ki ve kisake ziSya the / niyuktiyA~ yAdi savakRtiyA~ inake buddhivaibhava meM utpanna huI haiM / prAcIna mAnyatA ke anusAra niyuktikArako caturdazapUvadhara kahA jAtA hai, parantu Avazyaka + candragupta kA rAjyArohaNakAla vIra nirvANase 155 veM varSa me hai / dekha e, pariziSTaparva sarga 8 vai kA nimnalikhita zloka -- evaM ca zrImahAvIramuktervarSazate gate / paMcapaMcAzadadhike candragupto'bhavanRpaH // t vIramokSAdvarSazate saptyapre gate sati / bhadrabAhurapi svAmI yayau svarga samAdhinA // pari0 sa09, zloka 112 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [pArivana, bIra nirmANa sN024|| % niyukikI 230 vI gAthAmeM bhI vanasvAmIkA. caudasa solasavAsA codasavIsuttarA ya duriNasayA / aura 232 vI gAthAmeM anuyogapRthakaraNasambandhameM aTThAvIsA ya duve paceva sayA ya coprAlA // 236 / / bhAryarakSitakA ullekha AtA hai / pace sayA culasIo chacceva sayA navuttarA huMti / ___ isake bAda ninhavaparaka vaNana karate hue nANuppattIe duve uppanA nibue sesA // 240 // mahAvIra nirvAName 409 varSa pIche boTika ( diga -gAthA ityAdi mbara) matakI utpatti batalAI hai| vaha isa prakAra artha-(1) bhagavAna mahAvIrako kevalajJAna utpanna honase 14varSa pIche zrAvastI nagarI jamAlo bahuraya paesa abvatta sAmucchA duga tige abaddhiyA~ vev| prAcArya pe bahurata ninhava huA / (2 ) bhagavAnakI eesi niggamaNaM voccha ahANupuJcIe / / 235 // jJAnotpatti ke pazcAta 163 varSe RSabhapura nagarameM bahuraya jamAlipabhavA jIvapaesA ya tiisgutaao| tiSyagupta AcAryame chellA pradezameM jIvatva mAnane avvattAsAr3hAmo sAmucche assamitAbho // 236 // vAlA ninhava humA / (3) bhagavAna ke nirvANa ke gaMgAo dokiriyA challugga terAsiyANa uppttii| 214 varSa pIche zvetAmbikA nagarImeM ASADhAcAryase therAya goThThamAhila puTThamabaddhaM parUviti // 237 // avyaktavAdI ninhava hupA / (4) bhagavAnake sAvatthI usamapura seyaMbiyA mihila ulluggatIraM / nirvANaka 220 varSa pIche mithilA nagarImeM azvapurimaMtarajiyA dasaraha vIrapura ca nayarAI // 22 // mitrAcArya sAmucchedika ninhava huA / (5) nirvAName 228 vaSa meM ullukAke taTa para gaMgAcAryase * vIra nirvANa saMvat 466 (vikrama saM0 26) dvikriya ninhava huA / (6) nirvANama 544 varSa meM vajrakA janma, vIra ni0 saM0 504 (vi0 saM0 pIche aMtaraMjikA nagarIma SaDala kAcAryame traigazika 34 ) meM dIkSA, vI0 nirvANa saM0 548 ( vi0 saM0 ninhava huaa| ( 7 ) nirvANa / 585 varSa pIche 78 ) meM yugapradhAnapada aura vI. ni0 sa0 584 dazapura nagarameM spRSTakarmaka prarUpaka sthavira goSThA(vi0 saM0 114 meM svargavAsa huA thaa| mAhilamaM addhika ninhava huA / (8) aura vIra ni0 saM0 522 ( vi0 sa0 52 ) meM janma, AThavAM boTika (digambara) ninhava rathavIrapura vIra ni0 saM0 544 (vi0 sa074 ) me dIkSA, vIra nagara meM bhagavAna ke nirvANa 609 varSa pIche hmaa| ni0 saM0 584,-(vi0 sa0 114 meM yuga pradhAnapada isa prakAra bhagavAnakaM kaMvalajJAna utpanna hone ke aura vI0 ni0 sa0 567 (vi0 sa 127 ) meM svargastha pIche do, aura nirvANa pIche chaha aime ATha hue the| mAtharI vAcanAnumAra vI0 ni0 saM0 584 meM ninhava hue| svargavAsa mAnA jAtA hai| ___isase bhI niyaMktikAra bhadrabAhusvAmIkaM paMcama* Agamodaya samitidvArA malayagirikRta TIkA- bhUtakevalIme bhinna honekA nizcaya hotA hai, kyoMsahita mudrita pratimeM ye gAthAe~ kramazaH 766, 773 naM0 ki pUrva samayameM huA vyakti bhaviSyameM hone vAleke para pAI jaatii| --anuvAdaka vAste 'amuka varSa amuka huA' aisA prayoga nahIM Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa / zrIbhadrabAhu svAmI karatA, isaliye niyuktikAra bhadragahukA samaya vIra upalabdha hote haiN| unameM antakA prantha khagola nirvANasaM 170 varSa bAda nahIM ho makatA / zAstrakA vyAvahArika jJAna karAne vAlA 'paMcasiddhAzrI saMghatilaka sUrikRta samyaktvamaptatikA ntikA' hai| umameM usakA racanAkAla zaka saMbana vRttika, zrI jinaprabhasUrikana 'upasargaharaM' stotra 427 batAyA hai| vRtti tathA merutuMgAcAryakRta prabandha cintAmaNi dekho, umakI nimna limvita AryAvagairaha zvetAmbaroya granthoMmeM bhadrabAhukA prakhara saptAzvivedasaMkhyaM zakakAlamapAsya caitrazuklAdau / jyotiSI varAhamiharake bhAI ke taura para varNana kiyA ardhastamite bhAnau yavanapure saumyadivasAye // hai| varAhamiharake race hue cAra prantha isa samaya varAhamiharakA samaya IsvI sankI chaThI zatAbdI hai (505 se 585 tk)| imase bhadrabAhukA * tattha ya ca udasa vijjAThANapArago chakkamma* samaya bhI chaThI zatAbdI nirvivAda siddha hotA hai / mammaviU 'payaIe' maddoM 'bhaddabAhU' nAma 'mAhaNo zrI bhadrabAha svAmI niryakti vagairaha kimI bhI hatthA / tassa ya paramapimma sarisIruhamiharo varAha- prathameM apanA racanAkAla nahIM batAte haiM; mAtra miharo nAma shoyro| kalpa sUtrameM-saMghati0 samyaktva sapta0 varAhamiharakA janma ujainake Asa pAsa huA thaa| samayassa bhagavo mahAvIrassa jAva sapadukkhaisane gaNitakA kAma I. san 505 meM karanA prArambha pahINassa navavAsasayAI viikatAI. dasamassaya kiyA thA aura isake eka TIkAkArake kathanAnasAra vAsasayassa ayaM asIime saMvacchare kAle gacchai / usakA I0 sa0587 meM maraNa huaA thA / * vAyAMtare puNa ayaM te rAue saMvacchare kAle -pro0 e0 mekDAnalDa-saMskRta sAhityakA itihAsa 564 gacchai / (sUtra 148) + bahatsaMhitA ( jo 1864-1865 kI isa vAkyakA artha kalpasUtrake TIkAkAra bhinnaBibiothicn Indiea meM karnane prasiddha kI hai bhinna rItime utyakSa karate haiN| parantu ThIka hakIkata to aura Journal of Asiatic Society kI aimo mAlUma hotI hai ki usa samaya vikrama samvat 510 cauthI pustakameM isakA anuvAda huA hai| isI cAlU hogA, aura usa vikramake rAjyArohaNa divasase tathA granthakI bhaTTotpalanI TIkA ke sAthakI naI zrAvRtti 1865. samvatsarako pravRttidivasase gaNanA sambandhI mata bheda 97 meM esa0 dvivedIne banArasameM prasiddha kI hai)| hogaa| zrI mahAvIra prabhuke nirvANase 470 varSa meM vikrama horAzAstra (jisakA madrAsake sI0 Ayarane 1885 rAjA gaddI para baiThA, usake bAda 13 meM varSa meM samvatsara meM anuvAda kiyA hai)| laghujAtaka (jisake thor3e pravartIyA thA, isaliye vikrama samvatmeM 470 jor3anese vIra bhAgakA vebara aura jekobIne 1872 meM bhASAntara kiyA saM0980 zrAtA hai aura 483 jor3anesa 363 varSa AtA hai) aura paMcasiddhAntikAko banArasameM thovo aura esa. hai| isa bAtake samarthana ke lie dekho, kAlikAcAryakI dvivedIne 1888 meM prasiddha kiyA hai aura usake moTe paramparAmeM hone vAle zrIbhAvadevasUri dvArA saMcata kAlibhAga kA anuvAda bhI kiyA hai| kAcAryako kathAko nimnalikhita gAthAeM Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 anekAnta isa prakAra ullekha dekhane meM bhAtA hai, yaha bAta khAsa dhyAna meM rakhane yogya hai / hama isa granthako yadi inakI prAthamika kRtikaM rUpameM mAnale, to zrAcAryazrIne apanI 15 varSa lagabhagakI kizora avasthAmeM prantharacanA kI zuruAta kI hogI ora - tehi nArAbale barAhamiharavaMtarassa duciTTha mAUNasirapAsa sAmiNo 'uvasaggahara' thavaNaM kAUrAsacakara pesiya - saghati0 - samyaktvasa 0 isa varNana kI tarapha lakSya khIMcane se varAha miharake avasAna ( I0 saM0 585 ) ke cAra pA~ca varSa bAda taka AcAryazrI jIvita rahe hoMge, aimA mana to inako kula Ayu 125 varSa se Upara aura 150 ke bIca kI nirdhArita kI jA sakatI hai / parantu itanI lambI Ayu ke liye zaMkAko ThIka sthAna milatA hai| varAhamiharane I0 sa0505 se gaNitakA kAma karanA prArambha kiyA aura vaha I0 sa0 587 taka jIvita thA, usane lagabhaga 15-20 varSakI avasthA meM yadi kArya prArambha kiyA ho to usakI umra bhI 100 varSa se Upara kI kalpita kI jA sakatI hai / zrI bhadrabAhu usase bIsa tIsa varSa bar3e hoM to uparyukta AyukA mela barAbara baiTha jAtA hai / parantu prabandhacintAmaNikAra ( merutuMgAcArya ) inako [Azvina, vIra nirvANa saM0 2466 laghubandhukA vizeSaNa detA hai / isase umra sambandhI zaMkA phira vizeSa majabUta ho jAtI hai| vikamarajjarambhA purana sirivIranivvui maNiyA / suna muNivedya (470) juttaM vikkamakAlAu jirAkAnaM vikkamarajjANatara terasabAsesu ( 13 ) vaccarapatI / siravI mukkho sA causayatesIiM (483) vAsA u jirA mukkhA ca varise (4) paNa marao dUsama uyasajAo arayA casaya guNasI (476) vAsehi vikramaM vAsaM // vIra nirmANa saMvat 980 ( vAcanAMtara 993 ) varSame devagiriNa kSamA zramaNana pustaka likhavAne kI pravRtti prArambha kI, usa samaya usane yaha sthavirAvalI ( paTTAvalI ) banAI hai, aisA bhI mAnane AtA hai / parantu yaha mAnyatA doSa rahita nahIM hai| dUsareke kiye hue grantha meM dUsare ke prakaraNa vagairaha ko jor3ane meM usa granthakI mahattAko hAni pahu~catI hai, aimA kArya ziSTa puruSa kabhI bhI nahIM karate / thor3e samaya ke liye hama sthavirAvaliko devarddhigaraNakSamAzramaNa kRta mAna bhI leM to phira usake anta meM dI huI - suttatharayaNabhariye khamadamamaddavaguNehi saMpuraNe / devaDDi khamAsamaNe kAsavagute paNivayAmi || isa gAthAkI kyA dazA hove ? koI bhI vidvAna svayaM apane liye aise zabdoM ko kyA uccAraNa karegA ? isaliye yaha gAthA jarUra anyakRta mAnanI pdd'egii| zrIbhadrabAhunAmAnaM jainAcArya kanIyAMsaM sodaram / - prabandhaci 0 sarga 5 * etatsUtraM zrIdevarddhigaNikSamAzramaNaiH prakSiptamiti kvacit paryaSaNAkalyAva cUrNI, tadabhimAtreNa zrIvIranirvANAta navazatAzItivarSAtikrame siddhAntaM pustake nyasadbhiH zrIdevarddhigaNikSamAzramaNaiH zrIparyaSaekalpasyApi vAcanA pustake nyastA tadAnIM pustaka likhana kAlajJApanAyetat sUtraM likhitamiti / - kalpadIpikA ( saM0 1677) jayavijaya Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vara, kikSA] zrImadrAsvAmI purA prantha koI race (banAve ) aura bIcameM RSibhASita niyukti prakaraNa anya jor3e tathA usake liye ullekha tIsarA 8 piMDa vyakti kare to yaha kyA sambhavita mAlUma hotA 9oSa , hai ? isaliye merI dhAraNAkaM anumAra to mUla graMtha 10 samakta , aura usakI anya gAthA taka sthavirAvalI yaha saba niyukti tathaiva mUla grantha bhI khudake banAye huehaiMeka hI vyakti (dUmare bhadrabAhu ) kI racanA hai| 11 bRhatkalpa ! pranthakAra upayukta gAthA likhakara paTTAvalIko 12 vyavahAra samApti karatA hai, isa kAraNa vaha svayaM zrIdevarddhi- 13 dazAzrutaskaMdha x gaNi kSamAzramaNakA ziSya hai, satAnIya hai yA anya 14 bhadrabAhusaMhitA vazakA hai, isake liye adhika UhApoha karanekI 15 prahazAnti stotra AvazyakatA hai| 16 uvasaggaharaM stotra ke inake race hue grantha * isa samaya upalabdha nahIM / 1 AcArAMga niyukti + yenaiSA pinnddniyuktiyuktirmyaavinirmitaa| 2 sUtrakRtAMga , dvAdazAMgavidetasmai namaHzrIbhadrabAhave // 3 dazavakAlika ,, -malayagiri, pi.ni.va. 4 uttarAdhyayana, * zrIkalpasUtramamRta vibudhopabhogayogyaM5 Avazyaka , jarAmaraNadAruNa duHkhhaari| 6 sUryaprApta , yenoddhRtamatimatAmathitAt zrutAbdheH apanI racI huI niyuktiyoM ke nAma granthakAra zrIbhadrabAhugurave praNato'sma tasmai / svaya isaprakAra batalAte haiM -kSemakIrti vRhatkalpakA Avassaya dasakAliyassa taha uttarajjhamAyAre / hAla meM jo maMgalake nimittapaSaNa parvameM pAMca suyagaDe nijjutti vocchAmi tahA dasANaM ca // jAtA hai vaha kalpasUtra isa granthakA pAThavA adhyayana hai, kappassa ya nijjutti vavahArassa ya prmnniuss| isa viSayameM nizcita pramANa nhiiN| sUriyapanna tIe voccha isibhAsiyANa ca // tathAnyAM bhagazcike sahito bhadrabAhavIm / Avazyaka nigA082,83 ityAdi kathana honese inhoMne spaSTa saMhitA racI hai yaha + yaha niyukti isa samaya upalabdha nahIM / dekho, ThIka, parantu hAla meM jo bhadrabAhusaMhitA nAmakI pustaka nimnalikhita ullekha chapI hai vaha ina bhadrabAhukI banAI huI nahIM hai| asyA niyuktirabhUt pUrva shriibhdrbaahusuurikRtaa| yaha graMtha saMskRta padyabaddha hai, isakA truTita kalidoSAt sAunezat byAcakSe kevalaM sUtram // bhAga hamAre dekhanemeM pAyA hai, sampUrNa grantha kitane malayagiri -suryprcpti| zlokapramANa hogA yaha nahIM kahA jA sktaa| Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 anekAnta [pArivana, vIra nirvANa saM02416 17 dvAdazabhAva-janmapradIpa ina saba pranthoMmeM niyuktiyAM mukhyasthAna rakhatI haiN| 18 vasudevahiDI ke inakA janma, dIkSA, avasAnamamaya tathA ziSyAdisaMtati-jAnaneke liye merI dRSTimeM Ana ke yaha grantha mUla prAkRta bhASAmeM racA huA savA vAle pranthoM meM koI sthala yA sAdhana prApta nahIM lAkha zloka pramANa thA aisA suprasiddha hemacandrAcArya ke hote / Agamake bhabhyAsI aura itihAsake vettA . gurudeva devacanda sUri batalAte haiM ki koI navIna tattva bAhara lAveMge to hama jaisoM ke vaMdAmi bhahabAhu~ jeNa ya airsighbhukhaakliy| Upara unakA mahAn upakAra hogA, aisI AzA raiyaM savAyalakkhaM carithaM vasudevarAyassa // rakhakara virAma letA huuN| zAntinAthacaritra, maMgalAcaraNa caritamamalametantamadAsundarIya bhavatu zivanivAsatathA zrI haMsavijayajI jaina lAyabrerIkI graMthamAlA prApaka bhaktibhAjAm // 246 // tarapha se chapAI huI narmadA suMdarIkathAke antame-- hAla meM upalabdha vasudevahiNDI to saMghadAmakSamA iti haripitRhiNDebhadrabAhupraNIte viracitamiha zramaNane Arabha kI thI aura dharmasenagaNI mahattarane pUrI lokazrotrapAtraikapeyI kI thI, usase yaha bhinna hogI / Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zikSita mahilAoMmeM apavyaya lekhikA-zrI lalitAkumArI jaina viduSI 'prabhAkara' 1 narebar3e artha zAsavettA kahate haiM ki eka kaur3I bhI kabhI apane kartavya aura hitakI bhora vicAra nahI nirarthaka kharca karanA apane bhAsmA, kuTumba, deza kregaa| use aisA karane kI phurasata hI kahA~ hai? kina va samAjame vidroha karanA hai| asajameM yaha hai bhI kharca karate karate jaba usake pAsa apanI aura apane vikkula sasya aura saTa / apavyaya (phijala kharca) kuTumbakI anivArya jarUratoMke lie bhI paisA na cA jahA~ taka isakA sAsArika dhana-sampati ora rupaye paise rahA to anyAya para utara par3atA hai| vaha dAva jaga se sambandha hai apane aura samAja donoM hI ke lie eka jAne para dUsaroMkA mAja hApa karane meM bhI nahIM cUkatA amizApa hai / apavyayame manuSya anAvazyaka bhoga- aura yadi kucha cAlAka huA to vividha kha kaparava vilAsako ora pravRtti karatA hai, khoTo khoTI bhAdate SaDyantroMse dUsarekI sampatti haraNa karanekI ceSTA karatA DAla letA hai, indriyoMko belagAma ghoDekI taraha nira- hai| vaha corIke lie pisa calAyamAna karatA hai aura rthaka viSayoMkI ora daur3ane ke lie vivaza karatA hai usake prayatna karane meM pakar3A jAkara dharma, samAja va tathA pApa aura vAsanAke lie naye naye rAste khojatA kAnUna tInoM hI kA aparAdhI ThaharatA hai / bokameM rahatA hai| nindA hotA hai aura paraloka meM bar3I bar3I yAtanAe~ apavyayI manuSya jarUratake lie kharca nahIM karatA sahaneko milatA hai| balki kharca karane ke lie nayI nayI anAvazyaka jarUrateM isI taraha samAjake liye bhI apavyaya bar3A aniSTapaidA karatA hai| aisA dekhA gayA hai ki phijUla kharca kara hai / ekako apavyaya karate hue dekhakara tayA karane vAlA na kisI samaya apanI eka jarUratako phijUlakharcAse nAnAvAhiyAta vinoda evaM raMgareliyAM pUrNa huI dekhatA hai vo turanta usake manameM yaha khayAla karate hue dekhakara samAbake dUsare vyakti ke manameM bhI paidA hotA hai ki kharca karaneke lie aba vaha kaunasI vaisI ho cAha paidA hotI hai| eka dUsareke manameM INyA jarUrata paidA kare / isa taraha vaha sadA kucha na kucha kharca aura jalana ke bhAva paidA hote haiN| bar3I bar3I lar3AiyA~ karane hI kI dhunameM rahatA hai| vaha kabhI apane bhApako ho jAtI haiN| pArTIbandiyA~ ho jAtI haiN| eka dUsare zAnta evaM svastha anubhava nahIM karegA / usake dimAgameM ghamaMDa ko cUra cUra karanekI ceSTA karatA hai aura dUsarA nayI nayA icchAeM aura unako pUrA karane ke lie apa- apane barappana aura zAna zaukatako surakSita rakhaneke vyayakI cAla calita humA kareMgI / para sthira hokara jie cintita rahatA hai / tathA isI kasAkasImeM rupayA Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mArivana, vIra nirvANa saM02555 pAnIkI taraha bahAnA par3atA hai isase vyaktiyoM kA bhI hotA jArahA hai, zikSita mahilA-samAjameM phijUlakhI patana hotA hai aura unase banane vAle samAjako bhI ke naye naye tarIke IjAda hote jA rahe hai| yaha to saca pati pahuMcatI hai| yadi manuSya apane paiseko apane hI rahI ki purAnI cAla vAlI mAtAoM va bahanoMmeM kucha nirarvaka aura kucha svArthoMmeM na kharca karake samAja va deza aise saMskAra par3e hue haiM ki ve purAnI vAloMko cAhe ke hitoMkI rakSA ke lie usakA upayoga kare to phira ve kitanI hI kharcIlI kyoM na hoM aura cAhe unameM hone kisIkI dhana-sampattise bhApasameM jalana yA IyAke bhAva vAle khAye unake ghara kitane hI tabAha kyoM na ho paidA honekA avasara hIna bhAve / apavyayase samAjameM jAe~ para yaha unheM chor3ane ke lie kisI bhI taraha taiyAra pApa aura anyAyakA prasAra hotA hai tathA durguNoMkI nahIM hai; para hamArI bhAja kalakI bahanoM meM unakI apanI idihotI hai| jo paisA upayogI aura uttama kAryoM meM hI caryA meM aise choTe choTe saiMkar3oM hI nirarthaka apavyaya baganA cAhie thA vaha vAhiyAta aura vyarthakI zAna- ke mArga paidA ho gaye haiM jinase bhalIse bhalI aura zaukatameM kharca kiyA jAtA hai| isase samAja kamajora sampanna se sampanna gRhasthIkA bhI cakanAcura hue binA caura puma banA rahatA hai / jisa samAjameM vAhiyAta nahIM raha sakatA / ina vAhiyAta kharcAme puruSoMke gAr3e kisAnoM kI jAtI hai vaha dUsare samAjoMke sAmane- pasInese kamAye hue dhamakA hI nAza nahIM hotA hai mukAbalemeM khar3A nahIM raha sakatA aura hara bAtameM usako balki hamArI gRha deviyoMkA sundara jIvana bhI bhoga bIcA dekhanA par3atA hai| usakA apamAna aura tira- vilAsa aura phaizanake sA~ce meM isa taraha DAna diyA skAra karanA dUsareke lie eka khelasA ho jAtA hai| jAtA hai ki vaha na to unake apane matalabakA hI kyoMki samAjakI unnatike bahutase upAyoM meM eka mukhya rahatA hai aura na samAja va dezake arthakA hii| mAya usameM rahane vAle vyaktiyoMkI dhana-sampatti aura bhAja kanakI bahanoM meM yadi purAnI cAlake gahanoM usakA samucita upayoga bhI hai / eka artha zAstravidhA kA zauka kucha kama huA to nayI cAlake gahanoMkA vizArada paMDitane kisI jagaha likhA thA ki kisI zauka usase bhI adhika bar3ha gayA / gokharU baMgar3Ike samAja yA dezakI zakti aura balako mApanekA yantra sthAna para sonekI cUr3iyAM pahanI jAne lgiiN| bAlI usameM rahane vAle vyaktiyoMkI sampatti kA upayoga hai| aura kAnake challoMkI jagaha naye naye iyariMga kAmameM agara unakI sampattikA upayoga uttama aura samayo- liye jAne lge| sarameM pAta va caurakI jagaha vividha payogI kAryoMmeM hotA hai to vaha samAja bhI unnata evaM raMgaraMjita vija dikhAI dene lagI, jo roja roja yA myavasthita hai aura yadi usakA upayoga anucita rUpase to TUTatI raheM aura yadi badakismatIme sAbuta raha jAyeM hotA hai to usa samAjakI bhIta bhI bAla reta para khar3I to phaizana badala jAnese bekAra jAyeM / gale meM sonekI hai jo jaba kabhI dhakkA dekara girAI jA sakatI hai| kaMThIke vinA to galekI zobhA hI nahIM / risTavAca aura isI apavyayake avaguNase hamArI mAdhunika jIropAvarake cazmekA zauka to aisA bar3A hai ki usakI ziSita bahaneM bhI rahita nahIM hai| yaha dekhanemeM mAtA koI hada nahIM / paura aphasosa to yaha hai ki ghadIse hai ki jyoM jyoM mAdhunika sampatA aura zikSAkA prasAra samayakA sadupayoga rattIbhara nahIM kiyA jAtA aura Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 1, kiraNa 2] zikSita mahinAmoM meM apampaya cazmese AMkhoMkA sarvanAza karake bhI usakA zauka pUrA pAlekA aphagAna sno istemAla karate karate maiM to paka kiyA jAtA hai| kucha likhanekI bhAvana ho aura mauke cukI isa bAra rAtake lie pAmsako kIma aura bemauke cha likhanekA kAma par3a jAtA ho sobAta nahIM para dimameM lagAneke lie pAnDsa veniziMga jhIma jaagaa|' pArakara pena bebameM jarUra suzobhita honA caahie| meMhadIkA isa beDake ravaiye meM kamI honA to dUra rahA ki hamAre sthAna kyUTeksane liyA / nAkameM nathakI jagaha para bAjArU gharoMkI naDoMko khokhalA karaneke lie isakI cakravRddhi kAMToMne kAjA kinA / roja kAmameM pAne vAlI julphe jyAjako taraha dina dUnI aura caugunI badavArI ho rahI baMgAla bahAra, heyara mAila, bhUtanAtha tela, kAminiyA hai| samAjakA bhalA cAhane vAle netAmoMne hamAre bahAra tela, le landanakA banA kokonaTa heyara prAina, sAmAjika phijUna khacoM para galA phAr3a phAr3akara tAlA julphe bahAra, lakmasopa, piyarsa sopa, goDareja, hammAma, bagAnekI koziza kI to idhara hamArI zikSita deviyoMne sanalAiTa sopa, heyara krIma, himAnI sno, havAira sno, apane meka apa karaneke kharca ko bezummAra bar3hA diyA ko poNDsa kAma, kolDa krIma, vesalIna,taraha taraha ke sekTa, usase bhI khataranAka aura bekAbakA ho rahA hai| yadi bavaraDara, gulAmI pAuDara, Tya pAuDara, aisI saiMkar3oM hI hisAba lagAkara dekhA jAya to bhAjakI par3hI likhI kamase kama upayogI aura adhika adhika kharcIlI sAdhAraNase sAdhAraNa haisiyaya vAkhI bahanakA sirpha cIjoMkA sTezanake mAlagodAmame bhAne vAlI gAr3ImeM bAloM aura mu~hake mekaapa karaneke khacoM meM kamase kama jute hue bainoMkI taraha bhAra Dhote Dhote gharake AdamiyoMkI 10) 11) ru. mAhavAra to tena, sAbuna, krIma prAdi pITha para bala par3a gaye, pairoM phaphole ho gaye aura pAkiTa cIjoM meM hI par3a jAtA hai| paisoMse vidveSa karane lagA, para hamArI gRha deviyoM ke dvArA isake atirikta kapar3e khattoMkA kharca dekhie ! mauke-bemauke, asamaya, dina aura rAta jaba kabhI meMTa sAr3iyA~ ? upha ? eka se eka bar3akara nita nayI pahanane huI, puruSoMke mAya barate jAne nAte - "dekhiye na ko cAhie~ / mAja eka sAdI kharIdI gaI aura kala jo pAuDarakA DibbA mAja do roz2ape khAlI par3A hai ? aura yadi usakaMDijAyanakA phaizana badala gayA to usameM isa bAra koTekA eyara spana pAuDara jAiegA, bar3I rupaye jo kharca hue ve saba bekAra gye| haisiyatake tArIpha sunI hai usakI / ' 'are muba ! jA vo tere anusAra eka eka sAr3ImeM 10) 15)25) 30) 10) bApUjI bAjAra jA rahe haiM, unase kaha, pAte samaya Aja 1.0) aura isase bhI adhika rupayA kharca hotA hai| vilAyatI dUdha pAuDara aura kroma, sno, vivelina bhAjakala jArajaTakI sAr3iyoMkA aisA silasilA baMdhA heyara bAila aura koI acchA sA vinAyatA sopa hai ki hara ekake gharameM isa pAMca sAr3iyAM kharIdI ho jala lete pAveM / pahale hI dezI tela-sAbuna lAkara jAtI haiN| ina sAr3iyoM meM paimA to adhika kharca hotA rakha diyA kisI kAmakA nhiiN|' 'ajI sunA hai bAloMke hI hai sAtha hI inheM pahana kara bahaneM apane khAsa lie viTheksa aupa nAkhUnoM ke lie kyUTeksa bar3A bhanchA prAbhUSaNa lajjAse bhI bekhabara ho jAtI haiN| salake, rahatA hai phira vaha jApAnI heyara krIma au syUlanakA peTIkoTa, jampara bhAdimeM roja nayI nayI kAMTa chA~Ta calatI jvilTana kyoM kAmameM liyA jaay|' 'dekhiejI pATana rahatI haiM jinameM kImatI kapar3A aura sajAvaTakA sAmAna Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [pArivana, vIra nirvAsa saM.2016 vosa hotA hI hai, sAthameM darajIko dugunI tigunI banA httii| kitanA bhArAma rahA! bAjArU cATa, namakIna sikhAI aura denI par3atI hai, varanA ve tatkAla hI IjAda miThAI bhAdise purAnI paddhati vAlI mAtAoM ko itanI hue phaizamase rahita raha bAyeM hAthameM kapase kama 1)1) napharata hai ki ve unakA nAma taka nahIM letI kintu parekA eka rezamI rumAna cAhie jo eka bAra pasIne bhAjakala vAlI bahanoM meM inakA zauka aisA bar3A hai ki pochane para usTarake kAma liyA jAne lage aura kara de inako bahuta hI maz2oz2a samajha kara khAtI haiM aura kamaloM kI zobhAke lie turanta hI tAjA smAla ke liye dharma tathA dhana donoM hI se hAtha dho baiThanI hai| bhAra jArI ho jAya / kapar3oM meM jI khola kara taraha gharameM kAma karaneko naukara cAkara haiM aura samAja taraha ke vilAyatI senTa a~Dela die jAte haiM, jinakI sevA, deza sevA tathA sAhitya sevAse jagana nhiiN| kImata bhArI mArI hotI hai aura upayoga raMcamAtra nahIM mAdamI soye bhI to kinanA 'soye / pAdAse jyAdA isake alAvA sImeM kAma pAne vAle bar3hiyAme bar3hiyA ghaMTe rAtama aura 2 ghaTe dinameM samajha lIjie / 3 ghaMTe sveTara, gulabanda, burrAva, dastAne AdikA aisA anAvazyaka bhojana karane prAdika aura nikAla dIjie / bace hue parca bar3A hai ki hara jAr3emeM prati ghara 100) 50) ru. 2 ghaMToM meM aba kare to kyA kareM ? basa reDiyo aura kharca hotA hI hai| vAstavameM dekhA jAya to mahilAoM grAmophona ! jo una rasika bahanoMko izka aura aiyyAzI ne jo inakA upayoga karanA zuru kiyA vaha pardAse ke gande gAne sunAte raheM aura unake dila aura dimAga bacaneke lie nahIM kintu kevala phaizanake lie kiyA ko dUSita karane raheM / phira grAmophonake rekArDa nita hai|haa, yaha khuzIkI bAta hai ki aba adhikAMza bahaneM naye naye cAhie~ / eka rekArDa eka bAra sunA aura vaha ina cIz2oMko hAyase buna kara kAmama lene lagI haiN| taviyatame utara gyaa| eka eka rekArDa honA bhI isase kharca bhI kama karanA par3atA hai aura cIz2a bhI calAU cAhie kamase kama 2 // ) 3) kA / varanA vaha spaSTa taiyAra hotI hai| AvAz2a nahIM de| agara mahine meM .. rekArDa bhI naye hamArI naye yugakI bahanoMko khAne pInekA vastunA kharIda lie jAte ho no 21) 30) rupaye mAhavArakA meM bhI anAvazyaka kharca karanA par3atA hai aura sAtha hI to yahI kharca palle ba~dha gayA / dina bhara caka caka jarUrI saMyamakA bhI dhyAna nahIM rakkhA jAtA | subaha karane vAle reDiyo meM jo bijalI kharca huI vaha to uThe cAyakA eka kapa jala cAhie / nAztA karaneke zAyada khayAlama pAtI hI nahIM hai| aura phira dina bhara lie dharama kauna cIz2a banA kara rakheM / hAtha banAnA reDiyo aura rekArDa ke nirAkAra gAnoMko sunakara bhI to sIkhA hI kahA~ / phira vahI bAjArape likhI viskuTa tabiyata uba uThI to zAmako sinemAkI saira hotI hai| briTeniyA biskuTa ke Dibbe maMgAye jAte haiM, jinameM zuddhatA haisiyatake anusAra 1) 2) 0 kA TikaTa kharIdA jAtA aura saMyamako to lAta mAra dI hI jAtI hai kintu rupayA hai| sAthamai rasika sakhI-saheliyoMkA honA bhI zrAvapaisA bhI miTTIkI taraha baratanA par3atA hai| koI mehamAna zyaka hotA hai varanA akelemeM koI dikSamAyA bAjArase miThAI maMgAlI gyii| paise kharca hue to caspI nahIM / unake TikaToMkA bhAra bhI apane hI puruSoMkI base aura unakI khudakI rasoI meM dhumAdhorIse Upara lenA hotA hai| Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3 kiraNa 12] zikSita mahinAbhoMmeM apavyaya isa tarahake saiMkar3oM hI anAvaraka aura nirarthaka rakhane lAyaka idhara udhara caumAsemeM camakane vAle kharca hai, jo dina para dina hamArI zikSita bahanoM meM baI agiyekI taraha dikhAI de rahA hai vaha bhI hama isa vAnakhakI taraha bar3ha rahe haiM / jinako yadi rokA na gayA taraha naSTa bhraSTa kara hamAre dezako sampattikA kyA kataI to ve sacamuca hamAre gharoMko jaldI hI bhasmamAt kara divAlA nikAla baiThe, jo eka dina jarUrI bhojana-vara deNge| puruSa gatadina parizrama kara garmI, sardI, barasAta, milanA bhI durlabha ho jAya ? isa para hamArI zikSita dhUpa, bhUkha, pyAsa, gulAmI prAdikI kaThina vAdhAe~ saha bahanoMko khUba gaurake sAtha vicAra karanA cAhiye aura kara bar3I muzkila se rupayA paidA kareM aura hama zIghra hI apane apane anAvazyaka tathA phaizanakI pUrti bahaneM bhAsAnIke sAtha hamAre paNika bhAnandake lie ke liye kiye jAne vAle kharcIko ghaTAkara tathA banda usako kharca krdeN| yaha hamAre lie kitane bhArI kalaka karake apanI, apane samAjakI aura apane dezako aura zarmakI bAta hai| aphasosa to yaha hai ki hamAre deza umatimeM abasara honA cAhiye / yahI isa samaya meM jo kucha thA vaha to pahale hI videziyoMne nikAna unakA mukhya dharma aura vAsa kartavyakarma hai| liyA kintu jo thor3A bahuta tana aura peTakI lAja Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prathama svahita aura bAdameM parahita kyoM ? [ lekhaka - zrI daulatarAma 'mitra' ] dharmAdezopadezAbhyAM kartavyo'nugrahaH pare / nAtmavrataM vihAyAstu tatparaH pararakSaNe // - paMcAdhyAyI, 2-804 arthAta -- dharmakA Adeza aura dharmakA upadeza dekara dUsaroM para anugraha (upakAra) karanA cAhiye / parantu Atma vratako - AtmAkaM hitakI bAtako - chor3akara dUsaroMke rakSaNa meM unhIM ke hitasAdhana meMtatpara nahIM rahanA cAhiye / dahidaM kAdavvaM jai sakkai parahiMdaM ca kAdavvaM / dahidaparahidAdo AdahidaM suTTha kAdavvaM // --- granthAntara- paMcA0 2-802 arthAta- Atmahita ( apanA hita ) mukhya kartavya hai / yadi sAmarthya ho to parahita bhI karanA cAhiye / Atmahita aura parahitakA yugapata prasaMga upasthita hone para donoMmeMse Atmahita zreSTha hai, use hI prathama karanA cAhiye / yaha eka AdezarUpa zragamakA kathana haiM, ataeva isameM, aisA kyoM karanA cAhiye, isa 'kyoM' kaM saMtoSa lAyaka khulAsA nahIM hai| aura isa 'kyoM'rU pI darabAnako saMtoSa karAe binA yaha kisI bAtako bhItara - gale nIce utarane nahIM detA / zrataeva isa lekhameM isI 'kyoM' kA khulAsA karanA hai / khulAsA yaha hai ki AtmaprabodhavirahAdavizuddhabuddhera anya prabodhanavidhi prati ko'dhikAraH / sAmarthyamasti tarituM sarito na yasya tasya pratAraNaparA paratAraNoktiH // kartuM yadIcchasi para pratibodhakArya zrAtmAnamunnanamate ! pratibodhaya tvaM / cakSuSmataiva puramadhvani yAti netum andhena nAndha iti yuktimatI janoktiH // - Atmaprabodha 4-5 artha (padya) - 'Atma-bodhasaM zUnya janoMko nahi parabodhanakA adhikAra taraNa kalAse rahita puruSakA yathA taraNa zikSaNa niHsAra jo abhISTa para-bodhana tumako to Atman ! ho nijajJAnI netravAna andheko khetA, nahi andhA, yaha jaga jAnI" isase yaha bAta spaSTa hojAtI hai ki kimIkA prathama tira jAnA yA jJAnI ho jAnA yadyapi svahina huA, tathApi vaha hai parahitake sAghanarUpa - usameM mahAyaka; aura aisA svahita-nirata vyaktiDI parahita karane meM samartha ho sakatA hai jo khuda hI rAstA bhalA ho vaha dUsaroMko rAste para kyA lagA sakatA hai ? hita-ahita kyA haiM, aura unake kAraNa kyA haiM, isa para vicAra kareM: - Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraka 12] yaha to sabhI jAnate haiM ki sukha 'hita' haiM aura duHkha 'ati' hai ataeva inake kAraNa batalAte haiM" sarva paravazaM duHkhaM sarva Atmavaza sukham / vadatIti samAsena lakSaNaM sukhaduHkhayoH // " - amitagati yogasAra 3-12 arthAta- jo paravaza (parAdhIna ) honA hai vaha saba duHkha hai, aura jAM svavaza (svAdhIna ) honA hai vaha saba sukha hai, yaha sukha-duHkhakA saMkSipta lakSaNa hai / aura isaliye AtmAka sAtha karmakA jo dRr3ha bandhana hai / jisane AtmAko mUlata: parAdhIna kara rakkhA hai vaha saba duHkharUpa hai, aura usa bandhana se jitanA jitanA chuTakArA milanA ( mukta honA) hai vaha saba sukharUpa hai| karmabandha honakA kAraNa batalAte haiMsatsu rAgAdibhAveSu bandhaH syAtkamaNAM balAt / tatpAkAdAtmano duHkhaM tatsiddhaH svAtmano badhaH // -- paMcA0 2-057 prathama svahita aura bAhumeM parahita kyoM ? arthAt-rAgAdika bhAvoMke hone para avazya karmabandha hotA hai aura usa kamabandhakaM phalase AmAko duHkha hotA hai, isalie rAgAdika bhAvoM meM *"duHkhovarkamiGkA'hitaM sukharasodake~ hitaM tayaMtAm" / - zrAtmaprabodha, 32 sarva paravazaM duHkhaM sarva AtmavazaM sukham / etadvadyAtsamAsena lakSaNaM sukha duHkhayoH // - manusmRti 4-16 1 rAga-dveSa donoM sAthI haiM, jaisA ki pacAdhyAyIke nimna vAkyase prakaTa hai " yadyathA na ratiH pace vipakSepyarati binA / mAratirvA svapakSepi tadvipace ratiM vinA // 2-543 661 apane AtmAkA ghAta hotA hai, yaha bAta siddha hai|| AtmetarAgiNAmaMgarakSaNaM yanmataM smRtau / tatparaM svAtmarakSAyAH kRtaM nAtaH paratra yat // . - paMcA0 2-016 arthAta - AtmA me bhinna dUsare prANiyoMke zarIra kI rakSAkA jo vidhAna smRtizAstra meM hai, vaha kevala apanI hI rakSAke liye haiM, isase vastutaH dUsaroMkI rakSAkI bAta kucha nahIM hai / bhAvArtha - rAgAdika mAtra hI parahasA aura aura svahisA athavA para zrahita aura sva-ahita honaka kAraNa haiN| aura bhaspaSTa kahA haiarthAdrAgAdayo hisA cAstyadharmo vratacyutiH / ahisA tatparityAgo vrata dharmo'thavA kila // - paMcA0 20755 arthAta- rAgAdika bhAva hI hiMsA hai, adharma hai, vratacyuti hai / aura rAgAdika-tyAga hI ahisA hai, dharma hai, vrata hai / zraprAdurbhAvaH khalu rAgAdInAM bhavatyahiseti / teSAmevotpattihiseti jinAgamasya saMkSepaH // - puruSArthasi0 44 arthAta- rAgAdika bhAvoMkA utpanna na honA hI nizcitarUpa se ahiMsA hai, aura unhIM rAgAdika bhAvakI jo utpatti hai vaha hiMsA hai, aisA jinasiddhAntakA saMkSipta rahamya hai I sarvataH siddhamevaitad vrataM bAhyaM dayA'GgiSu / vratamantaH kaSAyAraNAM tyAgaH saivAtmani kRpA || -- paMcA0 2-713 +" paradavara vadi viradho mucceha vivihnakammehiM / eso jiAuyademo samAsado baMdha-muksvassa // " mokSapAhuDa 13 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnsa [pAzvina, vIra nirvANa saM02416 ___ arthAta-yaha bAta saba prakArase siddha hai ki arthAta-uma mAvadyayoga ( antarbAhya hiMsaka prANiyoM para dayA karanA 'bAhyavrata hai' aura kapAyoM upayoga ) ke abhAva honakA nAma hI nivRtti kA (rAgAdikoMkA) tyAga karanA aMtarbata hai / tathA kahalAtI hai, umIkA nAma vrata hai / yadi mAvadyayoga yahI antarvata nijAtmApara dayAbhAva kahalAtA hai| kI nivRtti aMza (aNu ) rUpame hai to vrata bhI imI 'antavata' ko 'idriya nirodhasaMyama' aMza (aNu ) rUpama hai, aura yadi mAvadyayogakI aura 'bAhyavata' kA 'prAgirakSaNamayama' bhI kahate nivRtti vaMza ( mahAn ) rUpama hai nA bana bhI haiN| yathA mAza ' mahAna ! rUpama hai| satyamakSArthasambandhAjjAnaM nA'sayamAya tat / bhAvAtha -vaka pAlakajana do prakArakaM haiM, tatra rAgAdibuddhiryA sayamastanirodhanam / / aNutrA pAlaka gRhastha hai jinakI 'upAsaka' trasasthAvarajIvAnAM na vadhAyodyata manaH / sajJA hai, aura mahAn vratakaM pAlaka vanastha haiM jinakI na vaco na vapuH kApi prANisaMrakSaNaM smRtam / / 'mAdhaka-mAdhu'saMjJA hai / -paMcA0 2, 1122-23 tIna gupti, pA~ca mamiti. dasa dharma, bAraha arthAna-indriya aura padArthaka sambandhase jo anuprekSA, bAIsa pariSahajaya, pA~ca cAritra, aura jJAna hotA hai vaha asaMyama nahIM karatA hai| kintu bAraha prakAraka tapa, ye aMtavata pradhAna yA nivRtti indriya aura padArthaka sambandha hone para uma padArtha pradhAna mahA- 4 aMga haiN| jo rAga dveSa pariNAma hote haiM ve hI asaMyamako auSadhi. bAhara, jJA mAdhana aura abhaya, ina karane vAle haiN| una rAga-dveSa rUpa pariNAmoMko - :-- gRhastha ke vratako 'aNuvata' kahaneme yaha nahIM rokanA hI 'indriya-nirAdha-saMyama' hai / tathA trama samajhanA cAhiye ki-aNuvanI gRhasthako hiMsA svarUpa aura sthAvara jIvoMko mAraneke liye mana vacana pAMca pApa aNupramANa aMzama karanekI to manAI hai aura kAyakI kabhI pravRtti nahIM karanA hI 'prANi saMrakSaNa' zeSa aMzameM karanekI chuTTI hai / aisA samajha lene yA pragaTa saMyama hai| honese to hama do tarahase apanA bhahita kara baiTheMge / ___ eka khulAsA aura hai ki ahiMsAdharma-vrata eka to hama paMca pApa karane meM adhikAMzameM pravRtta ho ke pAlaka do tarahake hote haiM / yathA - tasyAmAvonivRttiH syAd vrataM cArthAditi smRtiH / nahIM karegA, jisase ki hamArA na mAlUma kitane prasaMgoM AyeMge, dUsare rAjanyAyAlaya hamArI jabAnakA etabAra aMzAsAppaMzatastasA sarvataH sarvatori tat // para prahita ho jAnA saMbhava hai| ataeva hameM paMca pArpose --paMcA02-0552 kamase kama rAja-kAnunakI maMzAke anusAra to barAbara darzana, jJAna aura cAritra 'bandhake kAraNa nahIM, (sarvAMzameM ) bacanA hI cAhiye / aisA karaneme hama kiMtu baMdhakA kAraNa rAga hai| rAja-kAnUna bhaMgakA phala (dara) bhI nahIM pAyeMge aura (dekho, pu0 si. rakhoka 212 se 215) hamArI rAjanyAyAlaya meM vacana-sAkha mI kAyama rhegii| Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 12] prathama svahita aura bAdameM parahita kyoM ? cAra dAnoMka dvArA dUsaroM ke prAkRtika ga parajanakRta bhI arthapuruSArthameM garbhita hai| aba jarA sociye duHkha (kaSTa) dUra karanA-unakI mahAyatA karanA- to, kyA yaha puruSArtha yUM hI-sahaja ho -siddha ho yAne jIvoMkI dayA pAlanA, tathA dharma, artha | aura jAtA hai ?-isake liye laukika dharma (lokasamarthita kAma isa trivargakA avirodharUpase mevana karanA rAjadharma-rAjaniyama ) kA pAlana karanA par3atA hai bAhya brata-pradhAna yA pravRtti-pradhAna aNudharmakaM taba kahIM jAkara yaha siddha hotA hai| aMga haiN| gRhasthakaM Upara idhara to laukikadharma pAlanakI ye mahAna aura aNu yoM haiM ki-jahA~ antaH jimmedArI aura udhara pAralaukikadharma pAlanakI vrata-pradhAna yA nivRtti pradhAna dharmakA anuSThAtA jimmedArI hai| jaimA ki kahA haisAdhu (vanastha ) apanI orase kisIko duHkha sarva eva hi jainAnAM pramANa laukiko vidhiH / ( kaSTa) nahIM pahuMcA karake-kimIke prati mozame yatra samyaktvahAnirna yatra na vratavRSaNam // aprazasta aura adhikAMza prazasta rAgadveSa nahIM -yazastilaka karaka--apanA aura dUsaroMkA hita saMpAdana karatA sarva eva vidhijainaH pramANaM laukikaH satAM / hai, vahA~ bAhya vratapradhAna yA pravRtti pradhAna dharmakA yatra na vratahAniH syAtsamyaktvasya ca khaMDanaM // anuSThAtA upAsaka (gRhastha ) dUsaroMka prati -rasnamAlA 15 adhikAMzameM prazasta rAgadveSa karake apanA aura dvau hi dharmo gRhasthAnAM laukikaH pAralaukikaH / dUsaroMkA hita-ahita donoM saMpAdana karatA hai| lokAzrayo bhavedAdyaH paraH syaadaagmaashryH|| udAharaNa lIjiye --yazastilaka (1) manuSyamamAja ke viSayameM udAharaNa- bhAvArtha-gRhasthase laukika yA rAjaniyama dharma (pAralaukikadharma= samyakdarzana, jJAna, aima svIkAra karAnA athavA aimA rAjazAsana cAritra-vItarAgatA ), artha aura kAmakA avirodha sthApita karAnA ki jo dharmako dUSaNa lagAne vAlA rUpamaM mevana karane vAle gRhasthakA jIvana aima na ho| aneka jaTila prasaMgoMkA-samasyAoMkA-mamudAya kitanI jaTila samasyAe~ haiM ! yahI kAraNa hai hai, jinameM prazasta rAga-dveSa kie binA jIvana nirvAha ki aNudharma pAlaka gRhasthakaM lie eka aisA jIvananahIM ho sakatA hai| mArga nizcita kiyA gayA hai ki jima para calaneme mitroMkA prApta karanA aura unakI vRddhi karanA . vaha donoM jimmedAriyoMke virodharUpI khatarese baca "vidyA bhUmi hiraNya-pazu-dhAnya-bhAMDIpaskara-mitrA- jAtA hai / vaha mArga hai, ziSTa (loka yA rAjaniyama dInAmarjanamarjitasya vivardhanamaH / " pAlaka ) janoMkA anugraha karanA aura duSTa (bada(vAtsyAyana, kAmasUtra 2.6) niyatI loka yA rAja-niyama-tor3aka)janoMkA nigraha "yataH sarvaprayojanasiddhiH so'rthaH / " karanA, cAhe ve koI hoM, bama isIkA nAma hai -somadeva-nItivAkyAmRta 1 prazasta rAga-dveSa / Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [pArivana, vIranirvANa saM02116 sAdhujana laukika jimmedArIse rahita haiM. zrata hone yogya ) jIvoMko batalAU-bahI manuSya eva unake lie zatru-mitra donoM barAbara haiM, unheM agale janmameM tIrthakara hokara sAdhu avasthA dhAraNa kisIme rAga-dveSa nahIM hai| ___ karake phalasvarUpa vItarAga (niSpakSa ) sarvajJa, aura (2) pazu-samAjake viSayameM udAharaNa- hitopadezaka hotA hai| eka cUhe para billI jhapaTI, gRhasthane billIko aba mamajhameM A jAnA cAhiye ki jinhoMne aghAtaka mAra mArakara cUheko chur3AyA, gRhastha kI svahita prApta kiyA hai, athavA jinhoMne vInarAgatA. yaha pravRtti cUhe ke prati adhikAMzama prazastarAga aura pUrvaka hitako dakha-jAna liyA hai aura anubhava billI ke prati prazasta dveSarUpa huI / isI prakAra eka kara liyA hai, ve hI hitopadezaka' hone ke paNa kuttA billIka Upara jhapaTA, gRhasthana billIko adhikArI haiN| chur3AyA,gRhasthakI yaha pravRtti billIke prati adhikAMza ataeva aisA nahIM samajhA jAya ki jainAgamameM me prazastarAga aura kutte ke prati prazastadveSa rUpa huii| parahitakA sthAna gauNa aura jainAgamokta mAdhu____ yahAM para agara pUcho ki mAdhujana dAnake dvArA caritra nimna koTikA hai / balki yaha spaSTa kahA sahAyatA to nahIM kara makate, so to ThIka; parantu gayA hai ki - kyA uname anukampA-vRtti bhI nahIM hai ? to uttara "sAdhAraNA ripau mitre sAdhakAH svaparArthayoH / yaha hai ki unamaanukampAvRtti jarUra hai,parantu unakI sAdhuvAdAspadIbhatAH sAkAre sAdhakAH smRtaaH||" vRtti savAzameM aprazasta aura adhikAMzameM prazamna -prAtmaprabodha, 112 rAga-dveSarahita, aMtarmukhI honema vaha aimeM mamayameM arthAta-jo zatru-mitrameM samAna hai-mitroMme duHgvI-kaSTo-jIvoMkI dazA para anakampApUrvaka rAga aura zatruoMse dveSa nahIM karate-apana aura "vastusvarUpa-vicAra" kI ora jhaka jAtI hai| parakaM prayojanako middha karanevAle haiM, aura mAdhavAda ___ isa prakAra yahA~ Akara yaha spaSTa ho jAtA hai ke sthAna haiM-saba loga jinakI prazaMsA karate hai, ki jo parahita ( dUsaroMke mAtha prazasta rAgAdika ve 'sA' akSarake vAparUpa 'mAdhaka' athavA nahIM karanA) hai, usama svahita mamAyA huA hai,aura 'sAdhu' hai| vaha svayaM prathama ho jAtA hai| sara gurUdAma banarjIna apane "jJAna aura Agamama yahA~ taka batalAyA hai ki jo manaSya karma" nAmaka grantha meM svArtha (strahita ) aura parArtha pUrvabhavameM darzanavizuddhi, mArgaprabhAvanA, pravacana- (pahita) kI vyAkhyA karate hue bahuta kucha likhA 5 batmalatva Adi solaha bhAvanA bhAtA hai-yaha hai, jimakA sAgaMza yaha hai ki hamArA svArtha bhAtA hai ki kaba mere ratnatrayakI ( mamyagdarzana. parArtha virodhI nahIM, balki parArthaka sAtha mamparNa ma0 jJAna, maccAritrakI ) zuddhi ho aura kaba maiM rUpase milA huA hai| khuda mvArthasiddha kie binA zuddhikA mArga (mokSakA mArga ) mamparNa bhavya (mukta hama parArtha siddha nahIM kara skte| maiM agara khada asukhI hU~gA to mere dvArA dUsaroMkA sukhI honA loka yA rA naniyama tor3anevAle apane putrotakako kabhI sambhava nhiiN|| prANa daNDa-jaimA nigraha karane ke aneka udAharaNa purANoM AzA hai, itane vivecanase ukta 'kyoM' rUpa meM pAye jAte haiN| zaMkAkA kucha samAdhAna hogaa| Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sampAdakIya 1 zrAbhAra aura dhanyavAda 'anekAnta' eka varSa cala kara ghATekaM kAra banda ho gayA thA aura kucha varSa taka banda rahA thA, yaha bAta kimI chipI nahIM hai / sana 1938 meM jaba lAgna sukharAma jI nyU dehalo, vIrazAmana jayantIka zubhaavasara para sabhApatiko haisiyatame vIrasevAmandira me marasAvA tazarIpha lAe aura Apake sAtha mAhI navayuvaka bhAI ayodhyAprasAdajI goyalIya bhI padhAre, taba Apa donoM hI sajjanoMna vIramaMtrAmandira kAryoM ko dekhakara 'anekAnta ke punaH prakAzanakI AvazyakatAko mahasUsa kiyA, lAlA jIne patrakaM ghATekI jimmedArIko apane Upara liyA aura goyalIya jInaM pUrvavat prakAzaka ke bhArako apane Upara lekara prakAzana tathA vyavasthA sambandhI cintAoM kA mArga sAfa kara diyA, aura ima taraha mujhe phira se 'anekAnta' ko nikAlane ke liye protsAhita kiyA / tadanumAra do varSa meM yaha patra barAbara lA tanasukharAja ke saMcAlAkatva aura bhAI ayodhyApramAdajI goyalIyake vyavasthApakatva meM Ananda ke sAtha prakAzita hotA A rahA hai| do varSa ke bhItara patrako jo ghATA rahA vaha matra lAlAjInaM uThAyA aura goyalIyajI ko apane Aphisavarka ke atirikta zrovaraTAimameM prema tathA pruphAdikI vyavasthAdi viSayaka jo dina rAta bhArI parizrama uThAnA par3A use Apane khasI ne uThAyA / ima taraha Apa donoM sajjanoMkI badaulata 'anakAnta' ko do varSakA nayA jIvana prApta huA, isake liye maiM Apa donoM sajjanoMkA bahuta AbhArI hU~ aura Apako hArdika dhanyavAda bheTa karatA hU~ / Apake isa nimitta ko pAkara kitanoMko lekha likhana kI preraNA huI, kitane naye lekha likhe gaye, kitanI naI khojeM huI, kitanI vicAra jAgRti utpanna huI, kitana Thosa sAhityakA nirmANa huA aura usase samAjako kyA kucha lAbha pahu~cA, uma sabako batalAne kI jarUrata nahIM, yahA~ saMkSepameM itanA hI kahanA hai ki uma sabakA mukhya zreya Apa donoM sajjanoM ko haijo acche kAmoMkA nimitta jor3ate haiM ve hI pradhAnatayA zreyake bhAgI hote haiM - aura isaliye Apa samAjakI orase bhI vizeSa dhanyavAda ke pAtra haiM / yahA~ para maiM una udAra paropakArI sajjanoMkA AbhAra pradarzita kiye binA bhI nahIM raha sakatA jinhoMne apanI ora se ajaina saMsthAoM - skUloM, kAlijoM tathA pablika lAyabreriyoM Adiko 'anekAnta' phrI (trinA mUlya) bhijavAyA hai, aura isa taraha anekAnta- sAhityako dUsaroM taka pahu~cA kara usake pracAra meM sahAyatA pahu~cAI haiM, itanA ho nahIM balki 'anekAnta' ke ghATekI rakamako kama karane meM sahayoga dekara usake saMcAlakAdike utsAhako bar3hAne meM bhI madada kI hai / astu isa puNya kAryameM sabase adhika mahayoga zrImAna dAnavIra rA0 ba0 seTha hIrAlAlajI indaurane pradAna kiyA hai - zrApane 500) ru0 kI rakama dekara 150 ajaina saMsthAoM ko eka varSa aura 100 jaina mandiroM- pustakAlayoM ko chaha mahIne taka 'anekAnta' bhijavAnekI udAratA dikhalAI hai| zeSa majjanoMmese cAra nAma yahA~ aura bhI khAma taura se ullekhanIya haiM(1) lA0 kuTTanalAlajI maide vAle dehalI, jinhoMne sabase pahale 51) rupaye dekara isa paropakAra evaM satmahayogakaM kAryameM peza qadamI kI, (2) zrImanna seTha lakSmIcanda jo bhelamA ne 101) ru0 (3) jaina navayuvaka sabhA jabalapura, ne 30) ru0 ( 4 ) seTha gulAbacandajI TogyA indaura ne 25) ru0 dekara saMsthAoMko patra phrI bhijavAye / isa avasara para maiM apane una lekhaka mahAnuko kabhI nahIM bhUla sakatA, jinhoMne samaya samaya para apane mahatva ke lekhoM dvArA merI, anekAntako aura samAjakI sevA kI hai| Apake sahayoga ke vinA maiM kucha bhI nahIM kara sakatA thA / 'anekAnta' ko itanA unnata upAdeya tathA spRhaNIya banAnA yaha saba Apake hI parizramakA phala hai / Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhArikhana, vIra nirvANa saM02415 - aura isaliye maiM ApakA sabase adhika AbhAra ume mila kara uThA leveM, atha ga hamake saMcAlanake mAnatA huuN| ina sajjanoM meM bA0 sUrajabhAnajI vakola liye mamAja kA eka suvyavasthita borDa niyata ho paM nAthUrAmajI 'premI', bA* jayabhagavAnajI vakIla, jAtra, jima meM yaha patra marvathA pararAkhapekSA na rahepaM0 paramAnandajI zAstrI, nyAyAcArya paM. mahendra- kisIkI kimI bhI kAraNavaza sahAyatA banda hA kumArajI, bA0 agaracandajI nAhaTA, paM ratanalAla- jAna para hamakA jIvana khatarema na par3a jAya aura jo saMghavI, bhAI ayodhyApramAdajI goyalIya, ise apanA jIvana saMkaTa TAlane ke liye idhara-udhara paM. bhagavatsvarUpajI 'bhagavat', vyAkaraNAcArya paM. bhaTakanA na par3e isa svAvalambI banana tathA ghATama vaMzIdharajI, bA0 mAIdiyAlajI bo. e., pro0 mukta rahanekA parA prayatna kiyA jAya aura ima jagadIzacandajI ema. e., pa0 kainAzacandajo zAstrI kramazaH 'kalyANa' kI koTikA patra banAyA jAya / paMtArAcandajI darzanazAstrI ora bhAI bAlamukanda- sAtha hI, isakA prakAzana bhI mampAdanakI taraha jI pATodIkaM nAma khAma taurase ullekha yogya haiN| vIrasevAmandira maramAvAse ho barAbara hotA rahe, AzA hai ye saba majjana Ageko imase bhI adhika jo isake liye upayakta tathA gauravakA sthAna hai / utsAhaka sAtha 'anekAnta' kI saMvAma tatparara heMge, samAjako mAlI hAlata,dharma kAryoMma upake vyaya aura aura dUsare sulekhaka bhI ApakA anukaraNa kreNge| usake zrImAnoMkI udAra pariNatiko dekhate hue yaha 2 anekAntakA AgAmI prakAzana saba usake liya kucha bhI nahIM hai / mirpha thoDAmA 'anekAnta' ko gata 11vA kiraNa meM vyavasthApaka yoga isa tarapha dena-dilAne kI jarUrata hai. jimake anekAntane jo sacanA nikAlI thI usake anumAra ima liye anekAntaka pramiyA~ko gvAmataurame praya kiraNake bAda meM anekAntakA dehalAMsa prakAzana banda ho karanA cAhiya / merA rAyameM boDa jainI kisI bar3A rahA hai| ataH isa patraka aAgAmI prakAzanakI eka skImame pahala anakAnta ke kucha mahAyaka banAe bar3I samasyA sAmane hai / vyavasthApakAkI sUcanAko jAveM aura unake 100), 50) tathA 25) tIna par3hakara mere pAsa paM0 munnAlAla nI jaina vaidya malakApura greDa rakkhe jAe~ / kamase kama 15 majjana sausaukI (barAra) kA eka patra pAyA hai, jisama unhoMne 20 sajjana pacAma pacAmako aura 20 sajjana 'anekAMta' ke saMcAlana aura usake ghATeke bhArako paccIma paJcIma rupaekI sahAyatA karane vAle ryAda uThAnekeliye apanako peza kiyA hai aura likhA hai ki mila jAe to anakAnta kucha varSoMka lie ghATekI svIkAratA milane para ve apana zrImahAvIra priTiMga cintAse mukta ho sakatA hai aura isa aseMmeM vaha presama anekAntake yogya naye TAipoM AdikI vyavasthA phira apane pairoM para bhI Apa khar3A ho sakatA hai / kara daMge aura patrako sundaratA nathA zuddhatA ke sAtha yadiima kiraNakaM prakAzita honame 15dina ke bhItara chApakara prakAzita karanekA pUrA prayatna karege / isa 15 navambara naka mujhe aise mahAyakoM kI orase prazamanIya utsAha ke liye zrApa niHsandeha dhanyavAdaka eka hajAra rupayakI mahAyatAka vacana bhI mila gaye pAtra haiM / astu, abhI aApasa patravyavahAra cala rahA hai, to maiM vIrasevAmandira me hI anekAntake cauthe kucha samasyAeM hala honako bAkI haiM, jaisA kucha antima varSakA prakAzana zuru kara duuNgaa| AzA hai anekAnta nirNaya hogA usakI sUcanA nikAlI jaaygii| kaM premI ima viSayakI mahattAkA anubhava karate hue 3 merI Antarika icchA zIghra hI isa ora yAga dana-dilAnama pezakadamI merI Antarika icchA to yaha ha ki 'anakAnta' kareMge aura mujhe apanI sahAyatAke vacanase zIghra ke ghATekA bhAra samAja ke kimI eka vyakti para na hI sUcita karane kI kRpA kreNge| rakkhA jAya, balki samAjake kucha udAra sajjana Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paMDitapravara pAzAdhara [0-zrI paM0 nAthUrAmajI premI ] (gata kiraNase Age ) -bhaTTAraka vinayacandra-iSTopadezakI TIkAke hai-"racitamidaM rAjaguruNA madunena / ' madana gaur3a anusAra ye sAgaracandra munIndra ke ziSya the aura brAhmaNa the| paNDita pAzAdharajIne inheM kAvya-zAstra inheM paNDitajIna dharmazAstra kA adhyayana karAyA par3hAyA thaa| thaa| inhIMke kahanese unhoMne iSTopadezakI ttokaa| -paMDita bAjAka-inakI preraNAse paNDitajIne banAI thii| prati dinake svAdhyAyake lie triSaSTismRti-zAstrakI ___-mahAkavi mahopAdhyAya-hamArA anumAna hai racanAkI thii| inake viSayameM aura kucha nahIM ki ye vindhyavarmAkaM saMdhivigrahika maMtrI bilhaNa mAlUma huaa| kavIzake hI putra hoNge| 'bAla-sarasvatI' nAmase 20-haradeva-ye khaNDevAla zrAvaka the aura ye prakhyAta the aura mAlavanareza arjunavarmAke guru alhaNa-suta pApA sAhuke do putroM bahudeva aura the| arjunavarmAne apanI amaruzatakakI saMjIvinI padmasiMhameMse bahudevake putra the / udayadeva aura TIkAmeM jagaha nagaha 'yaduktamupAdhyAyena bAlA sarasvatyA- stambhadeva inake choTe bhAI the| inhIMko vijJaptise paramAgnAmadanena' likhakara inake aneka padya uddhRta paMDitajIne anagAradharmAmRtakI bhavyakumudacaMdrikA kiye haiN| unase mAlUma hotA hai ki madanakA koI TIkA likhI thii| alaMkAra-viSayaka prantha thaa| mahAkavi nadanako pAri- 1 mahIcandra sAhu-ye paurapATa vaMzake arthAta jAnamaMjarI nAmakI eka nATikAthI,jisake do aMka paravAra jAtike samuddhara zreSThIke lar3ake the haiN| inakI * dhArakI 'kamAla maulA' masajidake pattharoM para khade preraNAse sAgAradharmAmRtakI TIkAkI racanA huI thI hue mile haiN| anumAna kiyA jAtA hai ki zeSa aura inhIMne usakI pahalI prati likhI thii| aMkoMke patthara bhI ukta masajidameM kahIM lage hoNge| 12 dhanacandra--inakA aura koI paricaya nahIM pahale yaha nATikA mahArAjA bhojadevadvArA sthApita diyA hai| sAgAra-dharmaTIkAkI racanAke liye inhoMne zAradA-sadana nAmaka pAThazAlAmeM utkIrNa karake bhI naparodha kiyA thaa| . rakkhI gaI thI aura vahIM khelI gaI thii| arjuna- paurapATa aura paravAra eka hI haiM, isake lie varmadevake jo tIna dAna-patra mile haiM, ve inhIM dekhie merA likhA huA 'paravAra jAtike itihAsa para madanopAdhyAyake race hue haiM / unake antameM likhA prakAza' zIrSaka vistRta lekha, jo 'paravArabandhu' aura .* dekhiye Age prazastike 6-7 vai padyakI vyaakhyaa| 'anekAnta' meM prakAzita huA hai| Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ Azvina, vIra nirvANA saM0 2066 13 kelhasa--ye khaNDelavAlavaMzake the aura inhoMne jina bhagavAnakI aneka pratiSThAyeM karAke pratiSThA prApta kI thI / sUktiyoM ke anurAgase arthAta sundara kavitvapUrNa racanA honeke kAraNa inhoMne 'jinayajJa- kalpa' kA pracAra kiyA thA / yajJakalpakI pahalI prati bhI inhoMne likhI thii| jo eka zreSTha mArga thA, use chor3akara maiM bahuta kAla taka bhaTakatA rahA, antamaM bahuta thaka kara kisI taraha kAlalabdhivaza use phira pAyA / so aba jinavacanarUpa kSIrasAgara se uddhRta kiye hue dharmAmRta I ( AzAdhara ke dharmAmRnazAstra ? ) ko santoSapUrvaka pI pIkara aura vigatazrama hokara maiM ahaM bhagavAnakA dAsa hotA hU~ // 64 // 14 bInAka -- ye bhI khaNDe bAla the| inake pitA kA nAma maha aura mAtAkA kamalazrI thA / inhoMne triSaSTismRtizAstra kI sabase pahalI prati likhI thii| midhyAtva-karma-paTala se bahuta kAla taka Dha~kI huI merI donoM aAMkheM jo kumArga meM ho jAtI thIM, AzAdhara kI uktiyoMke viziSTa aMjanase svaccha 6 gaI aura isalie aba maiM satpathakA Azraya letA hU~ / / 65 / / isI taraha purudevacampUke anta meM akhioMke badale apane mana ke lie kahA hai-- farerrari kaluSe mama mAnase'smin AzAdharoktikatakaprasaraiH prasatre / kavi IdadAsa - munisuvrata kAvya, purudevacampU aura bhavyajanakaMThAbharaNake kartA haiN| paM0 jinadAsa zAstrIke khayAla se ye bhI paNDita AzAghara ke ziSya the / parantu isake pramANa meM unhoMne jo ukta pranthoMke padya uddhRta kiye haiM unase itanA hI mAlUma hotA hai ki AzAdharakI sUphiyoMse aura granthoMse unakI dRSTi nirmala ho gaI thii| ve unake sAkSAta ziSya the, yA unake sahavAsa meM rahe the, yaha prakaTa nahIM hotA / paNDita AzAdharajIne bhI unakA kahIM spaSTa ullekha nahIM kiyA hai| aba una padyoMpara vicAra kiijie| dekhie munisuvrata kAvya ke anta meM kahA haidhAvankApathasaMbhRte bhavavane sammArgamekaM param tyaktvA zratitarazcirAya kathamadhyAsAca kAlAdamum / saddharmAmRtamuddhRtaM jinavacaH cIrodadherAdarAt, arthAta - midhyAtva kI kIcar3a me ga~dale hue mere isa mAnamameM jo ki aba AzAdharakI sUktiyoM kI nirmalIkaM prayogasaM prasanna yA svaccha ho gayA hai / bhavyakaNThAbharaNameM bhI AzAdharasUrikI isI taraha prazaMsA kI hai ki unakI sUktiyA~ bhavabhIru gRhasthoM aura muniyoMke lie sahAyaka haiN| ina padyoMmeM spaSTa hI unakI sUktiyoM yA unake sadgranthoM kA hI saMketa hai jinake dvArA addAsajIko pAyaM pAthamitaH zramaH sukhapathaM dAso bhavAmyarhataH // 64 // sanmArga kI prApti huI thI, guru-ziSyatvakA nahIM / mithyAtyakarmapaTalaizciramAvRte me yugme dRzeH kupathapAnanidAnabhUte / zrAzAdharoktijJa sadaMjanasaMyoge - ho, caturviMzati-prabandha kI kathAko par3hane ke bAda hamArA yaha kalpanA karaneko jo avazya hotA hai ki kahIM madanakIrti hI to kumArgamaM ThokareM khAte khAte anta meM AzAdharakI sUktiyoM se arhaddAsa na bana gaye hoN| pUrvokta prantha meM jo bhAva vyakta kiye 618 anekAnta racchIkRte pRthulasatpathamAzrito'smi // 65 // arthAta- kumArgoM se bhare hue saMsArarUpI banameM Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, riNa ] paMDitapravara bhAzAdhara - - - gaye haiM, unase isa kalpanAko bahuta kucha puSTi milatI "vyAne vAsavaMzasarojasakAvyAmRtoparasapAnasutsagAtraH hai| aura phira yaha arhadAma nAma bhI vizeSaNa sAraNasya samayo navizvadharAzAyo jaimA hI mAlUma hotA hai / sambhava hai unakA vijayatA kavikAlidAsaH" // 1 // vAstavika nAma kucha aura hI rahA ho| yaha nAma ityadayasenamuninA kavisuhadA yo'bhinanditaH prItyA / to eka tarahakI bhAvukatA aura vinayazIlatA hI "prajJApuMjo'sI" ti ca po'bhihito prakaTa karatA hai| madanakIrtipatipatinA rut isa mambandhameM eka bAta aura bhI noTa karane mleccheshen| sapAdanAviSaye mAse subattapatilAyaka hai ki bahadAsajIkaM pranthoM kA pracAra prAyaH trAsAhindhyanarenbadoparimasphUrjastrivagaujasi / karNATaka prAntame hI rahA hai jahAM ki ve caturviza- prAso mAtavamaNDale bahuparIvAraH purImAvasan tiprabandhakI kathA anusAra sumArgase patita hokara yo dhArAmapaThajinamamitivArazAstra mahAvIravaH // 2 // rahane lage the| matpathapara punaH lauTane para unakA "mAzAvaratvaM mami viddhi siddha nisargasauvarSamajarSamAyeM / vahIM raha jAnA sambhava bhI jaMcatA hai| sarasvatIputratayA yadetadarthe paraM vAcyamayaM prapatraH" // 6 // itanA saba likha cakana bAda aba hama paM0 ityupazlokito vidvihaNena kabIzinA / AzAdharajIke antima prantha anagAradharmAmRta zrIviNyabhUpatimahAsAndhiviprahikeNa yaH // 7 // TIkAkI antya prazasti uddhRta karake usakA zrImadarjunabhupAlarAjye zrAvakasaMkule / bhAvArtha bhI likha dete hai jisake AdhAra para jinadharmodayAthai yo nalakachapure'vasat // 8 // parvokta saba bAteM kahI gaI haiN| yaha unakI mukhya yo dAkhyAkaraNAdhipAramanayacchuSamANAta kAn, prazasti hai, anya graMthoMkI prazastiyA~ isImeM kucha SaTatIparamAsamApya na yataH pratyarSinaH ke'dhipan / pA kama jyAdA karake banI haiM / una nyUnAdhika mUlArAdhanA-TIkA ( zolApura ) jisa prati parase padyoMko bhI hamane TippaNIme de diyA hai aura Age prakAzita huI hai, umameM prazastike ye cAra hI padya mile calakara unakA bhI abhiprAya likha diyA hai| haiM aura mampAdaka 50 jinadAma zAstrIne prazastiko aparNa likhA hai / zAyada AgekA patra gAyaba hai| mukhya prazasti triSaSTismatizAstrakI prazasti meM prArambhake do padyoM zrImAnasti sapAdalakSaviSayaH zAkambharIbhUSaNa- ke bAda vyAgheravAla' zrAdi padya na hokara 'mlecchezena' stana zrIratidhAma maNDalakaraM nAmAsti durga mht| Adi pA~cavA~ padya hai / usake bAda 'zrImadarjunabhUpAla' bhAraranyAmudapAdi tatra vimalavyAghra ravAlAnvayA- Adi AThavA~ aura phara 'yodrAgvyAkaraNAbdhi' Adi pIsalapaNato jinendrasamayazraddhAlurAzAdharaH // // navA~ padya diyA hai| sarasvasyAmivAtmAnaM sarasvatyAmajIjana / mlecchezena sAhibudInaturuSkarAjena |-bhvykumud. paH putraM kAhaDhaM guNyaM raMjitArjunabhUpatim // 2 // candrikA TIkA / -- -- Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAvina, pIra nivAra 77 'skhalitaM na yena jiyAgdIpa padhi prAMhitAH / rAjImatIvinambha' nAma nemIzvarAnugam / polyA kAvyasudhA patA rasikeSvApura pratihIM na keutns mata khabaDakAvyaM yaH svayaMkRtanibandhanam // 12 // sthAvAvavidhAvizadaprasAda prmeyrsnaakrnaamdheyH| prAdezAripatura yAsmarahasya nAma yo vyadhAt / takaMprabandho niravacapacapIyUSapUrovahati sma yasmAt // 10 // zAstra prasavagambhIraM priyamArabdhayoginAm // 13 // siddhapakaM bharatezvarAbhyudayasatkAvyaM nibandhojjvalaM, yo mUlArAdhaneSTopadezAdiSu nibandham / bastravidyakavIgyamodanasahaM svoyase bhIracat / vyavattAmarakoSe ca kriyAkalApamujagau // 14 // boIdvAkparasaM nivandharuciraM zAyaM ca dharmAmRtaM, raudadasya nyadhAkAvyAlakArasya nibandhanam / nirmAya nyadadhAnmumudhuviduSAmAnandasAndre hadi // 1 // sahasranAmastavanaM sanibandhaM ca yohatAm // 19 // * triSaSTismatikI prazastime isa padyakA nambara sanibandha yazca jinayajJakalpamarIracaMt / pA~ca hai / usake Age nIce likhe padya haiM triSaSTismRtizAstra yo nibandhAjaMkRtaM dhyadhAt // 16 // dharmAmRtAdizAstrANi kuzAgrIyadhiyAmiva / yohanmahAbhiSekA vidhi mohatamoravim / yaH siddhathaka mahAkAvya rasikAnAM mude'tRjat // 6 // cakre nityamahopotaM snAnazAstra jinezimAm // 1 // sohamAzAdharaH kaNThamalakarta sadharmiNAm / ratnatrayavidhAnasya pUjAmAhAtmyavarNakam / pazcikAlaMkRtaM graMthamima puNyamarIracam // 7 // khatrayavidhAnAkhyaM zAvaM vitanute sma yaH // 18 // kvArSamandhiH ka maddhIstaistathApyetataM myaa| isa padyake Age jimayajJakalpameM nIce likhe puNyaiH sabhyaH kathAranAnyuddhRtya prathitAnyataH 8 padya diye haiMsaMkSipyatAM purANAni nityasvAdhyAyamiddhaye / prAcyAni saMcarcya jinapratiSThAzAstrANi dRSTvA vyavahAramaindra / / iti paNDitajAjAkAdvizaptiH prerikAtra me // 6 // zrAmnAyavicchedatamacchideyaM graMthaH kRtastena yugaanuruupH||18 yacchadmasthatayA kiJcidatrAsti skhalitaM mama / khANDilyAnvayabhapaNAlhaNasutaH sAgAradharme rato, tatsaMzodhya paThantvenaM jinazAsanabhAktikAH // 10 // vAstavyo nalakacchanAru nagare kaH paropakriyAm / mahApurANAntastattvasaMgrahaM paThatAmimaM / sarvajJArcanapAtradAnamamayodyotapratiSThApaNIH, triSaSTismRtinAmAnaM dRSTidevI prasodatu // 11 // pApAsAdhurakArayatpunarimaM kRtvoparodha muhuH // 16 // pramAravaMzavAdhIMndudevapAlanapAtmaje / vikramavarSasapaMcAzItidvAzadazazateSvatItepu, zrImajaitu gideve'misthAmnAvantImavatyalam // 12 // prAzvinasitAntyadivase sAhasamallAparAkhyasya / nalakacchapure zrImannemicaityAlaye'sidhat / zrIdevapAlanRpateH pramArakulazekharasya saurAjye, graMtho'yaM dvinavadvaya kavikramArkasamAtyaye // 13 // nalakacchapurai middhogranthoya neminAthacaityagRhe // 20 // khANDilyavaMze mahaNakamalazrIsutaH sudRk / dhInAko vardhatA yena likhitAsyAdyapustikA // 14 // anekAIpratiSThAptapratiSThaiH kelhaNAdibhiH / hai isake Age rAjImatI' aura 'AdezAt' zrAdi sadyaH sUktAnurAgeNa paThitvAyaM pracAritaH // 21 // do padya sAgAradharmAmata aura jinayajJakalpakI prazastiyoMmeM nandyAtkhANDilyavaMzotthaH kelhaNonyAsavittaraH / nahIM hai| likhito yena pAThArthamasya prathamapustakam // 22 // Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, kiraNa ] parikhatapravara pAzAdhara mAyurvedavivAmiSTaM vyaktu vAgbhaTasaMhitAm / / namakachapure zrImomicaityAsave'sidhat / aSTAdayogotaM nibandhamamRjaba yaH // uf vikramAbdazateSveSA trayodazasu kArtike // 3 // sohamAzAgharokArSa TIkAmetAM munipriyAm / svopazadharmAmatoktayatidharmaprakAzinIm // 20 // zAkaMbharIbhaSaNa sapAdalakSa / dezameM lakSmIse zabde cArthe ca patkiMcidanAsti skhalitaM mama / bharA parA maNDalakara nAmakA kilA thaa| vahAM bamasthabhAvAt saMzodhya sUrayastat paThansvimAm ||21.nskchpure paurapaurastyaH prmaarhtH| isake sthAna para sAgAradharmAmRtameM nimna ninayajJaguNaucisyakRpAdAnaparAyaNaH // 22 // zloka haiMkhaMDilyAnvayakalyANamANikyaM vinayAdimAn / nalakacchapure zrImannaicaityAlaye'sidhat / sAdhuH pApAmidhaH zrImAnAsItpApaparAkmukhaH // 23 // TIkeyaM bhavyakumudacandriketyuditA budhaiH // 20 // satputro bahudevo'bhavApaH pitRbhrtmH| SaNNavaddhaya kasaMkhyAnavikramAMkasamAtyaye / vitIyaH panasiMha pamAjigitavigrahaH // 24 // saptamyAmasite pauSe siddheyaM naMdatAcciram // 21 // bahudevAtmajAzcAsan haradevaH sphurdgunnH| zrImAn zreSThisamuddharasya tanayaH zrIpaurapATAnvayaudayI stambhadevazca trayastravargikAtAH / / 25 // vyomenduHsukRtena nandatu mahIcandro yadabhyarthanAt / mugdhabuddhiprabodhArya mahIcandreNa sAdhunA / cakre zrAvakadharmadIpakamimaM granthaM budhAzAdharo dharmAmRtaspa sAgAradharmaTIkAsti kAritA // 26 // granthasyAsya ca lekhito'pi vidadhe yenAdimaH pustakaH // 22 tasyaiva yatidharmasya kuzAgrIyadhiyAmapi / iSTopadeza-TIkAkI prazastimeM nIce likhe tIna padya haiMsudurbodhasya TIkArya prasAdaH kriyatAmiti // 27 // vinayendumunervAkyAdbhavyAnugrahahetunA / haradevena vijJato dhanacandroparoSataH / iSTopadezaTIkeyaM kRtAzAdharadhImatA // 2 // paMDitAzAdhArazcakre TIkA codatamAmimAm // 28 // upazama iva mUrtaH saagrendumuniindraavidvddhirbhvykumudcndriketyaakhyyoditaa| dajani vinayacandraH saccakoraikacandraH / dviSThApyAkalpameSAstA cinyamAnA mumukSubhiH // 26 // jagadamatasagarbhAzastrasandarbhagarbhaH prmaarvNshvaarthiindudevpaalnpaatmne| zucicarita variSNoryasya dhinvaMti vAcaH // zrImajjaitugidevesisthAmnA'vantIna'vatyanam // 30 // jayanti jagatIvandyA shriimnnemijinaaNdvyH| reNavo'pi zirorAjJAmArohanti yadAzritAH / / 3 / / + yaha padya sAgAradharmAmata--TIkA meM aura jinayajJakalpameM 11 nambara ke bAda diyA hai| +-1 sapAdalakSako bhASAmeM savAlakha kahate haiM / nAgaura * isake badale sAgAradharmAmRta-TokAmeM nIce likhA (jodhapura) ke aAsapAsakA pradeza savAlakha nAmase huzrA padya hai| prasiddha hai / vahAM pahale cauhAna rAjAoMkA rAjya thaa| so'hamAzAdharo ramyAmetAM TIkA vyriircm| phira sAMbhara aura ajamerake cauhAna rAjAoMkA sArA dharmAmRtoktasAgAradharmASTAdhyAyagocarAm // 18 // deza sapAdalakSa kahalAne lagA, aura usake sambandhase Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [pArivana, vIra nirvAsa saM02415 bagheravAla vaMzameM zrI sallakSaNa nAmaka pitA aura hojAne para sadAcAra-nAzake Darase jo bahutase bhIratnI mAtAse jainadharmameM zraddhA rakhane vAle paNDita parijanoM yA parivAra ke logoMke sAtha bindhyavarmA bhAzAdharakA janma huaa|1 rAjAkaM mAlava maNDala meM Akara dhArAnagarImeM bama apane Apako jisa taraha sarasvatI(vAgdevatA) gayA aura jimane vAdirAja paNDita dharamanake ziSya meM prakaTa kiyA umI taraha jisane apanI patnI zahAbuddIna g2orI hI hai| isane vi0 saM0 1246 (I0 saM0 sarasvatImeM chAhaDa nAmaka guNI putrako janma diyA, 1162 ) meM pRthvIrAjako harAkara dillIko apanI rAjajimane mAlava-nareza arjunavarmadevako pramanna dhAnI banAyA thaa| umI varSa ajamerako bhI apane kiyA / 2 adhIna karake aura apane eka saradArako sArA kArabAra kaviyoMke suhRdaya mena munidvArA jo prIni- sauMpakara vaha gaz2anI lauTa gayA thA / zahAbuddInane pUrvaka ina zabdoMdvArA abhinandita kiyA gayA- pRthvIrAja cauhAnase dillIkA siMhAsana chInate hI bagheravAla vaza-sarovarakA haMsa, mallakSaNakA putra, ajamera para dhAvA kiyA hogA; kyoMki ajamera bhI padhvIgajake adhikAgmeM thA aura umI samaya sapAdalakSa kAvyAmRtake pAname tRpta, naya-vizvacakSu, aura kalikAlidAsa paNDita AzAdharakI jaya ho|" deza umake atyAcAroMme vyApta ho rahA hogaa| isI mamaya aura madanakIrti yatipatine jise 'prajJApuMja' kahakara arthAt vikrama savat 1246 ke lagabhaga pa0 zrAzAdhara abhihita kiyo| 3-4 mAMDalagar3ha chor3akara dhAgameM zrAye hoNge| anagAradharmAmRtakI mudrita TIkAmeM vindhyabhUpatikA mleccha narezake dvArA sapAdalakSa dezake vyApta 1.11 pAsa khulAsA 'vijayavarma mAlavAdhipatiH' kiyA hai; parantu cauhAna rAjAoMko 'mapAdalakSIya nRpati' vizeSaNa diyA hamAre anumAnase lipikArake doSase athavA prUphajAne lagA / sA~bharako hI zAkaMbharI kahate haiM / mA~bhara maMzodhakakI zramAvadhAnIsa hI 'vindhyavarmakI jagaha 'vijajhIla jo namakakA aAkAra hai, usa mamaya mavAlakha deza yama' ho gayA hai / paramAravaMzakI vaMzAvaliyoM aura kI migAra thI,arthAt sA~bharakA rAjya bhI taba savAlagvame zilAlekhoMmeM vindhyavarmAkA 'vijayavarmA' nAmAntara nahIM zAmila thaa| maNDalakara durga arthAt mAMDalagar3ha kA kilA milatA / zrIyukta lele aura karnala luarDane vindhyavarmAkA isa samaya mevAr3a rAjyameM hai, parantu usa samaya mevAr3akA samaya vi0 saM01217 se 1237 taka nizcita kiyA hai; mArA pUrvIya bhAga cauhAnoM ke adhIna thaa| cauhAna rAjA. parantu pa0 aAzAdhara jIke ukta kathanasa kamase kama oMke bahutase zilAlekha vahAM para mile haiM / pRthvIrAjake 1249 taka vindhyavarmAkA rAjyakAla mAnA jAnA mamaya taka vahA~ke adhikArI cauhAna rahe haiM / ajamera jaba cAhie / ukta vidvAnoMne vindhyavarmA ke putra aura uttarAmusalamAnoMke kabjemeM AyA taba mA~Dalagar3ha bhI unake dhikArI subhaTavarmA ( sohar3a) kA samaya 1237 se 1267 hAtha calA gyaa| taka mAnA hai, parantu subhaTavarmA 1237 meM rAjA thA, dharmAmRtakI TIkAmeM isa mleccharAjAko "sAhi. isakA koI puSTa pramANa nahIM hai, vaha 1246 ke bAda hI buddIna tu ruSka" batalAyA hai| yaha gajanIkA bAdazAha rAjapada para pAyA hogaa| Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 12] paMDitapravara AzAvara paM0 mahAvIra jainendra pramANa - zAstra aura jainendra rUpase na calAyA ho aura aise kauna haiM jinheM kAvyasudhA pilA karake ramikoM meM pratiSThA na prApta karAI ho // 9 // (isa zloka kI TIkA meM paM0 zrazAdharajIne judA judA viSayoMkA adhyayana karanevAle apane ziSyoM ke nAma bhI dediye haiN| unhoMne paNDita devacandrAdikI vyAkaraNa, vAdIndra vizAlakIrtyAdiko nyAyazAstra, bhaTTAraka vinayacandra Adiko dharmazAstra aura bAlamarasvatI mahAkavi madanAdiko kAvyazAstrakA adhyayana karAyA thA 1 jisane (AzA dharane) 'prameyaratnAkara' nAmakA tarka-prantha banAyA, jo syAdvAdavidyAkA nirmala prasAda hai aura jisameMse sundara padyoMkA pIyUSa ( amRta ) pravAhita hotA hai / 10 // jimane 'bharatezvarAbhyudaya' nAmakA satkAvya, jo nibandhojjvala arthAt svopajJa TIkAse spaSTa hai, traividya kavirAjako prasanna karanevAlA hai, siddhacaka hai, arthAta jisake pratyeka sargake antima padyameM 'siddhi' zabda AyA haiM, apane kalyANake lie racA / jisane jinAgamasaMbhUta dharmAmRta nAmakA zAstra, 'nibandharucira, arthAt jJAnadIpikA nAmakA paJjikA TIkA sundara banAkara mumukSu vidvAnoMke hRdaya meM atizaya Ananda utpanna kiyA || 11 // jimane zrIneminAthaviSayaka 'rAjamatI- vipralaMbha' nAmaka khaNDa kAvya svopajJa TIkAse yukta banAyA || 12 || jisane apane pitA kI AjJAse yogazAstra kA adhyayana Arambha karane vAloMke lie pyArA aura prasanna gambhIra adhyAtmarahasya nAmaka zAstra banAyA || 13 || vyAkaraNa par3hA || 5 // vindhyavarmA ke sAndhivaigrahika mantrI (phaoNrena saikreTarI) bilhaNa kavirAjane jisakA isa prakAra stuti kI " he AzAvara he Arya, marasvatIputratA se tuma mere sAtha apanI svAbhAvika sahodaratA ( bhAIpana ) aura anvartha mitratA smjho| ( 'marasvatIputratA' pada hai| arthAta jisa taraha tuma sarasvatIputra ho usI taraha maiM bhI hU~ / zAradAka upAsaka honese donoM sarasvatIputra to the hI, sAtha hI AzAdharakI patnIkA nAma sarasvatI thA aura usase chAhar3a nAma kA putra thA / usa sarasvatI putra AzAdharako sarambatI-putratA prApta thI / udhara merA anumAna hai ki bAla-sarasvatI mahAkavi madana bhI bilhaNa ke putra hoMge, isalie unheM bhI sarasvatI putra kahA jA sakatA hai / isa ristese bilhaNane AzAdharako sahodara bhAI kahA hai ) / / 6-7 / / jo arjunavarmadeva ke rAjya-kAlame nacha kacchapura meM jo zrAvakoM ke gharoMse saghana thA jainadharmakA udaya karane ke lie jAkara rahA // 8 // jisane zuzrUSA karane vAle apane ziSyoM meM aise kauna haiM jinheM vyAkaraNa samudrake pAra na pahu~cAyA ho, aise kauna haiM jinheM SaTdarzana ke tarkazastrako dekara prativAdiyoMpara vijaya prApta na karAI ho, aise kauna haiM jinheM jina-vacanarUpI dIpaka ( dharmazAstra ) grahaNa karAke dharma-mArgame niraticAra -- f nalakacchapurako isa samaya nAlachA kahate haiM / yaha sthAna dhAra ( mAlavA ) se 10 kosakI dUrI para hai / va bhI para zrAvakoM kucha ghara haiM, jainamandira bhI haiM / 703 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [mAzvina, vIra nirvANa saM02466 jisane mUlArAdhanA (bhagavatIbhArAdhanA ) para, jisane vAgbhaTa saMhitAko spaSTa karaneke lie iSTopadeza (pUjyapAdakRta ) Adipara aura amara- AyurvedakaM vidvAnoMke lie iSTa 'aSTAMgahRdayodhota' kozapara TokAyeM likhIM aura 'kriyAkalApa' ko nAmakA nibandha ( TIkA-grantha ) likhA // 19 // racanA kii| (Adi zabdakI TIkAmeM ArAdhanAsAra aisA maiM AzAdhara (jimakA paricaya Upara (devasena kRta) aura bhUpAla caturvizatikA Adi diyA jA cukA hai ) dharmAmRtakaM yatidharmako prakAzita kI bhI TIkAyeM banAne kA ullekha kiyA hai| ) // 14 // karanevAlI aura muniyoMko pyArI yaha TIkA jisane rudraTAcAryake 'kAvyAlaGkAra' kI TIkA racatA hU~ // 20 // banAI aura svopajJa TIkA sahita jinasahasra nAma yadi isameM chamasthatAke kAraNa zabda-arthakA banAyA // 15 // kucha skhalana huA ho, to dharmAcArya aura vidvAna jisane jinayajJakalpadIpikA nAmaka TIkA use sudhAra kara par3heM // 21 // sahita 'jinayajJakalpa' aura saTIka triSaSTi-smRti. nalakacchapura ( nAlachA ) meM gRhasthoMke ague, zAstra' kI racanA kI // 16 // parama Arhana, jinapajA-kRpAdAnaparAyaNa, sonAjisane arhat bhagavAnakI abhiSeka sambandhI mANika-vinayAdise yukta, pApoMse parAGmukha,khaNDevidhike andhakArako dUra karane ke lie sUryake sadRza lavAla vaMzake pApA nAmaka mAhUkAra haiM // 22-23 // 'nitya-mahodyota' nAmakA snAnazAstra banAyA // 17 unake do putra haiM, pahale pitAkI gRhasthIke bhArako saMbhAlanevAle bahudeva aura dUsare lakSmIvAna padmasiMha jisane ratnatraya-vidhAnakI pUjA aura // 24 // bahudevake tIna putra haiM-haradeva, udayadeva mAhAtmyakA varNana karanevAlA 'ratnatraya-vidhAna' aura staMbhadeva / ye tInoM dharma, artha, kAmakA sAdhana nAmakA zAstra banAyA // 18 // karanevAle haiM / / 25 // mAhU mahIcandrane bAlabuddhiyoM * pahale bhramavaza yaha samajha liyA gayA thA ki ko samajhAneke lie dharmAmRtazAstra ke sAgAra-dharmakI amarakozakI jo paM0 AzAdharakI likhI TIkA hai, TIkA banavAI aura usI dharmAmRtake yatidharma usakA nAma 'kriyAkalApa' hogA / isa viSayameM 'vida- (anagAradharma) para bhI jo kuzAprabuddhivAloMke dralamAlA' ke lekhakA anamaraNa karake prAyaH sabhI lie bhI durbodhya hai, TIkA banA dIjie, isa prakAra vidvAnoMne isa g2altIko duharAyA hai / yahA~ taka ki paM0 ko haradevakI vijJapti aura dhanacandra ke anurodhase pannAlAlajI sonIne bhI apane abhiSekasaMgrahakI bhamikA paNDita AzAdharane yaha kSodakSamA (vicArasahA ) meM yahI mAnA hai / sAhityAcArya paM0 vizvezvaranAtha reu TIkA banAI // 26-28 // bhI apane pichale graMtha 'rAjA bhoja' meM 'amarakozakI vidvAnoMne ise bhavyakumudacandrikA nAma diyaa| kriyAkalApa-TIkA' likha gaye haiM / vAstavameM kriyA-kalApa ye donoM sAgAra-anagAra-TIkAyeM kalpakAlaparyaMta paM0 zrAzAdharakA eka svatantra grantha hai aura usakI eka raheM aura mumukSujana inakA cintana, adhyayana karate hastalikhita prati bambaIke sarasvatIbhavanameM maujUda hai| raheM // 29 // Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va 3, kiraNa ] paMDitapravara pAzAdhara paramAravaMza-samudrakaM candramA zrI devapAla zrI neminAtha-caityAlayameM yaha graMtha vi0 saM0 1292 rAjAke putra jaitugideva jaba apane khagabalasa ava. me siddha huA / / 12-13 / / khaNDelavAlavaMzake mahaNa ntIkA pAlana kara rahe haiM taba yaha TIkA nalakaccha- (pitA) aura kamalazrI (mAtA) ke putra sadRSTi purake zrIneminAtha caityAlayameM vi0 saM0 1300 ghInAkakI vRddhi ho, jisane isa granthako pahalI kArtika sudI pacabhI momavArakaM dina samApta prati likhI // 14 // huI // 30 31 // ___ima mukhya prazastise adhika jo padya anya jinayajJakalpakI prazastikA bhAvArtha pranthoMkI prazastiyoMmeM haiM, unakA bhI mArgaza Age prAcIna pratiSThAzAstroMkI acchI taraha carcA karake de diyA jAtA hai| mula padya mukhya prazastike nIce AlocanA karake aura indramambandhI vyavahArako TippaNIke taura para diye jA cuke haiN| dekhakara AmnAyavicchedarUpa andhakArako naSTa karane triSaSTismRtizAstrakI prazastikA bhAvArtha vAlA yaha yugAnurUpa grantha usane banAyA // 18 // - khaNDelavAla vaMzaka bhUSaNa, alhaNa ke putra, zrAvaka jisane dharmAmRtAdi zAstra kuzAgra buddhivAloMke dharmameM rata, nalakacchapurake rahanevAle, paropakArI, liya aura siddhayaka mahAkAvya (bharatezvarAbhyudaya) jinapUjA, pAtradAna, aura samayodyotaka pratiSThA ramikoMke AnandakaM liye likhA // 6 // usI karanevAloMmeM ague, pApA sAhU ne bArabAra anurodha AzAdharane sahadharmiyoMke kaNThako alaMkRta karaneke karake yaha banavAyA // 19 // Azvina sudI 15 vi0 lie yaha paJjikA TokAyukta pavitra grantha racA saM0 1285 ko paramArakulazekhara devapAlake surAjya // 7 // kahA~ to ArSa ( mahApugaNarUpa ) samudra meM, jinakA dUsarA nAma sAhasamalla hai, yaha graMtha aura kahA~ merI buddhi, to bhI sajjanoMke lie maiMne nalakacchapurake nemi-caityAlayameM siddha huA // 20 // umameMsa kathA ratnoMko uddhRta karake ima zAstrame bahuta-sI pratiSThAyeM karAnavAle kelhaNAdine sUktiyoM prathita kara diyA hai // 8 // pranidinake svAdhyAyake yA subhApitakaM anurAgase par3hakara isakA jaldI hI lie purANoMko saMkSipta kara dIjiye, paM0 jAjAkakI pracAra kiyaa| khaNDelavAla vaMzake ye nyAsavit isa vijJaptane mujhe prerita kiyA / / 9 / / isameM merI kelhaNa prasanna raheM jinhoMne isakI yaha pahalI prati chadmasthatAke kAraNa yadi kucha skhalana huA ho to pATha karane ke lie likhI // 21-22 // jinazAsanabhakta umako sudhAra kara pddh'eN||10|| isa mahApurANake antastatvasaMgrahake par3hanevAloM para sAgAradharmAmRta-TIkAkI prazastikA samyagdRSTi devI prasanna ho // 11 // paramAravaMza-samudrake candramA devapAla rAjAke putra jaitugideva jaba apanI talavArake jorase avantI yaha bhavyakumudacandrikA TIkA nalakacchapurake (mAlavA) para zAsana kara rahe haiM taba nalakacchapurake nemi-caityAlayameM pauSa vadI saptamI saM0 1296 ko bhAvArtha Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta [pArivana, vIra nirvANa saM02461 samAna huI // 20-21 // paurapATa (paravAra ) vaMzarUpa ki vahA~ke pATodIjIke mandira meM bhUpAlacaturvibhAkAzakA candramA aura samuddhara zreSThIkA putra zatikAkI TokA aura jinayajJakalpa saTIka mahIcandra prasanna rahe, jisakI prArthanAse prAzAdharane maujada haiN| pahale pranthame 14 patra aura 400 zloka yaha zrAvakadharmakA dIpaka graMtha banAyA aura jisana haiN| unakA prAraMbha isa prakAra hotA haiisakI pahalI prati likhI // 22 // praNamya jinamajJAnAM sajJAnAya prclyte| AzAdharo jinastotraM zrImapAjakaveH kRti // 1 // iSTopadeza-TIkAkI prazastikA antame likhA haibhAvArtha upazama iva mUrtiH pUtakIrtiH sa tasmA dajani vija(na)yacandraH sacakoraikacandraH / vinayacandra munike kahanese aura bhavyoMpara dayA / jagadamatasagarbhAH zAkhasandarbhagarbhAH karake paM0 zrAzAdharane yaha iSTopadeza-TIkA bnaaii| zuci caritasahizno (variSNo yasya dhinvanti vAcaH sAkSAt upazamakI mUrtike tulya sAgaracandra munIndrake ziSya vinayacandra hue jo sajjana cakoroMke lie vinayacandrasyArthamityAzAvaraviracitA bhUpAjacaturvicandra haiM, pavitracaritra haiM aura jinakI vANI zatijinendrastuneSTIkA prismaaptaa| mamatasagarbhA aura zAstrasandarbhagarbhA hai| dUsare graMthame 102 patra haiM aura zloka saMkhyA 2500 hai / umakA prAraMbha isa prakAra hotA hai__ jagadvandha zrI neminAthakaM caraNakamala jayavanta natvA parAparagurumandadhiyAmarthanatvasaMvita / ho, jinake pAbhayase dhUla bhI rAjAoMke sira para vidhelpazo nibandha svakRterjinayajJakalpasya // car3hatI hai // 3 // antameM likhA haipariziSTa ityAzAdharadRbdhe jinapajJakalpanibandha kalpadIpaka nAgni SaSThodhyAyaH // ukta lekhake chapa cukane ke bAda maiM apane kucha hatyAzAdhara viracito jinayajJakalpanibandho kalpa. purAne kArAjAta dekha rahA thA ki unameM sva0 paM0 dIpako nAma samAptaH / saMvat 1415 zAke 1360 varSa pannAlAlajI vAkalIvAla ko bhejI huI kucha anya mAgha vadi = guruvAsare / prazastiyAM milIM, jo unhoMne jayapura ke kaI pustaka bhaMDAroMse nakala karake bhejI thIM / unase patA calA * yaha lekha 'di. jaina pustakAlaya' sUratase zIghra prakAzita hone vAlI 'sAgAra dharmAmRta-bhASA-TIkA' kI bhUmikAke liye likhA gayA hai| -lekhaka Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UMca nIca-gotra-viSayaka carcA lekhaka-zrI bAlamukunda pATodI jaina, 'jijJAsu'] jyotiSa Adi mIkhakara vidyAguNoMkI vRddhi meM apanI nAnakAntake isI varSa kI dUsarI kiraNameM, maiMne apane unnati kiyA karate haiM aura koI yama-niyama, tapa-saMyama, - upayukta zIrSaka vAle lembameM 'manuSyoMme kyA, jJAna-dhyAna-svAdhyAyAdi samArocchedaka anuSThAnoMko maMpUrNa sA~mArika jIvoM meM apane acche bure AcaraNa ke karake dharmAcaraNoM meM apanI unnati kiyA karate hai| aura AdhAra para hI U~natA athavA U~cagotrodaya tathA isa taraha sahasroM prakArake kAryoMmeM apanI unnati karake nIcasA athavA nIca gotrodaya haiM,' isa prakAra carcA kI apane apane niyama ke(vRddha bar3he) huye athavA bar3e kahalAte thI, aba hama dUmare lekhameM maiM use kucha vizeSa rUpa haiM; jaise vayovRddha, dhanavRddha, guNavRddha yA vidyAvRddha, detA hU~ aura isa viSaya meM apanI mamama tathA aneka buddhivRddha, aura dharmavRddha Adi / aura jo ina upayukta vidvAnoMke lekhoMke adhyayana-manana paramaM bane hue apane viSayoM meM avanata hote haiM ve hIna tathA choTe kahalAte hRdayake bhAvako aura adhika spaSTatAke mAtha vyakta karatA hai / yaha sahasroM prakAra ke viSayoM ( kArya, kalA, vidyA Adi ) kI unnati, avanati hI U~ca nIca gotra ko daya hai / gotra kamake agaNita bheda hai| U~ca-nIcagotrakarmodaya kyA hai ? mumukSu-bhAvanAse ota-prota hRdayoM vAle hamAre sapUrNa saMsArake jIva aura vizeSa karake manuSya prAcAryoMne zrAtmA ke anya kAryoMkI unnati-avanatike apanI apanI yathAsabhava aura yathAzakti unnati karane viSayameM likhaneko aprayojanamata samajha kara usakI ke sadaiva icchuka rahA karate haiM aura unnati karate bhI upekSA kI aura pradhAnatayA AtmAkI prayojanamata kevala rahate haiN| koI svAsthya ke niyamoMkA pAlana karake dhArmika unnati ke viSaya meM hI jisakA ki ve abhyAsakara bahuta kAla taka jIte rahane meM apanI unnati karane haiM, rahe the, gaharI chAna, bIna, khoja talAza,tarkavitarka Adi koI bahuta dhana kamA kara dhanavRddhi meM apanI unnati karanemeM hI apanI sArI zakti lagAdI aura agaNita karate haiM; koI nAnApakArako yukiyA~ sIkhakara aura sAhityakA nirmANa kara ddaalaa| batAkara tathA kaThinase kaThina kAryako bhI saralatApUrvaka jina AcaraNoMse janma-maraNarUpa saMsAra-bhramaNakI karalenekI tarakIbeM ( upAya ) soca soca kara apanI vRddhi ( unnati ) hotI hai, una AcaraNoMko tyAga karake buddhiko vRddhi meM unnati karate hai aura koI nAnAprakAra unake viruddha ahiMsA, satya, zIla,sayamAdi aAcaraNoMko kI kavAe~-vidyAe~, jaise citrakArI, rAga, vAdya, vaidyaka aMzarUpase tathA pUrNarUpase pAlana karane aura apane Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAnta Azvina, vIra nirvANa saM02456 Apako una pAcaraNoMmaya banA deneko 'dhArmika unnati' caraNa kama hone vAle prANIkI apekSA nIca gotrakA bhI karanA kahate haiN| yaha dhArmika unnati pratyeka manuSyakI udaya hai / aura pratyeka prANIkI bhinna bhinna prakArakI hotI hai aura isa dhArmika unnatiko eka dUsare prakArase bho nitya-nigodase nikalate hI yaha dhArmika unnati prArambha batalAyA jA sakatA hai aura vaha yaha ki, isa dhArmika ho jAtI hai / udAharaNa ke liye tIna manuSyoMko lIjiye, unnati ke bhI asalyAna sthAna haiM, parantu samajhane ke jinameMse eka to devaguru-dharmakI zraddhApUrvaka aSTa mUla liye yahA~ kevala eka zata sthAnoMkI kalpanA kIjiye / guNoMkA pAlana karatA hai; dUsarA paMca aNuvratoM aura eka prANAne to sirpha pAMca sthAna taka unnati kI hai, sapta zolavatoMke anuSThAnama lIna rahatA hai, aura tIsarA dUbharene paitAnI na sthAna taka, tIsarene panapana sthAna taka, ahiMsAdi bratoMke anuSThAnapUrvaka saptama pratimAnakake cauthene picyAnave sthAna taka unnati kI hai / jisane pAMca AcaraNako liye hue pUrNa brahmacaryakA pAlana karatA hai| sthAna taka unnati kIhai usake apanesa nIce ke sthAnokI inamase pahalekI bAbata kahanA hogA ki usane dUsare- apekSA U~ca gotrakA udaya hai aura apane Upara vAle tIsarekI apekSA kama dhArmika unnati kI, dUmarene pahalese paittAlIma prAdi sthAnoM vAle prANiyoMkI apekSA nIca adhika aura tIsarese kama unnati kI,aura tIsarene pahale gotrakA udaya hai / jisane paMtAlIma sthAnoMtaka unnati kI tathA dUsare donoMkI hI apekSA adhika dhArmika unnati hai usake apane paoNca Adi sthAna vAle prANiyoMkI kii| isa dhArmika unnatiko dUsare zabdoMmeM yaM bhI batalAyA apekSA U~ca gotrakA udaya hai aura apanese Upara ke jA sakatA hai ki, pahale manuSyake adara dUmare tathA pacapana Adi sthAnoM vAle prANiyokI apekSA nAca tIsareke mukAbilemeM dharmAcaraNa kama aura asaMyamAcaraNa gotrakA udaya hai| isI tarahama jimane pacapanasthAna taka adhika hai, ataH dUmare tathA tImare kI apekSA imake nIca unnati kI hai vaha anese nIce ke paimAlIma Adi sthAna gotrakA udaya hai| tIsare manuSya ke andara pahale nathA vAle prANiyoMkI apekSA UMcA hai-bar3Ahai -aura apane dUmare ke mukAbilemeM asaMyamAcaraNa kama aura dharmAcaraNa se Uparake picyAnaveM zrAdi sthAna vAle Izvaratvako prApta adhika hai ataH pahale aura dUmara kI apekSA imake U~ca huye zrAtmAoma nIcA he-choTA hai aura jimane picyAnave gotrakA udaya hai / aura tImare manuSya ke andara pahalekI sthAna taka unnati kI hai vaha apane se nIce vAle pacapana apekSA to asaMyamAcaraNa kama aura dharmAcaraNa adhika Adi sthAna vAle prANiyoMkI apekSA bar3A hai UMcA hai hai ataH pahalekI apekSA isake U~ca gotrakA udaya hai tathA apanese Upara vAle sthAna vAloMkI apekSA choTA hai aura tIsarekI apekSA dharmAcaraNa kama aura asaMyamA- isa taraha para pratyeka prANAke andara kisI eka apekSA caraNa adhika hai, ataH tIsarekI apekSA isake nIca se U~ca gotrakA udaya hai, aura kisI dUsarI apekSAse gotrakA bhI udaya hai / isa taraha para pratyeka manuSya aura nIca gotrakA udaya hai-arthAt apanI 2 alaga 2 pratyeka prANIke apanese asayamAcaraNa adhika aura apekSAse prANI mAtrameM bar3ApanA aura choTApanA dono dharmAcaraNa kama hone vAle prANIkI apekSA Uca gotrakA dharma pAye jAte haiN| isa kAraNa UMcagotrI kahalAnA bhI udaya hai aura apanese dharmAcaraNa adhika aura asaMyamA- apane 2 dhArmika sadAcaraNoMko zrAdi lekara nAnA Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, dina ] , . UMca-nIca-gotra-viSayaka varga ... viSayoMkI unnatikI mImA banalAne kA eka tarahakA gotra' kahate haiN| aura nIce AcaraNako 'nIca gotra' prakAra hai,aura nIcagotrI kahalAnA bhI apane 2 asaMyamA- kahate haiM / isa gAthAmeM "saMtAnakrameNAgata" pada par3A caraNoMkI unnati (vRddhi) ko zrAdi lekara nAnA huvA hai, jo jIvake apane svayaM ke AcaraNakA vizeSaNa viSayoMkI avanatikI hadako kaha kara samajhAne kA eka hai; yaha pada jIvake apane svayaM ke AcaraNakA vizeSaNa tarahakA tarIkA hai| honese isakA artha apane pitA prapitAdikoMke kulakI gAyokta U~canIcagotrakA sarvAgI artha / paripATIme calA AyA huA AcaraNa nahIM ho sakatA; balki jIvake apane svayake pUrva pUrva AcaraNoM ke saMmAra-sthita prAtmAke andara gotra kama nAmakA bhI saMskAra-janya icchAme utpanna saMtAnarUpa apara-apara eka dharma hai, jisakA AtmA ke samyak cAritrakI aAcaraNa hotA hai| isaliye "saMtAna-krameNAgatajIvAunnati honesa sambandha hai / yaha gotrakarma, agravAla, caraNasya gotramiti saMjJA" isa gAthArdhakA sApha artha khaDelavAla, paravAra Adi, aura goyala, siMhala, vatmala, huzrA-"parva parvake AcaraNoMke saMskAra-janya icchAse monI, seThI, pATodI, kAzalIvAla Adi; tathA brAhmaNa, utpanna apara-apara pAcaraNoMke saMtAnakramase Aye huye kSatriya, vaizyAdi; mUlasagha, senamaMgha zrAdi aura dUsare jIvake apane svayaMke AcaraNakI gotra saMjJA hai" / bhI aneka gaNa-gacchAdi bheda-prabhedoMko liye hue manuSya yahA~ jIvake apane svayaMke AcaraNoMke saMtAnakramako samUhoMke batalAne vAle saMsArake sAMketika aura vyavahArika aura samajha lenA cAhiye / nIce usIkA spaSTIkaraNa gotradharmoMsa sarvathA bhinna hai| isake jaina siddhAntameM kiyA jAtA hai:UMca gotra aura nIca gotra aise do bheda mAne gaye haiM, isa pratyeka jIvAtmAke adara pAcaraNoMkI do prakArakI kAraNasa yaha aAtmAkA svatantra dharma na raha kara sApekSa dhArAyeM bahatI haiM -eka adhodhArA aura dUsarI uurdhvdhaaraa| dharma ho jAtA hai / arthAt nIca gotra ke sadbhAvameM U~ca bahatI huI pariNAmoMkI ardhvadhArAko jaba koI burA kA honA aura UMca gotrake madbhAvameM nIca gotrakA kAraNa mila jAtA hai to usa bure kAraNakA nimitta pAhonA tathA nIca gotra ke abhAva meM Uca gotrakA na honA kara UrdhvadhArAkA pravAha mur3akara adhorUpameM bahanA prArambha aura UMca gotrake abhAva meM nIca gotrakA na honA, isa ho jAtA hai aura bahatera adhosthAnake aMta taka vaha dhArA prakArakI vyavasthA vAlA dharma ho jAtA hai / isakA varNana pahu~ca jAtI hai, aura yadi bIcameM hI use koI acchA zrI gommaTasAra-karmakANDakI gAthA na0 13 maM kiyA kAraNa mila gayA to vaha usa acche kAraNakA nimitta gayA hai, jisakI saMskRta chAyA isa prakAra hai pAkara punaH adhaHse UrdhvarUpameM bahane lagatI hai aura saMtAnakrameNaNAgata-jIvAcaraNasya gotramiti sNjnyaa| yahate 2 UrdhvasthAnake antako prApta ho jAtI hai, tathA upacaM nAvaM caraNaM uccaiIMccairbhavet gotram // 13 // AtmAko apane zuddha-buddha-siddhasvarUpameM virAjamAna isakA artha bilakula sAfa hai aura vaha yaha hai kara detI hai / isI tarahase bahatI huI pariNAmoMkI ki-jIvake apane svayake ( ki pitA-prapitAdikoMke) adhodhArAko jaba koI acchA kAraNa mila jAtA hai to AcaraNakI 'gotra' saMjJA hai, UMce AcaraNako 'U~ca usa acche kAraNakA nimitta pAkara usa adhodhArAkA Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 anekAnta pravAha mur3akara UrdhvarUpameM bahane lagatA hai aura bahate 2 UrdhvasthAnake anta taka vahAM ghArA pahu~ca jAtI hai, aura yadi bIcameM hI use koI burA kAraNa mila gayA to vaha usa bure kAraNakA nimitta pAkara punaH Urdhvase adhorUpameM bahane lagatI hai aura bar3hate bar3hate adhaHsthAna ke antako prApta ho jAtI hai aura AtmAko apane nigodake avinAzI paryAya jJAnameM sthApana kara detI hai / arthAt pratyeka AtmA ke andara do prakArake pariNAma hote haiM, eka saMyamAcaraNarUpa pariNAma aura dUsare asaMyamAcaraNarUpa pariNAma / kAla-labdhikA nimitta pAkara jaba yaha AsmA nitya nigodase nikalatA hai taba ahiMsA, satya, zIlAdike abhyAsa sAdhanakA acchA nimitta pAkara isake pariNAma saMyamAcaraNarUpa hone lagate haiN| jaba eka pariNAma saMyamAcaraNarUpa hotA hai taba usakA nimitta pAkara usake saMskArase, usakI saMtAnarUpa, usase UparakA, U~cA tIsarA pariNAma hotA hai; jaba tIsarA pariNAma hotA hai taba usakA nimitta pAkara, usake saMskArase, usakI saMtAnarUpa, usase Upara kA U~cA cauthA pariNAma hotA hai| isa taraha para pUrva 2 pariNAmoMke saMskArase unakA santAna dara santAnarUpa uttara- uttara pariNAma U~cese U~ce saMyamAcaraNa rUpa ( yadi bIcameM koI hiMsA jhUTha cauryAdike abhyAsa-sAdhana kA nimitta nahIM milA to ) ''cale jAte haiM aura hote hote antameM uccatAkI sImAko prApta kara lete haiM aura zrAtmAko apane saccidAnandarUpa mokSa svabhAva meM sthita kara dete haiN| [Azvina, vIra nirvAya saM0 2066 rUpa hone lagate haiN| jaba eka pariNAma, zrasaMyamAcaraNa rUpa hotA hai taba usakA nimitta pAkara, usake saMskArase usakI saMtAna-rUpa, usase giratA huA, nIcekA dUsarA pariNAma hotA hai / jaba dUsarA pariNAma hotA hai taba usakA nimitta pAkara, usake saMskAra se, usakI saMtAnarUpa, usase giratA huA nIce kA tIsarA pariNAma hotA hai| jaba tImarA pariNAma hotA hai taba usakA nimitta pAkara, usake saMskArase, usakI saMtAnarUpa, usase giratA huA, nIcekA cauthA pariNAma hotA hai| isa taraha pUrva pUrva pariNAmoM ke saMskArase, unakI satAna dara saMtAnarUpa, uttara uttara pariNAma, nIcese nIce zrasaMyamAcaraNarUpa (yadi bIca meM koI zrahiMmA-matya - zIlAdike abhyAsa arathi acchA nimitta nahIM milA to ) hote cale jAte haiM, aura hote hote antameM nIcatAkI sImAko prApta kara lete haiM aura AtmAko apane avinAzI svarUpa vAle nigoda ke paryAyajJAnameM sthApana kara dete haiM / isI taraha para jaba yaha zrAtmA munipada dhAraNa karake aura gyArahaveM guNa sthAnako prApta hokara vahA~se giratA hai taba pramAda, kaSAya, asatya, kuzIlAdike abhyAsa-sAghana kA burA nimitta pAkara isake pariNAma asaMyamAcaraNa yahA~ para pariNAmoMke saMtAna darasaMtAna rUpase zrIrUpa meM girane, aura urdhvarUpa meM car3haneko dRSTAntoM dvArA spaSTa kiyA jAtA hai kisI manuSyako duHsaMgati ke kAraNa jUvA khelane kA vyasana laga gayA / aura vaha apane mitra juvAriyoM meM jAkara prati dina juvA khelane lagA / jaba apanA sArA dhana jUve meM hAra gayA to use phira jatrA khelane ke liye dhanakI zrAvazyakatA huI taba usane socA ki corI dvArA dhana prApta karake jUvA khelanA cAhiye, aisA soca kara vaha corI karane lagA aura corI meM dhana prApta kara karake juvA khelane lagA / jaba corI karane meM atizaya nipuNa ho jAne ke kAraNa corImeM use paryAsa dhana milane lagA to juvA khelanemeM hAra jAne ke uparAnta bhI usake pAsa dhana bacane lagA aura bahutasA Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U~ca nIca-gotra-viSayaka parca dhana usake pAma ho gayA / eka dina vaha kimI vezyAke kI avasthA hone para samyag darzanako prApta hokara yogyatA dvArake sAmane hokara jA rahA thA ki usake eka juvArI prApta hone para munivrata dhAraNa karake aura apane pariNAmoM mitrane use AvAz2a dekara vahA~ bulA liyA, jaba vezyA ko mantAna dara santAnarUpa utarocara U~cese UMce aura kA usase sAkSAt huga to vezyAne apane hAva bhAva. vizuddha banAtA huzrA aura samaya prati samaya vizuddhatAkI kaTAkSoMse use apane meM anurakta kara liyA aura vaha vRddhi karatA huzrA apanI pariNAmadhArAko arSa rUpameM vezyA sevana karane lgaa| tathA corI dvArA paryApta dhana bahAtA huzrA kevalajJAnako prApta kara letA hai aura lA lA kara vezyAko dene lagA / vezyA-sevanameM viSayA- antameM samparNa karmoMse sarvathA mukti lAbha karake apane nandakI vRddhi ke liye madirA-pAnakA caskA bhI vezyA zuddha-buddha siddha svarUpameM jA virAgatA hai| ne use lagA diyA aura vaha rAta dina madirAke naze meM isa taraha para merA vicAra hai ki jIvake apane svayaM ke cUra rahane lagA / madirAke nazemeM khAdya- ekake kAraNa se dUsare aura dUsareke kAraNa se tIsare hone akhAdyakA vicAra bhI use na rahA aura vaha vezyAke vAle zubhA'zubha AcaraNa ko hI saMtAnakramase pAyA sAtha mAMsAdi akhAdya vastuoMko bhI bhakSaNa karane huzrA jIvakA zrAcaraNa kahate haiN| yadi merA upayukta lagA / jaba mAma-bhakSaNakI use zrAdata ho gaI to vicAra jinAgamase viruddha nahIM hai to kyA maiM yaha kaha vaha mAma prAptike liye jagalAdimeM jAkara vicAre sakatA hU~ ki isase gotra karmodayake sambandha gaNave dIna anAtha evaM kAyara pazuoMkA vadha (zikAra ) bhI huye sampUrNa doSoMkA apahAra ho jAvegA ! gotra karane lagA aura mAra mAra kara unheM khAne lagA tathA vyavasthA prakRti-vikAzake viruddha hai, vaha sArvati atizaya kara pariNAmI ho gayA / kara parINAmI ho jAne aura caturgatike sAre jIvoM para lAga hone vAlI nahIM hai, aura naze meM cUra rahaneke kAraNa vaha parastriyoMke sAtha vaha kevala manuSyoM aura manuSyomeM bhI kevala mAratavAdiloM balAtkAra bhI karane lagA aura bala parcaka unakA satItva ke vyavahArAnusAra banI hai, ityAdi aura mI jo doSa haraNa karake atizaya vyabhicArI aura lokanidha ho gotra-karma-vyavasthA para lagAye jAte haiM, ve saba doSa zrI gyaa| isa taraha para eka janA vyamanake laga jAneke gomasAra karmakANDakI 13 vIM gAthAkA upayukta artha kAraNa usake mannAna dara santAnarUpa cauryAdi vyasanoM mAnane para dUra ho sakeMge, yadi saba doSa dUra ho sakeMge to ke sevanakI icchA aura kAMcanAle pariNAma honeke 23 vIM gAthAkA uparyukta artha hI sarvAGgI artha kahakAraNa vaha sAtoM vyasanoMkA sevana karane vAlA atizaya laaegaa| astu / pApI, bhraSTa aura pariNAmoko nIce girAne vAlA durgati- saMkSepameM gomaTTasAra karmakANDakI 13 vIM gAthAkI pAtra ho gyaa| vyAkhyA karane aura yaha batalAne ke bAda ki 'U~ca-nIca isI tarahase eka jIva apanI zubha kAlalabdhiko gotra karmodaya kyA hai ?", aba maiM cAroM gatiyoMke jIvoMmeM pAkara nitya nigodase nikalatA hai aura apane U~cese gotrakarmake udayakI kucha vyAkhyA karanA cAhatA huuN| U~ce vizuddha pariNAmoMko karatA huA manuSya paryAya devoMmeM U~ca-nIca gotrodaya dhAraNa karatA hai| manuSya paryAya dhAraNa karake ATha varSa jenasiddhAntameM, devoMmeM jo U~ca gotrakA sadara Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ banekAnta [pArivana, vIra nirvAya saM024 batalAyA hai vaha manuSyasamUhakI apekSAse hai, usakA devoMmeM gotrodaya mAnanese,jainAgamameM jo devoMme ucagotroyaha bhAva nahIM hai ki unameM nIca gotrakA udaya hai hI daya kahA hai usase virodha nahIM prAsakatA; kyoMki vaha nhiiN| jaba kisI hIna zakti ke mukAvilemeM unameM ucca sAmAnyatayA manuSyasamUhakI apekSAsa devasamUhameM uba gotrakA udaya hai to kisI mahAn zakti ke mukAbilemeM gotrakA udaya hai, isI apekSAsa kahA huA jAna par3atA unameM nIca gotrakA udaya bhI honA cAhiye / kyoMki hai| yahA~ apekSA-bhedakA spaSTIkaraNa na karake gupta gotra dharma sApekSa dharma hai| jinAgamameM bhI devoMme cAra rakha liyA gayA hai / vicAra karaneme yahA~ upayukta prakAra mUlabheda aura indra sAmAjika, trAmasatrizat zrAdi apekSA hI ThIka baiThatI hai aura vahI yukti saMgata pratIta uttara bheda mAne gaye hai, jo unameM paraspara uJcagotra va hotI hai| nIca gotrakA honA siddha karate haiM / isake atirikta manuSyoMmeM U~ca nIca gotrodaya paMcamaguNasthAnase lekara caudahaveM gaNasthAna vAle manapyoMkI apekSA unameM nIcagotrakA udaya hai| mithyAdRSTi jinAgamama, manuSyomeM jo sAmAnyatayA U~ca va manuSyoMkI apekSA samyagdRSTi devoMme ucca gotrakA udaya nIca donoM gotroMkA udaya batalAyA gayA hai vaha apane hai| caturtha guNasthAnI manuSyoMkI apekSA mithyAdRSTi apane sadAcaraNa durAcaraNake AdhAra para parasparakI asura kumArAdi pApAcArI devoMma nIca gotrakA udaya apakSA se hai / bhoga bhAmake manuSyoM ke jo kevala ucca hai| caturtha va paMcama guNasthAnI tiryacaukI apekSA bhI gotrakA udaya batalAyA hai vaha unakI maMdakaSAyarUpa asurakumArAdi pApI midhyAdRSTi devome nIca gotrakA ucca pravRtti kI apekSAse hai / bhogamike manaSyoMkI udaya hai / caturtha guNasthAnI samyagdRSTi,va tIrthakara prakRti apekSA yahA~ karmabhUmike adhikAMza manuSyoM meM nIca baddha samyaktvI nArakiyoM kI apekSA bhI asura kumArAdi gotrakA udaya hai / bhogabhAmameM bhI kaI manabhya samyaka durAcArI aura mithyAdRSTi devoMma nIca gotrakA udaya hai| dRSTi hai tathA kaI vizeSa mada kaSAya vAle haiM tathA kaI paMcamaguNasthAnI tiryacaukI apekSA caturthaguNasthAnI manuSya kama maMda kaSAya vAle haiM aura mithyAdRSTi bhI haiM devoMmeM nIca gotrakA udaya hai / caturtha guNasthAnI ataH vahA~ bhI unameM parasparakI apekSA OMna gotra va tiryacoM aura caturthaguNasthAnI va tIrthakaraprakRtibaddha nIca gotrakA udaya honA siddha hai| arthAt vizeSamada samyaktvI nArakiyoMkI apekSA samyagdRSTidevoMmeM ucca kaSAyavAle aura samyagdRSTi manuSyoM kI apekSA kamamanda gotrakA udaya hai; kyoMki samyagdRSTi tiryaMcoM, va kaSAyavAle aura mithyAdRSTi jIva nIca gotrodayavAle parakiyoM ke samyaktvase samyagdRSTi devoMkA tadrUpa samya- hai aura kamamaMda kaSAya vAle tathA mithyAdRSTi manuSyoMkI kva vizeSa nirmala hotA hai / aura sAmAnyatayA tiryaMca apekSA samyakdRSTi aura vizeSamaMda kAya vAle manuSya samUha aura nArakI samUhakI apekSA deva samUhameM U~ca ucca gotrodaya yukta hai| sAmAnyatayA devoMkI apekSA gotrakA udaya hai hii| isa taraha para vicAra karanese devoM manuSyoMmeM nIca gotrakA udaya hai tathA tiryaMcoM va nArameM nAnAdRSTikoNakI apekSA ucca va nIca gotrodaya kiyoMkI apekSA manuSyoMmeM uca gotrakA udaya hai| pratyaba siddha hai| mere vicArase uparyukta rItike anusAra vizeSatayA bhoga bhUmike caturtha guNasthAnI manuSyoMkI. Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 12] apekSA karma bhUmi caturtha guNasthAnI manuSyoMmeM agne apane samyaktvakI nirmatAnusAra ucca va nIca donoM gotroMkA udaya hai, mithyAdRSTi asurakumAradi pApAcArI devoMkI apekSA samyagdRSTi manuSyoM meM ucca gotrakA udaya hai / caturtha guNasthAnI devoMkI apekSA caturtha guNasthAnI manuSyoM meM apane apane samyaktvakI nirmalatAnusAra U~ca nIca donoM gotroMkA udaya hai| caturthaguNa sthAnI ticoM va nArakiyoM kI apekSA caturtha guNasthAnI manuSyoM meM ucca gotrakA udaya hai / caturthaguNasthAnI devoMkI apekSA paMcama guNasthAnIme lekara caturthadaza guNasthAnI taka manuSyoM meM U~ca gotrakA udaya hai / deva RSidevakI apekSA zraSTama pratimAdhArI manuSyoM meM ucca gotrakA, caturthaguNasthAnA manuSyoM meM nIcagotrakA aura pacama guNasthAnI manuSyoM meM ucca gotrakA udaya hai / samyakadRSTi va tIrthaMkara prakRtibaddha nArakiyoMko apekSa mithyAdRSTi manuSyoM meM nIca gotrakA aura caturtha guNasthAnI manuSyoM meM ucca gotrakA udaya hai| caturtha va pacama guNasthAnI ticI apekSA caturtha guNasthAnI manuSyoM meM nIca gotrakA udaya hai| paMcama guNasthAnI ticoMkI apekSA paMcama guNasthAnI manuSyoM meM uccagotrakA udaya hai / ima taraha para vyaktigata rUpase tiryaca aura nAra kiyoM ke mukkAvile meM bhI manuSyoM meM nIca gotratA anubhava gocara hotI hai / U~ca-nIca gotra viSayaka carcA zrAmeM U~ca-nIca gotrodaya zrIvidyAnandAdi jainAcAryoMne zraddhAta zrAyake kSetrAya', jAtyA', karmA', cAritrArya, darzanArya Adi bheda kiye haiM aura "uccagotrodaya zrAdi guNavAle jo hoM ' hai" yaha kA lakSaNa kiyA hai / yahA~ Ayako kSetra - jAti-karma AdikA vizeSaNa diyA jAnA 012 isa bAta ko batalAtA hai ki uparyukta zrArya apane apane kSetra, jAti, karma zrAdi eka eka rUpase hI zrArya haiMdUsare rUpoMse yA pUrNa rUpase zrArya nahIM / zrarthAt unameM adhikA~za rUpase yA alpAMza rUpase zrAryatvakI nyUnatA hai / yaha bAta isa prakAra bhI kahI jA sakatI hai ki, koI manuSya to kevala kSetrarUpase hI Arya hai anya jAtyAdi cAroM rUpoMse Arya nahIM / arthAt kevala zrAya kSetra meM utpanna honeke kAraNa zrArya hai, anya kAraNoMse nahIM, vaha vyabhicAra jAta hai, karma ( jIvikA ) mlecchoM jaise mA~ma vikrayAdi karatA hai, darzana cAritrakA usameM nAma nahIM / koI Arya kSetra meM utpanna hone aura brAhmaNa kSatriyAdi honeke kAraNa zrArya hai anya kAraNoMse zrArya nahIM, vaha jIvikA mlecchoM kI sI madya vikrayAdi karatA hai, darzana cAritra usameM bilkula nahIM / koI kSetra meM utpanna hone, brAhmaNa-kSatri vaizyAdi hone, khetI zrAdi sAvadyakarma, kapar3ekA vyApAra Adi alpa sAvadyakarma maNimuktAdikA vyApAra Adi sAdya karma karane vAlA honeke kAraNa zrArya haiM - zranya kAraNoMse zrAya' nahIM, darzana cAritrako vaha nahIM dhAraNa kara rahA hai| koI Aya kSetra meM utpanna hone, zuddha jAti hone alpa sAvadya yA sAvadha karma karane vAlA hone aura cAritra dhAraNa karane vAlA honeke kAraNa Arya hai -- anya kAraNa se zrAya' nahIM, vaha zuddha darzana vAlA nahIM / anya koI pA~coM prakArase zrArya hai arthAt zrArya kSetrama utpanna hone, zuddha jAti hone, zrasAvadha karma karane vAlA hone, cAritravAn hone aura samyagdarzana vAlA hone ke kAraNa Arya hai / ina saba zrayameM jo kevala eka prakArase zrAya' hai, jisameM zrAvakI adhi kA~za rUpase nyUnatA hai, vaha adhikAMza rUpase asaMyama bhAva vAlA hone aura atyalpAMzarUpase saMyamabhAva vAlA Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :: 018 honeM athavA 'pUrNAzarUpase zrasaMyamabhAvavAlA hone aura saMyama bhAva vAlA na hone ke kAraNa nIca gotra vAlA hai | usake bIca gotrakA udayaM hai / isaliye usameM adhikA~zarUpase zrAryatvakI nyUnatA hone ke kAraNa "baccAcaraNarUpa uccagotrodaya Adi guNa vAlA zra hai" yaha lakSaNa nahIM ghaTatA / aura jo ekase adhika prakArakhe zrArya hai, jisameM alpazirUpase zrArya lakI nyUnatA hai athavA pUrNA zarUpa se zrAyatvakI prAdurbhUti hai, vaha alpazirUpase asayamabhAva vAlA na hone aura adhikAMzarUpase saMgramabhAva vAlA hone va pUrNezarUpa se saMyama bhAva vAlA hone ke kAraNa U~ca gotra vAlA hai / usake U~ca gotrakA udaya hai / isaliye usameM Aryatva kI alpAMzarUpase nyUnatA athavA pUrNA zarUpa meM Aryatva kI prAdurbhUta hone ke kAraNa uparyukta zrArya kA lakSaNa ghaTa jAtA hai| jisameM asaMyama bhAva adhika aura saMyama bhAva kama hai use zrasaMyama kI adhikatA kI apekSA nIca gotrI hI kaheMge aura jisameM saMyamabhAva adhika va pUrNa hai aura asaMyamabhAva kama athavA nahIM hai use saMyamakI adhikatA vA pUrNatAkI apekSA OMca gotrI hI kahege / arthAt manuSya meM jitane aMzoMma asaMyama bhAva hai, utane a~oMmeM usake nIca gotrakA udaya hai aura jitane azoM meM samabhAva hai utane zoMmeM usake ucca gotrakA udaya / isa taraha para pratyeka manuSya prANImaM donoM gotroMkA udaya samaya samaya para pAyA jAtA hai| mlecchoM meM U~ca-nIca gotrodaya yadyapi bhI vidyAnaMdAcAryane nIca zrAcaraNarUpa nIcagotrodaya zrAdi lakSaNa vAloMko mleccha kahA hai tathApi unameM ucca gotrodaya mI kahA jA sakatA hai / ucca gotrodaya pAyA bhI jAtA hai / yadyapi uccAcaraNa anekAnta [ Azvina, vIra nirvANa saM0 2466 rUpa uccagotrodaya zrAdi guNavAle kSetrAdi pA~coM prakArake zrAryatvakI pUrNatAko prApta huye zrAyakI apekSA unameM nIca gotrakA udaya hI pAyA jAtA 1 tathApi unameM mlecchoM mlecchoMkI apekSA paraspara meM, ucca gatra aura nIca gotra bhI pAyA jAtA hai / udAharaNake liye jinheM hama mleccha samajhate haiM unameM sunA jAtA hai ki eka bAdazAha aise tyAgI huye haiM jo rAjya koSase eka paisA bhI apane bharaNa poSaNa ke lie na le kara kisI dUsare prakArase -- apane svayaM zarIrase parizrama karake -- zrAjIvikA karate the aura apanA va apanI rAnIkA bharaNa poSaNa karate the dUsare eka apane zarIra se bhI atizaya nispRha aura dayAlu mahAnubhAva unameM huye haiM, jo apane zarIra ke vraNoMmeM par3e hue kramiyoM ( kIr3oM) ko vraNoMmeMse gira jAne para bhI uThA uThA kara pIche una vraNoM meM hI rakha liyA karate the / aura tIsare eka aise dAnI bAdazAha bhI unameM ho gaye haiM jo dIna dukhiyoMkI pukArako bahuta hI gaura nA karate the aura unheM bahuta hI adhika dhana dAnameM diyA karate the| Aja bhI unameM aneka dAnI, tyAgI, satya vAdI, dayAlu aura apanI indriyoM para kAbU rakhane vAle maujUda haiM, jinakI udAratA, sahAyatA aura paropakAratA zrAdise kitane hI loga upakRta hue haiM aura ho rahe haiN| aneka garIba to unakI kRpAse lakSmApati taka bana gaye haiN| isa prakAra ina mlecchoM kI udAratA, dAnazIlatA nispRhatA Adi ucca gotrarUpa uccAcaraNake kaI dRSTAnta diye jA sakate haiM nIca gotrarUpa nIcAcaraNoMke dRSTAntoMke likhane kI to yahAM koI zrAvazyakatA hI nahIM kyoM ki asamarthoM para inake kiye huye hajAroM julma prasiddha hI haiM, aura zrAja bhI ye loga nAnA prakAra ke agaNita zramAnuSika, julma garIboM para kiyA hI karate Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vara, niyA) apanI-gotra-viSayaka haiN| isa taraha para inake parasparakI apekSA aura Aryasva guNasthAnI nArakIke nIca gotrakA udaya hai kI nyUnatAko prApta huye kSetrAdi aparNa pAryoMkI kyoMki nArakIke mamyaktvase manuSyakA tadrUpa apekSA bhI nIca gotra aura ucca gotra donoM ke udaya ina mamyakta nirmala hotA hai / midhyAdRSTi ticakI mlecchoMmeM siddha hai| apekSA samyaktvI nArakIke usa gotrakA udaya hai| mlecchoMmeM upayukta prakArase ucca gotrodaya tathA isI samyaktvI tiryacakI apekSA samyaktvI nArakIke taraha para apUrNa pAryoma bhI nIca gotrodaya mAnane para nIca gotrakA udaya hai kyoMki nArakIke samyaktvase vidyAnanda svAmIke Arya mleccha viSayaka svarUpa kathanase tirthacakA tadrUpa samyaktva apekSAkRta acchA virodha bhI nahIM pA sakatA, kyoMki unhoMne pAryoMmeM, hotA hai| ucca gotrodaya, Aryatvake kSetrAdi rUpoMkI, aura uccA- isake atirikta nArakiyoMmeM parasparakI apekSA caraNoMkI adhikatAko apekSA kahA hai tathA mlecchomeM me bhI upa va nIca gotrakA udaya pAyA jAtA hai| nIca gotrodaya, nIcAcaraNoMkI adhikatAkI apekSA sAtaveM narakake nArakiyoMse Uparake nArakiyoM ke kahA hai / aisA merA vicAra hai| uttarottara U~ca gotrakA hai tathA uparake nArakiyoMse nIce ke nArakiyoM ke nIcakA udaya hai| midhyAdRSTi nArakiyoM meM U~ca-nIca gotrodaya nArakIkI apekSA samyag dRSTi nArakIke upagotrakA. jaina middhAntameM nArakiyoMmeM o nIca gotrakA udaya udaya hai / samyaktvI nArakIkI apekSA muni ho kahA hai vaha unake viziSTa pApodayakI apekSA aura deva makane vAle, kevalI ho makane vAle, aura tIrthakara manuSyAdike mukAvilemeM hIna honekI apekSAsa kahA hai, ho makane vAle nArakiyoMke uttarottara upa gotrakA parantu isakA yaha prayojana nahIM hai ki unameM UMca gotrakA udaya hai| isa taraha para nArakiyoMmeM pAva nIca udaya hai hI nahIM / vicAra karane para unameM apekSAkRta donoMkA udaya pAyA jAtA hai / isa U~canA-nIcatA UMca va nIca donoMkA udaya vidyamAna hai, aisA pratIta se inakAra nahIM kiyA jA sktaa| hotA hai / sAmAnyatayA deva-manadhya-tiryacaukI apekSA to tiyacoMmeM U~ca-nIca gotrodaya unameM nIca gotrakA udaya hai hI, parantu vyaktigata rUpase mithyAdRSTi asura kumArAdi pApAcArI devoMkI jinAgamame tiryacoMke jo nIca gotrakA udaya apekSA caturtha guNasthAnI, tIrthakara va prakRtivaddha batalAyA gayA hai use deva manuSyoMkI apekSA nArakIke ucca gotrakA udaya hai| caturtha guNamthAnI samajhanA cAhiye, use unameM sthAyI rUpase mAna devakI apekSA caturtha guNasthAnI nAgakIke nIca lenA satyatAse inakAra karanA hai, uname parasparameM gAMtrakA udaya hai, kyoMki nArakIse devakA tapa U~ca nIcatA pratyakSa dRSTi gocara hotI hai| pazubhoMmeM samyakta nirmala hotA hai / midhyAdRSTi manuSyako siMha, zAdUla, hAthI, bharava, vRSabha Adi U~ce aura apekSA caturtha guNasthAnI nArakIke ucca gotrakA acche samajhe jAte haiM, tathA marpa, vRzcika, zRgAla, udaya hai / caturtha guNasthAnI manuSyako apekSA caturtha biDAla Adi nIce aura bure samajha jAte haiN| Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAriyana, vIra nirvAva saM0255 pakSiyoMmeM haMsa mayUra, totA,mainA, kokilA sArasAdi kA udaya hai| isa taraha para nAnA dRSTikoNoMse aura U~ce aura acche samajhe jAte hai tathA kAka, kukkuTa, nAnA apekSAoMse tiyacoM bhI ucca va nIca gRba, ulUka, cIla, cimagAdar3a Adi nIce aura donoM gotroMkA udaya dRSTigocara hotA hai| bure samajhe jAte haiM / pazu-pakSiyoMma yaha acchA va isa prakAra U~ca va nIca donoM gAtrodaya, deva, burA tathA U~cA va nIcA samajhA jAnA kyA hai ? manuSya, naraka, tiyeca, ina cAroM gatiyoM ke prANiyoM yaha U~ca gotrodaya va nIca gotrodaya hI hai / jaina meM pratyakSa anubhava gocara hote haiN| bhAcAra dRSTi se mithyASTi asurakumArAdi pApAcArI devoMkI apekSAsamyakadRSTi tiryacoMmeM va pacama ___isameM lekhakake mantavya guNasthAnI tiryacoM meM usa gotrakA udaya hai| (1) khaDelavAla, agravAla, paravAra, pATodI caturtha guNasthAnI devoM kI apekSA caturtha guNasthAnI saMThI, mAnau, brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra, digambara tiryacoM meM nIca gotrakA udaya hai kyoMki tiryacaka zvetAmbara,(mulasaMgha menasaMgha ardhaphAlaka saMgha aura samyaktvase devoMkA mamyaktva nirmala hotA hai| gaNagacchAdi gotra kama nahIM hai / ye kaMvala bhinna bhinna caturtha gaNasthAnI devoMkI apekSA paMcama gaNasthAnI prakArakaM manuSya mamUhoMko batalAne vAle saMketa tiya coM meM ucca gotrakA udaya hai mithyAdRSTi mAtra hai| manuSyoM kI apekSA caturtha va paMcama gaNasthAnI (2) apanI laukika va dhArmika pratyeka viSayako tiya coMmeM U~ca gotrakA aya hai / samyaktvI unnati avanatiko 'gautrakama' kahate haiN| manuSyoMkI apekSA samyaktvI tirya coMmeM nIca (3) laukika vidyAoM jaise yaMtra vidyA, gotrakA udaya hai, kyoMki tiya coMke samyaktva gAyana, vAhya, yuddha, vaidyaka, jyotiSa Adi vidyAoM se manuSyoMkA samyaktva nirmala hotA hai / ko unnati avanati bhI gotra karma ( laukika) ke samyaktvI manuSyoMkI apekSA paMcama guNasthAnI hI bheda haiN| tiya coMmeM ucca gotrakA udaya hai / pacama guNasthAnI (4) jainamiddhAntameM vivakSita gotrakarma manuSyoM kI apekSA paMcama guNasthAnI tirya dhoMmeM saMyamA-caraNa asaMyamAcaraNakI unnati avanati nIca gotrakA udaya hai, kyoMki tirya coMke vratase rUpa hai| manuSyoMkA vrata UMce darjekA hotA hai / mithyA dRSTi (5) gommaTamAra-karmakANDakI 13 vIM gAthA nArakIkI apekSA mithyAdRSTi va caturtha va paMcama kA vaha Azaya nahIM hai jo AmatauramaM liyA jAtA gaNasthAnI tiryaMcoMme ubagotrakA udaya hai / samyaktva hai| usameM par3e hue 'mantAnakrameNAgata' vizeSaNama nArakIkI apekSA samyaktvI tiryacoMme ucca gotrakA apane hI, AcaraNakI paramparA vivakSita hai-pitA udaya hai, kyoMki nArakIke samyaktvase tiryacakA pitAdikaM AcaraNakI nhiiN| tadrUpa samyaksva nirmala hotA hai / samktvo nArako (6) jIvakA apanA svayaMkA AcaraNa hI kI apekSA paMcama guNasthAnI tirya cameM ucca gotra apanA gotra karma hai| Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pariva 2] U~ca-nIca-gotra-viSayaka . . (7) apane pitA prapitAdikoMse bhAyA huvA vidvAnoM se vinamra prArthanA AcaraNa apanA gotrakarma nahIM hai / isa lekhameM U~ca-nIca gotrakarmodaya para jo (8) cAroM gatike jIvoM meM U~ca va nIca donoM kucha bhI likhA gayA hai, vaha aneka vidvAnoMke gotra gotrakarmoM kA udaya pratyakSa siddha va anubhava karmaviSayaka lekhAdikoMke adhyayana-manana parase banA gocara hai| huzrA kevala merA apanA vicAra hai / maiM jinAgamakA (9) isa lekha meM siddha kiye haye pratyeka abhyAsI aura jAnakAra svalpa bhI nahIM haiM, kevala prANIke U~ca-nIca gotrakodayase aura jinAgamameM nAma mAtrako svAdhyAya kara letA hU~, isaliye davA varNita devoMmeM ucca manaSyoMmeM U~ca va nIca, va karake vidvAna loga vAtsalya bhAva pUrvaka batalAveM nArakI tiryaMcoMmeM, nIca gotra karmodayase virodha ki yaha lekha jinAgamase kitanA anukUla va kitanA nahIM hai| pratikUla hai, tAki maiM apane vicAroMmeM sudhAra (10) apane apane U~ce va nIce Acara.. kara skuu| NAnumAra samaya samaya prati U~ca va nIca gotra vicAra-svAtanayake kAraNa, isa lekha meM mujhase karmakA rasAnubhava hotA rahatA hai| atyuktiyA~ athavA anyoktiyAM bhI bahuta huI (11) gotrakarma saMsArastha AtmAkA sApekSa anyoktiyoMko batalAnakA jarUra kaSTa uThAyeM, isa hoMgI, ataH kRpA kara una merI atyaktiyoM aura dharma hai| prakAra samAjake sabhI vidvAnoMse merI vinamra (12) gotra karmodaya sthAyI nahIM hai| Adi, prArthanA hai / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meMDakake viSayameM eka zaMkA [le -zrI daulatarAma 'mitra'] cendriya tirSaca jAtike jIva liMgakI dRSTime ima zlokako TIkAmeM khulAsA kiyA gayA hai 7 garbhaja aura agarbhaja (samUrcchana ) donoM ki-jisa prakAra maMDakakaM cUrName pIche bahutama prakArake hote haiM aisA gomaTTasAra-jIvakANDako maMDUka utpanna ho jAte haiM usI prakAra azubha gAthA naM079 se jAnA jAtA hai| (pApa-bandhaka ) kriyAkaM carNa ( hAnI ) meM zubha parantu savAla yaha hai ki unameMse meMDaka-vargake (puNya bandhaka ) kriyAe~ utpanna ho jAtI haiN| jIva garbhaja haiM yA samUchana ? (3) 'meDaka to aimA vicitra jantu hai. aura pramANa to isI bAtake milate haiM ki yaha jIva apane janmakA aimA sundara nATaka dikhalAtA hai ki samUrchana haiM / dekhiya loga daMga raha jAte haiN| kisI meMDakakA cUrNa banAkara (1) "jIve dAdura ( meMDaka ) barame toy| aura bArIka kapaDeme chAna kara zIzImeM banda kara suna bAnI sarajIvana hoya / / " 14 // lIjiye / varSAtama uma carNako pAnI barasate mamaya yaha prAcArya acalakIrti kRta saMskRta viSApahAra jamIna para DAla dIjiye, turanta ho choTe 2 meMDaka kA bhASApadyAnuvAda paramAnandajo kRta hai| kUdana lgeNge|' isameM batalAyA hai ki-he bhagavan ! jisa prakAra pAnI barasana para meDaka sarajIvana ho jAte -paMraghunadandana zarmA, akSara vijJAna pR022 haiM-mare maMDaka pIche jI uThate haiM-usI prakAra (4) dekhane meM AtA hai ki yadi Aja varSAta ApakI vANI suna kara bhavya jIva navajIvana ho jAya to kala hI maTIle jalAzayoM meM (jaisa (jJAna-cetanA, samyaktva ) prApta kara lete haiM * / pokhare, tAlAba kacce kueM Adi ) do prakArake meMDaka (2) dvitIyA doSahAniH syAt kAcit maMDaka caNavata pAye jaaveNge| eka to do do sera vajanake bar3e bar3e AtyaMtikI tRtIyAttu gurU-lAghava-cintayA" aura dUsare tIna tIna mAzaM taka choTe 2 / kAraNa yaha jAna par3atA hai ki jina meDakoMke mRtaka zarIra --yazovijaya (zve) adhyAtmasAra 1-4 // akSaya ( pUre) raha kara miTTImeM daba gaye unakaM to kincasadarzanaM hetuH saMvicAritrayordvayoH / bar3e 2 meDaka bana jAte haiM, aura jinake mRtaka zarIra samyaga vizeSaNasyodhayaMhA pratyayajanmanaH // ke Tukar3e Tukar3e ho gaye unake choTe 2 meMDaka bana -paMcAgyASI, 2-015 jAte haiN| Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meMDakake viSaya meM eka zaza (1) yadi koI kahe ki aMDe garbhaja hote haiM, unameM garbhaja jIvoMke samAna zukra-zoNita-dvArA meMDakake aMDe dekhe gaye haiM, to uttara yaha ki aMDoM saMtAnotpatti karanekI yogyatA nahIM hotii| aMDoMmeM pharka hai, aMDe garbhaja (rajavIryaja) aura (6) aisI murgiyA~ maujUda haiM, jo binA murge samUrchana donoM prakArake hote haiN| jaisA ki paMDita kA saMyoga kie aMDe detI haiM, para vaha aMDe sajIva bihArIlAla jI caitanya-racita "bRhad jaina zabdArNava' nahIM hote| (pR0 277 ) meM likhA hai ki isa prakAra yaha pramANita hotA hai ki meMDaka "noTa 3-aMDe do prakArake hote haiM, garbhaja samUrchana hai, garbhaja nahIM hai| aura mamUrchana / sopa, ghAMghA, cIMTI (pipilikA) meMDakake viSayameM-yahAM para eka khAsa vArtA madhumakSikA, ali (bhaurA ), barra, tataIyA, Adi ( kathA ) vicAraNIya hai| vaha yaha ki-bhagavAna bikalabhaya ( dvondriya, bAndriya, catundriya ) jIvoMke mahAvIrakI pUjA karanakI icchAse rAjagRhI-samaya aMDa samUrchana hI hote haiM, jo garbhame natpanna na ho zaraNakaM rAste gamana karatA huA eka meMDaka hAthIke kara una prANiyoM dvarA kucha vizeSa jAtikaM pudgala pAvake nIce daba jAnase mara kara deva huA / skaMdhoMkaM sagrahIta kie jAne aura unake zarIrake isa kathA para kucha savAla uThate haiMpaseva yA mukhakI lAra (ThIvana ) yA zarIrakI (1) agara vaha meMDaka samyag dRSTi (4 gu0) uSNatA AdikaM sayogase aMDAkArase bana jAte haiN| thA to usakA garbhaja aura saMjJI honA Avazyaka yA koI samUcrchana prANIke samUcchaMna aMDe yoni hai (labdhisAra gA. 2) / parantu meMDaka garbhaja dvArA unakaM udarase nikalate haiM, parantu ve udara meM nahIM hai, samUrchana hai| bhI garbhaja prANiyoMke samAna puruSakaM zukra aura (2) agara vaha meDaka midhyAdRSTi (3 gu0) striyoM ke zoNitase nahIM banate / kyoMki samUrcchana thA to yaha bhI ThIka nahIM hai| kyoMki tIsarA guNaprANI saba napuMsaka liMgI hI hote haiN| aura na ve sthAna rahate maraNa nahIM hotA hai| yonise sajIva nikalate haiM, kiMtu bAhara bhAna para (go. jI. 23-24) jinake udarase nikalate haiM unako yA usI jAtike (3) agara vaha meMDaka midhyAdRSTi (1 gu0) anya prANiyoMkI mukhalAra AdikaM saMyogase unameM thA to usake samavazaraNameM jAkara tamAzA dekhanekI jIvotpatti ho jAtI hai|" icchA to ho sakatI hai, parantu jina pUjA karanekI __ "noTa 4-samUcrchana prANI sarva hI napuMmaka icchA nahIM ho makatI hai| liMgI hone para bhI unameM nara mAdIna arthAta puliMgI maca bAta to yaha hai ki kathAe~ do prakArako strIligI honakI jo kalpanA kI jAtI hai,vaha kevala hotI haiM, eka aitihAsika dUmarI kalpita / kisI unake bar3e choTe moTe patale zarIrAkAra aura svabhAva prabodha-prayojana poSaNakaM liye kathAe~ kalpita bhI zakti aura kAryakuzalatA Adi kimI na kimI guNa kI jAtI haiN| kahA hai - vizeSakI apekSAse kI jA sakatI hai| vAstavameM "prathamAnuyoga virSe je mUla kathA hai te to jaisI Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta haiM vaisI hI nirupita haiN| agara tina viSe prasaMga pAya vyAkhyAna ho hai, so koI to jaisAkA taisA ho hai, koI pranthakartAkA vicArake anusAra hoya, parantu prayojana anyathA na ho hai|" "bahuri prasa~ga rUpa kathA bhI graMthakartA apane vicAra anusAra kahe jaise "dharmaparIkSA" viSeM mUrkhaniko kathA likhI, so ehI kathA manobega kahI thI, aisA niyama nAhIM; parantu mUrkhapanAko hI poSatI koI bArtA kahI, aisA abhiprAya poSe hai / aise hI anyatra jAnanA / " ( mokSamArga pra0, paM0 ToDaramalajI ) ataeva kalpita kathAoMke sAtha sAtha siddhAtoM kI saMgati nahIM baiTha sakatI hai / siddhAntoMkI saMgati to unhIM kathAoM ke sAtha baiThegI jo aitihAsika hoMgI / merA aisA khyAla hai ki dRSTAnta prAmANika cIja hai kyoMki vaha pratyakSa ho cukA hai / dRSTAMtoM parase to siddhAnta bane haiM, jaise uccAraNoMpara se vyAkaraNa banA | athavA dRSTAMta ( aMtameM dikhAI dene vAlI cIz2a ) aura siddhAMta ( aMtameM siddha hone vAlI cIja ) eka hI cIja to hai / kakI kathA kalpita jAna par3atI hai| usakA yahI uddezya najara AtA hai ki jinapUjA ke phalase [ Azvina, vIra nirvAca saM0 2016 tiryeca bhI deva ho sakatA hai to manuSya kI to bAta hI kyA ? aura bhI aisI kathAe~ haiM jaise sudRSTi sunArakI kathA | kathAnaka yoM hai ki - apanI khIne maithuna karate mamaya sudRSTi sunAra ko, usake vakra nAmaka ziSyane jo ki sudRSTikI strI 'vimalAme lagA huA thA- vyabhicAra karanA thA, mAra DAlA | mara kara vaha apanI hI strIke garbha meM AgayA / janmA aura bar3A hone para jAtimmaraNa ho jAnese upana saba bAta jAnI, taba use vairAgya ho aayaa| muni dIkSA lI, aura tapasyA karake mokSa calA gayA / - aba dekhiye, siddhAntase to isakA mela ( saMgati) nahIM baiThatA hai; kyoMki siddhAnta to yaha hai kieka to sunAra dUsarA vyabhicAraja, donoM tarahase zUdra hone se vaha mokSa nahIM jA sakatA / parantu prayojana (uddezya se isakA mela barAbara baiThatA hai / uddezya yaha dikhAnekA thA ki dekho, saMsAra kaisA vicitra hai ki pitA khuda hI apanA putra bhI ho sakatA hai aura strI kA pati bhI usakA putra bana sakatA hai ! AzA hai, isa meMDaka sambandhI zaMkA para koI sajjana jarUra prakAza DAleMge / Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tAmila bhASAkA jainasAhitya le0-propheyara e. cakravartI, ema.e. bhAI I. esa., [anuvAdaka-paM0 sumeracanda divAkara nyAyatIrtha zAstrI bI. e., elaena. bI., sivanI] [10vI kiraNa se Age] kacha vidvAnoM kA kahanA hai ki vaha grantha AThavIM nAdiyAra sAtavIM sadIke bAdakA honA caahie| 7 sadIkA honA cAhie,kAraNa usake eka yA do yaha tarka bhI tyAjya hai, kAraNa ve jaina vidvAna, jo padyoMmeM 'muttariyara' zabda pAyA jAtA hai| unake saMskRta tathA tAmila ina donoM bhAgoMmeM nipuNa ye, kathanakA AdhAra yaha hai ki yaha 'muttariyara' zabda sambhavataH purAtana saMskRta sUktiyoMse suparicita the, pallavarAjyakaM bhItara rahane vAle eka choTe narezako jinheM bhartRharina apane graMthameM zAmila kiyA hai| ghoSita karatA hai| yaha pariNAma kevala isa eka yadi Apa yaha mAne ki nAdiyArake lie jimmedAra zabdake sAtha kI alpa zAbdika sAkSIke AdhAra para jaina munigaNa kuMdakuMdAcArya ke netRtva vAle drAvir3a hai / isake sivAya aura koI sAkSI nahIM hai, jisase saMghake sadasya the, taba bhI ima racanAko prathama isa narezakA nana jaina sAdhuoMmeM sambandha sthApita zatAbdIke bAdakA siddha nahIM kiyA jA mktaa| kiyA jAya, jo ina padyoMke nirmANake vAstava meM isa prasaMgama yaha ullekha karanA ucita hai ki tAmila jimmedAra the| isake sivAya 'muttariyara' zabdakA bhASAkI prakhyAta TIkAoMmeM bahuta prAcIna-kAlase artha 'muktA-nareza', jo pA~Dya narezoMko sUcita nAladiyArake padya uddhRta hue pAe jAte haiN| ina karatA hai, bhI bhalI bhAMti kiyA jA makanA hai| do mahAn anthoMke sivAya nItika aTAdazamanthoMmeM purAtana itihAsa meM yaha bAta prasiddha hai, ki pAMDya sammilita dUsare graMtha (yathA 'araricAramdezameM muktA-anveSaNa eka pradhAna udyoga thA, aura sadguNa mArgakA sAra, 'palamoli saktiyAM, IlAti pAMDya-taToMmeM videzoMko motI bheje jAte the| yaha Adi mUlataH jaina AcAryoMkI kRtiyA~ haiM / inameMse sacita tathA svAbhAvika bAta hai ki jaina munigaNa hama saMkSepameM kucha para vicAra kreNge| pAMDyavaMzIya apane saMrakSakakA guNAnuvAda kreN| 1. agnaricAram-'madharma-ma ga-mAra' ke eka dUmarI yukti aura hai, jisameM yaha prantha ImAkI racayitA nirumunAdiyAra nAmaka jaina vidvAna haiN| pichalI zatAbdiyoMkA batAyA jAtA hai / vidvAnoMkA yaha aMtima saMgamakAlameM hue the| isa mahAn pranya abhimata hai ki hama pranthake aneka padyoMmeM bhata hari meM ye jainadharmameM sambandhita paMca madAcArake ke saMskRta graMthakI pratidhvani pAI jAtI hai / siddhAntokA varNana karate haiM, yadyapi ye middhAnta bhartRharikA nItizataka lagabhaga 650 IsavI meM racA dakSiNake anya dharmoma bhI pAe jAte haiM / ina gayA thA / ataH yaha kalpanA ki jAtA hai, ki siddhAntoM ko paMcatrata kahate haiM, jo caritra-sambandhI Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .22 anekAnsa [ Azvina, vIra nirvANa saM02456 pAMca niyama haiM, aura jo gRhastha tathA muniyoMke sugaMdhita kASTa, candana tathA madhuke sugandhapUrNa lie Avazyaka haiN| ye ahiMsA, asteya, satya, saMgrahako ghoSita karatA hai| granthakaM isa nAmakaraNakA brahmacarya tathA parimita paripraha kahe jAte haiM / ye kAraNa yaha hai ki isake pratyeka padya meM aise hI surasadAcAra-sambandhI paMcavrata kahe jAte haiM,aura arane- bhipUrNa pA~ca viSayoMkA varNana hai / ima granthakA mUla ricAram nAmaka granthameM inakA varNana hai| jaina hai / pranthakArakA nAma kaNimeDaiyAra hai jinakI 2. palamoli athavA sUktie~-isake racayitA vidvattA sabake dvArA prazaMmita hai / yaha saMgama sAhimunarunaiyAra-bharaiyanAra nAmaka jaina haiN| isameM nAla- tyakaM aSTAdaza laghugraMthoM meM anyatama hai| lekhakake diyArake samAna veNavA vRttameM 400 padya haiM / imameM sambandhameM kevala inanA hI mAlUma hai ki vaha mAkAbahumUlya purAtana sUktiyAM haiM, jo na kevala sadAcAra yanArakA ziSya tathA tAmilAziriyarakA putra he,jo ke niyama hI batAtI haiM balki bahuta aMzamaM madurA saMgamake sadasya the / sAdhAraNatayA ve graMtha laukika buddhittAse paripUrNa haiN| tAmilake nIti- yadyapi una aSTAdazalaghagranthoM meM zAmila kie jAte haiM viSayaka aSTAdaza granthoM meM kurala, nAladiyArakaM kintu isakA yaha artha nahIM hai, ki ve umI zatAbdI bAda isakA tIsarA naMbara hai|| ke haiN| ye aneka zatAbdiyoMka hone cAhie~ / hama 3. isa aSTAdaza pratha-samudAyameM sammilita kucha dRr3hatAke sAtha itanA hI kaha sakate haiM, ki ye "tinaimAlainaraimvatu" nAmakA eka aura prantha haiM dakSiNa bhAratameM hindUdharmake punaruddhAra kAlake jisakA racayitA hai kaNimedaiyAra / yaha jaina pUrvavartI haiM / ata: inakA mamaya sAtavIM sadIka lekhaka bhI saMgamake kaviyoMme anyatama haiM / yaha pUrvakA honA cAhie / prantha zrRMgAra tathA yuddha ke siddhAntoMkA varNana aba hama kAvya-sAhityakA varNana kreNge| mahAkaratA hai tathA pazcAtavartI mahAn TIkAkAroMka kAvya aura laghukAvyaka bhedasa kAvya-sAhitya do dvArA isa graMthake avataraNa bakhUbI lie jAte prakArakA hai / mahAkAvya saMkhyAmeM pAMca haiM-citArahe haiN| nacinArjiniyAra tathA anya pranthakAroMne maNi, zilappaDikAramamaNimekhale, valayApati aura isa granthaka avataraNa die haiN| kuMDalakezi / ina pAMca kAvyoMmeM ciMtAmaNi,silappa___ 4.isa samudAyakA eka prantha 'nAnamaNikAMDage' DikArama, aura valaitApati to jaina lekhakoMkI kRti arthAt rasnacatuSTaya-prApaka hai / isake lekhaka jaina haiM aura zeSa do bauddha vidvAnoMkI kRti haiN| ina pAMca vidvAna vilambinathara haiN| yaha veNbA chandameM hai, meMsa kevala tIna hI aba upalabdha hote haiM; kAraNa jo anya granthoM meM prasiddha hai / pratyeka padya meM ratnatulya valaigapati tathA kuMDalakezi to isa jagatase lupta sadAcArake niyama catuSTayakA varNana hai aura imIse ho gae haiM / TIkAkAroM dvArA idhara-udhara uddhRta isakA nAma nAnamaNikaDige hai| katipaya padyoMke sivAya ina graMthoMke sambandha meM kucha 5.isake bAda elAti tathA dUsare graMtha bhAte haiM bhI vidita nahIM hai / prakIrNaka rUpameM prApta katipaya enAti zabda ilAyacI, kapUra, IrIkArasU nAmaka padyoMse yaha spaSTa hai ki 'valayApati' jaina granthakAra Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, kiraNa 12] tAmija bhASAkA baina sAhitya ke dvArA racita thaa| kathAkA kyA DhA~cA thA,lekhaka hityake mamaya-nirNayameM sImAliMgakA kAma denevAlA kauna thA aura vaha kaba vidyamAna thA, ye saba bAteM samajhA jAtA hai| usake lekhaka cerake yuvarAja haiM,jo kevala kalpanAkI viSaya raha gaI hai| isI prakAra laMgovaDigala' nAmake jaina muni ho gae the| bauddha prantha kuMDalakazika lekhaka athavA usake samaya yaha mahAn pratha sAhityika rivAjoMke viSayameM ke sambandhama bhI kucha jJAta nahIM hai / nIlakazi graMthame pramANabhUta ginA jAtA hai aura bAdake TIkAkArAMke uddhRta padyoMma yaha spaSTa hotA hai ki kuNDalakezi dvArA imI rUpameM uddhRta kiyA jAtA hai| isakA eka dArzanika graMtha thA, jisameM vaidika tathA jaina sambandha nagarapuhAra, kAveripUmapaTTaNamake, jo cola darzana jaise anya darzanoMkA khaNDana karake bauddha rAjyako rAjadhAnI thA, mahAna vaNika parivArase darzanako pratiSThita karanekI koziza kI gaI hai| batAyA jAtA hai / karaNakI nAmakI nAyikA isI durbhAgyasa ina donoM mahAkAvyoMkI upalabdhikI koI vaizya vaMzakI thI aura vaha apane zIla tathA pati AzA nahIM hai / prakANDa tAmila vidvAna DA. vI. bhaktike lie prakhyAta thI / cuMki isa kathAmeM pAMDya svAminAtha ayyarakaM prazaMsanIya parizramasaM kevala rAjyakI rAjadhAnI madurAmeM napura (anklet) tIna anya grantha hI isa samaya upalabdha haiM / yadyapi athavA zilambu becanakA prasaMga hai, isalie yaha kAvyoMkI gaNanAmeM ciMtAmaNikA gauravapUrNa sthAna duHkhAnta racanA nUpura athavA zilambukA mahAkAvya hai, kyoMki usa graMtharAjakI marvamAnya sAhityika kahI jAtI hai| cUMki ima kathAmeM tIna mahArAjyoM kIrti hai, parantu imama yaha kalpanA nahIM kI jA kA sambandha hai ata: lekhaka, jo cera-yuvarAjya hai, sakatI ki yaha gaNanA aitihAsika krama para ava- puhAra, madurA tathA vanajI nAmakI tIna bar3I lambita hai / prAyaHvalaiyApati evaM kuMDalakezi nAmaka rAjadhAniyoMkA vistArake sAtha varNana karatA hai, lupta grantha dUsaroMkI apekSA aitihAsika dRSTimaM jinameMse vanajI cerarAjyakI rAjadhAnI thii| pUrvavartI jAna par3ane haiM, kintu ina prayAMka viSayamaM ima graMthake raciyitA laMgobaDigal ceralAdana kucha bhI vidita nahIM hai, ataH hama nizcayapUrvaka kucha nAmaka cera narezake lagha putra the, jisakI rAjadhAnI bhI nahIM kaha sakate haiN| avaziSTa tIna graMthoMme vanajI thI / llaMgovADigala ceralAdanake pazcAta hone zinappaDikAram tathA maNimekalai paramparAke dvArA vAle nareza zenaguTaTuvanakA anuja thA; isIse samakAlIna banAe jAte haiM, kintu ciMtAmaNi prAyaH usakA nAma laMgovADigala arthAna choTA yuvarAja pazcAttavartI hai / maNa mekale ke bauddha graMza honeke thaa| jaba vaha muni hue taba unheM jaMgovADigala kAraNa hama apanI AlocanAmeM use sthAna nahIM de kahate the, 'aDigala' zabda munikA ullekha karane sakate, yadyapi kathAkA sambandha zilappaDikArama vAlA eka sammAnapUrNa zabda hai / eka dina jaba se hai jo ki spaSTatayA jaina prantha hai| yaha sAdhu yuvarAja vana jI nAmakI rAjadhAnImeM sthita zijamparikAram-'napurakA mahAkAvya' atyanta jinamandirameM the, vaba kucha pahAr3I loga unake pAsa mahatvapUrNa tAmila graMtha hai, kAraNa vaha tAmila sA- gae aura unane usa pAzcaryakArI dRzyakA varNana Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhArivana, vIra nirvANa saM02415 kiyA, jima unana dekhA thA aura jo karaNako mukhya baMdaragAha thA aura vaha colanareza karikAlakI nAmakI nAyikAse mambandhina thA / unane parvata para rAjadhAnI thA / vyApArakA mukhya kendra hone ke kAraNa eka nAkA, jimakA eka stana naSTa ho gayA thA, rAjadhAnImeM bahuname vizAla vyApArika bhavana the| kima prakAra degya ; kima taraha usake samakSa indra inameM mAsattavana nAmakA eka prakhyAta vyApAra bhAyA aura krima bhAta kovalana nAmaka umakA thA jo vyApAriyoM ke ziromaNiyoMke ujjvala pari. pati devaka rUpameM umama milA aura antameM kima vArakA thaa| usakA putra kovalana thA, jo ki ima prakAra indra una donoM ko vimAnameM baiThAla kara le kathAkA nAyaka hai / vaha umI nagarakaM manAyakana yAH yasaba bAteM camke yavarAjake mamakSa usake nAma dasare mahAna vyApArIkI kanyA kaeNakIke mitra aura maNi ne kalaike prakhyAta lekhaka kulavANi- sAtha vivAhA gayA thA / kovalana aura usakI gan zAna nAma kavako maujUdagAmeM kahI gii| patnI karaNako eka bar3e paimAne para nirmita svataMtra ima mitrana nAyaka nayA nAyikA kA pUrNa kathA kahA bhavaname apanI mAmAjika pratiSThA ke anumAra kucha aura vaha rAjaSike dvArA bar3o rucise sunI gii| kAla taka bar3e ThATha-bATa tathA aAnandakaM mAtha zATTanake dvArA kathita isa kathAmeM nona mukhya rahane the, gRhasthoM ke niyama tathA zrAcAra ke anusAra vathA mUlyavAna satya haiM jinameM rAnapina bar3hata unakI pravRtti thI aura unakA Ananda pAtrabhUta dilacaspI lii| pahalA, agara eka nareza matyake gRhasthoM tathA muniyoM kA atyadhika Adara-satkAra mArgase tanika bhAvivanita hotA hai to vaha apanI karane meM thaa| banItimattAke pramANavarUpa apana tathA apana jaba ki ve apane jIvanako isa prakAra sukhase rAjyake Upara maMkaTa lAegA; dUsarA, zIka mArga bitA rahe the, taba kovalanako eka atyanta sundarI para calane vAlI mahilA navaM vala manuSyoMka dvArA tathA pravINa mAdhavI nAmako nartakI milI, vaha prazaMmita evaM pUjita hotI hai kintu devoM tathA uma para zrAmakta hogayA aura usake anukUla muniyoM ke dvArA bhI; aura nImare kokI gani bartana lagA, aura isIliye vaha apanA adhikAMza isa prakArakI hai ki usakA phala avazyaMbhAvI . , samaya mAdhavIka sAtha vyatIta karatA thA, jisase jimama kAI bhI nahIM baca sakanA aura vyaktikaM usakI dharmapatnI karaNakIko mahAn duHkha honA pUrva karmokA phala aAgAmIkAlama avazya bhoganA thaa| isa bilAmatA pUrNa jIvana meM umane prAyaH pdd'egaa| ina tIna avinAzA matyoMkA udAharaNa saba saMpatti svAhA kara dI,kintu karaNaka'ne apanA deneke liye rAjarSine manuSyajAnika kalyANakaM duHkha kabhI bhI prakaTa nahIM kiyA aura vaha usake liye isa kathAkI racanA karane kA kArya kiyaa| prati usI prakAra bhakta banI rahI jisa prakAra ki isa zilappadikArama athavA na pura (caraNabhUSaNa) vaha apane vaivAhika jIvanakaM prAraMbhame thii| sadA ke mahAkAvyameM pahalA dRzya cAlakI rAjadhAnI kI bhA~ti indrotsavakA tyauhAra athavA prasaMga puhArameM hai| yaha kAvarI nadIka mukhapara sthita aayaa| kovalana apanI preyasIka sAtha utsavameM Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa , vi .] tAmila bhASAkA nasAhitya sammilita hone ke liye samudra taTa para gyaa| jabaki rAjadhAnIko chor3akara madurAke liye ravAnA ho be eka kone meM baiThe the, kovalanane mAdhavIke hAthame gyaa| mArgameM vaha kAverIke uttarataTakI bhora sthita vINA le lI aura vaha premakI kucha madhura gIti- jaina sAdhumoMke eka pAzramameM phuNcaa| usa pAzramameM kAe~ bajAne lgaa| mAdhavIko tanika zaMkA huI ki unako kauDA nAmakI sAdhvI milI, jo una donoMke usake prati kovalanakA prema kama ho rahA hai| sAtha calaneko isalie bilkuja rAjI thI, ki use kintu jaba usake hAthame mAdhavIne vINA lekara pAMDyana rAjadhAnI madurAmeM sthita mahAn jainaapanA gIta prAraMbha kiyA, to kovalanako ima AcAryoM se milanekA saubhAgya prApta hogaa| ye tInoM bAtakA saMdeha hone lagA ki mAdhavIkA guma rUpame madurAkI ora ravAnA hogaye / kAvarI nadIko pAra kisI anya vyaktike sAtha sambandha hai / isa pAra- karane ke uparAMta jaba kaulavan aura usakI sI eka sparika saMdehase unameM judAI ho gaI, aura talAbake taTapara baiThe, taba apanI duSTA preyasIke sAtha kovalana eka sammAnanIya gRhasthake rUpameM phirame vahAM bhramaNa karane vAle eka durjanane kovalana aura jIvana prArambha karaneke pavitra saMkalpako lekara usakI patnIkA bahuta tiraskAra kiyA / isase pUrNa garIbIkI avasthA meM ghara lauTA / usako zola- unakI sAdhvI mitra kauDo uttejita ho uThI aura vatI patnIna, usakI atAta ucchaM khalavRtti para usane inako zRgAla bananakA zApa diyA / parantu kSobha vyakta karaneke sthAnameM uma snehake sAtha kovalana evaM karaNakIkI hArdika prArthanAmoM para dhIraja ba~dhAyA, jo zIlavatI mahilAke anurUpa usa zApameM yaha parivartana kiyA gayA ki ve apane thA, aura usake nijake vyavasAyako punaH pUrvarUpako eka varSameM prApta kara leNge| prAraMbha karake jIvana prAraMbha karane sambandhI nizcaya ima lambI yAtrAke kaSToMko bhogate hue ve madurA ko protsAhita kiyaa| usake pAsa to damar3I bhI ke samIpa pahu~ce, jo pAMDyana rAjadhAnI thii| apanI nahIM bacI thI kAraNa jaba vaha apanI preyasI mAdhavI patnI karaNakIko kauNDIke pAsa aura usakI meM Asakta thA, taba vaha apanA sarvasva svAhA kara jimmedArI para sauMpakara kauvalanane nagarameM praveza cukA thaa| kintu usakI patnIke pAsa do cAra kiyA, tAki vaha uha ucita sthAnakA nizcaya kare, bhUSaNa vidyamAna the / vaha strI unako deneko taiyAra jahA~ para vyavasAya prArambha kregaa| jaba kauvAna thI, yadi vaha unako becakara prAptakara dravyase apanA apane mitra mAdalanake sAtha nagarameM apanA samaya vyavasAya prArambha karanemeM pUMjI lagAnekI sAvadhAnI vyatIta kara rahA thA, taba kauNDIkaraNakIko mAdharI kare / kintu vaha apanI rAjadhAnImeM aba bilkula nAmakI sAghasvabhAva vAlI vahA~kI bher3a parAne bhI nahIM ThaharanA cAhatA thaa| isase usane ina caraNa vAlI ke yahAM chor3anA cAhatI thii| jaba kauvalana bhUSaNoMko pADyana rAjadhAnI madurAmeM jAkara becane nagarase vApisa bhAyA, taba vaha aura usakI sI kA nirNaya kiyA / kisIko bhI parijJAna hue ayaravAr3I lAe gae aura ve usa gar3ariyekI bIke pinA vaha usI rAtako apanI patnIke sAtha poja yahAM ThaharAe ge| usa gar3ariyA sIsI sar3akI Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .26 bhanekAnta [pArivana, bIra nirvANa saM02415 karaNakI kI sevA ke liye niyukta huI jo ki apane sthita karaNa koko apane Upara kahAna saMkaTake pati-sahita usa pAyarapADomeM pratiSThita mehamAna sUcaka aneka apazakuna dikhAI pdd'e| jaba gar3ariyana thii| kaSToM tathA kSatiyoMke kAraNa duHkhI hotA huA mAdharI vaigaI nadImeM snAna karane gaI tava nagarase kauvalana apanI lokepAsase vidA hokara caraNa bhUSa. lauTa kara Ana vAlI eka gar3ariyanasa kovalanakA NoMmeMse ekako becaneke lie nagarI lauTA / jaba vaha hAla vidita humA, jo rAnIke caraNa bhUSaNa curAnaM pradhAna bAjArakI sar3aka para pahuMcA, taba use eka ke aparAdha rAjAjJAke anusAra mAra DAlA gayA svarNakAra milaa| usane apane Apako rAjAke dvArA thaa| jaba yaha samAcAra karaNakIne sunA taba vaha saMrakSita svarNakAra batalAyA aura usase kahA ki Rddha huI apane hAthameM dUsarA caraNa bhUSaNa lekara mere pAsa rAnIke pahanane yogya eka caraNa bhUSaNa nagarameM ghusI tAki vaha rAjAke samakSa apane pati ke hai| usane usase usakA mUlya jA~caneko khaa| nirdoSapaneko siddha kare / rAjamahalameM pahuMca kara vaha sunAra usakA mUlya jAMcanA cAhatA thA, ataH karaNakIna dvArapAlakaM dvArA yaha samAcAra pahu~cavAyA svAmIne usa bhUSaNako use de diyaa| usa duSTa ki maiM rAjAse milanA cAhatI hU~ tAki apane patikI svarNakArane apane manameM kovalanako ThaganakI bAta nirdoSatAko siddha kara sakU~, jo ucita jAMcake socI aura usase pAsake parameM Thaharane ko kahA binA hI phAMsI para TAMga diyA gayA hai| usane aura yaha bacana diyA ki maiM rAjAse isa viSayameM rAjAko batalAyA ki mere patikaM pAsasaM gRhIta saudA kA~gA, kAraNa vaha caraNa-bhUSaNa itanA corIkaM mamajhe gaye mere caraNa bhUSaNake bhItara mUlyavAna hai ki kevala mahArAnI hI usakA mUlya javAharAta the, kintu mahArAnIke caraNa-bhUSaNameM de skegii| isa prakAra becAre kovalinako akelA bhItarakI ora motI the / jaba kaNNakIke caraNa chor3a kara vaha usa caraNa-bhUSaNako lekara rAjAke bhUSaNako tor3a kara rAjAko yaha bAta dikhAI gaI, pAsa pahuMcA aura usanaM bAta badala kara yaha kahA taba rAjAnaM vaizyoMka eka kulIna vaMzake nirdoSa ki kovalana eka cora hai, usake pAsa rAnIkaMpAsakA vyaktikA kaThoratA pUrvaka prANaharaNa karanekI bhayaMkara eka caraNa-bhUSaNa hai, jo kucha dina pUrva rAjamahalasa bhUlako phcaanaa| vaha cillA uThAki duSTa sunArane corI gayA thaa| koI vizeSa jAMca kie binA hI mujhase mUrkhatA pUrNa yaha bhayaMkara bhUla karAI hai aura rAjAne mAjhA dedI ki corako phAMsI dedI jAya vaha rAjyAsaname girakara mUrchita ho gayA evaM tathA tatkAla hI caraNa-bhUSaNa le liyA jAya / duSTa tatkAla hI prANa-hIna ho gyaa| apane patikI svarNakAra rAjAke karmacAriyoMke sAtha lauTA, nirdoSatAko siddha karaneke anantara atyanta kSobha jinhoMne mUrkha rAjAkI mAjhAkA akSarazaH pAlana tathA krodhameM karaNakIne sampUrNa madurA nagarako zApa kiyA, aura isa taraha videzameM apanA jIvana diyA ki vaha bhagnise bhasma ho jAya aura usane bhArambha karane ke udyogoM kovalanako apane prANoMse apanA bAma stana kATa kara apane zApake sAtha hAtha dhonA par3A / isa bharsemeM gar3ariyeko khoke gharameM nagarakI bhora pheMka diyA zApane apanA kAma kiyA Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa tAmina bhASAkA jainamAhitya aura vaha nagara jala kara bhasma ho gayA / madurAkI AkAMkSAkaM anumAra usane isa zIla devIke lie devIse yaha bAta jAna kara ki yaha saba usake eka mandirakA nirmANa karAnA caahaa| isa uddezyase pUrvopArjita karmoMkA pariNAma hai tathA yaha sAntvanA- vaha apane mantriyoM evaM senAoM ke sAtha himAlaya prada bAta jAna kara ki vaha eka pakSa meM devarUpameM kI ora gayA tAki vahA~se eka caTTAna lAkara apane patime milegI, karaNakI madurA chor3a kara karaNakIkI mUrti banavAe aura use usake nAmase pazcimakI ora malendukI ora calI gii| banavAe hue mandimeM pratiSThina kreN| mArgameM aneka tiruccenguNarama nAmaka parvata para car3hakara vaha Arya narezoMne usake sAtha prati dvaMditA kI,jinako venagai vRkSakI chAyAmeM caudaha dina pratIkSA karatI cera-narezane harAyA aura ve ra rAjadhAnImeM kaidIke rahI taba eka dina usake pati kovalanake devarUpameM rUpameM lAye gye| ghera rAjadhAnImeM usane karaNakIke darzana hue, jo use apane vimAna meM svarga le gayA, nAma para eka mandira banavAyA aura pratiSThA jahAM vaha svayaM devoMke dvArA pUjita thaa| isa prakAra mahotsava karANa, jisake anusAra zIlakI devI maduremkA~Dama nAmakA dUsarA adhyAya pUrNa hotA hai| karaNakIkI mUrti pUjAke liye mandira meM sthApita kI isake atantara tImare bhAgameM, jo vaMjika gaI / isa bIcameM kovalana evaM karaNakIke mAtA kANDa kahalAtA hai, cerakI rAjadhAnI vaMjikA varNana pitA apane baccoMke bhAgyakA hAla sukakara saba hai| jina pahAr3I logoMne karaNakIko umake pati sampatti chor3akara sAdhu bana ge| jaba cera nareza dvArA divya vimAnameM biThA kara le jAe jAneke senaguTTavanane zIla devatAkI pUjA-nimitta mandira mahAna dRzyako dekhA, unane apanI jhopar3iyoMme banavAyA, taba AryAvartake aneka narezoM; mAlavAke kuravekUTa, nAmaka umaMga pUrNa natanaka rUpameM isa nareza aura laMkAdhIza gajavAhane, jo saba usa ghaTanAko manAyA / isake anantara ina vyAdhoMne samaya cera-rAjadhAnImeM the, apanI 2 rAjadhAnImeM apane rAjA saMnaguTuvanakA yaha pAzcaya-janaka ghaTanA isI prakArake mandira kaNakIke liye banavAne kA batalAnA cAhA aura isake liye hara ekane rAjAke nizcaya kiyA aura yaha cAhA isI prakArase usakI liye upahAra lekara rAjadhAnIkI ora prasthAna pUjAkI pravRtti kI jAya, tAki ve bhI zIlAke maSi kiyA / vahA~ ve cera narezama mile, jo ki usa devatAkA AzIrvAda prApta kara skeN| isa prakAra samaya apanI mahAganI ora choTe bhAI ke sAtha karaNakIkI pUjA prArambha huI jisase pUjakoMkI caturaMga senAkaM madhyame sthita thaa| jaba rAjAne yaha sarvasampatti evaM samRddhikI prApti huI / isa prakAra kathA sunI ki kisa prakAra kovalana madurAmeM mArA zilapparikAramkI kathA pUrNa hotI hai / isake tIna gayA, kisa prakAra karaNakoke zApasa nagara bhasma mahA khaMDa haiM aura kula adhyAya tIsa haiN| isa prandha ho gayA aura kisa prakAra pAMDyanarezakA prANAnta para pradiyArakunamAra-racita eka bar3e mahatvakI TIkA humA, taba vaha karaNakIkI mahattA aura zIlase vidyamAna hai| isa TIkAkArake sambandhI kucha bhI atyanta prabhAvita humA / apanI mahArAnIkI jJAta nahIM hai / cUMki nacinAramkiniyara nAmaka Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 bhanekAnta [pArivana, vIra niva sN021|| pazcAta kAlIna dUsarA TIkAkAra isa TIkAkArakA cAhiye / isa bAta para sabhI eka mata nahIM hai, kiMtu sokha karatA hai isase hama itanA hI kaha sakate haiM jo isa viSayameM bhinna mata haiM, ve mahAvaMzameM varjita ki vaha navinAramkiniyarase pUrvavartI honA caahiye| gajavAhu dvitIyake aneka zatAbdI pIcheke kAlameM isa granthako mahatva pUrNa TIkAse yaha spaSTa hai ki vaha ise kheMcate haiN| misTara logana (Logan) apanI TIkAkAra eka mahAna vidvAna huA hogaa| vaha malAvAra DisTrikTa menualama aneka mahatvakI bAteM gAyana, nRtyakalA, tathA nAcazAstrake siddhAntoMmeM batAte haiM jinase ki hindU dhamake pravezase pahale atyanta nipuNa thA, yaha bAta ina viSayoMko spaSTa malAvArame jainiyoM kA prabhAva vyakta hotA hai ki karane vAlI TIkAse spaSTa vidita hotI hai isa napura isa samaya kAla nirNayakI bAtameM hamArI sAkSAta ruci (caraNa bhUSaNa ) vAle mahAkAvyameM dakSiNa bhAratake nahIM hai ataH hama isa bAtako itihAsake vidvAnoMke itihAsameM dilacaspI rakhane vAle vidvAnoM ke liye lie chor3ate haiN| hamArI rAyameM isa pranthakA dvitIya bahuta kucha aitihAsika sAmagrI vidyamAna hai| zatAbdI vAle gajavAhumaM sambandha sthApita karanekI kanakAsa bhAI pilleke sasayase jinhoMne 1800 varSa bAta sarvathA asambhava nahIM hai| kintu hama eka pUrvake sAmilajana" nAmakA graMtha likhA aba taka mahatvapUrNa bAta para jora denA cAhate haiM / sampUrNa yahI pranya tAmila dezake anusaMdhAnaka chAtroMke pranthameM hama ahiMsA sambandhI siddhAntoMkA spaSTIparijJAna evaM pathapradarzanake lie kAraNa rahA hai| kiraNa evaM usa para vizeSa jorase varNana pAte haiM solaunake nareza gajavAhu baMjI rAjadhAnImeM rAjakIya tathA kahIM 2 isa siddhAntake anusAra mandira atithiyoM meM se eka the, yaha bAta pranyake kAlanirNaya pUjAkA bhI ullekha pAyA jAtA hai| isa samayake ke lie mukhya batAI gaI hai| bauddha prantha mahAvaMzake lamabhaga sampUrNa tAmila dezameM puSpoMse pUjA pracalita anusAra ye gajabAhu IsAkI dUsarI zatAbdIke kahe thii| ise "puSpakI" arthAt puSpoMme bali kahate haiN| jAte haiN| isa bAtake AdhAra para AlocakoMkA yaha 'bali' zabda to yajhoMmeM hone vAle balidAnako abhimata hai ki cera-nareza senaguTTavana aura unake batAtA hai aura puSpa balikA artha TIkAkAra puSpoMse bhAI laMgobaDigala IsAke laga bhaga 150 varSa pazcAt IzvarakI pUjA karanA batAte haiN| hue hoMge, pataH yaha mantha usI kAlakA samajhA jAnA Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pro0 jagadIzacandra aura unakI 'samIkSA' [ sampAdakIya ] 1 aba maiM pro0 sAhabakI usa samIkSA kI parIkSA karatA hU~ jo unhoMne ukta 'sampAdakIya - vicAraNA' para likhI hai aura usake dvArA yaha batalA denA cAhatA hU~ ki vaha kahA~ taka niHsAra hai: ( sambandha vAkya) pro0 sAhaba ne apanI mAnyatA eva dhAraNAko satya siddha karane aura use dUsare vidvAnoMke gale utArane ke liye apane pUrva lekha ( anekAnta varSa 3, kiraNa 4) meM jina yuktiyoM (muddoM) kA Azraya liyA thA unheM zrApane cAra bhAgoM meM bA~TA thA / arthAt - ( 1 ) prathama bhAga ke cAra upabhAgoM meM kucha digambara zvetAmbara sUtrapAThoMkA ullekha karake yaha natIjA nikAlA thA ki -" ityAdirUpameM rAjavArtikameM tavArthasUtroMke pAThabhedakA aneka sthaloM para ullekha kiyA gayA hai| isase yaha bAta spaSTa hai ki unake sAmane koI dUsarA pATha avazya thA, jise akalaMkane svIkAra nahIM kiyA / " (1) dUsare bhAga meM svayaM hI yaha zaMkA uThAkara ki " sUtrapATha meM bheda hone kA jo akalakane ullekha kiyA hai usase yahI siddha hotA hai ki unake sAmane koI dUsarA sUtrapATha thA, jise digambara loga na mAnate the lekina isase yaha nahIM kahA jAsakatA ki vaha sUtrapATha tatvArthAdhigama bhASyakA hI thA / saMbhava hai vaha anya koI dUsarA hI pATha rahA ho|" aura sAtha hI yaha batalAkara ki akalaMka ke sAmane pUjyapAda kI sarvArthasiddhi maujUda thI tathA unhoMne sarvArthasiddhiko sAmane rakha kara hI rAja vArtikako likhA hai, " zabdasAdRzyako liye hue kucha tulanAtmaka udAharaNa yaha siddha karaneke liye diye the ki 'rAjavArtikakArane umAsvAtike tattvArthAdhigamabhASyakA bhI kAphI upayoga kiyA hai| aura unake dvArA apanI isa dRSTi evaM dhAraNAko vyakta kiyA thA ki jo bAteM sarvArthasiddhimeM nahIM athavA sakSepase pAI jAtI hai aura bhASya meM haiM athavA kucha vistArase upalabdha hotI haiM, ve saba rAjavArtika meM prastuta zvetAmbarIya bhASyase hI lI gaI haiN| (3) tIsare bhAga meM " itanA hI nahIM" ina zabdoM ke sAtha eka kadama Age bar3hakara yaha bhI pratipAdana kiyA thA ki "rAjavArtikakArane tatvArtha bhASyakI paktiyA~ uThA kara unakI vArtika banAkara una para vivecana kiyA hai / udAharaNa ke liye 'zraddhAsamayapratiSedhArthaM ca ' yaha bhASyakI paMkti hai ( 5- 1); isa addhApradezapratiSedhArtha ca' vArtika banAkara isa para kalaMkakA vivecana hai / " sAtha hI, yaha sUcanA bhI kI thI ki isI taraha akalakadevane bhASya meM ullikhita kAla, paramANu zrAdikI mAnyatAoM para bhI yathocita vicAra kiyA hai / aura unase apane kathana kI saMgati baiThAnekA prayatna kiyA hai / avazya hI kahIM virodha bhI kiyA hai / " aura phira ( tadanantara hI ) yaha Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 030 anekAnta natIjA nikAlA thaa| ki - "isase UparakI ( naM0 2 meM varNita ) zaMkAkA nirasana ho jAtA hai, aura isase mAlUma hotA hai ki kalaMkake sAmane koI dUsarA sUtra pATha nahIM thA, balki unake sAmane svayaM tasvArtha bhASya maujUda thA, jisakA upayoga unhoMne vArtika athavA vArtika ke vivecanarUpameM yathAsthAna kiyA hai / ' (4) cauthe bhAgameM kucha uddharaNoM ko tIna upamArgoM (ka, kha, ga ) meM isa pratijJA ke sAtha diyA thA ki, "unameM kalakadevane bhASya ke astitvakA spaSTa ullekha kiyA hai, itanA hI nahIM usake prati bahumAna kA bhI pradarzana kiyA hai / " unameM se pahalA uddharagA hai "uktaM hi apravacane 'dravyAzrayA nirguNAguNA iti;" dUsarA uddharaNa hai - "kAlopasaMkhyAnamiti cena vakSyamANalakSaNatvAtsyAdetata kAlo'pi kazcidajIvapadArtho'sti tacAsti yadbhASye bahukRtvaH SaD dravyANi ityuktaM zratosyopasaMkhyAnaM kartavyaM iti ? nanna, kiM kAraNaM vakSyamANalakSaNatvAt / " aura tIsarA uddharaNa hai rAjaafrica ntima kArikAkA, jo granthake anta meM 'uktaMca'rUpase dI huI 32 kArikAoMke anantara granthakI mAsi ko sUcita karane vAlI hai / yadyapi vaha mudrita pratimeM nahIM pAI jAtI parantu pUnA AdikI kucha hastalikhita pratiyoM meM upalabdha hai aura vaha isa prakAra hai- " iti tasvArthasUtrANaM bhASyaM bhASitamuttamaiH / yatra saMnihitastarkaH myAthAgamavinirNayaH // " isa taraha pichale do uddharaNoM meM prayukta hue 'bhASye' aura 'mAdhyaM' padoMkA vAcya hI ukta zvetAmbarIya tasvArthA - [Azvina, vIra nirvANa saM0 2466 hotA hai / " sAtha hI, yaha bhI batalAyA thA ki zvetAsvara vidvAn siddhasenagaNi bhI isa (bhASya ) kA 'Itpravacana nAmame ullekha karate haiM / " aura pramANa meM misanakI tatvArthavRttikA yaha vAkya uddhRta kiyA thA - " iti zrImadarhaspravacane tavArthAdhigameM umAsvAtivAcakopajJasUtrabhASye bhASyAnusArieyAM ca TIkAryA siddhase nagaNiviracitAyAM anagArAgAridharma prarUpakaH saptamoSdhyAya: / " gamabhASya sujhAyA thA aura pahale uddharaNa meM prayukta hue 'pravacane' padake viSaya meM spaSTa likhA thA ki "yahA~ pravacanase tatvArtha bhASyakA hI abhiprAya mAlUma ra antameM ukta kArikAkA yaha artha dekara ki "uttama puruSoMne tatvArtha sUtrakA bhASya likhA hai, usameM tarka manihita hai aura nyAya grAgamakA nirNaya hai" yaha natIjA nikAlA thA ki "kalaMkadeva to tasvArthAdhigama bhASyaMsaM acchI taraha paricita the, aura ve tattvArthasUtra aura usake bhASya ke kartAko eka mAnate the / " pro0 sAhaba ke ima yukti- jAla se vaha bAta siddha hotI hai yA ki nahIM jise Apa siddha karake dumarIke gale utAranA cAhate hai, itanI bAnakA vicAra karane ke liye hI ukta 'sampAdakIya vicAraNA' likhI gaI thI; jaisAki usake zurUke nimna prastAvanA vAkya se bhI prakaTa hai-- "yaha saba bAta jima AdhAra para kahI gaI hai athavA jina muddoM Adi (ullekhoM) ke bala para sujhAne kI ceSTAkI gaI hai una parase ThIka -binA kimI vizeSa bAdhA - phalita hotI hai yA ki nahIM, yahI merI isa vicAraNAkA mukhya viSaya hai / " aura isaliye 'vicAraNA' meM pro0 sAhaba kI uktiyoMkI jA~ca karake unheM sadoSa evaM bAdhita middha karate hue itanA hI batalAyA gayA thA ki unake AdhAra para pro0 sAhaba jo natIjA nikAlanA cAhate haiM vaha nahIM nikAlA jA sktaa| isake atirikta 'vizvA Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, kiraNAra] pro jagadIzacandra aura unakI samIkSA raNA' meM apanI orase koI khAsa dAvA upasthita nahIM cauthe bhAgameM sabase pahale "uktaM hi maIpacane" ityAdi kiyA gayA--apanI taraphase kisI naye dAveko peza vAkyako uddhRta karake jo yaha batalAyA thA ki "yahA~ karake sAbita karanA usakA lakSya hI nahIM rahA hai / 'arhatpravacana' se 'tattvArthabhASya kA hI abhiprAya mAlama aisI hAlatameM vicAraNAkI samIkSA likhate hue pro0 hotA hai," aura isakI puSTimeM siddha senagaNike eka mAhabako ucita to yaha thA ki ve unameM una doSoMkA vAkyako uddhRta kiyA thA uma saba para vicAra karate bhale prakAra parimArjana karate jo unakI yuktiyoM para hue maiMne jo apanI 'vicAraNA' prastuta kI thI vaha saba lagAye gaye haiM--arthAt yaha siddha karake batalAta ki isa prakAra hai-- ve doSa nahIM doSAbhASa haiM, aura imaliye unakI yuktiyA~ "'ukta hi barhaspravacane damyAzrayA nirguNA guNA apane sAdhyako middhi karane ke liye nirbala aura amamartha iti' yaha mudrita rAjavArtikakA pATha jarUra hai; parantu nahIM kintu mabala aura samartha haiM / parantu aimA na karake, isame ullikhita 'ahatyavacana' se tattvAryamASyakA hI zrapro0 sAhabane 'vicAraNA' kI kucha bAtoMko hI anyathA bhiprAya hai aimA lekhaka mahodayane jo ghoSita kiyA hai vaha rUpame pAThakoMke sAmane rakhanekA prayatna kiyA hai aura kahA~se aura kaise phalita hotA hai yaha kucha samajhameM nahIM usake dvArA apanI samIkSAkA kucha raga jamAnA cAhA aAtA / isa vAkyama guNoMke lakSaNako liye hue jisa hai, jimakA eka namUnA isa prakAra hai sUtrakA ullekha hai vaha tatvAAdhigamasUtrake pA~caveM adhyAya "zrAge calakara to mukhtAra mAhabane eka vicitra kA 40 vA~ mUtra hai, aura isaliye prakaTarUpameM 'arhatyakalpanA kara DAlI hai / aApakA tarka hai, kyoMki rAja. vacana'kA abhiprAya yahA~ umAsvAtike mUla tatvArthAdhi. vArtika bahuta jagaha azuddha chapA hai, ataeva rAja- gamamatrakA hI jAna par3atA hai-tattvArthabhASyakA nahIM / vAtika meM "uktaM hi mahatpravacane" zrAdi pATa bhI azuddha middhasenagaNikA jo vAkya pramANameM uddhRta kiyA gayA haiM; tathA 'arhatyavacana' ke sthAna para 'ahatyacanahRdaya' hai usameM bhI 'hatpazcana' yaha vizeSaNa prAya: tattvArthAhonA caahiye|" dhigamasatrake liye prayukta huzrA hai--mAtra usake bhASyake isa vAkyameM yaha prakaTa kiyA gayA hai ki liye nahIM / isake mivAya, rAjavAtika ukta vAkyase maiMne yaha dAvA kiyA hai ki "ktahi 'ahaspravacane pahale yaha vAkya diyA huA hai-"ahaspravacanahRdayAdiSu dravyAzrayA niguNAH guNAH' yaha pATha azuddha hai guNopadezAt / " aura tatsambandhI vArtika bhI isa tathA 'arhatpacana' ke sthAna para 'ahatyacana hRdaya' rUpameM diyA hai-"gRNAbhAvAdayu kiriti cennAIsprava honA cAhiye, aura apane isa dAveko michu canahRdayAdiSu guNopadezAt / " isase ullekhita granthakA karane ke liye sirpha yaha ya kti dI hai ki "kyoki rAja- nAma 'mahatpravacanahRdaya' jAna par3atA hai, jo umAsvAtivArtika bahuta jagaha azuddha chapA hai|" parantu maiMne kartRkase bhinna koI dUsarA hI mahatvakA grantha hogA | apanI 'vicAraNA', jise pAThaka dekha sakate haiM, kahIM bahuta sabhava hai ki 'pahapravacanahRdaye' ke sthAna para bhI ukta rUpakA dAvA nahIM kiyA aura na ukta tarka hI 'mahatpravacane' chapa gayA ho / isa mudrita pratike azuddha upasthita kiyA hai| pro0 sAhabane apanI yuktiyoMke honeko prophesara sAhabane svayaM apane lekhake zurUmeM svI. Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [pArivana, bIra nirvAvasaM.2016 kAra bhI kiyA hai| ataH ukta vAsyameM bhAIyavacane' pada haiN| yadi guNa bhI koI tatva hotA to usake viSaya ke prayogamAtrase yaha natIjA nahIM nikAlA jAsakatA ki ko lekara mUnanayake tIna bheda hone cAhiye the-tIsarA akalaMkadevake sAmane vartamAnameM upalabdha hone vAlA mUlanaya guNArthika honA cAhiye thA-parantu vaha tIsarA zvetAmbara-sammata tatvArthabhASya maujada thA, unhoMne naya nahIM hai / ataH guNAbhAva ke kAraNa (dravya ke liye) usake astitvakA spaSTa ullekha kiyA hai aura usake guNaparyAyavAn aimA nirdeza ThIka nahIM hai, samAdhAnarUpameM prati bahumAna bhI pradarzita kiyA hai|' akalaMkadevane to kahA gayA hai---"tatra kiM kAraNaM mahatpravacanahRdayAdiSu isa bhASyameM pAye jAne vAle kucha sUtrapAThIko zrArSaviro- guNopadezAt" / arthAt yaha aApatti ThIka nahIM, kyoMki dhI-anArya tathA vidvAnoMke liye apAhya taka likhA hai| 'mahatpracanahada' Adi zAstroMmeM guNakA upadeza pAyA taba isa bhASyake prati, jisameM vaise sUtrapATha pAye jAte jAtA hai / isake anantara hI una zAstroM ke do pramANa ho, unake bahumAna-pradarzanakI kathA kahA~ taka ThIka ho nimna rUpase uddhRta kiye gaye haiM, jinameMse ekake sAthame sakatI hai, ise pAThaka svayaM samajha sakate haiN|" pramANa granyakI sUcanAke rUpame bahI 'mahatpravacane' pada lagA huA hai aura dUsareke sAthameM pUrva granthase bhinna tAkA isase spaSTa hai ki vicAraNAmeM ukta prakArakA koI dyotaka 'anyatra' pada jur3A huA hai / dAvA athavA tarka upasthita nahIM kiyA gayA hai / 'pahapravacanavadaye ke sthAna para 'mahapravacane ke apanekI "ukta hi mahapravacane dravyAzrayA nigaNa gaNA iti" chaMbhAvanA jarUra vyakta kI gaI hai parantu nizcitarUpase yaha "anyatra coktaMnahIM kahA gayA ki 'mahatpravacane' pATha azuddha hai, jisase vaha dAvekI koTimeM A jAtA-sambhAvanA va guNa iti davayidhANaM damvaviyAropa pajjayo bhnniyo| sambhAvanA hI hotI hai, use dAvA nahIM kaha sakate / aura tehi aNaNaM invaM ajudavasiba hadi nni||1|| iti saMmbhAvanAkI kalpanAkA kAraNa bhI yaha nahIM hai ki inamese pahalA pramANa, kathanakramako dekhate hue, "rAjavArtika bahuta jagaha azuddha chapA hai" jise mere bhAIpravacanahRdayakA aura dUsarA una zAstromase kisI binA kahe bhI merI orama isa bAtako middha karaneke ekakA hai jinakA grahaNa 'mahatpravacanahRdayAdiSu' isa liye heturUpameM prastuta kiyA gayA hai ki ukta "ahaspra. padameM 'mAdi' zabdake dvArA kiyA gayA hai| vacane' pATha azuddha hai; balki yaha kAraNa hai kirAjavArtikake "guNAbhAvAdayu ktiriticecAhatpravacana- "guNA iti saMzA taMtrAntarANAM, pAhatAnA ta hRdayAviSuguNopadezAt" isa vArtika (5, 37, 2) ke dravya paryAyaveti dvitayameva satvaM matabadvitayameva tadbhASyameM yaha bahasa uThA kara ki 'guNa yaha saMjJA anya yopadezAt / brammArthikaH paryAyArthika iti hAveva mUlazAstroMkI hai, zrahaMtoMke zAstroMmeM to drabya aura paryAya bhayo / padi guNopi kacispAta, taviSayeNa mUbanayena ina donoMkA upadeza honese ye do hI tatva haiM, isIse tRtIyena bhavitavyaM / na cAsyasAvitpato guNabhAvAt, dravyArthika aura paryAyArthika aise do mUla naya mAne gaye guNaparyApavaditi nirdezo na yujyate / Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vi .] pro. jagadIzacandra aura unakI samIkSA dUsare pramANa meM dI huI gAthA 'sarvArthasiddhi' meM bhI prophesara jaise vidvAnoM ke liye aisA karanA zobhA bhI nahIM 'uktaM ca'rUpase pAI jAtI hai aura isase vaha kundakundA. detA / astu / di-jaise prAcIna zrAcAryoMke kisI granthako gAthA jAna aba dekhanA yaha hai ki samIcAmeM anya prakArase kyA par3atI hai| aisI hAlatameM kathanake pUrvApara-sambandhako kucha kahA gayA hai| merI (sampAdakIya) 'vicAraNA' kA dekhate hue, 'mahaMstravacane' ke sthAna para 'mahapravacana- jo aMza Upara uddhRta kiyA gayA hai usakI antima hRdaye' pAThake honekI bahuta bar3I saMbhAvanA hai, imI eka paMktiyoMmeM bhASya ke prati akalaMkake bahumAna-pradarzanakI kAraNase maiMne isa saMbhAvanAko kalpanA kI thI, jise bAta para jo ApattikI gaI hai usakA to samIkSA meM kahIM samIkSAmeM prakaTa bhI nahIM kiyA gayA ! aura yahA~ taka koI virodha nahIM kiyA gayA, jisase mAlama hotA hai likha diyA gayA hai ki "isa kalpanAkA koI AdhAra pro.sAhakne merI usa Apattiko svIkAra kara liyA hai| nahIM!! sAtha hI,yaha bAta bhI kaha dI gaI haiki 'yadi maiM zeSa aMzakI samIkSAko kramazaH jyoMkA tyoM nIce diyA kisI hastalikhita prati parase ukta pAThako milAna karane jAtA hai| sAtha hI, pAlocanAko liye hue usakI kA kaSTa uThAtA to mujhe zAyada vaisI kalpanA karanekA parIkSA bhI dI jAtI hai, jisase pAThakoMko usakA mUlya avasara hI na milatA,' jo ukta vivecana tathA Ageke bhI sAtha sAtha mAlUma hotA rahe:spaSTIkaraNakI rozanImeM nirarthaka jAna par3atI hai| kyoMki samIcA- "mukhtArasAhaba likhate haiM-'aI. kucha hastalikhita pratiyoMmeM vahI pATha hone para bhI kathana pravacanakA tAtparya mUlatatvArthAdhigamasUtrase hai, tatvArtha ke pUrvA'parasambandha parase jo natIjA nikAlA gayA hai bhASyase nhiiN|" acchA hotA.10 jugalakizorajI isa usameM koI antara nahIM par3a sakatA / taba 'ahatpravacana' kathanake samarthana meM koI yakti dete|" pada ahatpravacanahRdaye' kA hI saMkSipta rUpa kahA jAmakatA 1 parIcA-yahA~ Dabala inapaTeMDa kAmAz2a ke bhItara hai / bAko pro0 sAhabane apane lekhameM vartamAnake mudrita jo vAkya diyA hai aura jisakA merI orase likhA rAjavArtiko khuda hI adhika azuddha batalAyA thA, isa- jAnA prakaTa kiyA hai vaha usa rUpameM merA vAkya na ho liye maiMne sAyameM yaha bhI likha diyA thA ki "isa kara pro0 sAhaba ke sA~ce meM DhalA huA vAkya hai, jise mudrita pratike azuddha honeko prophesarasAhabane svayaM kucha kATa-chA~Ta karake rakhA gayA hai-isa bAtako apane lekhake zurUmeM svIkAra bhI kiyA hai;" parantu pAThaka 'vicAraNA'kI kAra uddhRta kI huI paMktiyoM para aisA tarka nahIM kiyA thA ki "kyoMki rAjavArtika se sahaja hI mAlUma kara sakate haiN| anyatra bhI vAkyoM bahuta jagaha azuddha chapA hai atev"....|" ke uddhRta karanemeM isa prakArakI kATa chA~Ta kI gaI hai, isa eka namUne aura usake vivecanaparase sApha jo prAmANikatA evaM vicArako dRSTise ucita mAlama prakaTa ki samIkSAmeM sampAdakIya vicAraNAko galatarUpa nahIM hotii| isa kATa-chA~Take dvArA mere vAsyake zurUkA se prastuta karanekA bhI Ayojana kiyA gayA hai, jisase "prakaTarUpameM" jaisA Avazyaka aza bhI nikAla diyA 'samIkSA'samIkSA-padake yogya nahIM rahatI aura na samIkSaka hai, jo isa bAtako sUcita karane ke liye thA ki 'hatyakA usameM koI saduddezya hI kahA jAsakatA hai| sAtha hI vacana' kA abhiprAya prakaTarUpameM (bAhya dRSTise) mUla. Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAsa . [bhAriyana, bIra niva sN024|| tatvArthAdhigama sUtrakA jAna par3atA hai, sarvathA nhiiN| kyA iSTa hai, yaha bhI spaSTa nahIM hotaa|" ( isake bAda zrAbhyantara athavA sAhityake parvAparasambandhakI dRSTise siddhasenagaNikAH vaha vAkyaM phirase diyA hai, jo pro0 vicAra karane para vaha 'ahaMpacanahRdaya' kA vAcaka jAna sAhabake cauthe bhAgako yuktiyoMkA ullekha karate hue paDatA hai, jisake sthAna para vaha yA to galata chapA hai Upara uddhata kiyA jAcukA hai|) aura yA usake liye saMkSipta rUpameM prayukta huA hai, jaisA parISA-ukta vAkyameM prayukta hue "mAtra ki Upara jAhira kiyA jAcukA hai| usake bhASya ke liye nahIM" ina zabdoM parase 'prAyaH' rahI kathanake samarthanameM koI yukti na denekI zabdake iSTako sahaja hI meM samajhA jAsakatA hai / vaha zikAyata, vaha bar3I hI vicitra jAna par3atI hai ! vaha batalAtA hai ki 'mahatpravacana' vizeSaNa, jo 'tatvArthAkathana to 'vicAraNA' meM pukti deneke anamtara hI dhigama' nAmaka sUtrake ThIka pUrva meM par3A hai vaha adhikAMza "isaliye prakaTarUpameM" ina zabdoMse prArambha hotA hai| meM apane uttaravartI vizeSya ( tatvArthAdhigama ) ke liye "uktahi mahatpravacane 'imyAnayA nirguNA guNA' iti," hI prayukta huA hai| kyoMki dUsare nambara para par3e hue isa vAkyameM guNoMke lakSaNako liye hue jisa sUtrakA bhASya' kA "umAsvAtivAcakopajasUtra" yaha vizeSaNa ullekha hai vaha cUMki tatvArthAdhigamasUtrake pAMcaveM adhyA- bhASya zabdake sAtha jur3A huA hai aura tIsare nambara para yakA 40 vA sUtra hai, isaliye prakaTarUpameM 'mahatpava- par3I huI 'TakA' ke do vizeSaNa-bhASyAnusAriNI' aura cana' kA abhiprAya yahA~ umAsvAtike mUlatatvArthAdhi- 'siddhasenagaNiviracitA'-usI TIkAyAM padake zrAge-pIche gamasUtrakA jAna par3atA hai, yaha kathana kyA pro. sAhaba lagehue haiN| isa taraha ukta vAkyameM mUla tattvArthAdhigama kI samajhameM yuktivihIna hai ? yadi hai to aisI samajha sUtra,bhASya aura TIkA tInoM granthoM ke mukhya vizeSaNoMkI kI balihArI hai ! aura yadi nahIM to kahanA hogA ki alaga alaga vyavasthA hai| mUla sUtra aura bhASyakA eka samIkSA meM yukti na denekI zikAyata karake 'vicAraNA' hI pranthakartA mAne jAnekI hAlatameM mUlasUtra (tasvArthAko galatarUpameM prastuta kiyA gayA hai| dhigama) ke 'ahaspavacana' vizeSaNako vahA~ kathaMcit ___ yahA~pa ra itanA aura bhI jAna lenA cAhiye ki bhASyakA vizeSaNa bhI kahA jAsakatA hai--sarvathA nhiiN| 'vicAraNA ke zurU meM jo yaha pachA gayA thA ki rAja parantu isakA yaha zrAzaya nahIM ki jahA~ bhI 'arhatpravacana' vArtika ke ukta vAkyameM ullekhita 'aIyavacana' se kA ullekha dekhA jAya vahA~ use tatvArthAdhigamasUtrakA tatvArthabhASyakA hI abhiprAya hai-mUlasUtrakA nahIM,aisA .. prastuta bhASya samajha liyA jAya / ainA samajhanA nitAjo pro0 sAhabane ghoSita kiyA hai vaha kahA~se aura kaise' nta bhrama tathA bhUla hogA / isI anekAntakA dyotana phalita hotA hai ? usakA samIkSAmeM koI uttara athavA * karaneke liye ukta vAkyameM 'prAyaH'' tathA 'mAtra' jaise samAdhAna nahIM hai| zabdoMkA prayoga harA hai| jo kathanake paryAparasambaMdha / 2 samIpa-"siddhasenagaNike vAkyameM ahatyacana parase bhale prakAra samajhA jAsakatA hai| vizeSaNa prAyaH tatvArthAdhigamasUtrake liye hai, mAtra samIcA-"yahA~ [siddhasenagaNi ke ukta vAkyameM] usake bhASyake liye nahIM / " yahA~ prAyaH zabdase Apako ahatpavacane, tattvArthAdhigame aura umAsvAtivAcakopaca Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, miNa 1] . mo. jagadIzacandra aura unakI samIkSA sUtramASye-ye tIno pada saptamyanta hai / umAsvAti- 'tattvArthAdhigama nAmake ahatyavacanameM, umAsvAtivAcakopacasUtrabhASyase spaSTa hai ki umAsvAtivAcakakA vAcakopajJasUtrabhASyameM, aura bhASyAnusAriNI TIkAmeM, svopaja koI bhASya hai| isakA nAma tatvArthAdhigama hai| joki siddhasenagaNi-viracita hai, anagAra (muni) aura ise ahatpravacana bhI kahA jAtA hai| svayaM umAsvAtine agAri (gRhastha) dharmakA prarUpaka sAtavA~ adhyAya samApta apane bhASyakI nimna kArikAmeM isakA samarthana kiyA huzrA / ' aura isaliye pro0 sAhanakA 'pakhavacane Adi tavArthAdhigamAkhyaM maharya saMgrahaM baghuprathaM / tIna sasabhyanta padoMko eka hI grantha 'bhAvya kA vAcaka vapayAmi ziSyahitamimamahaMdavanaikadezasya // " samajhanA aura yaha batalAnA ki bhASyakA nAma 'tatvArthA dhigama' hai aura umIko 'arhatpavacana' bhI kahA jAtA hai, 1 parIkSA-yaha ThIka hai ki 'arhatpavacane' Adi nitAnta bhramamUlaka hai / bhASyakA nAma na to 'tattvArthAtInoM pada saptamyanta hai; parantu saptamyanta hone mAtrase dhigama' hai aura na 'ahatpavacana', 'tatvArthAdhigama' mUlakyA siddha hotA hai ? yaha yahA~ kucha batalAyA nahIM gayA ! sUtrakA nAma hai aura 'arhatyavacana' yahA~ 'ahatpravacanayadi saptamyanna hone mAtra pro0 sAhabako yaha batalAnA saMgraha' ke sthAna para prayukta huA hai, jo ki mUlatatvArtha iSTa ho ki jo jo pada saptamyanta haiM ve saba eka hI anya sUtrakA hI nAma hai; jaisAki raoNyala eziyATika sosAke vAcaka hai to kyA ukta vAkyameM prayakta hae dUsare iTI kalakattA dvArA saMvat 1656 meM prakAzita tatvAryAsasamyanta padoM-'TIkAyo' zrAdikA vAcya bhI zrApa dhigamasUtrake nimna saMdhivAkyase prakaTa haieka hI grantha batalAe~ge? yadi aisA na batalAkara TIkA ko bhASyame alaga grantha batalAeMge to phira TIkA aura "iti tatvArthAthigamAsye'haMstravacanasaMgrahe devagatibhASyase bhinna mUla 'tattvArthAdhigama' sUtrako vahA~ alaga pradarzano nAma caturtho'dhyAyaH smaasH|" grantharUpase ullekhita batalAne meM kyA Apatti ho sakatI hai ? siddhasenakI tatvArthavattimaM to mUlamatra, satrakA tatvArthasatrake isa saMskaraNa meM, jo bahutasI graMtha. bhASya aura bhASyAnumAriNI TIkA tInoM hI zAmila haiM pratiyoM ke AdhAra para bhASya-sahita mudrita huA hai, sarvatra aura tInoM hI kI samAtiko liye hue maptama adhyAyakA saMdhivAkyoM meM 'tatvArthAdhigama' aura 'arhatpravacanasaMgraha' ukta saMdhivAkya (puSpikA ) hai| aimA bhI nahIM ki ye donoM hI nAma mUlasUtrake diye haiM / tatvArthasatrakI jisa saptama adhyAyakA jo viSaya 'anagArAgAri-dharmaprarupaNa' saTippaNa pratikA paricaya maiMne anekAntake vIrazAsanAGka' batalAyA hai vaha mUlasUtrakA viSaya na hokara bhASya tathA meM diyA thA usameM bhI marvatra 'iti tasyAdhigamehaba. TIkAkA hI viSaya ho / aimI hAlatameM 'tattvArthAdhigame pacanasaMgrahe prathamo (dvatIyo, tRtIyo.") 'dhyAyaH' padako usake 'mahapravacane' vizeSaNa-sahita mUlatattvArtha- rUpase mUlasUtrake liye inhIM donoM nAmoMkA prayoga kiyA sUtrakA vAcaka na mAnanA yuktizanya jAna par3atA hai| hai / khuda siddhasenagaNikI TIkAmeM bhI dUsare aneka vAstavameM ukta vAkyakA artha isa prakAra hai- sthAnoM para jahA~ bhASyakA nAma bhI sAthameM ullekhita Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [bhArivana, vIra nirvANa saM02415 nahIM hai, inhIM donoM nAmoMkA mUlasUtrake liye prayoga bhASyakA nahIM-bhASyakA parimANa to usase kaI guNA pAyA jAtA hai, jisake do namUne isa prakAra hai- adhika hai / granthake bahuartha aura laghu (alpAkSara) "iti satyAdhigame'IpravacanasaMgrahe bhASAnusAriNyAM vizeSaNa bhI usake sUtragraMtha hone ko hI batalAte haiM, ataH tatvAryaTokApA(vRttau)saMvara(mora) svalpavirUpako navamo ima viSayamaM koI saMdeha nahIM rahatA ki 'tatvAryAdhigama' (dazamo)'dhyAyaH / " aura 'ahaspravacanasagraha' ye donoM mUla tatvArthasUtrake hI isake atirika bhASyakI jisa kArikAko pro0 nAma hai-usake bhASyake nhiiN| sAhabane apane kathanakI puSTimeM pramANarUpase peza kiyA aura isaliye rAjavArtika ke ukta vAkyameM prayukta hai usameM bhI 'tattvAryAdhigama' yaha nAma mUla sUtragraMtha : hue 'bharhaspravacane' pada parase pro0 sAhabane jo yaha (bahartha laghugraMtha ) kA batalAyA hai aura sAtha hI use natIjA nikAlanA cAhA thA ki usase tatvArthamASyakA 'ahaMdacanaikadezakA saMgraha' banalAkara prakArAntarase hI abhiprAya hai vaha nahIM nikAlA jA sakatA, aura na usakA dUsarA nAma 'ahatpravacanasaMgraha' bhI sUcita kiyA usake AdhAra para yaha phalita hI kiyA jA sakatA hai hai-bhASyake liye ina donoM nAmoMkA prayoga nahIM kiyA ki 'akalakadevake sAmane vartamAnameM upalabdha honevAlA hai, jaisA ki pro0 sAhaba samajha baiThe haiM ! cunA~ce khuda zvetAmbara-sammata tatvArthabhASya maujUda thA aura unhoMne pro0 sAhabake mAnya vidvAn siddhasena gaNi bhI isa sasake dvArA umake astitvakA spaSTa ullekha kiyA hai kArikAkI TIkAmeM aisA hI sUcita karate haiM,ve 'tatvArthAdhigama' ko isa satragranthakI anvartha (gauNyAkhyA ) tathA usake prati bahumAna bhI pradarzita kiyA hai|' kheda saMzA batalAte haiM aura sAfa taurase yahA~ taka likhate haiM nA hai ki pro0 sAhabako itanA bhI vicAra nahIM pAyA ki ki jisa laghugrantha ke kathanakI pratijJAkA isameM ullekha rAjavArtikake ukta vAkyameM jisa sUtra ('dravyAzrayA hai vaha mAtra dosau zloka-jitanA hai / yathAH niguNA guNAH' ) kA ullekha hai vaha bhASyakI koI "tattvArtho'dhigamyate'nenAsmin vesi tasvArthAdhigamaH, paMkti na ho kara mUlatatvArthasUtrakA vAkya hai, aura isaliye prakaTarUpameM 'hatpravacana' kA yadi koI dasarA ipamevAsya gauNyAkhyA nAmeti tatvArthAdhigamAkhyastaM, bahvayaM saca brahaH bahuvipulo'rtho'syeti baharthaH sapta artha liyA jAya to vaha umAsvAtikA mUlatatvArthAdhipadArthaniryavaetAbAzca zeyaviSayaH / saMgrahaM samAsaM, jaghu gamasatra honA cAhiye, na ki usakA bhASya ! phira usa graMtha shvokytpmaan|" artha taka to unakI dRSTi hI kahA~ pahu~catI, jisakA spaSTIkaraNa Upara parIkSA naM. 2 meM aura usake pUrva dosau zloka jitanA pramANa mUlagraMthakA hI hai, kiyA jA cukA hai| bahuta sabhava hai ki prathama lekhake * 'umAsvAtivAcakopajJasUtrabhASye' isa prakArase likhate samaya pro0 sAhabake sAmane rAjavArtika aura bhASyakA nAma sAthameM ullekha karane vAlA pada sAtaveM siddhasenakI TIkA na rahakara unake noTama hI rahe ho adhyAyako chor3a kara anya kisI bhI adhyAyake antameM tathA sAthameM paM0 sukhalAlajIkI hindI TIkAkI prastAnahIM pAyA jAtA hai| vanA bhI rahI ho aura unhIM parase Apane apane lekhakA Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mo.jagadIzacandra paura unakI samIkSA saMkalana kiyA ho, aura samIkSAke samaya bhI una granthoM aura prakalaMkake kathanakI dRSTi prakalaMkake sAtha / ko dekhanekI z2arUrata na samajhI ho| isIse Apa apanI merI kathanadRSTise, jo bAta Apattike yogya nahIM, samIkSAmeM koI mahatvakA kadama na uThA sake hoM aura akalaMkakI kathana dRSTi se vahI Apatti ke yogya ho prApakI yaha saba samIkSA mahaja uttarake liye hI uttara jAtI hai taba akalaMka merI kathanahaSTise apanA likhe jAneke rUpameM likhI gaI ho| kathana kyoM karane lage ? usakI kalpanA karanA __. samI--"isake atirikta kucha hI pahile hI nirarthaka hai| pakalaMkake kathanakI dRSTi unake mukhtAra sAhaba kaha cuke haiM ki "aItyavacana' vizeSaNa usa vArtika tathA vArtikake bhASyameM saMnihita hai mUla tatvArthasUtrake liye prayukta huA hai" to phira yadi jisakA ullekha Upara 'vicAraNA' ko uddhRta akalaMkadeva "ukta hi mAdhavacane 'imyAnayA niguNA karaneke anantara kI gaI vivecanAmeM kiyA gayA hai / guNAH" kahakara yaha ghoSita kareM ki ahaMpacanameM usake anusAra 'arhatpravacana' se akalaMkakA abhiprAya arthAt tatvArthasatrameM ( svayaM mukhtArasAhabake hI kathanA- 'ahatpravacanahRdaya' kA jAna par3atA hai-umAsvAtike nusAra ) "iNyAzrayA nirguNA guNAH" kahA hai to tatvArthasUtrakA nahIM | umAsvAti ke 'guNaparyAyavadAmya' isameM kyA Apatti ho sakatI hai ? 'arhatpravacana' pATha isa sUtrameM pAe hue 'guNa' zabdake prayoga para to vahA~ ko azuddha batAkara usake sthAnameM 'hatpravacanahRdaya' yaha kahakara Apatti kI gaI hai ki 'guNa' saMzA anya pAThakI kalpanA karanekA to yaha artha nikalatA hai ki zAstroMkI hai,AItoM ke zAstroM meM to dravya aura paryAya ina arhatpravacanahRdaya nAmakA koI sUtragrantha rahA hogA, tathA donoMkA upadeza honese ye hI do tattva hai, isIse dravyA"vapAzrayA nirguNA guNAH" yaha sUtra tatvArtha sUtrakA na rthika aura paryAyArSika aise do mUla naya mAne gaye hai| hokara usa aIpravacanahRdayakA hai jo anupalabdha hai|" yadi 'guNa' bhI koI vastu hotI to usake viSayako ne parI-yahA~ bhI DabalainvaTeMDa kAmAjake bhItara kara mUlanayake tIna bheda hone cAhiye the; parantu tIsarA diye hue mere vAkyako kucha badala kara rakhA hai aura mUlanaya (guNArthika ) nahIM hai / ataH guNopadezake vaha tabadIlI usase bhI bar3hI car3hI tathA anarya-kAriNI hai abhAvake kAraNa sUtrakArakA dravya ke liye guNaparyAyavAn jo isI vAkyako isase pahalekI samIkSA (naM0 1) meM aisA nirdeza karanA ThIka nahIM hai / aura phira isa dete hue kIgaI thI / zurukA vaha 'prakaTarUpameM' aMza Apattike samAdhAnameM kahA gayA hai ki vaha isaliye isameMsa bhI nikAla diyA gayA hai jo mere kathanakI dRSTi ThIka nahIM hai kyoMki 'arhatmavacana hRdaya' zrAdi zAstroM meM ko batalAne vAlA thA aura jisakI upayogitA evaM guNakA upadeza pAyA jAtA hai, aura isake dvArA yaha AvazyakatAdiko parIkSA naM 1 meM batalAyA jA cukA sUcita kiyA gayA hai ki 'aItpravacanahRdaya' jaise hai| astu, merA vAkya jisa rUpase Upara uddhata 'vicA- prAcIna granthoM meM pahalese guNatattvakA vidhAna hai, umAraNa meM diyA huA hai use dhyAnameM rakhate hue, isa svAtine vahIMse usakA grahaNa kiyA hai, isaliye unakA samIkSAkA adhikAMza kathana avicArita ramya jAna yaha nirdeza aprAmANika tathA Apattike yogya nahIM hai| par3atA hai| vAstavameM mere kathanakI dRSTi mere sAtha hai pramANameM do zAstroMke vAkyoMko uddhRta kiyA hai, Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .10 [bhArikhana, vIra nirNaya jinameMse eka to mukhyatayA nAma lekara ullekhita lie isa prakArake kathanameM koI sAra nahIM ki 'aI. 'pravacanAdaya' kA aura dUsarA 'Adi' zabdake dvArA pravacanahRdaya nAmakA koI anya aba taka kahIM sunane ullekhita kisI anya granthakA honA cAhiye / sAtha hI meM nahIM pAyA athavA usakA kahIM para ullekha nahIM ye donoM graMtha umAsvAtise pUrvavartI hone cAhiye; tabhI milatA / ' rAjavAtikameM usakA spaSTa ullekha hai inake dvArA ukta ApattikA parihAra ho sakatA hai| aura vaha kucha kama mahatvakA nahIM hai| isase pahale yadi pahale vAkya ke sAtha pramANagraMthakI sUcanAke rUpameM 'ahaM. arhatpravacanahRdayakA nAma nahIM sunA gayA to vaha aba tapravacane' pada lagA huA hai, jisakA mUlarUpa yA to sunA jAnA cAhiye / saikar3oM mahatvake graMtha race gaye haiM, usake pUrvavartI bhASya aura vArtika ke anusAra 'ahatprava- jinake Aja hama nAma taka bhI nahIM jAnate aura jo canahRdaye' hai aura yA vaha usake liye prayukta huzrA uma- naSTa ho cuke athavA luptaprAya ho rahe haiM, unamese koI kA saMkSipta rUpa hai / isa graMthakA jo vAkya udhata kiyA graMtha yadi kahIM ullekhita mila jAya yA upalabdha ho hai vaha "dravyAzrayA nirguNA guNAH" hai / yaha vAkya jAya to kyA usake astisvase mahaja isaliye inakAra yadyapi umAsvAtike tatvArthasatrameM pAyA jAtA hai| parantu kiyA jAsakatA hai ki usakA nAma pahalese sunane meM vaha mUlataH umAsvAtike tasvArthasatrakA nahIM ho sakatA; nahIM AyA thA ? yadi nahIM to phira ukta prakArake kyoMki umAsvAtikI satraracanA para uThAI gaI ukta kathanakA kyA natIjA, jo pro0 sAhayakI samIkSAmeM aApattikA parihAra unhIM ke zAstravAkyase nahIM kiyA abhyatra (lekhake zurUmeM) prakIrNaka rUpase pAyA jAtA jA sakatA-vaha asaMgata jAna par3atA hai| aimI hAlata hai ? aise graMthoMkA to kucha bhI anusandhAna milane parameM yaha mAnanA hogA ki umAsvAtine apane granthameM surAg2a calane para-unakI khojakA pUrA prayatna honA ukta vAkyakA saMgraha 'ahatpravacanahRdaya' grantha parase caahiye| kiyA hai| unakA tatvArthasUtra arhatpravacanakA eka- samIcA-"zvetAmbara granthoM meM zrAgamoMko nithadezasaMgraha honese, isameM ApattikI koI bAta bhI nahIM pravacana athavA arhatpravacana ke nAsasaM kahA gayA hai / hai / aura isaliye 'bhahaspravacane' padako mahaspravacana- svayaM umAsvAtine apane tattvArthAdhigamabhASyako 'pahahRdaye' padakA azuddharUpa athavA sakSiptarUpa kalpanA vacanaikadeza' kahA hai, jaisA Upara A cukA hai / bahakarane para jo artha nikalatA hai use nikalane dIjiye, pravacanahadaya arthAt mahatmavacanakA hRdaya, eka deza isameM bhayakI koI bAta nahIM hai; kyoMki ukta kalpanA athavA sAra / isa taraha bhI arhatpravacanahRdayakA lakSya nirarthaka nahIM hai / akalaMkadevane bahuta spaSTa zabdoMmeM bhASya ho sakatA hai / athavA ahamavacana aura ahaspa'bahatpravacanahRdaya' prathake astitvakI sUcanA kI hai| vacanahRdaya donoM ekArthaka bhI ho sakate haiN| hamArI unake 'mahatvAcanaharayAdiSu padameM prayukta hue 'pAdi' samajhame bhASya, vRtti, aItyavacana aura ahatyavacanahRdaya zabdase aura do zAstroMke vAkyoMko pramANameM uddhRta ina sabakA lakSya umAsvAtikA prastuta bhASya hai / jaba karanese usakI sthiti aura bhI spaSTa ho jAtI hai, aura taka arhatpravacanahRdaya zrAdi kisI prAcIna granthakA kahIM vaha ati prAcIna sUtragraMtha jAna par3atA hai / aura isa- ullekha na mila jAya, taba taka paM0 jugalakizorajIkI Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..kiraNa ] mo.jagadIrAna aura unakI samI. kalpanAzrIkA koI AdhAra nahIM mAnA jA sktaa|" apane prathama lekha meM prastuta kiyA thA aura jinheM, ApakI 2 parIkSA-samIkSAke isa aMzameM kucha bhI sAra yuktiyoMkA paricaya dete hue,Upara(bhAga naM. meM)uddhata mAlUma nahIM hotaa| isameM adhikA~za bAteM aisI haiM jina kiyA jA cukA hai, ve zvetAmbara-sammata prastuta bhASyake para UparakI parIkSAoMmeM kAfI prakAza DAlA jA cukA ullekha nahIM hai, yaha bAta sampAdakIya vicAraNAmeM spaSTa hai athavA una parIkSAoMkI rozanImeM jinakI AlocanA kI jA cukI hai / spaSTa karate hue rAjavArtikako antima karake unheM sahaja hI meM niHsAra pramANita kiyA jA kArikAke ullekha-viSayameM jo yuktiyAM dI gaI zrI una sakatA hai / imaliye una para punaH adhika lisvanekI para isa samIkSAmeM koI Apatti nahIM kI gaI, jisase aisA jarUrata nahIM; yahA~ saMkSeparUpame itanA hI kaha denA mAlUma hotA hai ki pro0 sAhabane unheM svIkAra kara paryApta hogA ki-digambara granthoMmeM bhI bhAgamoMke liye liyA hai-arthAt yaha mAna liyA hai ki usa antima arhaspravacana jaise nAmoMkA ullekha hai, 'Upara A cukA kArikAmeM prayukta hue 'bhASya" padakA abhiprAya rAjavAhai' ina zabdoM ke dvArA 'tasvArthAdhigamAkhyaM nAmako jisa tika nAmaka tatvArthabhASyake sivA kisI dUsare bhASyakA kArikAkI ora saMketa kiyA gayA hai usameM 'tatvArthAdhi- nahIM hai / dUsare ullekhako iSTasiddhi ke liye asaMgata aura gama' nAmake mUlamanthako, 'ahadvacanaikadeza' kahA hai- asamartha batalAte hue jo yuktiyAM dI gaI thIM unase bhASyako nahIM, ahatpravacanahRdayakA lakSya bhASya kisI abhI taka pro0 sAhabako saMtoSa nahIM huzrA, isaliye prakAra bhI nahIM ho sakatA-vaha mUlasUtra graMtha hai aura unakI samIkSAkA isa lekhameM Age cala kara vizeSa umAsvAtike tatvArthasUtrase pahalekA racA honA cAhie, vicAra kiyA jAyagA; sAthameM 'vRtti' kA jo nayA 'arhatpravacana'kA prayoga yadi 'ahatyavacanahRdaya' ke sthAna ullekha samIkSAmeM upasthita kiyA gayA hai usa para bhI para saMkSeparUpameM kiyA gayA ho to donoM ekArthaka bhI vicAra kiyA jAyagA, aura isa saba vicAra-dvArA yaha ho sakate haiM, anyathA nahIM; 'ahatpravacanahRdaya' zrAdi do spaSTa kiyA jAyagA ki bhASya aura vRtti donoMke ullekha prAcInagrayoMkA spaSTa ullekha akalaMka ke rAjavArtikameM iSTasiddhi ke liye unheM prastuta bhASyake ullekha batalAne mila rahA hai, isaliye "jaba taka kahIM ullegva na mila ke liye-paryApta nahIM haiN| bAko arhapravacana aura ahaM. jAya taba taka pa0 jugalakizorajIkI kalpanAoMkA tpravacanahRdayake uka ullekhoMke viSayameM Upara yaha spaSTa koI AdhAra nahIM mAnA jA sakatA" yaha kathana korA kiyA hI jA cukA hai ki ve prastuta bhASya to kyA, pralApa jAna par3atA hai| umAsvAtike mUla tatvArthasUtrake bhI ullekha nahIM haiN| aba rahI prophesara sAhabakI mamajhakI bAta, zrApakI yahA~ para maiM itanA aura bhI batalA denA cAhatA samajhake anusAra rAjavArtika meM jahA~ kahIM bhI bhASya,vRtti, hU~ ki 'pravacana'kA artha zrAgama hai ("pAgamo siddhato ahatyavacana aura ahatpavacanahRdaya ina nAmoMkA ullekha pavayaNamidi ebaho"-dhavalA ) aura isaliye 'ahaMhai una sabakA lakSya umAsvAtikA ( umAsvAtike nAma pravacana' kA artha huA adAgama-jinAgama prAdi / para car3hA huA ) prastuta tattvArthabhASya hai| parantu yaha ahatpravacanako kalaMkadevane jinapravacana, jainapravacana, samajha ThIka nahIM hai| bhAjyake jina do ullekhoko mApane prAItapravacana, AItanAgama aura paramAgama baise nAmoM Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 090 anekAnta [Azvina, vIranirNaya saM0 2066 isa kathana meM virodha AAegA jisameM bhAgya, vRtti, brAvacana aura arhasyapravacanahRdaya ina sabakA eka lakSya umAsvAtikA prastuta bhASya batalAyA gayA hai| astu / UparakI ina saba parIkSAoM parase spaSTa hai ki prophesara sAhaba kI samIkSAoM meM kucha bhI tathya athavA sAra nahIM hai, aura isaliye ve cauthe bhAgake 'ka' upabhAga meM dI huI apanI pradhAna yukti kA samarthana karane aura usa para kI gaI sampAdakIya vicAraNAkA kadarthana karake use sasya athavA ayaka ThaharAne meM bilkula hI asamartha rahe haiN| 'ga' upabhAgakI yukti athavA mudde para jo vicAraNA kI gaI thI usakI koI samIkSA Apane kI hI nahIM, aura isaliye ume prakArAntarase mAna liyA jAna par3atA hai, jaisA ki pahale jAhira kiyA jA cukA hai| aba rahI 'kha' ubhAga ke mudde (yukti) kI bAta, pro0 sAhabane rAjavArtikase "kAlopasaMkhyAnamiti ceca yacaya mANalacaNatvAt -- sthAdetat kAlo'pi kamidajIvapadArtho'sti yadbhASye bahakRtvaH paddravyANi itya ukaM, zravo'syopasaMkhyAnaM kartavya iti ? tana, kikAracaM vayamAyala uNatvAt, " ina aMzako uddhRta karake yaha pratipAdana kiyA thA ki akalakadevane isameM prastuta zvetAmbarIya bhASyakA saSTa ullekha kiyA hai| isa para zrApatti karate hue maiMne apanI jo 'vicAraNA' upasthita kI thI vaha nimna prakAra hai: -- ullekhita kiyA hai aura use 'zrahaMtpokta' 'anAdinidhana' jaise vizeSaNoMse vizeSita karate hue yahA~ taka likhA hai ki vaha saMpUrNa zAnoMkA zrAkara hai-kalpa, vyAkaraNa, chaMda aura jyotiSAdi samasta vidyAnoMkA prabhava (utpAda) usIse hai / jaisA ki nIce ke kucha avataraNoMse prakaTa hai "AIte hi pratracane 'mAdinidhane 'haMdAdibhiH yathA kA abhiyAnadarzanAtizayaprakAzairavadyotitArthasAre rUDhA etAH (dharmAdayaH) saMjJA zeSAH / " 018 " tasmin janapravacane nirdiSTo'hiMsAdilo dharmaityucyate / " -- pR0231 "AtA bhagavatA preoke paramAgamepratiSiddhaH prANibadhaH" "Arhatasya pravacanasya paramAgamasvamasiddhaM tasya puruSakRtitve sati prayukteriti tamra, kiM kAraNaM 1 atizaya jJAnAkaratyAt / " "svAmmatasampatrApi atizayajJAnAvi dRzyante pArada jyotiSAdIni tatonaikAntikasyAt nAyaM heturiti / va / kiM kAraNaM 1 ata eva teSAM saMbhavAt / zrArhatameva pravacanaM teSAM prabhavaH / " "AIsameva pravacanaM sarveSAM pratizayajJAnAnAM prabhava iti zraddhAmAzrametat na yukticamamiti / tatra ..... / tathA sarvAtizayajJAnavidhAnasvAt jainameva pravacanaM bhAkara ityavagamyate / " -10235 aisI hAlata meM kalaMkakI dRSTise 'pravacana ' zrathavA zrAtapravacanakA vAkya prastuta zvetAmbarIya bhASya nahIM ho sakatA / ina avataraNoM meM zrAe hue zraItpravacana ke ullekhoM ko bhI pro0 sAhaba yadi ukta bhASya ke hI ullekha samajhate haiM to kahanA hogA ki yaha samajha ThIka nahIM hai -- sadoSa hai / aura yadi nahIM sama te to unakI yaha pratijJA bASita ThaharegI athavA unake * "cauthe nambara ke 'kha' bhAgameM rAjavArtikakA jo avataraNa diyA gayA hai usameM prayukta hue " yadbhASye bahu kRtyaH SaDvyANi ityukta" isa vAkyameM jisa bhASya kA ullekha hai vaha zvetAmbara sammata vartamAnakA bhASya nahIM ho sakatA; kyoMki isa bhASyameM bahuta bAra to kyA eka bAra bhI 'baDhGgavyANi' aisA kahIM ullekha athavA vidhAna nahIM miltaa| isameM to spaSTa rUpa se pA~ca hI Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3,kiraNa 121 pro. jagadIzacandra aura unakI samIkSA mAnegaye haiM, jaisAki pAMcaveM adhyAya ke 'dravyANi haiM-aura tIsare sUtrake bhASyameM yahAMtaka likhate jIvAzca' isa dvitIya sUtrake bhASyameM likhA hai- haiM ki ye dravya nitya haiM tathA kabhI bhI pAMcakI "ete dharmAdayazcatvAro jIvAzca paMcadravyANi ca saMkhyAse adhika athavA kama nahIM hote,aura unakI mavantIti" aura phira tRtIya sUtrameM zrApa hupa isa bAtako siddhasenagaNi ina zabdoMmeM puSTa karate 'avasthitAni' padakI vyAkhyA karatehuma isI bAta hai ki kAla kisIke matase dravya hai parantu umAsvAti ko isa tarahapara puSTa kiyA hai ki-"na hi kadAci- vAcakake matase nahIM, veto dravyoMkI pAMcahI saMkhyA saMcatvaM bhUtArthatvaM ca vyabhicaranti" arthAt ye dravya mAnate haiM, taba prastuta bhASyameM SaDdravyoMkA vidhAna kabhI bhI pAMcakI saMkhyAse adhika athavA kama nahIM kaise hosakatA hai / auraSadravyoMkA vidhAna mAnane hote / siddhasena gaNIne mI una tIsare sUtrakI para ukta vAkyoM ko asatya athavA anyathA kaise apanI vyAkhyAmeM isa bAtako spaSTa kiyA hai aura siddha kiyA jAsakatA hai ? parantu spaSTa zabdoMmeM likhA hai ki, 'kAla kisIke matase dravya hai parantu aisA kucha bhI na batalAkara prophesara sAhabane prastuta umAsvAti vAcaka ke mavase nahIM, ve do dravyoMko viSayako yoM hI ghumA-phirAkara kucha gar3abar3ameM DAlane pAMca hI saMkhyA mAnate haiN| yathA- kI ceSTA kI hai, aura jaise vaise merI vicAraNAke "kAlazcekIyamatena dravyamiti vakSyate, vAcaka- uttarameM kucha-na-kucha kahakara nivRtta honA cAhA hai| mukhyasya paMceveti / vicArakA yaha tarIkA ThIka nahIM hai| astu, aba maiM aisI hAlatameM yaha spaSTa hai ki akalaMkadevake kramazaH isa viSayakI bhI samIkSAoM ko letA hU~ mAmane koI dUsarA hI bhASya maujUda thaa| aura parIkSA dvArA unakI niHsAratAko vyaka merI isa vicAraNAko sadoSa ThaharAne aura karatA hai| apane abhimatako puSTa karane athavA isa atako samIkSA-"zvetAmbara bhAgamoMmeM kAladravyasatya siddha karane ke liye ki rAjavAvikake ra sambandhI do mAnyatAoMkA kathana AtA hai| bhagavAkyameM jisa bhASyakA ullekha hai vaha zvetAmbara- vatIsUtrameM dravyoMke viSayameM prazna hone para kahA sammata vartamAnakA bhASya hI hai, isakI khAsa jarUrata gayA hai-"kaiNaM bhaMte ! davyA pamatA! goyamA ! thI ki propsAhaba kamase kama tIna pramANa bhASyase cha davvA panattA / taM jahA-dhammasthikAe jAva gese uddhRta karake batalAte jinameM "padvyANi' zraddhAsamaye" arthAn dravya chaha hai, dharmAstikAyase jese par3ha prayogoMke dvArA chaha dravyoMkA vidhAna lekara kAladravya vaka / Age calakara kAladravyake pAyAjAvA ho; kyoMki "bahukRtvaH' (bahuta bAra) pada sambandhameM prazna hone para kahA gayA hai-"kimiyaM kA vAcya kamase kama tIna bAra to honA hI caahie| bhate kAloti pacuccai ? goyamA jIvA ceva sAthahI, yaha bhI batalAneko jarUrata thI ki jana ajIcA ceva" arthAt kAladravya koI svatantra dravya bhASyakAra dUsare sUtrake bhASyameM dravyoMkI saMkhyA nhiiN| jIca aura ajIva ye do hI mukhya dravya hai| mvayaM pAMca nirdhArita karate haiM ise ginakara batalAte kAla inakI paryAyamAtra hai| yahI matabheda ummasvAti Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAMta azvina, vIranirvANa saM0 2466 ne "kAlazcetyeke" sUtra meM vyakta kiyA hai| isakA athavA use jIva ajIva kI paryAya nahIM batAyA" yaha matalaba nahIM umAsvAti kAladravyako nahIM mAnate, nirarthaka jAna par3atA hai| unhoMne kahIM bhI kAlakA khaNDana nahIM kiyA,athavA samIkSA-"kAyagrahaNaM pradezAvayavabahutatvArthause jIva ajIvakI paryAya nahIM btaayaa|" maddhAsamayapratiSedhArtha ca" bhASyakI isa paMktikA 6 parIkSA-'kAlazcetyeke' sUtra meM kyA mata- bhI yahI artha hai ki "ajIvakAyA dharmAdharmAkAzabheda vyakta kiyA gayA hai, isake liye sabase acchI pudgalAH" sUtra meM 'kAya' zabdakA grahaNa pradezabahutva kasauTI isakA bhASya haiM, aura vaha isa prakAra hai- batAne ke liye aura kAladravyakA niSedha karane ke 'eke tvAcAryA vyAcakSate kAlo'pi drvymiti|' liye kiyA gayA hai| kyoMki kAladravya bahupradezI isameM sirpha itanA hI nirdeza kiyA hai ki 'koI honese (1) kAyavAn nhiiN| isase spaSTa hai ki umAkoI prAcArya to kAla bhI dravya hai aisA kahate haiN| svAti kAla ko svIkAra karate haiM, anyathA usakA arthAt kucha AcAryoM ke matase dharma, adharma, AkAza, niSedha kesA ? yahAM prazna ho sakatA hai ki phira pudgala aura jIva ina pAMca dravyoMke atirikta kAla "dharmAdIni na hi kadAcitsaMcatvaM vyabhicaranti" bhI chaThA dravya hai, jisakA spaSTa Azaya yaha hotA isa bhASyakI paMktikA kyA artha hai ? isakA uttara hai ki granthakAra ke mata se kAla koI pRthaka dravya hai ki yahAM paMcattva kahanese umAmbAtikA abhiprAya nahIM hai, aura isaliye unakI ora se isa grantha meM pAMca dravyoMse na hokara pAMca astikAryoMse hai| chaha dravyoM kA vidhAna kiyA gayA hai, aisA nahIM kahA umAsvAti kahanA cAhate haiM ki astikAyarUpase jA sakatA / yadi sUtrakAra ke mata se kAla koI pAMca dravya haiM; kAla kA kathana Age calakara khataMtra dravya na hokara jIvaajIva kI paryAya mAtra hai. 'kAlazcetyeka' sUtrase kiyA jaaygaa| aura isI mata ko isa sUtra meM, dUsare mata ko parIkSA--yaha samIkSA bar3I hI vicitra dUsaroM kA batalAte hue, vyakta kiyA gayA hai to phira jAna par3atI hai| isameM bhASyakI eka paMktikA artha yaha kase kahA jA sakatA hai ki isa sUtra ke raca- dete hA jaba eka ora yaha batalAyA gayA hai ki yitA umAsvAti kAla ko 'dravya' mAnate haiM athavA 'kAya' zabda kA grahaNa kAladravyakA niSedha karaneka unhoMne dravya rUpa se kAlakA khaNDana nahIM kiyA ? liye kiyA gayA hai jo ki chaThI samIkSA meM dravya nitya hotA hai, dhauvya rUpa hotA hai aura diye huma isakathanake viruddha hai ki 'kahIM bhI kAlakA dravyArthika nayakA viSaya hotA hai, ye saba bAteM usa khaNDana nahIM kiyA" taba dUsarI ora yaha kahA gayA vyavahAra kAla meM ghaTita nahIM hotI jise svataMtra hai ki "umAsvAti kAlako svIkAra karate haiM aura sattArUpa na mAnakara jIva ajIva kI paryAya mAtra usake liye "anyathA usakA niSedha kesA ?" isa kahA jAtA hai| yahAM dravyatva rUpa se kAlake vicAra naI yatikA AviSkAra kiyA gayA hai !! jisake kA prasaMga cala rahA hai, aura isaliye yaha kahanA dvArA pro0 sAhaba zAyada yaha sujhAnA cAhate haiM ki "unhoMne kahIM bhI kAla kA khaNDana nahIM kiyA, ki jisakA koI niSedha karatA hai vaha vAstava meM Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 121 pro0 jagadIzacandra aura unakI samIkSA usako svIkAra karatA hai aura isaliye jo jisa rUpameM uddhRta kIgaIhai vaha nityAvasthitAnyarUpANi' kA niSedha (khaNDana ) nahIM karatA vaha vAstava meM isa tRtIya sUtrameM Ae hue 'avasthitAni' padake usakA khaNDana (asvIkAra ) kiyA karatA hai !! bhASyakI hai| isase pahale dravyANi jIvAzca'isa dvitIya anekAntake pAThakoM ko isa se pahale zAyada aisI sUtrake bhASyameM likhAhai ete dharmAdayazcatvAro jIvAnaI yuktike AviSkAra kA anubhava na huA ho! zva paMcadravyANi ca bhavantIti" arthAta dharma, adharma, parantu kheda hai ki pro0 sAhaba apane lekha meM sarvatra AkAza, pudgala ye cAra to ajIvakAya(jIvAisa navAviSkRta yukti evaM siddhAnta para amala stikAya) aura pAMcave jIva (jIvAstikAya) milA karate hue mAlUma nahIM hote ! aura isaliye isake kara 'pAMcadravya' hote haiM-pAMcakI saMkhyAko liye huga likhane athavA nirmANa meM jarUra kucha bhUla huI dhrauvyatvakA viSayarUpa dravya hote haiM / yahAM dravya hote jAna par3atI hai| isI taraha eka sthAna para Apa haiM, astikAya hotehaiM athavA paMcAstikAya hote haiM likhate haiM ki 'kAya' zabda kA grahaNa pradezabahutva aisA kucha na kahakara jo khAsa taurase 'paMcadravya hote batAne ke liye kiyA gayA hai" aura phira usake haiM' aisA kahAgayA hai usakA kAraNa dravyoMkI iyattA anantara. hI yaha likhate haiM ki "kAladravya bahupradezI batalAnA-unakI saMkhyAkA spaSTarUpa meM nirdeza karanA hone se kAyavAna nhiiN|" ye donoM bAteM bhI paraspara hai| isakI puSTi agale sUtrake avasthitAni padake viruddha haiM, kyoMki sUtra meM 'kAya' zabda kA prayoga bhASyameM yaha kahakara kIgaI hai ki "na hi kadAcipradezabahutva ko batAne ke liye huA hai aura kAla saMcatvaM bhUtArthatvaM ca vyabhicaranti arthAt ye dravyako pro0 sAhaba bahupradezI likhate haiM taba vaha dravya kabhI bhI pAMcakI saMkhyAkA aura bhUtArthatA kAyavAna kyoM nahIM ? aura yadi vaha kAyavAn (svatatva) kA atikrama nahIM karate-sadAkAla apane nahIM hai to phira use 'bahupradezI' kyoM likhA gayA? svatatva tathA pAcakI saMkhyAmeM avasthita rahate haiN| yahAM jarUra kucha galatI huI jAna par3atI hai| maiM isakA saSTa Azaya yaha hai ki nato inameM se koI cAhatA thA ki isa g2alatIko sudhAra dUM parantu dravya kabhI dravyatvase cyuta hokara kama hosakatA hai majabUra thA; kyoM ke pro0 sAhaba kA bhArIanurodha thA aura na koI dUsarA padArtha inameM zAmila hokara ki unakA yaha lekha binA kisI saMzodhanAdike dravya banamakatA tathA dravyoMkI saMkhyAko baDhAsakatA jyoM kA tyoM chApA jAya / isIse maiMne lekha meM 'bahu- hai| aura isaliye bhASyakAra kA abhiprAya yahAM pradezI hone se' ke Age brekaTa meM prabhAta lagA aritakAyoM kI saMkhyAse na hokara dravyoMkI saMkhyA diyA thA, jisase yaha galatI presa kI na samajhalI se hiihai| isIse sidvasena gaNine bhI apanI TIkAmeM jaay| astu| dravya ke navAdi bhedoMkI AlocanA karatehue likhA aba dekhanA yaha hai ki pro sAhabane zaMkA uThAkara hai-"kAlazcakIyamanena dravyamiti vakSyate vAcakamuusakA jo samAdhAna kiyA hai vaha kahAMtaka ThIka hai| khyasya paMcaveti", arthAna kAla kisIke matase dravya zaMkAmeM bhASyakI jo paMkti kucha galata athavAsaMskArita hai aisA kahA jAyagA parantu umAsvAti vAcaka ke Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta azvina, vIranirvANa saM0 2466 matase nahIM, veto pAMca hI dravya mAnate haiN| sAtha hI, prijnyaanaat|shrymbhipraayo vRtikaraNasya-kAlazceti Age calakara yaha bhI batalAyA hai ki 'dravyANi' pRthagdravyalakSaNaM kAlasya vkssyte| tadanapekSAdikRtAni pada dravyAstika (dravyAthika) nayake abhiprAya ko paMcava dravyANi iti SaDdravyopadezAvirodhaH" / liye hue hai paryAyasamAzrayaNa kI dRSTise nahIM hai, arthAt vRtti meM jo dravyapaMcattvakA ullekha hai vaha dravyAstika nayako dhrauvya iSTa hotAhai,utpAda vinAza kAladravya kI anapekSAse hI hai| kAlakA lakSaNa nhiiN| nityatA ke honeparaina dravyoMkI iyattAkA nirdhA- Age calakara alaga kahA jaaygaa| raNaavasthita zabdake upAdAnase hotaahai| cUMki jaga- parIkSA-rAjAvArtika meM 'vRtti ke nAmollekhata sadAkAla paMcAritakAyAtmaka hai aura kAla in| pUrvaka jo paMktiyAM uddhRta kI gaI haiM aura jinheM paMcAstikAyoM kI paryAya hai, isalie dravya paaNchii| proSsAhabane "akSarazaH bhASyakI paMktiyAM" batalAyA hotehaiM-kamatI baDhatI nahIM, isI saMkhyAniyamake hai ve akSarazaH bhASya kI paMktiyAM nahIM haiN| prastuta abhiprAyako 'avasthita' zabda liye hue hai / yathA-- bhASya meM unakA rUpa hai-"avasthitAni ca, na hi "dravyANIti dravyAstinayAbhiprAyeNa, natu parnAyasa kadAcitpaMcatvaM bhUtArthatvaMca vyabhicaranti" isameM mAzrayaNAna * dravyAstiko hi dhauvyamevecchati, no " "dharmAdIni'padakAtoprabhAvahai aura'ca'tathA bhUtArthatvaM' sAdavinAzI, ...na kadAcitpaMcatvaM vyabhicaranti, pada adhika hai / itane para bhI protsAhaba donoM ko tadbhAvAvyayatAyAM satyAmiyatteSAM nirdhAryate'vasthita akSaraza: eka batalAne kA sAhasa karate haiM, yaha zadropAdAnAt,paJcava bhavantyetAni na nyUnAnyadhikA Azcarya tathA kheda kI bAta hai !! vRtti aura bhASyake ni veti saMkhyAniyamo'bhipretaH marvadA paMcAstikAyA - avataraNoM ke isa antara para se tathA vRttimeM Age tmakatvAjjagataH kAlasya centpryaaytvaaditi"| 'kAlazca' isa sUtrakA ullekha honese to yaha spaSTa __aisI hAlata meM pro sAhaba ne zaMkA kA jo jAnA jAtA hai ki rAjavArtika meM jisa vRttikA samAdhAna kiyA hai vaha bhASyakArake Azaya ke avataraNa diyAgayA hai vaha prastuta bhASya na sAtha saMgata na hone ke kAraNa ThIka nahIM hai| hokara koI judI hI vRtti hai, jisameM Age calakara (8) samIkSA-"kahane kI AvazyakatA nahIM mUlasUtra "kAlazca" diyA hai na ki 'kAlazcetyeke / ki hamAre ukta kathanakA samarthana svayaM akalaMkakI mUlasUtrakA digambarasammata 'kAlazca' rUpa honekI rAjavArtikameM kiyA gayA hai| ve likhate haiM- hAlatameM jaba Age vRttimeM usake dvArA kAlakA vRttau paMcatvavacanAn SaDvyopadezavyAghAta ite svataMtra dravyake rUpameM ullekha hai taba tIsare sUtrakI cenna abhiprAyAparijJAnAn (vArtika)-syAnmataM vyAkhyA meM 'paMcatva' ke vacana-prayoga se vRttivRttAvamukta (vukta ? )mavasthitAni dharmAdIni na hi kArakA vaha abhiprAya hosakatA hai jise akalaMkakadAcitracatvaM vyabhicaraMti ( ye akSarazaH bhASyakI devane apane rAjAvArtikameM vyakta kiyA haipaMktiyAM haiM) iti tataH paDvyANItyupadezasya 'kAlazcetyeka' aisA sUtra honekI hAlata meM nahIM vyAghAta iti / tanna, kiM kAraNaM / abhiprAyA- hosktaa| ataH mAtavIM samIkSA meM diye hue pro0 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 12 / pro0 jagadIzacandra aura unakI samIkSA 45 koI samarthana nahIM hotA / 6. samIkSA - " siddhasena gaNine umAsvAti ke tattvArthAdhigamabhASya para jo vRtti likhI hai, usameM bhI akalaMkake ukta kathanakA hI samarthana kiyA gayA hai / siddhasena likhate haiM- "satyajIvatve kAlaH kasmAnna nirdiSTaH iti cet ucyate-satvekIyamatena dravya mityAkhyAsyate dravyalakSaNaprastAva eva / amI punarastikAyA: vyAcikhyAsitAH / na ca kAlo'stikAyaH, ekasamayatvAt " - arthAt yahAM kevala pAMca astikAyakA kathana kiyA gayA hai| jIva hone para bhI yahAM kAlakA ullekha isaliye nahIM kiyA gayA ki vaha eka samaya vAlA hai| usakA kathana 'kAlazcetyeke' sUtra meM kiyA jAyagA / " sAhabake kathana kA rAjavArtika kI ukta paMktiyoM se lakSaNa - prastAva meM kiyA jAyagA / vahAM to ina astikAyoMkA kathana kiyA gayA hai| kAla 'astikAya' nahIM hai; kyoMki vaha ekasamayabAlA hai| aisI hAlata meM siddhasena ke isa kathanase akalaMDadevake ukta kathanakA koI samarthana nahIM hotaa| aura jaba rAjavArtikake kathanakA hI samarthana nahIM hotA, jise prophesara sAhaba ne apane kathana ke samarthana meM peza kiyA hai, taba phira prophesara sAhabake usa kathama kA samarthana to kaise ho sakatA hai jise Apane 6 parIkSA - siddhasena gaNikI vRttike ukta kathana se kalaGkadevake usa kathanakA koI samarthana nahIM hotA jo mavIM mamIkSAmeM uddhRta hai| akalaGka ke kathana kI dizA dUsarI aura siddhasena ke kathana kI dizA dUsarI hai / siddhasena kI ukta vRtti "nityAva sthitAnyarUpANi" sUtrakI na hokara prathama mUtra "jIcakAyA dharmAdharmAkAzapudgalA." kI hai, aura usameM sirpha yaha zaGkA uThAkara ki 'ajIva hone para bhI' kAlakA isa sUtra meM nirdeza kyoM nahIM kiyA gayA ? sirpha itanA hI samAdhAna kiyA gayA hai ki "kAla to kisI ke mata se ( umAsvA vike matase nahIM ) dravya hai*, jisakA kathana Age dravya * samAdhAnake isa pradhAna azako prophesara sAhaba ne apane usa anuvAda athavA bhAvArtha meM vyakta hI nahIM kiyA jise Apane 'arthAt ' zabdakaM sAtha diyA hai| samIkSA meM upasthita kiyA hai ? khAsakara aisI hAlata meM jabaki parIkSA naM08 ke anusAra akala ke kathana se bhI usakA samarthana nahIM hosakA / 10 samIkSA - "svayaM bhASyakArane "tatkRta. kAla vibhAga: " sUtrakI vyAkhyA meM "kAlo'nanta samayaH vartanAdilakSaNa ityuktam" AdirUpase kAladravyakA ullekha kiyA hai| itanA hI nahIM mukhtAra sAhabako zAyada atyanta Azcarya ho ki bhASyakArane spaSTa likhA hai - "sarva paJcattvaM astikAyAvarodhAt / sa paTtvaM SaDdravyAvarodhAt" / vRttikAra siddhasenane ina paMkkiyoMkA spaSTIkaraNa karate hue likhA hai- "deva paJcasvabhAvaM SaTsvabhAvaM SaDdravyasamanvitattvAt / tadAha-sarvaM SaTkaM padravyAvarodhAt / padravyANi kathaM, ucyate - paJca dharmAdIni kAlazcetyeke" / isa se bilakula spaSTa ho jAtA hai ki umAsvAvi chaha dravyoMko mAnate haiM / yaha dravyoM kA spaSTa kathana unhoMne bhASyameM kiyA hai| pAMca cya svikAryo ke prasaMga para kAlakA kathana isIliye nahIM kiyA gayA kiM kAla kAyavAna nahIM / ataeva akalaka ne SaDdravya vAle jisa bhASyakI ora saMketa kiyA hai, yaha umAsvAtikA prastuta tatvArthAdhigama bhASya hI hai| Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta isa bhASyakA sUcana akalaGka ne "vRtti" zabdase kiyA hai| 99 10 parIkSA - bhASyakAra ne " ityuktam" padake sAtha jisa vAkyako uddhRta kiyA hai vaha bhASya meM isase pahale ukta na honeke kAraNa kisI anya prAcIna pranthase udghRta jAna par3atA hai, aura usake uddhRta karane kA lakSya usa vyavahAra kAlako batalAne ke sivA aura kucha mAlUma nahIM hotA jisako lakSya karake hI "tatkRtaH kAla vibhAga: " yaha sUtra kahA gayA hai| isIse ukta vAkyake zranantara likhA hai - " tasya vibhAgo jyotiSAraNAM gativizeSakRtazcAravizeSeNa hetunA" aura sUtrake bhASyakI samApti karate hue likhA hai - "evamAdi - rmanuSyakSetre paryAyApannaH kAlavibhAgo jJeya iti / " isase yahAM mukhya (paramArtha) kAla athavA dravyadRSTise kAlake vidhAnakA koI abhiprAya nahIM hai, aura isa liye isa ullekha parase prophesara sAhabakA zrabhimata siddha nahIM ho sakatA / aba rahI Apake dUsare ullekhakI bAta, mujhe to use dekhakara kucha bhI Azcarya nahIM huA / usameM bhASyakAra dvArA vidhAna rUpase "SadravyANi" aisA kahIM bhI nahIM likhA gayA hai| bhASyake usa aMza meM ullekhita vAkyoMkI jo dRSTi hai use acchI taraha samajhane ke liye usake pUrvAza aura pazcimAMza donoMko sAmane rakhanekI jarUrata hai / ataH unheM nIce udhRta kiyA jAtA hai / zrazvina, vIranirvANa saM0 2466 ( pazcimAMza ) " yathaitA na vipratipattayo'tha cAbhyavasAyasthAnAntarAkhyetAni tadvannayabAdA iti / " (pUrvAza) "atrAha - evamidAnImekasminna'rtheSyavasAyanAnAtvAnnanu vipratipattiprasaGga iti / zratrocyate yathA sarva ekaMsada vizeSAt / sarvaM dvitvaM jIvAjIvAtmakatvAt / sarvaM tritvaM dravyaguNaparyAyA varodhAn / sarva catuSTayaM caturdarzana vissyaavrodhaat|" 1 yahAM para nayavAdakA prasaMga hai - negamAdi nayoMkA viSaya paraspara viruddha nahIM hai-eka vastumeM sAmAnyavizeSAdi dharma paraspara virodha rUpase rahate haiMisa bAtako spaSTa kiyA gayA hai| kisIne prazna kiyA ki jaba eka padArthako Apa nAnA adhyavasAya (vijJanabhedoM) kA viSaya mAnate haiM to isase to vipratipatti ( viruddhapratIti) kA prasaMga AtA hai| isakA samAdhAna karate hue kahA gayA hai ki jaise saMpUrNa jagata satkI apekSA satakI dRSTi se avalokana karane vAloM kI apekSA eka rUpa hai, vahI jIva ajIva kI apekSAse do rUpa hai, dravyaguNa- paryAyakI apekSA tIna rUpa hai, cakSu zracatu Adi cAradarzanoMkA viSaya honekI apekSAse cAra rUpa hai, paMcAstikAyakI apekSAse pAMcarUpa hai aura SaDdrayoM kI apekSA - paTa dravyoM kI dRSTise avalokana karane vAloM kI apekSA-padravyarUpa hai / isa prakAra eka jagata vastu meM upAdIyamAna ye eka-do-tIna-cAra-pAMca-chaha rUpAtmaka avasthAe~ jese viruddha pratoti ko prApta nahIM hotIM ye abhya vasAya ke sthAnAntara haiM, vaise hI abhyavasAyakRta nayavAda paraspara virodha ko lie hue nahIM haiN| SaTdravya kisa dRSTi se yahAM vivakSita haiM isabAta ko siddhasena ne hI apanI usa vRti meM spaSTa kara diyA hai jise pro0 sAhaba ne udadhRta kiyA hai 1 ve kahate haiM pAMca to 'dharmAdika' aura chaThA 'kAlazcetyeke' sUtrakA viSaya 'kAla' / isase bhASyakAra kI mAnyatA ke sambandha meM koI nayA vizeSa utpanna nahIM hotA jisakA vicAra Upara kI parIkSAoM Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, kiraNa 121 pro0 jagadIzacandra aura unakI samIkSA meM na kiyA jAnukA ho| siddhasena gaNi jo yaha zilAvAkya meM pAyA jAtA hai, jo vahAM ka kahate haiM ki kAla kisI ke matase dravya hai parantu TIkA kI prazasti para se uddhRta jAna par3atA haiumAsvAti vAcaka ke mata se nahIM, ve to pAMca hI tsyevshissyshshivkottisuuristpoltaalmbndehysstti| dravya mAnate haiM usakA unake Upara ke spaSTIkaraNa saMsAravArAkarapotametatsatvArthasUtraM tadalaMcakAra / meM koI virodha nahIM AtA-ve usake dvArA aba (zi0 naM0 105) yaha nahIM kahanA cAhate ki bhASyakAra umAsvAti isa taraha merI ukta vicAraNA' para jo chaha dravya mAnate haiM athavA chaha dravyoM kA vidhAna samIkSA likhI gaI hai usameM kucha bhI sAra nahIM hai, karate haiN| bhASyakAra ne yahAM Agamakathita dumarI aura isaliye usase prophesara sAhaba kA vaha mAnyatA athavA dUsaroM ke adhyavasAyakI dRSTi se abhimata siddha nahIM ho sakatA jise ve siddha hI 'SaDvya' kA ullekhamAtra kiyA hai| aisI karanA cAhate haiM arthAta yaha nahIM kahA jAsakatA hAlata meM yaha kahanA ki "umAsvAti (zve0 sUtrapATha ki akalaMka ke sAmane umAsvAti kA zvetAmbaranathA bhASyake tathAkathita racayitA) chaha dravyoMko sammata bhASya apane vartamAna rUpa meM upasthita thA mAnate haiN| chaha davyoMkA spaSTa kathana unhoMne bhASyameM aura akalaMka ne usakA apane vArtika meM upayoga kiyA hai" kucha bhI yuktiyukta pratIta nahIM hotaa| tathA ullekha kiyA hai balki yaha spaSTa mAlUma hotA phira yaha natIjA to usase kese nikAlA jAsakatA hai ki akalaMkake sAmane unake ullekhakA viSaya hai ki-"akalaMkane SaDadravya vAle jisa bhASya kI koI damarA hI bhASya maujUda thA, aura vaha unhIM ora saMketa kiyA hai vaha umAsvAti kA prastuta kA apanA 'rAjavartika-bhASya' bhI ho sakatA hai / tatvArthAdhigamabhASya hI hai" ? kyoM ki ekamAtra kyoMki usameM isase pahale anekavAra 'paeNAmapi "SaDdravyAvarodhAt" pada akalaMka ke "yadbhASye dravyANAM, SaDatra dravyANi' SaDadravyopadezaH' ityAdi bahukRtvaH SaDvyANi ityuktaM" isa vAkya meM Apa rUpa se chaha dravyoM kA ullekha AyA hai, aura hue "bahukRtvaH SaD dravyANi" padoM kA vAcya nahIM svakIya bhASya kI bAtako lekara sUtra para zaMkA ho sakatA / akalaMka ke ye pada bhASya meM kamase uThAne kI pravRtti ayatra bhI dekhI jAtI hai, jisa kama tIna vAra 'SaDdravyANi" jase padoM ke ullekha kA eka udAharaNa svabhAvamArdavaM ca sUtrake bhASyakA ko mAMgate haiN| aura na yahI natIjA nikAlA nimna vAkya hai-"nanu pUrvatra vyAkhyAtamidaM punarbhajAsakatA hai ki 'isa (prastuta) bhASya kA mRcana haNamanarthakaM sUtre'nupAttamiti kRtvA punaridamuakalaMka ne 'vRtti' zabda se kiyA hai| vRtti kA cyate / " isase pUrva ke, " alpAraMbhaparigrahatvaM abhiprAya kisI dUsarI prAcInavRtti athavA usa mAnuSasya" sUtra kI vyAkhyA meM mArdava' prAnukA TIkA se bhI ho sakatA hai jo svAmI samantabhadra thA, isI se zaMkA ko vahAM sthAna milA hai| antu / ke ziSya zivakoTi prAcArya-dvArA likhI gaI thI yaha to huI pro0 sAhaba ke pUrva lekha ke aura jisakA spaSTa ullekha zravaNabelgola ke nimna nambara 4 kI bAta, jo tIna upabhAgoM (ka, kha, ga) Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAMta {Azvina, vIranirvANa saM0 246 meM ba~TA thA aura ApakI yuktiyoM meM sarvapradhAna yaha bhI likhA thA kipA, aba lekha ke zeSa tIna nambaroM athavA bhAgoM "yahAM para eka bAta aura bhI jAna lene kI hai ko bhI lIjiye, jinakA paricaya isa lekhake zurU aura vaha yaha hai ki zrI pUjyapAda AcArya sarvArthameM-parIkSArambha ke pUrva-vicAraNA ke lakSyako siddhi meM, prathama adhyAyake 16 ve sUtra kI vyAvyakta karate hue, diyA jA nukA hai| naM.1 khyA meM, "kSiprAniHsRta' ke sthAnapara 'kSipraniHsRta' meM tattvArthasUtroM ke kucha pAThabheda kA pAThabhedakA ullekha karate hue likhate haiMrAjavArtika meM ullekha batA kara yaha natIjA "apareSAM kSipraniHsRta iti pAThaH / ta evaM nikAlA gayA thA ki 'akalaMka ke sAmane koI varNanti-zrotrendriyeNa zabdamavagRhyamANaM mayUrasya dUsarA sUtrapATha avazya thA jise akalaMka ne vA kurarasya veti kshcitprtipdyte|" svIkAra nahIM kiyA' isa bAta ko aGgIkAra karate jisa pAThabheda kA yahAM "apareSAM" padaka hue maiMne apanI 'vicAraNA' meM likhA thA- prayogake sAtha ullekha kiyA gayA hai vaha 'svopajJa' ___ "isameM sandeha nahIM ki aphalaMkadeva ke sAmane kahe jAne vAle ukta tattvArthabhASya meM nahIM hai, tatvArthasUtra kA koI dUsarA sUtrapATha jarUra thA, aura isase yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki pUjyapAdake jisakekucha pAThoMko unhoMnesvIkRta nahIM kiyaa| isase sAmane dUsaroMkA koI aisA sUtrapATha bhI maujUda adhika aura kucha una AvataraNoM parase upalabdha thA jo vartamAna evaM prastuta tattvArthabhASya ke sUtranahIM hotA jo lekhake naM0 1 meM uddhRta kiye gaye pATha se bhinna thaa| aisA hI koI dUsarA sUtrapATha haiN| arthAt yaha nirvivAda evaM nizcita rUpase nahIM akalaMkadeva ke sAmane upasthita jAna par3atA hai, kahA jA sakatA ki akalaMkadeva ke sAmane yahI jisameM "alpArambhaparigrahatvaM svabhAvamArdavaM mAnutattvAryabhASya maujUda thA / yadi yahI tattvArthabhASya Sasya" aisA sUtrapATha hogA 'svabhAvamArdava' kI maujUda hotA to ukta na0 1 kaMgha' bhAgameM jina do jagaha 'svabhAvamArdavAjavaM ca' nahIM / isI taraha sUtroMkA eka yogIkaraNa karake rUpa diyA hai unameM "banne samAdhiko pAriNAmikau" sUtrapATha bhI se dUsarA sUtra 'svabhAvamArdavaM ca' ke sthAna para 'sva- hogA,jisake "samAdhikau" padakI AlocanA karate bhAvamArdavArjavaM ca' hotA aura donoM sUtroMke eka hue aura use 'ArSavirodhi vacana' honese vidvAnoM yogIkaraNakA vaha rUpa bhI taba 'alpAraMbhapariprahatvaM kedvArA agrAhya batalAte hue "apareSAM pAThaH" likhA svabhAvamArdavArjavaM ca mAnuSasye te' diyA jAtA; hai- yaha prakaTa kiyA hai ki dUsare aisA sUtrapATha parantu aisA nahIM hai|" mAnate haiN| yahAM "apareSAM" padakA vesA hI prayoga isake alAvA akalaMka se pahale tatvArthasUtra. hai jaisA ki pUjyapAda AcAryane Upara uddhRta ke aneka sUtrapAThoM ke pracalita hone aura unapara kiye hue pAThabheda ke sAtha meM kiyA hai| parantu aneka choTI-bar3I TIkAoM ke likha jAne kI isa 'samAdhikau' pAThabheda kA sarvArthasiddhimeM koI bAta ko spaSTa karate hue maiMne apanI 'vicAraNa' meM. ullekha nahIM, aura isase aisA dhvanita hotA hai Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pro jagadIzacandra aura unakI samIkSA ki sarvArthasiddhikAra prAcArya pUjyAda mAmale kathana vartamAnake digambara zvetAmbara sUtrapAThoMke prastuta tatvAthabhASya athavA tattvArthabhASyakA zeSa sAtha sambada nahIM hai| isameM spaSTa hai ki pahale vatamAnarUpa upasthita nahIM thA, jisakA 'svo tattvArthasUtrake aneka sUtrapATha pracalita the aura ve pajJa bhASya' honako hAlata meM upasthita honA bahuta aneka prAcArya paramparAoMse sambandha rakhate the| kucha svAbhAvika thA, aura na vaha mUtrapATha hI upa- choTI bar3I TokAe~ bhI tattvArthasUtra para kitanI hI sthita thA jo akalaMka ke sAmane maujUda thA aura likhI gaI thI, jinameM meM bahutasI lma ho cukI hai jisakaM ukta sUtrapAThako ve 'prAvirodhI' taka aura ve aneka sUtroM ke pAThabhedoMko liye hue thiiN| likhate haiM, anyathA yaha saMbhava mAlUma nahIM hotA aimI hAlatameM lekhaka naM. 3 meM prophemarasAhava ki jo zrAcAya ekamAtrA takake sAdhAraNa pATha- ne ukta zaMkAkA nirasana honA batalAte hue, jo bhedakA to ullekha kareM ve aise vAdApanna pAThabheda- yaha natIjA nikAlA hai ki "akalaMkake sAmane ko bilkula hI chor3a jaaveN| koI dUsarA sUtrapATha nahIM thA, balki unake sAmane _ siddhasana gaNiko TIkAmeM aneka :sa sUtroM svayaM tattvAthabhASya mojUda thA" vaha samucita kA ullekha milatA he jo na to prastuta tattvAya pratIta nahIM hotaa|" bhASyameM pAye jAte haiM aura na vatamAna digambarIya isa saba 'vicAraNA'kI samIkSA meM prophesara athavA sarvArthasiddhimAnya sUtrapAThoMme hI upalabdha sAhaba sirpha itanA hI likhate haiM:hote haiM / udAharaNakaM liyaM "kRmipipIlikAbhramaramanu- 11 samIkSA-"isI taraha sUtroMke pAThabheda jyAdInAmekaikavRddhAni" sUtrako lIjiye, siddhamana kI bAta hai / " 'bandhe samAdhikau pAriNamiko, likhate haiM ki isa sUtrameM prayukta hue 'manuSyAdInAm' 'dravyANi jIvAzca' Adi sUtra bhASyameM jyoM kI padako dumare ( apare) loga 'anA' batalAte haiM tyoM milatI haiM / ukta vivecanakI rozanImeM kahA aura sAtha hI yaha bhI likhate haiM ki kucha anya jA sakatA hai ki akalaMkakA lakSya isI bhASyake jana jo 'manuSyAdInAm' padako to svIkAra karate sUtrapAThakI ora thaa| haiM ve ima sUtra ke anantara "atAndriyAH kevajinaH" 'alpArambhaparigrahatvaM' zrAdi sUtrake viSayameM yaha eka nayA hI sUtrapATha rakhate haiM / yaha saba sambhavataH kucha mudraNa sambandhI azuddhi ho / zAyada * "apare'tivisaMsthulamidamAlokya bhASyaM viSa- vahI pATha mUla pratimeM ho aura mudritameM chUTa gayA baNAH santaHsUtre manuSyAdigrahaNamanArSamiti sNgirnte"| ho / isake atirikta yahA~ mukhya prazna to eka idamantarAlamupajIvyApare vAtakinaH svayamuparabhya sUtra- yogIkaraNakA hai jobhASyameM barAbara mila jAtA hai|" madhIyate-'atIndriyAH kevajinaH' yeSAM manuSyAdInAM yaha zaMkA vahI hai jise pro0 sAhabane khuda hI mANamasti sUtre'nantare ta evamAhuH-manuSyagrahaNAt satrapAThabhedoMke apane natIje para uThAyA thA aura jise kevakhino'pi paMcendriyaprasaktaH atastavapavAdArthamatItye- pro0 sAhabake pUrva lekhakA paricaya dete hue naM. 2 meM ndriyANi kevalino vartanta ityAsmeyam / " dikhalAyA jA cukA hai| Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 anekAnta 11 parIkSA -- ukta vistRta vicAraNAkI yaha samIkSA bhI kyA koI samIkSA kahalA sakatI hai ? ise to sahRdaya pAThaka svayaM samajha sakate haiN| yahAM para maiM sirpha itanA hI batalA denA cAhatA hU~ ki jaba zrI pUjyapAda, akalaMka aura siddhasena ke sAmane dUsare kucha vibhinna sUtrapAThoMkA honA pAyA jAtA hai tathA "ta evaM varNayanti "," manuSyAdigrahaNamanArpa - mitisaMgirante" jaise vAkyoMke dvArA una para dUsarI TIkA race jAnekA bhI spaSTa AbhAsa milatA hai aura isa para samIkSA meM koI Apatti nahIM ko gaI, taba amuka sUtroMke prastuta bhASya meM milane mAtra se, jisameM eka yogIkaraNakI bAta bhI AjAtI hai, yaha kaise kahA jA sakatA hai ki "kalaMkakA lakSya isI bhASyakaM sUtrapAThakI ora thA ?" kyA pro0 sAhabake pAsa isa bAta kI koI gAraNTI haiM ki amuka sUtra una dUsare sUtrapAThome nahIM the ? yadi nahIM, to phira unakA yaha natIjA nikAlanA ki "kakalaMkA lakSya isI bhASyakaM sUtrapAThakI ora thA" kaise saMgata ho sakatA hai ? aisA kahanekA taba unheM koI adhikAra nahIM / unake isa kathana me to aisA mAlUma hotA hai ki zAyada pro0 sAhaba yaha samajha rahe haiM ki sUtroM parase bhASya nahIM banA kintu bhASya parasaM sUtra nikale haiM aura sUtrapATha bhASya ke sAtha sadaiva tathA sarvatra natthI rahatA hai ! yadi aisA hai to niHsandeha aisI samajhakI balihArI hai !! [ prAzvina, vIra nirvANa saM0 2466 pratiyo meM 'alpArambhaparigrahatvaM mAnuSasya" aura svabhAvamArdavaM ca "yedonoM sUtra apane isI rUpameM pAye jAte haiM, TIkAoM meM bhI inake isI rUpakA ullekha hai aura inake yogIkaraNakA vaha rUpa nahIM banatA jo prastuta mAdhyame upalabdha hotA hai / isake sivAya jaba pro0 sAhaba ke pAsa bhANDArakara insTiTayUTakI pratike AdhAra para liye hue rAjavArtika ke pAThAntara haiM aura paM0 kailAzacandra jI kI mAphata banArasakA pratike pAThoM kA bhI apane paricaya prApta kiyA hai taba kama se kama apanI una prAmANika pratiyAM ke AdhAra para hI Apako yaha prakaTa karanA cAhiye thA ki uname una donoM mUtra ke ka yogIkaraNakA vahI rUpa diyA hai jo prastuta zvetAmbarIya bhASya meM pAyA jAtA hai| aisA na karake 'saMbhavata:' aura 'zAyada' zabdoM kA sahArA lete hue ukta kathana karanA Apattime bacaneke liye vyarthakI kalpanA karaneke sivAya aura kucha bhI artha nahIM rakhatA / Apatti bacanekA yaha koI tarIkA nahIM aura na ise samIkSA hI kaha sakate haiM / pro0 sAhaba ke lekha ke cauthe nambara ke 'kha' bhAga para vicAra karane ke anantara maine unake lekha ke naM 2 para, jisakA paricaya bhI zurU meM diyA jA cukA hai, jo 'vicAraNA' likhI thI vaha isa prakAra hai : rahI "alpArambhaparigrahatvaM" Adi sUtrakI mudraNasambandhI azuddhikI bAta, yaha kalpanA Apatti se bacaneke liye bilkula nirarthaka jAna par3atI hai; kyoMki digambara sUtrapAThakI saiMkar3o hastalikhita "aisI hAlata meM yaha spaSTa hai ki akalaMka deva ke sAmane koI dUsarA hI bhASya maujUda thA / jaba dUsarA hI bhASya maujUda Its taba lekha ke naM0 2 meM kucha avataraNoM kI tulanA para se jo natIjA nikAlA gayA athavA sUcana kiyA gayA hai vaha samyaka pratibhAsita nahIM hotA - usa dUsare bhASya Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3, 12 meM bhI uma prakArake padoMkA vinyAsa athavA vaisA kathana ho sakatA hai / avataraNa meM parampara kahIM kahIM pratipAya viSaya sambandhI kucha matabheda bhI pAyA jAtA hai, jaimA naM0 2 ke 'ka' -'kha' bhAgoM ko dekhane se spaSTa jAnA jAtA hai| kha-bhAga meM jaba tattvAtha bhASya kA sido ke liye cAra narakoM taka aura uragoM (mapa) ke lie pA~ca naraka taka utpatti kA vidhAna hai, taba rAjavArtika kA uragoM ke liye cAra naraka taka aura siMhoMke liye pA~ca narako taka kI utpatti kA vidhAna hai| yaha matabheda eka dUsare ke anukaraNa ko sUcita nahIM karatA, na pATha-bheda kI kisI azuddhi para avalambita hai; balki apane apane sampradAyaka siddhAnta-bhedako liye hue hai / rAjavArtika kA naraka meM jIvoke utpAdAdi sambandhI kathana 'tiloya paNNattI' Adi prAcIna digambara granthoM ke AdhAra para avalambita hai / " * pro0 jagadIza candra aura unakI samIkSa isake uttarame pro0 sAhavakI samIkSAkA rUpa mAtra itanA hI hai 12 samIkSA -- "hama apane pahale lembameM bhASya, sarvArthasiddhi aura rAjavAnikoM tulanAtmaka uddharaNa dekara yaha batA cuke haiM ki aneka sthAnoM para bhASya aura rAjavArtika akSarazaH milate haiM / inameM se bahuta sI bAteM sarvArthamiddhama nahIM milatIM * dekho jaina siddhAntabhAskaraka pUrva bhAgakI tIsarI kiraNa meM prakAzita 'tiloyapaNNattI' kA naraka viSayaka prakaraNa (gAthA 285, 286 zrAdi), jisameM vaha viSaya bahuta kucha varNita hai jo lekhIya na02 ke aneka bhAgAMmeM ullekhita rAjavArtika ke vAkyoMmeM pAyA jAtA 1 011 parantu ve rAjavArtikamaM jyoM kI tyoM athavA mAmUlI phera phArase dI huI haiN|" 12 parIkSA - isa samIkSA meM 'vicAraNA' para kyA prApatti kI gaI haiM aura apane pUrva lekha se adhika kyA naI bAta khojakara rakkhI gaI hai ? ise pAThaka mahaja hI meM samajha sakate haiN| yadi "aneka sthAnoM para bhASya aura rAjavArtika akSaraza: milate haiM" to isakA yaha artha yaha kaise ho sakatA hai ki rAjavArtika meM ve saba bAteM jyoMkI tyoM athavA mAmUlI phera-phAra ke sAtha bhASya se uThA kara rakhalI gaI hai ? khAsa kara aisI hAlata meM jaba ki kalaMka me pahale tatvArthasUtra para aneka TIkAe~ bana cukI thIM, kucha unake sAmane maujUda bhI thoM aura prastuta zvetAmbarIya mAdhya ko pro0 sAhaba abhI taka svayaM mUla sUtrakAra umAsvAti zrAcArya kA banAyA huA 'svopajJa bhAgya' siddha nahIM kara sake haiM ? digambara use 'svApajJa' nahIM mAnate aura ina paMktiyoM kA lekhaka ho mAnatA hai, jisakI 'vicAraNA' ko Apa samIkSA karane baiThe haiN| yahA~ para maiM itanA aura bhI prakaTa kara denA cAhatA hU~ ki merI vicAraNA ke "usa dUsare mAdhya meM bhI usa prakAra ke padoM kA vinyAsa athavA vaisA kathana ho sakatA hai" isa vAkya ko lekara pro0 sAhaba ne apane isa mamIkSA lekha ke zurU meM yahA~ taka likhane kA sAhasa kiyA hai "mukhtAra sAhaba ke prastuta tasvArtha bhASya ke kalaMka ke samakSa na honema jo pramANa haiM ve kevala isatarka para avalambita haiM ki isI taraha ke vAkya vinyAsa aura kathana vAlA koI dUsarA bhASya rahA hogA, jo zrAjakala Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhanekAta [mArivana, vIranirvANa saM02550 anulabdha hai| lekina yaha tarka sarvathA nirdoSa nahIM kahA pratiSedhArthamiha kAyagrahaNaM kriyate / " isase spaSTa hai jA sktaa|" ki ukta vArtika sarvArthamiddhike zabdoM para hI apanA ___ maiMne isa prakArakA koI tarka nahIM kiyA aura na AdhAra rakhatA hai. aura isaliye yaha kahanA ki mere sAre pramANa kevala isa tarka para avalambina hai, yaha bhASyako 'madvAsamayapratiSedhArtha ca' isa paMktiko bAta merI (sampAdakIya) 'ciAraNA' sa de| kara prakAza ukta vArtika banAyA gayA he kucha sagata mAlUma nahIM kI taraha spaSTa hai / itane para bhI pro0 sAhavakA ukta hotA / UparakaM mampUrNa vivecanako rozanImeM vaha likhanA dasareke vAkyakA durupayoga karanA hI nahIM, aura bhI asaMgata jAna paDatA hai| balki bhArI g2alata bayAnIko liye hue hai, aura isa isa 'vicAraNA' para pro0 sAhabana pAnI liye bar3A hI duHsAhasakA kAma hai / apanI mamIkSAkA mamIkSAmeM jo kucha likhA hai vaha saba isa prakAra hairaMga jamAne ke lie apanAI gaI yaha nIti prophebhara 13 mamIkSA-kAyagrahaNaM pradezAvayavabahusvArthama jaise vidvAnoMko zobhA nahIM detii| hamI prakArakA eka ddhAsamaya pratiSedhArtha ca' bhASyakI ima paMktikI rAjaaura vAkya bhI Apane mere nAmame apane samIkSAlekhake vArtikameM tIna vArtika banAI gaI haiM-'abhyaMntarazurUmeM diyA hai, jo kucha galata sUcanAko liye hue hai; kRtavArthaH kAyazabdaH': 'tadgrANaM pradezAvayavabahutvajJA. aura isaliye ThIka nahIM hai| panArtha,' 'madvApradeza pratiSedhArtha c'| kahanA nahIM hogA prophesarasAhabake lekhake tRtIya bhAga (naM0 3) ki vArtikakI ukta paMktiyoMkA sAmya marvArthasiddhi kI, jisakA paricaya bhI zurUmeM diyA jAcukA hai, kI apekSA mAdhyame adhika hai| dUmarA udAharaNaaAlocanA karate hue maiMne jo 'vicAraNA' upasthita 'nANoH'-sUtrake mAdhyame umAsvAnina paramANu kA kI thI vaha isa prakAra hai: lakSaNa batAte hue likhA hai--'bhanAdiramadhyo ki "isI taraha bhASyakI paktiko uThAkara vArnika paramANuH / sarvAmiddhikAra yahA~ mauna haiM / parantu banAne AdikI jo bAta kahI gaI hai vaha bhI kucha rAjavAtikama dekhiye-mAdimadhyAntavyapadezAbhAvAThIka mAlUma nahIM hotI / akalaMkane apane rAja- diticenna vijJAnavata ( vArtika ) imakI TIkA vArtikameM pUjyapAdakI sarvArthasiddhikA prAya: anusaraNa likhakara akalalana bhASyaka ukta vAkyakA hI kiyA hai| sarvArthasiddhi meM pAMcaveM adhyAyakaM prathama samarthana kiyA hai| isa tarahakaM bahutasaM udAharaNa sUtrakI vyAkhyA karate hue likhA hai--"kAlo pacayate, diyaM jA sakate haiN|" tasya pradezapratiSedhArthamiha kAyagrahaNam / " isI bAta .. 13 parIkSA-'vicAraNA' meM upasthita vicAra ko vyakta karate hue tathA kAlake liye usake paryAya kA koI uttara na dekara, yahA~ bhASyakI jisa paMkti nAma 'adA' zabdakA prayoga karate hue rAjabArtika parame jina tIna vArtikoMka banAnekI bAta kahI meM eka vArtika "zraddhApradezapratiSedhArtha ca" diyA hai gaI hai vaha samucita pratIta nahIM hotI; kyoMki aura phira isakI vyAkhyAmeM likhA hai--"bhaddhAzamdo "abhyantarakRtevArtha kAyazabda" ima vArtikakI bhASya nipAtaH kAlavAcI savayamAvavaraNaH tasya pradeza kI ukta paMkti parasaM jarA bhI upalabdhi nahIM hotI, Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa 3 risa 12 1 pratyuta isake, sarvArthasiddhi meM "yathA zarIraM pudgalavagya pracayAtmakaM tathA dharmAdiSvapi pradeza pracayApecayA kAyAhava kAyA iti" isa vAkya ke dvArA jo bhAva vyakta kiyA gayA hai usIko lekara ukta vArtika banA hai| dUsarA vArtika sarvArthasiddhi ke "kimartha: kAyazabdaH ? pradeza bahutvajJApanArtha: " ina zabdoM para banA aura tIsarA vAtika sarvArthasiddhi parase kaise banA, yaha bAta Upara uddhRta 'vicAraNA' meM dikhalAI hI jA cukI haiN| aisI hAlata me ukta tInoM vArtikoM kA saba se acchA buddhigamya AdhAra sarvArthamaddhi ho sakatI haiM na ki bhASya kI ukta paMkti / rAjavArtika kI tIna paMktiyoM meM jaba eka paMkti hI bhASya paramaM upalabdha nahIM hotI taba bhASyakaM sAtha usakA adhika sAmya kaise ho sakatA hai ? aura kaise ukta paMkti para tIna vArtikAMka banane kI bAta kahI jA sakatI hai ? hA~, samIkSA-lekhakI samApti karate hue pro0 sAhabane yaha bhI eka ghoSaNA kI hai ki"samAnatA,sarvArthasiddhi aura rAjavArtika meM bhI hai / parantu yahAM bhASya aura rAjavArtikakI una samAnatAoMse hamArA abhiprAya hai jinako carcA taka sarvArthasiddhana nahI / " isa parase hara koI pro0 sAhaba se pUcha sakatA hai ki bhASyakI paMkti parase jina tIna vArtikAMka banAye jAnekI bAta kahI gaI hai unake viSaya kI carcA kyA sarvArthasiddhi meM nahIM hai ? yadi haiM to phira ukta ghoSaNA athavA vijJapti kaisI ? pro0 jagadIzacandra aura unakI samIkSA aba rahI paranAgu ke lakSaNa kI bAta, bhASya para se jo lakSaNa uddhRta kiyA gayA hai vaha bhASya meM usa rUpase nahIM pAyA jAtA / bhASya ke anusAra usakA rUpa hai - 'anAdiramadhyo'pradezo hi paramANuH / 3 nahIM mAlUma pro0 sAhabane 'apradeza:' pada kA parityAgakara adhUrA lakSaNa kyoM uddhRta kiyA ? pradezoM ke kathanakA to khAsa prasaMga hI cala rahA thA aura paramANuke unakA niSeSa karane ke liye hI 'nAyo:' sUtra kA avatAra huA thA, usI pradeza- niSedhAtmaka pada ko yahA~ chor3a diyA gayA, yaha Azcarya kI bAta hai ! astu; sarvArthasiddhi meM prakaraNAnusAra "zraNoH pradezA na santi" isa vAkya ke dvArA paramANu k pradezoM kA hI niSedha kiyA hai, bAkI paramANuoM kA lakSaNa athavA svarUpa "praNavaH skandhAzca" sUtra kI vyAkhyA meM diyA hai, jo isa prakAra haiM "saumyAdAtmAdaya zrAtmamadhyA AsmAntAzca" / sAtha hI, ima kI puSTi meM 'uktaM ca' rUpase "atAdi prattama " nAma kI eka gAthA bhI uddhRta kI hai, jo zrI kundakundAcAyaka 'niyamasAra' kI 26vIM gAthA hai| akalaMka ne bhI gAthA- sahita yaha saba lakSaNa isI sUtra kI vyAkhyA meM diyA hai / 'nAyo' sUtra kI vyAkhyA meM paramANu kA koI lakSaNa nahIM diyA / pro0 sAhaba ne jo vArtika uddhRta kiyA hai vaha aura usakA bhASya isa zaMkA kA samAdhAna karane ke liye avatarita hue haiM ki paramANu ke Adimadhya aura antakA vyapadeza hotA hai yAki nahIM ? yadi hotA hai to vaha pradezavAn ThaharegA aura nahIM hotA hai to khara viSANa kI taraha usake abhAva kA prasaMga AegA? aisI hAlata meM yaha samajhanA ki sarvArthasiddhikAra ne paramANu kA lakSaNa nahIM diyA athavA ve isa viSaya meM mauna rahe haiM aura akalaMka ne ukta bhASya kA anusaraNa kiyA hai, nitAnta bhramamUlaka jAna par3atA hai / Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ oku anekAnta upasaMhAra maiM hU~ pro0 sAhaba ke samIkSA lekhakI atra aisI koI khAsa bAta avaziSTa nahIM rahI jo AlocanA ke yogya ho aura jisakI AlocanA evaM parIkSA na kI jA cukI ho| ataH maiM virAma letA huA upasaMhArarUpa sirpha itanA hI kahanA cAhatA hU~ ki kAra ke isa saMpUrNa vivecana eva parIkSaNa parase jahA~ yaha spaSTa hai ki merI 'sampAdakIya vicAraNA' me pro0 sAhabake pUrva lekhako koI khAsa bAta vicArase chUTA nahIM thI athavA chor3I nahIM gaI thI unake lekha ke cAroM bhAgoM ke sabhI muddoM para yatheSTa vicAra kiyA gayA thA aura isaliye apane samIkSA-lekhake zurU meM unakA yaha likhanA ki "mI yukti (prastuta bhASya meM SaT dravyoMkA vidhAna na milane mAtrakoM bAta) ke AdhAra para mukhtArasAhabane mere dUmare muddoMko bhI asaMgata ThaharA diyA hai una para vicAra karane kI bhI koI zrAvazyakatA nahIM samajhI" marAsara g2alata bayAnIko liye hue hai, vahAM yaha bhI spaSTa hai ki pro0 sAhabakI ima samIkSA meM kucha bhI - rattI bhara bhI sAra nahIM hai, gahare vicArake sAtha usakA koI sambAdha nahIM, vaha ekadama niSprANa- bejAna aura samIkSA padake ayogya samIkSAbhAsa hai / isIse 'sampAdakIya vicAraNA'ko sadoSa ThaharAne meM vaha sarvathA zramamartha rahI hai | aura isaliye usake dvArA pro0 mAhatrakA vaha zrabhimata siddha nahIM ho sakatA jise ve middha karake dUsare vidvAnoMke gale utAranA cAhate the arthAt (1) tatvArtha sUtrakA prastuta zvetAmbarIya [Azvina, vIranirvAya saM0 2436 bhASya apane vartamAnarUpa meM kalakake sAmane maujUda thA zra phalaMkadeva usase acchI taraha paricita the, (2) akalaMkane apane rAjavArtika meM usakA yathAsthAna upayoga kiyA hai, (3) akalaMka ne 'ahaspravacane', 'bhASye' aura 'madhyaM' jaise padake prayogadvArA usa bhASya ke astitvakA spaSTa ullekha kiyA hai, (4) akalaMka use 'svopajJa' svIkAra karate the - tatvArthasUtra aura usake bhApa ke kartAko eka mAnate the, aura (5) akalaM kane usake prati bahumAnakA bhI pradarzana kiyA hai, inameM se koI bhI bAta siddha nahIM hotii| sAtha hI, yaha bhI spaSTa hai ki pro0 sAhabakI lekhanI bahuta hI zrasAvadhAna hai vaha viSayakA kucha gaharA vicAra karake nahIM likhatI, itanA hI nahI, kintu dUsaroke kathanoM ko g2alata rUpama vicArake liye prastuta karatA hai aura g2alata tathA mana-mAne rUpa meM dUsaroMke vAkyoMko uddhRta bhI karatI hai| aisI asAvadhAna lekhanIke bharose para hI pro0 sAhaba 'gajavArtika' jaise mahAn grathakA sampAdana-bhAra apane para lene ke liye bacata ho gaye the, yaha jAna kara bar3A hI zrAzrarya hotA hai !! antameM vidvAnoMsa merA mAdara nivedana hai ki ve isa viSaya para apane khule vicAra prakaTa karane kI kRpA kareM aura isa sambandha meM apanI dUsarI khojoMko bhI vyakta kareM, jisase yaha viSaya aura bhI jyAdA spaSTa hojAya / ityalam vIrasevA mandira, marasAvA, tA0 18-10-1640 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIrasevAmandirakI vizati vIrasevAmandirakI vijJapti 'samaMtabhadrabhAratI'kI prakAzana-yojanA chapAItathA jilda ba~dhAI bhI avvala nambarakI hogI / svAmI samantabhadra ke jitane bhI graMtha isa samaya isa taraha isa pratharAjakake sarvAga sundara; atyanta __upayogI aura darzanIya banAnekA pUrA prayala kiyA upalabdha haiM una sabakA eka bahuta bar3hiyA saMskaraNa jaaygaa| 'samantabhadrabhAratI' ke nAmase nikAlanekA vicAra sthira kiyA gayA hai| isa pranthameM svAmIjIke saba pAThakoMko yaha jAnakara bar3I prasannatA hogI pathoMkA mUlapATha aneka prAcIna pratiyoMparase khojakara * ki graMtharAjakA kArya prArambha ho gayA hai-kucha rakkhA jAyagA sAthameM hindIanuvAda bhI apanI khAsa vidvAnAna bilkula sevAbhAvase-svAmI samantabhadra vizeSatAko lie hue hogA / use par3hate hue mala ke RNase kucha uRNa honeke khayAlase isake manthako siriTameM koI antara nahIM par3egA, usakI / . eka eka graMthaka anuvAda kAryako bAMTa liyA hai| dhArA bhI nahIM TUTeMgI; aura jo artha zabdoMkI tahameM paM.baMzAdharajo vyAkarathAcAryane bahata svatambha chipA huA hai athavA rahasyake rUyameM parde ke bhItara stotra' kA, paM0 phUlacaMdajo zAlIna 'yuktanuzAsananihita ha vaha saba prakaTa tathA spaSTa hotA calA kA, paM0 pannAlAlajI sAhityAcAryana 'jinazataka, jAyagA / aura vyarthakA vistAra bhI nahIM hone pAegA nAmakIstuti vidyAkA aura nyAyAcArya paM0 maheMdra TIkAoM meM upalabdha hone vAlI kaThina padoMkI sasvata kumArajIna 'devAgama' nAmaka prAptamImAMsAkA TippiNiyA~ bhI phuTanoTasake rUpameM raheMgI / hindIkI anuvAda karanA saharSa svIkAra kiyA hai--kaI naI upayogI TippaNiyA~ bhI lagAI jAyeMgI / aura vidvAnoMne apanA anuvAda- kArya prArambha bhI kara ina sabake atirika sAthameM hI bar3I mahatvapUrNa diyA hai / avaziSTa 'rasnakaraNDaka' nAmaka upAsakhojapUrNa prastAvanA hogI, jisameM mUla athoMke viSa- kAdhyayanakA anuvAda mere hisse meM rahA hai, prastAvanA pAdika para yatheSTha prakAza DAlA jAyagA-svAmI tathA jovana caritra likhane kA bhArabhI mere hI apara samantabhadra kA jIvana caritra hogaa| pUrA zabdakoza rahegA, jisameM mere liye anuvAdakoM tathA dUsare hogA aura padyAnukaNikA Adike aneka upayogI vidvAnoMkA sahayoga bhI pAMchanIya hogaa| vIrasevA pariziSTa bhI raheMge / kAgaja bahuta puSTa tathA adhika mandira ke kucha vidvAna pariziSTa taiyAra kareMge, aura samaya taka sthira rAne vAlA lagAyA jAyagA aura yaha dRr3ha prAzA hai ki prophesara e.ena. upANyAvajI Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhAriyana, bIra nirvAvasaM01, ema. e., DI. liTa. aMgrejImeM bhUmikA likha denekI thA, aba pAThakoMko yaha jAnakara prasannatA hogI ki bhI kRpA kareMge, aura bhI jo vidvAna ima puNya eka mitra mahodaya ke azvAsana para usake prakAzana kAryameM kisI bhI prakArase apanA mahayoga pradAna kA kArya zIghra prArambha hone vAlA hai aura usameM kareMge vaha saba saharSa svIkAra kiyA jAyagA aura yaha khAsa vizeSatA rahegI ki lakSaNoM kA hindI meM maiM una sabakA hRdayase AbhArI hU~gA / jahA~ jahA~ke sAra athavA anuvAda mA prakaTa kiyA jAyagA, zAstra bhaNDAroMmeM ukta granthoMko prAcIna zuddha pratiyAM jisase yaha mahAna grantha, jo dhavalA jaijI bar3o hoM athavA inase bhinna mamantabhadra 'joiiddha bar3I cAra jildoM meM prakAzita hogA, sabhI ke tathA tatvAnuzAsana' jaise grantha upalabdha ho unheM liyaM upayogI sAbita hogA- pratyaka svAdhyAyakhoja kara vidvAna loga mujhe zIghra hI nimna pate premI isa se yatheSTa lAbha uThA sakegA- aura sabhI para sUcita karanekI kRpA kreN| maMdiroM tathA lAyabreriyoM meM isakA rakkhA jAnA Avazyaka samajhA jAyagA / imakI vizeSa yojanA (2) 'jainalakSaNAvalI kA prakAzana ___ tathA pratyeka jilda (khaNDa) ke mUlyAdi kI sUcanA jisa 'jainalakSaNAvalI' arthAt lakSaNAtmaka bAda ko dI jaavegii| jaina pAribhASika zabdakoza kA kAma vIramevA mandira meM kaI varSa se ho rahA hai aura jisakA eka namUnA pAThaka anekAnta ke vIrazAmanAGka meM jugalakizora mukhtAra dekha cuke haiM, usake prakAzana kA kArya Arthika adhiSThAtA 'vIrasevA mandira, sahayoga na milane ke kAraNa eka sAla se sthagita saramAvA ji. sahAranapura Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mo0 karmakANDakI truTi-pUrtike vicAra para prakAza [lekhaka--paM0 paramAnanda jaina zAtrI] maiMne 'gommaTasAra karmakAratakI truTi-pUrti' nAmakA vidvAnoMne spaTa zabdoM meM karmakANDake prathama adhikArakA - eka lekha likhA thA, jo anekAntakI gata- truTi-pUrNa honA tathA karmakAvarakA adhUrApana svIkAra saMyukta kiraNa naM. 1 meM prakAzita huA hai| isa lekha bhI kiyA / udAharaNa ke taura para paM0 sAzacandrajI meM mudrita karmakAbaDake pahale adhikAra prakRtisamutko-zAnI pradhAnAdhyApaka spAhAda mahAvidyAlaya kAzI tana' ko truTipUrNa batalAte hue, 'karmaprakRti' nAmaka eka likhate hai ki--"isameM to koI zaka hI nahIM ki karma dUsare andhake mAdhArapara jo gommaTasArake kartA nemi- kANDakA prathama adhikAra truTi-pUrNa " / aura ukta candrAcAya kA hI banAyA humA mAlUma huA thA, maiMne vidyAlaya ke nyAyAdhyApaka nyAyAcArya paM. mahendra ukta adhikArakI truTi-pUrti karanekA prathama kiyA thA, kumArajI zAstrI likhate haiM ki- "yadi yaha prayatna aura yaha dikhavAyA thA ki 75 gAthAe~ jo karmaprakRtimeM saulaha pAne ThIka rahA aura karmakANDakI kisI prAcIna karmakANDake vartamAna adhikArase adhika haiM aura kisI pratimeM bhI ye gAdhAeM mila gaI taba karmakANDakA samaya karmakANDase chUTa gaI athavA juvA par3a gaI hai, adhurApana sacamuca dUra ho jaaygaa"| unheM karmakANDameM yathAsthAna jora denese sahana hI meM parantu pro. hIrAbAlajI amarAvatIko merA ukta usakI truTi-pUrti ho jAtI hai aura vaha susaMgata tathA lekha nahIM jaMcA' aura unhoMne usapara bhApatti karate hue susaMbaddha bana jAtA hai kyoMki yaha saMbhava nahIM hai ki apanA vicAra eka svatantra lekha dvArA prakaTa kiyA hai, eka hI andhakAra apane eka anya athavA usake eka jo anekAntakI gata 1vI kiraNa meM mudrita ho cukA bhAgako to susaMgata aura susambada banAe aura usI hai| isa lekha meM pApane yaha siddha karanekI ceSTAkI hai ki viSayake dUsare grantha tathA dUsare bhAgako asaMgata aura (1) dharmakArase 75 gAthAbhoMkA chUTa jAnA yA buvA asambaddha rahane de| sAtha hI, yaha bhI vyakta kiyA thA para jAnA saMbhava nahIM, (3) karmakANDa adhUrA na hokara ki karmakANDake isa prathama adhikArake truTipUrNa honeko pUrA aura susambada hai; aura (6) karmaprakRti graMthakA dUsare bhI aneka vidvAn parase anubhava karate bhArahe haiM gommaTasArake kartA dvArA racita honekA koI pramANa aura unameMse paM0 arjunakhAna seThIkA nAma khAsa taura nahIM, vaha kisI dUsare nemicandra kI racanA ho sakatI se unake kathanake sAtha ullekhita kiyA thA / mere isa hai| cunA~ce ina saba bAtoMkA vivecana karate hue, mApane lekhako par3akara aneka vidvAnoMne usakA abhinandana apane kA jo sAra mantima pairegrAphameM diyA hai vaha kiyA tathA apanI hArdika prasanatA pakSa kI, aura kaI isa prakAra hai:-- Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F anekAnta '[Azvina vIra nirvAca saM0 2066 kI prati parase jo koI asAvadhAna lekhaka kApI kare yaha usa eka paMktikeApaka khAlI sthAnako nahIM doSa sakatA, aura isa taraha phira usakI prati parase yaha kalpanA bhI sahaja nahIM hotI ki bIcakA bhAga kisI taraha chUTa gayA hai| "isa prakAra na to hameM karmakANDa meM adhUre va laMdUre panakA anubhava hotA hai, na usase kamI utanI gAthAke chUTa jAne va dUra para jAne kI sambhAvanA jaMcatI hai, aura na karmaprakRti ke gommaTasArake kartA dvArA hI racita hone ke koI paryApta pramANa dRSTigocara hote haiM / aisI avasthAmeM una gAthAoMke karmakANDa meM zAmila kara denekA prastAva hameM bar3A sAhasika pratIta hotA hai / " aba maiM prophesara sAhabakI ukta tInoM bAtoM para saMkSepa meM vicAra karatA huA kucha vizeSa prakAza DAlatA hU~ aura usake dvArA yaha batakhAnA cAhatA hU~ ki pro0 mAhavakA vicAra isa viSaya meM ThIka nahIM haiH- 1 ) pazcAt ke lipikAroM dvArA 75 gAthAoMkA mUlagraMthase chUTa jAnA koI asaMbhava nahIM hai / jina vidvAnoMko prAcIna aura arvAcIna graMtha-pratiyoMko dekhanekA avasara milA hai ye ina lipikAroMkI kartRtase malI bhA~ti paricita hai, aura aneka bAra usa para prakAza DAlate rahate haiN| isakA eka tAjA udAharaNa nyAyAcArya paM0 mahendra kumArajI ke 'satya zAsana-parIkSA' viSayaka lekha bhI milatA hai, jo anekAntakI gata 11vIM kiraca meM hI prakAzita huA hai| isa lekha meM unhoMne lekhameM yaha spaSTarUpase prakaTa kiyA hai ki graMthameM 'zabdAdvaita' kI parIkSAkA pUrA prakaraNa chUTA huA hai, 'puruSAdvaita' kI samApti para eka paMktike lAyaka sthAna chor3akara 'vijJA. nAIta' kI parIkSA prArambha kara dIgaI hai, jaba ki donoM ke madhya meM mapra rAjAIta' kI parIkSA honA cAhiye thii| dhArA kI jisa prati parase unhoMne paricaya diyA hai usameM eka paMkike karIba jo sthAna chuTA huA hai vaha isa bAtako sUcita karatA hai ki madhyakA bhAga nahIM likhA jA sakA, jisakA kAraNa usa aMzake patroMkA truTita ho jAnA Adi hI ho sakatA hai| ArA prophesara sAhabane yaha likhA hai ki - "yadi lipikAroM ke pramAdame ve ( gAthAe~) chUTa gaI hotIM to TIkAkAra avazya usa g2alatIko pakar3a kara una gAthAoM ko yathAsthAna rakha dete, aura yadi ve prasaMgake liye atyanta Avazyaka thIM to ve jAna bUjhakara to unheM chor3a hI nahIM sakate the / " yaha ThIka hai ki koI TIkAkAra jAna bUjhakara aisA nahIM kara sakatA, parantu yadi usa TIkAkAra ko TIkAme pahale aisI hI mUla grantha prati upalabdha huI ho jisameM ukta gAthAe~ na hoM aura truTita gAthAoMko mAlUma karanekA usake pAsa koI sAdhana bhI na ho to phira vaha TIkAkAra una truTita gAthAoM kI pUrti kaise kara sakatA hai ? phira bhI, karmakANDa ke prastuta TIkAkArane una gAthAoM ke viSayI pUrti anya granthoM parale kI hai aura usa pUrti parase yaha spaSTa jAnA jAtA hai ki vaha vahAM usa viSayako truTita samajhatA thA; kyoMki usakA vaha kathana prakRta gAthAkI vyAkhyA na hokara kathanakA pUrvApara sambandha milAne kI dRSTiko jiye hue hai| yadi mUla graMthameM kathana susambaddha hotA to saMskRta TIkAkAra ke liye truTita gAthAoM vAle viSayako apanI kAma dene kI koI jarUrata nahIM thii| eka udAharaNa dvArA maiM isa viSayako aura bhI spaSTa kara denA cAhatA huuN| aura vaha yaha hai ki zrI amRtacandrAcArya aura jayasenAcArya donoMne 'samaya-sAra' tathA 'pravacana-sAra' kI TIkAe~ likhI haiM, jinameMse amRtacandra kI TIkAe~ pahalekI banI huI haiN| parantu donoM prAcAryoM Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa kiraNa ] gokarmakAMDakI truTi partike vicAra para prakAza kI TIkAoM meM mUla gAthAnoM kI saMkhyA eka nahIM hai| 'cirakAlaM' padake Age pIche bhAzIrvAdAtmaka koI amRtacandrAcAryako samaya-sAra TIkAse jayasenAcAryakI pada bhI nahIM hai| saMbhava hai ki isakA mUlarUpa kucha samaya-sAra TIkA meM 28 gAthAe~ adhika hai, aura amRta- dUmarA hI rahA ho aura yaha antameM kisI candrAcArya kI pravacanasAra TIkAse jayasenakI pravacana-sAra prakArase prakSipta hokara karmakANDameM rakkhI gaI ho| TIkAmeM 22 gAthAe~ adhika hai| aba prazna hotA hai ki cAmuNDarAyakI banAI huI vaimI koI TIkA imasamaya yadi ve gAthAe~ jo jayasenAcArya kI TokAmeM adhika upalabdha nahIM hai aura na ukta gAthAke AdhArake pAI jAtI haiM mUna granthakI gAthAe~ hai to kyA phira atirikta dUsarA koI spaSTa pramANa hI usake prAcArya amatacandane unheM jAna bUjhakara chor3a diyA hai ? race jAnekA dekhane meM AtA hai| thor3I derake liye aura yadi jAna bUjhakara nahIM chor3A to unheM apanI yadi yaha mAna bhI liyA jAya ki cAmuMDarAyane. TIkAme kyoM nahIM diyA ? aura yadi ve gAthAe~ lipi- usI samaya gommaTasAra kama kANDa para koI TIkA kAroMse chUTa gaI thIM to kyoM unakI pUrti nahIM kI? likhI.thI to bhI yaha kaise kahA jA sakatA hai ki. aura yadi ve mUla graMthako gAthAeM nahIM haiM to jayasenA- 300-400 varSake pIche bano huI kezavavarNIkI cAryane unheM kyoM mUlagraMtha kI gAthA prakaTa kiyA ? ina kanaDITIkA bilkula umIke AdhAra para banI haipraznoMke uttara parame hI prophesara sAhaba ke ukta kathanakA unheM vaha dezI TIkA prApta thI aura usameM usa vakta sahaja-samAdhAna ho jAtA hai| taka koI aMza truTita nahIM huA thA ? athavA isa ___ karmakANDase gAthAbhoMke na chUTane kI eka yukti lambe caur3e samayakaM bhItara usa dezI TIkAkI prati prophesara sAhabana yaha bhI dI hai ki-gommaTasAra aura sarI mUla pratiyoMmeM, jo kezavavarNIko kI TokAkI paramparA usake kartAka jIvanakAla meM apanI TIkA ke liye prApta huI thI, mUla pATha avihI, granthakI racanAke sAtha sAtha hI prArambha ho kala rUpame calA pAyA thA aura usameM kisI bhI gaI thI arthAt cAmuNDarAyane usakI dezI (TIkA) kAraNavaza koI gAthA truTina nahIM huI thI ? prastuta kara DAlI thI, umamaM koI 300 varSa pazcAt kezava- saMskRta TIkA to kaMzavavarNIkI TIkAse koI150varSa varNIna kanar3I TIkA likhI aura phira kanar3I TIkA bAda banI hai| kyoMki isake kartA namicandra bhaTTAraka ke pAdhAra parame vaha 'jovatattvaprabovanI' TIkA jJAnabhUSaNa ke ziSya the aura jJAnabhUSaNakA astilikhI gaI, jima TIkAkI prazastikaM kucha vAkya tva vi0 saM0 1575 taka pAyA jAtA hai * / tathA Apane uddhRta kiye haiN| cAmuNDarAya dvArA dezIke kaMzavavarNIkI TIkA.zaka saM0 1281 (vi0 saM0 likhe jAneko eka gAthA bhI mApana uddhRta --- kI hai, jo karmakANDa meM aMtima gAthAke rUpasaM saM0 11.5 meM jJAnabhUSaNa bhaTTArakako jJAnA. darja hai, aura jo apanI sthiti parame bahuta kucha vikI eka prati brahma tejapAnane lAkara meMTa kI thI, aisA saMdigdha jAna par3atI hai| kyoMki usame prayukta hue mukhtArasAhabake aitihAsika khAtoMke rajiSTaraparase mAlUma 'bA' padakA koI sambandha vyaka nahIM hotA aura hotA hai| Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta [bhASina, pIranirvAvasaM. 1416 ) meM banakara samApta huI thii| aisI hAlatameM kitanI kitanI uttara prakRtiyA~ haiM yaha batalAte hue vaha anumAna karanA nirApad nahIM ho sakatA ki uttara prakRtiyoM kI kula saMkhyA 148 dI hai; parantu ina TIkAoMmeM cAmuNDarAyakRta dezIkA mAzraya ina 148 pratiyoM meM se bahuta kama prakRtiyoM ke liyA gayA hai| bAkI yaha kalpanA no prophesara nAmAdikakA varNana diyA hai, aura jo varNana diyA sAhabakI bar3I hI vicitra jAna par3atI hai ki- hai vaha apane kathanake pUrva sambandha ke binA bahuta "jahA~ (jisa citrakUTameM ) yaha ( saMskRta ) TIkA kucha khaTakatA huA jAna par3atA hai, isa bAtako racI gaI thI vaha saMbhavataH vahI citrakUTa thA jahA~ maiMne apane pUrva lekhameM vistArake mAtha prakaTa kiyA sidAntatasvajJa enAcAyane 'dhavalA' TIkAke raca- thaa| eka pranthakAra khAsa prakRtiyoM kA adhikAra bitA vIrasenAcAryako siddhAnta par3hAyA thA, aisI likhane baiThe aura umameM saba prakRtiyoM ke nAma taka paristhitimeM yaha saMbhava nahIM jAna par3atA ki ukta bhI na deve yaha bAta kucha bho jo ko lagatI huI TIkAke nirmANakAlameM va usase pUrva karmakAMDameM se mAlUma nahIM hotii| prakRti-viSayaka jo adhikAra usakI bhAvazyaka aMgabhUta koI gAthAeM chuTa gaI paMcasaMgraha prAkRta, paMca saMgraha saMskRta aura dhavalAdi hoM yA judI par3a gaI hoM"! kyoMki vaha citrakUTa graMthoMmeM pAye jAte haiM una sabameM bhI karmakI 148 bhAja bhI maujUda hai, Aja yadi koI vahA~ baiThakara prakRtiyoMkA nAmollekha pUrvaka varNana pAyA jAtA anya banAne lage to kyA usake sAmane vaha saba hai| isase mudrita karmakAMDake ukta adhikArameM daphtara athavA sAdhana sAmagrI-maya zAstramaMDAra sampUrNa uttara prakRtiyoMkA varNana na honA jarUra maujUda hogA, jo elAcArya aura vIrasenake hI usake truTita honeko sUcita karatA hai| prophe. samayameM thA ? yadi nahIM to elAcAryake aura vIra- sara sAhabane isa bAta para koI khAsa lakSya na dekara sanase koI sAtasau varSa pIche TIkA banAne vAle jaise taise yaha batalAnekI ceSTA kI hai ki yadi ukta nemicandra ke sAmane vaha saba daphtara athavA zAstra- gAthAe~ isa pranthameM na raheM to koI vizeSa hAni bhaMDAra kaise ho sakatA hai ? yadi nahIM ho sakatA nhiiN| kahIM to Apane yaha likha diyA hai ki to phira usa citrakUTa sthAna para isa TIkAke amuka "gAthAoMkI koI vizeSa AvazyakatA banane mAtrase yaha bhI nahIM kahA jA sakatA ki vaha dikhAI nahIM detI," kahIM yaha kaha diyA hai ki jisa karmakANDako TIkA hai usameM usake bananese amuka "gAthAe~ 21 vI gAthAke spaSTIkaraNArthapahale koI gAthAe~ truTita nahIM huI thiiN| ataH TIkArUpa bhale hI mAna lI jAveM kintu sArapranyake pahalI bAta jo prophesara sAhabane virodhameM kahI hai mUlapAThameM unakI guMjAiza nahIM dikhAI detI," vaha yuktiyukta pratIta nahIM hotii| kahIM yaha bhI likha diyA hai ki amuka "gAthAoM (2) mudrita karmakANDake prathama adhikAra ke na rahanese koI bar3A prakAza va andhakAra nahIM 'prakRtisamutkIrtana' meM karmako mUla pATha prakRtiyoMke utpanna hotA," kahIM yaha sUcita kiyA hai ki nAmAdika diye haiM aura pratyeka mUlaprakRtikI amuka gAthAkA mAzaya amuka gAthAse nikAlA Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varSa, niNa 12] gokarmakAMDako buddhi pUrtike vicAra para prakArA jA sakatA hai-parizeSa nyAyame amuka gAthAkA lagA kara sparza taka pacAza karma prakRtiyAM hotI bhAzaya liyA jA sakatA hai, aura haiN| " jaisA ki prophesara sAhabane samajha liyA eka sthAna para yahA~ taka bhI likhA hai ki "yahAM hai, balki kathanakA Azaya yaha hai ki dehase sparza tathA AgAmI truTi-pUrNa a~cane vAle sthaloM para paryaMta jo prakRtiyAM hotI haiM unameMmeM 50 prakRtiyA~ kartAkA vicAra svayaM bhedopabhedoMke ginAnekA yahA~ pudganavipAkIke rUpameM prahaNakI jAnI nahIM thaa| vaha mAmAnya kathana yA to unakI racanA cAhiye / zarIramaM sazaM paryaMta prakRtiyoM kI saMkhyA meM Age pIche AcukA hai yA unhoMne use sAmAnya jarUra 52 hotI hai aura unameM vihAyogatikI jAnakara chor3a diyA hai"| parantu yaha kahIM bhI prazasta-aprazastake bhedame do prakRtiNaM bhI zAmila haiM; nahIM batAyA ki ukta gAthAoMko granthameM truTita parantu ye donoM prakRtiyAM karmakANDakI 49-500 mAnakara zAmila kara lenameM kyA vizeSa bAdhA kI gAthAoMmeM jIvaviSAkI prakRtiyoMkI saMkhyAmeM utpanna ho sakatI hai ? sirpha eka sthala para thor3A- ginAI gaI haiN| isa vizeSa vidhAnake anusAra sA virodha pradarzita kiyA hai, jo vAstavameM virodha una 52 prakRtiyoMmeMse ina do prakRtiyoMko, jo ki na hokara virodha-sA jAna par3atA hai aura jisakA uma vargakI nahIM haiM-pudgalavipAkI nahIM haiMspaSTIkaraNa isa prakAra hai: nikAla dene para zeSa prakRtiyA~ 50 hI raha jAtI haiM, ___ karmakAMDameM 'dehAdI phAsaMtA paraNAsA' nAmakI jinakI gaNanA pudgalavipAkI prakRti meM kI gaI eka gAthA naM 47 para hai, jisameM pudgalavipAkI hai| canAMce karmaprakRti pranthake TippaNameM bhI, jo 62 prakRtiyoM kI gaNanA karate hue dehase sparza saM0 1527 kI likhI huI zAhagar3hakI prati para paryaMta nAmakarmakI jo prakRtiyA~ haiM unameMse pacAsa pAyA jAtA hai, aisA ho Azaya vyakta kiyA gayA prakRtiyoMke grahaNa karanekA vidhAna hai / isa gAyA hai| yathA:ko lekara prophesara sAhaba yaha Apatti karate haiM- dehAdisparzapayaMtaprakRtInAM madhye vihAyogati byAvastha ___ "karmakAMDakI gAthA naM047 meM spaSTa kahA hai zeSapaMcAzat prakRtInAM saMkhyA'tra vAkye vivapitA" ki deisa lekara sparza taka pacAsa prakRtiyA~ hotI haiM isase spaSTa hai ki gAthA naM. 47 ke jisa kintu karmaprakRtiko gAthA naM0 05 meM do prakArakI bhAzayako lekara prophesara sAhabane jo bhApatti vihAyogati bhI ginA dI gaI hai, jisase vahAM khar3I kI hai vaha usakA Azaya nahIM hai aura zarIrase lagAkara sparza takakI saMkhyA 52 ho gaI isaliye vaha bhApati bhI nahIM bana sktii| hai, aba yadi ina ( 75 se 2 taka) gAthAoMko yahAM para maiM itanA aura bhI prakaTa kara denA hama karmakAMDa meM rakha dete haiM to gAthA naM047 ke cAhatA hU~ ki prophesara sAhabane gommaTasArako vacanase virodha par3a jAtA hai|" jisa arthameM sAra prantha samajhA hai usa arthameM vaha yaha ApakI bhApatti ThIka nahIM hai kyoMki sAra anya nahIM hai, vaha vAstava meM eka saMgraha graMtha hai, gAthA naM0 47 meM yaha nahIM kahA gayA ki-"dehase jise maiM 'gommaTasAra saMgraha prantha hai' isa zIrSakareM / Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 062 anekAnta apane lekha (anekAnta varSa 3, kiraNa 4,10297) meM vistAra ke sAtha prakaTa bhI kara cukA huuN| mUla grantha meM bhI 'gommaTalaMgahasusa' nAmase hI usakA ullekha hai / usameM aneka gAthAe~ dUsare granthoM para se saMgraha kI gaI haiM aura aneka gAthAoMko kathana-prasaMgako dRSTise puna: puna: bhI denA par3A hai| isaliye 'karmaprakRti' kI una 75 gAthAoM meM se yadi kucha gAthAe~ 'jIvakANDa' meM yA cukI haiM to isase unake punaH karmakANDa meM AjAne mAtra me punarAvRtti jaisI koI bAdhA upasthita nahIM hotI; kyoMki karmaprakRti kI gAthAko chor3akara karmakANDa meM dUsarI bhI aisI gAthAe~ pAI jAtI haiM jo pahale jIva kANDa meM zrA cukI haiM, jaise karmakANDa ke 'trikaraNacUlikA' nAmake adhikArakI 17 gAthAoM meM se 7 gAthAe~ pahale ataresmeM AcukI haiN| isake sivAya, khuda karmakAra meM bhI aisI gAthAe~ pAI jAtI haiM jo karmaoresmeM eka se adhika sthAnoM para upalabdha hotI haiN| udAharaNa ke liye jo gAthAe~ 155 naM0 me 162 naM0 taka pahale vA cukI haiM ve hI gAthAe~ punaH naM0 914 me 921 taka dI gaI haiN| aura kathanoM kI punarAvRttikI to koI bAta hI nahIM, vaha to aneka sthAnoM para pAI jAtI hai| udAharaNake liye gAthA naM0 50 nAmakarmakI jina 27 prakRtiyoM kA ullekha hai unhe hI prakArAntara se naM051kI gAthA meM diyA gayA hai| aisI hAlata meM una 75 gAthAoM maiM kucha gAthAoM para punarAvRtikA Aropa lagA - : [ cAzvina, vIranirvAya saM0 2016 kara yaha nahIM kahA jA sakatA ki ve karmakANDakI gAthAe~ nahIM haiM athavA unake karmakANDa meM zAmila honese koI bAdhA AtI hai| $ ve 7 gAthAe~ jIvanakAMDameM naM0 47, 48, 43, 10, 13, 16, 17, para pAI jAtI haiM; aura karmakAMDa meM To cao, sis, sai, 405, 210, 811, 412 M upalabdha hotI haiM / cUMki hAla meM 'karmakANDa' ko aimI pratiyA~ bhI upalabdha ho gaI hai jinameM ve saba vivAdastha 75 gAthAe~ maujUda haiM jinheM 'karmaprakRti' para se vartamAna mudrita karmakANDake pATha meM zAmila karane ke liye kahA gayA thA, aura una pratiyoMkA paricaya Age isa lekha meM diyA jAyagA, ataH isa nambara para maiM aura adhika likhane kI koI jarUrata nahIM samajhatA / ( 3 ) jisa karmaprakRti granthake AdhAra para maiMne 75 gAthAoMkA karmakANDa meM truTita honA batalAyA thA usameM maiMne gommaTamArako adhikAMza gAthAoM ko dekhakara kartAkA nizcaya nahIM kiyA thA balki usameM kartAkA nemicandra siddhAntI, nemicandra siddhAntadeva aisA spaSTa nAma diyA huA hai / siddhAntadeva nemicandra siddhAntacakravartI se bhinna dUsare nahIM kahalAte / isake sivAya, hAla meM zAhagar3ha ji0 sAgara ke siMghaIjI ke mandira se 'karmaprakRti' kI saM0 1527 kI likhI huI jo ekAdazapatrAtmaka saTippaN prati milI hai, usakI antakI puSpikA kartAkA nAma spaSTarUpa se nemicandramiddhAntacakravartI diyA huA hai aura sAtha hI use karmaniser prathama aMza bhI prakaTa kiyA hai jisase do bAteM bilkula spaSTa ho jAtI haiM--eka to yaha ki karmaprakRti nemicandra siddhAntacakravarti kI hI kRti hai aura dUsarI yaha ki vaha nemicandra siddhAntacakravartI kI koI bhinnakRti nahIM hai balkivaha unakI pradhAnakRti karmakANDakA hI prathama aMza hai aura isaliye maiMne jisa karmaprakRti ke AdhArapara mudrita karmakANDa meM Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va, niya] gokarmakArakI buddhi-patike vicAra para prakAza 75 gAthAoMkA truTina honA batAyA thA usameM zAhagar3hake usa maMdira-bhaNDArase karmakANDakI aba koI sandeha bAko nahIM rhtaa| karmaprakRtikI bhI eka prati milI hai, jo adharI hai aura jisameM usa pratikA vaha atima aMza, jisake sAtha mantha. zurUke do adhikAra pure aura tIsare adhikArakI prati samApta ho jAtI hai| isa prakAra hai-- kula 40 gAthAoM meM se 25 gAthAe~ haiM / yaha anya "iti bhInemicandrasiddhAntavAkayativiracitakarma- prati bahuta jIrNa-zIrNa hai,hAtha lagAnese patra prAya TUTa kArasya prathamazaH samAsa: zubhamanu lekhakapAThakayoH jAte haiM / isakA zeSa bhAga isI taraha TUTa-TATa kara atha saMvat 1520 varSe maadhvdii| rvivaasre|" naSTa huA jAna par3atA hai / isake pahale 'prakRti yahA~ para ima kamaprakRtiko pratikI vizeSatAke samutkIrtana' adhikArameM bhI 160 gAthAe~ haiM, sambandhameM itanA aura bhI noTa kara denA Avazyaka pratyeka gAthA para bajaga alaga na na dekara adhi. hai ki isakI TippaNiyoM meM siya prayi mayi aura kArake antameM 160 naM0 diyA hai| isa prakaraNa meM 'dhammA-paMsA-meghA' ina do gAthAoMko prakSipta mAta bhI ukta karmaprakRti vAlI 76 gAthAe~ (5+1) sUkSita kiyA hai aura unheM siddhAntagAthA batAyA jyoMkI tyoM pAI jAtI haiN| hai, jinameM meM 'siya bhatyi patyi' nAmakI gAthA karmakAMDakI eka dUsarI prati, jisakI patra kunda kundAcArya ke 'paMcAstikAya' kI 14 naM. kI saMkhyA 53 hai aura jo saM0 1704 meM mugala bAdagAthA hai| sAtha hI,isa prakaraNakI kula gAthAbhoMkI zAha zAhajahA~ke rAjyakAlameM likhI huI hai apane saMkhyA 160 dI hai arthAta pArA-siddhAnta bhavanako ghara para hI pitAjIke saMgrahame upalabdha huI hai| pratise isameM nimna eka gAthA adhika hai: yaha saMskRtaTIkA-sAhina hai / isameM karmakANDakA prathama adhikAra hI hai, gAthA saMkhyA 160 dI hai parAja-rasa-gaMdha phAsA-capauiga-satta sammamitta / aura isameM bhI ve 76 gAthAe~ jyoMkI tyoM pAI hotibaMdhA-baMdhaka patha-paba sNvaad-smm| jAtI haiN| saMskRta TIkA zAnabhUSaNa-sumavikIrti yahAM para yaha bAta bhI noTa kara lenekI hai ki kI banAI huI hai| isake antake do aMza nIce karmaprakRtikI yaha prati jisa saM0 1527 kI likhI diye jAte haiM.huI hai umI vakta ke karIbakI banI huI namicandrA- ti siddhAMtajJAnAvartimInemicandraviracita. cAryakI 'jIvatatvaprabodhanI' nAmako saMskRta TIkA karmakAMDasya TIkA samAsaM (sA)" hai, jisake vAkyoMko prophesara sAhabana uddhRta kiyA hai aura yaha kalpanAkI hai ki uma kA vartamAna "bhUbasace mahAsAdhulacamIcaMdro yatIzvaraH / meM upalabdha hone vAlA pATha pUrva-paramparAkA pATha tasya pAdasya vIreMdurviduDo vizvavevitaH // 1 // hai| aura isase yaha mAlUma hotA hai ki karmakAMDake tavavave dayAmodhiAnabhUSo guNAkaraH / prathama adhikAra meM ukta 75 gAthAe~ pahalesa ho Toka hi karmakAMDasya ca sumatikIrtiyuk // 2 // " saMkalita aura pracalita haiN| Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anekAnta pAzvina, vIra nirvAsa sN0241|| "bhaTTAraka zrIzAnabhUSaNanAmAkitA sUrisumati- lakhanameM kucha bhI mAra mAlUma nahIM hotA kikItiviracitA karmakAMDaTIkA samAptA // // saMvatu "yadi vaha kRti ( karmaprakRti ) gommaTasArake kartA 1704 varSe jeTha badi 14 ravidivase subhakSitre kI hI hai to vaha aba taka pramiddhimeM kyoM nahIM zrImUlasaMdhe sarasvatI gacche balAtkAragaNe zrI bhaaii|"vh kAphI taurame prasiddhi meM AI jAna par3atI AcAye kuMdAkuMdAnvaye zrIbrahmajinadAsa upadene hai / isa viSayameM mukhtAra sAhaba (mampAdaka dharmApurI prasthAne mAlavadene pAtisAhi mugala 'anekAnta')me bhI yaha mAlUma huA hai ki unheM bahuta zrI sAhijahA~ / " se zAstra bhaNDAroM meM kamaprakRti nAmase karmakANDaka karmakAMDakI tIsarI prati paM0 hemarAjajIkI prathama adhikArako pratiyoMko dekhanekA avamara bhASoTIkAsahita, tigor3A ji0 sAgara ke maMdirakaM milA hai| zAstrabhaMDArase milI hai, jo saMvata 1829 kI isa mamparNa vivecana aura pratiyoM ke paricayakI likhI huI hai, patra saMkhyA 54 hai / yaha TIkA bhI rozanI parame maiM mamajhanA hU~ ima vipayameM aba koI karmakANDakaM prathama adhikAra 'prakRtimamakItana'kI sandeha nahIM rahegA ki karmakANDakA mudrita prathama hai aura isameM bhI 160 gAthAe~ haiM jinameM ukta 76 adhikAra jarUra truTita hai, aura iliye prophesara gAthAe~ bhI zAmila haiN| sAhabana mere lekha para jo ApattikI hai vaha kisI karmaprakRtikI alaga pratiyoM aura karmakANDakI taraha bhI ThIka nahIM hai / AzA hai prophesara sAhaba ukta prathamAdhikArakI TIkAoM parasaM yaha spaSTa kA imase samAdhAna hogA aura dUsare vidvAnoM ki karmakANDakaM prathama adhikArakA alaga rUpameM hRdayama bhI yadi thoDA bahuta sandeha rahA hoto vaha bahuta kucha pracAra rahA hai| kisIna use 'karmaprati bhI dUra ho skegaa| vidvAnoMko isa viSaya para ke nAmase kisIne 'kamakANDaka prathama aMza'ke nAmasaM aba a' : aba apanI spaSTa sammati prakaTa karanekI jarUra aura kisIne 'karmakANDa' ke hI nAmase ullekhita kRpA karanA cAhiya / kiyA hai| aisI hAlatameM prophesara sAhabakaM isa vIrasevAmandira, sarasAvA, tA021-10-1940 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nivedana isa 12vI kiraNake sAtha 'anekAnta' ke kRpAlu grAhakoM dvArA bhejA huA zulka samApta ho gayA hai| aba dehalI se 'anekA~ta' kA prakAzana baMda kiyA jA rahA hai / ataH 'anekAnta' ke sambaMdhameM aba patra vyavahAra usake sampAdaka paM. jagalakizorajI mukhtAra adhiSThAtA 'vIramavAmaMdira sarasAvA ji0sahAranapura se karanA cAhiye / ina do varSoM meM anekAMta-vyavasthA sambaMdhI jo aneka bhUla huI haiM unake liye meM kSamA prArthI huuN| vinIta-- a0pra0 goyalIya vyavasthApaka Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Registered. No: L. 4328 krAntikArI aitihAsika pustakeM le0 ayodhyAmasAda gopalIya ] 1. rAjapUtAneke jainavIra-- pratIta gauravake eka aMzakA citra aMkita huI par3hane ke liye hAtha bharake kaleje kI jarUrata binA na rhegaa| aisA kauna abhAgA bhAratavAne hai| madoMkI bAta jAne dIjiye bhIru aura kAyara hogA jo ayodhyAprasAdajI goyalIyakI lie bhI ise par3hate par3hate mUMchoM para tAva na dene lageM to bhAratakI karIba sAr3he bAIsasau varSa puraanii| hamArA jimmA / rAjapUtAnama jainavIroMkI talavAra sAragarmita aura sabhI gaurava-gAthAko sunama kaisI camakI ? dhanavIroMna sarase kaphana bAdhakara utmAhita na hogaa|" pRSTha 173 mU0 chaha pAnA. mAtatAiyoMke ghuTane kyoMkara TikavAye ? dhama aura 3. hamArA utthAna aura patana- . dezake liye kaise kaise abhUtapUrva balidAna kiye, "cAnda"ke zabdoM meM--"isa pustakameM mahAbhAra yahI saba romAMcakArI aitihAsika vivaraNa 352 se lekara mana 1200 IsvI taka bhAratIya itihA pRoMmeM par3hiye / macitra, mUlya kevala do rupyaa| para eka bAlI meM jo TiyA~ utpanna ho gaI thI aura jina 1. maurya sAmrAjyake jainavIra-- kAraNa unako videziyoMke sanmukha padAnata honaM '. bhUmikA-lekhaka sAhityAcArya pro0 vizvezvara- par3A una para mArmikatAke sAtha vicAra kiyA gayA nAtha reTake zabdoM meM--"isa pustakakI bhASA manako hai| pustaka paThanIya hai aura atyanta sulabha mUlya phar3akAne vAlI, yuktiyA~ sapramANa aura grAhya tathA becI jAtI hai|" "vizvAmitra' likhavA haivicArazailI sAmpradAyikatAse rahita samayopayogI "pustakakI bhASA sajIva aura dRSTikoNa sunda aura na hai / hameM pUrNa vizvAsa hai ki ise eka hai| yaha kAphI upayogI pustaka hai / " "bhAra bAra bAyopAnta par3ha lenese kevala jainoMke hI nahIM kahatA hai--"lekhakako lekhanImeM bhoja aura pramA pratyuta bhAraMvavAsI mAtrakahata paTapara apana dezake paryApta mAtrAmeM hai|" pRSTha 144 mU0 chaha maanaa| sphUrtidAyaka jIvanajyoti jagAne vAlI pustakeM 4. ahiMsA aura kAyastA mUlya eka pAnA 7. kyA jaina samAja jindA hai / mU0 eka pAnA 2. hamArI kAyaratAke kAraNa " " 8. gauravagAthA " " 6. vizvaprema sevAdharma " " ..jaina samAjakA hAsa kyoM ? "baha paisaa| yadi yaha pustakeM pApane nahIM dekhI haiM to bhAjahI maMgAiye, mandiroM, pustakAlayoM, sAdhuSoM meThamvarUpa dIjiye, upahArameM bATiye anetaroMmeM pdiye| vyavasthApaka-hindI vidyAmandira, poSo0 na048, nyU dehanI / vIra presa bAivikhyA, bArasarvasansI / Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vIra sevA mandira pustakAlaya kAla naM. lekhaka maratAra ,jAlAvara saMsa)