Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ PRAGYAR MBUDEEP SHRI JAM PTI SUTRA PART : 01 zrI jabuddhipa prajJapti sUtra : bhAga- 01
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ murrrrkum krummrumuk ru Du murru riillu am Com jainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjya zrI ghAsIlAlajI - mahArAja - viracita prakAzikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam rii 0 0/000 kmru krrrrrr00kll niyojakaH saMskRta - prAkRtajJa - jaina | gamaniSNAta- priyavyAkhyAnipaNDitamuni zrI kanhaiyAlAlajI mahArAjaH prathama - AvRttiH prati 1200 hindI - gurjara bhASA'nuvAdasahitam - jambUdvIpaprajJaptisUtram (prathamo bhAgaH ) ommon prakAzakaH a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhAra samiti pramukhaH zreSThizrI baladevabhAI DosAbhAI paTela mahodaya: mu. ahamadAbAda vIrasaMvat 2506 mUlyam - ru0 40-00 int my and any emo en Common in com m vikramasaMvat 2036 isvI san 1980 0 cmo amma am 966666666666966600
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA (1) A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAtaHuSAkALa, sandhyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. (3) mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ulkApAta--moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (9) digdAha--koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava--vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta--AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya na thAya. vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. yUpaka--zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene yUpaka kahevAya. A pramANe yUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathamA 1 prahara svAdhyAya na karavo. yakSAdIma--koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa--kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. mahikAzveta--zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddAta--cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo.
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ (1) (2) (3) (8) svAdhyAya ke pramukha niyama isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai I prAtaH USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI ( 48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA cAhie / mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai / nIce likhe hue 32 asvAdhyAya - prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie-- (1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) (2) (3) (8) (5) (6) (7) (8) ulkApAta--bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / digdAha -- kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava--bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe ) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / nirghAta - AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta - bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie I yUpaka -- zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie I yakSAdIpta-- yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa - kArtika se mAgha mAsa taka ghU~e ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie /
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) mahikAzveta--zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta--cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya Dha~ka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (9) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya -- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai / (14) (15) (16) mala-mUtra - sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai / I zmazAna -- isa bhUmi ke cAroM tarapha 100 - 100 hAtha taka asvAdhyAya hotA hai / (19) candragrahaNa--jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie | (17) sUryagrahaNa - jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata -- najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / patana -- koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra -- upAzraya ke andara athavA 100 - 100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA - ASAr3hI pUrNimA ( bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA ( skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie /
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie /
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukramAMka zrI jambUdvIpaprajJaptisUtra bhAga 1 kI viSayAnukramaNikA viSaya 1 maGgalAcaraNa 2 prastAvanA 3 namaskAra nikSepa 4 gautamasvAmI kA varNana prathama vakSaskAra 5 jambUdvIpake sambandha meM praznottara 6 jambUdvIpa kA prAkArabhUta jagatIkA varNana 7 padmavazvedikA ke bahirbhAgastha vanaSaNDa kA varNana 8 vanakhaNDa kI bhUmi bhAga kA varNana 9 jambUdvIpa kI dvArasaMkhyA evaM dvAroM ke sthAna vizeSa kA varNana 10 bharatakSetra ke svarUpakA varNana 11 dakSiNArdha bharatavarSakA nirUpaNa 12 dakSiNArdhabharata kA sImAkArI baitADhya parvata kahA~ hai ? usakA kathana 13 vaitADhya parvatake pUrva pazcima bhAgameM Agata do guphAoM kA varNana 14 Abhiyoga de| zreNIkA nirUpaNa 15 siddhAyatanakUTakA varNana 16 dakSiNArdha bharatakUTakA nirUpaNama 17 vaitADhya nAma hone ke kAraNa kA kathana 18 uttara bharatArddha kA svarUpa varNana 19 uttarArdha bharata meM RSabhakUTa parvatakA nirUpaNa dUsarAvakSaskAra- prathamAraka 20 kAlake svarUpakA nirUpaNa 21 suSamAsuSamA nAmakI avasarpiNI kA nirUpaNa 22 kalpavRkSake svarUpakA kathana jambudvIpaprajJaptisUtra 23 suSama suSamAkAla meM utpanna manuSyoM ke svarUpakA kathana 24 suSamasuSamA kAla bhAvi manuSyake AhArAdikA kathana 25 yugaliyoM ke nivAsa kA nirUpaNa 26 suSamasuSamA kAlameM gRhAdike hone ke saMbandha meM praznottara 27 suSamasuSamAdikAla meM rAjAdike viSaya meM praznottara 28 usakAlameM AvAha vivAhAdi viSayameM praznottara 29 usakAlameM zakaTAdike astitva saMbandhI praznottara 30 usakAlameM gartAdike sambandhameM praznottara pRSThAGka 1-3 3--8 9--11 12.16 17-22 22-34 35-:43 44--49 49-55 55-- 64 64.75 75.82 82--92 92-106 107--117 117--130 130-132 133 - 139 140 - 148 149 - 183 184 - 198 199-222 222 - 240 241-254 254 -- 257 258-263 264-270 271-275 275 - 280 281-284
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ 31 usasamayameM Dimba upadravasambandhI praznottara 285-291 32 usakAlake manuSyoMkI bhavasthityAdi kA nirUpaNa 291-219 dUsarA Araka 33 suSamAnAmake dUsare ArekA nirUpaNa 299-310 34 suSamAnAmake AremeM bhavasthitikA nirUpaNa 311-314 tIsarA Araka 35 tosare Arakake svarUpakA kathana 314-323 36 suSamaduSSamAkAlake antima tribhAgameM loka vyavasthA kA kathana 324-327 37 kulakaratA ke prakArakA kathana 327-333 38 RSabhasvAmI ke trijagajjanapUjanIyatA kA kathana 333-356 39 RSabhasvAmIke dIkSAgRhaNa ke anantarIya kartavyakA kathana 356-367 40 bhagavAna kI zrAmaNyAvasthAkA varNana 368-374 41 bhagavAnakA kevalajJAna prAptikA kathana 374-384 42 RSabhasvAmI ko kevalajJAnotpattike anantarIya kAryakA nirUpaNa 384-397 43 bhagavAna ke janmakalyANakAdikA nirUpaNa 397.399 44 bhagavAnake nirvANake bAda ke devakRtyakA nirUpaNa 399-410 45 bhagavAnake nirvANake anantara IzAnendra ke kartavyakA kathana 411-418 46 64 indroMke AgamanAnantara devendra zakrake kArya kA kathana 418-421 47 bhagavAna Adike kalevara ke snapanAdi kA nirUpaNa 421-426 48 bhagavAna Adike kalevara citA meM rakhane ke bAdakA zakAdike kArya kA nirUpaNa 426-434 49 asthisaMcayake bAda kI vidhI kA nirUpaNa 434-440 caturtha Araka 50 caturtha Araka ke svarUpa kA kathana 441-446 pAMcavAM ArA 51 paMcama Araka ke svarUpakA kathana 447-452 chaTThA Araka 52 chaThe ArekA svarUpanirUpaNa 452-483 53 utsarpiNI ke duSSamA ArakameM avasarpiNIke duSSamA Arakase viziSTatAkA kathana-484-494 54 utsarpiNI duSSamAkAlake manuSyoM ke kartavya evaM AkAra bhAvapratyavatArakA kathana -494-499 55 duSSamasuSamA kAlakA varNana - 499-511 vakSaskAra 56 bharatavarSa nAma hone ke kAraNa kA kathana 512-516 57 bharata cakravartI ke utpatyAdikA nirUpaNa 516-526 58 bharata cakravartI ke digvijayAdikA nirUpaNa 527-548 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 59 bharata cakravartI ke gamana ke bAda unake anucara varga ke kAryakA nirUpaNa- 548-568 60 aSTAhikA samApta karake Ageke kArya kA nirUpaNa 568-584 61 bharatacakrIke snAnAdise nivRtta hone ke anantara kAryakA nirUpaNa 584-598 62 mAgadhatIrthAdhipatikA bharatacakrI ko bheTapradAna kA nirUpaNa 599-609 63 bharatacakrIkA varadAmatIrtha ke pratigamanakA nirUpaNa 610-619 64 vardakIratnako AvasathAdibanAnekI AjJA karanepara varddha kIratna ke kauzalyakA varNana- 619-627 65 rathavarNana pUrvaka bharata mahArAjA ke rathAvarohaNakA nirUpaNa 627-643 66 siMdhUdevI ko sAdhane kA nirUpaNa 643-654 6. vaitADhayagirikumAradeva ke sAdhane kA kathana 654-663 68 suSeNasenApati ke vijaya kA varNana 663-688 69 tamistrA guhA ke dvAra ko udghATana karane kA nirUpaNa - 688-721 70 unmagna nimagnanAma kI mahAnadI ke jalAzayakA nirUpaNaevaM uttarAdhabharata jitanekA nirUpaNa 721-740 71 bharata mahArAjAke sainyako sthitikA kathana 740-759 72 ApAtacilAtake devoM ke upAsanA kA nirUpaNa 760-772 73 varSA ho jAne ke bAda bharatamahArAjA ke kArya kA varNana 773-780 74 bharatamahArAjAke sainya ko sthiti kA varNana 781-788 75 sAtarAtri ke bAdakA vRttAMta varNana 789-806 76 uttaradizAke niSkUTajitanekA evaM RSabhakUTa ko jitanekA varNana 806-820 77 namI evaM vinamI nAmake vidyAdharoM ke vijayakA varNana 820 834 78 bharata mahArAjA ke digyAtrA tathA dakSiNArdha meM bharata ke kAryakA varNana- 834-865 79 rAjyoM ke jitane ke bAdakA bharatamahArAjA-ke kArya kA varNana 865-889 8. apanI rAjadhAnI meM Aye hue bharata mahArAjA ke kArya kA nirUpaNa- 890-908 81 bharatamahArAja ke rAjyAbhiSeka viSayakA nirUpaNa 909-957 82 bharatamahArAjAke ratnotpatti ke sthAna kA nirUpaNa 957-959 83 chahoMkhaMDoM ke pAlana karate hue bharatamahArAjA kI pravRti karane kA nirUpaNa- 959-977 84 prakArAntara se maratanAmakI anvarthatAkA kathana 978-980 samApta oc AWN jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI vItarAgAya namaH // zrIjainAcArya jaina dharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlavativiracitayA prakAzikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM // zrIjambUdvIpaprajJapti sUtram // maGgalAcaraNam zrIsiddharAjaM sthira siddhirAjyaM, pradaM gataM siddhigatiM vizuddham / niraJjanaM zAzvata saudhamadhye, virAjamAnaM satataM namAmi ||1|| caturjJAnopetaM jinavacanapIyUSamatulaM, pibantaM karNAbhyAmavirati puTAbhyAM guNagRham / aghaughaM bhindantaM sakalajanakalyANasadanaM, bhaje taM zrImantaM guNiSu guNinaM gautamaminam ||2|| jambUdIpaprajJaptisUtra kA hindI anuvAda maMgalAcaraNa kA hindI anuvAda mokSarUpa sthira siddhirAjya ko dene vAle evaM siddhigati ko prApta kiye hue atyanta fazuddha niraJjana aura zAzvata kaivalya dhAma meM hamezA virAjamAna zrI siddharAja bhagavAn ko mai namaskAra karatA hUM ||1|| cAra prakAra ke jJAnoM se yukta, anupama jina vacanAmRta ko satata donoM karNapuToM se pAna karane vAle guNoM ke AkAra, sAre hI pApapuJja ko bhedana karane vAle sakalajana maGgalAlaya, guNigaNa zreSTha zrI gautama gaNadhara ko bhajanA hUM // 2 // jammudrIpa prajJaptinA gujarAtI anuvAda maMgalAcaraNa mokSa3ya sthira siddhi - rAjyane ApanArA, siddhi - gati prApta, atyanta vizuddha nirNjana ane zAzvata sukhanA dhAmamAM saCdyA virAjamAna zrIsiddharAja bhagavAnane hUM namaskAra karU' chu // 1 // cAra prakAranA jJAnAthI samalaiM kRta, anupama jina vacanAmRtane satata peAtAnA khanne kazu purAthI pAnakaranArA, guNNAnA Akara, samasta pApapu jone vinaSTa karanArA, sakalajanama galA laya, guNigaNa zreSTha zrIgautama gaNadharane hUM bhajuM chuM. rA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre paTkAya pratipAlakaM ca karuNA dharmopadezotsukaM, yatnArtha mukhavastrikA vilasitAsyanduM prasannAnanam / antarvAnta vinAzakAddhi nakharajyotizcayaM cintayan , saMstaumyugravihAriNaM guruvaraM paJcavratA''rAdhakam // 3 // sarvAnuyoga vijJAna vRddhAn zrIguru paramparAmukhyAn / hukumacandrajI pUjyAn bhaje jainAgamavizAradAn // 4 // pUjya tatpaTTaziSyAn zrIzivalAlajI vAcakapramukhAn / arhad dIkSAdakSAn nidadhejJAna vairAgyasampannAn // 5 // pUjyAna gurUnudayasAgara pUjyavaryAn jJAnaprakAzamihirAhata jADyarAzIn / mAnyAn praNamya vihitAJjali reSa ghAsIlAlo'nuyogavizadAmukhamAtanoti // 6 // pRthivIkAyAdi SaTkAya jIvoM kA pratipAlaka dayA dharmopadeza meM tatpara evaM yatanA ke liye mukhavastrikA se alaMkRtamukhacandra, evaM prasanna vadana, ugra vihArI pAMca mahAvratoM kA ArAdhaka Antarika mohAndhakAra kA vinAzaka caraNanakhajyotiHpuJja se virAjamAna guruvara ko cintana karate hue stuti karatA hUM // 3 // sarvAnuyoga bijJAna vRddha zrI guruparamparA pramukha jainAgama vizArada pUjya zrI hukumacandra jI ko bhajatA hUM // 4 // tatpaTTaziSya arhaddIkSAdakSa jJAna vairAgya sampanna pUjya zrI zivalAla jI mahArAja vAcaka pramukha ko hRdaya meM dhAraNa karatA hU~ // 5 // jJAnaprakAzarUpa sUrya se jADayAndhakAra ko dUra karane vAle pUjyamAnya udayasAgara guruvarya ko praNAma kara baddhAJjali ghAsIlAla muni anuyoga kI vizada prastAvanA ko pallavita karatA haiM // 6 // pRthivIkAyAdi pakAya jInA pratipAdaka, dayAdharmopadezamAM tatpara, yatanAmATe mukha vastrikAthI samalaMkRta, candravata mukhavALA, prasannavadana, ugravihArI, pAMcamahAvratanA ArAdhaka, AMtarika mehAndhakArane vinaSTa karanArI caraNa nakhatiH pujethI suzobhita evA guruvaranuM dhyAna karato huM temanI stuti karuM chuM. evA sarvAnuyogavijJAna vRddha zrIguruparaMparApramukha jainAgama vizArada pUjya zrIhukamacandrajIne humachu // 4 // tatpaTTaziSya, ahaMdudIkSAda, jJAna-vairAgya sampanna pUjya zrI zivalAlajI mahArAja vAcaka pramukhane huM hRdayamAM dhAraNa karuM chuM pA jJAna prakAzarUpa sUryathI jADayAndhakArane dUra karanArA pUjaya, mAnya udayasAgara guruvaryane praNAma karI baddhAMjali thayele huM ghAsIlAla muni anuganI vizada prastAvanAne vita 43 // 6 // jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA AtIM bhAratIM natvA ghAsIlAlo munitratI / zrI jambUdvIpaprajJatervyAkhyAM kurve prakAzikAm ||7|| jambUdvIpaprajJaptisUtrasya prastAvanA || 3 iha hi paramAsAravikarAlasaMsArakAntAraparyaTanajanya nAnAvidhaduHkhadAvadandahyamAnAntaHkaraNA uccAvaccAH prANino jihAsitamapi tad duHkhaM samUlaghAta mapahantumapArayanto'kAmanirjarAyogataH saMjAta duHkhanidAnakarmalAghavAstajjihAsayA nikhilakarmamalakSyalakSaNaM niratizaya sukhasvarUpamokSapadamabhivAJchanti, tacca mokSyayadaM paramapurupArtharUpatayA samyagjJAnasamyagdarzanasamyakcAritralakSaNaratnatrayaviSayaka parama puruSakAralakSaNaparamayatnairUpArjanIyam, sa ca puruSakAraH iSTasAdhanatAjJAnena janyate mameda miSTasAdhanam iti iSTa sAdhanatA jJAnaJcAptopadezAt bhavati, Aptazca yathArthavaktA kevalajJAnAvalo - kita sakalajIvAjIvapadArthasArthI nirupAdhika paropakAraparAyaNaH karuNAvaruNAlayo'nubhUya " arhad bhagavAn kI bhAratI vANI ko namaskAra kara muni vratI ghAsIlAla jI zrI jambUdvIpa prajJapti kI prakAzikA vyAkhyA karatA hU~ ||7|| prastAvanA kA hindI anuvAda isa parama asAra saMsArarUpa ghora jaMgala meM idhara udhara bhaTakane se utpanna nAnA prakAra ke duHkha dAvAnaloM se atyanta santapta choTe bar3e sabhI prANI sarvathA chor3ane ke lAyaka una duHkho ko samUla vinAza karane meM asamartha hokara akAma nirjarA yoga se duHkhoM ke mUla nidAnabhUtakarmoM ko halakA kara usako chor3ane kI icchA se sAre hI karmoM kA kSaya lakSaNa niratizaya sukha svarUpa mokSapada kI abhilASA karate hai usa mokSa pada ko parama puruSArthasvarUpa hone se samyagjJAna' samyag darzana, samyak cAritra lakSaNa ratnatraya viSayaka parama pauruSalakSaNa parama se upArjita karanA cAhiye vaha pauruSa iSTa sAdhanatAjJAna se utpanna hotA hai, " mama idam iSTa sAdhanam " isa prakAra kA iSTasAdhanatAjJAna Apta puruSoM ke upadeza se hotA hai ahaH bhagavAnnI bhAratI vANIne namaskAra karIne munivratI hUM' ghAsIlAla zrIjammUdvIpa prajJaptinI prakAzikA vyAkhyA prAraMbha karU chu ANA prastAvanAno gujarAtI anuvAda A parama asAra saMsAra rUpa ghAra jaMgalamAM Ama-tema bhaTakavAthI utpanna thayela aneka jAtanA duHkha dAvAnalAthI atyaMta santasathayelA nAnA-moTA khUdhAM prANIe sarvathA tyAjya e duHkhAne samULa vinaSTa karavAmAM asamartha thaIne akAma nija rAyogathI duHkhAnA mUla nidAnabhUta karmIne haLavA karIne temane tyajavAnI IcchAthI samasta karmAMnA kSaya-lakSaNa niratizaya sukhasvarUpa mekSapadanI abhilASA kare che, te mokSapadanuM param purUSArtha svarUpa hAvAthI samyag jJAna, samyagra, darzana, samyak cAritra lakSaNa ratnatraya viSayaka pamapauruSa lakSaNa paramayanothI da.rekane upArjana karavu joie. te pauruSa ISTa sAdhanatAjJAnathI utpanna thAya che. "mama idaM iSTa sAdhanam " AlatanuM STa sAdhatanA jJAna Apta puruSAnA upadezathI thAya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mAnatIrthakunAmakarmA ko'pi vilakSaNo vicakSaNaH paramaH puruSa eva bhavati, tadupadezazca gaNadhara sthavirAdibhiraGgopAGgAdi zAstreSu apazcito vizadIkRtazca vartate, tatra AcArAgAdIni dvAdazAGgAni pratItAnyeva, upAGgAnyapi aGgaikadezavistararUpANi pratyaGgamekaikasattvAt dvAdazaiva santi, tatrAcArAGgasya auSapAtikamupAGgam , 1, sUtrakRdaGgasya rAjaprazrIyam 2, sthAnAGgasya jIvAbhigamaH 3, samavAyAGgasya prajJApanA 4, bhagavatyAH sUryaprajJaptiH 5, jJAtAdharmakathAGgasya jambUdvIpaprajJaptiH 6, upAsakadazAGgasya candraprajJaptiH 7, antakRddazAGgAdInAM dRSTivAdaparyantAnAm pazcAnAmapyaGgAnAM nirayAvalikA zrutaskandhagatakalpikAdipaJcavargAH paJca upAGgAni santi, tatra antakRddazAGgasya kalpikA 8, anuttaraupapAtikadazAgasya kalpAvataMsikA 9, praznavyAkaraNasya puSpitA 10, vipAkazrutasya puSpacUlikA 11, yathArthavaktA ko Apta kahate haiM / jo ki kevalajJAna ke dvArA sakala jIvAjIva padArtha samUha ko jAnane vAle nirvyAja paropakAra parAyaNa, karuNAvaruNAlaya, tIrthakRd nAmakarmoM kA anubhava karane vAle koI vilakSaNa vicakSaNavirale hI parama puruSa hote hai una Apta puruSoM ke upadezoM ko gaNadhara sthavirAdi mahAmuniyoM ne aGgopAGgAdi zAstroM meM vizadarUpa se pallavita kiyA huA hai / unameM bhI AcArAGgAdi dvAdazAGga prasiddha hI hai| aGgaikadeza vistararUpa upAGga bhI pratyaGga eka eka hone se dvAdaza ho mAne jAte haiN| unameM AcArAGga kA aupapAtika upAGga hai 1, sUtrakRtAGga kA rAjaprazrIya 2, sthAnAGga kA jovAbhigama 3, samavAyAGga kA prajJApanA 4, bhagavatIsUtrakA suryaprajJapti 5, jJAtAdharmakathAGga kA jambUdvIpaprajJapti 6, upAsaka dazAGga kA candraprajJapti 7, antakRd dazAGgAdi dRSTivAdaparyanta pAMcoM bhI aGgoM kA nirayAvalikA zrataskandhagata kalpikAdi pAMca varga pAMca upAGga mAne jAte haiN| unameM antakRda dazAGga kA kalpikA 8, anuttaraupapAtika dazAGga kA kalpAvataMsikA 9 praznavyAkaraNa kA puSpitA 10, vipAkazruta kA puSpacUlikA 11, dRSTivAda kA vRSNidazA 12, upAGga hai / unameM prastuta jmbuuche. yathArtha vaktAne Apta kahe che. kevaLa jJAna vaDe sakaLa jIvAjIva padArtha samUha nA jJAtA, nirvyAja paropakAra parAyaNa, karuNAvaruNalaya, tIrthakRdu nAma karmone anubhavanArA kaI vilakSaNa-vicakSaNa viralA parama puruSeja Apta hoya che. te Apta puruSanA upadezane gaNadhara sthavirAdi mahAmunioe aDopAMgAdi zAstromAM vizadarUpathI palavita karyo che. te sarvamAM AcArAdi dvAdazA prasiddha cheja. azaikadeza vistAra rUpaupAMga 5 pratyaMga eka-eka hovAthI dvAdazaja mAnavAmAM Avela che. temAM AcAzaMganuM aupapAtika upAMga che 1, sUtrakRtAMga nuM rAjaprazrIya 2, sthAnAMganuM jIvAbhigama 3, samavAyAMganuM prajJApanA 4, bhagavatI sUtranuM sUryaprajJapti 5, jJAtAdharmakathAganuM jambudvIpa prajJapti 6, upAsaka dazAMganuM candraprajJapti upAMga gaNAya che 7 tamaja antakRdUdazAMgAdi daSTivAda paryata pAMce aMge, nirayAvaline zrutaskaMdhagata kalpikAdi pAMca vargo paNa pAMca upAMga gaNAya che. temAM antakudazAMganuM kalpikA 8, anuttaraupapAtikadazAMganuM kalpAvatasikA-9, praznavyAkaraNanuM pupitA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA yw sy y y yh bh mn my@ d dRSTivAdasya vRSNidazA 12, tatra prastutopAgam jambUdvIpaprajJaptirUpagambhIrArthatayA'tigahanatvAdanuyogarahitaM mudritarAjakIya kamanIya kozAgAramiva na tadarthAthinAmabhISTaphaladAyakaM bhavatIti vibhAvya kozAdhyakSAjJayA preSyeNa kozAgArasyonmudraNamivaviduSA tadanuyogaH kRtaH, sacAnuyogazcaturvidho bhavati, dharmakathAnuyogaH, gaNitAnuyogaH, caraNakaraNAnuyogazca, tatra dharmakathAnuyogaH-uttarAdhyayanAdikaH, gaNitAnuyogaH-sUryaprajJaptyAdikaH, dravyAnuyogaH pUrvANi sammatyAdikazca, caraNakaraNAnuyogazca AcArAGgAdikaH tatrAnuyogazabdArthastu yujyate samvadhyate bhagavaduktArthena saheti yogaH-kathanalakSaNo vyApAraH anurUpo'nukUlo vA yogaH anuyogaH bhagavaduktArthAnurUpaH pratipAdanalakSaNo vyApAro'nuyoga iti niSkarSaH, tatra yathA gaNadhareNa sudharma svAminA jambUsvAmina prati bhagavaduktArthAnurUpadvIpa prajJapti rUpa upAGga gambhIrArthaka hone se atyanta gahana hai isaliye anuyoga rahita hokara yaha upAGga banda kiye hue kamanIya rAjakoya kozAgAra kI taraha tadarthArthI kA abhISTa phaladAyaka nahIM ho sakatA aisA samajhakara kozAdhyakSa kI AjJA se nokara dvArA kozAgAra kA udghATana ke samAna vidvAnoM ne usakA anuyoga kiyA, vaha anuyoga cAra prakAra kA haiM-dharmakathAnuyoga 1, gaNitAnuyoga 2, dravyAnuyoga 3, aura caraNa karaNAnuyoga 4, unameM uttarAdhyayanAdi dharmakathAnuyoga kahalAtA hai, sUryaprajJaptyAdi gaNitAnuyoga, pUrva aura sammatyAdi dravyAnuyoga aura AcArAGgAdi caraNa karaNAnuyoga kahalAtA hai, unameM anuyoga zabda kA artha bhagavAna vItarAga ke dvArA ukta artha ke sAtha anurUpa yA anukUla kathana rUpa vyApAra ko anuyoga kahAjAtA hai isa prakAra bhagavaduktArthAnurUpa pratipAdanarUpa vyApAra hI anuyoga zabda kA niSkarSa hotA hai| usa meM jaise gaNadhara sudharmasvAmI ne jambusvAmI ke prati bhagavaduktArthAnurUpa kathanarUpa anuyoga 10 vipAka zratanuM puSpacUlikA-11, daSTivAdanuM vRSNidazI-12 upAMga che. te sarvamAM prastuta jambudvIpa prajJapti rUpa upAMga gaMbhIrArthaka hovAthI atyaMta gahana che. eTalA mATe anuga rahita thaIne A upAMga baMdha karavAmAM AvelA kamanIya rAjakIya kezAgAranI jema tadatharthone abhISTa phaLadAyaka thaI zake nahi Ama vicArIne kozAdhyakSanI AjJAthI nokara vaDe kezAgArane udghATita karAvavAnI jema vidvAna e tene anuyAga karyo te anuga cAra (1) ya thaanuy|| (2) gnnitaanuyaa|| (3) dr0yaanuyo| mane (4) 229425 / / nu||1. temAM uttarAdhyayanAdi dharmakathAnuga" kahevAya che. sUryaprajJatyAdi gaNitAnuga, pUrva ane sammatyAdi dravyAnuga ane AcArAMgAdi caraNakaraNAnuga kahevAya che. emAM je anuga" zabda che, teno artha thAya che-bhagavAna vItarAga vaDe ukta arthanI sAthe anurUpa yA-anukUla kathana rUpa vyApAra. A pramANe bhagavad uktAryAnurUpa pratipAdana rU5 vyApAraja anuga zabdane niSkarSa thAya che. temAM jema gaNadhara sudharmA svAmIe jakhkha svAmI prati bhagavadukRtArthonurUpa kathana rUpa anuyAga eTale ke-upakrama-nikSepa-anugama-nayalakSaNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kathanarUpo'nuyogaH upakramanikSepaanugama-nayalakSaNAni catvAri dvArANi Azritya kRttastathA anyenApyAcAryeNa ziSyebhyaH sUtrArthakarUpo'nuyogaH kartavyaH, yadyapi sarveSAmAgamAnAmanuyogaH kartavya stathApyatra sUtre jambUdvIpaprajJapte ranuyogasyaiva prastutatvena tasyA anuyogakaraNe samarthoM hi sarveSAmAgamAnAmanuyogakaraNe samarthoM bhavati, tasmAdanuyogavidhi jijJAsunA muninA'nuyogadvArasUtramadhyertavyam , ataeva-. "cUrNIkRtya parAkramAnmaNimayaM stambhaM suraH krIDayA, merau sannalikAsu vAyuvazataH kSiptvA rajo dikSu tat / stambhastaiH paramANubhiH sumilitailoke yathA duSkaraH, saMsAre bhramato manuSyajananaM jantostathA durlabham " ityuktibhaNitamatidurlabha mAnuSaM janma samprApya mithyAtvatimiravinAzakaM zraddhA jyotiH prakAzaka tattvAtatvavivecakaM sudhAdhArA''sAramivAmaratvapradAyakaM caJcaccandracandrikAmiva cakoracetaso hRdayAhAdakaM svamadRSTavastunaH punarjAgradavasthAyAM tallAbhavat pramodasandohajanakaM bhUmigata prAptanidhimiva sukhajanakaM sakalasantApahArakaM dharmazravaNaM samupao upakrama-nikSepa-anugama-jayalakSaNa cAra dvAroM kA Azraya kara kiyA hai, vaise hI anya AcAryo ne bhI ziSyoM ke liye sUtrArtha kathana rUpa anuyoga karanA cAhiye, yadyapi sabhI AgamoM kA anuyoga karanA cAhiye tathApi isa sUtra meM jambUdvIpa prajJapti ke anuyoga ko hI prastuta hone se usake anuyoga karane meM samartha puruSa sabhI AgamoM ke anuyoga karane meM samartha hote haiM isa liye anuyoga vidhikA jijJAsu muni ko anuyoga dvAra sUtra paDhanA cAhiye, ata eva 'cUrNIkRtya parAkamAnmaNimayaM,, isa ukti bhaNiti ke aNusAra atyanta durlabha maNuSya janma ko prApta kara mithyAtvarUpa timira kA vinAzaka, zradvArUpa jyoti prakAzaka, tatvAtatva kA vivecaka, sudhAdhArA muzaladhAravarSA ke samAna amaratva kA pradAna karane vAlA caJcat candra candrikA ke samAna cakora citta sahRdaya janoM kA hRdayAhlAdajanaka, svapnadRSTa vastu kA jAgrada abasthA meM phira se e cAra dvArAno Azraya karyo che. temaja anya AcAryoe paNa ziSyonA mATe sUtrArtha kathanarUpa anuyAga kara joI e. yadyapi badhA Agamane anuyAga kare joIe tathApi A sUtramAM jambu dvIpa prajJaptine anuga ja prastuta hovAthI ene anuga karavAmAM samartha puruSe sarva AgamanA anuga mATe samartha hoya che. ethI anuga vidhi mATe zAsanA2 bhunine se manuyogavA' sUtranu madhyayana are. methI 'carNI kRtya parAkramAnmaNimayam " 2 ta bhu45 atyaMta dula manuSya sanma prAsa uzane mithyAtva rUpa timira ne vinaSTakaranAra, zraddhArUpa tine prakAzaka, tattvAtattvano vivecaka, sudhAdhArA-mUzaLadhAra varSanI jema amaratva pradAna karanAra, caMcat candra-candrikAnI jema cakora citta, sahRdayanA manane AhmAdita karanAra, svapna daSTa vastu jAgratAvasthAmAM punaH tyata pramadAnanda jene grAma thAya ma, nAirs : migata prApta nidhinA jema sukha janaka, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA labhya apArasaMsArasAgarataraNataraNiM mithyAtvakaSAyatimiraharaNa dyumaNiM svargApavargasukhacintAmaNi kSapakazreNisaraNiM karmaripudamanI kevalajJAnakevaladarzanajananIM zraddhAmavApya, karmarajaH prakSAlane jalamiva bhoja bhujaGganivAraNe gAruDamantramiva karmaghanAghanavikaraNe pavanamiva kevalajJAnabhAskaraprakaTane prAcI dizAmiva sAdhanantamuktisAmrAjyAbhilaSitaprAptau kalpataru miva saMyama labdhvA heyopAdeya vastu svarUpanirUpakANi avyAbAdhasukhajanakAni AcArAgAdi sUtrANi vidhivadadhItya, saMsAravAridhimahAtaraNiM zivapadasaralasaraNiM siddhipadadAyaka sakalaguNanAyakam anAdi saMcitASTAvidhakarma bandhanocchedakaM mithyAtvagranthibhedakaM samyagjJAnavarSaNa samartha sUtra paramArtha svapara samayarahasyaM ca vijJAya tathAvidhakarmakSayopazamasambhAlAbha ke samAna, atyanta pramodAnandajanaka bhUmigata prApta nidhikI taraha sukhajanaka sakala santApahAraka dharmazravaNa ko prApta kara apArasaMsAra sAgara ko tairane kI naukA ke samAna, mithyAtvakaSAya rUpa andhakAra kA vinAzaka sUryake samAna, svargApavargasukha kA pradAna kartA cintAmaNivat kSapaka zreNi kI saMraNirUpa, karmaripu kA damana karane vAlo kevalajJAna aura kevaladarzana kI jananI zraddhA ko prAptakara karmaraja ke prakSAlana meM jala ke samAna bhogarUpa bhujaGga ko dUra karane meM gAruDa maMtra ke samAna, kama rUpa ghana ghora ghuTA ko titara bitara karane meM pavana AMdhI kI taraha kevalajJAnarUpa sUrya ko pragaTa karane meM pUrva dizA kI taraha sAdi ananta muktirUpa abhilaSita sAmrAjya prApti meM kalpavRkSa ke samAna saMyama ko prAptakara heyopAdeya vastuoM ke svarUpa kA nirUpaka, bAdharahitasukha kA janaka AcArAGgAdisUtroko bidhI pUrvaka adhyayana kara saMsArarUpa samudra kI bar3I naukA ke samAna zivapada mokSa kI sarala saraNi "mArga" ke samAna siddhipada kA dAyaka, sakala guNa kA nAyaka, anAdibhava dvArA saMcita (upArjita aSTavidha karmabandhana kA ucchedaka mithyAtva rUpa granthi kA bhedaka samyagjJAna barSaNa samartha sUtra ke sakala sattApahAraka, dharmazravaNane prAptakarIne apAra saMsAra sAgarane tarI javA mATe naukA samAna mithyAtva kaSAya rUpa anyakArane vinaSTa karanAra sUrya sadaza svargApavarga sukhane ApanAra citAmaNivat, kSapaka zreNinI saraNirUpa, kamaripune damana karanArI kevaLajJAna ane kevaLadarzanani jananI zraddhAne meLavIne kamarajanA prakSAlana mATe jala samAna, bhAga rUpa bhujaMgane dUra karavA mATe gAruDamatravatuM , kamarUpa ghanaghora ghaTAne chinna-vicchinna karavAmAM AMdhInI jema, kevaLa jJAna rUpa sUryane prakaTa karavAmAM pUrva dizAnI jema sAdi, ananta muktirUpa abhilaSita sAmrAjya prAptimAM kalpavRkSanI jema saMyamane prApta karIne he. pAdeya vastuonA svarUpane nirUpaNa karanArA, bAdharahita sukhane utpanna karanArA AcArahAdi sUtronuM yathAvidhi adhyayana-manana karIne saMsAra rUpa samudranI mahAna naukA daza zivapada mokSanI sarala saraNi "mArganI jema siddhipada dAtA, sakala guNa nAyaka, anAdi bhava dvArA saMcita (upAjita) aSTarvidha karmabandha chedaka mithyAtvarUpa grathibhedaka, samyaga jJAna varSaNa samartha sUtranA parama-arthane temaja svapara siddhAnta rahasyane jANIne pUrvota jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vinIM sakalataccasvarUpanidarzinI dravyaguNa paryAyaviSayavijJAM vizadaprajJAM samadhigatya, pravacanAnuyogakaraNe yatibhiryatitavyam , anuyoga dvArasUtramidamAvazyakasya anuyogatayA dravyAnuyogAntargatamavaseyam , prastutazAstrasya jambUdvIpaprajJaptirUpasya kSetraprarUpaNAtmakatvAt , tasyAzca gaNitasAdhyatvAt gaNitAnuyoge'ntarbhAvo'vaseyaH athaivamasyAH jambUdvIpa prajJapteH gaNitAnuyogatayA sAkSAt mokSamArgabhUta ratnatrayAnupadezakatvAt caraNakaraNAtmakAcArAdi zAstrANAmiva na mokSAGgatvamiticet atrocyate-sAkSAnmokSamArgAnupadezakatve'pi tadupakAritayA paramparayA zeSANAmapi trayANAmanuyogAnAM mokSAGgatve virodhAbhAvAt / caraNapaDivatti heU dhammakahA kAli dikkhamAdIyA / davie daMsaNa sohI daMsaNa suddhassa caraNaM tu // 1 // chAyA-caraNapratipattiH hetuH dharmakathAnuyogaH kAle gaNitAnuyoge dIkSAdIni / vratAni zuddha gaNitasiddha prazaste kAle gRhItAni prazasta phalAni syuH||1|| paramArtha ko aura svapara siddhAnta rahasya ko jAnakara pUrvokta aSTavidha karma kSayopazama ke dvArA utpanna hone vAlI sakala tattva svarUpa ko batalAne vAlI dravyaguNa paryAyoM ke viSayoM ko jAnane vAlI vizadaprajJA ko prApta kara pravacana anuyoga karane meM yatiyoM ko prayatnakaranA cAhiye, isa anuyoga dvArasUtra ko Avazyaka kA anuyogarUpa hone se dravyAnuyoga ke antargata samajhanA cAhiye, jambUdvIpaprajJaptirUpa prastuta zAstra ko kSetra prarUpaNAtmaka hone se gaNita sAdhya kSetra prarUpaNa kI taraha gaNitAnuyoga meM antarbhAva samajhanA cAhiye, yaha jambUdvIpaprajJapti gaNitAnuyogAtmaka hone se sAkSAt mokSamArgabhUta ratnatraya kA anupadezaka hai isalie caraNa karaNAtmakAcArAdi zAstroM kI taraha yaha mokSa kA aGga nahIM mAnA jA sakatA aisI zaGkA nahIM karanI cAhiye kyoMki sAkSAt mokSamArgakA upadezaka nahIM hone para bhI tadupakArI hone se paramparayA zeSa tIna anuyogoM ko bhI mokSakA aGga mAnane meM koI virodha nahI mAnA jA aSTavidha karmakSa pazama dvArA utpanna thanArI sakala tatva svarUpane batAvanArI, dravyaguNa paryAnA viSayane jANanArI, vizada prajJAne prAptakarIne pravacana-anuyAga karavAmATe yatioe prayatno karavA joIe A "anugadvAra sUtra AvazyakanAja anuyAga rUpa che, evuM mAnIne-dravyAnuyoganI aMdara ja ene antarbhAva mAnavo joIe. jambudvIpa prajJaptirUpa prastuta zAstra kSetra prarUpaNAtmaka hovAthI, gaNita sAdhya kSetra prarUpaNAnI jema gaNitAnugamAM antarbhAva samaja joIe. A 'jabUdvIpa prajJapti' gaNitAnuM gAtmaka hovAthI sAkSAt mokSamArgabhUtaratnanI anupadezikA che, ethI caraNa karaNAtmakAcArAdi zAnI jema A mekSA nathI evI zaMkA karavI yogya na gaNAya. kemake A sAkSAtu mokSamArgo padezikA na hovA chatAM, tadupakArI hovAthI, paraMparayA zeSa traNa anu gone paNa mekSa mATe a rUpa gaNavAmAM koI paNa jAtane virodha hoI zake nahi 4thu 55 cha-"dharaNapaDivati heU" tyAhi myaanuyo| ya295 pratipattinAta jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU. 1 namaskAra nikSepAH mUlam - Namo arihaMtANaM teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM mihilANAmaM yarI hotthA, riddhatthimiya samiddhA vaNNao, tIse NaM mihilAe NayarIe bahiyA uttarapuratthime disIbhAe ettha NaM mANibhade NAmaM ceie hotthA vaNNao / jiyasattarAyA, dhAriNI devI, vaNNao te kANaM teNaM samaeNaM sAmI samosaDhe, parisA NiggayA, dhammo kahio, parisA paDigayA || sU0 19 // chAyA - namo'rhadbhyaH tasmin kAle tasmin samaye mithilA nAma nagarI AsIt / RddhastimitasamRddhA varNakaH / tasyAH khalu mithilAyA nagaryAH, vahiH uttarapaurastye digbhAge atra khalu mANibhadranAma caityam abhavat, varNakaH ( jitazatruH rAjA) dhAriNI devI, varNakaH / tasmin kAle tasmin samaye svAmI samavasRtaH pariSad nirgatA, dharmaH kathitaH, pariSat pratigatA || sU0 1 // TIkA- ' Namo arihaMtANaM ityAdi -- namo'rhadbhyaH arhadbhyaH arhantyazokAdyaSTa prakArANi paramabhakti bharabharitasurAsurasamUhaviracitAni janmAntarasaMjAtAnavacchinnasamyaktvamahAlavAlavirUDhArhadguNagrAmagAnaprabhRti viMzatisthAnaka samArAdhana jalAbhiSikta tIrthaGkaratvamahAtarukalpAni mahAprAtihAryANi nikhilakarma niviDa nigaDabandhanabandhApagamAt siddhisaudhazikharA''ropaNaM cetyarhantaH, aSTamahAprAtihAryayogyA muktiyogyAzcetyarthaH tebhyo'rhadbhayo namaH sakatA / kahA bhI hai ke " caraNapaDivattiheU" ityAdi, dharmakathAnuyoga caraNapratipatti kA hetu hotA hai gaNitAnuyoga kAla meM dIkSA prabhRtitrata zuddhagaNita siddha prazasta kAla meM gRhIta ho para prazasta phalavAle hote haiM / " Namo arihaMtANaM- teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" ityAdi / arhanta bhagavantoM ko namaskAra ho, jo aSTa prAtihAryau se suzobhita hote haiM ve arhanta haiM, ye prAtihArya azoka vRkSa Adi ke bheda se ATha prakAra ke hote haiM - arhantoM ke sivAya aura kisI ke ye nahIM hote haiM - inake karane vAle paramabhakti ke bhAra se bhare hue sura aura asura hote hAya che. gaNitAnuyAgakAlamAM dIkSA prabhUti vrata zuddha gaNita siddha prazastakALamAM gRhIta thaI ne prazasta mULavAn hAya che. jammUdrIya prajJaptinuM gujarAtI bhASAntara Namo arihaMtANaM - teNa kAleNaM teNaM samarpaNa - ityAdi. sUtra - 1 | ahanta bhagavantAne namaskAra ke jee aSTa prAtihAryAMthI suzeAbhita hAya che tee ja ahIMnta che. A prAtihAryAM azAkavRkSa vagerenA bhedathI ATha prakAranA hoya che. antA sivAya khIjA kAine paNa A hotA nathI. emane karanArA paramabhaktinA bhArathI yukta sura 2 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre namaskAraH, 'teNaM kAleNaM' tasmin kAleavasarpiNI caturthArakalakSaNe bhagavacchI mahAvIrasvAmIviharaNakAle, 'teNaM samaeNaM' tasminsamaye hIyamAnalakSaNe, 'mihilA NAma nayarI hotthA' mithilAnAmnI nagarI AsIt / nanu sUtranirUpaNakAle'syAH sattve'pi 'hotthA' iti bhUtakAlanirdezaH kathamucitaH ? iti na zaGkanIyam, asminnavasarpiNIkAle zubhAbhAvAH pratikSaNaM hAnimupagacchantItihetostAdRzavizeSaNa viziSTAyA asyA idAnImasambhavAd bhUtakAlanirdezo na doSAvaha iti / sA kIdRzI ? iti jijJAsAyAmAhahaiM / janmAntara-pUrvabhava meM jinhoMne anavacchinna samyaktva pUrvaka vIsasthAnoM kI ArAdhanA se tIrthakara nAmakarma ko prakRti kA bandha kara liyA hotA hai aise manuSya hI isa bhava meM ina aSTa mahA prAtihAyoM ke yogya hote haiM, athavA jo mukti prApti ke yogya hote haiM ve arhanta haiM, aise aSTa mahAprAtihAryoM ke yogya aura mukti prApti ke yogya arhanta bhagavantoM ko yahAM sUtrakAra ne namaskAra kiyA hai.| "teNaM kAleNaM" isa avasarpiNI ke cauthe Are meM jaba ki bhagavAn zrI mahAvIra svAmI kA vihAra ho rahA thA "teNaM samaeNaM" aura usa samaya meM--jo ki hIyamAna svarUpa thA-Ayu Adi kI jisameM pratisamaya hInatA ho rahI thI-"mihilA NAma NayarI hotthA" mithilA nAma kI nagarI thI, zaMkA-jaba isa sUtra kA nirUpaNa huA hai usa kAla meM isa nagarI kA sadbhAva to thA ho-to phira yahAM para "hotthA'' aisA bhUta kAla kA nirdeza kyoM kiyA gayA ? uttara -isa avasarpiNI-kAla meM zuddha bhAva pratikSaNa hInatA kI ora se hI baDhate rahate haiM-ataH jaise vizeSaNoM kA isameM nirdeza kiyA gayA hai vaise vizeSaNovAlI yaha nagaro isa sUtra nirUpaNa ke avasara meM nahIM ane asura hoya che. janmAntara-pUrvabhavamAM jemaNe anavacchinna samyaktvaprApti pUrvaka viza sthAnenI ArAdhanAthI tIrthakara nAmakarmanI prakRtine bandha karela che evA mANaseja A bhavamAM A aSTa mahAprAtihAryo mATe yogya hoya che. athavA jeo muktine prApta karavA gya hoya che, teo ahata che. evA aSTa mahAprAtihAryonA yogya ane mukti prApti mATe yogya ahaMnta bhagavantAne ahIM sUtrakAre namaskAra karela che. "teNaM kAleNa" 241 masavinA yAthA bhArAbhAyAre lagavAna mahAvIra svAbhAnA vihAra tha rahyo to, "teNaM samaeNa" bhane ta samaye- DIyamAna sva35 tu-mAyu. vagerenA mA 42 424 kSaNe hInatA 25 hI itI-"mihilA NAmaM NayarI hotthA" mithilA nAme eka nagarI hatI. zaMkA-jyAre A sUtranuM nirUpaNa thayuM che, te kAle te nagarIno sadubhAva te have 4, / 57 / sahI hotthA mArIte bhUta nA ni| bhATe 42vAmA bhAva cha ? uttara-A avasarpiNa kALamAM zubha bhAve pratikSaNa hInatA tarapha ja vadhatA rahe che tethI jevA vizeSaNe AmAM nirdiSTa karavAmAM Avela che, tevA vizeSaNothI yukta A nagarI A sUtranA nirUpaNa vakhate rahI nahoethI ahIM bhUtakALane nirdeza deSayukta nathI. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU. 1 namaskAranikSepAH 'riddhasthimiya samiddhA' iti, RddhastimitasamRddhA tatra RddhA-vibhava-bhavanAdibhiH paurajanaizca vRddhiM prAptA, stimitA-svacakraparacakrabhayarahitA sthiretyarthaH, samRddhA-dhanadhAnyAdi samRddhiyuktA adAcAsau stimitA cAsau sagRddhA ceti padatrayakarmadhArayaH / 'vaNNao' asyAH varNakaHvarNanakArakaH padasamUha aupapAtikasUtre prathamasUtragata campAnagarI varNanavabodhyaH / 'tIseNaM mihilAe NayarIe bahiyA' tasyAH-RddhatvAdi sampannAyAH khalu mithilAyA nagaryAH bahiH-bahiH pradeze, 'uttarapurasthime disIbhAe' uttarapaurastye uttarapUrvAntarAlarUpe digbhAge IzAnakoNe, 'etthaNaM' atra khalu 'mANibhadde NAma ceie hotthA'mANibhadraM-maNibhadranAmakaM caityaM vyantarAyatanam AsIt / 'baNNao' varNakaH asyApi varNanapadasamUha aupapAtikasUtre dvitIyasUtragatapUrNabhadracaityavarNanavad bijJeyaH, 'jiyasattUrAyA jitazatrunAmA rAjA AsIt / 'dhAriNI devI' tasya jitazatrurAjasya dhAriNI-dhAriNI nAmnI devI paTTarAjJI AsIt / 'vaNNao' varNakaH-rAja rAjJIvarNanapadasamUha aupapAtikasUtra ekAdaza dvAdaza sUtragata kUNikarAjadhAriNIdevI varNanavadvodhyaH / rahI-isaliye isake nirUpaNa meM bhUtakAla kA nirdeza doSAvaha nahIM hai / "riddhatthiAmayasamiddhA" usa samaya yaha nagarI Rddha-vibhava, bhavana evaM paura-janoM se vRddhi ko prApta thI, stimita-svacaka aura paracakra ke bhaya se rahita thI, samRddha dhana dhAnyAdi rUpa samRddhi se paripUrNa thI "vaNNao" isakA varNana kAraka padasamUha aupapAtika sUtra meM prathamasUtra meM campA nagarI ke varNana meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai "tIseNaM mihilAe NayarIe bahiyA uttarapurathime disImAe ettha NaM mANibhadde NAma ceie hotthA" isa mithilA nagarI ke bAhara IzAna koNa meM mANibhadra nAma kA eka vyantarAyatana thA "vaNNao' isakA varNana aupapAtika sUtra ke dvitIyasUtra meM varNita pUrNabhadra caitya ke jaisA hI hai "jiyasattU rAyA dhAriNI devI vaNNao" isa nagarI kA rAjA jitazatru thA aura isakI paTTarAnI kA nAma dhAriNI thA, ina donoM kA varNana aupapAtika sUtra ke 11veM aura 12 veM sUtra meM varNita kUNika rAjA aura usakI devI dhAriNI ke jaisA hI hai 'teNaM kAleNa teNaM samaeNaM sAmI 'riddhasthimiyasamiddhA ta samaye manarI -vi, sapana bhane pani thI vRddhigata hatI. stimita-svacaka ane paracakanA bhayathI mukta hatI. samRddha-dhana-dhAnya 35 samRddhithI pri5|| tA. "vaNNao" mA nagarInu na mIpAti sUtra nA prathama sUtramA parzita yAnagarAnAvana nI ma 4 che. tIseNa mihilAe NayarIe bahiyA uttarapurathime disIbhAe etthaNaM mANibhadde NAma ceie hotthA mA mithilA nagarInI mahAra zAna mAM madhumadranAmanuM 4 0ya-tarAyatana tu "vaNNao" bhAnuM 1ena mau5. pAtika sUtra nA mIta sUtramA pati pUrNabhadra thaitya // cha "jiyasattarAyA dhAriNI Teva arza A nagarIno rAjA jitazatru hato ane tenI paTTarANI nuM nAma dhAriNI hatuM A bannenuM varNana aupapAtika sUtranA 11 ane 12 sUtromAM varNita kuNika nareza ane tamanA hevI dhAriNI ra 1 che. "teNaM kAleNaM teNaM samaeNa sAmI samosaDhe" te se jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'teNaM kAleNaM' tasminkAle 'teNaM samaeNaM'-tasmin samaye khalu 'sAmI samo saDhe svAmI zrImahAvIraprabhuH samavastaH-samabAsarat / samavasaraNavarNanamapyaupapAtikasUtrasya pIyUSavarSaNI TIkAto grAhyam / 'parisA NiggayA' pariSat janasaMhatiH nirgatA nagarAnnismRtA / 'dhammo kahio' sadevAsuramAnuSapariSadi bhagavatA zrImahAvIreNa dharmaH-agAradharmo'nagAradharmazca kathitaH prarUpitaH / saca 'asthiloe atthialoe' ityAdi aupapAtikasUtre SaTpaJcAzattamasUtrato bodhyaH / 'parisA paDigayA' paripatjanasaMhatiH yAmeva dizaM samAzritya prAdurbhUtA samAgatA tAmeva dizamAzritya pratigatAparAvRtya gatA ||suu0 1 // atha pariSadi pratigatAyAM satyAM yajjAtaM tadAha mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa jeTe aMtevAsI iMdamUI NAmaM aNagAre goyamagotteNaM sattusse he samacauraMsasaMThANasaMThie jAva tikhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei vaMdai NamaMsai vaMdittA NamaMsittA evaM vayAsI ||suu0 2 // chAyA--tasmin kAle tasmin samaye zramaNasya bhagavato mahAvIrasya jyeSTho'ntevAsI indrabhUti mAnagAro gautamogotreNa saptautsedhaH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaH yAvat trikRtvaH AdakSiNa pradakSiNaM karoti vandate namasyati vanditvA namasyitvA evamavAdIt // sU0 2 // TIkA-'teNaM kAleNaM' ityAdi 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmin samaye etad vyAkhyA prthmsuutrvbodhyaa| 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'jedeM' samosaDhe" usa kAla meM aura usa samaya meM vahAM para bhagavAn mahAvIra svAmI samavasRta hueAye samavasaraNa kA varNana bhI aupapAtika sUtra kI pIyUSa varSiNo TIkA se jAna lenA cAhiye "parisA niggayA" nagara se janamedinI nikalI "dhammo kahio" bhagavAn ne gRhastha dharma aura munidharma kI prarUpaNA kI yaha upadeza "atthiloe atthi aloe" ityAdi rUpa se aupapAtika sUtra meM 56 veM sUtra se jAna lenA cAhiye, "parisA paDigayA" dharma sunakara vaha jana saMhati jisa dizA se AI thI usI dizA kI tarapha vApisa calI gaI // 1 // ane te samaye tyAM bhagavAna mahAvIra svAmI samavasRta thayA-padhAryA. samavasaraNanuM pani 5 mo55tisUtranI pIyUSaSi e TI 52thI ve naye. "parisA NiggayA" nagarathI namehinI nIjI "dhammo kahio' nAvAne gRhasthayama sane muni. bhanI pra35 46 mA apaheza "atthiloe athialoe tyahi 35mAM mau55AtisUtra nA 54n| sUtrathA taNI sevana. 'parisA paDigayA' dharma sAmajIna te napariSahI re dizA taraphathI AvelahatI te tarapha pAchI jatI rahI. 1 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU0 2 gautamavarNanam jyeSThaH-sarvataH prathamaH 'aMtevAsI' antevAsI-ziSyaH 'iMda bhUINAmaM aNagAre' indrabhUtiH indrabhUtinAmA anagAraH-agAraM-gRhaM tat avidyamAnaM yasya so'nagAraH-zramaNaH / sa kIdRzaH ? ityAha-'goyamagotteNaM' gotreNa gautamaH-gautamagotrotpannaH 'sattussehe' saptotsedhaH-saptahastapramANoccazarIraH 'samacauraMsasaMThANasaMThie' samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaHsamAH-tulyA:- anyUnAdhikAH catasro'srayo-hasta-pAda-parya dhorUpAzcatvAro'pi vibhAgA yasya tat samacaturasraM-tulyAroha-pariNAhaM, tacca saMsthAnam AkAra vizeSa iti samacaturatra-saMsthAnaM,tena saMsthitaH yuktaH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaH / 'jAva' yAvat yAvatSadenavajraRSabha-nArAcasaMhananaH, kanakapulakanikaSapadmagauraH, tathA-ugratapAH, dIptatapAH, taptatapAH mahAtapAH, udAraH, ghoraH, ghoravrataH, ghoraguNaH, ghoratapasvI, ghorabrahmacaryavAsIka ucchraDhazarIraH, saMkSiptavipulatejole zyaH, caturjJAnopagataH, sarvAkSarasannipAtI ityeSAM padAnAM saGgraho bodhyH| tatra caturdazapUrvI vajraRSabhanArAcasaMhananaH vajra-kIlikAkAramasthi, RSabhaH "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa" ityAdi / "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' usa kAla meM aura usa samaya meM 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa,, zramaNa bhagavAn mahAvIra ke 'jeTe aMtevAsI" jyeSTha-pradhAna-antevAsI ziSya ki "iMdabhUI NAmaM aNagAre" ki jinakA nAma indrabhUti anagAra thA "goyama gotteNaM" aura jo gautama gotrotyanna the "sattussehe" tathA jinakA utsedha 7 hAtha kA thA "samaca uraMsa saMThANasaMThie" saMsthAna jinakA samacaturasra thA arthAt-hAtha paira, Upara aura nIce ye cAra astriyAM-vibhAga zarIra ke pramANAnurUpa the na kamathe aura na adhika the; yAvatpada ke anusAra-saMhanana inakA vannaRSabhanArAca thA jisake dvArA zarIra pudgala dRDha kiye jAte hai usakA nAma saMhanana haiM ye saMhanana zAstrakAroM ne 6 vibhAgoM meM vibhakta kiye haiM inameM yaha prathama saMhanana hai isa saMhanana vAle jIva kI jo asthi hotI hai vaha kolikA ke AkAra kI hotI hai aura isake Upara pariveSTanapaTTI ke jaisI teNaM kAleNaM teNa samarpaNa samaNasta bhagavao mahAvIrassa-- tyA0 suutr-||2|| TIkArtha-teNa kAleNa teNa samaeNa te mA bhane te samayamA 'samaNasla bhagavao mahAvIrassa" zrama bhagavAna mhaaviirn| 'jeDhe aMtevAsI" or28-pradhAna-mAtevAsAziSya 'idabhUI NAma aNagAre' bhanu nAma chandrasUti magAra hetu "goyamagotteNaM" bhane remo gautama gotramA utpanna thayesa utA "sattussehe tathA remanI se ayA 7 hAya rekho hatA 'samacaurasasaMThANasaMThie' saMsthAna manu sabhayaturastra tu ma 59 // tA nahI temaja vadhAre paNa na hatAyAvatpada mujaba- saMhanana-vajA RSabha nArAca rU5-hatuM jenA vaDe zarIra pugale sudRDha karavAmAM Ave che, tenuM nAma saMhanana che. e saMhanane zAstrakAro e 6 vibhAga mAM vibhakta karela che. AmAM A prathama saM hanana che. A saMhananavALA jIvanI je asthi hoya che te kIlikAnA AkAra jevI hoya che ane tenI upara pariSTana jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tadupari-pariveSTanapaTTAkRtiko'sthivizeSaH, nArAcam-ubhayato markaTabandhaH, tathA ca ubhayorasnorubhayato markaTabandhanena baddhayoH paTTAkRtinA tRtIyenAsthnA pariveSTitayorupari tadAsthitraya punarapi dRDhIkartuM tatra nikhAtaM kIlikAkAraM vajranAmakamasthiyatra bhavati tad vajraRSabhanArAcam / tat saMhananaM-saMhanyante dRDhI kriyante zarIrapudgalA yena tat saMhananam asthinicayo yasya sa tathA / kanakapulakanikaSapadmagauraH-kanakasya suvarNasya pulaka:-khaNDam tasya nikaSaH-zANanighRSTarekhA, 'padma' zabdA tpadmakiJjalkaM gRhyate, tena pana padmakiJjalkaM ca, tadvat gauraH, yadvA-kanakasya suvarNasya pulakaH sAro varNAtizayastatpradhAno yo nikaSa:-zANanighRSTasuvarNarekhA, tasya yat pakSma-bahulattvaM tadvad goraH-zANanighRSTAnekasuvarNarekhAvaccAkacikyayuktagaurazarIraH, unnatapAH-ugraM-vizuddhaM pravRddhapariNAmatvAta pAraNAdau vicitrAbhigrahatvAcca apradhRSyamanazanAdi dvAdazavidhaM tapo yasya sa tathA, tIvratapodhArItyarthaH dIptatapAH-dIptaM-jAjvalyamAnaM tapo yasya sa tathA-vahniriva karmavanadAhaeka aura vizeSa haDI hotI hai isa kA nAma RSabha hai ubhayato makaTabandha kA nAma nArAca hai tathAca donoM haDDiyoM ke donoM ora se markaTa bandhana se baddha karake aura paTTAkRti ke jaisI eka tRtIya haDDo se pariveSTita karake punaH ina tIno haDDiyoM ko bahuta hI adhikarUpase majabUta karane ke liye ve Apasa meM vidhaTita na ho jAveM isa rUpa se unheM dRDha banAne ke liye jisa saMhanana meM kIlikA ke AkAra jaisI vajra nAmakI haDDI hukI rahatI hai usa saMhanana kA nAma vajra RSabha nArAca saMhanana hai zANa ke Upara-kasoTI para kase gaye suvarNa kI rekha e~ jaisI cAkacikya se yukta hotI hai-camakIlI hotI haiM aura gauravarNa kI pratIta haiM-ThIka isI prakAra kA ina gautama kA zarIra bhI thA ye ugratapasvI the pAraNAdi ke samaya ye vicitra prakAra ke abhigraha ko dhAraNa karate rahate the kyoM ki cAritra vizuddhi ke prati inake pariNAma sadA jAgRti saMpanna bane rahate the kisImeM bhI aisI zakti nahIM thI jo inheM anazanAdi ke bheda se 12 prakAra ke tapa se cyuta kara sake isa taraha se ye tIvra tapa kI ArAdhanA meM apane Apako visarjita kiye hue the jisa prakAra agni vana ko paTTI nA 2vI me mIla vadhArAnI masthiya che. tenu nAma apana che. ubhayato markaTa vanya nuM nAma nArAca che. tathAca-bane asthione banne taraphathI markaTa baMdhanathI baddha karIne ane paTTAkRti jevI eka trIjI asthi vaDe pariveSTita karIne pharI A traNe asthio ne bahuja sudaDha karavA mATe teo eka bIjIthI vighaTita thaI na jAya-A pramANe temane sudaDha banAvavA mATe je saMvananamAM kalikAnA AkAra jevI vajA nAmanI asthi parovA. Ine rahela che te saMhanananuM nAma vajA RSabhanArAca saMhanana che. zANa para-kasoTI parakasavAmAM Avela suvaNanI rekhAo jema camakatI hoya che ane gauravanI pratIta thAya che. tema A gautamanuM zarIra paNa hatuM. ee ugratapasvI hatA pAraNAdinA samaye teo vicitra prakAranA abhigraho dhAraNa karatA rahetA hatA kemake caritra vizuddhinA pratye emanA pariNAme sarvadA jAgRti saMpanna rahetA hatA. keImAM paNa evI tAkAta nahotI ke jethI emane anazanAdinA bhedathI 12 prakAranA tapathI vicalita karI zake. A pramANe tIvra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU0 2 gautamavarNanam katvena, jvalattejasvItyarthaH, taptatapA:-yena tapasA jJAnAvaraNIyAdyaSTakarma bhasmI bhavati tAdRzaM tapastaptaM yena sa tathA, karma nirjaraNArtha tapasyAvAna / mhaatpaa|-aashNsaadossrhittvaat prazastatapAH, udAra:-sakalajIvaiH saha maitrIkaraNAt pradhAnaH, ghoraH parISahoyasargakaSAyazatrupraNAzana vidhau bhayAnakaH, dhoravrataH-ghoraM kAtarairduzcaraM vrataM samyaktva zIlAdikaM yasya sa tathA, ghoraguNaH-ghorA:-anyairduranucarA guNA:-mUla guNAdayo yasya sa tathA / coratapasvI ghoraistapobhistapasvI-kaThinatapodhArItyarthaH, ghorabrahmacaryavAsI ghoraMdAruNaM-kaThinam anyairalpa sattvairduSkaratvAdayad brahmacarya tatra vastuM sthAtuM zIlavAn , ucchadagdha karane meM kasara nahIM rakhatI haiM ThIka isI prakAra se inakA ugratapa bhI karmarUpa kAntAra ko sarvathA kSapita karane meM samartha thA yahI bAta dIsatapa vizeSaNa se sUtrakAra ne prakaTa kI hai / taptatapAH" pada se yaha samajhAyA gayA haiM ki tapasyA kI ArAdhanA ye kisI laukika kAmanA ke vazavartI hokara nahIM kara rahe the kintu karmoM kI nirjarA hone ke nimitta se hI karate the "mahAtapAH " inheM isaliye kahA gayA hai ki jaisI tapasyA ye karate the-vaisI tapasyA anya sAdhAraNa tapasvijano se honI azakya thI ye bar3e udArAzayavAle the kyoM ki sakala jIvoM ke sAtha inakA vyavahAra maitrI bhAvase yukta thA ghora ye isaliye prakaTa kiye gaye haiM ki parISaha aura upasarga ke AjAne para ye vicalita navIM hote the tathA kaSIyAdi AtmA ke vikArI bhAvoM ko ye apane pAsa taka nahIM Ane dete the ye vikArIbhAva unake samIpa taka Ane meM bhaya khAte the dhora vratakAtaroM se duzcara inake vrata-samyaktva zIlAdivata the ghoraguNa-mUlaguNAdika jo inake guNa the ve anya janoM dvArA duranucara the ghoratapasvI ye isaliye the ki ye kaThina se kaThina tapoM kI aaraatapanI ArAdhanAmAM teo tallIna hatA. jema agni vanane dagdha karavAmAM kacAza rAkhatI nathI, tema emanuugra tapa paNa karma rUpa kAMtAra (vana) ne sarvathA kSapita (vinaSTa) karavAmAM samatu se pAta 'dIptatapa' vizeSathI sUtrAre 58 41 cha 'taptatapAH 56thI Ama samajAvavAmAM AvyuM che ke tapasyAnI ArAdhanA eo koI laukika kAmanA mATe 42tA na hotA 52tu bhInI ni02| bhATe 4 mem| 42t| utA. "mahAtapAH" bhane eTalA mATe kahevAmAM Avela che ke je jAtanI tapasyA eo karatA hatA. tevI tapasyA bIjA sAdhAraNa tapasvIo mATe ekadama azakaya ja hatI. eo bahuja udAra Azaya yuta tA. bhosalavAnI sAthe semanA vyavahAra maitrI bhAvapUrahatA. samAna ghAra' eTalA mATe kahevAmAM Avela che ke parISaha ane upasargathI eo vicalita thatA nahI temaja kaSAya Adi AtmAnA vikArI bhAve ne e bahuja dUra rAkhatA hatA. A sarva vire| amanA pAse mAtai sayabhIta thatA tA 'ghoravata' tathA duzva2 samanA pratIsabhyatva to tA. 'dhAraguNa'-bhUkhA 2 memanA guDatA te bhnyo| vaDe duranucara hatA gheratapasvI eo eTalA mATe hatA ke e kaThaNa mAM kaThaNa tapanI ArAdhanAmAM tallIna hatA eo ghora brahmacaryavAsI eTalA mATe hatA ke bIjA alpasarva jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre DhazarIraH-ucchDhaM-tyaktamivatyaktaM zarIraM tatsaMskAraparihArAd yena sa tathA / saMkSiptaviSulatejolezya:- saMkSiptA- zarIrAntargatatvena saMkucitA, vipulA vistIrNA aneka yojana pari mitakSetragata vastu mammIkaraNasamarthA, tejolezyA - viziSTatapojanitalabdhivizeSasamutpanna - tejojvAlA yasya sa tathA caturdazapUrvI - caturdazapUrvANyasya santIti caturdazapUrvI caturdazapUrvadhArI sa cAvadhyAdi vikalpo'pi mavedityAha - caturjJAnopagataH - matizrutya - vadhi - manaH paryavajJAnasampannaH caturdazapUrvi caturjJAnopagateti vizeSaNadvaya viziSTo'pi kazcinna samastazrutagatavipayavyApi jJAnavAn bhavati cAturdaza pUrvadharANAM SaDguNahAnivRddhilakSaNa SaTsthAnapatitatvena yamANatvAt, atastannirAsArthamAha-sarvAkSarasannipAtI sarve ca te akSarasannipAtA akSara saMyoga, yadvA-sarveSAmakSarANAM sannipAtAH - saMyogAH sarvAkSarasannipAtAH te jJeyatvena santyasyeti sarvAkSarasannipAtI sarvAkSarArthajJAnasampannaH, etAdRza indrabhUtiH, 'tikhutto' zrImahAvIra svAminaM trikRtvaH - vAratrayam, 'AyAhiNaM payAhiNaM karei' AdakSiNaM pradakSiNaM karoti 'vaMda NamaMsa' vandate stauti, namasyati - namaskaroti, vaMdittA NamaMsittA' vanditvA namastviA ca ' evaM vayAsI' evam anupadaM vakSyamANaM vacanam avAdIt uktavAn // 02|| dhanA meM apane Apa ko lagAye hue the ghora brahmacaryavAsI ye isakAraNa the ki ye anya alpa sattva vAle jIvoM dvArA jisakA pAlana karanA asaMbhava hai usa kaThinAtikaThina brahmacarya vrata kI nava koTi se ArAdhanA karate the inhone apane zarIra kA saMskAra Adi karanA bilakula chor3a rakkhA thA isaliye ye ucchUDha zarIra the inheM jo tejolezyA prApta thI usameM aisI zakti thI ki vaha aneka yojanoM taka kI vastu ko bhasmasAt kara sakatI thI para vaha unhoM ne apane bhItara hI saMkucita karake dabA rakhI thI use kabhI bhI kAryAnvita nahIM kiyA thA yaha tejo viziSTa tapasyA se janita labdhivizeSa se utpanna hotI hai ye caturdazapUrvo ke pAThI the sAtha meM matijJAna zrutajJAna avadhijJAna aura manaH paryaya jJAna ke dhArI the aura sarvAkSarArthajJAna saMpanna the aise ina indrabhUti gaNadhara ne bhagavAn mahAvIra kA tIna bAra AdakSiNa pradakSiNa kiyA bandanA kI, namaskAra kiyA, vandanA namaskAra karake phira unhoMne prabhu se aisA pUchA ||2|| 16 yukta jIvA vaDe jemanu pAlana azakya jemahatuM. te kaThinAtikaThina brahmacarya vratanI e navarkATithI ArAdhanA karatA hatA. emaNe peAtAnA zarIranA saMskAro vagere karavA tyajI dIdhA hatA. ethI tee udbhUta zarIra hatA emane je tejolezyA prApta hatI temAM evI zakti hatI ke te ghaNA yAne dUranI vastune paNa bhasma karI zake tema hatI. paNa te te lezyAne temaNe peAtAnA zarIranI aMdara ja saMkucita karIne dabAvI rAkhI hatI. te lephsAne temaNe kAI paNa divase kAryAnvita karI na hatI, A tejo viziSTa tapasyAthI janita labdhi vizeSathI utpanna Aya che. e e caturdaza pUnA pADI hatA. ane enI sAthe matijJAna, zruta avadhijJAna ane manaH payajJAnanA dhArI hatA ane sarjAkSarA jJAna sapanna hatA. evA A indrabhUti gaNadhare bhagavAna mahAvIranI traNa vAra AdakSiNa pradakSiNA karI vandanA karI namaskAra karyo vaMdanA namaskAra karIne pachI temaNe prabhune A pramANe nivedana karyuM . rAjUrA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 3 jambUdvIpaviSayakapraznottaraH kimuktavAniti pradarzayitumAha mUlam-kahiNaM bhaMte ! jambuddIvedIve ? ke mahAlaeNaM bhaMte ! jaMbuhove dIve ? 2 kiM saMThieNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 3 kimAyArabhAvapaDoyareNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 4 paNNatte ? goyamA ! ayaNNaM jaMbudIve dIve savvadIvasamudANaM savvabhaMtarAe ? savvakhuDDAe va? tellA pUyasaMgaNasaMThie vaTTe rahacakavAlasaMThANasaMThie vaTTe pukkharakaNiyA saMgaNasaMThie vaTTa paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie vaTTe 3 egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tiNNi joyaNasayasahassAI solasa sahassAI doNNi ya sattAvIse joyaNasae tiNNiya kose aTThAvIsaM ca dhaNusayaM terasa aMgulAI addhaMgulaM ca kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM papaNatte ||suu03|| __chAyA--kva khalu bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH 1, kiM mahAlayaH 1 khalu bhadanta ! jambU dvIpo dvIpaH 2, kiM saMsthitaH ? khalu bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH 3, kimAkArabhAvapratyavaH tAraH ? khalu bhadanta ! jambUdvopo dvIpaH 4, prajJaptaH ? gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpa sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantarakaH sarvakSullakaH vRttaH tailApUpasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH ratha cakravAlasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH, puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthinaH vRttaH paripUrNacandrasaMsthAna saMsthitaH vRttaH 3, ekaM yojanazatasrANi dveca saptavize yojanazate trayaH kozAH aSTAviMza ca dhanuH zataM trayodaza agulAni ardhAGgulaM ca kiJcidvizeSAdhika parikSepeNa prjnyptH||suu03|| TIkA---'kahi NaM bhaMte !' ityAdi / indrabhUtiH zrImahAvIraM prati pRcchati- he bhadanta ! he sukha kalyANakAraka ! bhadanta ! zabdasya vistarato vyAkhyA''vazyaka "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve ? ityaadi| TIkArtha- he bhadanta ! he sukha kalyANa kAraka ! "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve ?,, kisa sthAna parajambUdvIpa nAma kA dvIpa kahA gayA hai ? yahAM 'Na" zabda khalu zabda ke artha meM prayukta huA hai aura yaha isa vAkya kA alaMkRta karane ke liye AyA hai, isI prakAra se anya prazna vAkyo ko kahirNa bhaMte ! jabuddIve dIve ! ityAdi suutr-3|| atha-3 mahanta ! 3 sumasyA 4124 ! 'kahi NaM bhaMte jambuddIve dIve' kayA sthAna para jabUdIpa nAmaka dvIpa kahevAmAM Avela che ? ahIM "' zabda zabdanA arthamAM prayukta thayela che ane A zabda A vAkayane alaMkRta karavA mATe prayukta karavAmAM Avela che. A pramANe bIjA prazna vAka mATe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sUtrasya matkRtAyAM munitoSiNITIkAyAM vilokanIyA / ka kasmin sthAne 'jaMbaddIve dIve' 1 jambU dvIpaH-jambUdvIpanAmako dvIpaH prajJaptaH 1 ityagre'pi khalu zabdo vAkyAlaGkAre / anena jambUdvIpasya sthAnaM pRSTavAn 1, 'ke mahalaeNaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve 2' tathA-he bhadanta jambUdvIpo dvIpaH kiM mahAlayaH kiM pramANo mahAn AlayaH Azrayo vyApyakSetrarUpo yasya sa tathA kiyatpramANakamahattvaviziSTA''zrayasampannaH anena jambUdvIpasya pramANaM pRSTavAn / 2 / 'ki saMThie NaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve 3' he bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH kiM saMsthitaH ? kiM kIdRzaM saMsthAnam-AkAro yasya sa kiM saMsthAno'sti ? etena jambUdvIpasya saMsthAnaM pRSTavAn / 3 / 'kimAyArabhAva paDoyAreNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 4' tathA-he bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH kimAkArabhAvapratyavatAra:-kaH kIdRzaH AkArabhAvapratyavatAraH-tatrA''kAraH svarUpaM bhAvAH pRthivIvarSavarSadhara prabhRtayastadantargatAH padArthAH, teSAM pratyavatAra:-avataraNaM prakaTIbhAvaH iti yAvat yasmin sa tathA 'paNNatte' prajJaptaH-kathitaH / anena jambUdvIparaya svarUpaM tadantarvati padArthAzca pRSTavAn / 4 / ityevaM praznacatuSTaye kRte taduttara zravaNaparAyaNatAmutpAdayituM tasya jagaprasiddha gotranAmoccAraNa pUrvakAmantraNena krameNa bhagavAnuttarayati-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! gautamagotrotpanna ! indrabhUte ! 'ayaNNaM jaMbuddIve dIve' ayam bhI aisA hI jAnanA cAhiye, 'bhadanta" zabda kI vistRta vyAkhyA Avazyaka sUtra kI muni tauSiNI TIkA meM kI jA cukI hai, ataH vahAM se ise dekha lenA cAhiye,"ke mahAlae NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve ?,, tathA he bhadanta ! jaMbu dvIpa, nAma kA dvopa kitanA vizAla kahA gayA hai ?,, 'kiM saMThie NaM jaMbuddIve dIve ?' tathA-he bhadanta ! isa jambUdvIpa kA saMsthAna kaisA kahA gayA hai ? "kimAyAra bhAvapaDoyAre NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 4,, ? tathA isa jambUdvIpa kA AkAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? aura isameM kauna se padArtha kahe gaye haiM ? isaprakAra se ye cAra prazna gautama ne prabhu se yahAM pache haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA! he gautama gotrotpanna ? indrabhUte !" 'ayaNaM jaMbUddIve dIve sabbaddIvasamudANaM savvambhaMtarAe,, yaha jo pratyakSa se dRzyamAna dvIpa hai ki jahAM para hama saba rahate hai isI kA nAma jambUdvIpa hai yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa samastadvIpa paNa evI rIte ja samajavuM joIe. bhadata zabdanI vistRta vyAkhyA Avazyaka sUtranI bhunitASI TImA 42vAmA mAvasa che. tethI te tyAMthI samajha sevA ke mahAlae Na bhate jaMbuddIve dIve ?" taya hai mahanta ! sAmUdA5 nAme dvIpa se vizANa bhAM mAvasa cha ? "ki saMThie NaM jaMbuddIve 21 tebha 3 mahanta ! mAmUdAparnu sasthAna u vAmAM mAvasa cha ? "kimAyArabhAvapaDoyAre NaM bhaMte ! jaMbuddIve phrI 47 temaja A jaMbudvIpane AkAra-svarUpa-ke che ? ane emAM kaI kaI jAtanA padArtho che ? ArIte A cAra prazno gautame prabhune ahIM pUchayA che. enAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 3 jambUdvIpaviSayakapraznottaraH pratyakSato dRzyamAnaH asmadAdInAM nivAsabhUtaH, jambUdvIpo dvIpaH jambUdvIpa nAmako dvIpaH 'savvaddIvasamudANaM savvanbhaMtarAe' 1, sarvadvIpasamudrANAm-sarveSAM dvIpAnAM-dhAtakIkhaNDaprabhRtInAM tathAsarveSAM samudrANAM lavaNodAdInAM ca sarvAbhyantarakaH sarvAtmanA abhyantaraH sarvAbhyantaraH sa eva sarvAbhyantarakaH sarvatiryaglokamadhyavattItyarthaH / iti prathamapraznasyottaram 1 / 'savvakhuDAe vaDhe 2 tathA sarvekSullakaH sarvebhyo dvIpebhyaH samudrebhyazca kSullakaH vRttaH golAkAraH / iti dvitIyapraznasyottaram 2 / tathA vRttaH vartulaH, sa ca chidrasahita vRtto'pi syAdityata Aha-'tellApUyasaMThANasaMThie vaTTe' iti 3, tailApUpasaMsthAnasaMsthitaH tailApUpaH tailena pako'pUpastailApUpaH tailapakApyohi prAyaH paripUrNavRtto bhaghati na tu ghRtapako'pUpastathevi tailavizeSaNam / tadvat yat saMsthAnam-AkAraH aura samudroM ke boca meM rahA huA saba se pahilA dvIpa hai isa prakAra ke kathana se prabhune prathama prazna kA uttara diyA hai tAtparya isakA yahI hai ki dhAtakI khaNDa Adika jitane bhI aura asaMkhyAta dvIpa hai, tathA-lavaNa samudrAdika nitane asaMkhyAta samudra haiM una saba ke bIca meM yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa haiM / isa taraha yaha jambUdropa nAmakA dvIpa samasta tiryagloka ke madhya meM rahA huA hai / isakA vistAra dhAtakI khaNDa AdikoM evaM lavaNa samudra AdikoM kI apekSA kama hai jitane bhI isake sivAya dvIpa aura samudra hai ve saba valaya ke AkAra jaise gola haiM-ataH isako golAI saba dvIpa aura samudroM se kama hai aisA yaha dvitIya prazna kA utara diyA gayA hai. isIliye "savva khuDDAe vaTTe" aisA sUtrakAra ne kahA hai " tellApUyasaM ThANa saMThie vaTTe' raha cakkavAla saMThANa saMThie vaTTe,, isakA AkAra jaisA taila meM tale hue puye kA hotA hai vaisA hai ghRta meM tale gaye puye kA Akara pUrNarUpa se gola nahIM ho pAtA hai isalie yahAM taila meM tale puye ke sAtha meM uttaramA pramuDa cha-"goyamA !" hai gautama gotrAtpanna chandrabhUti ! "ayaNa jaMbuddIve dIve savvaddIvasamudANaM savvabhaMtarAe" mA 2 amArI sAme pratyakSa dRzyamAna dvIpa che. tyAM ame badhAM rahIe chIe, tenuM nAma ja jabUdvIpa che. A jaMbudvIpa nAmaka dvIpa badhA dIpe temaja samudronI vacce avasthita sauthI pahele dvIpa che. A rIte prabhue praznano javAba Ape che tAtparya A pramANe che ke dhAtakI khaMDa vagere jeTalA bIjA asaMkhyAta dvIpa che tathA lavaNa samudra dika jeTalA asaMkhyAta samudro che, te sarvanI madhye A ja bUDhIpa nAmaka dvIpa Avela che. A pramANe A jaMbudvIpa nAmano dvIpa samasta tiryaMglekanA madhyamAM Avela che. A vistAra dhAtakIkhaMDa vagere temaja lavaNa samudra vagerenI apekSA svapa che. enA sivAya bIjA jeTalA dvIpa che temaja samudro che teo sarve valayanA AkAra jevA goLa AkRtivALA che. A dvIpa paNa gALa che ethI enI goLa AkRti sarva dvIpe ane samudro karatAM svalpa che. Ama bIjA praznano javAba bhAvAmI maavy| cha. methI / "savva khuDDAe vaTTe' . prabhAre yu che. "tellApUya saMThANasaMThie baTTe rahacakavAlisaMThANasaMThie vaDhe, pukharakaNNiyA saMThANasaMThipa baTTe 'maane| 22 telamA taNe apU5 cha. dhImA tasA a55 no mAra saMpUrNa paNe goLa thatuM nathI ethI ahIM tela mAM taLelA apUpanI sAthe tenA goLa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 jambUdvIpaprajJaptisUtre tena saMsthitaH etattulyo vRttaH / 'rahacakkabAla saMThANa saMThie vaTTe' punaH kIdRzo vRttaH 1 rathacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH rathazabdo'tra rathAGga (cakra) para:, tena rathasya- rathAGga (cakra) sya yat cakravAlaM maNDalaM tadvat yat saMsthAnaM tena saMsthitaH vRtta:1:- vartulaH, tathA ' pukkhara kaNNiyA saMThANasaMThie vaTTe' puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitaH puSkaraM kamalaM tasya yA karNikA - vIjakozI tadvat yat saMsthAnaM tena saMsthitaH - kamalamadhyabhAgAkArasaMsthitaH Carea vRtta:, tathA 'DipuNNacaMda saMThANasaMThie vaTTe 3' paripUrNacandrasaMsthAnasaMsthitaHparipUrNaH SoDazakalAsampanno yazcandraH tadvat yat saMsthAnaM tena saMsthitaH akhaNDacandramaNDalAkArasaMsthAnasaMsthitaH evaM vRttaH / vRttatva pradarzanenAnopamApadakathanaM nAnAdezIya vineyAnAM buddhivaizadyArtham / iti saMsthAnaviSayaka tRtIyapraznasyottaram 3 | atha sAmAnyataH prAguktameva pramANaM vizeSato darzayitumAha - ' egaM ityAdi / 'e joyaNa saya sahasse AyAmavikkhaMbheNaM' ekaM yojanazatasahasramAyAma-viSkambheNa - AyAmo dairdhya - viSkambhaH- vistArazcetyanayoH samAhAradvandva AyAma - viSkambha tena ekaM yojana zatasahasraM yojanalakSam - ekalakSasaMkhyakayojanapramANa dairghyavistArayukto jambUdvIpa iti / isake gola AkAra ko upamita kiyA gayA hai kyoMki taila meM tale hue puye kA AkAra golAI paripUrNa hotA hai athavA ratha ke pahiye kA cakra vAla jaisA gola hotA hai usI taraha kI golAI isakI hai yahAM ratha se ratha kA cakragrahIta huA hai / athavA puSkara- kamala karNikA jaisI pUrNarUpa gola hotI hai vaisI golAI isakI hai athavA "paDipuNNa caMda saMThANasaMThie" apanI 16 kalAoM se paripUrNa caMdramA ko jaisI golAI hotI hai vaisI ho golAI isa jambUdvIpa nAma ke dvIpa kI hai isa taraha golAI ke dikhAne meM jo ye nAnA upamAna padoM kA kathana kiyA hai vaha nAnAdezIya bineya jAnoM kIM buddhi ko vizadatA ke nimitta kiyAgayA hai isa kathana se tRtIya prazna kA uttara sUtrakAra ne diyA hai "egaM joyaNa sayasahasse AyAmavikkhabheNaM tiNNi joyaNasaya sahassAIM solasasahassAIM doNNi ya sattAvIse joyaNasae tiNNi ya kose aTThAvIsaM ca dhaNusa AkAra ne upamita karavAmAM Avela che kema ke telamAM taLelA apUpa ne AkAra gAlAkRtimAM paripUrNa hoya che. athavA rathanA paiDAnA cakravAla je pramANe geALa hoya che temaja te paNu gALa che, ahIM' rathathI rathanuM cakra grahIta thayela che. athavA puSkara-kamaLa-nI kaNikA prema pUrNa 35thI goja hoya tevA golAkRti senI che athavA "paDipuNNa baMdaThANa saM"i peAtAnI 16 kaLAothI paripUrNa caMdramA nI jevI gAla AkRti hoya che tevI ja gAlAkRti A ja khUdvIpa nAmanA dvIpanI che. A pramANe ahI' gAlAkRti thI saMbaddha aneka upamA padanuM kathana karavAmAM Avyu che te nAnAdezIya vinaya (ziSya) janeAnI buddhinI vizatA mATe karavAmAM Avela che. A kathana thI trIjA praznanA javAba sUtrakAre ApyA che. "parAM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tiSNi joyaNa saya sahassAiM solasa sahaslAI doNi ya sattAvIse joyaNasae tiSNi kose aTThAvIsa ca dhaNusa terasaM aMgulAI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21 prakAzikA TokA sU. 3 jambUdvIpaviSayakapraznottaraH nanu jambUdvIpasya pUrvataH pazcimaM yAvat yojanalakSaM pramANamabhihitaM, tatra pUrva pazcimadigvati jagatI mUlayoH pratyekaM viSkambho dvAdazayojanapramANaH, tatazca pUrvokta lakSapramANe pUrvapazcimadigUvarti jagatyo daza dvAdaza yojanAtmakaM mUlaviSkambhapramANaM saMyojitaM taccaturvizatyadhikaikalakSayojanaM jambUdvIpapramANaM vaktavyam , evaM ca pUrvoktaM mAnaM virudhyate iticedAha-jambUdvIpasya yat pramANamamihitaM tajjagatI mUlaviSkambhapramANApekSayaiva / evaM lavaNasamudrasyApi yallakSadvayaM pramANamabhihitaM tad lavaNasamudra jagatI mUlaviSkambhamAdAyaiva / evamanyAnya dvIpa samudraviSaye'pi vijJeyam / yadi dvIpasamudramAnAjjagatImAnaM pRthagU bhaNyeta, tadA manuSyakSetrapramANaM yat paJca. catvAriMzallakSayojanapramANamabhihitaM tad virudhyeta / ato jagatIviSkambhapramANamAdAterasa aMgulAi addhaMgulaM ca kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNatte" isakI lambAI caur3AI eka lAkha yojana kI hai zaMkA-jambUdvIpa kA jo pUrva pazcima taka eka lAkha yojana kA pramANa kahA gayA hai vahAM pUrva pazcima digvartI jagatI aura mUla kA pratyeka kA viSkambha pramANa 12-12 yojana kA hai ataH eka lAkha yojana meM 24 yojanAtmaka isa pramANa ko milAne se eka lAkha 24 yojana kA pramANa isakA kahanA cAhiye thA soM kevala isakI lambAI kA yaha 1 eka lAkha yojana kA pramANa virUddha par3atA hai / uttara-yahAM jo jambUdvIpa kA pramANa kahA hai vaha jagatI aura mUla ke viSkambha pramANa ko apekSA se hI kahA hai, isI taraha lavaNa samudra kA jo do lAkha yojana kA pramANa kahA gayA hai vaha lavaNa samudra kI jagatI aura mUla viSkambhapramANa ko lekara hI kahA gayA jAnanA cAhiye isI taraha kA kathana anya dvIpa aura samudroM ke sambandha meM bhI samajhanA cAhiye yadi dvIpa samudroM ke pramANa pRthak kahA jAtA to manuSyakSetra kA jo pramANa 45 lAkha yojana kA kahA gayA haiM usameM virodha AtA hai' ataH jagato viSkaMbha pramANa addhaMgulaM ca kiMci visesAhiyaM pariGgakheveNaM paNNatte' mAnI , yo me yona jeTalI che. zaMkA-jabUdvIpanuM pramANa pUrva pazcima sudhInuM eka lAkha jana jeTaluM kahevAmAM Avela che tyAM pUrva pazcima digvatI jagatI ane mUlanuM pratyekanuM viSNubha pramANa 12 12 jana jeTaluM che evA eka lAkha janamAM 24 janAtmaka A pramANane ekatra karavAthI eka lAkha 24 yeAjana nuM pramANa AnuM che tema kahevuM joIe paraMtu ahIM to phakata AnI laMbAI pahoLAInuM eka lAkha jana pramANa nirUpita karavAmAM Avela che te uparokata rIte eka lAkha jananuM kathana virUddha paDe che. uttara-ahIMjaMbU dvIpanuM pramANu kahevAmAM Avela che te jagatI ane mUlanA viSkabha pramANanI apekSAthI ja kahevA mAM Avela che. A pramANa lavaNa samudranuM je be lAkha jana jeTaluM kahevAmAM Avela che te lavaNa samudranI aMgatI ane mUlavijhaMbha pramANanA AdhAre je kahevAmAM Avela che. je A pramANe bIjA dvIpa ane samudronA vize paNa jANI levuM joIe. je dvIpa samudranA pramANu thI jagatInuM pramANu alaga kahevAmAM Ave te manuSyakSetranuM je pramANa 45 lAkha jana jeTaluM kahevAmAM Avela che, temAM virodha lAge che. ethI jagatInA vikaeNbha pramANa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 jambUdvIpaprajJaptisUtre yaiva dvIpasamudrANAM pramANaM vivakSitamitivijJeyamiti / tathA 'tiNijoyaNa sayasahassAI' trINi yojanazatasahasrANi trINi lakSANi 'solasasahassAI' SoDaza sahasrANi yojanAni 'donniya sattAvIse joyaNasae' dve yo nanazate saptaviMze saptaviMzatyadhike 'tiSNiyakose' trayaH-trisaralyakAH krozAH, 'aTThAvIsaM ca dhaNusayaM' aSTAvizam-aSTAvizatyadhikaM dhanuH zataM 'terasa aMgulAI trayodazAGgalAni 'addhaMgulaM ca kiMcivisesAhiya parikkheveNaM paNNatte' adhAMmulaM ca kiJcidvizeSAdhikamityetAvAn parikSepeNa paridhinA jambUdvIpo dvIpaH prajJaptaH ||suu03|| athA''kArabhAvapratyavatAraviSayakapraznasyottaramAha----- mUlam-se Na egAe vaIrAmaIe jagaIe savvao samaMtA saMparikkhitte / sA NaM jagaI aTTha joyaNAI urdU uccatteNaM, mUle vArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhe aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM, uvari cattArijoyaNAI vikkhaMbheNaM, mUle vitthinnA majjhe saMkhitA uvari taNuyA gopucchasaMThANasaMThiyA savvavairAmaI acchA sahA laNhA ghaTTA maTThA NIrayA nimmalA NippaMkA NikkaMkaTacchAyA sappabhA samarIiyA saujjoyA pAsAiyA darisaNijjA abhiruvA paDirUvA / sA NaM jagaI egeNaM mahaMtagavakkhakaDaeNaM savao samaMtA saMparikkhittA / se NaM gavakkhakaDae addhajoyaNaM urdU uccatteNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM sabarayaNAmae acche jAva pddiruuve| toseNaM jagaIe uppiM bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaI egA paumavaraveiyA paNNatA, addhajoyaNaM uDDhe uccatteNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM jagaI samiyA parikkheveNaM savva. syaNAmaI acchA jAva paDirUvA / tIseNaM paumavaraveiAe ayame ko lekara hI dvIpa samudroM kA pramANa kahA haiM aisA jAnanA cAhiye isa jambU dvIpa kI paridhi kA pramANa 3 lAkha 16 hajAra do sau 27 yojana evaM 3 koza 28 dhanuSa 13 // aMgula se kucha adhika haiM // 3 // ne laIne ja dvIpa samudronuM pramANuM kahevAmAM Avela che, Ama samajavuM joIe. A jabUdvIpanI paridhInuM pramANa 33 lAkha 16 hajAra base 37 (3316237) jana ane 3 keza 28 dhanuSa 13aa aMgula karatAM kaMIka vadhAre che. grA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam 23 yArUve vaNNAvAse paNNatte, taM jahA vairAmayA NemA evaM jahA jIvAbhigame jAva aThThA jAva dhuvA NiyayA sAsayA jAva NicA ||suu04|| chAyA-sa khalu ekayA vajramayyA jaganyA sarvataH samantAt saparikSiptaH / sA khalu jagato aSTayojanAni urdhvamuccatvena, mUle dvAdaza yojanAni viSkammeNa, madhye aSTayoja. nAni viSkammeNa, upari catvAri yojanAni viSkammeNa, mUle vistIrNA madhye saMkSiptA upari tanukA gopucchasasthAnasaMsthitA sarvavajramayI acchA pralakSNA ghRSTA mRSTA nIrajAH nirmalA niSpaGkA niSkaGkaTacchAyA saprabhA samarIcikA soyotA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA pratirUpA, sA khalu jagatI ekena mahAgavAkSakaTakena sarvataH samantAt saMparikSiptA sa khalu gavAkSakaTakaH arddhayojanam Urdhvam uccatvena paJcadhanuH zatAni viSkammeNa, sarvaratnamayaH acchaH yAvat pratirUpaH, tasyAH khalu jagatyA upari vahumadhyadezabhAge atra khalu mahatI ekA padmavaravedikA prajJaptA, addhayojanam Urdhvam uccatvena, paJcadhanuH zatAni viSkammeNa jagatIsamitA parikSepeNa sarvaratnamayI acchA yAvat pratirUpAH / tasyAH khalu padmavaravedikAyAayametadrpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-vajramayA nemAH evaM yathA jovAbhigame yAvat arthaH dhruvA niyatA zAzvatI yAvat nityA // sUtra0 4 // TIkA--"se NaM egAe" ityAdi-se NaM egAe bairAmaIe jagaIe' saH-anantarokto jambUdvIpa nAmA dvIpaH khalu vakyAlaGkAre, ekayA ekasaMkhyayA vajramayyA vajraratnamayyA jagatyA- jambUdvIpaprAkArarUpayA dvIpasamudrasImAkAriNyA, 'savvao samaMtA saMpa. rikkhitte' sarvataH sarvadikSu samantAt-sarvadikSu saMparikSiptaH-samyak pariveSTitaH / 'sA NaM jagaI aTTha joyaNAI uDDhe uccatteNa' sA ca jagatI aSTayojanAni Udhvam upari uccatvena-ucchayeNa prajJaptetyagreNa sambandhaH evamagre'pi / 'mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' mule-mulabhAge viSkambheNa--vistAreNa dvAdaza yojanAni majjhe aTThajoyaNAI vikkhaM " se NaM egAe vaIrAmaIe jagaIe " ityAdi / TIkArtha-- yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa eka vajramayI jagatI se-dvIpa samudra kI sImAkArI kITa se- "savvao samaMtA" cAroM ora se acchI taraha se ghirA huA hai ''sA NaM jagaI aTTha joyaNAi uDheM uccatteNaM mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhe aTTha joyaNAi vikkhaMmeNaM" yaha prAkAra rUpa jagatI ATha yojana kI U~cI hai mUla meM bAraha yojana kI viSkambhavAlI hai madhya meM ATha se NaM egAe vaIrAmaIe jagaIe savvao samatA, ityAdi // sUtra 4 // TIkAtha-A jaMbudvIpa nAmaka dvIpa vAmathI jagatI thI-dvIpa samudranI sImAkArI koTathI - "savvao samaMtA" yobhe2 sArI zata mAvRtta che. "sA NaM jagaI aTTha joyaNAI uDr3ha ucca. teNa mUle bArasa joyaNAI vikhaMbheNa, majjhe aTThajoyaNAI bikhaMmeNa" mA 42 35 jagatI ATha jana jeTalI UMcI che, mUlamAM bAra yojana jeTalI viSkavALa che. madhyamAM mA yo rekhA vistArakAmA cha, "uvariM cattAri joyaNAI vikkhaMmeNa" 52mAM // jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bheNaM' madhye madhyabhAge viSkambheNa aSTayojanAni 'uvari cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM, upari UrdhvabhAge viSkambheNa catvAri yojanAni / ataevAha - 'mUle vitthinnA' mUle vistIrNAdvAvazayojanaviSkambhasampannatvAt, 'majjhe saMkhittA, madhye - saMkSiptA - mUlApekSayA'lpapramANA aSTayojanapramANaviSkambhasampannatvAt, uvari 'taNuyA' upari - urdhvabhAge tanukA - mUlamadhyApekSayA hrasvA caturyojana pramANaviSkambhasampannatvAt, ataeva " 'gopuccha saMThANasaMThiyA' gopuccha saMsthAnasaMsthitA gopuccham UrdhvakRta gopucchaM kramazaH bahumadhyamAlpapramANaM bhavati tadvat yat saMsthAnam - AkAraH tena saMsthitA, 'savbavairAmaI' sarvavajramayI- sarvAtmanA - sAmastyena vajraratnamayI sA kIdRzIti varNyate - "acche " tyAdi, 'acchA' acchA-AkAza sphaTikavat svacchA 'sAhA' zlakSNA - zlakSNa pulaskandhaniSpannA lakSNa sUtraniSpanna paTavat punaH 'laNDA' zlakSNa-cikkaNA ghuNTitapaTavat, 'ghaDA' ghRSTAdhRSTe'vaghRSTA kharazANa nighRSTapASANakhaNDavat 'maTThA' mRSTA - mRSTeva mRSTA- komalazANaghRSTapASANakhaNDavat, 'NIrayA' nIrajA :- svAbhAvikarajovarjitA, 'nimmalA' nirmalAyojana kI vistAra vAlI hai " uvariM cattAri joyaNAIM vikkhabheNaM" Upara meM yaha cAra yojana kI vistAra vAlI hai isa taraha yaha mUla meM vistIrNa hai, madhya meM saMkSipta hai aura Upara meM patalI ho gaI hai ata eva isa jagatI kA AkAra 'gopuccha ke AkAra jaisA ho gayA hai yaha jagatI " savvava rAmaI acchA, saNhA, laNhA ghaTTA, maTThA, NIrayA, nImmalA, NippaMkA, NikkaMkaDacchAyA, sappabhA, samarIiyA, saujjayA, pAsAIyA darisaNijjA, abhirUvA paDirUvA" sarvAtmanA vajraratna kI banI huI hai, tathA yaha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI atisvaccha hai, lakSNa sUtra se nirmita paTa ki taraha yaha zlakSNapudgala skandha se nirmita huI hai. ata eva yaha saba se zreSTa hai tathA ghuTe hue bastra kI taraha yaha cikanI hai, kharazANa se ghise gaye pASANa kI taraha yaha ghRSTa hai, komala zANa se ghise gaye pASANakhaNDa kI taraha yaha mRSTa hai svAbhAdika raja se rahita hone se yaha nIjara hai Agantuka maila se rahita hone se yaha nirmala hai, kardamarahita hone se yaha niSpaka hai, AvaraNa cAra ceAjana jeTalI vistArayukta che A pramANe A mUlamAM vistI` che, madhyamAM sakSipta che, mane uparamAM yAtajI thAI gaI che. methI yA gatIno A2 " gopucchasaMThANasaMThiyA" gopurachanA bhAra vA thahA gayo che. A bhagatI "savva vaIromaI acchA sahA, lAhA, ghaTTA, maTThA, nIrayA, nimmAlA, NiSpaMkA NikkaMkaDacchAyA sappabhA samarIiyA, ujjoyA, pAsAIyA darisaNijjA, abhirUvA, paDirUvA," sarvAtmanA vana ratnanI janesI che, temaja A AkAza ane sphaTikamANi jevI ati svaccha che, lakSNa sUtra nimita paTanI jema A kSaNlR pudgala skandhathI nirmita thayelI che. ethI A laSTa-zreSTha-che temaja chUTela vastranI jema A suciNa che. dhAra kADhavAnA paththarathI ghaselA pASANanI jema A dRSTa che. kemaLa zANuthI ghaselA pASANu khaMDanI jema A sRSTa che. svAbhAvika rajathI rahita hAvA badala A nIraja che. Aga tuka melathI rahita heAvA khadala A nima La che. kam 24 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam 25 AgantukamalarahitA, 'NippaMkA' niSpaGkA-paGka-rahitA niSkardamA, tathA 'NikkaMkaTacchAyA' niSkaGkaTacchAyA AvaraNa rahitatvAdavyAhata prakAzA 'sappabhA' saprabhA-svarUpataH prabhAsampannAH, prakAzamAnetyarthaH, 'samarIiyA' samarIcikA-kiraNasampannA vastujAtaprakAzi ketyarthaH, 'saujjoyA' soyotA nirantaradigvidik prakAzikA, tathA 'pAsAIyA' prAsAdIkA-prasAdo-manaH prasannatA, sa prayojanaM yasyA iti prAsAdIyA hRdayollAsakAriNI / 'darisaNijjA' darzanIyA-ramaNIyatayA kSaNe kSaNe draSTuM yogyA, 'abhirUvA' abhirUpA-abhimatamanukUlaM rUpaM yasyAH sA tathA-sarvathA darzakajanamanamanohAriNI / 'paDirUvA' pratirUpA-apUrva camatkArasamutpAdikA / asAdhAraNarUpa sampannetyarthaH / yadvA prati pratikSaNaM navaM navamiva rUpaM yasyAH sA tathA / / 'sA NaM jagaI' sA ca khalu jagatI 'egeNaM mahaMta gavakkha kaDaeNaM' ekena anupamena mahAgavAkSakaTakena-vizAla jAlaka samUhena 'savvo samaMtA saMparikkhittA' sarvataH samantAt saMparikSiptA-samyaka pariveSTitA vividhavizAlagavAkSasampannetyarthaH / 'se NaMgavakkhakaDae' sa khalu gavAkSakaTakaH addhajoyaNa uDDhaM uccatteNaM' arddhayojanam Urdhvam upari uccatvena-ucchyeNa 'paMcadhaNusayAI vikkhabheNaM' paJcadhanuH zatAni viSkambheNa vistAreNa, prajJaptaH / kIdRzaH punaH sa gavAkSakaTakaH ? ityAha-'savvarayaNAmae' ityAdi / rahita hone se niSkaGkaTacchAyA vAlo hai- avyAhata prakAzayukta hai- svarUpa se prabhAsaMpanna hai-svataH prakAzamAna hai, kiraNayukta hai- vastu samUha ko prakAzaka hai, nirantara dizAoM meM isakA prakAza phailA rahatA hai, isaliye sodyota hai hRdaya meM ullAsa janaka hone se yaha prAsAdIya hai. adhika ramaNIya hone se kSaNa kSaNa meM yaha dekhane ke yogya hai isaliye darzanIya hai; sarvathA darzakajanoM ke netra aura mana ko haraNa karanevAlo hone se yaha abhirUpa hai aura asAdhAraNarUpasaMpanna hone se yaha pratirUpa hai / athavA-kSaNa kSaNa meM isakA rUpa navIna navIna jaisA pratIta hotA hai isaliye pratirUpa hai / "sA NaM jagaI " vaha jagatI "egeNaM mahaMtagavakkhakaDaeNaM savvao samaMtA saMparivikhattA" eka vizAla gavAkSajAla se-aneka bar3I 2 khiDakiyoM se yukta hai "se NaM gavakvakaDae" vaha gavAkSa jAla''addhajoyaNaM uDDhaMuccateNaM' Adhe yojana kA U~cA hai "paMca rahita hovAthI A niSpaka che. AvaraNa rahita niSkaTaka chAyAvALI che. avyAhata prakAzayukata che, vastu samUhanI prakAzikA che. niraMtara dizAomAM ane vidizAomAM Ane prakAza vyAsa rahe che. ethI A sodyota che, hRdayamAM ullAsajanaka hovAthI A prAsAdIya che. adhika ramaNIya hovAthI A darzanIya che sarvathA darzakanA netra ane manane AkarSanArI hovAthI A abhirUpa che. athavA kSaNa kSaNamAM AnuM rUpa navanIta jevuM lAge che ethI A pratirUpa che. "sA NaM jagaI" te tI "egaNa mahaMtagavakkhakaDaeNa savvao samaMtA saMparidikhatA" me vizaNa gavAkSa rathI manera bhATA moTA 3sAmAthI yurata cha. "se NaM gavAkhakar3ae" apAkSa one "addha joyaNa uDUDhaM uccatteNe" ardhA yAna yo jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvaratnamayaH-sarvAtmanA-sAmastyena ratnamayaH 'acche accha:-AkAzasphaTikavadati svacchaH 'jAva paDirUve' yAvat-yAvatpadena-"zlakSNaH ghRSTaH, mRSTaH, nIrajaH, nirmalaH niSpaGkaH, niSkaGkaTacchAyaH saprabhaH, samarIcikaH, soyotaH, prAsAdIyaH darzanIyaH abhirUpaH" eteSAM saGgraho bodhyH| tathA pratirUpaH eSAM zlakSNAdi pratirUpAntAnAM vyAkhyAasminneva sUtre gatA kevalaM strIpuMsakRto vizeSaH / ityevaM jagatIvarNana muktvA jagatyA uparibhAgavarNanamAha-tIseNaM' ityaadi| 'tIseNaM jagaIe uppi' tasyAHanantaroktAyA valayAkAreNa vyavasthitAyAH khalu jagatyA upari-caturyojanavistArAtmake uparitane bhAge 'bahumajjhadesabhAe' yo bahumadhyadezabhAgaH-caturyoM janavistArAtmakasya jagatyuparitanabhAgasya lavaNadizi dezonayojanadvaye tyakte jambUdvIpadizi ca dezonayojanadvaye tyakte'vaziSTaH paJcadhanuzzatAtmake vahumadhyadezabhAgaH asti, 'ettha NaM mahaI egApaumavaraveiyA paNattA' atra asmina sthale mahatI-vRhatI ekA padmavaravedikA zreSThakamalapradhAnA vedikA devabhogabhUmiH prajJaptA-kathitA / kiM pramANA ? ityAha-"addhajoyaNaM" ityAdi, 'addhajoyaNaM uDU uccatteNa paJcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM' arddhayojanamUrdhvamucca dhaNusayAI vikkhabheNaM' evaM pAMcasau dhanuSa kA isakA vistAra hai "savvarayaNAmae" yaha sarvAtmanA sarvaratnamaya hai, tathA "acche jAva paDirUve" accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlA hai, "tIseNaM jagaIe upi" valayAkAra vAlI isa jagatI ke Upara ke bhAga meM jo ki cAra yojana ke vistAra vAlA hai "bahumajjhadesabhAe" ThIka madhya meM-500 yojana vistAra vAle bIca ke bhAga meM lavaNa samudra kI dizA kI ora kucha kama do yojana ko aura jambUdvIpa kI dizA kI ora kucha kama do yojana ko - chor3akara bAkI bace hue 500 yojana ke vistAra vAle bahumadhya -deza meM-" ettha NaM mahaI egA paumavaraveiyA paNNattA" eka vizAla padmavaravedikA hai. yaha zreSTa -kamaloM kI pradhAnatAvAlI hai , isaliye isakA nAma padmabaravedikA kahA gayA hai. yaha devoM kA bhogoM ko bhogane kA eka sthAna rUpa hai. yaha padmavaravedikA 'addha joyaNaM uDDhaM uccatteNaM paMcaghaNucha. "paMca dhaNu sayAI vikhameNa" pAMyaso dhanuSa 28 maane| vistAra che. "samvarayaNAmae' 241 sarvAtmanA savaratnamaya cha, tathA "acche jAva paDirUve" 127 thI bhAMDIna prati35 sudhAnI mA vizeSothI yuta cha. tIseNa jagaIe uppi" ksayA2pANI mA tIna 752na bhAgamA 2 yA2 yauna reTamA vistAravANI cha "vahumajjhadesabhAe" hI madhyamAM 500 jana vistAravALA vaccenA bhAgamAM lavaNa samudranI dizAnI tarapha kaMIka: kama be jana ane jaMbudvIpanI dizAnI tarapha kaMIka svapa be jana ne bAda 42ta zeSa 500 yena sA vistArAma madhyadezamA "ettha Na mahaI egA paumabaraveIyA paNNattA" viza 51236 cha. 2mA zreSTha bhanAnI pradhAnatAvANI. ethI AnuM nAma padmavaravedikA kahevAmAM Avela che. A devone bhegaane upabhegA karavAnA se sthAna 35 cha. ma 5512364 "addha joyaNaM uDr3he uccattaNa paMca dhaNusAyaI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam tvena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa-vistAreNa, 'jagaI samiyA parikkheveNaM' jagatI samikA-jagatyA samA samAnA jagatI samA saiva jagatI samikA parikSepeNa-paridhinA, yAvAn jagatyAH paridhistAvAnevAsyA apIti bhAvaH / sA kIdRzI ? ityAha-"savvarayaNAmaI" ityAdi / sarvaratnamayo sarvAtmanA ratnamayo 'acchA jAva paDirUvA' acchA yAvat pratirUpA ityetasya vivaraNaM prAgvat / 'tIse NaM paumavaraveiyAe' tasyAH anantaroktAyAH khalu padmavaravedi kAyAH 'ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ayametadrUpaH-vakSyamANasvarUpaH varNAvAsaH varNanaSaddhatiH, prajJaptaH 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayA NemA' nemAH bhUmibhAgAcaM niSkAmantaH pradezAH vajramayA:-vajramaNimayAH 'evaM jahA jIvAbhigame' evam-anena prakAraNa yathA jIvAbhigame jIvAbhigamasUtre padmavaravedikAvarNanavistara uktaH tathA'trApi sarvo bodhyaH sa ca kiyatparyantaH ? ityAha-"jAba aTTo" yAvadartha:-vajramayA nemA ityArabhya artha ityantaH pATho bodhyaH, tata Arabhya kiyatparyantaH pATho grAhyaH ? ityAha-'jAva dhuvA NiyayA sAsayA" yAvad dhruvA niyatA zAzvatI" iti, tato'pi kiyat paryantaH pATho grAhyaH? ityAha-'jAva NiccA' yAvanityA, iti, sa ca saveH pATha ebam-"vairAmayA NemA sayAI vikkhaMbheNaM" U~cAI meM Adhe yojana kI hai aura vistAra meM arthAt caur3AI meM pAMcasau dhanuSa kI hai "jagaI samiyA parikkheveNe" isakA parikSepa jagatI ke parikSepa barAbara padmavaravedikA "savvarayaNAmaI' sampUrNarUpa se ratnamayI hai aura accha Adi pratirUpAntataka ke vizeSaNoM vAlI hai "tIseNaM paumavaraveiyAe ayameyArUve paNNAvAse paNNatte'' isa padmavaravedikA ke varNana ke sambandha me aisA kahA gayA hai-"taM jahA-vairAmayA NemA" isake nema-bhUmibhAga se Upara kI ora nikale hue pradeza vajramaNi ke bane hue haiM "evaM jahA jIvAbhigame" isa taraha se varNana jaisA isakA jIvAbhigama sUtra meM kiyA gayA hai vaisA ho yahAM para samajhanA cAhiye. aura yaha vahAM kA saba varNana vedikA ke sambandha kA "jAva aTTho jAva dhuvA NiyayA sAsayA" isa sUtra pATha taka kA yahAM para kahalenA cAhiye kyoM ki vedikA kA varNana vahAM isI sUtra pATha taka meNa" yAbhA mAyAna 24ii cha bhane vistAramA seTa yAbhA paaNyse| rakI cha. "jagaI samIyA parIkkheveNaM" maane| 5225 tIna parikSa5 52252 yA pAva26 "samvarayaNAmaI" saMpUrNapaNe 2tnamayI cha bhane 127 vagerethI prti35|| sadhIna vizeSathI yutache. "tIseNaM paumavaraveiyAe ayameyarUve vaNNAvAse paNNatte" pAvarahivAnA na bhATe mAma 4AmA mAvyu che. "taM jahA vairAmayA" mAnA labhimAthI 352nI ta23 nImA pradeza 10 mahinA maneA . 'evaM jahA jIvAbhi A pramANe AnuM varNana jIvAbhigamamAM je rIte karavAmAM AvyuM che, tema ahIM paNa Minaas. mane 6 viSatuM madhuvana "jAva aTTho jAva dhuvA NiyayA sAsayA" A satrapATha sudhI ahIM rAmajavuM joIe. kema ke vedikAnuM varNana tyAM e ja sUtrapATha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre riTThAmayA paiTANA veruliyAmayA khaMbhA suvaNNamayA phalagA lohiyakkhamaIo sUIo vairAmaI saMdhi NANAmaNimayA kalevarA NANAmaNimayA kalevarasaMghADA NANAmaNimayA rUvA NANAmaNimayA rUvasaMghADA aMkAmayA pakkhA pakkhavAhAo ya joirasAmayA vaMsA vaMsakavelluyA ya rayayAmaIo paTTiyAo jAyarUvamaIo ohADaNIo vai rAmaIo uvari puMchaNIo savvasee rayayAmae chAyaNe sANaM paumavaraveiyA egamegeNaM hemajAleNaM egamegeNaM kaNagavakkhajAleNaM egamegeNaM khikhiNIjAleNaM egamegeNaM ghaMTAjAleNaM egamegeNaM muttAjAleNaM egamegeNaM maNijAleNaM egamegeNaM kaNagajAleNaM egamegeNaM rayaNajAleNaM egamegeNaM paumajAleNaM savvarayaNAmaeNaM savao samaMtA saMparikkhittA, te NaM jAlA tavaNijjalaMbUsagA suvaNNapayaramaMDiyA NANAmaNirayaNahAraddhahAra uvasobhiyasamudayA IsiaNNamaNNasaMpattA puvvAvaradAhiNuttarAgaehiM vAehiM maMdAyaM maMdAyaM eijjamANA eijjamANA palaMbamANA palaMbamANA pajhaMjhamANA pajhaMjhamANA orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNivvuikareNaM saddeNaM te paese savvao samaMtA ApUremANA sIrie aIva 2 upasobhemANA 2 ciTThati / tIseNaM paumavaraveiyAe tattha tatthadese tahi tahi bahave hayasaMghADA gayasaMvADA NarasaMghADA kiMnarasaMghADAkiMpurisasaMghADA mahoragasaMghADA gaMdhavvamaMghADA vasahasaMghADA savvarayaNAmayA jAva paDirUvA, evaM paMtIovi vihIovi mihuNagAivi ca tIse NaM paumavaraveiyAe tattha tatthadese tahi 2 bahuIo paumalayAo nAgalayAo asogalayAo caMpagalayAo vaNalayAo vAsaMtIlayAo aimuttalayAo kuMdalayAtro sAmalayAo NiccaM kusumiyAo NiccaM mauliyAo NiccaM lavaiyAo NiccaM thavaiyAo NiccaM gulaiyAo NiccaM gucchiyAo NiccaM jamaliyAo NiccaM juyaliyAo Nicca viNamiyAo NiccaM paNamiyAo NiccaM suvibhattapaDipiMDamaMjarivaDisagadharIo NiccaM kusumiyamauliyalavaiyathavaiya gulaiyagucchiyajamaliya juyaliya viNamiya paNamiya suvibhattapaDipiMDamaMjarIvaDisagadharIo savvarayaNAmaIo acchA jAva paDirUvA, tIseNaM paumavaraveiyAe tattha tattha dese tahiM 2 bahave akkhayasotthiyA paNNattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, se keNaDeNaM bhaMte ! evaM bacca-paumavaraveiyA 21, goyamA ! paumavaraveiyAe tattha tattha dese tahi tarhi veiyAsu veiyAbAhAsu veiyApuDaMtaresu khaMbhesu khaMbhavAhAsa khaMbhasosesu khaMbhapuDaMtaresu sUIsu sUimu. desa sUIphalaesu sUIpuDaMtaresu pakkhesu pakvavAhAsu bahUI uppalAiM paumAI kumuyAiM subhagAI poMDarIyAI mahApoMDarIyAI sayavattAI sahassavattAI savvarayaNAmayAiM acchAiM jAva paDirUvAI mahAvAsikkachattasamANAiM paNNattAiM samaNAuso ? se eeNaTeNaM goyamA ! evaM baccai-paumavaraveiyA2, aduttaraM ca NaM goyamA ! paumavaraveiyAe sAsae NAmadhejje paNatte / paumavaraveiyANaM bhaMte ! kiM sAsayA asAsayA ? goyamA ! siya sAsayA siyaasAsayA, se keNaTeNaM0 ? goyamA davvaTTayAe sAsayA vaNNapajjavehiM gaMdhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehi asAsayA, se teNaTeNaM evaM buccai siya sAsayA siya asaamyaa| paumavaraveiyANaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! Na kayAi NAsI Na ka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ 29 prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam yAi Na bhavai Na kayAi Na bhavissai bhuvi ca bhavaI ya bhavissai ya dhuvA NiyayA sAsayA akkhayA avvayA abaTThiyA NiccA" chAyA-vajramayA nemAH riSTamayAni pratiSThAnAni, vaiDUryamayAH stambhAH, suvarNamayAni phalakAni, lohitAkSamayyaH, sUcayaH, vanamayAH sandhayaH, nAnAmaNimayAni kalevarANi nAnAmaNimayAH kalevarasaGghATAH, nAnAmaNimayAni rUpANi, nAnAmaNimayAH rUpasaGghATA: aGkamayA:pakSAH, pakSabAhAzca, jyotirasamayA: vaMzAH, vaMzakavellukAni ca, rajatamayyaH paTTikAH, jAtarUpamayyaH avaghATinyaH, vajramayyaH upari pugchanyaH, sarvazvetaM rajatamayaM chAdanam / sA khalu padmavaravedikA / ekaikena hemajAlena ekaikena kanakajAlena, ekaikaina kiGkiNIjAlena ekaikena ghaMTAjAlena, ekaikena muktAjAlena ekaikena maNijAlena ekaikena kanakajAlena, ekaikena ratnajAlena ekaikena padmajAlena sarvaratnamayena sarvataH samantAt saMparikSiptA / tAni khalu jAlAni tapanIya lambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratna hArAhAropazobhita samudayAni ISadanyo'nyamasaMprAptAni, pUrvAparadakSiNettarA''gataitirmandaM mandamejamAnAni ejamAnAni pralambamAnAni pralambamAnAni zabdAyamAnAni zabdAyamAnAni udAreNa manojJena manohareNa nirvRttikareNa zabdena tAn pradezAn sarvataH samantAta ApUrayanti 2 zriyA atIva 2 upazobhamAnAni 2 tiSThanti / tasyAH khalu padmavaravedikAyAH kiyA gayA hai isake Age nahIM, vaha pATha saba isa prakAra se hai-"vairAmayA NemA, riTramayApaiTrANA, veruliyAmayA khaMbhA, suvaNNamayA phalagA, lohiyakakhamaIo sUIo, vaIrAmaI saMdhI, NANAmaNimayA kalevara saMdhADA, NANAmaNimayA rUvA, NANAmaNimayA rUvasaMghADA, aMkrAmayA vakavApakkhabAhAo ya, joirasamayA vaMsA vaMsakavellUgA, ya rayayAmaIo paTTiyAo, jAyarUvamaIo ohADaNoo, vairAmaIo uvariM puchaNIo, savvasee rayayAmae chAyaNe, sANaM paumavaraveiyA egamegeNaM hemajAleNaM, egamegeNaM kaNagavakakhajAleNaM, egamegeNaM khikhiNIjAle NaM egamegeNaM ghaMTAjAleNaM, egamegeNaM muttAjAleNaM, egamegeNaM maNijAleNaM, egamegeNaM kaNagajAleNaM, egamegeNaM rayaNajAleNaM, egamegeNaM paumajAleNaM "ityAdi, isa saba pATha ke padoM kI byAkhyA bilakula spaSTa hai aura yaha saMdhI 42vAmA mAvada cha. senA pachI nahI saba 4 mA pramANe che-baIrAmayA nemA, rimayA pahANA, veruliyAmayA khaMbhA, suvaNNamayA phalagA, lohiyakkhamaIo, suIo, vaIrAmaI, saMdhI NANA maNimayA kalevarA, NANAmaNimayA kalevarasaMdhADA, NANAmaNimayA rUvA, jANAmaNimayA rUvasaMdhADA. aMkAmayA pakkhA, pakkhabAhAo ya, joirasamayA, vaMsA basakavellugAya, rayayAmaIo paTTiyAo, jAyarUvamaI o ohADaNIoo, varAmaIo uvari paMchaNIo, savvasee rayayAmae chAyaNe, sA Na paumaraveiyA, egamegeNaM hemajAleNa egamegeNaM kaNagavaskkhajAleNaM egamegeNaM khikhiNIjAleNa egamegeNaM, egamegeNaM muttAjAleNa egamegeNaM maNijAleNaM egamegeNa kaNagajAleNaM egamegeNa raya NajAleNaM egameeNaM paumajAleNe" tyAmA savAnA pahAnI vyAcyA sApa spaSTa / jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 jambUdvIpaprajJaptisUtre tatra tatra deze tatra tatra bahavo hayasavATA gajasavATAH narasaGghATAH kinnarasavATAH kiMpuruSasaGghATAH mahoragasaGghATAH gandharvasaGghATAH vRSabhasavATAH sarvaratnamayAH yAvat pratirUpAH, evaM paMktayo'pi vIthayo'pi mithunakAnyapi / ca tasyAH khalu padmavaravedikAyA tatra tatra deze tatra tatra vayaH padmalatAH nAgalatAH azokalatAH campakalatAH vanalatAH vAsantIlatAH atimuktalatAH kundalatA zyAmalatA nityaM kusumitAH nityaM mukulitAH nityaM lavakitAH nityaM stavakitAH nityaM gulmitAH nityaM gucchitAH nityaM yamalitAH nityaM yugalitAH nityaM vinamitAH nityaM praNamitAH nityaM suvibhaktapratipiNDamaJjaryavataMsakadharAH nityaM kusumita mukulita lavakitastabakita gulmita yamalitayugalita vinamita praNamita suvibhaktapratipiNDamaJjayevataMsakadharAH saveratnamayyaH acchAH yAvat pratirUpAH / tasyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra deze tatra 2 akSaya svastikAni prajJaptAni sarvaranamayAni acchAni yAvat pratirUpANi / atha kenArthena bhadanta ! evamucyate-padmavaravedikaH ? 2 gautama ! padmavaravedikAyAstatra tatra deze tatra 2 vedikAsu vedikAvAhAsu vedikA puTAntareSu stambheSu stambhabAhAsu stammazIrSeSu stambhapuTAntareSu sUcISu sUcImukheSu sUcIphalakeSu sUcIpuTAntareSu pakSeSu pakSabAhAsu bahUni utpalAni padmAni kumudAni subhagAni saugandhikAni puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi sahasrapatrANi sarvaratnamayAni acchAni yAvata pratirUpANi mahAvArSikacchavasamAnAni prajJaptAni zramaNA''yuSman ! sA etenArtheta gautama ! evamucyate-padmabaravedikA 2 'aduttaraM vA NaM' atha ca khalu gautama ! padamavaravedikA iti zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam / padamavaravedikA khalu bhadanta kiM zAzvatI azAzvatI ? gautama syAt zAzvatI syAdazAzvatI atha kenArthena syAt zAzvatI syAdazAzvatI ? gautama ! dravyArthatayA zAzvatIvarNaparyAyaiH gandhaparyAyaiH rasaparyAyaiH sparzaparyAyaH azAzvatI sA tenArthena evamucyate syAt zAzvatI syAdazAzvatI / padmavaravedikA khalu bhadanta ! kAlataH kiyaciraM bhavati ! gautama ? na kadAcit nA''sIt na kadAcinna bhavati na kadAcinna bhaviSyati, abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca dhruvA niyatA zAzvatI akSayA avyayA avasthitA nityA " iti / ___ atha vyAkhyAH- tasyAH padmavaravedikAyAH vajramayAH-vajraratnamayAH nemAHbhUmibhAgAvaM niHsRtAH pradezAH riSTamayAni-riSTaratnamayAni pratiSThAnAni mUlapAdAH vaiDUryamayA:- vaiDyaratnamayAH stambhAH , suvarNamayAni-phalakAni-padmavaravedikAvayavabhU. tAni, lohitAkSamayya:-lohitAkSaratnamayyaH sUcayaH-phalakadvayasaMyogakAri pAdatthAnIyAH, vajramayyAH- vajraratnamayAH, sandhayaH-phalakAnAM melanAni vajraratnalepApUritAH phalakasandhayaH iti bhAvaH / nAnAmaNimayAni-vividhamaNimayAni kalevarANi-manuSyAkArarUpANi, tathA-nAnAmaNimayAH kalevarasaGghATA:-manuSyayugmakarUpANi, tathA-nAnAmaNimayAni rUpANi gajAzvAdInAmAkArAH nAnAmaNimayAH rUpasaGghATA:-gajAzvAdirUpayu jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam 31 gmAni, aGkamayAH-aGkaratnamayAH, pakSAH-vedikAvayavAH, pakSavAhAH vedikAvayavakavizeSAzca, jyotirasamayA:-jyotirasa-nAmakaratnamayAH-vaMzAH-pRSThavaMzAH mahAnto madhyavalakA ityarthaH, vaMzakavellukAni-tatra vaMzAzca-mahatAM pRSThavaMzAnAmumayapArzvayostiryak sthApyamAnAH vaMzAH kavelukAni-tadupari AcchAdanavizeSAzca etAnyApi jyotIrasamayAni rajatamayya:- rUpyamayyaH SaTTikA:-vaMzAnAmupAri kambA sthAnIyAH pratarAH, jAtarUpamayyA-suvarNavizeSamayyaH avaghATinyaH-kamboparisthApyamAnAcchAdanabhUtamahApramANakiliJcasthAnIyAH, vajramayyaH- vajraratnamayyaH, upari-avaghATinInAmupari punchanyaHniviDatarA''cchAdanabhUtacikkaNataratRNavizeSasthAnIyAH, sarvazvataM sarvAtmanA zveta-zvetavarNa rajatamayaM rUpyamayaM chAdanam-AcchAdanam / sA pUrvoktA khalu pamavaravedikA ekaikena hema jAlena-svarNamayamAlAsamUhena 'saMparikSiptA' iti pareNa sambandhaH, evamagre'pi, ekaikena kanakajAlena- pItavarNasvarNavizeSamayamAlAsamUhena, ekaikena kiGkiNIjAlena-kSudraghaNTikAsamUhena, ekaikena ghaNTAjAlena-ghaNTAsamUhena ekaikena mukkAjAlena-muktAphalamayamAlAsamUhena, ekaikena kanakajAlena maNijAlena-maNimayamAlAsamUhena, ekaikena kanakajAlena pItasuvarNamayamAlAsamUhena ekaikena ratnajAlena-hIrakAdiratnamayamAlAsamahena, ekaikena padmajAlena sarvaratnamayena kamalamAlAsamUhena sarvataH sarvadikSu samantAt sarvavidikSu saMparikSiptA-samyaka pariveSTitA tAni-hemajAlAdIni jAlAni-dAmAni mAlAH, tapanIyalambUsakAni tapanIyaM- raktavarNa svarNa tanmayolambUsakAH- mAlAgrabhAgasthamaNDanavizeSo yeSAM tAni tathA, tathA-suvarNapratarakamaNDitAni-suvarNamayapatrabhUSitAni tathA nAnA maNiratna hArArddhahAropazomitasamudayAni, tatra-nAnA- aneka prakArakANi yAni maNiratnAni maNayAmarakatAdayaH ratnAni-katanAdInica teSAM -tatsambandhina:- tadracitA ye vividhA dvArArddhahArAH tatra hArAH - aSTAdazasarikAH, arddhahArAH- navasarikAzca hAravizeSAH, tairupazobhitaH alaGkRtaH samudayaH samUho yeSAM tAni tathA, tathA- ISadanyo'nyamasamprAptAni-ISata kiMcit anyo'nyaM -parasparam, asamprAptAni. asaMlagnAni, tathA pUrvAparadakSiNottarA''gataiH pUrvapazcimadakSiNottaradigbhyaH samAgataiH vAtaiH vAyubhiH mandaM mandam atimandama kizcidityarthaH ejamAnAni ejamAnAni punaH punaH kampamAnAni, pralambamAnAni pralambamAnAni itastataH kiJciccalanena punaH punaH lambitAni bhavanti tathA 'pajhaM jhamANAI' iti zabdAyamAnAni 2 parasparaM saMgharSavazAt punaH punaH zabdaM kurvANAni tathA -udAreNa- vizAlena vyApakenetyarthaH, asya 'zabdene' ti pareNa sambandhaH evamagre'pi. manojJena - mano'nukUlena, mano'nukUlatvaM lezato'pi syAdata Aha-manohareNa-zrotajanamanoharaNakArakeNa ataeba karNamanonivRtikaraNa pratizrotRkarNamanaHsukhotpAdakena zabdena tAn padmavaravedikA'sannAn sarvataH sarvadikSu ApUrayamANAni 2 vAraMbArapUritAna kurvANAni, zriyA- zobhayA atIva 2 atyadhikaM yathA sthAttathA upazobhamAnAni 2 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvadA sarvathA zobhAM dhArayamANAni tiSThanti / tasyAH anantaroktAyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra - tasmisnasmin deze tatra tatra tasya dezasya tasmistasmin avAntaradeze bahavaH-bahusaMkhyA aneke hayasaMghATakA:-azvasaMghAtA:-azvasamUhAH evaM gajanarakinnara-kiMpuruSa-mahoraga-gandharva-vRSabhAnAM-saMghATA vodhyAH, te ca hayAdisaMghATA: sarvaratnamayA:-sarvAtmanA ratnamayAH, yAvat-yAvatpadena-acchA:-zlakSNAH , ghRSTAH , mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkAH,niSkaGkaTacchAyAH, sapramAH, samarIcikAH soddyotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH; ityeSAM saGgraho bodhyaH, tathA pratirUpAH eSAM padAnAM vyAkhyA'sminnava satre pUrvaM jagato varNanaprasaGge kRtA, kevalaM strIpuMsatva bahuvacanakRto vizeSaH, evam -ityAdi saMbATavat paGktayo'pi-hayAdInAM zreNayo'pi bodhyAH, tathA hayAdInAM vIthayaH ubhayoH pArzvayorekaikazreNimAvena yat zreNiyugalaM tat bIthi padavAcyam tadvahutve vIthayaH aneka zreNI hayAni paMktistu ekasyAM dizi athavA zreNiH sA vyahiyate ato na paMkti-vIthyorekArthakatAzaGkA / eteSAmeva hayagajanarakinnarakimpuruSa mahoragagandharvavRSabhAnAmaSTAnAM strI pusayugma pratipAdanArthamAha mithunakAnyApi strIpuMsayugmAnyapi hayAdisaGghATabadeva vaktavyAni 8 / tasyAH pUrvoktAyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra tasmiMstasmin deze tatra tatra taddezaikadeze bahavyaH padmalatAH padminyaH nAgalatAH nAgAH vRkSavizeSAH tadrapAH latAH tiryakazAkhA vistAra rahitattvAllatA iveti nAgalanAH evam azokalatAH azokavRkSarUpalatAH campakalatAH campakapuSpavRkSavizeSarUpalatAH vanalatAH vananArthakavRkSavizeSarUpalatAH, vAsantIlatAH vAsantIpuSpavizeSalatAH atimuktakalatAH atimuktakaH tinizanAmako vRkSavizeSa stadrapAlatAH kundalatAH-kundanAmaka puSpavizeSalatAH zyAmalatAH zyAmA vanaspativizeSaH zAriveti prasiddhA tadrUpA latAH tAanantaroktAH padmalatAdayo latAH kIdRzaH ? ityAha-nityaM-sadA kusumitAH puSpitAH puSpasampannAH nityaM mukulitA kuDmalitA ISadvikAsonmukhakAlikA sampannAH nityaM lavakitAH sajAtapallavalavAH nityaM stabakitA vikAsonmukhAkalikA sampannA nityaM gulmitAH stamvitAH kANDarahitAvayava smpnnaaH| nityaM gucchitAH patrapuSpagucchasamUhasampannAH nityaM yamalitAH sajAtIyalatAyugmapariveSTitAH nityaM yugalitAH sajAtIya vijAtIyalatAdvayapariveSTitAH nityaM vinamitAH phalapuSpAdisAreNa vizeSeNa namrabhAvaM prApitAH, nityaM praNamitAH phala puSpAdibhAreNanamramAvaM prApayitumArabdhAH namramAvonmukhA iti bhAvaH, nityaM suvibhaktapratipiNDamajayavataMsakadharAH suvibhaktaH samyag vibhAgayukto yaH pratimajayaMvataMsakaH pratimanjarI pratigatA pratipallavasthitA yA majarI-puSpamaJjarI saivAvataMsakaH zirobhUSaNa vizeSaH tasya dharAH dhArikAH, evaM sati tAH padmalatAdayo latAH nityaM kusumitamalitalavakita stabakitagulmitayamalitayugalitavinamitapraNamitasuvimaktapratimaryavataMsakadharAH jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam 33 etadavyAkhyAnupadaM gatA / punastAH padmalatAdayaH sarvAH latAH sarvaratnamayyaH sarvAtmanA - karketanAdiratnamayyaH puna acchA H yAvat pratirUpAH - acchAdi pratirUpAntAnAM saGgraho'rthazrasminneva sUtre pUrvaM kRtaH / tasyAH pUrvoktAyAH khalu padmavara vedikAyAH tatra tatra, deze tasmiMstasmin deze tatra tatra tasyaiva dezasyaikadeze akSaya svastikAni prajJaptAni kathitAni tAni akSaya svastikAni kIdRzAni : ityAha- sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnamayAni, acchAni yAvat pratirUpANi acchAdi pratirUpaparyantapadAnAM saMgraho vivaraNaM ca prAgvat / pUrvato'tra napuMsakakRto vizeSaH / samprati padmabaravedikAzabdArtha gautamaH pRcchati atha kena arthena kAraNena bhadanta ! evam ittham ucyate kathyate yat padmavarave - dikA 2 iti ? kimarthamAdAyAsyAH padmavaravediketi zabdapravRttirjAtetyarthaH / iti pRSTo bhagavAn gautamaM pratyAha - he gautama ! padmavaravedikAyAH tatra tatra - tasmiMstasmin deze tatra tatra tasyaiva dezasyaikadeze vedikAsu - upavezanArthamattagajAkArarUpAsu vedikA bAhAsu vedikAyAH vAhAsuH pArzveSu vedikApuTAntareSu vedikayordvayoryat puTaM - parasparamelanaM tadantareSu tanmadhyeSu stambheSu prasiddheSu stambhabAhAsu stambhapArzveSu, stambhazIrSeSu stambhAgrabhAgeSu stabhapuTAntareSu dvayo stambhayoH sandhimadhyeSu sUcISu phalakadvaya - saMdhAnArthapratanukIlakarUpAsu sUciSu sUcImukheSu sUcInAM phalakAntaH pravezAsannapra dezeSu sUcI phalakeSu sUcIsaMyojita phalakapradezeSu sUcIpuTAntareSu sUcIdvayamelanamadhyeSu pakSeSu vedikAyA avayavavizeSeSu tathA pabakSAhAsu vedikA pArzveSu, vahUni - pracurANi utpalAni - candra vikAzIni kamalAni padmAni - sUryavikAzIni kamalAni kumudAnI kairavANi, tAnyapi candravikAzIni zvetaraktAdivarNAni bhavanti, tAni subhagAni sundarANi, saugandhikAni kahalArANi, zvetavarNAni sugandhIni kamalAni, puNDarIkANi-zveta kamalAni, tAnyeva mahAnti mahApuNDarIkANi, zatapatrANi - patrazataviziSTAni kamalAni sahasrapatrANi patrasahasrayuktAni kamalAni etAni sarvANi sarvaratnamayAni, sarvAtmanA karketanAdi ratnamayAni, acchAni yAvat pratirUpANi acchAdipratirUpaparyantapadAnAM saMgraho vivaraNaM ca prAgavat / punastAni kathambhUtAni ? ityAha- mahAvArSika cchatrasamAnAni mahAnti vizAlAni yAni vArSikAni varSAkAlikAni jaladhArAnivAraNArthAni cchatrANi taiH samAnAni - samAkArANi prajJaptAni - kathitAnI he zramaNa AyuSman ! gautama : sA padmavara vedikA etena anantaroktena arthena samucitenArthena evam ittham - ucyate kathyate yat padma varavedikA padmavavediti / atha ca khalu ata evAsyAH padmavara vedikA padmabara vedi - keti zAzvataM nAmadheyaM prajJaptamiti / punargotamaH pRcchati - he bhadanta padmavaravedikA khalu kiM zAzvatI uta azAzvatI ! iti pRSTo bhagavAnAha - he gautama syAcchAzvatI syAdazAzvatI / atra syAcchandaH kathaJcidarthako nipAtaH tena kathaJcicchAzvatI kathaJcidazAzvatI vidyate / punarvizeSajijJAsayA gautamaH pRcchati - " se keNadveNaM' ityAdi / atha kenA 4 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 jambUdvIpaprajJaptisUtre thena kena prakAreNa zAzvatI kena prakAreNa ca azAzvatIti praznaH / bhagavAnAha he gautama ! dravyArthatayA-dravyArthikanayena zAzvatI nityA paryAyArthikanayena prAha-varNapayauyaiH kRSNA dibhiH tathA gandhaparyAyaiH surabhiH prabhRtiH, rasapayauyaiH tiktAdibhiH sparzaparyAyaiH kaThina tvAdibhiH azAzvato anityA teSAM varNAdInAM pratikSaNaM kiyat kAlAntaraM vA'nyathA'nyathA saMbhavAt / evaM ca nityatvAnityatbayoviruddhayorapi dharmayordravyArthikaparyAyarthika nayAbhyAmekasminnadhikaraNe'vasthAnaM sambhavatIti paryavasitam / evamupasaMhati - sA tenArthena evam itthamucyate syAcchAzvatI syAdazAzvatIti / etadvyAkhyA nigdsiddhaa| iha dravyAstikanayavAdI svamataM draDhayitumAha "nAtyantAsata utpAdo nApi sato vidyate vinAzo vA" api ca "nAsato bidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH" iti, tatazca sarva vastu nityameveti / itthaMtanmate sandehaH-- sA padmavaravedikA ki ghaTAdivat dravyArthatvena zAzvatI / Ahosvit-sarvadA zAzva tIti / imaM sandehaM gautamo nirAkartu bhagavantaM punaH pRcchati kAlataH kiyacciramiti, padamavaravedikA khalu he bhadanta ! kAlataH kAla mAzritya kiyacciraM kiyantaM kAlaM yAvadavatiSThate ? atra bhagabAnAha he gautama na kadAcid nAsIt navayasya prakRtArthaM dRDhIkArakatvAt sadaivAsIditI tathA na kadAcid na bhavati api tu sadaiva bhavati tathA na kadA cid na bhaviSyati-api tu sadaiva bhaviSyati / evaM sarvamupasaMharati-abhUcca bhavati ca bhabiSyati kAlatraye'pi avasthiti zIlatvAt / ata eva dhruvA-meru parvatAdivasthiratvAt niyatA-nizcitatvAt jIvadravyavat ata eva zAzvato samayAvalikAdiSu kAlavacanavacchAzvatatvAt ataeva akSayA pudgalapuJjavighaTane'pi navInapudgalapuJjasaMkramaNena svarUpAdhinAzAta , gaGgA sindhu pravAhe'pi padmahadavat , ataeva avyayA kadAcidapi svarUpacalanasyAsambhavat mAnuSottAparvatAd bahiH samudravat ata eva avasthitA sva pramANe samyak sthitA jambUdvIpAdivat evaM ca svapramANAvasthAyitayA nityA dharmAstikAyAdivat iti // 4 // jIvAbhigama sUtra meM panavaravedikA ke varNana meM jyoM kI tyoM likhI jA cukI hai ataH vahAM se ise dekhalenA cAhiye yaha vistRta vyAkhyA vanamaya pada se lagAkara anta ke nityapada taka kI gaI hai ataH yahAM puna: use vistAra ho jAne ke bhaya se nahIM likhA hai| isI abhiprAya ko hRdaya meM che ane jIvAbhigama sUtra'mAM padmavaradikAnA varNanamAM Abehuba nirUpita karavAmAM AvI che. ethI jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levI. A savistRta vyAkhyA tyAM vamaya padathI mAMDIne antanA nityapada sudhI karavAmAM AvI che ethI vistAra bhayathI ahIM bIjI vakhata vyAkhyA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 5 padmavaravedikAyAH bahirbhAgasthavanaSaNDavarNanam atha jagatyA upari padmavaravedikAyA bahiryadasti tadAha ---- mUlam -tIseNaM jagaIe uppi bAhiM paumavaraveiyAe ettha NaM mahaM ege vaNasaMDe paNNatte desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNa jagaIsamae parikkheveNaM vaNasaMDavaNNao Neyavvo ||suu05|| chAyA- tasyA khalu jagatyA upari bahiH padmavaravedikAyAH atra khalu mahAneko vanaSaNDaH prajJaptaH, dezone dve yojane viSkammeNa jagatI samakaH parikSepeNa vanaSaNDavarNako netavyaH ||suu05|| TIkA---'tIseNaM jagaIe' ityAdi 'tIse NaM jagaIe' tasyAH pUrvoktAyAH khalujagatyAH 'uppiM bAhi paumavaraveiyAe' upari UrdhvabhAge padmavaravedikAyAH prAgvarNi tAyA deva bhogabhUmi vizeSarUpAyAH bahiH parataH 'ettha NaM mahaM ege vaNasaMDe paNNatte' atra asmin pradeze khalu eko mahAn bRhat vanaSaNDa:- anekavidhavRkSasamUhaH prajJaptaH / sa ca vanaSaNDaH kIdRzaH ? - ityAha-'devaNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM' dezone dezato nyUne dve yojane viSkambheNa-vistAreNa prajJaptaH dezazcAtra sArdhadhanu zatadvayarUpo bodhyaH tathAhi caturyojanavistRtaziraskAyA jagatyA bahumadhyabhAge pazvadhanuH zatavyAsA dhAraNa karake sUtrakAra ne" evaMjahA jIvAbhigame jAva aTTho jAva dhuvA, NiyayA, sAsayA, jAva NiccA" aisA sUtra pATha kahA hai // 4 // jagatI ke Upara vartamAna padmavara vedikA ke bAhara vidyamAna banaSaNDa kA varNana"tIseNaM jagaIe uppiM bAhi" ityaadi| usa jagatI ke Upara jo padmavaravedikA hai usa padmavaravedikA ke bAhara " ettha NaM mahaM ege vaNasaMDe paNNatte " eka vahuta vizAla vn| NDa hai-aneka prakAra ke vRkSoM kA samUha hai " desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM " isa kA viSkambha - vistAra- kucha kama do yojana kA hai yahAM deza se 250 dhanuSa liyA gayA hai isakA vicAra isa taraha se karanA cAhiye jagatI ke madhyabhAga meM 12vAma mAvI nathI se abhiprAya ne sUtradhArezyamA pA25 prazana evaM jahA jIvAbhigame jASa aho jAva dhuvA NiyayA sAsayA jAva NiccA', mev| sUtrA8 sA che. // 4 // jagatInI upara vidyamAna padmavaradikAnI bahAra vartamAna vanapaMDanuM varNana - 'tIseNa jagaIe uppiM bAhiM' ityAdi sUtra // 5 // mA tinI 3522 5512vahi cha 512vahinI 192 "etthaNa mahaM ege vaNasaMDe paNNane" me pahuna vizANa vanama' che. mane praa2n| vRksssbhuu| cha. "desUNAI do joyaNAI vikkhameNa" maane| vina-vistA2-444 2165 me yona se che. pahI dezathI 250 dhanuSa grahaNa karavAmAM Avela che. A saMbaMdhamAM A pramANe vicAra kare joIe. jagatInA A zikharano vistAra cAra jana jeTaluM kahevAmAM Avela che. A jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre padmavedikA etasya bahirbhAge eko vanaSaNDa: aparazvAbhyantarabhAge ato jagatI fat farard after vistArazca dhanuHzatapaJcakanyUnosrdhI kriyate tato yathoktaM mAnaM spaSTaM bhavati / tathA sa vanaSaNDa: 'jagai samae parikkheveNaM' jagato samakaH jagatI tulyaH parikSepeNa paridhinA prajJaptaH 'vaNasaMDavaNNao Neyambo' banapaNDavarNakaH vanaSaNDavarNanakArakaH sarvo'pi padasamUhostra jJAtavyaH / sa caivam - 'kinhe kiNhobhAse nIle nIlo bhAseharie hariomAse sIe sIoobhAse giddhe NidobhAse tivve tibbo bhAse hot frohacchAe nIle nIlacchAe harie hariyacchAe sIe sIyacchAe Nidve NicchAe tivve tinvacchAe ghaNakaDiacchAe ramme mahAmehaNikuraMbabhUe teNaM pAyavA mUlamaMto kadamaMto khaMdhamaMto tayAmaMto sAlamaM to pavAlamaMto pattamaMto pupphamaMto phalamaMto bIyamaMto aNupuvvisujAyaruilabaTTabhAvapariNayA egakhaMdhI aNegasAhappasAhaviDimA agaNaravAmasuppasAriyA gejjhaghaNaviulavaTTakhaMdhA acchidapattA aviralapattA avAINapattA aNaIIpattA NiDUyajaraDhapaMDurapattA va hariyabhisaMtapattabhAraMdha 36 gaMbhIrarisaNijjA uvaviNiggaya navataruNapattapallava komalujjalacalaMta kisalaya sukumAla pavAla sobhiya varaMkuraggasiharA NiccaM kusumiyA piccaM mauliyA NiccaM lavaiyA NiccaM thavaiyA NiccaM gulaiyA NiccaM gucchiyA NiccaM jamaliyA NiccaM jualiyA NiccaM viNamiyA NiccaM paNamiyA NiccaM kusumiyamauliyalavai yathavaiyagulaiyagocchiyajamaliyajuya 500 dhanuSa kI vyAsavAlI eka padmavaravedikA kahI gaI hai; isa padmavara vedikA ke bahirbhAga meM eka vanaSaNDa hai aura bhItara ke bhAga meM bhI eka vanaSaNDa hai jagatI ke Upara ke bhAga kA vistAra 4 yoMjana kA hai aura bidizAoM meM jo isakA vistAra hai vaha 500 dhanuSa kA hai so isa vistAra ko Upara ke vistAra meM se kama karane para evaM avaziSTa pramANa ko AdhA karane para vanaNDa kA yathokta pramANa nikala AtA hai, isa vanaSaNDa kA parikSepa " jagaI samae parikakheveNaM " pramANa, jagatI ke parikSepa pramANa jaisA hI hai " vaNasaMDavaNNao NeyavvoM" vanaNDa kA varNana yahAM para kara lenA cAhiye jo anya sUtroM meM isa prakAra se kiyA gayA hai "kihe ki hobhAse nIle nIlobhAse, harie hariomAse, sIe sIo bhAse, Niddhe, NidobhAse" jagatInA madhyabhAgamAM 500 dhanuSa jeTalI vyAsa yukta eka padmavaravedikA che. A padmavaravedikAnA bahAranA bhAgamAM eka vanakhaMDa che. jagatInA uparanA bhAganA vistAra 4 yojana jeTale che ane vidizAomAM je Ane vistAra che te 500 dhanuSa jeTalA che. te A vistArane uparanA vistAramAMthI bAda karavAthI temaja avaziSTa pramANane adheryAM karavAthI vanaa Munu N yathouta pramANu bhAvI laya che. yA vana unI parikSeya "jagaI samae parivakheveNa" prabhANu bhagatInA parikSeya pramANa he 4 che. "vaNasaMDavaNNao khaMDanu varNana ahIM karI levu' joie. je bIjA sUtromAM A pramANe karavAmAM Avela che. "kinhe kiNhobhAse nIle nIlobhAse, harie hariobhAse, sIe sIobhAse Niddhe niddho yavvo 25 vana jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 5 padmavaravedikAyAH bahirbhAgasthavanaSaNDavarNanam liyaviNamiya paNamiyasuvibhattapaDimaMjarivaDiMsayadharA suyavarahiNamayaNasalAgakoila koragabhiMgAragakoulakajIvaMjIvaga gaMdImuhakavilapiMgalakkhagakAraMDava cakkavAyakalahaMsa sArasa aNega sauNagaNamiNa viraiya sadunnaiya mahurasaraNAiyA surammA sapiDiya dariya bhamaramahuyariya pahakaraparilitamattachappayakusumAsavalolamahuragumagumeMta guMjata desabhAgA abhitarapupphaphalA bAhirapattachannA pupphehi phalehiya ucchanna palicchannA NIroyarA akaMTayA sAuphalA NANAvihUgucchagummamaDavagasohiyA vicittasuikeubhUyA vAvi pukkhariNI dIhiyA sunivesiyarammajAlagharagA piDimanIhArima sugaMndhI suhasurabhimaNaharaM ca mahayA gaMdhaddhANiM muyaMtA suhasAukeubahulA aNegaraha jANajugga sibiya saMdamANiyA pavimoyaNA pAsAIyA jAva paDirUvA" iti / / kRSNaH, kRSNAvamAsaH, nIlaH, nIlAvabhAsaH, haritaH, haritAvabhAsaH, zItA, zItAvabhAsaH snigdhaH, snigdhAvabhAsaH, tIvraH, tIvrAvabhAsaH, kRSNaH, kRSNacchAyaH, nIlaH, nIlacchAyaH, haritaH, haritacchAyaH, zItaH, zItacchAyaH, snigdhaH snigadhacchAyaH, tIvraH tIvracchAyaH, dhanakaTitaTacchAyaH, ramyaH, mhaameghnikurmbbhuutH| te khalu pAdapAH, mUlavantaH, kandavantaH, skandhavantaH, tvagvantaH zAlavantaH, pravAlavantaH patravantaH, puSpavantaH, phalavantaH, bIjavantaH, AnupUrvI sujAtarucira vRttabhAvapariNatAH, eka skandhinaH, aneka zAkhAprazAkhAviTapAH, aneka nara vyAmasuprasAritAgrAhyadhanavipulavRttaskandhAH, acchidrapatrA:- aviralapatrAH, avAtIna patrAH, anItipatrAH ni tajaraThapANDupatrAH nava haritabhAsamAnapatrabhArAndhakAragambhIradarzanIyAH, upavinirgata navataruNapatrapallava komalojjvalacalatkisalayasukumArapravAlazobhitavarAGkurAyazikharAH nityaM kusumitAH, nityaM mukulitAH nityaM lavakitA nityaM stavakitAH, nityaM gulmitA nityaM gucchitAH, nityaM yamalitAH, nityaM yugalitAH, nityaM vinamitAH, nityaM praNamitAH nityaM suvibhakta pratimajavataMsakadharAH, / nityaM kusumitamukulitalavakitastabakitagulmitagucchitayamalita yugalitavinamitapraNamitasuvibhaktapratimajaryavataMsakadharAH zukabarhi Na-madanazalAkA-kokila-koraka-bhRGgAraka-koNDalaka jIvabjIvaka-nandImukha kapila-piGgalA. kSaka--kAraNDava--cakravAka--kalahaMsa-sArasAnekazakunagaNamithunaviracita zabdonnatamadhurasvaranAditAH suramyAH sampiNDitaptabhramaramadhukarIprakara pari lIyamAnamattaSaTpadakusumAsavalolamadhuragumagumAyamAnagujaddezabhAgAH, abhyantarapuSpaphalAH, bahiHpatrAvacchannAH puSyaiH phalaizcAvacchannapraticchannAH svAduphalAH nIrogakAH akaNTakAH nAnAvidha gucchagulmamaNDapakazobhitAH vicitrazubhaketubhUtAH vApIpuSkariNIdIrghikAsu nivezitaramyajAlagRhakAH piNDimanihArima sugandhizubhasurabhimanoharAM ca mahAgandhaghrANimuJcantaH zubhasetuketubahulAH anekarathazakaTayAnayugya gillithillisyandamAnikA zivikA pravimocanAH suramyAH prAsAdIyAH darzanIyAH, abhirUpAH pratirUpAH, iti / jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre etadvyAkhyA caivam - kRSNaH madhyamAvasthAyAM kRSNavarNapatra sampannatvAd vana SaNDo'pi kRSNavarNaH na copacAramAtreNa kRSNa iti vyavahiyate / kintu kRSNatayA pratibhAsanAt / tathA''ha kRSNAva mAsaH - yAvativanaSaNDabhAge kRSNadalAni santi tAvati tadbhAge sa vanaSaNDo'tIva kRSNaH kRSNavarNo'vabhAsAH kAntiryasya vanaSaNDasya sa tathA - kRSNavaNa vimAsa sampannaH evamagre'pi / tathA - nIla: madezAntare nIlavarNapatrayuktaH mayUrakaNThavat evaM nIlAvamAsaH nIlavarNAvabhAsasampannaH tathA - haritaH - pradezAntare haritavarNapatrayuktaH evaM haritAvabhAsaH haritavarNaparNAnAM prAcuryAcchuka pakSavadavabhAsamAnaH idAnIM sparzApekSayA varNyate - zItaH - zItalasparzavAn ArdralatApuJja pihitAntarAla talatayA sUrya kiraNApravezAt ataeva zItAvabhAsaH krIDArthasamAgatAnAM vanaSaNDatalavartivyanta 38 madhyamAvasthA meM pattoM kA varNa kRSNa ho jAtA hai ataH una pattoM se yukta hone ke kAraNa yahAM vanako bhI kRSNa varNavAlA kaha diyA gayA hai isa taraha yaha vanaSaNDa kiso 2 pradeza meM kAle varNa vAlA hai yaha kathana upacAra mAtra se kahA gayA nahIM jAnanA cAhiye kyoMki usa rUpa se hI isakA avamAsa hotA hai isI bAta ko spaSTa karane ke liye "kihe ki homAse ' ina do padoM kA prayoga kiyA gayA isI taraha kisI 2 pradeza meM yaha vana nIlavarNa vAle pattoM se yukta hone ke kAraNa svayaM nIlavarNa vAlA hai aura isI rUpa se isakA avabhAsa hotA hai tathA kisI 2 pradeza meM yaha vana patroM kI harItimA ko lekara - arthAt hare 2 patroM se yukta hone ke kAraNa- svayaM harita varNavAlA hai aura isIrUpa se isakA avabhAsa hotA hai. yaha vanaSaNDa kisI sthAna vizeSa meM zItalasparzavAlA hai. kyoMki ArdralatApuJjoM se isakA tala sadA pihita DhakArahatA hai, tathA sUrya kiraNoM kA praveza vahAM nahIM ho sakatA hai. ataeva vahAM para kIr3A ke liye samAgata vyantara deva aura deviyoM ko isakA sparza zItala rUpa se pratIta hotA hai / kyoM Ave" madhyamAvasthAmAM pAMdaDAne varNa kRSNa thaI jAya che. ethI e pAMdaDAethI yukta hAvA khadala ahIM vanane paNa kRSNa va` yukta kahevAmAM Avela che A pramANe AvanakhaMDa kaI kaI pradezamAM zyAmavarNI yukta che. A kathana upacAra mAtrayI ja kahevAmAM Avela che evu' samajavu' na joIe kema ke te rUpathI ja Ane avabhAsa thAya che. A vAtane spaSTa vA bhATe "kiNhe kiNhobhAse" yA me hone prayoga azvAmAM Ave che. yA rIte kaI kaI pradezamAM A vana nIlavarNa yukta pAMdaDAothI yukta heAvA addala svaya` nIlavarNa yukata che. ane A rUpathI ja ene avabhAsa thAya che. temaja kAI koI pradezamAM A vanA patronI harItimAne laine eTale ke lIlA lIlA pAMdghaDAethI yukta haiAvA badala svayaM harita yukata che ane A rUpathI AnA avabhAsa thAya che. A vanakhaMDa keAI sthAna vizeSamAM zItala spa`vALA che kema ke A latA puothInuM taLiyuM sahA pihitAcchAdita rahe che, temaja sUryakiraNeA. tyAM pravezI zakatA nathI. ethI ja tyAM krIDA maTe Avela bya taradeva ane devIone AnA zItaLa rUpathI pratIta thAya che. kema ke teo spa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 padmavara vedikAyAH bahirbhAgasthavanapaNDavarNanam devadevInAM tathAvidhazItasparzena pramodadarzanAt zItAvabhAso vanakhaNDaH, tathA-snigdhaH cikkaNaH snigdha kRSNAdi varNayuktatvAd vanaSaNDopi snigdha ityucyate, evaM snigdhAva vAstavika snigdhatvena pratibhAsamAno na tUpacAramAtrataH evaM tIvra : - ihAvabhAso marumarIcikAyA jalAvabhAsavad bhramaviSayo'pi bhavatyato yathAvasthitasvarUpajJAnAya vizeSaNAntaramAha- kRSNa ityAdikRSNavarNo vanaSaNDaH, kutaH ? ityAha-kRSNacchAyaH- kRSNavarNacchAyA viziSTaH etadvizeSaNadvaya gADhakRSNatAM prakaTayati / evaM nIlaH nIlacchAya ityAdyapi / dhana kaTitaTacchAyaH - ghanA - niviDA kaTitaTacchAyA madhyabhAgacchAyA yasya sa tathA, ata 39 ki ve vahAM krIDA karate 2 ukatAte nahIM hai. pratyuta adhika pramodabhAva se bharita antaHkaraNa vAle banate rahate hai / tathA yaha vanaSaNDa kisI 2 sthAna meM snigdha- cikanA hai aura cikane rUpa se hI isakA avabhAsa hotA hai / kahIM para yaha vanaSaNDa " tIvraH " tIvra prabhAvAlA hai aura isa rUpa se isakA avabhAsa hotA hai. yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAve ki sabhI avabhAsa satya nahIM hote haiM ataH usa rUpa ke avabhAsa ko lekara jo yahAM vanaSaNDa meM tadrUpatA siddha kI jA rahI hai vaha kaise siddha ho sakatI hai. yadi kahA jAve ki nahIM tadrUpa se jo avabhAsa hotA hai vaha to satya ho hotA hai so isa para aisA kahA jA sakatA hai ki marumarIcikA meM jo jalAvabhAsa hotA hai vaha avabhAsa bhI satya mAnanA par3egA. parantu vaha to satya nahIM mAnA gayA hai - ataH yahAM jo avabhAsa hotA hai vaha aisA nahIM hai. isI bAta ko sUtrakAra ina vizeSaNAntaroM se suspaSTa kara rahe haiM ki yaha vana kRSNavarNavAlA isase sAbita hotA hai ki yaha vana kRSNavarNa kAlI chAyA se viziSTa hai| isI taraha yaha vana nIlavarNavAlA isaliye haiM ki yaha nIla varNavAlI chAyA yukta hai "ghanakaTitaTacchAyaH " isake madhyabhAga meM jo chAyA rahatI hai vaha bahuta tyAM krIDA karatAM karatAM kaMTALI jatA nathI paratu vadhAre ne vadhAre prameAda bhAvathI yukta aMtaH karaNavALA thaIne rahe che. temaja A vanakhaMDa koi sthAnamAM snigdha-sucikakaNa che ane thie| 35thI mAno savalAsa thAya che. adha ardha sthaLe yA vanakhaMDa "tIna" tIvra prabhAvALA che ane A rUpathI ja AnA avabhAsa thAya che. jo ahI` A jAtanI A zakA karavAmAM Ave ke sarva avabhAsA satyarUpamAM hAtA nathI ethI te rUpanA avabhAsane laine je ahIM... vanakhaDamAM takUpatA siddha karavAmAM AvI rahI che te kevI rIte siddha thai zake che, jo kahevAmAM Ave ke Ama nahiM tadrupathI je avabhAsa thAya che te satyarUpamAM ja hoya che te thyA sabaMdhamAM Ama kahI zakAya ke marumarIcikAmAM je jalAvabhAsa hoya che te avabhAsa paNa satya mAnavAmAM Avaze. paNa kharekhara te te satya mAnavAmAM Avata nathI. ethI ahIM je avabhAsa hoya che te evA nathI. e ja vAtane sUtrakAra A vize SaNAntarAthI suspaSTa karI rahacA che ke A vana kRSNavarNa yukta eTalA mATe sAbita thayuM che ke A vana kRSNavarNanI chAyAthI viziSTa che. A rIte A vana nIlavarNavALuM eTalA mATe cheumA nIsavArI yukta chAMyaDAthI yukta che "dhanakaTitaTacchAyaH " khAnA madhyabhAgamAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 jambUdvIpaprajJaptisUtre eva-ramyaH-ramaNIyaH tathA mahAmeSa nikurambabhUtaH-mahAmeghasamUhaturalyaH-te khalu pAdapAH mUlavantaH-dUrAvagADhamUlasahitAH, kandavantaH prazasta mUloparivarti-bhAgarUpakandayuktAH, tathA-skandhavanta:-skandhaH zAkhAprabhavapradezaH, sa prazasto'styeSAmiti skandhavantaH-prazasta skandhayuktAH, tathA-pravAlavantaH-prazastapallavAkarayuktAH tathA patravantaH-prazastapatrasampannAH evaM puSSavantaH, phalavantaH bIjabantaH prazasta puSpaphalabIjayuktA iti, tathA AnupUrvI sujAtaruciravRttabhAvapariNatAH AnupUA-yathAkramaM sujAtAH susamutpannAH ataeva rucirAH sunda rAzca te vRttabhAva pariNatA:-vRttabhAvena-vartulatvena pariNatAH pariNAmaprAptAH, ekaskadhinaH-ekaskandhavantaH, anekazAkhAprazAkhAviTapA:-aneke zAkhA prazAkhA viTapAH-tatra zAkhA:-pradhAnazAkhAH, prazAkhA:-avAntarazAkhAH, viTapA:-vistArA yeSAM te tathA baha hI sAndra hotI hai , isIse yaha " ramyaH" bahutaramaNIya hai " mahAmeghanikuramba mUtaH" jisa prakAra jala se bhare hue megha pratIta hote haiM / usI prakAra se yaha vanaSaNDa bhI pratota hotA hai " mUlavantaH" yahAM jo vRkSa haiM ve prazasta mUla vAle haiN| arthAt inakI jar3e bahuta hI darataka jamIna ke bhItara gaI huI haiM / prazasta kandavAle haiM / mUla ke Upari vartI bhAgarUpa prazasta kanda se yukta haiN| prazastaskandha - vAle hai- zAkhAe~ jisa sthAna se utpanna hotI haiM usa sthAna kA nAma skandha hai , prazasta pravAla vAle haiM / prazasta pallavAGkuroM se yukta haiM / prazasta patroM vAle haiM. prazasta puSpoM vAle haiM , prazasta phaloM vAle haiM , prazasta bIja vAle haiM / isataraha prazasta puSpa . phala aura bIja se yukta yahAM ke vRkSa haiM " AnupUrvI sujAtaruciravRtta bhAva pariNatAH " tathA ye vRkSa krama 2 se acchI taraha se utpanna hue haiM ataeva ye rucira - sundara haiM aura vRtta bhAva ko pariNata hue haiM , chate kA jaisA AkAra hotA hai vaisA inakA AkAra hai / inameM aneka skandha nahIM haiM kintu eka hI skandha hai , " aneka zAkhA prazAkhAviTapAH " ye aneka pradhAna 2 chAyA 23 cha te 55 1 sai ya che. methI mA "ramya;" 55 24 2maNIya che. "mahAmedhanikarambabhataH" 2relAta megha mAsUma 54 cha tabhaka mA bana5 5 // mAlAma pacha. "malavantaH" mahI 2 vRkSA che prazastabhUsavA che meTale samanI ko khUba ja dura sudhI jamInanI aMdara paheAMcelI che. teo prazasta kadavALA che mULanA | bhAga rUpe prazasta kandothI yukta che. prazasta skandhavALA che. zAkhAo je sthAnethI hata thAya che te sthAnanuM nAma skandha che. prazasta pravAlavALA che. prazasta pallavAMkothI yukata che. prazasta patrovALA che. prazasta puSpavAlA che prazasta phalavALA che prazasta bIja. pAmA che. mI pramANe prazasta pu05 5 mane pAnathA yuta mahInA vRkSA cha, "Ana. pUrvI sujAtarumiravRttabhAvapariNatAH" mA yA vRkSA maname sArI rIta 5-1 thA che. ethI A badhAM rucira suMdara che. madhapUDAne je AkAra hoya che te jAtano AkAra emane cha. mAmA ! 27ndhI nayI 52tu nya che. "anekazAkhAprazAkhAviTapA" megA ghaNI pradhAna zAkhAo ane avAntara zAkhAonA virUpa-vistArathI yukata che. e uparivate jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 5 padmavaravedikAyAH bahirbhAgasthavanaSaNDavaNenam 41 zAkhAprazAkhAvistArayuktAH aneka naravyAmasuprasAritAgrAhyadhanavipulavRttaskandhAH anekeSAM bahUnAM manuSyANAM vyAmaiH-prasAritabhujAntarAlaiH agrAhya H-atisthalatayAgrahItumazakyaH ghanaH-sAndraH vipula:-vizAlaH vRttaH-vartulaH skandho yeSAM te tathA bhUtAH atisthUlasaghanavizAlatayA prasAritapANibhineraiTuMgrAhya vartulaskandhAH iti yAvat / tathA acchidrapatrAH acchidrANi sUryakiraNairapi duSpravezAni patrANi yeSAM te tathAparasparamilitapatrAH, ataeva aviralapatrA:-nirantarapatrAHavAtInapatrA:-vAtInAni vAtopahatAni na vAtInAni avAtInAni tAdRzAni patrANi yeSAM te tathA atra atisaghanatvAdvAyorapravezenAkampita patrA ityrthH| tathA-anItipatrAH ItayaH SaT-ativRSTiH 1, anAvRSTiH 2, mUSikaH3, zalabhaH 4, zukaH 5. atyAsanno rAjA 6 ceti, avidyasAnA Itayo yeSAM tAni anItini-paDUvidheti rahitAni nirupadravANi patrANi yeSA te tathA / tathA ni ta jaraThapANDupatrA:-nidhUtAni naSTAni jaraThAni jIrNAni pANDupatrANipANDuvarNapatrANi yeSAM te tathA / tathA nava haritabhAsamAna patra bhArAndhakAragambhIra darzanIyAH navena sadyojA tena haritena zukapicchAbhena bhAsamAnaH snigdhatvacA dIpyamAno yaH patrabhAraH-patrasamUhaH tena andhakArA, andhakAravyAptA ata eva gambhIrAH-idamI dRgiti vivektu mazakyA yathA tathA dRzyanta iti gambhIradarzanIyAH tathAupavinirgatanavataruNapatrapallavakomalojjvalacalatkisalayasukumArapravAlazobhitavarAGkurAgrazikharAH-upavinirgatAni-sadyaH prakaTitAni navataruNAni-navInA''gatataruNatA sampannAni yAni patra pallavAni-patraguccharUpANi teH, tathA-komalojjvalaiH mRdu nimaile caladdhiHkampamAnaiH, kisalayaiH-sadyojAtaiH patravizeSaiH sukumArapravAlaiH-komalapallavaiH zobhitAni varAGkurAyazikharANi-sundarAGkurayuktoparitanabhAgAH yeSAM te tathA / atra vizeSaNeaGkuraH-prabAla-pallava-kisalaya-patrANi svalpatara svalyabahu ciratarAdi kAlakRtAvasthAbhedAda bhinnAnIti bhAvaH / nityaM kusumitA:-sadA sarvartusaMjAtapuSpopetAH, na tu Rtu pratibaddhapuSpAH, nityaM sadA mukulitAH, nityaM lavakitAH-sadA pallavitAH, nityaM sadAstabakitAH vikAsonmukhakalikA sampannAH, nityaM gulmitAH-sadA pratAnasampannAH, nityaM gucchitAH-kalikAdi samUhasampannAH, nityaM yamalitAH-samapaMktitayA sthitAH, nityaM yugalitAH-sadA yugalatayA sthitAH, nityaM vinamitAH-phala puSpAdibhirvinamrIkRtAH, nityaM praNamitAH kecit prakarSeNa namrIkRtAH, nityaM muvibhakta pratimanjaryavataMsakadharAH, nityaM-sarvakAlaM suvibhaktaH suvicchittika prativiziSTo majarIrUpo yo'vataMsakaH zirobhUSaNastaddharA-taddhAriNaH / nityaM kusumita mukulitalavakita stabakita gulmitagucchitayamalitayugalitavinamitapraNamitasuvibhaktapratimajaryavataMsakadharAH, atra sthAni kusamitAdipadAni pUrva pRthaka pRthag vyAkhyAtAni / zukabahiNa madanazalAkA kokila koraka bhRGgAraka koNDalakajIvajIvakanandImukhakapila piGgalAkSaka kAraNDavacakravAkakalahaMsasArasAnekazakunagaNaviracitazabdonnatamadhurasvaranAditAH-tatra zukAH jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre prasiddhAH, bahiNAH mayUrAH madanazalAkA:-sArikAH kokilA:-prasiddhAH, korakA:pakSavizeSAH, bhRGgArakAH bhRGgArAH pakSivizeSAsta eva bhRGgArakAH koNDalakAH pakSivizeSAH, jIvajIvakA:-jIvajIvAH cakorAsta eva jIvaJjIbakAH, nandImukhAH-pakSivizeSAH, kapilAH-pakSivizeSAH, piGgalAkSakA:-piGgalavarNanetrAH pakSivizeSAH, kAraNDavAH-pakSivizepAH, cakravAkAH-kekAH 'cakave'ti bhASAprasiddhAH, kalahaMsAH 'bataka'--iti prasiDA, sArasA:-prasiddhAH pakSivizeSAH, ete ye aneke zakunAH pakSiNasteSAM ye gaNAH-- samUhA steSAM yAni mithunAni strIpuMsayugmAni tairviracitAH-kRtA ye zabdonnatA:-unnata zabdAH-uccai ravAH te madhurasvarA madhurAlApayuktAstai ditAH kalakalaravayuktAH-vividha pakSigaNa mithuna kRtamadhuradhvaniyuktA ityarthaH, ataeva suramyAH atIva ramaNIyAH, tathA sampiNDita dRptabhramara madhukarI prakaraparilIyamAnamattaSaTpada kusumAsavalola madhuragumagumAyamAnagujaddezabhAgAH, tatra sampiNDitAH kusumAsavapAnArtha paraspara sammilitAH ye dRptAnAM madamattAnAM bhramarANAM madhukarINAM bhramarINAM ca prakarAH samUhAstaiH saha parilIyamAnAH zliSyantaH-parimilanto ye mattaSaTpadAH, ta eva punaH kusumA''savalolAzca puSparasA'' svAdalolupAzca teSAM madhuraM yathA tathA gumagumAyamAnaiH gumagumeti madhura bhRGgasaGgIta: gubjan madhuramavyaktaM zabdAyamAno dezabhAgo yeSu te tathA / atra madhukaragurujanaM deza bhAge Aropitam / tathA abhyantarapuSpaphalAH abhyantare puSpaphalaiH sambhRtAH, bahiH patrAvacchannA:-bahiH saMjAta patrasamUhamacchannAH puSpai phalaizca avacchanna praticchannAH sarvathA''cchAditAH, tathA svAduphalA:-svAdayuktaphalasampannAH norogakAH vRkSacikitsAzAstrapradarzitarogavarjitAzIta-vidhu-dAtapAdijanitopadravarahitA vA, akaNTakAH kaNTakarahitA nAnAvidha gucchagulmamaNDapakazobhitA:nAnAvidhaiH bahuprakAraiH gucche:-puSpastabakaiH gulmaiH latApratAnaiH maNDapakaiH maNDapAkAralatAmaNDalaizca zobhitAH zobhAsampannAH, vicitrazubhaketubhUtAH vicitrazubhakjarUpAH vApI puSkariNI dIrghikA sunivezitaramyajAlagRhakAH, tatra vApyaH catuSkoNAH, puSkariNyaH-vRttA vApya eva dIpikAH aju sAriNyaH, tAsu sunivezitAni suSThutayA sthApitAni ramyANi-ramaNIyAni jAla gRhakANi sacchidragavAkSA yatra te tathA piNDimani rimasugandhi surabhimanoharAM sammilitAM satI zubhapudgalasamUharUpeNa dUradezagAminIM sugandhi zobhanagandhavatIM zubhasurabhimanoharAM-zreSThasugandhamanohAriNIm , mahAgandhaghrANi-mahatI cApau gandha eva ghANiH tRptistaddhetutvAd dhrANiH gandhaghANiH tAM mahAgandhaghrANi-mahAgandhatRptim , muJcanta:-prasArayantaH tathA zubha setuketu bahulAH gubhA pradhAnAH ye setavaHmArgAH Ala vAlapAlyo vA, ketavaH patAkAzca taibahulA:-cyAptAH, aneka ratha zakaTayAna yugya gilli thilli syandamAnikAzivikA pravimocanAH-aneketyasya rathAdi zibikAnta dvandvaghaTakeSu jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 5 padmavara vedikAyAH bahirbhAgasthavanapaNDavarNanam pratyekeSu sambandhaH tena tatra aneke ye rathAH anekAni yAni zakaTAni, Satara fararfar azvAdIni anekAni yAni yugyAni golladezaprasiddhAni dvihastapramANAni caturasrANi vedikopazomitAni jampAnAni 'gilli' iti dezIyaH zabda Asana vizeSArthakaH tena hastinaH pRSToparyAsanAni 'ambAr3I' iti prasiddhAni gillipadavAcyAni / 'thillI' ityapi dezIyaH krIDArathArthakaH, tena lATadezaprasiddhAH krIDArathAH thillipadavAcyAH, syandamAnikA:- puruSa pramANajampAnavizeSAH, evam anekAH yA zibikA:- puruSabAhyayAnavizeSAH 'pAlakhI' iti prasiddhAH, tAsAmanekarathAdyaneka zivikAntAnAm adho'tivistIrNatvAt pravimocanaM sthApanaM yatra te tAdRzAH / krIDArthamAgatAnAM janAnAmanekarathAdayastatra sthApyanta iti bhAvaH / tathA-suramyAH, atiramaNIyAH prAsAdIyAH - darzakAnAM hRdayaprasAdakarAH, yAvatpadena " darzanIyAH draSTuM yogyAH, tathA abhirUpAH - sarvathA darzakajanamanonayanahAriNaH" iti padadvayaM bodhyam / tathApratirUpAH - asAdhAraNarUpayuktAH iti // 05 // 43 zAkhAoM aura avAntara zAkhAoM ke viTapa- vistAra se yukta haiM ye itane moTe hai ki aneka puruSa eka sAtha hAtha pasAre taba bhI inake skandha ko apane aGka meM nahIM bhara sakate haiM / inakA jo skandha hai vaha moTe hone ke sAtha sAndra hai- majabUta hai, polA nahIM hai / gola hai- ADA 1 TeDA nahIM hai | sarala hai inake patra aise haiM ki jinameM chidra kA nAmataka bhI nahIM hai / athavAvRkSoM kI DAliyoM Apasa meM isa rUpa se milI huI haiM ki unake patra Apasa meM eka dUsare patroM ke sAtha saMlagna hote gaye haiM / ataH chidra vahAM nahIM hotA hai / isaliye sUrya kI kiraNoM ko vahAM praveza karane ke liye sthAna nahI prApta hotA hai, " ityAdi rUpa se isa sUtrapATha meM Agata yaha araNDa kA varNana jIvAmigama sUtra meM vyAkhyAta kiyA jA cukA hai / ataH vahIM se isa pATha kI vyAkhyA jAna lenI cAhiye ||5|| eTalA vizALa che ke aneka puruSa ekI sAthe hAtha paheALA kare chatAM e emanA thAne peAtAnA bAhuomAM samAhita karI zakatA nathI. ematA je kanyA che te meATA hovAthI sAndra che, bhakta che, polA nathI, goNa che, ADA-vAMga nathI, saraNa che. khemanA pAMDA e evA che ke jemanAmAM chidra nathI athavA vRkSeAnI zAkhAe eka khIjAthI evI rIte sammilita thayelI che ke temanA pAMdaDAe paraspara salagna thai gayAM che. ethI tyAM chidro rahyA nathI, ethI sUryaMnA kirAne tyAM pravezavA mATe avakAza nathI. ItyAdirUpamAM A sUtra pAThamAM varNita A vanakhaDanuM vaNa na jIvAbhigama sUtramAM vyAkhyAta karavAmAM Avela che. jijJAsuoe tyAMthI A pAThanI vyAkhyA jANI levI joI e. pA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha vanakhaNDasya bhUmibhAgaM varNayitumupakramate. mUlam-tassa NaM vaNasaMDassa aMto bahusamaramaNijje bhUmimAge paNNatte se jahA nAmae AliMgapukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNihiM taNehiM uvasobhie, taM jahA kiNNehi ? evaM vaNNo gaMdho raso phAso sadA pukkhariNIo pavvayagA gharamA maMDavagA puDhavisilAvaTayA goyamA ! NeyabvA, tattha NaM bahave vANamaMtarA devA ya debIAya AsayaMti sayaMti ciTThati NisIyaMti tuaDhati ramaMti lalaMti kIlaMti kiTTati mohaMti purA porANANaM suciNNANaM suparipakaMtANaM sumANaM kallANA NaM kaDANaM kammANaM kallANa phalavittivisesaM paccaNubhavamANo viharati / tI seNaM jagaINaM uppi aMto paumavaraveiyAe etthaNaM egaM mahaM vaNasaMDe paNNatte desUNAI dojAyaNAI vikkhaMbheNa vediyAsamae parikkheveNaM kiNhe jAva taNavihUNe Neyavve // sU0 6 // chAyA--tasya khalu vanakhaNDasya antaH bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tat yathA nAmaka AliGgapuSkaramiti va yAvat nAnAvidhapaJcavarNameNibhiH tRNairupazobhitaH, tadyathA -kRSNaH evaM varNo gandho rasaH sparzaH zabda : puSkariNyaH parvatakA gRhakANi maNDapakAH pR-- thivo zilApaTTakAH gautama ! netavyAH / tatra khalu bahavo vAnavyantarA devAzca devyazca A. sate zerate tiSThanti niSIdanti tvagavartayanti ramante lalanti kIDanti kIrtayanti mohanti purApaurANAnAM sucIrNAnAM suparIkAntAnAM zubhAnAM kalyANAnAM kRtAnAM karmaNAM kalyANaphala. vRttivizeSaM gratyanubhavantastiSThanti / tasyAzca khalu jagatyA upari antaH padmavaravedikAyAH atra khalu eko mahAn canakhaNDaH prajJataH dezone dve yonane viSkammeNa vedikA samayaH parikSepeNa, kRSNo yAvat tRNavihIno jJAtatyaH // sU0 6 // TokA-'tassa NaM vaNasaMDassa' ityAdi / 'tassa NaM vaNasaMDassa aMto' tasya pUrvoktasya khalu banaSaNDasya antaH madhyabhAge vanaSaMNDa ke bhUmibhAga kA varNana" tassa NaM vaNasaMDassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte " ityAdi / usa vanaSaNDa kA bhItarI bhUmibhAga atyanta - samatalavAlA hone se bahuta sundara hai " se vanakhaMnA bhUmibhAganuM varNana - tassaNa vaNasaMDassa ato bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte-ityAdi sUtra-6" te vanakhaMDanA aMdarane bhUmi bhAga atIva samatala hovAthI bahu ja suMdara che jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 6 vanakhaNDabhUmibhAgavarNanam 'bahusamaramaNijje bhUmimAge paNa te ' bahusamaramaNIyaH atyanta samatalo'taeva ramaNIyaH sundaro bhUmibhAgaH prajJaptaH kathitaH / 'AliMgapukkhareivA' tat prasiddhaM yathA iti dRSTAntopadarzanArtham nAmeti komalAmantraNe 'e' iti vAkyAlaGkAre, AliGgapuSkaramiti vA - AliGgaH- mRdaGgastasya yatpuSkaraM - mukhopari carmapuTakam tadatyantaM samatalaM bhavatIti tadvatsamatala miti tena sAdRzyaM darzayitumitizabdaH prayuktaH, vA samuccaye, evamagre'pi 'jAva' yAvat yAvatpadena bhUmibhAgasthAtyanta samatala tAvarNanaM rAjapraznIvasU - trasya paJcadazasUtre vilokanIyam / tadarthastatraiva matkRtasubodhinI TIkAto'vaseyaH / punaH sa bhUmibhAgaH kIdRzaH ! ityAha " nANAvihapaMcavaNNehi' ityAdi, nAnAvidha paJcavarNaiH kRSNAdipaJcavarNayuktaiH "maNihi taNehi uvasobhie" maNibhistRNaizcopazomitaH 'taM jahA ' ' ityAdi, taM jahA' tadyathA tadeva darza yati kiNhehi' kRSNaH - kRSNavarNayuktaiH evaM vaSNo' evaM nIlalohitahAridra zukla varNayuktairmaNibhistRNaizceti sarvavarNaviSayakaM varNanaM tathA 'gaMdho raso phAso' gandharasasparzavarNanaM ca rAjapraznIyasUtre paJcadazasUtrAdArabhyaikonajahA nAmae AliMga pukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNihiM taNehiM uvasobhie" jaisA mRdaGga mukha para maDA huA carma puTa samatala vAlA hone se sundara hotA hai / yahAM yaha dRSTAnta samatalatA kI sAdRzyatA prakaTa karane ke liye kahA gayA hai yahAM jo yAvatpada kA prayoga huA hai vaha yaha prakaTa karatA hai ki bhUmibhAga kI atyanta samatalatA kA varNana yadi dekhanA ho to rAjapraznIya sUtra ke 15 ve sUtra ko dekho - vahAM para isa bAta kA acchI taraha se spaSTIkaraNa kiyA gayA hai rAjapraznIya sutra kI maiM ne subodhinI TIkA likhI hai / usameM pada vyAkhyA isa samabandha maine kI hai / yaha bhUmibhAga aneka prakAra ke pAMcavarNa vAle ratnoM se evaM tRNoM se khacita hai - upazobhita hai / ve pAMca varNa kRSNa, nIla, lohita, hAridra aura zukla hai vahAM jaise ye pAMca varNoM ke ratna haiM usI prakAra vahAM pAMca varNoM ke tRNa evaM sparza kisa prakAra ke hai - ina sambandha kA varNana bhI haiM inake gaMdha, rasa rAjapraznIya sUtra me 15 45 jahA nAmae AliMga pukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNihiM taNehi uvalobhie" mRdaMganA mukha uparanA ca puTa jevA samatala hAvAthI suMdara heAya che. ahIM A dRSTAMta sama talatAnI sAdRzyatA prakaTa karavA mATe ja kahevAmAM Avela che. ahI yAvat panA prayoga thayela che te A prakaTa kare che ke bhUmibhAganI atyanta samatalatA. viSe jANavu hAya te rAjapranIya sUtranI 15mA sUtrane jue. tyAM A viSe badhu sArI rIte spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che rAja praznIyasUtranI me... sukhAdhinI TIkA lakhI che. temAM A viSenI padmavyAkhyA meM karI A bhUmibhAga, aneka che jAtanA pAMcavavALA ratnathI temaja tRNeAthI khacita che. te upazAmita pAMca varSo SNu, nIsa, bohita, hAridra, bhane zumsa che tyAM A pAMca vAMvALAM ratnA che temaja tyAM paMcavarNavALA tA paNa che. emanA gadha, rasa ane spaza kevA prakAranA che? A saMbaMdhamAM rAjapraznIya sUtra nA 15 mAM sUtra thI laIne ma jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJAptasUtra viMzatitamapUtraparyantaM vilokanoyam / artho'pi tatraiva subodhinI TokAto vijJeyaH / tadevAha-"evaM" ityAdi / "sado tti' zabdavarNanamA tasyaiva rAjapraznoyasUtrasya tripaSTi tama catuSpaSTitamemi sUtradvaye vilokanIyam / artho'pi tatraiva subodhinI TIkAyAM draSTavyaH / "pukkhariNIo ti, tatra vanaSaNDasya bahusamaramaNIye bhUmibhAge puSkariNyaHkSudrAH kSudrikA, vApyaH, puSkariNvAdayazca santi tAsAM varNanaM rAjapraznIyasUtrasya pazcaSaSTitamasUtre, "padhvayaNA iti parvatakAH, tAsAM puSkariNyAdInAM tatra tatra deze utpAtAdi parvatAH santi, eSAM varNana SaTSaSTitamasUtre "gharagA iti 'AliyagharagA' teSu vanaSaNDeSutatra tatra deze bahuni AlikA gRhakANi kadalI gRhakANItyAdi gRhavarNanaM saptaSaSTitamasUtre, 'maMDakgA' iti maNDapakAH tatraiva tatra tatra deze bahavo jAti maNDapakA yUthikA maNDapakAH, ityAdi maNDapakavarNanaM, tathA 'puDhavisilApaTTayA' iti pRthivIzilApaTTakA veM sUtra se lekara 21veM sUtra taka kiyA gayA hai-so vahIM se isa varNana ko jAna lenA cAhiye, tathA padoM kI artha vyAkhyA subodhinI TIkA meM kI gaI hai-so yaha bhI usI se dekha lenA cAhiye jaba ye tRNa vAyu ke jhokoM se manda 2 rUpa meM yA vizeSarUpa meM prakampita hote haiM-taba inameM se paraspara ke saMghaTana se kisa prakAra kA zabda nikalatA hai yaha saba yadi dekhanA ho to rAja praznIya ke 63veM aura 64ve sUtra kI vyAkhyA ko dekhanA cAhiye / vahAM para yaha saba bahuta hI sundara DhaMga se samajhAyA gayA hai "pukkhariNIotti" bahusamaramaNoya madhyabhUmibhAga meM aneka choTI 2 vApikAe~ haiM-inakA varNana bhI rAjapraznIyasUtrake 65ve sUtra meM AyA hai' ina puSkariNiyoM ke bIca meM "pavvayA" utpAta Adi parvata haiM tathA usa vanaSaNDa meM aneka "gharagA" kadalIgRha haiM, aneka "maMDakgA" maNDapa-latAkuja-Adi haiM evaM "puDhavisilApaTTayA" aneka haMsAsana Adi jaise pRthivIzilApaTTaka haiM aura ye saba pratirUpAnta taka ke vizeSaNoM vAle haiM-yaha saba 21 mAM sUtra sudhI varNana karavAmAM AvyuM che. te tyAMthI ja A varNana viSe jANuM levuM joIe. tema ja padanA arthanI vyAkhyA sudhinI TIkAmAM karavAmAM AvI che. to A viSe paNa tyAMthI ilevuM joIe jyAre A tRNe pavananA jhapATAethI dhIme dhIme apavA viroSa rUpamAM prakaMpita thAya che. tyAre emanAmAMthI 5rasparane saMghaTTanathI kaI jAtane zabda upana thAya che. A vize je jANavuM hoya te "rAjaprazanIya'nA 63mA ane 64 mA sUtranI vyAkhyAvAMcavI joIe. tyAM A viSe uttama rUpamAM spaSTa 42pAmA mAvela cha, "punariNIo "tti" masabharabhaNIya madhyabhUmilAmA dhI nAnI vApikAo che. temanuM varNana praNe "rAjanIyasUtranAM 65 mA sUtramAM karavAmAM mAvasa cha. // puriNImAnI 12ye "pavvayA" Guid ko3 5 / . te te banamamA bhane, "gharagA" steii gR| che. ane: 'maMDavagA bha75-saMtAna-bagaire cha. tamA "puDhavisilApaTTayA" anesAsana tyA 21 // pRthivI zikSA-5584 cha bhane A sarva pratirUpAnta sudhInA vizeSaNathI yukata che. A badhuM varNana paNa anukrame tyAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 5 vanakhaNDabhUmibhAgavarNanam haMsAsana saMsthitA yAvatpratirUpAH, ityAdi carNanaM ca rAjapraznIyasUtrasyASTaSaSTitamasUtre draSTavyaM tadartho'pi tatraiva subodhinI TIkAyAM vilokanIyaH, 'goyamA' gautama ! 'NeyavvA' iti netavyAH ete padArthA jJAtavyA ityarthaH / 'tattha NaM' ityAdi / tatra pUrvokteSu haMsAsanAdi saMsthAnasasthiteSu pRthivIzilASakeSu khalu 'vahave vANamaMtarA devA ya devIo ya bahavaH-anekasaMkhyAH vAnamantarA:-vyantaradevAzca devyazca vyantara devA vyantara devyazca 'AsayaMti' Asate, yathAsukhaM sAmAnyata stiSThanti, 'sayaMti zerate-dIrghakAya prasAraNena bartante na tu nidrAti devAnAM nidrAyA amAvAt , 'ciTuMti' tiSThanti UrdhvAvasthAnena 'NisIyaMti niSodanti-upavizati, 'tuyaTuMti tvagvarttayanti - pArzvaparivartanaM kurvanti, 'ramaMti' ramante-ratimA baghbanti, 'lalaMti lalanti-vilasanti, 'kIlaMti krIDanti krIDAM kurvanti kiiMti' kIrtayanti 'mohaMti' mohanti-vilAsaM kurvanti, 'purA porA. NANaM pUrA-prAgbhave purANAnAM-pUrvajanmajAtAnAM karmaNAmiti pareNa sambandhaH, evaM 'suciSNaNaM' sucIrNAnAM-sucIrNAnAM subidhikRtAnAM, 'suparikkaMtANaM' suparikrAntAnAM zobhanaparAkramasampAditAnAm , ataeva 'sumANaM' zubhAnAM zubhaphalAnAM 'kallANaM' kalyANAnAMvarNana bhI kamazaH vahIM rAjapraznIya sUtra meM 663 67ve 68 sUtra meM AyA hai ataH isake lie usakI subodhinI TIkA dekhanA cAhiye "tattha NaM bahave vANamantarA devA ya devIo ya AsayaMti sayaMti, ciTuMti, NisIyaMti, tuyaTThati, ramaMti laMti, kIlaMti, kiti, mohaMti" una haMsAsanAdi ke jaise AkAra vAle pRthivI zilApaTTako ke Upara aneka vAnavyantaradera aura deviyAM sukhapUrvaka uThatI baiThatI rahatI haiM, leTatI rahatI hai, ArAma karatI rahatI hai, kahIM khar3I rahatI haiM, pArzvaparivartana karatI rahatI hai, aura karavaTabadalatI huI vizrAma karatI rahatI hai ratisukhabhogA karatI haiM, nAnA prakAra kI krIDAe~ karatI rahatI haiM. gAne gAtI rahatI hai, Apasa meM eka dUsare ko mugdha karatI rahatI hai, bhinna 2 prakAra ke ghilA soM se devoM ke citta ko lubhAtI rahatI haiM, isa prakAra se ye deva aura deviyAM "purA porANANaM suciNNANaM suparikkatANaM subhANaM kallANANaM "rAjapakSIya sUtranA 66 mA ane 67 mA temaja 68 mA sUtramAM karavAmAM Avela che. methI mA viSelAya t| tenI subodhinI TIvI naye. "tattha Na bahave vANamaMtarA devAya devoo ya Asayati sayaMti ciTThati NisIrAMti, tuaTThati ramaMti, lalaMti, kIlati, kiTTati mohati " te sAsanahinA vA mAvANA pRthivIzalApaTInI upara ghaNuM vAnavaMtara deva devIo sukhethI uThatA besatA rahe che, bheTatA rahe che, ArAma karatA rahe che, kayAMka kayAMka UbhA rahe che. parva paravartina karatAM rahe che. eTale ke pAsa pheravIne vizrAma karatAM rahe che. ratisukha bhegavatAM rahe che. aneka prakAranI krIDAo karatAM rahe che. gIto gAtAM rahe che, parapara eka bIjAne mugdha karatAM rahe che. bhinna bhinna prakAranA vilAsathI devonA cittane devIe lubdha karatI rahe che. A rIte A sarva deva bhane pAyA "purAporANANa suciNNANa suparikaMtANa subhANaM kallANANaM kaDoNaM kammANaM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vAstavika kalyANa phalAnAM 'kaDANaM' kRtAnAM karmaNAM - puNyakarmaNAM 'kallANa phalabittivisesaM paccaNubhavamANAviharaMti' kalyANaM- kalyANarUpaM phalavRttivizeSaM phalavipAke pariNAma phalaM pratyanubhavantaH ekaikazo'nubhavaviSayaM kurvantaH santo viharanti / 48 ityevaM padmavaravedikAyA bahiH sthitavanaSaNDavarNanamuktam / adhunA tasyA eva madhyavatti pradezAntargata mahAvanaSaNDavarNanaM cikIrSurAha - 'tI seNaM ityAdi - 'tI seNaM jagaie upiM tasyAH pUrvoktAyAH khalu jagatyAH upari - UrdhvabhAge 'aMto paumavara veiyAe ' sthitAyAH padmabara vedikAyAH antaH madhye yaH pradezaH, 'ettha NaM egaM mahaM vaNasaMDe paNNatte' atra - asminpradeze khalu eko mahAn vizAlo vanaSaNDaH prajJaptaH, 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM' saca dezone dve yojane viSkambheNa vistAreNa, 'vediyA samae parikakheveNaM, vedikAsamakaH - vedikayA padmavaravedikayA samaH tulyaH vedikAsamaH sa eva vedikA samakaH parikSepeNa- paridhinA, padmavaravedikAparikSepayukta ityarthaH asya varNanaM padmavara vedi , kaDANaM kammANaM kallANaphalavittivisesaM paccaNubhavamANA viharaMti" pUrva meM Acarita kiye gaye zubhAdhyavasAya se savidhi zobhanaparAkramapUrvaka ullAsa ke sAtha sevita kiye - aise zubhakalyANakArI phalavAle puNyakarmo kalyANarUpa phala ko unake udayakAla meM bhogate hue apane samaya ko vyatIta karate rahate hai / isa prakAra se padmavaravedikA ke bAhara ke vanaSaNDa kA varNana kara- aba sUtrakAra usake madhyavartI mahAvanaSaNDa kA varNana karate hue kahate hai - "tIseNaM jagaie upi aMto paramavara veDyAe" usa jagatI ke Upara jo padmavaravedikA kahI gaI hai usa padmavara vedikA ke bhItara " ettha NaM egaM mahaM vaNasaMDe paNNatte" eka bahuta vizAla baNDa kahA gayA hai yaha vanaghaNDa " desuNAIM do joyaNAIM vikkhaMbheNaM vediyA samae parikkheverNaM kihe jAva taNavihUNe Neyavve" caur3AI meM kucha kama do yojana kA hai tathA isakI paridhi kA kallANaphalavittivisesaM paccaNubhabamANA viharaMti" pUrvabhAM mayarita shubhaadhyvasAyathI savidhi ze|bhana parAkramapUrvaka ullAsanI sAthe sevana karelA-evA zubhakalyANakArI phaLavALA puNya karmonA kalyANa rUpa phaLa ne temanA uddayakALamAM bheAgavatAM potAnA samayane pasAra re che. A pramANe padmavara vedikAnI bahAranA vanakhaMDanu varNana karIne have sUtrakAra tenA madhyavartI mahAvanabhAunu vana uratAM ur3e che:- "tIseNaM jagaIe upi aMto paumavarave iyAe" te bhagatInI upara ne padmabarave che te padmavara vehinI bhaMDara "etthaNaM egaM mahaM vaNasaMDe paNa te kheDa hu~na vizAla vanaSaM vAmAM Ave che A vanaSa u "desNAI do joyaNAI vikhaMbhe NaM vediyAsamae varivakheveNaM kiNhe jAva taNa vihUNe Neyavve" thoddaaimAM kaIka svalpa e yeAjana jeTaleA che temaja AnI paridhi nA vistAra vedikAnI paridhi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 49 prakAzikA TIkA sU0 6 vanakhaNDabhUmibhAgavarNanam kAyA bahirgatavanaSaNDavat kevalaM tRNazabdavarNanamava na kAryamityAha -'kiNhaM jAva taNavihUNe Neyaco' kRSNo yAvat tRNa vihIno jJAtavya iti-kRSNaH kRSNAvabhAsaH nIlo nIlAvabhAsaH, ityAdi, atrastha paJcasasUtrokta varNanamatra bodhyam / tRNavihInaH tRNazabdo'tra tRNajanya zabdaparaH, tena tRNajanya zabdabiddIna ityarthaH asyopalakSaNatvAnmaNizabda vihIno'pi sa vanaSaNDo bodhyaH, yataH padmavaravedikA madhyavarti vanaSaNDasya padmavaravedikA pariveSTitatayA tatra vAyupravezAbha vAttRNAnAM maNInAM ca calanAsambhavAsparasparaM saMgharSAbhAvAt zabdo na sambhavati // mU0 6 // adhunA jambUdvIpasya dvArasaMkhyAnarUpaNArthamAha / mUlam-jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA paNNattA ! goyamA ! cattAri dArA paNNattA. taM jahA-vijae 1 vejayaMte 2 jayaMte 3 aparAjie 4 // sU0 7 // chAyA jambUdvIpasya khalu bhadanta katti dvArANi prajJaptAni, gautama ! catvAri dvArANi prajJatAni, tadyathA vijayaM 1 vaijayantaM 2 jayantaM 3 aparAjitam 4 // sU0 7 // TIkA---'jambUddIvassa NaM ityAdi / vyAkhyA spaSTA // sU 7 // vistAra vedikA kI paridhi ke hI barAbara hai isa mahAvanapaNDa kA varNana jaisA abhI padmavaravedikA ke bAhara kA vanaSaNDa varNita huA hai vaisA hI hai parantu bAhara ke vanaSaNDa ke varNana meM vaha vanaSaNDa kRSNa hai aura kRSNarUpa se usakA avabhAsa hotA hai ityAdi rUpa se jo kahA gayA hai so vaha saba paMcama sUtrokta varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye parantu usa varNana meM jo tRNa aura maNiyoM ke zabdoM kA varNana kiyA gayA hai vaha varNana yahAM para isaliye nahIM karanA cAhie ki yaha vanaSaNDa padmavara vedikA se paribeSTita hai ataH isameM vAyu kA praveza na ho sakatA hai aura vAyu praveza ke abhAva se vahAM ke maNiyoM kA evaM tRNoM kA paraspara meM saMcalana nahIM ho sakatA hai isaliye ve Apasa meM saMghaTTita nahIM hote hai TakarAte nahIM haiM ataH saMgharSa ke abhAva meM zavotthAna nahI hotA hai // 6 / eTale ja che. A mahAvanakhaMDanu varNana upara pAvaravedakAnA bahAranA vanaNaMDanuM varNana karavAmAM AvyuM che tevuM ja che. bahAranA vanaNaMDanA varNanamAM te vanakhaMDa kRSNa che ane kRSNa rUpathI tene avabhAsa thAya che vagere rUpamAM je kahevAmAM Avela che te sarva paMcama sUtrokta varNana ahIM paNa jANI levuM joIe. paraMtu te varNanamAM je tRNa ane maNionA zabdonuM varNana karavAmAM Avela che te varNana ahIM eTalA mATe nahIM karavuM joIe ke A vanakhaMDa padravara vedikAthI pariveSThita che. ethI AmAM vAyupraveza thaI zakato nathI. ane vAyu-praveza nA abhAvathI tyAMnA maNie temaja tRNanuM paraspara saMcalana thaI zakatuM nathI. ethI teo parasparamAM saMghakruita thatAM nathI-athaDAtA nathI. ethI saMgharSanA abhAvamAM zabdasthAna thatuM nathI pedA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 jambUdvIpaprajJaptisUtre eSAM dvArANAM sthAnavizeSa niyamanAya prAha- mUlam - kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte ! goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM paNayAlIsa joyaNa sahassAI bIivaittA jaMbuddIvAdI va puratthimaperaM te lavaNasamudrapurasthimaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahANaIe uppi ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte, aTTa joyaNAI uDhaM uccatteNaM cattAri joyaNAIM vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceba paveseNaM see varakaNagathUmiyAe, jAva dArassa vaNNao jAva rAyahANI || sU08 // chAyA -- kva khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? gautama / jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya paurastye paJcacatvAriMzataM yojanasahasrANi vyati vrajya jambUdvIpa dvIpa paurastyaparyante lavaNasamudrapaurastyArddhasya pAzcAtye sItAyA mahAnadyA upari atra khalu jambUdvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJatam aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena catvAri yojanAni viSkambheNa tAvadeva pravezena, zveta varakanakastUpikAkaM yAvadda dvArasya varNako yAvad rAjadhAnI || sU08|| 'kahi NaM bhaMte' ityAdi / TIkA- 'kahiNaM bhaMte! jabuddIvassa dIvassa vijae NAma dAre paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM kva kasmin pradeze prajJaptaM kathitam ?' iti gautamena pRSTo bhagavAn mahAvIra Aha - 'goyamA' gautama ! 'jaMbuddIve dIve " jaMbudvIpa kI dvArasaMkhyA kA varNana - jaMbuddIvassa NaM bhaMte! dIvassa kaI dArA paNNattA" ityAdi / sU0 7 / / isa sUtra kI vyAkhyA spaSTa hai || 7 || ye dvAra kahAM hai ? isakA kathana - "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte" ityAdi / he bhadanta ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa kA vijaya dvAra kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM jammudvIpanI dvAra saMkhyAnuM varNanaH-~~ 'jaMbuddIvasa NaM bhate ! dIvassa kaI dArA paNNattA' ityAdi sUtra 7 / / A sUtranI vyAkhyAspaSTa che. A dvArA kayAM kayAM che ? tenuM varNana A pramANe che "kahiNa bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa bijae NAmaM dAre paNNatte ityAdi bhadata ! jaMbudvIpanAmaka dvIpanu vijaya dvAra kayAM kahevAmAM Avela che ? enA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 8 dvArANAM sthAnavizeSanirUpaNam maMdarassa pavvayassa purathimeNaM jambUdvIpe dvIpe sthitasya mandarasya parvatasya paurastye pUrvadizi 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI voivaittA, paJcacatvAriMzataM pazcacatvAriMzasaMkhyakAni yojanasahasrANi vyativrajya atikramya 'jaMbuddIva dIvapurathimaperaMte jambUdvIpa dvopapaurastyaparyante-jambUdvIpAbhidhadvIpapUrvaparyanta 'lavaNasamuddapurathimaddhassa paccatthimeNaM' lavaNasamudrapaurastyArddhasya pAzcAtye pAzcAtyamAge 'sIyAe mahANaIe uppi' sItAyAH mahAnadyAH upari yaH pradezo'sti, 'ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa' atra asmit pradeze khalu jambUdvIpasya dvIpasya 'vijae NAmaM dAre paNNatte' vijayaM nAma dvAraM prajJaptam / tacca 'aTTa joyaNAI uiDhaM uccattaNa' aSTa-aSTa saMkhyAni yojanAni Urdhvam upari uccatvena ucchayeNa-anantatvenetyarthaH, tathA-'cattAri joyaNAI bikkhaMbheNaM' catvAriyojanAni viSkambheNa -caturyojanaparimANavistArayuktamityarthaH, 'tAvaie ceva pave. seNaM' tAvadeva-caturyojanaparimANameva pravezena pravezamArgAvacchedena prajJaptam, tatpunaH kIdRza mityAha-'see' ityAdi / 'see' zvetaM-zvetavarNayuktam, tathA 'vara kaNagathUbhiyAe' varakanakaM prabhu kahate hai-"goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI vIivaittA" he gautama ! jambUdvIpa nAmake isa dvIpa meM sthita mandara parvata kI pUrvadizA meM 45 hajAra yojana Age jAne para "jaMbuddovedove purathimaperaMte lavaNasamuddapurasthimamaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahANaIe uppi" jambUdvIpa ke pUrva ke anta meM aura lavaNa samudra se pUrvadizA ke pazcima vibhAga meM sItA mahAnadI ke Upara "ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte'' jambUdvIpa kA vijaya nAma kA dvAra kahA gayA hai "aTThajoyaNAiMuDDhaM uccatteNaM" isa dvAra kI U~cAI ATha yojana kI hai tathA "cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM" isakA vistAra U~cAI se AdhA hai-cAra yojana kA hai "tAvaiyaM ceva paveseNaM" aura praveza bhI-praveza mArga bhI itane hI yojana kA arthAt cAra yojana kA hai "see varakaNagathUbhiyAe" yaha dvAra dhavala varNa vAlA hai aura zikhara isakI uttama svarNa ko banI huI hai "jAva dArassa vaNNao jAva rAyahANI" isa vijaya uttaramA prabhu 38-"goyamA ! jaMbuddIve dove maMdarassa pavvayassa purAtthimeNa paNayAlI saM joyaNasahassAI vIivaittA " gautama ! mUdvIpa nAma dvIpamA sthita maha2 patanI mA 45 // 2 ye mAgaNavAthI "jaMbuddIva dIva purathimaperaMte lavaNasamudaM puritthimaddhassa paccatthimeNa sIAe mahANaIe upi "mUdIpanI pUrva hizAne mate bhane 195 samudrathA pUrva dizAnA pazcimavibhAgamA sItA bhAnahInI 52 "ettha Na jaMbuddIvasla dIvasla vijae NAma dAre paNNatte" pUrI viya nAma dvA2 4DevAmA bhAbesa che. "aTThajoyaNAI uDDhaM uccatteNaM' mA dvAranI yA mA yauna sI che tabhA "cattAri joyaNAI vikhaMbheNa" mAnA (12tA2yA 42tA ardhA cha mese yAra yo / cha. "tAvaiyaM ceva paveseNa" mane praveza 55-pravezamA 55 yAra yojana sA che. "sepa varakaNagathUbhiyAe' mA vA2 vANu cha bhane mAnu zi2 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre stUpikAkam uttamasvarNamayazikharayuktam , 'jAva dArassa vaNNao' yAvat dvArasya varNakaH padasamUho'tra bodhyaH kiyadadhiH ? ityAha-'jAva rAyahANI' yAvat rAjadhAnI bijaya devasya yA vijayAbhidhA nAma rAjadhAnI so yAvad varNyate tAvatparyante sarva padajAtaM vyArakhyAsahitaM sarvamatra jIvAbhigamasUtrasya tRtIyapratipattau vilokanIyamiti // 8 // adhunA vijayAdi dvArANAM parasparamantaraM darzayitumAha mUlam-jaMbuddIvassa bhaMte dIvassa dArassa ya dArassa ya kevaie abAhAe aMtare paNNatte ? goyamI ! auNAsIiM joyaNasahassAI bAvaNNaM ca joyaNAI desaNaM ca addhajoyaNaM dArassa ya dAramsa ya abA hAe aMtare paNNatte auNAsoi sahassA, bAvaNNaM ceva joyaNA hu~ti / urNa ca addhajoyaNaM. dAraMtaraM jaMbudIvassa ||suu09|| chAyA-jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvopasya dvArasya ca dvArasya ca kiyat abAdhayA antaraM prajJaptam / gautama, ekonAzItiryojanasahasrANi dvipaJcAzacca yojanAni dezonaM ca arddhayojanaM dvArasya ca dvArasya ca abAdhayA antaraM prakSaptam / ekona, azItiH sahasrANi dvipaJcAzadeva yojanAni bhavanti / Unaca aIyojana dvArAntaraM jambUdvIpasya // 9 // 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte' ityAdi / TIkA- gautamaH pRcchati 'jaMbUddIvassa NaM bhaMte dIvassa dArassa ya dArassa ya' he bhadanta ! jambUdvIpasya khalu dvIpasya sambandhino dvArasya ca dvArasya ca caturNA dvArANAm ekasmAd dvArAd dvitIyasya dvArasya parasparaM 'kevaie' kiyat-kiM pramANakam 'abAhAe' dvAra kA varNana vijayA nAmaka rAjadhAnAtaka kA jaisA jIvAbhigama sUtra meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana yahA~ para bhI kaha lenA cAhiye yaha saba varNana jIvAbhigama sUtra meM tRtIya pratipattI meM kiyA gayA hai // 8 // bijayAdi dvAroM kA pArasparika antara kathana__ "jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa ya ityAdi / TIkArtha-gautamasvAmI ne aba prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jambUdvIpa ke eka dvAra se dUsare uttama sva nirmita cha. "jAva dArassa vaNNao jAva rAyahANI" 20 viyadvA2nu 19 na vijayA nAmaka rAjadhAnI sudhInuM jema jIvAbhigama" "sUtra" mAM karavAmAM Avela che tevuM ja varNana ahIM paNa samajavuM joIe. A sarva varNana "jIvAbhigama sUtranI tRtIya pratipattimAM karavAmAM Avela che. 8 vijayAdi dvAronuM pArasparika antara kathana 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArasla ya' ityAdi sUtra // 9 // TIkAI-gautamasvAmIe prabhune prazna karyo ke he bhadaMta! jaMbudvIpa nA eka dvArathI bIjA dvArA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 9 vijayAdidvArANAmantara nirUpaNam 53 abAdhayA - parasparaM saMgharSAbhAvena 'atare' antaraM vyavadhAnaM 'paNNatte' prajJaptam bhagavAnAha - 'gomA !" he gautama ! 'auNAsIiM joyaNasahassAi bAvaNNaM dha joyaNA3" ekonAzItiH yojanasahasrANi dvipaJcAzacca yojanAni 'desUNa dezonaM dezena kiJcidezena UnaM nyUnaM ca ' addhajoyanaM' arddhayojanaM 'dArasya dArassaya' dvArasya ca dvArasya ca 'abAhAra aMtare' abAdhayA antara' 'paNNatte' prajJaptam / tadeva vizadaryAta tathAhijambUdvIpaparidhipramANam saptaviMzatyuttarazatadvayAdhika poDazasahasrAdhikalakSatraya (31 6227) mitAni yojanAni krozatrayam 3 aSTAviMzatyadhikaM dhanuH zatam 128 trayodazAGgulAni 13 arddhAGgulaM ceti / asmAt vijayAdidvAracatuSTasyASTAdaza yojanarUpa vistAraH pRthak kriyate, pratidvAra vistArastu catvAri yojanAni 4 dvArazAkhAdvaya vistArazca krozadvayam 2 krozadvayasya caturSu dvAreSu sattvena caturbhiguNanena krozASTakaM bhavati tacca dve yojane tayoH SoDazabhiryojanaiH saha yojanayA'STAdazayojanAni 18 sampannAni / tasmAt pUrvokta paridhiparimANAdaSTAdazApanayane zeSaparidhiparimANasya dvAra taka kA avyavahita antara kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- "goyamA ! au - sIIM joyaNasahassAI vAvaNNaM ca joyaNAI desUNaM ca addhajoyaNaM dArassa ya dArarasa ya abAhA aMtare paNNatte" he gautama! jambUdvIpa ke eka dvAra se dUsare dvAra taka avyavahita antara 79 hajAra 52 yojana tathA kucha kama Adhe yojana kA hai yaha antara isa prakAra se nikAlA gayA hai - jambUdvIpa kI paridhi kA pramANa 316227 tIna lAkha solaha hajAra do sau sattAIsa yojana 3 tIna koza 128 dhanuSa aura 13 || aMgula kA hai isa pramANa meM se vijayAdi cAra dvAra kA 18 yojanarUpa jo vistAra hai vaha alaga kara denA cAhiye hara eka dvAra kA vistAra cAra yojana kA hai dvAra zAkhAdvaya kA vistAra 2 kozakA hai 4 kozoM meM kozadvaya ke sadbhAva se cAra se guNA karane para 8 koza hote hai 8 koza ke 2 yojana haiM ina do yojanoM ko 16 yojanoM ke sAtha milAne se 18 yojana ho jAte hai pUrvokta paridhi pramANa meM se 18 yojana avyavahita aMtara DeMTalu che ? mAnA bhavANamAM prabhu De cheDe 'goyamA ! auNAsIi' joyaNa sahassA vAvaraNaM ca joyaNAI desUNaM ca addhajoyaNa dArassa ya dArassa ya avAhApa aMtare paNNatte" he gautama! dvIpanA yeU dvArathI zrImadvAra sudhInu avyavahita maMtara 79 hajAra para ceAjana temaja kaika svapa ardhA ceAjana jeTalu` che. A maMtara A rIte jANuvAmAM Ave che ke jamuddIpanI paridhinuM pramANa 316227 yAjana 3 gAu 128 dhanuSa ane 13 agula jeTaluM' che. A pramANumAMthI vijayAdi cAradvAra nA 18 caiAjanane je vistAra che te judo ja rAkhavA joIe. dareke dareka dvAranA vistAra cAra yojana jeTaleA che. dvArazAkhAdrayanA vistAra 2 gAu jeTaleA che. 4 gAumAM krozayanA sadbhAvathI cArathI guNa karavAthI 8 gAu thAya che. 8 gAunA 2 ceAjana thAya che. A e ceAjanAne 16 yAjanAnI sAthe ekatra karavAthI 18 caiAjana thaI jAya che. pUrvokta paridhinA pramANumAMthI 18 yAjana jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 jambUdvIpaprajJaptisUtre navottaradvizatAdhikapoDazasahasra pahitalakSatrayaparimitasya (316209) catubhirbhAge hRte labdhAni dvipaJcAzadadhikAni ekonAzIti sahasrANi kozazcaikaH / paridhi salkasya krozatrayasya caturmirbhAge hRte labdhaH pAdona ekaH krozaH pUrvalabdhakrozekena sayojane jAtaM pAdonaM krozadvayam (1 / / / ) paridhi satkAnAmaSTAviMzatyadhikazataika (128) dhanuSAM caturbhi bhAMge hRte labdhAni dvAtriMzad dhanUpi (32) paridhisatkAnAM trayodazAMgulAnAM caturbhirbhAge hate labdhAni trINyaMgulAni 3 avaziSTamekAMgulam etadevAMgulaM paridhisatkenA gulena saha mIlane jAtaM sAkamaMgulam , ekAMgulasyASTau yavA iti sArbekAMgulasya yavakaraNe jAtA dvAdaza yavAH, eSAM caturbhirbhAge hRte labdhAH pUrNAstrayo yavAH / ityekaikasya dvArasyAntaraM jAtaM-dvi paJcAzadadhikaikonAzIti sahastra yojanAni (79052) pAdona krozadvayaM (1 // ) dvAtriMzaddhanUMSi (32) trINyaM gulAni trayo yavAzca (69052) yo , 1 // kro0, 32 dhanu, 3 aM, 3 yava) ityevamAyAtamekaika dvArAntaram ekonAzItisahasrANi dvipaJcAzadadhikAni yojanAni kiJcidanamardhayojanaM ceti / ityeva dRDhIkata ekA gAthAmAha---"auNAsIi sahassA, bAvaNNaM ceva joyaNA haMti / kama karane para zeSa rahe hue 316209 ko 4 se bhAjita karane para 52 adhika 79 hajAra yojana aura 1 koza labgha hotA hai arthAt 79 hajAra 52 yojana evaM 1 koza AtA hai paridhi saMbaMdhI tIna koza ko 4 se bhAjita karane para' / koza labdha hotA hai isameM pUrvalabdha eka koza milAne se 1|| ho jAte hai aba 128 dhanuSa meM 4 kA bhAga dene para 32 dhanuSa hote haiM paridhi ke jo 13 aMgula hai unameM 4 kA bhAga dene rapa 3 aMgula labdha hote haiM aura 1 agula bacatA hai isa eka aMgula ko paridhi ke Adhe aMgula ke sAtha jor3a dene se 1 // aMgula ho jAtA hai ATha joM kA eka aMgula hotA hai 1 // aMgula ke 12 jau hote haiM / 12 meM 4 bhAga dene se 3 aMgula Ate haiM, isa taraha eka eka dvAra kA aMtara 79052 yojana 1 // koza, 32 dhanuSa 3 aMgula aura 3 jau kA nikala AtA hai| yahI bAta "aukama karavAthI avaziSTa 316209 ne nathI bhAjita karavAthI para adhika 79 hajAra yojana ane 1 gAu labdha thAya che. eTale ke 79 hajAra para jana ane 1 koza Ave che. paridhi saMbaMdhI traNa krozane 4 thI bhAjita karavAthI je keza labdha thAya che AmAM pUrva labdha eka kezane saravALe karavAthI 1aaaa thaI jAya che. have 128 dhanuSamAM 4 ne bhAgAkAra karavAthI 32 dhanuSa thAya che. paridhinA je 13 aMgule che temAM cAra no bhAgAkAra karavAthI 3 aMgula labdha thAya che ane 1 AMgula zeSa rahe che. A eka aMgula ne pari dhinA adho aMgulanI sAthe saravALA karavAthI 1aaaa aMgula thaI jAya che. ATha javane eka aMgula thAya che. nA aMgulanA 12 java hoya che. 12 mAM 4ne bhAgAkAra karavAthI 3 aMgula Ave che A pramANe eka eka dvAranuM aMtara 7905ra yojana 1 gAu 32 dhanuSa 3 aMgula bhane 3 412 yAya che me pAta auNAsIi sahassA bAvaNNaM ceva joyaNA huMti UNaM ca addha joyaNA dAraMtaraM jaMbudIvasla" 4 // 43 pra842pAmA yAvI cha / jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sa0 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam UNaM ca addhajoyaNA dAraMtaraM jaMbuddovassa // chAyA-ekona, azotiH sahastrANi dvipaJcAzadeva yojanAni bhavanti / UnaM ca arddhayojanaM dvArAntaraM jambUdvIpasya / / vyAkhyA spaSTA ||suu0 9 / itthaM jambUdvIpaviSaye svapRSTa sakalapraznAnAmuttaraM nizamya gautamaH svApekSayA ''sannabharatakSetrasvarUpaM jijJAsustRtoyasUtrokta caturvidhapraznavartinam AkArabhAvarUpaM caturthe praznamAzritya pRcchati --- mUlam-kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte goyamA! cullahimavaMtassa vosaharapavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamudassa uttareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM paJcatthimalavaNasamudassa purathimeNaM, ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte khANu bahule kaMTagabahule visamabahule duggabahule pavvayabahule pavAyavahule ujjhabahule Nijjharabahule khaiDAbahule daribahule NaIbahule dahabahule rukkhabahule gucchabahule gummabahule layAbahule vallIbahule aDavIbahule sAvayavahule taNabahule takarabahule Dibahule Damarabahule dubhikkha bahule dukkAlabahule pAsaMDabahule kivaNabahule vaNImagabahule Itibahule mAkhihale kuvuTThibahule aNAvuTTibahule rAyabahule rogabahule saMkilesabahule abhikkhaNaM abhikkhaNaM saMkhoha bahule pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthipaNe uttarao paliaMkasaMThANasaMThIe da hiNao dhaNupiTThasaMThie tidhA lavaNasamudaM puDhe gaMgA siMdhUhiM mahANaIhiM veyaDDeNa ya pavvaeNa chabbhAgapavibhatte jaMbuddIva dIva NauyasayabhAge paMcachabbIse joyaNasae chacca egUNavIsaibhAe joyaNassa vikkhaMbheNa / bharahassa NaM vAsassa bahu majjadesabhAe etthaNaM veyaDDhe NAmaM pavvae paNNatte je NaM bharahaM bAsaM duhA viSayamANe 2 ciTThai, taM jahA-dAhiNaddhabharahaM ca uttaradabharahaM ca ||suu010|| chAyA ka khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvope bharataM nAma varSa prajJaptam , gautama ! kSullahimavato varSadharaparvatasya dakSiNe dakSiNalavaNasamudrasya uttare paurastyalavaNasamudrasya pazcime NAsoi sahassA bAvaNNaM ceva joyaNA hu~ti UNaM ca addha joyaNA dAraMtaraM jaMbudovassa" isa gAthA dvArA prakaTa kI gaI hai // 9 // jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre pAzcAtyalavaNasamudrasya paurastye, atra khalu jambUdvIpe dvIpe bharataM nAma varSa prajJaptam sthANu bahulaM kaNTakabahulaM viSamabahulaM durgavahulaM parvatabahulaM prapAtabahulam avajharabahulaM nirjhara bahulaM gartabahula darIbahulaM nadIbahula hadabahulaM vRkSabahulaM gucchabahulaM gulmabahulaM latAbahulaM vallAbahulam aTavI bahulaM zvApadabahulaM tRNabahule taskara bahulaM DimbabahulaM Damara bahulaM durbhikSabahulaM duSkAlabahula pAkhaNDabahulaM kUpaNabahula vanIpakabahulas itibahula mAribahula kuvRSTibahulam anAvRSTibahula rAjabahula rogabahula saMklezabahulam abhIkSNamabhIkSNaM saMkSobhabahulaM prAcInapratIcInAyatam udIcIna dakSiNavistorNam uttarataH palyaGkasaMsthAnasaMsthitaM dakSiNato dhanuSpRSTasaMsthitam tridhA lavaNasamudraM spRSTaH gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM vaitAdayena ca parvatena SaDbhAga vibhaktaM jambUdvIpadvIpa navatizatabhAgaM paJcaSaDaviMzaM yojanazataM SaT ca ekonavizati bhAgAn yojanasya viSkambheNa / bharatasya khalu varSasya bahumadhyadezabhAge atra khalu vaitADhyo nAma parvataH prajJaptaH yaH khalu bharataM varSa dvidhA vibhajamAno vibhajamAnastiSThati tadyathA dakSiNArddhabharataM ca uttarArddha bharataM ca // sU0 10 // 56 9 TIkA- 'kahiNa bhaMte' ityAdi gautamasvAmI pRcchati - 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuve dave bhara NAmaM vAse paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bharataM nAma varSe kva - kasmin pradeze prajJapta kathitam, bhagavAnAha - goyamA !' he gautama ! ' cullahimavaMtassa kSullahimavataH - laghuhimavataH 'vAsaharapavvayassa' varSadharaparvatasya bharatAdikSetrasImA kAriNaH parvatavizayasya, 'dAhiNeNaM' dakSiNe - dakSiNadigbhAge ' dAhiNalavaNasamudassa' dakSi isa prakAra se jambU dvIpa ke viSaya meM apane dvArA pUche gaye sakala praznokA uttara sunakara gautama svAmI apanI sthiti kI apekSA AsannavartI bharatakSetra ke svarUpa ko jAnane kA icchA se prerita hokara tRtIya sUtragatacatuvidhaprazna ke antargata AkArabhAvasvarUpa caturtha prazna ko lekara ke prabhu se aisA pUchane haiM - "kahi NaM bhaMte ? jaMbuddove dIve bharahe NAmaM vAse paNate ?" ityAdi / TIkArtha - "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte !" he bhadanta ! jambudvIpa nAma ke dvIpa meM bharata nAma kA varSa kSetra kahAM para kahA gayA hai ! isake uttarameM prabhu kahate haiM - "goyamA ! kSullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamuddassa uttareNaM purathima A pramANe ja zrRdvIpanA sabaMdhamAM peAtAnA sarva praznAnA javAe sAMbhaLIne have gautama svAmI peAtAnI sthitinI apekSA AsanavatI bharata kSetranA svarUpane jANavAnI IcchAthI prerita thaIne tRtIyasUtragata caturvidha praznanI aMtargata AkArabhAva rUpa caturthAM praznane laIne prabhu ne A pramANe pUche che ke--- 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte ?' ityAdi sUtra - 10 TIkA-he bhadanta ! jaMbudrIpa nAmaka dvIpamAM bharatanAmaka va-kSetra-kayAM kahevAmAM yAvesa che ? khAnA vAmAM alu he che - goyamA ! kSullahimavaMtassa vAsaha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 10 bharata kSetrasvarUpanirUpaNam 57 lavaNa samudrasya 'uttareNaM' uttare - uttaradigbhAge, 'puratthimalavaNasamuhassa paccatthimeNa ' paurastyalavaNa samudrasya pazcime - pazcimadigbhAge 'paccatthimalavaNasamuhassa' pAzcAtyalavaNa samudrasya, 'purasthimeNaM' paurastye- pUrvadvigbhAge, 'ettha NaM jaMbUddIne dIve bharahe NAmaM vAse paNane' atra khalu jambUdvIpe dvIpe bharataM nAma varSa prajJaptam / tat kIdRzam 1 iti jijJAsAyAmAha - 'khANu bahule' sthANubahulam - sthANubhiH pallavAdirahitazuSka vRkSaiH 'ThUMThA' iti prasiddhaiH, bahulam vyAptam yadvA-bahulAH sthANavo yasmiMstattathA, evamagre 'pi 'kaMTagabaDule' kaNTakabahulaM barbura badarIkhadirAdi kaNTakavyAptam, 'visamabahule' viSamabahulam nimnoccasthAnavyAptam 'duggabahule' 'durgabahulam' duSpravezasthAnavyAptam lavaNa samuddassa paccatthimeNaM paccatthima lavaNasamudassa puratthimeNaM etthaNaM jambuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte" he gautama ! bharatAdi kSetroM ko sImA karane vAle laghuhimavAn parvata ke dakSiNadigbhAga meM, dakSiNadigvartI lavaNa samudra ke uttaradigbhAga meM pUrvadigbhAgavartI lavaNa samudrakI pazcima dizAmeM evaM pazcimadigbhAgavartI lavaNa samudrakI pUrvadizA meM yaha jambUdvIpagata bharatakSetra haiM, yaha bharata kSetra - "svANubahule, kaMTagabahule, visamabahule, duggabahule pavvayabahule, pavAyabahule, ujjhara bahule ' sthANu bahula hai arthAt isameM sthANuoM kI ThUThoM kI adhikatA hai. ye jhUThe patra puSpAdi se rahita hote haiM aura nirasa - zuSka hote haiM - arthAt jo vRkSa ukhaTa jAte hai ve patra puSpAdi se rahita hote hue sUkha jAte haiM aura jamIna meM ho gaDhe rahate haiM inheM hI sthANu kahA gayA hai / aise ThUThoM se yaha bharatakSetra vyApta hai. athavA aise ThUThoM kI isa bharatakSetra meM bahulatA - adhikatA hai tathA aise hI vRkSoM kI yahAM bahulatA hai jo kaNTako vAle haiM- jaise-babUla, bera aura khaira Adi ke vRkSa yahAM para hote haiM yahAM kI jamIna kA bhAga adhikAMza aisA hI hai ki jo nIcAU~cA hai sarvathA sama nahIM hai bahuta se sthAna ranvayassa dAhiNeNa dAhiNalavaNasamuhassa uttareNaM purasthimalavaNasamuhassa paccatthimeNa pacca sthimalavaNasamuhassa puratthimeNaM etthaNaM jabuddIve dIve bharahe NArma vAse paNNatte" he gautama ! bharavAdi kSetronI sImA karanAra laghu himavAn patanA dakSiNa dig bhAgamAM dakSiNa digvattI lavaNa samudranA uttaradibhAgamAM pUrva iMg bhAgavatI lavaNa samudranI pazcima dizAmAM ane pazcima dig bhAgavatI lavaNa samudranI pUrva dizAmAM dIpagata bharata kSetra che mA bharata kSetra "khANu bahule, kaMTaga bahule, visama bahule dugga bahule pavvaya bahule pavAyabahule ujjhara bahule" sthAlu nahusa che, meTale AmAM sthANue nI-DhuM DhAMenI-adhikatA che. A sthANu e patra puSpAdithI rahita hoya che. ane naurasa-zuSka heAya che. eTale ke je vRkSeA UkhaDI jAya che te badhA patra-puSpAdi rahita thaI ne zuSka thaI jAya che ane jamInamAM ja UbhA rahe che. emane ja sthANu kahevAmAM. Avela che. evA ThUMThAMethI A bharatakSetra vyAsa che athavA evA huM DhaonI A bharata kSetramAM khahulatA adhikatA-che. temaja kAMTAvALA vRkSeAnI paNa ahIM adhikatA che. bAvaLa, AraDI, khera vagere aneka vRkSo mahI' puSkaLa pramANamAM che. ahIMnI jamInanA adhikAMza bhAga jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 And jambUdvopaprakSaptisUtre 'pavyayabahule' parvatabahulam anekaparvatavyAptam 'pavAya bahule' prapAtavahulam prapapAtA bhRgavaH parvatataH patanasthAnavizeSAH, yatra mumUrSavo janAH prANAn parityaktuM nipatanti, tairba hulam , 'ujjharabahule, avajhara bahulam parvatataTato jalAdhaHpatanavyAptam , 'Nijjhara bahule' nirjhara bahulam parvatataTAt sadAtanajalakSaraNavyAptam , 'khaDDAbahule' gartabahulam khaDDA iti prasiddhAH tairbahulam , 'daribahule' darIbahulam guhAbahulam 'NaIvahule' nadI bahulam , 'dahabahule' hRdabahulam , 'rukkhabahule' vRkSabahulam , 'gucchabahule' gucchabahulam gucchA:-stabakAH, tairbahulam , 'gummabahule' gulmabahulaM gulmAH navamAlikAdayastairbayahAM aise haiM ki jahAM para praveza pAnA azakya hai-yA kaSTa sAdhya hai. yahAM parvatoM kI adhikatA hai tathA una parvatoM para aise hI vizeSa sthAna hai ki jahAM se girane para manuSya kA zarIra cUra 2 ho jAtA hai. yahAM avajhara bahuta haiM-jina parvatIya sthAnoM se noce jala giratA hai una sthAnoM kA nAma avajhara hai jaise jabalapura kA-meDAghATa Adi; yahAM nirjhara bahuta haiM -parvata ke jina sthAnoM se sadA jala jharatA rahatA hai-aise sthAno kA nAma nirjhara hai-aise sthAna isa bharatakSetra meM adhikAMza haiM / isI prakAra yaha bharatakSetra "khaDDA bahule" jagaha 2 jisa meM prAyaH gaDDhe haiM aise sthAnoM vAlA hai-arthAt jagaha 2 gaTThoM vAlA haiM "dari bahule" pahADoM para jisake jagaha 2 prAyaH guphAe~ hai aise sthAnoM vAlA hai-arthAt guphAoM kI adhikatA vAlA haiM " NaI bahule" jagaha 2 jisameM prAyaH nadiyA~ hai aisA hai "dahabahule" jagaha 2 jahAM prAyaH draha-pAnI ke kuMDa haiM aisA hai "rukkha bahule' jagaha 2 jahAM prAyaH vRkSa haiM aisA hai "guccha bahule" prAyaH jagaha 2 jahA~ gucche haiM, aisA hai jagaha 2 jahAM para "gumma bahule" UMca-nIco che-sarvathA samanathI, ahIM ghaNAM rathAno evA paNa che ke tyAM pravezavuM azakaya che- athavA te kaSTa sAthe che, ahIM parvatanI adhikatA che. temaja te parvatenI upara evAM evAM vizeSa sthAne che ke jyAMthI paDI javAya to mANasanA zarIranA bhukake bhukkA thaI jAya che. ahIM avajhare puSkaLa che. je parvatIya sthAne parathI nIce jaLa paDe che te sthAnone avajhara (prapAta) kahe che jemake jabalapurano bheDAghATa vagere. ahIM nijhare puSkaLa che, parvatanA je sthAnothI sarvadA jaLa jharatuM rahe che evA sthAnane nirjhara kahe che. evAM sthAne bhAratakSetramA madhizia cha. mA pramANe mA bharatakSetra "khaDUDA bahule" 10 parase jyAM khADAo puSkaLa che evA sthAna vALuM che. e Tale ke sthAna sthAna para ghaNuM khADAo cha. "dari bahule" / 52 4444Q / ghazI guthyo| pANucha. theTave maDI zamA bhUma padhAre cha. "NaI bahule" sthAna sthAna 52 mA nadI che yevu yA kSetra che. "daha bahule" 444 4yAM prAya: pAna / che the yA kSetra che. "rukkha bahule' hai| kAya ghagi vRkSo cha ye cha. "guccha bahule" prAya: 8:4d rii zurachAmA cha mecha. 44810 ryAM "gumma bahule' zukSmI ghiia 35i che me mA kSetra che. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam 59 " hulam, 'layA bahule' latAbahulam padmalatAdivyAptam, 'vallIbahule' 'ballI bahulam kUSmANDyAdilatAvyAptam, yadyapi latAvallyorekArthakatvaM tathApIha latApadena vistAra rahitA vallIpadena vistArasa hitA latA gRhyata iti tyorbhedH| 'aDavI bahule' aTavIbahulam, 'sAvayabahule' zvApadabahulam-hiMsakajantuvyAptam, 'taNabahule' tRNabahulam, 'takkarabahule' taskara bahulam - caura vyAptam 'Dibabahule' Dimbabahulam - svadezotpannopadravavyAptam, 'Damarabahule' Damarabahulam - paradezIrAjakRtopadravavyAptam, 'dubhikkhabahule' durbhikSaba lam durlamA bhikSA yatra te durbhikSAH kAlavizeSAH tairbahulaM vyAptam ' dukAlabahule' duSkAlabahulam - dhAnyamahArghatAdinA ye duSTAH kAlAstairbahulam, 'pAsaMDabahule' pAkhaNDa bahulam pAkhaNDAH mithyAvAdAstairvahulam, 'kivaNabahule' kRpaNa bahulam kRpaNAH - kadaryAHmitampacAstai 'bahulam' 'vaNImagabahule' vanIpakabahulam - vanIpakA :- yAcakAstairvahugulma adhikAMza hai aisA haiM " layA bahule" jagaha 2 jahAM para latAoM kI - vistAra rahita padmalatAdi koM kI pradhAnatA hai aisA hai " vallI bahule " vistAra vAlI kUpmANDAdi veloM kI pradhAnatA jahAM para hai aisA hai " aDavI bahule " jaMgaloM kI jahAM para pradhAnatA hai| aisA hai " sAvaya bahule " jaMgalI hiMsaka jAnavaro kI jahAM para pradhAnatA hai aisA hai " taNa bahule " ghAsakI jahAM ke jaMgaloM meM pradhAnatA hai aisA hai 'takkara bahule' taskaroM coroM kI jahAM para bahulatA hai aisA hai " DiMba bahule " svadezotpanna janoM se hI jahAM para upadravo kI bahulatA hai aisA hai "Damara bahule " paradezI rAjA ke dvArA kiye gaye upadravoM kI jahAM bahulatA hai aisA hai "dubbhikkha bahule " bahulatA hai aisA hai kImata bar3hAI ho " durbhikSa kI jahAM 'dukkAla bahule " duSkAla kI cIjoM ko jahAM para bahuta hI adhika aise kAlakI bahulatA vAlA hai "pAsaMDa bahule" pAkhaNDoM- miMdhyA vAdiyoM kI jahAM bahulatA hai aisA haiM " kivaNa bahule" kRpaNajanoM kI jahAM para bahulatA hai aisA hai "vaNImaga bahule" yAcaka "layA badule" 444 bhyAM satAyonI vistArarahIta padmasatAhinI pradhAnatAche kheSu mA kSetra che " vallI bahule" vistAra pradhAna DUSmAMDAhi batAo vadhAre paDatI che mevu yA kSetra che. "aDavI bahulam " gayonI nyAM pradhAnatA che. seve| yA pradeza che. "sAvaya bahule" bhaMgasanA hiMsa janavaronI bhyAM mahulatA he yevu bhA kSetra che. " taNa bahule" tulanI jyAM jaMgaleAmAM pradhAnatA che evu A kSetra che. "takara bahule" taraunI-yazanI nayAM mahulatA che mevu mA kSetra che. "Dimba bahule" svadezAtyannannAthI nayAM upadrava dhaNA thAya che meve yA pradeza che. "Damara bahule" paradezI rAmameo nayAM upadrave 12tA rahe the| A pradeza che. "dubhikakhabahule" hurbhikSanI lyAM mahulatA the| AA Adeza che. "dukkAla bahule" huNDAsanI - bheTale nayAM thIna vastunI bhatabhAM bhUna vadhAre vRddhi thaI gaI hoya sevA ajanI mahulatAvANI yA pradeza che. "pAsaMDa bahule" yA / bhithyAvAhIgonI nyAM mahulatA cheove| A pradeza che. "kivaNa bahule" yAnnAnI yAM mahulatA che / yA pradeza che. "vaNImaga bahule" yAyanI lyAM mahulatA hai sevA A jambudvIpaprajJaptisUtra "
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprakSaptisUtre lam 'Itibahule' itivahulam-ItayaH-ativRSTayanAvRSTi-mUSaka-zalama-zukAtyAsanna rAjAH SaDupadravAH tAbhirvahulam 'mAribahule' mAri bahulam mArayo vicikAdayaH, tAbhirbahulam 'kuvuThibahule' kuvRSTibahulaM kuvRSTayaH-kutsitAH karSakajanAnabhilapaNIyA vRSTayo varSAstAbhirbahulam, 'aNAvuTTibahule' anAvRSTibahulam-anAvRSTayaH-varSaNasyAbhAvAH tAmibahulam 'rAyabahule' rAjabahulam rAjAnaHAdhipatyakartAro janAstairbahulam 'rogabahule' rogabahulam rogAH-vAta-pitta-kapha viSamatAjanyAH jvarAdayastairbahulam , 'saMkilesabahule' saMklezabahulaM-saMklezAH-zArIrikamAnasikAsamAdhayastairbahulam 'abhikkhaNaM abhikkhaNaM' abhIkSNamamIkSNam vAraMvAram 'saMkhohabahule' saMkSobhabahulam saMkSobhAH prajAnAM daNDapAruSyAdinA cittavaikalyAni taivabahulam itthaM svarUpataH pradarya samprati pramANata Aha-'pAINayaDINAyae' prAcInapratIcInA''yataM prAcInapratIcInayoH pUrvapazcimadizoH, AyataM dIrgham atra prAk pratyakchabdAbhyAM svArthe khaH pratyayastasyenAdezaH sa ca khaH, janoM kI jahAM para bahulatA hai aisA hai "Iti bahule' mArI bahule kubuTThi bahule aNAbuTThi bahule rAyabahule roga bahule saMkIlesa bahule" ativRSTi anAvRSTi mUSika zalabha zuka evaM atyAsannarAjA ye chaha ItiyAM hotI haiM ina chaha ItiyoMko upadravoM ke bahulatA jahAM para hai aisA hai inakI bahulatA bharata aura airavata kSetrameM hI hotI hai, mArI haijA Adi ko hai bahulatA jisameM aisA hai karSakakisAna janoM ko anabhilaSaNIya varSAkI bahulatA jisame hai aisA hai anAvRSTi varSA ke abhAva kA jahAM prAyaH sadbhAva hai aisA hai adhipatitva karane vAle rAjA jano kI jahAM para bahulatA hai aisA hai vAta pitta kapha kI viSamatA janya rogoM kA sadbhAva jahAM para hai aisA hai zArIrika aura mAnasika asamAdhiyoM ko bahulatA jahAM para hai aisA hai 'abhikkhaNaM abhikkhaNaM saMkhoha vahule pAINapaDINAyae udINadAhiNaM vityiNNe uttarao paliaMka saMThANa saMThie' aura nirantarabAra bAra jahAM para prajA janoM ke cittako kSu mata karane vAle daNDakI kaThoratAe~ pradeza cha. "Iti bahule, mAri bahule, kubuTThI bahule. aNAvuddhi bahule rAya bahule, roga bahule, saMkilesabahule" mati vRSTi, nAvRSTi, bhUSa, uaH, zu tebhara matyAsanna rAjAo Ama 6 Itio hoya che. A 6 ItionA upadranI jemAM bahulatA che e A bharata pradeza che. eravata pradezamAM paNa evuM ja thAya che. mAri-kolerA vagere jayAM vizeSa rUpamAM thAya che e A pradeza che. karSaka-kheDUte nA mATe anicchita varSo jayAM thatI rahe che ane A pradeza che anAvRSTi-varSAnA abhAvane jayAM prAyaH sadabhAva che eve A pradeza che. adhipatitva karanArA rAjAonI jayAM bahalatA che e A pradeza che. vAta, pitta, kaphanI viSamatAthI jayAM roge vadhAre paDatA phATI nIkaLe che e A pradeza che. zArIR, ane mAnasi samAdhAnI satata yo cha mevA mA pradeza cha. "abhi kkhaNa 2 saMkhohabahule, pAIpaDINAyae udoNadAhiNavitthipaNe uttarao paliaMka saMThANa saMThie" mana nita2-cAra vA2 yA janAnAyittane 408 maapnaa| unI-zikSAnI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam AtvAt evam 'udINa dAhiNavitthiNe' udIcIna dakSiNavistIrNam uttara-dakSiNadizo vistArayuktam, tadeva saMsthAnato varNayati- 'uttarao' uttarataH - uttarasyAM dizi 'paliyaM saMThANasaMThie ' 61 palyaGkasaMsthAnasaMsthitaM=paryaGkAkArasaMsthitam, 'dAhiNao ' dakSiNataH - dakSiNasyAM dizi 'ghaNupi saMThIe' dhanuSpRSTha saMsthitaM - dhanuSaH pRSTha pAzcAtyabhAgastasyeva saMsthitaM - saMsthAnaM yasya yadvA-dhanuSaH pRSThamiva saMsthitaM yat tattathA, tathA 'tidhA' tridhA - tribhiH prakArai spRSTaM - pUrvakoTayA 'lavaNasamudde' pUrva lavaNa samudra, dhanuSpRTena dakSiNalavaNa samudram aparakoTacA pazcimalavaNasamudraM, 'puTThe, prAptam / iha dhAtUnAmanekArthatvAt spRzeH prAptyarthaH, kattariktaH tena karmaNi dvitIyA / tathA 'gaMgAsiMdhuhiM' gAsindhubhyAM 'mahANaIhi' mahAnadIbhyAM 'vepaDUDheNa ya'vaitADha yena ca ' paccaeNa' parvatena' chanbhAgapavibhatte' SaDbhAgapravibhaktaM - pabhirbhAgaiH pravibhaktaM maujUda haiM; aisA yaha bharata kSetra hai, yaha bhAta kSetra pUrvase pazcima taka lambA hai, aura "udINadAhiNavitthipaNe" uttara se dakSiNataka cauDA hai / 'uttarao" yaha bharatakSetra uttaradizA meM "paliyaMka saMThANasaMThie" palaMga kA jaisA saMsthAna- AkAra hotA hai vaise AkAra vAlA hai. "dAhiNao ghaNupiTThasaMThie " dakSiNa dizA meM dhanuSapRSTha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaise saMsthAna vAlA ho gayA hai. yaha "tighA lavaNasamudaM puTTe" bharata kSetra tIna prakAra se lavaNa samudra ko chU rahA haiM- pUrvakoTi se pUrvalavaNa samudra ko, dhanuSpRSTha se dakSiNa labaNa samudra ko aura apara koTi se pazcimalavaNa samudra ko / isa taraha se yaha tIna prakAra se labaNasamudra ko chU rahA hai "gaMgA siMdhUhiM mahANaIhiM veaDDheNa ya phavaraNa chanbhAgapavibhatte jaMbuddIva daMva Nayau sayabhAge paMca chavose joyaNasae chacca egUNavIsaimAe joyaNassa vikkhaMbhega" yaha bharata kSetra gaMgA aura sindhu ina do mahAnadiyoM se aura vijayArdha parvata se vibhakta huA 6 khar3oM kaThAratA jayAM vidyamAna che. eve A pradeza che. A bharatakSetra pUrvathI pazcima sudhI lAMbu che. mane "udoNadAhiNavitthiNNe" uttarathI dRkSiNa sudhI hotu N che. "uttarao" mA bharata kSetra uttara dvizAbhAM "paliaMkasaM ThANasaMThie" pasaMga nevu saMsthAna (bhADA2) hoya che vA mAravAr3a che "dAhiNao dhaNupiTTa saThie: ' dRkSiNa dizAmA dhanuSa pRSThanu meSu saMsthAna hoya che tevA saMsthAnavAyuM tha ga che. A "tidhA lavaNasamudde puDhe " bharatakSetra traNa rIte lavaNa samudrane spazI rahyuM che. pUrvI keTathI pU lavaNa samudrane dhanu. pRSThathI dakSiNa lavaNa samudrane ane aparakeTithI pazcima lavaNa samudrane A spazI rahyuM he grAma yAtrA jAnumethI sava! samudrane spazI radhuM che. "gaMgA sidhUhi mahAhave aDDheNa ya paravapaNa chanbhAgapavibhatte jaMbuddIcadova Nauya saya bhAge paMca chabbo se joyaNasae chacca pagUNabIsa bhApa joyaNassa vikkhaMbheNa " mA lastakSetra gaMgA yAne siMdhu se banne mahAnadIethI ane vijayA pa`tathI vibhakta thaIne cha khaDAthI yukta thaI gayela jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ waanwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww jambUdvIpaprajJaptisUtre khaNDitam , uttarasyAM dizi khaNDatrayaM dakSiNasyAM dizi ca khaNDatrayamiti SaDdhA khaNDitamiti bhAvaH / idaM ca bharatakSetram jambU dvIpasyaikadezabhUtaM tadidam AyAmaviSkambhato jambU dvipasya katitame bhAge bhavati ? iti jijJAsAnivRttyarthamAha-'jaMbu dIva dIvaNauyasayabhAge, ityAdi / tadidaM bharatakSetra 'jaMbuddIva dIvaNauyasayabhAge' jambUdvIpa dvIpa navatizatabhAge-jambUdvipanAmako yo dvIpastasya yo navati zatabhAgo-navatyadhikaikazatatamo bhAgastatra vartate, jambUdvIpApekSayA AyAmaviSkambheNedaM navatyadhikaikazatabhAgato nyUnamiti bhAvaH / nanu jambUdvIpApekSayA bharatakSetraM navatyadhikaikazatabhAgato nyUnamiti paryavasitaM, tarhi bharatakSetrasyAyAma viSkambhataH pramANa kiyad bhavati ? iti jijJAsAyAmAha-'paMcachabbIse', ityAdi / idaM bharatakSetraM 'paMca chanvIse' paJcaSaiviMzaM 'joyaNasae' yojanazatam-paiviMzatyadhikAni ekazatayojanAni vAlA ho gayA hai. isakA vistAra 526 6/19 yojana pramANa hai. arthAt jambUdvIpa ki jisakA viSkambha 1 eka lAkha yojana kA hai usake 190 Tukar3e karane para bharata kSetra kA vistAra 190 vAM TukaDA ke rUpa meM AtA hai. aura vaha 190 vAM TukaDA 526 6/19 rUpa par3atA hai. yaha isa prakAra se samajhanA cAhie jambUdvIpa lambAI caur3AI meM 1 lAkha yojana kA kahA gayA, 1 eka lAkha meM 190 kA bhAga dene para 526 Ate haiM aura nIce 60 bacate haiM, aba 60 ko 10 se bhAjita karane para 6 Ate haiM, bhAjaka rAzI jo 190 hai use bhI 10 dasa se bhAjita karanepara 19Ate haiN| isa taraha karane se "paMca chavIse joyaNasae chacca egUNavIsaibhAe joyaNassa,' yaha sUtrakAra kA kathana spaSTa ho jAtA hai / ___ zaMkA--jambudvIpa ke 190 ve bhAgarUpa yaha bharata kSetra hai isameM yukti kyA hai-suno-isa viSaya meM yukti yaha hai-bharata kSetra kA 1 eka bhAga hai isakI apekSA dviguNita vistAravAlA hone se himavat parvata ke do bhAga hai, isakrama se pUrva pUrva kI apekSA dUne 2 vistAre vAle che. A vistAra para6 6/19 jana pramANa che. eTale ke jaMbudvIpa ke jene viSka 1 lAkha jana jeTaluM che tenA 190 kakaDA karavA thI bharata kSetra ne vistAra 190 mA kakaDA jeTale thAya che. ane te 190 me kakaDe para6 6/19 jeTalo thAya che. je bUdvIpa laMbAI ceDAImAM 1 lAkha jana pramANa che. 1 lAkhamAM 190 ne bhAgAkAra karavAthI pa26 Ave che ane zeSa 60 vadhe che. have 60 ne 10 bhAjita karIe te 6 Ave che. bhAjaka rAzi je 180 cha tene 5 10 lita zata 18 mAve che. 2 // pramANe 42vAthI "paMcachabbIse joyaNasae chacca egUNa vIsaibhAe joyaNassa" mA sUtrA2 nu' 4thana 25Ta tha ya che. zaMkA-jabUdvIpanA 190 mA bhAga rUpe A bharatakSetra che. AmAM yukita zI che ? sAMbhaLo A saMbaMdhamAM yukita A pramANe che ke bharatakSetrano 1 bhAga che, tenI apekSA dviguNita vistAravALe hovAthI himavat parvatanA be bhAga che. A kamathI pUrvanI apekSA bamaNA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam 'chacca egRNavIsaibhAge' SaTca ekonaviMzatibhAgAn 'joyaNassa' yojanasyaekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya SaDbhAgAMzca -- vikkhaMbheNaM 'viSkambheNa-vistAraNa idamAyAmasyApyupalakSaNam. AyAmena-dairyeNa ca bhavatIti / bharatakSetrasyedamAyAmaviSkambhamAnamanayA dizA'vagantavyam / tathAhi-jambUdvIpo hi AyAmaviSkambhato lakSayojanapramANaH / ayamaGkarAzi navatyAdhikaikazatasaMkhyakena rAzinA bhAjitaH, labdho' rAziHSaiviMzatyadhikapazcazatAni (526) bhAjyarAzito'vaziSTaH paSTirUpo'GkarAziH / ayaM dazabhirapahato labdhaH SaDrUpo'GkarAziH / bhAjakarAzizca navatyadhikaikazatarUpaH / ayamapi dazabhirapahato labdha ekonaviMzatirUpo'GkarAziH / anayA rItyA 'pazcachavvIse joyaNasae chacca egaNavIsaibhAe joyaNassa" iti saMgamanIyam / / ___ nanu bharatakSetraM jambU dvIpasya navatyadhikaikazatatamabhAge vartate iti yaduktaM tatra kA yuktiH ? iticeta, ucyate-bharatakSetrasyaiko bhAgaH, tadepekSayA dviguNatvAd himavato dvau bhAgau, evaM krameNa pUrvapUrvApekSayA uttarottarasya dviguNatvAt haimavata kSetrasya catvAro bhAgAH mahAhimavato'STau bhogAH harivarSasya SoDaza bhAgAH niSadhasya dvAtriM zad bhAgaH, sarvasaMkalanayA jAtAH triSaSTirbhAgAH / ete bhAgA merodakSiNataH / evaM meroruttarato'pi triSaSTirbhAgAH / ubhayasaMkalanayA jAtAH SaddhiMzatyadhikaikazatabhAgAH / videhavarSasya tu catuSpaSTirbhAgAH ityeiteSAM pUrvarAzau nikSepe jAtA navatyaghikaikazatabhAgAH iti bharatakSetraM jambU dvIpasya navatyadhikaikazatatamabhAga vartate iti yaduktaM tatsamIcInameveti / hote jAne se haimavata kSetra ke 4 bhAga ho gaye haiM, mahAhimavAn parvata ke 8 bhAga haiM harivaSa ke 16 bhAga ho gaye hai, niSadhaparvata ke 32 bhAga hai, ye saba bhAga joDane para 63 hote hai ye 63 bhAga meru ko dakSiNadizA ko ora vartamAna kSetra aura parvatoM ke haiM isI taraha ke bhAga meru kI uttara- dizA meM vartamAna kSetra aura parvatoM ke hai. ina donoM ke bhAgo kA jor3a 126 AtA hai. videha kSetra ke 64 hai. so ye 64 bhAga126 meM jor3ane para 190 bhAga hote haiM, isa taraha yaha bharata kSetra jambUdvIpa ke 190 veM bhAga rUpa hai yaha vAta spaSTa ho jAtI hai| bamaNA vistAra cakata hovAthI haimavatakSetranA cAra bhAge thaI gayA che. mahA himavAna parvatanA bhAga che. rivarSanA 1 8 bhAge thaI gayA che. niSadha parvanA 32 bhAge che. A sarva bhAgane saravALe kavarAthI 63 thaI jAya che. A 63 bhAge merunI dakSiNa dizA tarapha vartamAna kSetra ane parvatanA che. A jAtanA bhAgo merunI uttara dizAmAM vartamAna kSetra ane parvatonA che. A banne bhAgono saravALo 126 thAya che. videhakSetranA 64 bhAgo che. te A 64 bhAge 126. mAM umeravAthI 190 bhAga thAya che. Ama A bharatakSetra jaMbUhipanA 10 mA bhAga rUpa che. A vAta spaSTa thaI jAya che, bharatakSetranA gaMgA siMdhu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atha 'gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM vaitADhyaparvatena SaDbhAgapravibhaktam ityuktam tatra vaitAThyaparvataH kiM svarUpaH ? iti jijJAsAyAM tatsvarUpaM nirUpayitumAha-'bharahassa NaM vAsassa' ityAdi / 'bharahassa NaM vAsassa' bharatasya khalu varSasya-kSetrasya 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge-atyantamadhyadezabhAge 'ettha NaM veyaDDe NAma pavvae paNNatte' atra iha khalu vaitADhayo nAma parvataH prajJaptaH / 'je Na' yaH vaitAThyaH parvataH khalu 'bharahaM vAsaM duhA' bharataM varSa dvidhA-dvAbhyAM prakArAbhyAmanupadaM vakSyamANAbhyAM 'vibhayamANe' 2, vibhanan vibhajana-vibhaktaM kurvan kurvan 'ciTThai, tiSThati-vartate 'taM jahA' tadyathA 'dAhiNaddha bharahaMca' dakSiNAI bharataMca 'uttaraddhabharahaMca' uttarArddhabharataM ceti / sU 10 // ___ tatra prathamamAsannatvena dakSiNArddhabharatavarSasthAnaM varNayati mUlam-kahi NaM bhaMte jaMbuddIve dIve dAhiNaddhe bharahe NAmaM vAse paNNatte goyamA ! veyaDDhassa pavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamudassa utareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM paccatthimalavaNasamudassa puratthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaddhabharahe NAmaM vAse paNNatte pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthiNNe addhacaMdasaMThANasaMThie tihA lavaNasamudde puDhe gaMgA siMdhUhi mahANaIhiM tibhAga pavibhatte doNi advatIse joyaNasae tiNNi ya egUNavIsaibhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA bharata kSetra ke gaMgA sindhu nadiyoM se aura vaitADhya parvata se 6 khaMDa ho gaye haiM aisA jo kahA gayA hai so vaitADhya parvata kA kyA hai ! isa jijJAsA ko zAnta karane ke nimittasUtrakAra usakA svarUpa pratipAdana karate hai 'bharahassa Na vAsassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM beyaDDhe NAmaM pavvae paNNatte je NaM bharahaM bAsaM duhA vibhayamANe2 ciTThai" vatADhya parvata bharata kSetra ke bilakula madhyabhAga meM par3A huA hai. isane bharata kSetra ko do vibhAgoM meM vibhakta kara diyA hai ve usake do vibhAga dakSiNArddhamarata aura uttarArddha bharata hai // 10 // nadIothA ane vaitADhya parvata thI cha khaMDera thaI gayA che. Ama je kahevAmAM AvyuM che te vaitADhaya parvata viSe zuM che A jijJAsA ne zAMta karavA mATe sUtrakAra tenA 2135nu pratipAhana 42di cha / 'bharahassaNa vAsassa bahumajjhadesabhAe patthaNa veyaDUDhaM nAma pavvara paNNatte je Na bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe 2 ciTThaha" vaitADhaya parvata bharata kSetranA ekadama madhyabhAgamAM Avela che. A parve te bharatakSetrane be bhAgamAM vibhakta karela che, ane te be vibhAgo dakSiNAddha bharata ane uttarAddha bharata che. 11 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA- sU. 11 dakSiNArthabharatanirUpaNam lavaNasamudaM puTThA purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamuda puThThA, paJcathimillAe koDIe paccathimillaM lavaNasamudaM puTThA Nava joyaNasahassAiM sattaya aDayAle joyaNasae duvAlasa ya egRNavIsaibhAe joyaNassa AyomeNaM tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM Nava joyaNasahassAiM sattacchAvaDe joyaNasae ikkaM ca egUNavIsaibhAge joyaNassa kicivisesAhie parikkheveNaM paNNatte / dohiNaddha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA ! bahasamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNIhiM taNehiM uvasobhie, taM jahAkittibhehi ceva akittimehiMceva / dAhiNaddhabharaheNaM bhaMte vAse maNuyANaM kerisae AyorabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamo ! te NaM maNuyA bahusaMghayaNA bahusaMThANA bahuuccatta pajjavA bahu Au pajjavA bahUI vAsAiM AuM pAleti. pAlittA appegaiyA nirayagAmI appegaiyA tiriyagAmI appegaiyo maNuyagAmI appegaiyA devagAmI appegaIyA sijhaMti bujhaMti muccaMti pariNivvAyaMti savvadukkhANamaMtaM karei ||suu011|| chAyA--kya khalu bhadanta ? jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddhabharataM nAma varSa prAptam ?, gautama ! vaitADhyasya parvatasya dakSiNe dakSiNalavaNasamudrasya uttare paurastyalavaNasamudrasya pAzcAtye pAzcAtyalavaNasamudrasya paurastye atra khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha bharata nAma varSa prajJaptam, prAcInapratIcInAyatam udIcInadakSiNavistIrNam arddhacandrasaMsthAnasaMsthitaM tridhA lavaNasamudraM spRSTaM, gaGgA sindhubhyAM mahAnadIbhyAM tribhAgapravibhaktaM dve aSTAtriMzaM yojanazataM trIMzcaikonaviMzatibhAgAna yojanasya viSkambheNa / tasya jIvA uttare prAcIna pratIcInA''yatA dvidhA lavaNasamudraM spRSTA paurastyayA koTayA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTA pAzcAtyayA koTacA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTA / nava yojana sahasrANi sapta ca aSTa catvAriMzAni yojanazatAni dvAdaza ca pako vatibhAgAn yojanasya AyA. mena, tasyAH dhanuspRSTa dakSiNe nava yojanasahasrANi sapta SaT SaSTayadhikAni yojanazatAni eka caikonaviMzati bhAgAnU yojanasya kiciMdvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptam / dakSiNAddha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bharatasya khalu bhadanta ! varSasya kIdRzakaH AkAbhAvapratyavatAraH prazaptaH 1 gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmaka; AliGgapuSkara iti vA yAvad nAnAvidha paJcavarNairmaNibhiH tRNairupazobhitaH tadyathA-kRtrimaizcaiva akRtrimaizceva / dakSiNAddha bharate khalu bhadanta ! varSe manujAnAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH, gautama ! te khalu manujAH bahusaMhananAH bahusaMsthAnAH bahUJcatvaparyavAH bahvAyuH paryavAH bahuni vANi AyuH pAlayanti, pAlayitvA apyekake nirayagAminaH apyekake tiryaggAmitaH apyekake manujagAminaH apyekake devagAminaH apyekake sidhyanti budhyante mucyante parinirvAnti sarva duHkhAnAmantaM kurvanti ||suu011|| TIkA-'kahi NaM bhaMte' ityAdi / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbUddovedove dAhiNaddhe bharahe NAma vAse paNNatte' jambUdvIpe dvIpe kva-kasminpradeze khalu dakSiNA bharataM nAma varSe prajJaptam ? iti gautamena pRSTo bhagavAMstaM sambodhayannAha-goyamA veyaDDhassa pavvayassa dAhiNeNaM' he gautama ! vaitAvyasya parvatasya dakSiNe-dakSiNadigmAge 'dAhiNa lavaNasamudassa uttareNaM' dakSiNalavaNasamudrasya uttare uttaradigbhAge 'purathimalavaNasamudassa' paurastyalavaNasamudrasya-pUrvadigbhavalavaNasamudrasya 'paccatthimeNaM' pazcime pazcimadigvAge 'paccatthimalavaNasamudassa' pAzcAtyalavaNasamudrasyapazcimadigbhavalavaNasamudrasya 'purathimeNaM' paurastye-pUrvadigabhAge 'etthaNaM' atra-asmin dakSiNAI bharata kahAM para hai ? isakA kathana"kahiNaM bhaMte ! jambUddIve dIve dAhiNaddhe' ityAdi / TIkArtha- he bhadanta ! jambUdvIpa nAma ke isa dvIpa meM dakSiNArdha "bharahe" bharata 'NAmaM bAse" nAma kA kSetra "kahiNaM paNNatte" kisa sthAna para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- "goyamA ! veyagussa pavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamudassa uttareNaM pura sthimalavaNa samudassa paccatthimeNaM paccatthimalavaNasamudassa purasthimeNa" he gautama ? vaitADhya parvata kI dakSiNadizAmeM dakSiNadigvartI lavaNa samudra kI uttara dizA meM, pUrvadigpartI lavaNasamudra kI pazcimadizA meM evaM pazcimadigvartI lavaNasamudra kI pUrvadizA meM "etthaNaM dakSiNAddha bharata kyAM Avela che ? A viSe kathana - 'kahiNa bhaMte jaMbuddIve dIve dAhiNaddhe'-ityAdi suutr-11|| TI-- mahanta dI5 nAma mAdvIpamA dakSiNAddha "bharahe NAma vAse" bharata nAma kSetra "kahiNa paNNatta" 4yA sth|| 52 mAvasa cha. mAno vAmamA prabhu he "goyamA ! veyaDaDhassa pavvayassa dAhiNeNa dAhiNa lavaNa samudassa uttareNa purasthima lavaNa samadadassa paccatthimeMNaM paccatthima lavaNasamudassa purathimeNa" gautama! vaitAdaya patanI dakSiNa dizAmAM dakSiNadiatI lavaNa samudranI uttara dizAmAM, pUrvavatI lavaNuM samudranI pazcimadizAmA bhane pazcimati 15 samudranI pUrva dizAmA "ettha NaM jamSadIve dIve jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 11 dakSiNArthabharatavarSanirUpaNam pradeze khalu jaMbudIvedIve' jambUdvIpe dvIpe 'dAhiNaddha bharahe NAma vAse paNNatte' dakSiNAddhabharataM nAma varSa prajJaptam / tacca pAINa paDINAyae' prAcInapraticInA''yataM pUrvapazcimayo dizo rAyataM-dIrgham, 'udINadAhiNavitthiNNe' udIcInadakSiNavistIrNam uttaradakSiNayo dizo vistIrNa-vistArayuktam 'addhacaMdasaMThANasaMThIe' arddhacandrasaMsthAnasaMsthitam - arddhacandrasya saMsthAnena-avayavasaMnivezena AkAreNa saMsthitam 'tihA' tridhA -tribhiH prakAraiH 'lavaNasamudaM puDhe' lavaNasamudraM spRSTam tathAhi AropitajyadhanustulyatayedaM pUrvakoTyA pUrvalavaNasamudraM dhanuH pRSThena dakSiNalavaNasamudraM pazcikoTayAca pazcimalavaNa samudraM spRSTamiti / tathA 'gaMgA siMdhUhi' gaGgAsindhubhyAM 'mahANaI hiM' mahAnadIbhyAM 'tibhAgapavibhatte' tribhAgapravibhaktaM-tribhirbhAgaH pravibhaktaM vibhAgIkRtam / tatraivaM bhAgatrayaM bodhyaM pUrvabhAgo lavaNasamudraM saMgatayA gaGgAmahAnadyA kRtaH, pazcijaMbUddIve dIve dAhiNabharahe NAmaM vAse paNNatte" jambUdvIpAntargata dakSiNAI bharata nAma kA kSetra kahA gayA hai; "pAiNapaDoNAyae udINadAhiNavitthipaNe addhacaMdasaMThANasaMThie" yaha dakSiNArdha bharatakSetra pUrva se pazcimataka lambA hai aura uttara se dakSiNataka caur3A hai isakA AkAra jaisA arddhacandra kA hotA hai vaisA hai. "tihA lavaNasamudaM puDhe" yaha tIna tarapha se lavaNa samudra ko sparza karatA hai, pratyaM vA jisake Upara caDhAI gaI hai aise dhanuSa ke AkAra vAlA ho jAne se yaha bharatakSetra pUrvakoTI se pUrvamalavaNa samudra ko, dhanuH pRSTa se dakSiNa lavaNasamudra ko evaM pazcima koTI se pazcimalavaNasamudra ko sparza karatA hai. "gaMgA siMghahiM mahANaIhiM tibhAgapavibhatta doNi advatIse joyaNasae tiNNi ya egUNavosaibhAge joyaNassa vikvaMbheNaM" gaMgA aura sindhunAmakI do mahA nadiyoM ke dvArA yaha tIna bhAgoM meM baTa gayA hai. pUrva lavaNasamudra meM milI huI gaMgA nadI ke dvArA pUrvabhAga isakA kiyA gayA hai, pazcimalavaNasamudra meM milI huI sindhu mahAnadI ke dvArA isakA pazcimabhAga kiyA gayA hai, tathA gaMgA aura dAhiNaddhabharahe NAma vAse paNNatte' dIpAntargata dakSiNa marata nAma kSetra havAya cha. 'pAINapaDINAyae udINadahiNavitthipaNe addhacaMdasaMThANasaMThie' mA dakSiNA bharatakSetra pUrvathI pazcima sudhI lAMbo che ane uttarathI dakSiNa sudhI paheLe che. ane AkAra bhayandrA che." tihA lavaNasamudaM puDhe / ' mAtra mAnnumethI savaya samudrana 25ze' che. pratyaMcA je dhanuSanI upara caDAvavAmAM AvI che. evA dhanuSanA AkAravALA A pradeza thaI jAya che, tethI A pUrva keTithI pUrva lavaNa samudrane dhanuH pRSThathI dakSiNa lavaNa samudrane bhane pazcimoTithA pazcimasavAra samudrane 25 cha. "gaMgAsidhUhi mahANaI hi tibhAga pavibhate doSiNa mahatIse joyaNasae tiNNiya pagUNavIsaibhAge joyaNassa vikkhameNaM" gagA ane siMdhu nAmaka be mahAnadIo vaDe A traNa bhAgomAM vibhakta thayela che. pUrva lavaNa samudramAM maLatI gaMgAnadI vaDe Ane pUrva bhAga jude thAya che pazcima samudramAM maLatI sidhu mahAnadI vaDe Ane pazcima bhAga judo tarI Ave che. temaja gaMgA ane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bhAgo lavaNasamudraM saMgatayA sindhu mahAnadyA kRtaH madhyamabhAgo gaGgAsindhukRta iti / atha viSkambhamAha-'donni aTThatIse' ityAdi dve aSTAtriMze 'joyaNasae' yojanazate =aSTAtriMzadadhikAni dvizatayojanAni, 'tiNi ya egUNavIsaibhAge joyaNassa' trIn ekonaviMzatibhAgAna yojanasya-ekonaviMzatibhAgavibhaktasyaikasya yojanasya trIn bhAgAMzca 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa vistAreNa prajJaptamiti / atha dakSiNArddhabharatasya jIvAM nirUpayati-'tassa jIvA' ityAdi / 'tassa jIvA' tasya -dakSiNArddhabharatasya jIvAjIveva-dhanuryeva jIvA-dhanurdhyA''kAraH kSetravibhAgavizeSaH 'uttareNaM' uttare-uttaradigbhAge 'pAINapaDINAyayA' prAcInapratIcInA''yatA pUrvapazcimayodizArdairghAyuktAH 'duhA' dvidhA dvAbhyAM prakArAbhyAM 'lavaNasamuI puTThA' lavaNasamudra spRSTA tatra 'purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThA' paurastyayA-pUrva digbhavayA koTyA agrabhAgena paurastyaM-pUrvadigbhavaM lavaNa samudra spRSTA 'paccathimillAe koDIe paccasthimillaM lavaNasamudaM puTThA' pAzcAtyayA-pazcimadigbhavayA koTayA-agrabhAgena pAzcAtyaM-pazcima digbhavaM lavaNasamudraM spRSTA / adha jIvAyAH pramANamAha--' navajoyaNa sahassAI' ityAdi / 'NavajoyaNa sahassAi, nava yojana sahasrANi-nava sahasra yojanAni 'sattaya aDayAle joyaNasae' sapta ca aSTacatvAriMzadyojanazatAni-aSTacatvAriMzadadhikAni saptazatayojanAni, duvAlasa ya egUNavIsaibhAe joyaNassa AyAmeNaM' sindhu ina donoM nadiyoM ke dvArA isakA madhyabhAga kiyA gayA hai. 'donI atRtIse joyaNasae tiNNi ya egUNa vIsaIbhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM" isa dakSiNAdha bharatakSetra kA vistAra 238 -yojana kA hai, "tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM pudrA" usa dakSiNArddha bharatakI jIvA-dhanuSa ko jyAke jaisA kSetra vibhAgavizeSa uttara dizA meM pUrva se pazcimadizAtaka lambI hai aura do prakAra se lavaNa samudra ko chU rahI hai| pUrvadizAkI koTi se pUrvadizA ke samudra ko chUtI hai, aura pazcima dizA kI koTI se pazcima dizA ke samudra ko chUti hai / jIvA kA pramANa kathana-"NavajoyaNasahassAiM sattaya aDayAle joyaNasae duvAlasa ya egUNa vIsaibhAe joyaNassa AyAmeNaM" 9748 - sindhu mA bhanna nhii| 43 maane| madhya bhAga ya jaya che. "donni aTThatose joyaNasae tiNNiya egUNa vIsaIbhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM" mA kSiya bharatakSetramA vistA2 238.3 2 cha. "tassa jIvA uttareNa pAINa paDINAyayA duhA lavaNa' samaI puTThA". kSiA bharatanI 2011-dhanuSanI yA nA kSetra vibhAgavizeSa-uttara dizAmAM pUrvathI pazcima dizA sudhI lAMbI che ane be rIte lavaNa samudrane spazI rahI che. pUrva dizAnI koTithI pUrva dizAnA samudrane ane pazcima dizAnI kariMthI pazcimadizAnA samudrana 152 // 24ii che. pAnA prabhAra viSa 4thana:- 'NavajoyaNasahassAI sattaya aDayAle oyaNasae duvAlasa ya egUNavIsai bhAe joyaNassa AyAmeNaM" 6748 hai yA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 11 dakSiNArthabharatavarSanirUpaNam dvAdaza ca ekonaviMzatimAgAna yojanasya-ekonaviMzatibhAgavibhaktasya ekasya yojanasya dvAdazabhAgA~zca sA jIvA AyA mena-dairyeNa prajJaptA itthaM jIvAyAH svarUpaM pramANaM cAbhidhAya samprati dhanuSpRSThapramANamAha-'tIse, ityAdi / 'tIse ghaNu puDhe dAhiNeNaM' tamyA jIvAyAH dakSiNe-dakSidigbhAge dhanuSpRSThaM =dhanuSpRSThA''kArakSetravizeSo 'Nava joyaNa sahassAi' navayojanasahastrANi-navasahastrayojanAni 'sattacchAvaDe joyaNasae, saptaSaTSaSTi yojanazatAni-SaT SaSTayadhikAni sapta zatayojanAni 'ikkaM ca egUNavIsai bhAge joyaNassa' ekaM ca ekonaviMzatibhAgaM yojanasya 'kiMci visesAhie' kicid vizeSAdhikam -ekonavizatibhAgavibhaktasya yojanasya kiMcidvizeSAdhikam ekaM bhAgaM ca 'parikakheveNaM' parikSepeNa paridhinA 'paNNate' prajJaptam / atha dakSiNArddhabharatasvarUpaM praznAttarAbhyAM nirUpayitumAha --'dAhiNaddhe' tyAdi, 'dAhiNabharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte , he bhadanta ! dakSiNA mastasya varSasya kSetrasya khalu kIdRzakA-kIdRzaH ? AkArabhAva pratyavatAraH-AkArasya-svarUpasya bhAvAH --paryAyAH AkArabhAvAsteSAM pratyavatAra:prakaTIbhAvaH prajJaptaH, dakSiNArddhabharatasya varSasya kIdRzaH svarUpavizeSa -iti bhAvaH' iti gautamena pRSTo bhagavAnAha-'goyamA' ! 'he gautama ! dakSiNArddha bharatasya 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' bahusamaramaNIyaH bahusamaH -- atyanta samataloDa yojana kA pramANa jIvA kA lambAI ko apekSA se hai, dhanuSpRSTha ke pramANa kA kathana-"tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM NavajoyaNasahassAI sattacchAvaTe joyaNasae ikkaM ca egUNavImaibhAge joyaNassa kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte" usa jIvA kA dhanuSpRzTha nau hajAra sAta so 66 yojana aura eka yojana ke 19 bhAgoM meM se kucha adhika eka bhAga hai yaha paridhi kI apekSA dakSiNArdha bharata ke svarUpa kA kathana--"dAhiNaddha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta ! dakSiNArdhabharatakSetra kA svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isa prakAra se jaba gautama svAmI ne prabhu se pUchA-taba prabhu ne unase kahA'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jahAnAmae AliMga pukkharei vA jAva NANAprabhAvAnumAnI apekSA cha. dhanuSyanu pramANa-thana-"tIse dhanupuDhe dAhiNeNaM NavajoyaNa sahassAI sattacchAbaDe joyaNasae IkaM ca emUNavIsaibhAge joyaNassa kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte' te lAnu dhanu504 6 ra 7 se 16 yAna ane eka cIjananA 19 bhAgamAMthI kaMIka vadhAre eka bhAga jeTaluM che. A paridhinI apekSAe che dakSiNArdha bhAratanA svarUpanuM kathana "dAhiNaddha bharahassa Na bhaMte vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" bhadaMta ! dakSiNArdha bharata kSetranuM svarUpa kevuM kahevAya che. A pramANe jyAre gautame prabhune prazna - tyAre prabhume tabhane vAma mAtai Bghu "goyamA ! vahusamaramaNijje bhUmi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ta eva ramaNIyaH sundaraH bhUmibhAgaH prajJaptaH ' se jahAnAmae, sa yathAnAmakaH - AliGgapuSkara iti vA tatra 'AliMgapukkhare vA' AliGgapuSkaraH - mRdaGgamukhapuTaH" iti zabdaH svarUpanirdeze vA zabdo vikalpe, mRdaGgamukhapuTavad - bahusamaramaNIyaityarthaH / yAvacchabdena -- AliGgapuSkara iti vA ityantaM rAjaprazrIyasUtrasya paJcadaza sUtrAdAra bhyaikonaviMzatitamasUtrastha nAnAvidha paJcavarNaiH ityantaH pUrvaM yAni padAni tAni sakalAni saMgrAdyANi / tadarthazca tatraiva matkRtAyAM subodhinITIkAyAM draSTavya iti / tathA 'NANAvihapaMcavaNNehiM' nAnAvidhapaJcavarNaiH anekaprakArakapaJcavarNai 'maNIhi tarhi uvasobhie' maNibhistRNaizca upazobhita iti / etAni padAni tadarthazca kIdRzastairmaNibhistRNaissa bhUmibhAga upazobhita iti jijJAsAyAmAha 'taM jahA' tadyathA 'kittimehiM ceva' kRtrimaiH zilpikarSakAdiprayoganiSpannaiH 'akittimehiceva' akRtrimaiH ratna khanau bhUmau ca svataH saMjAtairiti / 70 viha paMca vaNNehi maNIhiM taNehiM upamobhie - taM jahA kittimehiM ceva akittimehiceva" he gautama ! dakSiNArddha bharata kA bahusamahone se bhUmibhAga ramaNIya kahA gayA hai. vaha aisA hai jaisA ki AliGga- mRdaGga kA mukhapRSTa hotA hai, yahA~ para iti zabda svarUpabahusama nirdeza meM aura "bA" zabda vikalpa meM prayukta huA hai. yahA~ yAvat zabda rAjapraznIya sUtra ke "AliMgapukkhare " isa 15veM sUtra se lagAkara 19 ve sUtra ke " nAnAviha paMcavaNNehiM" yahA~ taka ke pATha meM jitane bhI pada Aye haiM ve saba yahA~ gRhIta kiye gaye haiM ina samasta padoM kI vyAkhyA vahIM para maine usakI subodhinI TIkA meM kara dI hai - ataH vahIM se yaha saba kathana jAnalenA cAhie vahA~ para kA jo aneka prakAra ke paMcavarNoM vAle maNiyoM se aura tRNoM se bhUmibhAga upazobhita kahA gayA hai so ye maNi aura tRNa kRtrima zilpiyoM dvArA evaM karSakoM dvArA prayoga se niSpanna hue bhI hai / bhage paNNatte se jahAnAmapa AliMgapukkhareIvA jAva NANAviha paMcavaNNehi maNihi tahiM usobhae taMjahA kittimehi ceva akittimehi ceva ' he gautama | dakSiNAddha lastanA bhUmibhAga bahusama heAvAthI ramaNIya lAge che. te AliMga mRdaMganA mukha pRSTha jevA bahu sama che. ahI Iti zabda svarUpa nirdezamAM ane vA' zabda vikalpa mATe prayukta thayela che. ahIM yAvat zabdathI rAmapraznIya sUtranA "AliMga pukkhareI vA" A 15 mA sUtrathI bhAMDIne hA sUtranA 'nAnAviha paMcavaNNehiM" aDDI sudhInA pAThamA bheTalA pahI yAvesa che, te sarve ahIM gRhIna thayelA che. A sarva padonI vyAkhyA meM tyAMja tenI sumedhinI TIkAmAM karI che tethI tyAMthIja A badhuM kathana jANI levuM joie. tyAMnA bhUmi bhAga je aneka prakAranA pAMca varNIvALA maNie temaja tRNAthI upaze|bhita kahevAya che. te A sa` maNi ane tRNe kRtrima zilpi vaDe temaja ka kA vaDe prayAgathI niSpanna paNa thayelA che ane akRtrima ratnakhANumAM temaja bhUmimAM svataH svabhAvathI janita paNa thayelA che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 11 dakSiNArtha bharatavarSa nirUpaNam nanu sAmAnyato bharatavarNanasUtre 'sthANu bahula' viSamabahula kaNTakabahulam ityAdi yaduktaM tena saha bahusamaramaNIyatvavarNanapare'smin sUtre vakSyamANottarArddha bharatavarNakasUtreca virodhaH AyAti viSamatvasamatya yostejastimirayoriva dharmAdharma yoriva surAsurayo vi parasparaM virodhAt ? na cArakavizeSApekSamidaM sUtradvayaM, sAmAnyato varNakabharatasUtraM tu avasarpiNyAM tRtIyArakAntAdArabhya varSazatanyUna duSpamAraka paryantarUpa prajJApaka kAlApekSamiti na virodhAvakAza iti vAcyam / maNInAM tRNAnAM kRtrimatvAkRtrima - vobhayapratipAdanenaitatsUtradvayasyApi prajJApakakAlApekSatvasyaivocityAt kRtrimamaNitRNAnAM 71 zaMkA- sAmAnya se jo bharatakSetra ke varNana karane vAlA sUtra kahA gayA hai usameM AFT kA bhUmibhAga sthANu bahula, viSamapradezabahula evaM kaNTakabahula Adi rUpa se kahA gayA hai parantu isa dakSiNA bharatakSetra ke varNa meM yahAM kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya kahA gayA hai so usa varNana isa varNana meM viSamatA aura samatA ke virodha ko lekara teja aura timira kI taraha dharma aura adharma kI taraha evaM sura aura asura kI taraha paraspara virodha spaSTa hI hai. yadi isa virodha ko haTAne ke lie aisA kahA jAve ki dakSiNArddhabharata evaM vakSyamANa uttarArdha bharata kSetra ke pratipAdaka sUtradvaya to- Araka vizeSa kI apekSA lekara kahe gaye haiM aura bharata kSetra kA jo sUtra hai vaha sAmAnyase bharatakSetra kA varNana karanevAlA kahA gayA hai so vaha avasarpiNI kAla meM tRtIya Araka ke antara se lekara varSa zatanyUna duSSamAraka paryantarUpa prajJApaka kAla kI apekSA se kahA gayA hai ataH virodha Ane kI koI bAta hIM nahIM uThatI hai| so aisA kahanA bhI ucita nahIM hai- kyoMki dakSiNArdha evaM vakSyamANa uttarArdha bharata saMbaMdhI jo sUtra haiM ve bhI maNi aura tRNoM meM kRtrimatA aura akRtrimatA ke pratipAdana se za'kA--bharatakSetranA viSe varNana je sUtramAM pahelAM karavAmAM AvyuM che temAM sAmAnyarUpamAM Ama kahevAmAM AvyuM che ke tyAne| bhUmibhAga sthANu khahula, viSama pradeza bahula temaja kaTaka bahula yukta che. paraMtu dakSiNA bharatakSetranA vanamAM tyAMne bhUmibhAga bahusabharama NIya kahevAmAM Avela che te te varNana mAM ane A vanamAM viSamatA ane samatAnA virodhane laIne, teja ane timiranI jema dharma ane adharmanI jema temaja sura ane asuranI jema paraspara virodha spaSTarIte tarI Ave che. jo A virodhanA parihAra mATe Ama kahevAmAM Ave ke dakSiNAddha bharata temaja vakSyamANa uttarA bharatakSetranA pratipAdaka sUtrarya tA Araka vizeSaNanI apekSAe kahevAmAM Avela che. ane bharatakSetra viSe je sUtra che te sAmAnyanI apekSAe bharatakSetranuM varNana karanAra che. tA A avasarpiNI kAlamAM tRtIya smArakanA atathI laine varSI zatanyUna dukhamAraka paryantarUpa prajJApaka kALanI apekSAe kahevAmAM Avela che. ethI virAdha jevI sthiti utpanna thatI nathI. teA virAdha che evuM na cAgya na kahevAya kemake dakSiNA temaja vakSyamANa uttarAdha`bharatasaMbaMdhI je sUtra che. te paNa miNa ane tRNAmAM kRtrimatA ane akRtrimatAnA pratipAdanathI prajJApaka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwmwww 72 jambUdvIpaprajJaptisUtre prajJApaka kAla eva sambhavAt ? iti cecchUyatAm sthANubahulaM viSamabahulam ityAdi sUtraM bharatasya bahusthale sthANusampannaM vaiSamyasampannaM ceti pratipAdakaM bahusamaramaNIyo bhUmibhAga" ityetatpadagarbhitaM ca sUtradvayaM bharatasya kaciddezavizeSe puruSavizeSasya puNyaphalabhogArthamatyantasamo bhUmibhAge / ramaNIyo'stItyetatpratipAdakamiti na virodha zaGkA bhoktRvaicicye sati bhogyavaicitryasya niyamena sattvAt / etena bharatavarSasyaikAnta zubhakAntAzubhamizrarUpakAlatrayAdhAratvaM sUcitam / tatraikAntazubhe kAle sabai kSetrabhAvAH zubhA eva bhavanti ekAntAzubhe kAle sarve bhAvAH azubhA eva bhavanti, mizrakAle prajJApaka kAla kI apekSA se hI kahe gaye haiM kyoMki isa prakAra ke maNyAdikoM kA sadbhAva prajJApaka kaula me hI hotA hai, uttara-bharata kSetra ke varNana meM jo "sthANubahula, viSama sthAna bahula" ityAdi rUpa se bhUmibhAga varNita huA hai, vaha bhareta kSetra ke aneka sthaloM ko lekara varNita huA hai kyoMki bharata kSetra ke kaI sthala aise haiM jo sthANu saMpanna aura viSama tAsaMpanna haiM tathA "bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai" isa taraha ke pada se garbhita jo sUtradvaya kahe gaye haiM ve yaha prakaTa karate hai ki bharatakSetra ke kisI deza vizeSa meM puruSa vizeSa ke puNyaphala ke bhogArtha atyantasama bhUmi mAga hotA hai aura vaha ramaNIya hotA hai / isa taraha ke pratipAdana meM virodha ke liye koI sthAna nahIM hai kyoMki bhoktAoM kI vicitratA se bhogya padArthoM meM vicitratA kA sadbhAva niyama se dekhA hI jAtA hai / ataH bharatakSetra kAla kI apekSA ekAntataH zubha kA bhI AdhArabhUta hotA hai azubha kA bhI AdhArabhUta hotA hai aura zubhAzubha kALanI apekSAe ja kahevAmAM Avela che. kemake A jAtanA maNi vagerene sadbhAva prajJA paka kALamAM ja thAya che. uttara-bharatakSetranA varNanamAM je sthANu bahula viSama sthAna bala vagere rUpamAM je bhUmibhAga varNita thayela che te bhArata kSetranA ghaNA sthaLone laIne vaNita thayela che. kemake bharata kSetranA aneka sthaLe evAM che ke je o sthANu saMpanna ane viSa. matA saMpanna che temaja "bahusamaramaNIyabhUmimAgavALA" che A jAtanA padothI garbhita je sUtradraya nirUpita karavA mAM AvelA che, temanAthI A prakaTa thAya che ke bharatakSetranA koI deza vizeSamAM puruSa vizeSanA puNyaphaLanA upabhegamATe atyaMta samabhUmibhAga hoya che. ane te ramaNIya hoya che. A jAtanA pratipAdanamAM virodha mATe kaI sthAna ja nathI kemake bhoktAonI vicitratAthI bhAgya padArthomAM vicitratAne sadUbhAva yathAniyama jevAmAM Ave ja che, ethI bharatakSetra kALa nI apekSAe ekAntataH zubhAdhArabhUta paNa hoya che temaja azabhAdhArabhUta paNa hoya che, tathA zubhAzubha bane rUpamAM paNa hoya che. jyAre ekAnta zabhakALa hoya che tyAre temAM jeTalAM kSetro che te sarve zubharUpa ja hoya che. ekAnta azubha kAlamAM sarva azubhaDuM ja hoya che temaja zubhAzubhamizrakAlamAM kayAMka te zubhatA rahe che jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 11 dakSiNArtha bharatavarSa nirUpaNam tu kvacicchubhAH kvaciccAzubhAH / itthaM cAtra sUtratrayamavasarpiNyAstRtIyArakAntAdArabhya varSazatanyUna duSpamArakaparyanto yo mizrakAlastadapekSayA bodhyam na tu ekAntAzubhaSaThAra kAlApekSam, tatra virodhasyAvAryamANatvAditi sarva samaJjasam / atha dakSiNArddha bharatodbhavamanuSyasvarUpaM pRcchati 'dAhiNabharaNaM bhaMte ? vAse mayA kerisa AyArabhAva paDoyAre paNNatte' he bhadanta ! dakSiNArddha bharate khalu varSe manujAnAM manuSyANAM kIdRzakaH kiM svarUpaH AkArabhAvapratyavatAraH svarUpapa prAdurbhAvaH prajJaptaH ! iti gautamena pRSTo bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! teNaM maNuyA' te khalu manujAH mAnavAH 'bahusaMghayaNA' bahusaMhananA :- bahUni anekAni vajra - RSabhanArAcAdIni saMhanAni - zarIradADharya sampAdakAsthisamUharUpANi yeSAM te tathA / tathA 'bahusaMThANA' bahusaMsthAnA: bahUni pracUrANi saMsthAnAni - camacaturasrAdi lakSaNazarIrAkRtivizeSA yeSAM te tathA, 'bahuucca tapajjavA' bahUccatvaparyavAH bahavaH anekavidhA uccatvaparyavAH uccatvasya zarIronnatatvasya paryavAH paJcadhanuH zatahastapramANAdikAH donoM kA bhI AdhArabhUta hotA hai / jaba ekAnta zubha kAla hotA hai taba usameM jitane bhI kSetra hai ve saba zubharUpa hI hote haiM ekAnta azubhakAla meM saba hI azubharUpa hI hote haiM evaM zubhAzubha mizrakAla meM kahIM para zubhatA rahatI hai aura kahIM para azubhatA rahatI hai / isa taraha sUtratraya avasarpiNI ke tRtIya Araka ke anta se lekara varSa zatanyUna duSSama Araka paryanta jo mizra kAla hai usakI apekSA se kahe gaye haiM / ekAnta azubha ArakarUpa SaSTha kAla kI apekSA se nahIMkyoMki vahA para isa prakAra ke kathana meM virodha kA AnA anivArya hai dakSiNa bhArata meM utpanna hue manuSyoM kA kathana --- 'dAhiNabharaNaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte' 73 isa sUtra dvArA gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! dakSiNArddha bhArata meM rahanevAle manuSyoM kA AkArabhAva pravyavatAra - svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM"gomA ! teNaM maNuyA bahusaMghayaNA, bahusaMThANA, bahu ucvattapajjavA " he gautama! dakSiNArdhabharata meM rahanevAle manuSya aneka vajraRSabhanArAca Adi saMhanana vAle hote haiM, aneka samacaturasra Adi saMsthAnavAle hote haiM, aneka prakAra kI 500 dhanuSa Adi rUpa zArIrika uccatAvAle hote ane kayAMka azubhatA rahe che. A pramANe sUtratraya avasarpiNInA tRtIya ArakanA aMtathI mAMDIne varSAMzatanyUna kruSNama ArakAnta je mizrakALa che tenI apekSAe kahevAmAM Avela che. ekAnta azubha Araka rUpa SaSTha kAlanI apekSAe kahevAmAM Avela nathI. kemake tyAM A jAtanA kathanamAM virAdhanI sthiti utpanna thavI anivArya ja che. dakSiNAya bharatamAM utpanna thayelA manuSyonA svarUpanuM kathana-- "dAhiNabharaheNa bhaMte ! vAse manuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte" A sUtra vaDe gautame prabhune evI rIte prazna karyo ke he bhadanta ! dakSiNAddha bharatamAM rahenArA bhANusonA Ara lA pratyaSatAra - sva35 - devAM che, bhavANamAM prabhu he che ! 'goyamA tUNa maNuyA bahusaMdhyaNA bahusaMThANA bahu uccattapaz2avA he gautam ! dakSiNAddha bharatabhAM rahenArA manuSya aneka vajA RSabha nArAca vagere sahunanavALA heAya che. aneka samacaturasa 10 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vizeSA yeSAM te tathA' tathA 'bahuAu pajjavA' bahAyuH paryavAH vahavaH anekavidhAH AyuH paryavAH AyuSo jIvitasya paryavAH pUrvakoTi varSazatAdikA vizeSA yeSAM te tathA 'bahuiM vAsAI' bahUni varSANi' saMvatsarAn 'AuM' AyuH jIvitaM 'pAleti' pAlayanti dhArayanti 'pAlittA' pAlayitvA 'appegaiyA' apyekake apyeke kecit manujAH 'nirayagAmI' nirayagAminaH narakagatigAminaH 'appegaiyA' apyekake kecit 'tiriyagAmI' tiryaggAminaH tiryaggatigAminaH 'apyegaiyA' apyekake kecit 'maNuyagAmI' manujagAminaH manuSyagatigAminaH 'appegaIyA' apyekake kecit 'devagAmI' devagAminaH devagatigAminaH 'appegaiyA' apyekake kecit manujAH 'sijhaMti' sidhyanti sakalakAryakAri tayA siddhA bhavanti 'bujjhaMti' budhyante vimalakevalAlokena sakalalokAlokaM jAnanti 'muccaMti' mucyante sarvakarmamyo muktA bhavanti, 'pariNivvAyaMti' parinirvAnti samastakamakRtavikArarahitatvena svasthA 'bhavanti savvadukkhANamaMtaM kareMti' sarvaduHkhAnAm zArIrika haiM "vahu Au pajjavA" aneka prakAra kI AyuvAle pUrvakoTi rUpa evaM sau varSa Adi rUpa Ayu vAle hote haiM "bahuiM vAsAiM AuM pAleMti, pAlittA appegaiyA nirayagAmI, appegaiyA tiriyagAmI, aSpegaiyA, maNuyag2AmI, aSpegaiyA debagAmI" aneka varSoM kI Ayu ke ve bhoktA hote haiM isa taraha se Ayu-jIvanakAla ko bhoga karake-samApta karake inameM se kitaneka aise hote haiM jo mara kara tiryaJcagati meM jAte haiM kitaneka aise hote haiM jo marakara manuSyagati meM jAte haiM, aura kitaneka aise hai jo marakara devagati meM jAte haiM tathA "appegaiyA sijjhati, bujjhati, muccaMti, pariNivvAyaMti saca dukkhANa maMtaM kareM ti" kitaneka aise bhI hote haiM jo siddha avasthA ko prApta karate haiM arthAt kRtakRtya ho jAte hai buddha avasthA ko prApta karate haiM-vimala kevala jJAna rUpa Aloka se samasta loka sahita aloka ke jJAtA ho jAte haiM- mukta ho jAte haiM-sakalakoM se chuTa jAte haiM-rahita ho jAte haiM / sakalakarma kRta vikAroM se rahita ho jAne ke kAraNa ve parinirvAta ho vagere saMsthAnavALA hoya che, aneka prakAranI 500 dhanuSa Adi rUpa zArIrika UMcAivALA hAya che. "bahu AupajjavA" bhane 42nI mayuvA DAya che. bahUI 'bAlAI AuM pAni pAlittA appegaigayA nirayagAmI appegaIyA tiriyagAmI appegaiyA maNuyagAmI appegaDayA devagAmI" bhane varSAnI mAyunA te sADeya che 2 // rIte mAyu-vana- 5 bhaMga karIne emanAmAM keTalAMka evAM hoya che ke jeo mRtyu prApta karIne narakamAM jAya che keTalAka evAM hoya che ke jeo mRtyu prApta karIne tiryaMca gatimAM jAya che, keTalAMka evAM hoya che ke jeo mRtyu prApta karIne manuSya gatimAM jAya che ane keTalAMka evA hoya che ke kasI bhI vazati pAche tathA appegaiyA sijjhati bujjhati, muJcati, pariNivvAyaMti savvadakkhANamaMta kereMti" Teais avAM para DAya cha / siddha avasthAne pAra eTale ke kuta kRtya thaI jAya che. buddha avasthA pAme che-vimaLa kevaLa jJAnarUpa AlokathI samasta leka sahita alekanA jJAtA thaI jAya che. mukta thaI jAya che. sakala karmothI mukta thaI jAya che-rahita thaI jAya che. sakala karmakRta vikArathI rahita thaI jAya che. tethI teo pari. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArIparvatasthitiH mAnasika samasta klezAnAm antam nAzaM kurvanti avyAbAdhasukhabhAjo bhavantItyarthaH / anoktamidaM sarva svarUpavarNanam arakavizeSApekSayA nAnAvidhAn jIvAnapekSya bodhyam anyathA suSamasuSamAdi bhavamanujAnAM siddhatvAdi virahAttatkathanamayuktaM syAditi ||suu0 11 // athAsya dakSiNArddhabharatasya sImAkArI vaitADhayaparvataH kA''ste ? iti pRcchati mUlam kahi NaM maMte ! jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDe NAmaM pavvae paNNatte ? goyamA ! uttaraddha bharahavAsassa dAhiNeNaM dAhiNa bharaha vAsassa uttareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM paccatthima samudassa purathimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDe NAma pavvae paNNatte, pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthiNNe duhA lavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimilaM lavaNasamuhaM puDhe paccatthimillAe koDIe paJcathimillaM lavaNasamudaM puDhe, paNavIsaM joyaNAI urlDa uccatteNaM chassa kosAI joyaNAI uvveheNaM paNNAsaM joyaNAiM vikkhaMbheNaM, tassa bAhA purathimapaccatthimeNaM cattAri aTThAsIe joyaNasae solasa ya egUNavIsai bhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM paNNattA. tassa jIvA uttareNaM poINapaDINAyayA duhA labaNasamuI puTThA purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThA paccatthimillAe koDIe paccathimillaM lavaNasamudaM puTThA dasa joyaNasahassAI jAte haiM, apane Apa meM samA jAte haiM aura zArIrika evaM mAnasika samasta klezoM kA nAza kara dete haiM arthAt-avyA bAdha sukha ke bhoktA ho jAte haiM / yahAM ukta yaha saba svarUpa varNana arakavizeSa kI apekSA se nAnAvidha jIvoM ko lekara ke kahA gayA jAnanA cAhiye / nahIM ho to phira suSama suSamAdi kAla meM utpanna hue manuSyoM ko siddha pada kI prApti to hotI nahIM hai ataH yaha kathana ayukta ho jAvegA // 11 // nita thaI jAya che. sva svarUpamAM ja samAhita thaI jAya che. ane zArIrika ane mAnasika samasta kalezane vinaSTa karI nAkhe che. eTale ke avyAbAdha sukhanA bhokatA thaI jAya che. ahIM A badhuM svarUpa varNana je karavAmAM AvyuM che te araka vizeSanI apekSAe nAnAvidha jIne laIne kahevAmAM Avela che. Ama na hoya te suSamasuSamAdikALamAM utpanna thayela manuSyane siddha pada prApta thatuM nathI ethI A kathana ayukta thaI jaze. 11 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre satta ya vIse joyaNasae duvAlasa ya egUNavIsaibhAge joyaNassa AyAmeNaM tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM dasa joyaNasahassAiM satta ya teAle joyaNasae paNNAsa ya egUNavIsaimAge joyaNassa parikkheveNaM ruyagasaMThANasaMThie savvarayaNAmae acche saNhe laDhe ghaDhe maDhe nIrae nimmale NiSpake NikkaMkaDacchAe sappame samarIe pAsAIe darisaNijje amirUve paDirUve umao pAsi dohi paumavaraveiyAhiM dohiM ya vaNasaMDehiM savvao samaMtA saMparikkhitte / tAo NaM paumavaraveiyAo addhejoyaNa uTuM uccatteNaM paMcadhaNusayAI cikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyA. meNaM vaNNao mANiyavyo / teNaM vaNasaMDA desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM paumavaravejhyA samagA AyAmeNaM kiNhA kiNhobhAsA jAva vaNNao ||suu012|| chAyA--kva khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvope bhArate varSe vaitAtyo nAma parvataH prajJaptaH, gautama / uttarArddha bharatavarSasya dakSiNe dakSiNamaratavarSasya uttare paurastyalavaNasamudrasya pAzcAtye pazcimalavaNasamudrasya paurastye atra khalu jambUdvope dvIpe bharate varSe vaitADhyo nAma parvataH prajJaptaH, prAcInapratIcInA''yataH udIcInadakSiNa vistIrNaH dvidhA lavaNasamudraM spRSTaH paurastyayA koTayA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaH pAzcAttyayA koTayA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTaH, paJcaviMzati yojanAni Udhvamuccatvena SaT sakozAni yojanAni udvedhena paJcAzataM yojanAni viSkammaNa 50 tasya vAhA porastyapazcimena catvAri aSTAzItAni yojanazatAni SoDazaca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya arddhamAgaM ca AyAmena prajJaptA / tasya jovA uttareNa prAcInapratIconA''yatA dvidhA lavaNasamudraM spRSTA paurastyayA koTyA paurallyaM lavaNasamudra spRSTA pAzcAtyayA koTyA pAzcAttyaM lavaNasamudra spRSTA, daza yojana saha strANi sapta ca viMzati yojanazatAni dvAdaza ca ekonaviMzati bhAgAn yojanasya AyAmena / tasyA dhanuSpRSTha dakSiNena daza yojanasahasrANi sapta ca tricatvAriMzAni yojana zatAni paJcadaza ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya parikSepeNa / rucakasaMsthAnasaMsthitaH sarvarajatamayaH acchaH zlakSNaH laSTaH ghRSTaH mRSTaH nIrajAH nirmalaH viSpaGkaH niSkaGkaTacchAyaH saprabhaH samarIcikaH prAsAdIyaH darzanIyaH abhirUpaH pratirUpaH / ubhayoH pArzvayoH dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH / te khalu padmavaravedike arddhayojanamUrdhvamaccatvena paJcadhanuH zatAni viSkammeNa, parvatasamike AyAmena varNako bhaNitavyaH / tau khalu vanaSaNDaH dezone dve yojane viSkammeNa padyavaravedikA samako AyAmena kRSNA kRSNAvabhAsA yAbad varNakaH ||suu012|| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 12 dakSiNA bharatasya sImAkArI parvatasthitiH TIkA - 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve' ityAdi-gautamo bhagavantaM pRcchati 'kahi NaM bhate jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDhe NAmaM pabvara paNNate' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bharate varSe vaitADhyo nAma parvataH kakutra prajJaptaH ? iti pRSTo bhagavAnAha - 'goyamA uttaraddhabharahavAsassa' he gautama uttarArddha bharatavarSasya anantaroktasvarUpasya ' dAhiNeNaM' dakSiNe dakSiNadigbhAge ' dAhiNabharahavAsassa uttareNaM' dakSiNArddhabharatasya uttare - uttara digbhAge 'puratthimalavaNasamuddassa' paurastyalavaNa samudrasya 'paccatthimeNaM' pazcime pazcimadigbhAge 'paccatthimalavaNa samuddassa purasthimeNaM' pazcimalavaNasamudrasya paurastye- pUrvadigbhAge / 'ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDhe NAmaM pavvae paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe bhara varSe vaitADhyo nAma parvataH prajJaptaH sa vaitADhyaH parvataH kIdRza: ? ityAha 'pAiNa paDINAya' prAcIna pratocInA''yataH pUrvapazcimadizorAyataH - dIrghaH 'udoNadAhiNabi sthiNNe' udIcIna dakSiNavistIrNaH uttara dakSiNadizorvistIrNaH vistArayuktaH 'duhA' dvidhA anupadaM vakSyamANAbhyAM dvAbhyAM prakArAbhyAM 'lavaNasamudda' puTThe lavaNasamudraM spRSTaH 77 isa dakSiNArdha bharata kI sImA karane vAlA vaitADhya parvata kahAM para hai ? isakA kathana -- "kahiNaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve bharahe vAse veyaDhe NAmaM pavvae paNNatte" ityAdi / TIkArtha- he bhadanta ! jambUdvIpa meM sthita bharata kSetra meM vaitADhya parvata kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- "goyamA ! uttaraddha bharahavAsassa dAhiNaNaMdAhiNa bharahavAsassa uttareNaM puratthimalavaNa samuhassa paccatthimeNaM paccatthimalavaNa samuddassa purasthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dave bhara vAse veDhe NAmaM phavara paNNatte" he gautama ! uttarArdha bharata kSetra kI dakSiNadizA meM dakSiNabharata kSetra kI uttaradizA meM pUrvadigvartIlavaNa samudra kI pazcimadizA meM aura pazcimadigvartI lavaNa samudra kI purvadizA meM jambUdvIpastha bharatakSetra meM vaitADhyanAmakA parvata hai / yaha vaitADhya - parvata " pAINapaDINAyae udiNa dAhiNavitthiNNe duhA lavaNasamuhaM puraTTe purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThe, paccatthimillAe koDIe paccatthimillaM lavaNasamudaM puTTe" pUrva se A dakSiNA bharatanI sImA batAvanAra vaitADhaya paryaMta kayAM Avela che ? A viSe kathana 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe vAse vaiyaiDhe NAmaM pavvara paNNatte- ityAdi sUtra - 12 // TIkAthaDe bhadata ! ja zrRdvIpamAM sthita bharata kSetramAM vaitADhya parvata kayAM Avela che ? enA vAmAM alu che ! "goyamA ! uttaraddha bharahavA usta dAhiNeNaM dAhiNa bharahavAsassa uttareNa puratthima lavaNasamuhassa paccatthimeNaM paccatthimalavaNa samuhassa puratthimeNaM etthaNaM jaMbuddIve dIve bharahe vAle veaDDhe NAmaM pavvara paNNatte" he gautama! uttarAdha bharata kSetranI dRkSiNa dizAmAM dakSiNa bharata kSetranI uttaradizAmAM pUrva digbI lavaNu samudranI pazcima dizAmAM ane pazcima digvatI lava samudranI pUrvI dizAmAM jamUdrIpastha bharata kSetramAM vaitADhya nAme pata che. vaitAdya parvata " pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthiSNe duhA lavaNasamuhaM puchUTe puratthimillAe koDIe puratthi mallaM lavaNasamudde puDhe paccatthimillAe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 jambUdvIpaprajJaptisUtre prAptaH spRzeratra prAptyarthatvAtkartariktaH tena karmaNi dvitIyA, evamagre'pi / 'purasthimillAe' paurastyayA pUrva digbhavayA 'koDIe' koTyA agrabhAgena 'purathimillaM' paurastyaM pUrva digmavaM 'lavaNasamuhaM puDhe' lavaNasamudraspRSTaH 'paccathimillAe' pazcimayA pazcimadigbhavayA 'koDIe' koTayA 'paccasthimillaM lavaNasamudaM puDhe' pazcimalavaNasamudra spRSTaH / sa ca 'uDDhaM' Urdhvam upari 'uccatteNaM' uccatvena 'paNavIsaM' paJcaviMzati paJcaviMzati saMkhyakAni 'joyaNAI' yojanAni 'uvve heNaM' udvedhena bhUmyantargatabhAgena 'chassakosAI joyaNAI' sakrozAni krozasahitAnI eka krozAdhikAni SaT SaTamaravyAni yojanAni samayakSetravartinA meruvarjanAM sakalaparvatAnAmudvedhaH svocatva caturthAMzo bhavati / ataevAtra paJcavizatiyojanacaturthAzaH sakrozaSaDyojanAni 'udhve heNaM' udvedhatvena proktAnIti bodhyam / tathA 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa 'paNNAsa joyaNAI' paJcAzata yojanAni etatparimito vartate / pazcimataka lambA hai aura uttara se dakSiNataka caur3A hai doM tarapha se yaha lavaNasamudra ko cha rahA hai pUrva kI koTi se pUrvadigvartI lavaNasamudra ko aura pazcimadigvartI koTi se pazcima ke lavaNasamudra ko / "paNavIsaM joyaNAI uDDhaM uccatteNaM chassa kosAiM joyaNAI ubveheNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM" isakI u~cAI 25 yojana kI hai. isakA udvedha eka koza adhika 6 yojana kA hai. samaya kSetravartI jitane bhI parvata haiM unameM eka meru parvata ko chor3a kara saba parvatoM kA udvedha apanI u~cAI se caturthAza hotA hai. isIlie yahAM para vaitADhya parvata kA udvedha eka koza adhika 6 yojana kA kahAgayA hai tathA vistAra isa kA 50 yojana kA kahA gayA hai "tassa bAhA purasthimapaccatthimeNaM cattAri koTIe paccathimillaM lavaNasamuI puThUTe" 'thI pAyama sudhA sAmA cha bhane uttarathI hasi sudhI caDo che. be bAjuthI A lavaNa samudrane spazI rahyo che. pUrvanI kaTithI--pUrva digvatI lavaNa samudrane ane pazcima digvatI keTathI pazcimanA lavaNa samudrane A spazI rahyo che. "paNavIsa joyaNAI uDUr3ha uccatteNaM chassakosAiM joyaNAI uvveheNa paNNAsaM joyaNAI vinakhameNa" mAnI yA 25 yeona 28sI che. mAnevedha se 16 aghi jana jeTalo che. samaya kSetravatI jeTalA parvata che. temAM eka meru parvatane bAda karatA sarva parvatAne udUdha pata pitAnI UMcAIthI caturthAza hoya che ethI ja ahI vatAya parvatano udUdha eka gAu adhika 6 jana jeTaluM kahevAmAM Avela che. temaja vistAra bhaan| 50 yosana 28 43vAmA mAvyA che. "tassa bAhA purathima paccatthimeNaM cattAri aTThAsIe joyaNasae solasaya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM ca paNNattA' mA vaitADhaya patanI pAha-6kSithI uttara sudhInI sADI mA pradeza paMkita-pUrva ane pazcima dizAmAM 84 jana jeTalI che ane eka yojananA 19 bhAge mAMthI 16 bhAga pramANa che. A tenI laMbAInI apekSA e kathana che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArIparvatasthitiH 79 'tassa tasya-vaitADhayasya 'bAhA' bAhA-dakSiNottarAyatA vakrA AkAzapradezapaktiH 'purathimapaccatthimeNa' paurastyapAzcAtyena pUrvapazcimayordizoH, 'cattAri aThAsIe joyaNasae' aSTAzItAni aSTAzItyadhikAni catvAri yojanazatAni catuzzata yojanAni tathA 'solasaya egraNa vIsaibhAge SoDaza ca ekonaviMzatibhAgAn 'joyaNassa' yojanasya ekonaviMzatibhAgavibhaktasya ekasya yojanasya SoDazabhAgAn , 'addhabhAgaca AyAmeNaM paNNattA' arddhaca ekonaviMzatitamabhAgasya ardhaM ca sArddha SoDazabhAgAnItyarthaH, AyAmena-dairyeNa prajJaptA / ___atha vaitADhayasya jIvAmAha-'tassa jIvA uttareNaM' tasya-vaitAvyasya jIvA uttareNa - uttarasyAM dizi 'pAINapaDINAyayo' prAcInapratIcInA''yatA-pUrva pazcimayo dizorAyatA 'duhA' dvidhA dvAbhyAM prakArAbhyAM 'lavaNasamuhaM puThThA' lavaNasamudra spRSTA, tathAhi 'purathimillAe' porastyayA-pUrvadigbhavayA 'koDIe' koTayA agrabhAgena 'purasthimilla' paurastyaM-pUrvadigbhavaM 'lavaNasamudda puDhA' lavaNasamudra spRSTA 'paccatthimillAe' pAzcAtyayA-pazcimadigbhavayA 'koDIe' koTayA-paccathimille pAzcAtya-pazcimadigbhavaM 'lavaNasamudaM puTThA' lavaNasamudraM spRSTA, 'dasajoyaNasahassAI daza yojanasahasrANi dazasahasra yojanAni, 'satta ya vIse joyaNasae' saptaca viMzAni adrAsIe joyaNasae solasaya egUNavIsaIbhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM paNNattA" isa vaitADhya parvata kI bAhA-dakSiNa se uttara taka Ter3I AkAza pradezapaGakti-pUrva aura pazcima dizA meM 84 yojana kI hai aura eka yojana ke 17 bhAgoM meM se 16 // bhAga pramANa hai / yaha usakI lambAI kI apekSA kathana haiM / vaitADhya kI jIvA kA pramANa kathana 'tassa joyA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA, purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThA paccathimillAe koDIe paccathimillaM laNasamudaM puTA" usa vaitADhya kI jIvA uttaradizA meM pUrva se pazcima dizA taka lambI hai evaM do prakAra se lavaNa samudra ko sparza karatI hai pUrva dimmavakoTA se pUrvadigbhavalavaNa samudra ko aura pazcimadigbhavakoTi se pazcimadigbhava lavaNa samudra ko / isakI lambAI 10720 yojana kA hai aura 1 yojana ke 17 bhAgoM meM se 12 bhAga pramANa hai| vaitAcyA pAnA prabhAnu 4thana "tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThA paccathimillAe koDIe paccathimilla lavaNa samuI puTUThA' vaitAdayanI 4 GttazAmA 5 thA pazcimadizA sudhI lAMbI che temaja be rIte lavaNa samudrane sparza kare che. pUrva dibhava koTathI pUrvadibhava lavaNa samudrane ane pazcima dibhava kaTithI pazcima diggava lavaNa samadrano sparza kare che. AnI laMbAI 10720 ejana jeTalI che ane 1 yAjananA 19 bhAgamAMthI 12 bhAga pramANa jeTalI che jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yojanazatAni-vizatyadhikAni saptazatayojanAni ca 'egUNa vIsaibhAge-joyaNassa' ekonavizatibhAgAn yojanasya-ekonaviMzatimAgavibhaktasya yojanasya 'duvAlasaya' dvAdaza bhAgA~zca 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa prajJaptA / atha vaitAdaya dhanuSpRSThaM varNayati-tIse' tasyAH-jIbAyAH 'dAhiNeNaM' dakSiNena dakSiNadigbhAge baitAnyaparvatassa 'dhaNupuDhe' dhanuSpRSThaM 'dasa joyaNasahassAI' daza yojanasahasrANi-dazasahasrayojanAni tAni 'teyAle, tricatvAriMzadadhikAni 'satta ya joyaNasae, saptazata yojanAni, 'paNNAsa ya egaNavIsaibhAge' paJcadazaca ekonaviMzavibhAgavibhaktasya ekasya yojanasya paJcadazabhAgAMzca 'parikkheveNaM' parikSepeNa paridhinA-vartulAkAreNa prajJaptam / ___ atha kIdRzo vaitADhya ? ityAha-'ruyarAsaMThANasaMThie' rucakasaMsthAnasaMsthitaH rucakaM, grIvAbhUSaNavizeSaH tasya yat saMsthAnam-AkAraH tena saMsthitaH, tathA 'savvarayayAmae' sarvarajatamaya:- sarvAtmanA rajatamayaH- rUpyamayaH, 'acche saNhe laDhe ghaTe maDhe Norae nimmale NippaMke NikaMkaDacchAe sappabhe samarIe pAsAIya darisaNijjeabhirUve paDirUve' acchAdi pratirUpalaparyantapadAnAM vyAkhyA asyaiva caturthasUtre gatA, tata evAvalokanIyeti / vaitAdya kA dhanuSpRSTha-'tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM dasajoyaNasahassAI sattaya teyAle joyaNasae paNNAsaya egUNavIsaibhAge joyaNassa parikkheveNaM rUyagasaMThANasaMThie savva rayaNAmae acche saNhe laNhe gha8 maDhe nIrae nimmale pippaMke, NikaMkaTacchAe sappabhe samarIe pAsAIe dari saNijje abhirUve paDirUve ',usa jIvA ke dakSiNa digbhAga meM vaitADhya parvata kA dhanuSpRSTha 1074 yojana kA aura 1 yojana ke 19 bhAgoM meM se 15 bhAga pramANa haiM yaha usakI parodhi ko apekSA se kathana hai isa vaitADhya kA AkAra rucaka grIvA ke AbhU SaNa vizeSa kA jaisA AkAra hotA hai. vaisA haiM. yaha vaitAbyayaparvata sarvAtmanA rajatamaya hai aura accha Adi vizeSaNa se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoM vAlA hai ina acchAdi padoM ko vaitADhaya dhanuSTa : "tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM dasa joyaNasahassAi sattayateyAle joyaNasae paNNA saya egaNavIsaibhAge joyaNassa parikkheveNaM agasaMThANasaMThie sabbarayaNAmae aba saNhe laNhe ghaTUTe maThUTe nIrae, Nimmale, NippaMke NikaM0, sappa0, samarI0, pAsA, dari0, ami0, paDi0 te 7vAnA kSisa hilAmA vaitAdaya 55 tanu dhanuSA 10743 jana jeTaluM ane 1 pejana ne 19 bhAgamAMthI 15 bhAga pramANa jeTaluM che. A tenI paridhInI daSTie kathana che. te vaitADhayane AkAra caka-grIvAne eka AbhUSaNa vizeSane jevo AkAra hoya che--jevo che. A vaitADhaya parvata sarvAtmanA rajatamaya che ane aca7 vigere vizeSaNathI mAMDIne pratirUpaka sudhInA vizeSaNathI yukta che. A acchAdi padanI vyAkhyA -- jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArIparvatasthitiH sa ca punaH 'ubhao' ubhayoH-dvayoH 'pAsiM pAzvayoH uttarato dakSiNatazca 'dohiM dvAbhyAM 'paumavaraveiyAhiM' padmavaravedibhyAM maNimayapadmaracitottamavedikAdvayena 'dohi ya vaNasaMDehiM' dvAbhyAM ca vanaSaNDAbhyAM-anekajAtIyottamavRkSasamUhAbhyAM 'savvaosamaMtA' sarvataH samantAt 'saMparikkhatte' saMparikSiptaH pariveSTitaH / pUrvapazcimato jagatIsatvena tadavaruddhatvAt padmavaravedikA vanaSaNDAbhAvena 'ubhayoH pArzvayoH ityutam / 'tAoNaM paumauraveiyAo' te anantarokte khalu padmavaravedike 'addhajoyaNaM' ardhayojanam-yojanasya ardham - ardhamAgam 'uDDhe' urdhvam upari 'uccattaNaM' ucchyeNa tathA 'paMcadhaNusayAI pazcadhanuHzatAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa vistAreNa, tathA 'pavvayasamiyAo' parvatasamike parvatatulye 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa prajJapte / 'vaNNo varNakaH-atra varNanaparo vAkyasamUho 'bhANiyavvo' bhaNitavyaH vaktavyaH / sacAsyaiva caturthasUtre TIkAyAM draSTavya iti / teNaM' tau pUrvoktau 'vaNasaMDA' vanapaNDau khalu 'dekhaNAI' dezone-dezena-kiciddezena Une-nyUne do 'joyaNAI dve yojane 'vikkhabheNaM' vistAreNa, 'paumavaraveiyA samagA' padmavaravedikA samake padmavarabedikAsamAne 'AyAmeNaM' AyAmenaderyeNa 'kiNhe' kRSNe kRSNavarNe 'kiNhobhAse' kRSNAvabhAse 'jAva vaNNao' yAvatvyakhyA isI ke caturtha sUtra meM kI jAcuko hai| "ubhao pasiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM vaNasaMDehiM savvao samaMtA saMparisvitto" yaha vaitADhya parvata apane donoM pArzvabhAgo se do padmavara vedikAoM se spRSTa ho rahA vaitADhya parvata ke uttara pArzvabhAga kI ora eka padmavara vedikA hai ora vaitADhya parvata ke dakSiNa pArzvabhAga kI ora eka padmavara vedikA hai isI prakAra se usake dono pArzvabhAgoM kI tarapha do vanaSaNDa hai - ye padmavaravedikAe~ mANimaya padma kI banI huI tathA vanaSaNDa aneka jAtiya uttama vRkSa samUha se yukta hai| "tAoNaM paumavaraveiyAo addhajoyaNaM uDDhaM uccatteNaM paMca ghaNusayAI vikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao bhANiya vo" ye padmavara mA anyana yAyA sUtramA 42vAma mAvI cha. ubhao pAsiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiMya ghaNasaMDehi savvao samaMtA saMparikkhitto" vaitADhaya pata sanna mAnnumethI me 512 vedikAone spazI rahela che. vaitADhaya parvatanA uttara pArvabhAganI tarapha eka paghavara vedikA che ane vaitADhaya parvatanA dakSiNa pArvabhAganI tarapha eka padmavara vedikA che. A pramANe tenA banne pArvabhAgenI tarapha be vanaNaMDe che. e padmavara vedikA maNimaya pAnI manelI che bha panapa mane natIya 6ttama vRkSa samUhathI yuti cha, tAoNa paumavaraveiyAo addhajoyaNaM uDUDhaM uccattaNa paMca dhaNusayAi bikkhabheNa pavvaya samiyAo AyAmeNa vaNNao bhANiyavvo se 512 364aame| 40 118 resI yI cha bhane 500, 500 dhanuSa jeTalI cADI che temaja emAMthI darenI dIrghatA padmavara vedikA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvatpadena 'nIle, nIlAvabhAse, harite, haritAvabhAse, zIte zItAvamAse, snigdhe, snigdhAvabhAse tIvra, tIvrAcabhAse, kRSNe, kRSNacchAye, nIle, nIlacchAye, harite, haritacchAye, zIte, zItacchAye, snigdhe, snigdhacchAye. tIvra tIvracchAye, ghanakaTitaTacchAye ramye mahAmeghanikurambabhUte' ityAdi paJcamasUtrato bodhyam / vyAkhyA ca tata eva bodhyA // sU0 12 // mUlam-veyaDDhassa NaM pavvayassa paccatthimapurathimeNaM do guhoo paNNattAo, uttaradAhiNAyayAo pAINapaDIvitthiNNAo paNNAsaM joyaNAI AyAmeNaM duvAlasajoyaNAI vikkhameNaM aTTha joyaNaiM uDDhe uccatteNaM caigamayakavADohADiyAo, jamalajuyalakavIDaghaNaduppavesAo NiccaMdhayAratimissAo vavagayagahacaMdasUraNakkhattajoisapahAo jAva paDirUvAo taM jahA tamisaguho ceva khaMDappavAyaguhA ceva / tatthaNaM do devA mahiDDiyA mahajjuIyA mahAbalA mahAyasA mahAsokkhA mahANubhAgA paliovamaTTiIyA parivasaMti, taM jahA kayamAlae ceva NaTThamAlae ceva / / tesiNaM vaNasaMDANaM bahusamaramaNijjAo bhUmimAgAo veyaDDhassa pavvayassa ubhao pAsiM dasa dasa joyaNAI uDDhe uppaittA etthaNaM duve vijjAharaseDhIo paNNattAo pAINapaDINAya. yAo udINadAhiNavitthiNNoo dasa dasa joyaNAI vikkhaMbheNaM pabvayasamiyAo AyAmeNaM ubhao pAsi dohi paramavaraveiyAhi dohiM vaNasaMDehiM sNprikkhittaao| tAo NaM paumavaraveiyAo addhajoyaNaM udaM uccatteNaM paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao NeNavvo vaNasaMDAvi paumavaraveiyA samagA AyAmeNaM vnnnno| vijjAharaseDhINaM bhaMte ! bhUmINaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte vedikAe~ do do koza kI uci hai aura 500-500 dhanuSa kI cor3I hai tathA inakI pratyeka parvata kI dIrghatA padmavara vedikA jitanI hai / yahA~ vanaSaNDa kA varNana jaisA jo pahile kRSNa kRSNA vabhAsa Adi padoM dvArApaMcana sUtra meM kiyA gayA haiM vaiprA hI vaha varNana yahA~ para bhI kara lenA cAhiye // 12 // jeTalI che. ahIM vanakhaMDanuM varNana je rIte pahelA paMcama sUtramAM karavAmAM AvyuM che te rIte ja samajavuM 12mAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 13 vaitaDhayaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam goyamA bahusamaramaNijje mUmibhAge paNNatte se jahAnAmae AliMga pukkharei vA jAva NANA vihapaMcavaNNehi maNIhi taNehi uvasobhie, taM jahA-kitimehi ceva akittimehi cekatatthaNaM dAhiNillAe vijjAharaseDhIe rahaneuravakvAlapAmokkhA sahi vijjAharaNagarAvAsA paNNattA evomeva sapuvAvareNaM dAhiNillAe uttarillAe vijjAharaseDhIe egaM dasuttaraM vijjAharaNagarAvAsasayaM bhavatItimakkhAyaM, te vijjAharaNagarA riddhathimiyasamiddhA pamuiyajaNavayA jAva paDirUvA / tesu NaM vijjAharaNagaresu vijjAhararAyANo parikhasaMti mahayAhimavaMtamalayamaMdaramahidasArA rAyavaNNao bhANiyavyo / vijjAharaseDhINaM maMte maNu yANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte / goyamA ! teNaM maNuyA bahu saMghayaNA bahusaMThoNA bahuuccattapajjavA bahuAupajjavA jAva savva dukkhANamaMtaM kareMti // sU0 13 // chAyA-vaitADhayasya khalu parvatasya pAzcAtyapaurastyena dve guhe prajJapte, uttaradakSi NA''yate prAcInapratocInavistIrNa paJcAzataM yojanAni AyAmena dvAdaza yojanAni viSkammeNa aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena vajramayakapATAvaghATite yamalayugala kapATa ghanaduSpraveze nityAndhakAratamisra vyapagatagrahacandrasUryanakSavajyotiHpathe yAvat pratirUpe tadyathA-tamisraguhA caiva 1 khaNDaprapAtaguhA caiva 2 / tatra khalu dvau devau maharddhiko mahAdyu.. tiko mahAyazasau mahAsaukhyau mahAnubhAgau palyopamasthitiko parivasataH, tadyathA kRtamAlakazcaiva nRtamAla kazcaiva / tayoH khalu vanaSaNDayoH bahusamaramaNoyAd bhUmibhAgAd vaitADhayasya parvatasya ubhayoH pArzvayoH daza daza yojanAni urdhvam utpatya atra khalu dve vidyAdharazreNyau prajJapte, prAcInapratIcInA''yate udIcInadakSiNavistIrNa daza daza yojanAni viSkammeNa parvanasamike AyAmena ubhayoH pArzvayoH dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM vanavaNDAbhyAM saMparikSipte / tAH khalu padmavaravedikAH arddha yojanamUrdhvamuccatvena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa parvatasamikA AyAmeNa varNako netavyaH vanaSaNDA api padmavaravedikA samakA AyAmena varNakaH / vidyAdharazreNyoH bhadanta | bhUmyoH kodRzakaH AkArabhAvapratyaya tAraH prAptaH, mautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti vA yAvat nAnAvidhapaJcavaNa maNibhistRNairUpazobhitaH, tadyathA-katrimaizvaiva akatrimaizcaya / tatra khalu dAkSiNAtyAyAM vidyAdharazreNyAM gaganavallabhapramukhAH paJcAzad vidyAdhara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ arnaamanawwwmumniwww.maawwwwwwwnnanor jambUdvIpaprajJaptisUtre nagarA''vAsAH prajJaptAH, auttarAhAyAM vidyAdharazreNyAM rathanUpuracakravAlapramukhAH paSTividyAdhara. nagarA''vAsAH prajJaptAH, evameva sapUrvApareNa dAkSiNAtyAyAm auttarAhAyAM vidyAdharazreNyA meka dazottaraM vidyAdharanagarA''vAsazataM bhavatItyAkhyAtam / tAni vidyAdharatagarANi Rddha stimitasamRddhAni pramuditajanajAnapadAni yAvat pratirUpANi, teSu khalu bidyAdharanagareSu vidyAdhararAjAH parivasanti, mahAhimavanmalayamandaramahendrasArAH rAjavarNako bhaNitavyaH / vidyAdharazreNyo bhadanta ! manujAnAM kIdRzakaH AkArabhAvapatyavatAraH prajJaptaH ! gautama / te khalu manujA bahusahananAH bahusaMsthAnAH bahUccatvaparyavAH bahvAyuH paryavAH yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti / sa0 13 // TIkA - 'veyaDDhassa NaM' ityAdi / atha vaitAThyaparvataguhAvarNanamAha--'veyaDDhassa NaM pavvayassa paccatthimapurasthimeNaM' caitAdhyasya khalu parvatasya pAzcAtyapaurastyena -pazcimapUrvayodizoH 'do guhAopaNNattAo' dve guhe prajJapte, te ca uttaradAhiNAyayAo' uttaradakSiNA''yate-uttaradakSiNayodizorAya te doghe, 'pAINa paDINavitthiNNAo' prAcIna pratIcInavistIrNepUrvapazcimayodizo vistIrNe-vistArayuktaM 'paNNAsa' paJcAzataM paJcAzatsaMkhyAni 'joyaNAI AyAmeNa yojanAni AyAmena-dairyeNa 'duvAlasajoyaNAI vikkhaMbheNaM' dvAdaza yojanAni viSkambheNa-vistAreNa 'aTThajoyaNAI' aSTayojanAni 'uDda' urdhvam-upari 'uccatteNaM' uccatvena prajJapte / punaste kathaMbhUte ? ityAha-'vairAmayakavADohADiyAo' ___" veyaDDhassa Na pavvayassa paccasthimeNaM' ityAdi TIkA-vaitADhya parvata ko pazcima aura pUrva dizA meM do guhAe~ kahI gaI hai / "uttara dAhiNAyayAo" ye uttara aura dakSiNa taka lambI hai| 'pAINapaDINa vitthiNNAo "tathA pUrva se pazcimataka cauDI hai "paNNAsaM joyaNAI AyA bheNaM,, inakI pratyeka ko lambAI 50 yojana kI hai "duvAlasa joyaNAI vikhaMbheNaM" aura vistAra-cauDAI 12 yojana kA hai "aDDha joyaNAI uDuDhaM uccatteNaM bairAmayakabADohA DiyAo, jamala juyala kavADa ghaNa duppavesAo NiccaMdhayAratimissAo vavagayagahacaMda sUraNakkhattajoisapahAo jAva paDirUvAo" inakI pratyeka kI u~cAI 8 yojanakI hai. ye donoM vanamaya kivADoM se AcchAdita rahatI hai. tathA ye kivADa Apasa meM 'veyaDhDassa NaM pavvayassa paJcatthima purathimeNaM' ityAdi sUtra // 13 // jIkArtha-vaitAdaya patanI pazcima bhane pUrva dizAmA meM sushy| vAya che. "uttaradAhimAyayAo., se uttara bhane dakSiNa sudhA sabhI che "pAINa paDoNa vitthiNNAo" tama pathI pazcima sughI yADI che. 'paNNAsa joyaNAI AyAmeNaM' amAMthI harenI mA 50 yosana 28mI che. "duvAlasa joyaNAI vikkhameNaM' ane vistAra-yo-12 yona rekhA cha, "aDDha joyaNAI uiDhe ucca teNaM varaIrAmayakavoDAhADiyAo jamalajualakavADa ghaNa duppavesAo NiccaMdhayAratimissAo vavagayagahacaMda sUraNakkhattajoiMsaM pahAo jAva jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 13 vaitaDhayaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam vajramayakapaTAvaghATite-vajraratnamayakapATAbhyAmavaghATite-AcchAdite, ataeva 'jamalajuyalakavADaghaNaduppavesAo' yamalayugalakapATaghanaduSpraveze yamalAni samasthitAni yugalAni-yugmAni dhanAni nizchidrANi ca yAni kapATAni taiH duSpraveze kaSTena pravezArhe punaH kodRze ? 'niccadhayAratimissAo' nityAndhakAratamisra nityaM sadA andhaM sato. rapyAyatalocanayoH pravezakajanaM nizcakSuSamiva karotIti andhakAraM tAdRzaM tamitraM-timiraM yatra te tatha -sadA nibiDAndhakArayukte, tAdRzatve hetumAha-cavagayagahacaMdasUra Nakkhatta joisa pahAo' vyapagatagrahacandrasUrya nakSatrajyotiH pathe-vyapagataM-nirgata grahacandrasUryanakSatrANAM jyotiH prakAzo yasmAtU sa vyapagata grahacandrasUryanakSatrajyotiH, tAdRzaH panthA yayoste tathA yadvAvavagayetyAdi prAkRtasya "vyapagata grahacandra sUryanakSatra jyotiH prabhe" iticchAyA, vyapa gatA nirgatA grahacandrasUryanakSatra jyotiH prabhA yataste tathA / tatra jyotiSpadena vahe grahaNam, grahapadenaiva candrasUryayorapi grahaNasambhave punastayorupAdAnaM gobalIvaInyAyena prakarSadhotanArtham 'jAva' yAvat - yAvatpadena-'accha lakSNe laSTe mRSTe nIrajasau nirmale niSpaGke niSkaGkaTacchAye saprabhe samarIcike sodyote prAsAdIye darzanIye abhirUpe" ityeSAM padAnAM saMgraho bodhyaH, tathA 'paDirUvAo' pratirUpe acchAdi pratirUpaparyantapadAnAM vyAkhyA caturthasUtrato bodhyA / atha tadguhAdvayaM nAmato darzayati, 'taM jahA' tadyathA 'tamissaguhAceva khaMDappavAyaguhAceba' tamisraguhA caiva khaNDaprapAtaguhA caiveti / ___ 'tattha NaM' tatra-tayorguhayoH pratyekameka eko deva iti saMkalanayA 'do devA' dvau devau parivasataH iti vakSyamANenAnvayaH / tau ca kIdRzau ? iti jijJAsAyAmAha-'mahiiDhiyA' isa taraha se juDe rahate hai ki jinakI vajaha se unameM praveza pAnA baDe kaSTa se hotA hai. inameM sadA aisA gADha andhakAra rahatA hai ki vaha pravezaka jana ko nizcakSuSa jana kI taraha kara detA hai arthAt ye niviDa andhakAra se yukta rahatI hai kyo ki graha, candra sUrya evaM nakSatra inakA vahAM prakAza taka nahIM pahuMcatA hai ye dono guphAeM accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlI haiM ina guphAoM ke nAma "tamissaguhA ceva khaMDappavAyaguhAceva" tamisraguhA aura khaMDaprapAtaguhA haiM / "tattha Na do devA mahiDDhiyA mahajjuIyA mahAbalA, mahAyasA, mahAsokkhA, mahANubhAgA paliovamaThiIyA parivasaMti" ina pratyeka guphAmeM do deva rahate haiM. ye vimAna parivAra Adi nIrajA'' emAMthI dareke darekanI UMcAI 9 ejana jeTalI che e e banne vajImaya kapAthI AcchAdita rahe che temaja e kavATe paraspara A rIte saMyukata thayelA che ke jethI temAM praviSTa thavuM bahuja duSkara kArya che. emAM gADha aMdhakAra vyApta che tethI emAM praviNa janane te cakSuvihInanI jema banAvI de che. eTale ke eo nibiDa aMdhakAra pUrNa rahe che. kemake graha, caMdra, sUrya, temaja nakSatrone tyAM prakAza pahoMcato nathI. e banne guphAo bha27thI bhAMDI prati 35 sudhAnA vizeSaNethI yu4ta cha. se gusAnA nAma 'tamissa guhA ceva khaMDappavAya guhA ceva" tabhikha zu. anema prapAta gu che. tatthaNa do devA mahiDDhiyA mahajjuIyA mahAbalA mahAyasA, mahAsokkhA, mahANubhAgA - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ityAdi-maharddhikAdi padavyAkhyA'STamasUtre vijayadevavada vijJayA / tau devau tatra 'kayamAlaeceva' kRtamAlakastamisraguhAdhipatiH, 'naTTamAlaeceva' nRttamAlakaH khaNDaprapAtaguhAdhipatizcaiva / __ athAtra vidyAdharazceNidvayaM prarUpayitumAha-'tesi NaM caNasaMDANaM' tayoH-pUrvoktayoH khalu vanaSaNDayoH 'bahusamaramaNijjAo' bahusamaramaNIyAta-atyantasamatalAt ataeva ramaNIyAt sundarAt 'bhUmibhAgAo' bhUmibhAgAt bhUmibhAgapradezAt 'veyaDDhassa-pavvayassa ubhao pAsiM' vaitAvyassa parvatasya ubhayoH dvayoH pArzvayoH 'dasa dasa joyaNAI uDda' daza daza yojanAni Urdhvam-UparitanabhAgam 'uppaittA' utpattha gatvA 'tatthaNaM duve vijAharaseDhIo' atra iha khalu dve vidyAdharazreNyau vidyAdharANAM zreNyau AzrayabhUte paGktI 'pagattAo' prajJapte, tayorekA dakSiNabhAge aparA cottarabhAge te dve kIdRzyau ? ityAha-pAINapaDINAyayAo' prAcIna pratIcInAyate-pUrvapazcimayordizorAyate dIrghe, 'udINa dAhiNa vitthiNNAo' udIcIna dakSiNa vistIrNe-uttaradakSiNayordizovistIrNerUpa mahA Rddhi ke svAmI haiM mahAdhuti vAle haiM mahA bala vAle haiM mahA yazavAle haiM mahAsukhazAlI haiM, mahAprabhAvavAle hai, ina padoM kI vyAkhyA vijayadeva kI taraha aSTama sUtra meM ko jAcukI hai, inakI pratyeka kI sthiti 1-1 palyopama kI haiM "taM jahA "-kayamAlae ceva, naTTamAlae ceva" ina devoM ke nAma kRtamAlaka aura nRtyamAlaka haiM inameM jo kRtamAlakadeva hai vaha tamisragahA kA adhipati hai / "tesiNaM vaNasaMDANaM bahusamaramaNijnAo bhUmibhAgAo" ina vanaghaMDo ke bhUmibhAga bahusama haiM aura bahuta ramaNIya haiM / "veyaDUDhassa pavvayassa ubhao pAsiM dasa dasa joyaNAI uDUDhaM uppaittA etthaNaM duve vijjAharaseDhIyo paNNattAo" vaitADhya parvatake dono pArzvabhAgoM meM dasa yojana Upara jAkara vidyAdharoM kI do zreNiyA~ kahI gaI haiM "pAINapaDIMNAyayAo udINadAhiNavitthiNNAo" ye vidyAdharazreNiyAM pUrva se pazcimataka lambI haiM aura uttara se paliovamaThiIyA parivasaMti samAMthA hare zuzamA ma havA he cha. yA vimAna parivAra Adi rUpathI mahAddhinA svAmI che. mahAtivALA che, mahAbaLavAna che. mahAyaza vALA che. mahAsukhazAlI che, mahA prabhAva saMpanna che. A padanI vyAkhyA aSTama sUtramAM vijayadevanI jema karavAmAM AvI che. AmAMthI darekanI sthiti 1-1 palyopama jeTalI che. "taM jahA-kayamAlae ceva hamAlae ceva" hevaanaanaabh| kRtabhAsa mana nRtyAmA che. AmAMthI je kRtamAlaka deva che te tamisaguphAne adhipati che. ane nRtyamAlaka che te apAta shn| bhavipati cha. "tesiMNa vaNasaMDANaM bahusamaramaNijjAo bhUmimAgAo" se banAnA milaa| asama cha bhane bhUma 2bhaeNIya che. "veyaiDhassa pavvayasla ubhao siM dasa dasa joyaNAI uDr3ha uppaittA etthaNaM duve vijjAharaseDhIo paNNattAo' maitADhaya parvatanA banne pArthebhAgomAM daza yojana upara jaIne vidyAnI be zreNI cha. "pAINa paDINAyayAo udINadAhiNavitthiNNAo" se vidyAdhara shrey| pUrvathA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 13 vaitaDhayaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam vistArayukte prajJapte / punaste ubhe 'dasa dasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' daza daza yojanAni viSkambheNa-vistAreNa, punaH 'pavvayasamiyAo' parvatasamike -parvatasamAne 'AyAmeNaM' AyAmena-dIrghatvena jJAtavye tathA te vidyAdharazreNyau 'ubho pAsiM' ubhayoH dvayoH pArzvayoH dakSiNata uttaratazca 'dohiM paumavaraveiyAhiM' dvAbhyAM panavara vedikAbhyAM 'dohiM vaNasaMDe hiM' dvAbhyAM ca vanaSaNDAbhyAM 'saMparikkhittAo' saMparikSipte pariveSTite / evaJca ekaikasyAM vidyAdharazreNyA~ dve padmavaravedike dvau ca vanaSaNDau iti dvayobhyAM saMyojanayA catasraH pAvarabedikAH catvAro vanaSaNDAzca-sampadyanta iti bodhyam / 'tAo NaM paumavaraveiyAo' tAH catasraH padmavaravedikAH khalu 'addhajoyaNaM'-ardhayojana-yojanArddham 'uDUDhaM' Urdhvamupari 'uccattaNaM' uccatvena 'paMcadhaNusayAI' paJcadhanuzzatAni-paJcazatasaMkhyAni dhanUMSi 'vikkhambheNaM' viSkambheNa-vistAreNa 'pabbayasamiyAo' parvatasamikAH-parvatasamAnAH 'AyAmeNaM' AyAmena-daivyeNa, 'vaNNao' varNakaH-asyA varNanaparakavAkyasamUho 'Neyabvo' netanyaH-pUrvaNad bodhyaH / sa cAsyaiva caturthasUtre TIkAyAM draSTavya iti / tathA samUho dakSiNa taka vistRta haiM " dasa dasa joyaNAI viksAMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM " inakA pratyeka kA vistAra daza daza yojana kA aura lambAI inakI parvata ko lambAI ke barAbara hai "ubhaopAsiM dohiM paumavaraveIyAhiM dohiM vaNasaMDehiM saMparikkhittAo" ye donoM vidyAdharazreNiyAM apane donoM pArzvabhAgoMmeM dakSiNase aura uttara se do do padmavaravedikAoM se evaM do do vanapaMDoM se pariveSTita haiM isa taraha se ye 4 padmavara vedikAoM se aura 4 vanapaMDose pariveSTita haiM aisA jAnanA cAhie ye 4 padmavaravedikAyeM "addhajoyaNaM uDDhaM uccattaNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao yacco" Adhe Adhe yojana kI UMcAIvAlI hai| aura pAMca sau pAMcasau dhanuSa kI vistAra vAlI hai tathA inakI pratyeka kI lambAI parvata kI lambAI ke barAbara hI hai / inake varNana meM pUrva jaisA varNana hI jAnanA cAhiye, yaha varNana isI ke caturthasUtra meM kiyA jA cukA hai / padmavaraveTikA kI lambAI ke barAbara hI lambAI vanaSaNDoM pazcima sudhA lAmA cha bhane uttathA kSiA sudhA vistRta cha. "dasadasa joyaNAI vikkha. meNaM pavvayasamiyAo AyAmeNa" samAMthA 124ne vistAra 420 6za yoganaraso cha bhane 62.5nA mAI patanI mATI cha. "ubhao pAsiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM vaNasaMDehiM saMparivivattAo" asa manne vidhAyaka zrI potAnA bhanne pAva bhAgamA dakSiNathI ane uttarathI baLe padmavadikA ethI ane vanaNaMDethI pariveSThita che, e 512 me "addha joyaNa uDDhe uccatteNa paMcadhaNusayAI vikkhameNa panvaya samiyAo AyAmeNa vaNNo Neyanvo" ardhA ma yauna sI ayA pANI che. ane pAMcaso pAMcaso dhanuSanI jeTalI vistAra vALI che. tathA AmAMthI darekanI laMbAI parvatanI laMbAI jeTalI che. emanuM varNana pahelA jevuM ja samajavuM joIe A varNana A graMthanA caturtha sUtramAM karavAmAM Avela che. pavavaravedikAnI laMbAI jeTalI laMbAI vanaSaDenI paNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'vaNasaMDAvi' vanaSaNDA api 'paumavaraveiyA samagA' padmavaravedikA-padmavaravedikA tulyA 'ayAmeNaM' AyAmena bodhyAH / 'vaNNao' varNakaH-vanaSaNDavarNakaparaH sarvo'pi pada samUho'syaiva paJcamasUtre TIkAyAM draSTavya iti / ___ atha tayoH zreNyorAkArabhAvapratyavatAraM pRcchati- 'vijjAharaseDhINaMH' ityAdi, 'vijjAhara seDhINaM bhaMte! ' he bhadanta ! vidyAdharazreNyo:-vidyAdharazreNidvaya sambandhinyoH 'bhUmINaM kerisae' bhUmyoH kIdRzakaH kIdRzaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH bhagavAnuttarayati 'goyamA bahusamaramaNijje' he gautama ! bahusamaraNIyaH-atyantasamatalaH ata eva ramaNIyaH 'bhUmibhAgepaNNatte' bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva' sa yathA nAmakaH AliGgapuSkara iti vA yAvat 'NANAvihapaMca vaNNehiM maNIhi taNehiM uvasobhie' nAnAvidhi paJcavarNaiH maNibhiH-tRNaizca upazobhitaH AliGgapuSkara iti vA ityArabhya nAnAvidha paJcavarNamaNibhi stRNaizcopazobhita ityanta pada saGgraho rAjapraznIyasUtrasya paJcakI hai. vanaSaNDa kA varNana karane vAlA padasamha isa sUtrake paMcama sUtra meM kahA jA cukA hai isalie sUtrakAra ne "vanasaMDAni paumavavaraveiyAsamagA AyAmeNaM vaNNao" aisA yaha sUtra ___"vijjAharaseDhINaM bhaMte ! bhUmiNa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" he bhadanta ! vidyAdhara zreNiyoM kA AkArabhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" he gautama vidyAdharazreNiyoM kA bhUmibhAga bahusama-bilakulasamatalavAlA-ataeva. ramaNIya kahA gayA hai / "se jahA nAmae AliMgapukkhareI vA jAva NANAviha paMcavaNNehi maNohiM taNehiM uvasobhie" vaha aisA bahusama hai ki jaisA mRdaMga kA mukha puTa bahusabha hotA hai, ityAdi rUpa se jaisA varNana bhUmibhAga kA yAvat vaha nAnA prakAra ke pAMca vaNauvAle maNiyoM se evaM tRNoM se upazobhita hai" yahAM taka ke pada samUhoM dvArA kiyA gayA hai vaisA ho vaha saba varNana isake sambandha meM yahAM para bhI kara lenA cAhiye' yaha saba varNana rAjaprazrIya sUtra ke 15 ve sUtra se lekara 19 sUtrataka karane meM che. A graMthanA paMcama sUtramAM e vanakhaMDonuM varNana karavAmAM Avela che. ethI ja sUtrakAre "canasaMDAva paumavara veiyA samagA AyAmeNa vaSNao" mA pramANe hyu che. vijjAhara seDhINa bhaMte ! bhUmINa kerisae AyAra bhAva paDoyAre paNNatte" hema! vidyAdhara zreNIono AkArabhAva pratyavatAra-svarUpa vize zuM kahyuM che. je enA javAbamAM prabhu 43 che. ' goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" gautama ! vidyAdhara zreNI sAno bhUmi sama-se hama sabha-methI 2mIya che. "se jahA nAmae AliMga pukkha rei vA jAva NAgAviha paMcavaNNehi maNIhi taNehiM ughasobhie" te bhRganA bhumata I. sama che, ItyAdi rUpamAM jevuM varNana "thAvat te aneka jAtanA paMcavarSothI yukta maNio temaja khUNethI uparobhita che. "ahIM sudhI padasamUho vaDe bhUmibhAga nuM varNana pahelAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 13 vaitaDhayaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam dazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtraparyantebhyaH paJcabhyaH sUtrebhya kartavyaH, tadarthazca tatraiva matkRtasubodhinITIkAyAM draSTavya iti / kIdRzai maNibhistRNazcopazobhita-iti / nijJAsAyAmAha 'taM jahA' tadyathA 'kittimehiM ceva akittimehiM ceva' kRtrimaizcaiva akRtrimaizceveti / tatra kRtrimAH zilpikauzalanirmitAH, akRtrimAH svAbhAvikAH, tairubhayaiH sa bhUmibhAgaH upazobhita iti sambandhaH / / __atrobhayovidyAdhara zreNyornagara saMkhyAmAha-'tatthaNaM' tatra-tayo dvaiyovidyAdhara zreNyomadhye khalu 'dAhiNillAe' dAkSiNAtyAyAM-dakSiNabhAgavartinyAM 'vijjAhara seDhIe' vidyAdharazreNyAM gaganavallabhapramukhAH--gaganavallabhaH pramukha:--pradhAno yeSu te tathAbhUtAH paJcasatsaMkhyakAH vidyAdharanagarA''vAsAH vidyAdharANAM nagarAvAsA:-rAjadhAnyaH prajJaptAH, tadyathA ottarAhAyAm-uttarabhAgavArttanyAM vidyAdharazreNyAM 'rahaneuracakavAlapAmokkhA' rathanapura cakravAlapramukhAH-rathanUpura cakravAlAH pramukho yeSu tathAbhUtA 'vijjAharaNagarAvAsA paNNattA' vidyAdharanagarAbAsAH prajJaptAH , 'evAmeva' evameva pradarzitaprakAreNaiva 'sapuvvAvareNaM' sapUrvApareNa-pUrvAparasaMkhyAsaMkalane 'dAhiNillAe' dAkSiNAtyAyAM-dakSiNabhAgavartinyAm 'utta rillAe' auttarAhyAm-uttarabhAgavartinyAM ca 'vijjAharaseDhIe' vidyAdharazreNyAM 'egaM dasuttare' dazottaraM-dazAdhikam, ekam-ekasaMkhyakam, 'vijjAharaNagarAvAsasayaM' vidyAdharanagarAvAsazatam-vidyAdharanagarAvAbhAnAM zataM bhavati, ubhayazreNIsthAnAM vidyAdharANAM dazAdhikA ekazatasaMkhyakA rAjadhAnyo bhavantItyarthaH , 'bhavaMtIti makkhAyaM' iti etata AyA hai ye maNi aura tRNa vahAM para "kittimehiM ceva akittimehiM ceva'kRtrima bhI haiM aura akRtrima bhI haiM zilpiyoM dvArA apano kuzalatAse nirmita jo maNi aura tRNa haiM ve kRtrima aura svAbhAvika jo maNi aura tRNa haiM ve akRtrika hai| "tattthaNaM dAhiNillAe bijjAharaseDhIe rahane uracakkavAlapAmovakhA sarTi vijjAharaNagarAvAsA paNNattA" dakSiNa vidyAdhara zreNi meM gaganavallabha Adi 50 nagara haiM rAjadhAniyAM haiM tathA uttara vidyAdharazreNI meM rathanapura cakravAla Adi 60 nagara hai-rAjadhAniyAM hai isa taraha ye saba nagara 110 haiM donoM karavAmAM Avela che tevuM ja varNana ahI paNa samajavuM joIe. A varNana rAja,zrIya satranA 15 mA sUtrathI mAMDIne 19 mA sUtra sudhI karavAmAM Avela che. A maNi ane tRNa tyA "kittimehi ceva akittimehiM ceva" trimaya cha bhane kRtrima 54 cha. shiE542| svakauzalathI maNi ane tRNonuM nirmANa kare che te kRtrima ane svAbhAvikarIte je maNi ane to sanita thAya che te kRtrima cha. "tatthaNa dAhiNillAe vijjAharaseDhIe rahaneuracakka cAlapAmokkhA maTTi vijjAhara NagarAvAsA paNNattA" kSividyAdhara zreNImA gaganasana vagere 50 nagaro che. rAjadhAnIo che. temaja uttaravidAdhara zreNImAM rathanUpura cakalAla vagere 60 nagara AvelA che. rAjadhAnIo-che. Ama A sarva nagaro ane zreNIomAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 jambUdvIpaprajJaptisUtre - - AkhyAtaM-kathitam / 'te vijjAharaNagarA' tAni anantaroktAni vidyAdharanagarANi kIzAni ? iti jijJAsAyAmAha-'riddhasthimiyasamiddhA' Rddhastimita samRddhAni 'pamuiya jaNajANavayA jAva paDirUvA' pramuditajanajAnapadAni yAvat pratirUpANi RddhAnivibhavabhavanAdibhivRddhi prAptAni, stimitAni-svaparacakrabhayarahitAni, samRddhAni-dhanadhAnyAdisamRddhiyuktAni, atra dvipadakarmadhArayaH / tathA pamudita janajAnapadAni-pramuditAH haSTAH pramodakaravastUnAM sadbhAvAt janA nagarIvAstavyAH lokAH jAnapadAH janapadabhavA: dezabhavAstatrA''yAtAH santo yeSu tAni tathA / yAvat yAvacchadAt nagaravarNanamopapAtikasUtravarNitacampAnagarIvad bodhyam / kevalaM strInapuMsakatvakRto vizeSaH tadartha jijJAsumiraupapAtikasUtrasya matkRtA pIyupavarSiNI TIkA vilokanIyeti / prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANItyeSAM vyAkhyA prAgvat / 'tesuNaM vijjAharaNaga. resu teSu-pUrvokteSu vidyAdharanagareSu khalu 'vijjAhararAyANo' vidyAdhararAjAnaH vidyAdharANAM rAjAna:-adhipatayaH 'parivasati' parivasaMti-nirvasanti / "vidyAdhararAjAna" zreNiyo meM / "te vijAharaNagarA rithimiyasamiddhA pamuiya jaNajANavayA jAva paDirUvA" ye vidyAdharoM kI rAjadhAniyAM vibhava, bhavana AdikoM dvArA Rddha hai-vRddhi ko prApta hai; stimita haiMsvacakra aura paracakra ke bhaya se rahita hai, evaM dhanadhAnyAdi rUpa samRddhi se yukta haiM / tathA pramodakara vastuoM ke sadbhAva se nagarI meM vasane vAle jana evaM bAhara se Aye hue jana saba sadA pramudita rahate hai yahAM yAvat zabda se sUtrakAra ne yaha prakaTa kiyA hai ki ina nagariyoM kA varNana jaisA aupapAtika sUtra meM campA nagarI kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI hai usa ke varNana meM Aye hue padoM kI vyAkhyA hamane usakI pIyUSavarSiNI TIkA meM spaSTa kI hai prAsAdIya darzanIya, abhirUpa evaM pratirUpa padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kara dI gaI hai 'tesuNaM vijjAharaNagaresu vijjAhararAyANo parivasaMti mahayA himatavaMtamalayamaMdaramahiMdasArA rAyavaNNao bhANiyavvo" una vidyAdhara nagaroM meM vidyAdhara rAjA rahate haiM ye saba rAjA haimavatakSetra kI 110 che. te vijjAharaNagarA riddhasthimiyasamiddhA pamuiyajaNajANavayA jAva paDirUvA" mA vidhAyanI pAnImA vilaya, lavana pothI che, vRddhi- cha, stimita che--vacaka ane paracakanA bhayathI mukta che, temaja dhanadhAnyAdirUpa samRddhithI yukta che. tathA pradadAyinI vastuonA sadubhAvathI nagaramAM rahenArA temaja bahArathI bhAvana prabhuhita 2 cha. mI 'yAvat' zapathI sUtraare mA pAta 25STa za che ke A nagarIyonuM varNana je rIte aupapAtika sUtramAM caMpA nagarInuM varNana karavAmAM AvyuM che tevuM ja che. caMpA nagarInA varNanamAM je pade che tenI vyAkhyA ame tenI pIyUSavaSiNI TIkAmAM karI che prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa padonI vyAcyA yathAsthAna 42vAmA AbI cha. "tesuNa vijjAharaNagaresu vijjAhararAyANo parivasaMti mahayAhimavaMta malaya maMdara mahiMdasArA rAyavaNNao bhANiyavo' ta vidhAyara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 13 vaitadayaparvatasya pUrvapazci me guphAdvayavarNanam :, mandaraH ityatra samAsAntavidheranityatvAdvacpratyayAbhAvo bodhyaH te kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha - 'mahAhimavaMta malaya maMdarama hiMdasArA' mahAhimavanmalayamandara mahendrasArA: mahAhimavAn - haimavata kSetrasyottarataH sImAkArI varSadharaH parvataH, malayaH parvata vizeSaH, meruH, mahendraH parvatavizeSaH, te iva sArAH pradhAnAH ityAdi 'rAyavaNNao' rAjavarNakaHrAjavarNanaparaH padasamUho'tra 'bhANiyacco' bhaNitavyaH - vaktavyaH / ayaM ca - - aupapAtika sUtrasya ekAdazasUtrato bodhyaH tadarthazca tatraiva matkRtapIyUSavarSiNI TIkAto'vagantavya iti / atha vidyAdharazreNidvaya vAstavya manujAnAmAkArabhAvapratyavatAraM pRcchati -- ' vijjAharaseTINaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte' vidyAdharazreNyoH bhadanta manujAnAM mAnavAnAM kIdRzakaH kIdRzaH AkAra bhAvapratyavatAraH - svarUpaparyAya prAdurbhAvaH prajJaptaH kathitaH ? iti pRSTo bhagavAnAha - 'goyamA ! te NaM maNuA bahusaMghayaNA' he gautama ! te vidyAdharazreNi vAstavyaH khalu manujAH -- manuSyA bahusaMhananAH- bahUni vajraRSabhanArAuttara dizA meM sImAkArI mahAhimavAn parvata, evaM malaya parvata meruparvata aura mahendra parvata ke jaise pradhAna haiM ina rAjAoM kA aura vizeSa varNana dekhanA ho to aupapAtika sUtra ke 11 ve sUtra kI TIkA dekhanI cAhiye, vahAM para vistAra ke sAtha yaha varNana karane meM AyA hai / aba sUtrakAra vidyAdhara zreNidvaya ke nivAsI janoM ke AkAra bhAva pratyavatAra ko prakaTa karane ke liye praznottara ke rUpa meM use spaSTa karate haiM - " vijjAhara seDhINaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte' he bhadanta ! vidyAdhara zreNidvaya meM rahenevAle manuSyoM kA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-" goyamA ! teNaM maNujA bahusaMghayaNA, bahusaMThANA, bahu uccatta pajjavA bahu AupajjavA jAva savva dukkhANa maMta kareMti" he gautama ! vidyAdhara zreNi dvaya nivAsI manuSyoM kA svarUpa isa prakAra se kahA gayA hai - ve vajra RSabha nArAca Adi saMhanana vAle hote haiM, samacaturasra Adi saMsthAna nagarImAM vidyAdhara rAjA rahe che. A badhA rAjAe haimavata kSetranI uttara dizAmAM sImA kArI mahAhimavAnuM paryaMta temaja malaya patA merU pata ane mahendra paryaMtanA jevA pradhAna che. A rAjAe viSe jANavu hoya to aupapAtika sUtranA 11 mA sUtranI TIkA jovI joIe. tyAM vistArapUrvaka A viSe varNana karavAmAM Avyu che. have sUtrakAra vidyAdhara zreNiyanA nivAsIjaneAnA AkArabhAva pratyavatAra-viSe spaSTatA karavA mATe praznottara rUpamAM pAtAnuM kathana A rIte prakaTa kare che ke-- 51 "vijjAhAra seDhINa bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte ?" he la'ta ! vidyAdhara zreNidrayamAM rahenArA mANasAnA AkAra bhAvapratyavatAra-svarUpa-kevu' kahevAmAM yAvesa cha ? senA vAmAM alu he che "goyamA ! teNaM maNuyA bahusaMghayaNA bahusaM ThANA bahuuccattapajjavA bahu AupajjavA jAva savva dukkhANa maMtaM kareMti' he gautama! vidyAdhara zreNidraya nivAsI manuSyAnu' svarUpa evu' kahevAmAM Avelu' che. samacaturasa Adi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 jambUdvIpaprajJaptisUtre cAdIni saMhananAni pudIkaraNAsthinicayarUpANi yeSAM te tathA, 'bahusaMThANA' bahusaMsthAnA:- bahUni samacaturastrAdIni saMsthAnAni - viziSTAvayavaracanA rUpazarIrAkRtayo yeSAM te tathA, 'bahu uccattapajjavA' bahuccatvaparyavAH bahavaH nAnAvidhA uccatvasya zarIrocchuyasya paryayAH paJcadhanuzzatAdikA mAnavizeSA yeSAM te tathA, tathA 'bahu AupajjayA' bahAyuH - paryavA:[:- bahavaH AyuSaH pUrvakoTivarSazatAdikAH paryavA: - vizeSA yeSAM te tathA, 'jAva' yAvat - yAvatpadena "bahUni varSANi AyuH pAlayanti pAlayitvA apyeke nirayagAminaH apyeke tiggAminaH, apyeke manujagAminaH apyeke devagAminaH, apyeke sidhyanti mucyante parinirvAnti' ityeSAM padAnAM saGgraho bodhyaH, 'savvadukkhANamaMtaM kare ti' sarvadukkhAnAmantaM kurvanti / eSAM vyAkhyA ekAdazasUtrato bodhyA / sU0 13 // mUlam - tAsi NaM vijjAharaseDhINaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo veyassa pavvayassa ubhao pAsi dasa joyaNAI uDDhaM uppaittA ettha NaM duve AbhiogaseDhIo paNNattAo pAINapaDINAyayAo udIdA hiNavatthiSNa o dasa dasa joyaNAI vikkhaMbheNa pavvaya vAle hote haiM, inake zarIra kI U~cAI pAMcasau dhanuSa Adi kI hotI hai, pUrvakoTivarSazata Adi kI inako Ayu hotI hai yAvat pada ke anusAra ve itanI Ayu hA acchI taraha se pAlana karate hai-pAlana karake mRtyu ke avasara para mara kara unameM se kitaneka to narakagAmI hote haiM, kitaneka tiryaggatigAmI hote haiM, kitaneka manuSyagatinAmI hote haiM aura kitaneka devagati gAmI hote haiN| kitaneka siddha- kRtakRtya ho jAte haiM kevalajJAna rUpI Aloka se lokAlauka ke jJAtA ho jAte haiM sarba kamau se rahita ho jAte haiM, samasta karmakRtavikAra se rahita hue apane Apa meM samA jAte haiM zArIrika evaM mAnasika rUpa samasta klezoM kA nAza kara dete haiM- isa taraha avyAvAdha sukha ke ve bhoktA ho jAte hai / aisI hI vyakhyA isIke 11 veM sUtra meM kI jAcukI hai // 13 // saMsthAnavALA heAya che. emanA zarIranI uMcAI pAMcaso dhanuSa vagere jeTalI hAya che. pU aTi varSazata vyAhi bheTalI Ayu hoya che. 'yAvat pathI ye spaSTa thAya che De the| ATaluM Ayu ceAkkasa bhAgave che. Ayu bhAgavIne mRtyu vakhate teemAMthI keTalAka narakagAmI hAya che, keTalAka tiyag gatigAmI hoya che ane keTalAka manuSya gatigAmI hoya che ane keTalAka devagatigAmI heAya che. keTalAka siddha-kRtakRtya-thai jAya che-kevaLajJAnarUpI AlAkathI leAkAleAkanA jJAtA thaI jAya che. sa` karyAMthI rahita thaI jAya che. samastakama kRtavikArathI rahita thayelA te svamAM ja samavahata thaI jAya che. zArIrIka ane mAnasinkrarUpa samasta kalezAne vinaSTa karI nAkhe che, A rIte avyAbAdha sukhanA teo bhAktA thaI jAya che. evI ja vyAkhyA enA ja 11 mA sUtramAM pahelAM karavAmAM AvI che. 513aa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam samiyAo AyAmeNaM ubhao pAsiM dohiM ya vaNasaMDehiM saMparikkhi tAo vaNNao doNhavi, pavvayasamiyAo AyAmeNa / AbhiogaseDhINaM bhaMte ! kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA bahu samaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva taNehi upasobhie vaNNAI jAva taNANaM sahotti / tAsi NaM AbhiogaseDhINaM tattha tattha dese tahiM tahiM bahave vANamaMtarA devA ya devIo ya AsayaMti saMyati jAva phalavittivisesaM paccaNubbhavamANA viharati / tAsu NaM Abhi ogaseDhIsu sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesamaNakAiyANaM AbhiogANaM devANaM bahave bhavaNA paNNattA, te NaM bhavaNA bAhi baTTA aMto cauraMsA vaNNao jAva accharagaNasaMghavikiNNA jAva paDirUvA / tattha NaM sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesamaNakAiyA bahave AbhiogA devA mahiDDiyA mahajjuIyA jAva mahAsokkhA paliAvamaTTiiyA parikhasaMti / tAsi NaM AbhiogaseDhINaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo veyaDDhassa pavvayassa ubhao pAsiM paMca paMca joyaNAI uDDhe uppaittA. etthaNaM veyaDDassa pavyayassa siharatale paNNatte pAINapaDiNAyae udINadAhiNavicchiNNe dasa joyaNAI vikhaMbheNaM pavvayasamage AyAmeNaM se NaM ikoe paumavaraveiyoe ikkeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte, pamANaM vaNNao doNhaMpi / veyaDDassa Na bhaMte ! pavvayassa siharatalassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahANAmae AliMga pukkharei vA jAva NoNAvihapaMcavaNNehiM maNIhiM uvasobhie jAva vAvIo pukkhariNIo jAva vANamaMtarA devA ya devIo ya AsaM yaMti jAva bhuMjamANA viharati / jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve bhArahevAse veyaDpavvae kai kUDA paNNattA ? goyamA ! Nava kUDA paNNattA, taM jahA-siddhAyayaNakaDe 1 dAhi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre gaDDabharahakUDe 2 khaMDappavAyaguhAkUDe 3 maNibhaddakUDe 4 veyaDDakUDe 5 puNNabhaddakUDe 6 timisaguhAkUDe 7 uttaraDDabharahakUDe 8 vesamaNakUDe chAyA- tayoH khalu vidyAdharazreNyoH bahusamara maNIyAd bhUmibhAgAd vaitADhyasya parvatasya ubhayoH pazciyoH daza yojanAni Udhvamutpatya atra khalu dve AbhiyogyazreNyau prajJapte prAcInapratIconA''yate udIcInadakSiNavistIrNe dazadaza yojanAni viSkambheNa parvata samike AyAmena ubhayoH pArzvayoH dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM ca vanakhaNDAmyAM saMparikSipte varNa ko dvayorapi paryatasamakA AyAmena AbhiyogyazreNyo bhadanta kIdazakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH yAvat tRNairupazobhitaH varNA pAvat tRNAnAM zabda iti / tayoHkhalu abhiyogyazreNyoH tatra tavadeze tatra tatra bahavo vyantarA devAzca devyazca Alate zerate yAvat phalavRttivizeSa pratyanubhavanto viharanti / yo: skhala abhiyogya zreNyoH zakasya devendrasya debarAjasya somayamavaruNavaizravaNakAyikAnAmAbhiyArayAnAM devAnAM bahUni bhavanAni prajJaptAni / tAni khalu bhavanAni bahiH vRttAni antaHcaturasrANi varNakaH yAvat apsarogaNasaMvikIrNAni yAvat pratirUpANi / tatra khalu zakasya devendrasya devarA nasya somayamavaruNavaizravaNakAyikA bahava AbhiyogyA devA mahaddhikA mahAdyutikA yAvat mahAsaukhyAH palyopasthitikAH parivanti / tayoH khalu AbhiyogyazreNyoH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt vaitAdayasya parvatasya zikharatala prajJaptam, prAcInapratIcInA''yatam udIcIna dakSiNavistIrNa daza yojanAni viSkambheNa parvatAsamakam AyAmena / tat khalu ekayA padmavaravedikayA ekena vanakhaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptam pramANaM varNa kodvayorapi / vaitADhayasya khalu bhadanta ! parvatasya zistraratalasya kIzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prazaptaH 1 gautama! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti yA yAvat nAnAvidhapazcavarNai: maNibhirUpazobhitaH, yAvat vApyaH puSkariNyaH yAvat vyantarA devAzca devyazca Asate yAvad bhujAnA viharanti, jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe bhArate vaitADhayaparvate katikUTAni prajJaptAni gautama navakUTAni prajJaptAni tadyathA siddhAyatanaphTaM 1 dakSiNAddha bharatakUTa 2 khaNDaprapAtaguhAkUTa 3 maNibhadrakUTaM 4 baitADhayakUTa 5 pUrNabhadrakUTa 6 tamitraguhAkUTam . uttarArddhabharatakUTam 8 baizravaNakUTam 9 |suu014|| TIkA--'tAsi NaM vijjAharaseDhINaM' ityAdi / athAtraica vartamAnAbhiyogya zreNI nirUpayati 'tAsi // ' tayoH-pUrvoktayoH khalu 'vijjAharaseDhINaM bahasamarama "tAsiNaM vijjAharaseDhINaM bahusamaramaNijjAo" ityAdi / TIkArtha-una vidyAdhara zreNiyoM ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se vaitADhaya parvata ke donoM pArzva__ 'tAsiNa vijjAiraseDhINa bahusamaramaNijjAo' ityAdi ||suutr 14 // TIkAthe-te vidyAdhara zreNIone bahusamaramaNIya bhUmimAgathI vaitAdraya parvatanA banne pArdha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam NijjA zre bhUmibhAgAo veyaDDhassa pavvayassa' vidyAdharazreNyoH bahusamaramaNIyAt , bhUmibhAgAt vaitAbyasya parvatasya 'ubho' ubhayoH-dvayoH 'pAsiM' pArzvayoH 'dasajoyaNAI' daza yojanAni 'uida' Urdhvam-upari 'uppaittA' utpatya gatvA 'etthaNe duve abhi oga seDhIo' atra iha dve AbhiyogyazreNyau A samantAt Abhimukhyena yujyante preSyakamaNi vyApAryanta ityAbhiyogyAH zakra lokapAlAnAM kiGkarA vyantaravizeSAH teSAM zreNyau AvAsapaGktI 'paNNatAo' prajJapte- kathite te ca, kIdRzyau ! iti jijJAsAyAmAha 'pAINapaDINayayAo' prAcIna pratIcInA''yate pUrvapazcimayodizorAyate dIrdhe 'udINadAhiNavitthiNNAo' udIcIna dakSiNa vistIrNe uttaradakSiNadizovistIrNe vistArayUkte, 'dasa dasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' daza daza yojanAni viSkambheNa-vistAreNa, 'pavvayasamiyAo' parvatasamike parvatatulye 'AyAmeNaM' AyAmena dairpaNa, tathA 'ubhao' ubhayoH-dvayoH 'pAsiM' porkhayoH 'dohiM' dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca 'vaNa saMDehiM saMparikkhittAo' vanaSaNDAbhyAM saMparikSipte pariveSTite / 'vaNNao' varNakaHvarNanaparo vAkyasamUho 'dohavi' dvayorapi dvayoriti jAtyApekSayA proktaM, tena dvayoH padmavaravedikayoH dvayorvanaSaNDayoriticatuNI pUrvavad bodhyaH / tathA-catvAro'pyete padmavaravedikAvanaSaNDA 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa 'pavvayasamiyAo' parvatasamakAH parvatanulyA bodhyA iti / bhAgoM meM daza daza yojana Upara jAkara do abhiyogya zreNiyAM kahI gaI hai zaka evaM lokapAlo ke kiGkarabhUta jo vyantara devavizeSa hai unako ye nivAsa bhUta zreNiyAM haiM "prAcIna pratIcInAyate ye donoM pUrvapazcima meM lambI hai "udIcInadakSiNavistIrNe" uttara dizA aura dakSiNadizA meM cauDI hai inakA vistAra daza daza yojana kA hai "parvata samike" tathA parvata kI lambAI ke barAbara inako lambAI hai| tathA ye apane dono pArzvabhAga meM do padmavara vedikAoM se evaM do vanaSaNDoM se pariveSTita haiN| isa 4 padmavaravedikAe~ aura cAra vanakhaNDa inake donoM pArzvabhAgoM kI ora haiM / ye cAro padmavaravedikAe~ aura vanaSaNDa lambAI meM parvata ke tulya haiM / "AbhiogaseDhINaM" he bhadanta ! ina Abhiyoga zreNiyoM kA AkArabhAva bhAgomAM daza daza jana upara jaIne be Abhiyogya zreNIo che. zaka ane lokapAlenA kiMkaratr vyata va vizeSa cha, temanI mA nivAsabhUta zreNImA cha. "prAcInapratIcInAyanA' se the| sanna 51 pazcimamA aisii cha "udIcInadakSiNa vistIrNA uttara dizA mane dakSiAmA yAhI cha. sbhne| vistAra 6za-4za yAnarata cha. "parvata samike" tema 5 tanI jeTalI emanI laMbAI che. tathA e che ane pAzvabhAgamAM be pAvara vedakAothI temaja be vanakhaMDothI pariveSThita che. e ja padmavaradikAo ane cAra vanakhaMDo emanI banne bAjue cha. se yAre 512vAmA bhane vanonI sA patatulya che. "abhiogaseDhINaM" he bhadanta ! A Abhiga zreNiene AkArabhAvapratyavatAra (svarU5) kevo che ? enA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre athAbhiyogyazreNidvayasyAkArabhAvapratyavatAraM pRcchati 'AbhiogaseDhINaM' ityAdi / 'AbhiogaseDhINaM bhaMte ! kerisae AyAgbhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta abhiyogazreNyAH kIdRzakaH kIdRzaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJasaH ? bhagavAgAha-'goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' he gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH 'jAva taNehiM uvasobhie' yAvat tRNairUpazobhito 'vaNNAiM jAva taNANaM saddo tti' varNA yAvatRNAnAM zabda iti / atra yAvatpadasaMgrAlaH padasamUDo rAjaprazrIyasUtrasya paJcadazasAtrAdArabhya ekonaviMzatitamazutrato codhyaH / artho'pi tatraivamatkRta suvodhinI TIkAto'vaseya iti / 'tAsi NaM' tayoH pUrvoktAo khalu 'abhiogaseDhINaM' AbhiyogpatreNyoH 'tattha tattha' tatra tatra tasmiMstasmin 'dese' deze bhAge, 'tahi tahi' tatra tatra tattaddezasyAvAntaradeze 'bahave vANamaMtarA' bahavo byantarAH deva vizeSAH devA ya devIo ya AsayaMti' devAzca devyazca Asate-yathAsukhaM sAmAnyatastiSThanti, 'sayaMti' zerate sarvathA kAyaprasAraNena vartante na tu nidrAnti, devAnAM nidrAyA abhAvAta 'jAva' yAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahatehaiM 'bahu samaramaNIo bhUmibhAgo paNNatto" he gautama ! ina donoM zreNiyoM kA bhUmibhAga bahusama hai aura isIse vaha bahuta hI ramaNIya kahA gayAhai. kyoMki vaha tRNoM se aura maNiyoM se upazobhita hai. ye tRNa maNiyAM vahAM kRtrima bhI haiM aura akRtrima bhI hai / yahAM yAvatpada se saMgrAhya pada samUha rAjapraznIya sUtrake 15ve sUtra se lekara 19veM taka ke sUtrase jAna lenA caahiye| unakA artha hamane usakI subodhinI TIkA meM spaSTa kara likha diyA hai| vahAM unake varNI kA aura unake zabdoM kA bhI sadbhAva prakaTa kiyA hai / "tAsiNaM AbhiogaseDhINaM tattha tattha dese tahiM tahiM bahave vANamaMtarA devA ya devIo AsayaMti, sayaMti, jAva phala vittivisesaM paccaNubbhavamANA viharaMti" ina pUrvokta AbhiyogyazreNiyoM ke una 2 sthAnoM para aneka vAnavyantara deva aura deviyAM yathAsukha uThatI baiThatI rahatI haiM, zarIra ko pasAra kara ArAma karatI rahatI haiM, sapAsa bhI prabhu cha "bahusamaramaNIo bhUmibhAgo paNNatto' he gautama ! sanna shrenniiene bhUmibhAga bahu sama che ane bethI ja te bahuja ramaNIya che kemake te tRNothI ane maNiothI uparobhita che. e tRNa maNie tyAM kRtrima paNa che ane akRtrima paNa che. sAr3I yAvat" 54thI sAha 56 sabhU rApraznIya sUtranA 15 mA sUtrathA 18 mAM sUtra sadhI jANo joIe. A badhA padasamUhanI vyAkhyA tenI sudhinI TIkAmAM spaSTa karI cha. tyAtamanA patima za hone| sahalA pra48 42vAmAM Ave che. "tAsiNa Abhi ogaDhINa tattha tattha dese tahiM tarhi vahane vANamaMtarA devA ya devIo AsayaMti, sayaMti jApa phalacittivisesaM pacca gubbhavamANA viharaMti" mA pUrvarita mAliyA zreNImAnA sthApara aneka vA na tha tara deva devIo sukhapUrvaka uThatA-besatA rahe che, zarIrane pakRta karIne ArAma karatA rahe che, nidrAdhIna thatA rahe che kemake devane nidrA AvatI nathI. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam tpadena -"tiSThanti, niSIdanti, tvagvarttayanti, ramante, lalanti, krIDanti, kIrtayanti, mohanti, purApurANAnAM sucIrNAnAM suparIkrAntAnAM zubhAnAM kRtAnAM kalyANAnAM karmaNAM kalyANam" iti saMgrAhyam / tatra tiSThanti UrdhAvasthAnena vidyante, niSIdanti-upavizanti, svavarttayanti tvakparivartanaM pArzvaparivartanaM kurvanti ramante ratimAbadhnanti, lalanti vilasanti krIDanti krIDAM kurvanti kIrtayanti varNayanti, mohanti viSayaM sevante tathA purA prAgbhave upArjitAnAM purANAnAM cirantanAnAM sucIrNAnAM suvidhikRtAnAM suparAkrAntAnAM zobhanaparAkramasampAditAnAm ata eva zubhAnAM zubhaphalAnAM kRtAnAM kalyANAnAM vAstavikakalyANaphalAnAM karmaNAM dAnazIlAdInAM kalyANam ekAntasukhAvaha 'phalavittivisesa' phalavRttivizeSa phalavipAkaM 'paccaNumavamANA' pratyanubhavantaH ephaikazo'nubhavaviSayaM kurvantaH santo 'viharaMti' viharanti tiSThanti / _ 'tAsu NaM' tayoH pUrvoktayoH khalu 'AbhibhogaseDhIsu sakassa deviMdassa devaraNNo somamavarUNavesamaNakAiyANaM' AbhiyogyazreNyoH zakrasya devendrasya devarAjasya soma - nidrA nahIM letI haiM, kyoMki devoM ke nidA kA abhAva hotA hai / yahAM yAvatpadase "tiSThanti niSIdanti, tvagvatteyanti, ramante, lalanti, kroDanti, kotteyanti mohanti, purApurANAnAM sucIrNAnAM suparAkrAntAnAM zubhAnAM kRtAnAM kalyANAnAM karmaNAM kalyANam" isa pATha kA saMgraha huA hai. isa pATha ke anusAra ve vAnavyantara deva aura deviyAM una2 sthAnoM meM khar3I bhI rahatI haiM, baiThI bhI rahatI haiM, karabaTe bhI badalatI haiM, biSaya sevana bhI karatI haiM, vilAsa. yukta ceSTAe~ bhI karatI haiM. bhinna2 prakAra kI krIDAe~ bhI karatI haiM, gAnA bajAnA nRtya karanA Adi kriyAe~ bhI karatI hai, deviyAM eka dUsare devoM ko aura deviyoM ko vahAM rijhAte rahate haiM; ityAdi rUpa se ve vahAM para apane suvidhipUrvaka kiye gaye pUrvake dAnAdirUpa zubha kamoM ke zubha phalavizeSa bhogA karate haiM / "tAsuNaM AbhiogaseDhosu sakassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesamaNakAiyANaM AbhiogANaM devANaM vaha ve bhavaNA paNNattA'' una donoM mahI yAvat yathA "tiSThanti, niSIdanti, tvag vattayanti, ramante, lalanti, phrIDanti kIrtayanti, mohanti, purApurANAnAM sucIrNAnAM, suparAkAntAnAM,zubhAnA, kRtAnAM kalyANAnAM karmaNAM kalyANam' mA pAine saha thayesa cha. mA pA bhusate pAnavya tara heva bhane devI e tatatata pradezamAM UbhA rahe che, bese che, pArzva parivartana kare che, viSaya sevana kare che, vilAsa yukta ceSTAo kare che, bhinna bhinna prakAranI kIDAo kare che, gAvuM, vagADavuM nRtya karavuM vagere vividha kriyAo karatA rahe che. devIo bIjA dene ane deve bIjI devIone rijhavatA rahe che. ItyAdi rUpamAM teo tyAM potapotAnI suvidhAthI pUrvakata hanA zubha nA zubha 3 // vizeSane 5 42 / 29 che. "tAsuNaM AmiogaseThIsu sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamabaruNavesamaNakAiANaM AmiogANaM devANaM bahave bhavaNA paNNattA' tethe| manne maliyAya zreNImAmA hevendra 12004 zanI-2 pU nA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yamavaruNavaizravaNakAyikAnAM tatra somaH pUrvadikpAlaH yamo dakSiNa dikpAlaH, varuNaH pazcimadikpAlaH, vaizravaNaH uttaradikpAlaH teSAM kAyaH samUhaH svAmitvena yeSAM te tathAbhUtAsteSAm 'AbhiyogANaM' AbhiyogyAnAma AjJAkAriNAM 'devANaM bahave bhavaNA paNNattA' devAnAm anekAni bhavanAni prajJaptAni 'teNaM bhavaNA bAhiM vaTTA' tAni khalu bhavanAni bahirvattAni bahirvatu lAkArANi 'aMto cauraMsA' antaH abhyantare caturasrANi catuSkoNAni atra 'vaNNao' varNakaH bhavanavarNanaparaHpadasamUho vaktavyaH sa ca kiM paryanta ityAha 'jAva accharagaNasaMghavikiNNA' yAvadapsarogaNasaGga vikIrNAni-apsarogagasaGghavikIrNAni apsarogaNasamUhavyAptAni iti paryantaH tato'pi kimavadhiriti jijJA sAyAmAha 'jAva paDirUvA' yAvat pratirUpANi / pratirUpANi iti paryanto varNako bodhya iti paryavasitam / tathA ca sarvapadAni yAvatpadasaMgRhItAnyevam adhaH puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi prAkArATTAlaka kapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yaMtrazataghnImuzalamuzuNDIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA ajeyAni sadA guptAni aSTacatvAriMzatkoSTharacitAni aSTacatvAAbhiyogya zreNiyoM meM devendra devarAja zaka ke jau pUrva dizA ke dikpAla soma hai , dakSiNa dizA ke dikpAla jo yama hai , pazcima dizA ke dikpAla jo varuNa hai aura uttara dizA ke dikpAla jo vaizravaNa hai jo ki indra ke AjJAkArI hai unake aneka bhavana kahe gaye hai| "teNaM bhavaNA bAhiM vaTA, 'ato cauraMsA, vaNNao jAva accharagaNasaMghavi kiNNA jAva paDirUvA" ve bhavana bAhara meM to gola hai, aura bhItara meM caturasra-caukora hai| yahAM bhavanoM ke varNana karane vAlA pATha "ye apsarAoM ke samha se vyApta hai aura yAvatprAsAdIya Adi vizeSaNoM vAle hai" yahAM taka kA yahAM gRhIta huA hai. vaha pATha jAnakArI ke lie yahAM prakaTa kiyA jAtA hai- " adhaH puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagaMbhIrakhAtaparikhANi, prAkArATTAlayakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni, yaMtrazataghnI muzalamuzuNDIparivAritAni, ayodhyAni, sadA jayAni sadA ajeyAni, sadA guptAni, dipAla sema che. dakSiNa dizAnA dikapAla yamanA pazcima dizAnA diphapAla varaNanA ane uttara dizAnA dikapAla vaizravaNanA-je IndranA AjJAkArI che-temanA aneka bhavane kahevAya cha. "teNa bhavaNA bAhiM vaTTA, aMto cauraMsA, vaNNao jAva accharagaNasaMghavikiNNA jAva paDirUvA" te sapanA mahArathI gaNa cha bhane 62thI yaturana yAma1-cha. hI bhavanAnA vaNana saMbaMdhI e o apsarAonA samUhathI vyApta che ane yAtmAsadIya Adi vizejaNAthI yuktane "ahIM sudhIno pATha gRhIta thayela che. te pATha jANavA mATe ahIM prakaTa karavAmAM bhAva cha. "adhaH puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni, utkIrNAntaravipula gaMbhIrakhAtapari khANi, prAkArATTAlayakapATatoraNa pratidvAradezabhAgAni yantrazatanImuzala muzuNDI parivAritAni, ayodhyAni, sadA jayAni, sadA ajeyAni, sadA guptAni, aSTacatvAriMzat koSTha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam riMzatkRtavanamAlAni kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni lAyitollAyitamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadardara (pracura) datta paJcAGgulitalAni upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni AsaktosaktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapujopacArakalitAni kAlAgurupravarakundurUSkaturuSkadhUpadahyamAnasurabhimaghamaghAyamAna gandhodhUtAbhirAmANi sugandhavaragandhitAni gandhavartIbhUtAni (apsarogaNasaGghakIrNAni) divyatruTitazabdasaMpranAditAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni laSTAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi (pratirUpANi) iti / etavyAkhyA-adhaH puSkarakarNikAsaMsthAna saMsthitAni adhaH puSkarakarNikA-adhomukhakamalabIjakozastasyA yat saMsthAnam-AkArastena saMsthitAni adhomukhapadmabIjakozAkArANi tathA-utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi utkIrNamivo aSTacatvAriMzat koSTharacitAni, aSTacatvAriMzatkRtavanamAlAni, mANi, zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni, lAyitollAyitamahitAni, gozIrSasarasaraktacandana dardara (pracura) datta eJcA gulitalAni upacitacandanakalazAni, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, AsaktosaktavipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni, pazcavarNasarasasurabhimuktapuSpapujopacAra kalitAni, kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpadahyamAna surabhimaghamaghAyamAnagandhodhUtAbhirAmANi, sugandhavaragandhitAni, gaMdhavartibhUtAni, (apsarogaNasaMghakIrNani,) divyatruTita zabdasaMpranAditAni sarvaratnamayAni, acchAni, lakSNAni, laSTAni; ghRSTAni, mRSTAni, nIrajAMsi, nirmalAni, niSpakAni, niSkaMkaTacchAyAni saprabhANi, samarIcikAni sodyotAni, prAsAdoyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi / isa pATha ke padoM ko vyAkhyA isa prakAra se hai-nIcA mukha karake rakhI gaI kamalakarNikA kA jaisA AkAra hotA hai. vaisA AkAra ina bhavanoM kA hai inakI jo khAta-Upara racitAni, apTacatvAriMzatkRtavanamAlAni kSemANi, zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni, lAyitollAyitamahitAni, gozIrSasarasaraktacandanadadara (pracura)dattapaJcAGgulitalAni, upacitacandanakalazAni, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, AsaktotsatavipulavRttavyAdhArita mAlyadAmakalApAni, paJcavarNasarasa surabhi muphtapuSpapuJjopacArakalitAni, kAlAgurupravarakundaruSka turuSka dhUpa dahyamAnasurabhimaghamadhAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, sugandha vara gandhitAni, gaMdhavartIbhUtAni, (apsarogaNasaMghakIrNAni) divyatruTita zabdasaMpranAditAni sarvaratnamayAni, acchAni pralakSNAni, laSTAni, dhRSTAni, mRSTAti, nIrajAMsi nirmalAni, nippakAni niSkakaTacchAyAni 'sapramANi, samarIcikAni, sodyotAni, prAsAdIyAni' darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi' mA 58 5honI vyAyAmA pramANe che. nata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 jambUdvIpaprajJaptisUtre kIrNam-suvyaktam tAdRzamantaram-abhyantaraM yAsAM tAdRzyaH vipulAH bahavaH gambhorAH alabdhatalAH khAtaparikhAH khAtAni uparyadhaH samAni parikhAH upari vizAlA adha: saGkucitAzca yeSAM tAni prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezamAgAni-prAkAraH 'korTa' iti bhASAprasiddhaH, aTTAlaka:-'aTArI' bhASAprasiddhaH, tathA pratidvAra dezabhAge kapATaM toraNaM ca yeSAM tAni tathA / 'pratidvAradezabhAga' zabdasya paranipAta ArSatvAta tathA-yantra zataghnI muzalamuzuNDI parivAritAni-yantrANi jalAdi yantrANi zatadanyaHpuruSazataghAtakAstravizeSAH 'topa' iti bhASA prasiddhAH muzalAni-prasiddhAni muzuNDayaH zastravizeSAH etaiH parivAritAni-rakSaNAya pariveSTitAni, ataeva ayodhyAni - yodadhumazakyAni sadA-sarvasmin kAle jayAni-jayantIti jayAni zatrajayakArakANi, tathA zatrubhiH sadA ajeyAni-jetumayogyAni sadA guptANi-rakSitAni aSTacatvAriMza koSTaracitAni-racitAni-kRtAni aSTacavAriMzatakoSTAni yatra tAni tathA, racitazabdasya prAkRtatvAtparanipAtaH / aSTacatvAriMzatkRtamAlani aSTacatvAriMzata-aSTacatvAriMzadvadabhinnavicchittiyuktA vanamAlAH kRtAH-sthApitAH yeSu tAni tathA, kSemANi -paraaura nIce samAna AkRti vAlI khAI hai usakA eva Upara meM vizAla aura nIce bhAga meM saMkucita jo parikhA hai usakA bhItarI antara bilakula suvyakta hai tathA ye dono hI vipula gaMmIra hai - alabdha tala vAlI hai, pratyeka bhavana ke sAtha koTa hai, aTArI hai tathA inake pratyeka dvAra meM kapATa lage hue hai, hara eka bhavana meM eka sAtha sau puruSo ko mAra DAleM aisI aneka zatagdhiyA~-astravizeSa jise topa kahA jAtA hai haiM, aneka muzala hai aneka muzuNDiyAM hai-isa nAma ke hathiyAra vizeSa hai ina saba hathiyAro se ve makAna pariveSTita hai ataeva koI bhI ina para AkramaNa nahIM kara sakatA hai / isIse ye sadA ajeya hai aura svayaM meM ye sadA zatruoM ko jItane vAle hai aura surakSita hai pratyeka bhavana meM 48-48 koThe bane hue hai evaM "aSTa catvAri" 48-48 vanamAlAeM rakhI huI hai / mukhI kamalakaNikAne je AkAra hoya che te AkAra ahIMnA bhavanone che. emanI ja khAta-upara ane nIce samAna AkRtivALI khAI che-tene tathA uparanI tarapha vizALa ane nIcenA bhAgamAM saMkucita je parikhA che tenuM bhItarI antara ekadama suspaSTa che temaja e e bane vipula gaMbhIra che. alabdha talavALI che. dareka bhavananI sAthe koTa che, aTArI che, temaja emanA pratyeka dvAramAM kapATo lAgelA che. dareka bhavanamAM ekI sAthe so pu. Sone ekI sAthe mArI nAkhe evI aneka zatadanIe-topa-che, aneka muzalo che, aneka sasaDIo che, musuDI eka vizeSa prakAranuM hathiyAra hoya che, A sarva hathiyArothI te bhavana pariveSThita che. ethI temanI upara koI AkramaNa karI zake nahIM. ethI ja e bhavane sadA ajeya rahe che. ane svayameva A bhavane zatruone jItanArA che. ane surakSita che. pratyeka bhavanamA 48-48 4aa anetA che. tamA "aSTacatvAri" 48-48 binbhaannaam| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam cakramayarahitAni, punaH zivAni-svacakrabhayarahitAni tathA kiGkarAmaradaNDoparakSitAni daNDa hastai bhRtyadevaiH saMrakSitAni, lAyitollAyitamahitAni-lepopalepapariSkRtAni, gozIrSasarasaraktacandanadardaradattapazcAGgulitalAni-gozIrSa candanavizeSaH, sarasaM-rasasahitaM prazastaM yad raktacandanaM cetyubhAbhyAM dardaraM-pracuraM yathA syAttathA dattAni-nyastAni paJcAMgulitalAni yeSu tAni tathA, / upacitacandanakalazAni-upacitAH-sthApitAH candanakalazA yeSu tathA, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni candanaghaTAH candanacacitakalazA, sukRtatoraNAni -suSTu racitatoraNAni ca pratidvAradezabhAgeSu yeSAM tAni tathA / Asaktotsata vipulavRttavyAdhArita mAlyadAmakalApAni AsaktaH bhUmau lagnaHutsataH-upari lagnazca vipulaH vistIrNaH vRttaH-vartulaH vyAdhAritaH-pralambitaH mAlyadAmakalApa:-puSpamAlA-samUho yeSu tAni tathA, paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapujopacArakalitAni pazcavarNAnAM sarasAnAM surabhINAM-sugandhInAM puSpANAM yaH pujA-samUhaH tasya ya upacAraH yatra tatra sthApanam tena kalitAni-yuktAni tathA kAlAguru pravaraku. paracakra kA yahAM bhaya nahIM hai "zivAni" tathA svacakra ke bhaya se ye rahita hai / jinake hAtho meM daNDa hai aise kiMkarabhUta devoM se ye saMrakSita bane hue hai / "lAyitollAyita mahitAni" gomayAdi ke lepa se ye pariSkRta hai "gozIrSa sarasaraktacaMdanadardaradatta paJcAMgulitalAni" gozIrSa candana aura sarasa rakta candana ke adhika se adhika mAtrA meM inameM hAthe lage hue hai / jagaha jagaha inameM candana ke bane hue kalaza rakhe hue hai| hara eka bhavana ke hara eka dvAra para candana kalazoM dvArA kiye gae toraNa bane hue hai "Asaktotsakta vipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni" inameM jo puSpamAlAoM kA samuha hai vaha Upara se lekara bhUmi taka lagA huA hai-aisA vistIrNa hai, tathA-vRtta-gola AkAra vAlA hai aura laTakatA huA haiM "paJcavarNasarasa." ina bhavano meM yatra-tatra sarasa paMcavarNopeta evaM sugaMdhita puSpoM kA samUha vikharA huA rahatA hai "kAlAguru" jalate hue kAlAguru kI, govasI cha. 52yanA mI bhaya nathA. "zivAni tamana svAyanA nayathA 2Dita cha. bhanA DAyAmA cha mev| 2bhUta vothA meM sapanA sa2kSita yayA cha. "lAyitollAyitamahitAni" gomayAhinA sapanA sapanA pati . "gozIrSasarasaraktacaMdanadardaradatta paJcAMgulitalAni" gAyanna bhane sarasa25ta yahananA adhidhi prgaaddhsepAdinA e bhavanamAM hAthanA thApAo lAgelA che. sthAne sthAna para caMdana nirmita kalaze e bhavanamAM mUkelA che. dareka bhavananA dareka dvAra para candana kalaze nA teraNA banelA che. "Asaktotsatavipulamatta vyAdhAritamAlyadAmakalApAni" se sapanAmA re 05maataaonA samUha che te uparathI bhUmi sudhI pahoMcelA che-vistIrNa che. temaja vRtta-gaLa AkAra vA che. sana saTatA cha. "paJcavarNasarasa." se sapanAmA yatra tatra sa26 payapaNecata tama sucita pon| sbhuule| Aslthayesa2 cha. "kAlAguru0' oraled el jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 jambUdvIpaprajJaptisUtre nduruSkaturuSka dhUpadahyamAnasurabhimaghamaghAyamAnagandhoddhUtAbhirAmANi kAlAguruH- kRSNAguruH pravaraH - prazastataro yaH gandhadravyavizeSaH, turuSkaH - yAvano dhUpaH 'lohavAn' iti bhASA prasiddhaH, , dhUpaH - dazAGgadhUpaca, eteSAM dahyamAnAnAM yeH surabhiH - manojJaH maghamadhAyamAnaH - prasaranU gandhaH- sa eva udbhUtaH vAyunA prasRtastena, abhirAmANi - ramaNIyAni tathA-yugandhavaragandhitAni - sugandheSu - zobhanagandheSu yo varaH uttamo gandhaH sa saJjAto'treti tathA uttamagandhayuktAni ata eva gandhavartibhUtAni - gandhaguTikAsadRzAni tathA apsarogaNasakIrNAni - apsarogaNAnAM saGkena samudAyena kIrNAni vyAptAni tathA divyatruTita zabdasampranAditAni - divyAnAM truTitAnAM - vAdyAnAM yaH zabdastena sampranAditAni - zabdayuktAni sarvaratnamayAni - sarvAtmanI ratnamayAni acchAdipratirUpaparyantapadavyAkhyA pUrvavat / 'tattha NaM sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesamaNakAiyA bahave - AbhiogA devA parivasaMti' tatra teSu pUrvokteSu bhavaneSu khalu zakrasya devendrasya devarAjasya somavaruNavaizravaNakAyikA bahava AbhiyogyAH - kiGkarAH devAH parivasantIti prazastatara kundaruSkagandhadravya vizeSa kI lomAna kI aura dazAGgadhUpa kI manojJa gandha-vAsa se jo ki vAyu ke dvArA idhara udhara phailAI gaI hai ye bhavana bahuta hI adhika ramaNIya bane hue hai tathA zobhanagandha vAle dravyoM kI gandha se bhI uttama gandha kI mahaka inameM sadA bharI rahatI hai ata eva ye aise jJAta hote hai ki mAno ye gaMdha kI guTikA rUpa hI hai / ina bhavano meM sadA apsarAoM kA samudAya idhara se udhara phiratA rahatA hai / yahAM para divya vAjoM kA nAda hotA rahatA hai ataeva usase ye sadA vAcAlita se bane rahate hai / ye sarvAtmanA ratnamaya hai tathA accha se lekara pratirUpa taka ke jitane bhI vizeSaNa pada hai - unase ye yukta hai ina accha Adi padoM kI vyAkhyA pahale yathAsthAna kI jA cukI hai ina pUrvokta bhavanoM meM devendra devarAja zaka ke soma, yama, varuNa aura vaizravaNa jAti ke aneka kiMkara bhUta deva rahate hai / ye deva vipula bhavana evaM parivArAdirUpa samRddhi gurunI,prazatatara kundaruSkagandha draSya vizeSanI, leAkhAnanI ane dazAMgadhUpanI mane jJagandha ahIMnA bhavaneAmAM sarvatra vyApta che tethI e bhavanA khUbaja ramaNIya thaI gayA che. temaja zeAbhana gandhavALA dravyeAnI gandha karatAM paNa uttama gandhanI mahekathI sadA e bhavanA mahe katA rahe che. ethI e evA lAge che ke mAnA e gadhanI guTikA rUpaja che. e bhavanemAM masarAe!nA samudAyA AmathI tema haratA-pharatAja rahe che. ahIM divya vAjAone nAda thatA rahe che. ethI e mukharita rahe che. e sarvAtmanA ratnamaya che temaja acchathI mAMDIne pratirUpa sudhInA jeTalA vizeSaNa pade temanAthI e yukta che. A accha vagere pAnI vyAkhyA pahelA yathAsthAna karavAmAM AvI che. A pUrvokta bhavanamAM devendra devarAja zaznanA seAma, yama, varuNa ane vaizravaNa jAtinA aneka kiMkara bhUta devA rahe che. e deve vipula jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 Abhiyogya zreNidvayanirUpaNam 103 pareNAnvayaH, teca kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha - 'mahiiDiyA' mahaddhikAH = vipula bhavana parivAra- lakSaNasamRddhiyuktAH 'mahajjuIyA ' mahAdyutikAH zarIrAbharaNomayasambandhi bRhatprakAzasampannaH 'jAva' yAvat yAvatpadena - 'mahAbalAH mahAyazasaH, etadubhayapada saMgraho bodhyaH, tathA ' mahAsokkhA palio mahiiyA' mahAsukhAH palyopamasthitikAH eteSAM mahAbalAdInAM padAnAM vyAkhyA'STamasUtrato vijayadvArAdhiSThAtR bijayadevavarNanaprakaraNAdavaseyA / 'tAsiNaM' tayo:- pUrvoktayoH khalu AbhiogaseDhINaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgao veyaDDhassa pavvayassa umao pAsiM' Abhiyogya zreNyaH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt vaitADhyasya parvatasya ubhayo: - dvayoH pArzvayoH paMca paMca joyaNAI ui uppaittA, paJca paJca yojanAni Urdhvamutpatya- gatvA 'etthaNaM veyaiTamsa pavvayassasiharataNe paNNatte' atra - iha khalu vaitADhyasya parvatasya zikharatalaM prajJaptam, tacca kIdRzam ? iti jijJAsAyAmAha - prAcInapratIcInAyatamityAdi / tatra ' pAINa paDINAyae' prAcInapratIcInAyataM pUrva pazcimayordizorAyataM - dIrgham 'udINa dAhiNa vicchiNe' udIcIna dakSiNavistIrNe 'dasa joyaNAI vikkhabheNa' dazayojanAni viSkambheNa - vistAreNa 'pavvayasamage' parvatasamakam - parvatasamAnam 'AyAmeNaM' AyAmena - dairyeNa | 'se NaM' tat zikharatalaM khalu 'ikkAe' ekayA 'paumavaraveiyAe ' yukta hai zarIra kI evaM AbharaNa kI vRhat kAnti se sampanna hai. yAvatpada ke anusAra mahAbaliSTha hai, mahAyazasvI hai tathA mahAsukha saMmpanna hai, aura eka vAle hai / mahAbala Adi padoM kI vyAkhyA aSTamasUtra se kIM jisameM pati vijaya deva kA varNana prakaraNa hai jAna lenI cAhie / palyopama kI sthiti vijaya dvAra ke adhi ina donoM Abhiyogya zreNiyo ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se vaitADhyaparvata kI donoM bAjuoM meM pAMca pAMca yojana Upara Age jAne para vaitADhya parvata kA zikhara tala kahA gayA haiM " pAINa pADaNAyae udINa dahiNavicchiNNe dasa joyaNAI vikkhabheNaM pavvayasamage AyAmeNa" yaha zikhara pUrva se pazcima taka lambA haiM isakA vistAra 10 yojana kA hai isalie yaha lambAI ko apekSA parvata ke hI barAbara hai " se NaM ekkAe paumavara bhavana temaja parivArAdirUpa samRddhithI yukta che. zarIranI temaja AbharaNanI bRhat kAMtithI sauMpanna che. yAvatpada mujaba e mahAbaliSTha che, mahAyazasvI che temajamahAsukhasa panna che ane ekaeka palyApama jeTalI sthitivALA che. mahAbala Adi padonI vyAkhyA aSTamasUtramAMthI jANI levI joIe. temAM vijayadvAranA adhipati vijayadevanuM varNana kAravAmAM Avelu' che. e banne AbhiyAgya zreNIonA bahusamaramaNIya bhUmibhAgathI vaitADhya paryaMtanI ane bAju emAM pAMca pAMca ceAjana upara AgaLa javAthI vaitADhya paryaMtanu' zikhara kahevAya che. " pAINa paDiyAyae udINadAhiNa vichiSNe dasajoyaNAI vikkhabheNa pavvayasamage AyAmeNa " A zikhara pUrvathI pazcima sudhI lAMbu che. AnA vistAra 10 ceAjana jeTalA che. ethI yA saMbAInI apekSA parvatanI marAmara che. "seNaM ekkAe paumavaraveiyA e ekkeNe vaNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 jambUdvIpaprajJaptisUtre padmavaravedikayA 'ikkeNa vaNasaMDeNaM' ekena vanaSaNDena ca-'sabvao samaMtA saMparikkhite' sarvataH samantAt saMparikSipta-pariveSTitamiti / anayordai ryavistAra pramANaM baNena ca jambUdvIpajagatIgatapadmavaracedikAvanaSaNDayoriva bodhyam / etadeva sUcayitumAha 'pamANaM vaNNago doNha pi' pramANaM varNako dvayorapIti / / atha gautamaH punaH pRcchati-'veya ihassaNaM bhaMte' ityAdi / 'beyaiDhassa gaMbhaMte ! pabvayassa siharatalassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte / he bhadanta ! baitAvyasya khalu parvatasya zikharatalasya kodRzakaH AkArabhAvapratyavatAra:-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! bahusaramaNije bhUmibhAge paNNatte' he gautama ! bahusamaramaNIyaH bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahANAmae aliMgapukkhareivA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNIhi uvasobhie jAva vAvIo pukkharaNIo jAva vANamaMtarA devA ya devIo ya AsayaMti jAva muMjamANA viharaMti' sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti vA pazcabaNai maNibhirupazobhito yAvada vApyaH puSkariNyo yAvada vyantarA devAzca veiyAe ikkeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte pamANaM vaNNago dohaMpi " vaha zikharatala eka pAvara vedikA aura eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai. ina dono ko lambAI cauDAI kA pramANa tathA inake sambandha kA varNana jambUdvIpa kI jagatI padmavara vedikA aura vanaSaNDa ke varNana jaisA hI hai / "veyaDDhassa NaM bhaMte ! pavvayasta siharatalassa kerisae AgArabhAvapADoyAre paNNatte" he bhadanta ! vaitAbya parvata ke zikhara kA AkArabhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" he gautama ! zikhara talakA jo bhUmibhAga hai vaha sama evaM ramaNIya kahA gayA hai, ' se jahoNAmae AliMgapukkhare ivA NANAviha paMca vaNNohiM maNohiM uvasobhie jAva vAvIo pukkhariNoo jAva vANa-maMtara devAya devIo ya AsayaMti jAva muMjamANA viharaMti" jaisA bahusamaramaNIya mRdaMga kA mukha puTa hotA hai ityAdi rUpa se tathA yAvat nAnA prakAra ke paMca varNopeta maNiyoM se vaha saMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte pamANaM vaNNao doNhaMpi" te zitala me pjhvaradikA ane eka vanakhaMDathI cAre taraphathI gherAeluM che. e bannenI laMbAI-caDAInuM pramANa temaja emanA saMbaMdhanuM varNana jaMbudvIpanI jagatInI padvavaravedikA ane vanakhaMDanA pAna 2j / che. 'veyaDDhassa NaM bhaMte ! Nvvayassa siharatalassa kerisae AgArabhAvaSaDoyAre paNNatte" u mahanta ! vaitAdaya patanA zirana 24131sAra pratyaktA2-(2135) v| cha. ? sanama prabhu De che. "goyamA! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" u gautama ! zima2 tasana bhUmimA che te samaramaNIya che. "se jahANAmae AliMga pukkhareivA jAva jANAviha paMcavaNNehi maNIhi uvasobhie jAva vAvIo pukkhariNIo jAva vANamaMtarA devAya devIo ya Asayati jAva bhuMjamANA viharaMti" bhR bhu5 58 va jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 Abhiyogya zreNidvayavarNanam 105 devyazva Asate yAvad rbhuJjamAnA viharantoti / atra yAvat padasaMgrAhyaH pATho rAjapraznIvasUtrasya tatraiva matkRtasubodhinITIkAto'vabodhya iti / athAsya vaitADhyasyoparitanAnAM kUTAnAM saMkhyA pRcchati' jaMbUddIveNaM' ityAdi 'jambUve NaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse veyaiTapavvae kai kUDA paNNattA' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe varttamAne bhArate varSe sthite vaitADhyaparvate kati-kiyatsaMkhyakAni kUTAni zikharANi prajJaptAni bhagavAnAha - - ' goyamA ! Nava kUDA paNNattA' he gautama ! nava-nava saMkhyAni kUTAni prajJaptAni 'taM jahA siddhAyayaNakUDe ' tadyathA siddhAyatanakUTaM siddha zAzvataM yadAyatanaM sthAnaM tadupalakSitaM kUTaM prathamam ? ' dAhiNaDDha bha rahakUDe dakSiNArddha bharatakUTaM - dakSiNArddhabharatanAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM dvitIyam 2, 'khaNDa pavAya guhA kUDe ' khaNDaprapAtaguhAkUTaM - khaNDaprapAtaguhAyAM adhiSThAtRdevasya nRttamAlasya zobhita hai ityAdi rUpa se tathA vahAM para aneka vApikAe~ evaM aneka puSkariNiyAM haiM yAvat aneka vyantara deva aura deviyAM vahAM para uThatI baiThatI rahatI hai ityAdi rUpa se tathA yAvat vahAM ve bhoga bhogate hue apanA samaya caina se vyatIta karate haiM ityAdi rUpa se jaisA yaha saba purA kA purA varNana rAjaprazrIya sUtra ke 15 ve sUtra se lekara 19 be sUtra taka kathita varNana se jAna lenA cAhiye vahAM yaha saba varNana bilakula spaSTa se kiyA gayA hai / "jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIbe bhArahe vAse veyaDDhapavcae kai kUr3A paNNattA " he bhadanta ! jambUdvIpa nAmake dvIpameM sthita bharata kSetra meM paDe hue vaitADhyaparvata ke kitane kUTa - zikhara kahe gaye hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM, 'goyamA ! Nava kUDA paNNattA' he gautama ! vaitADhya parvata ke nau kUTa zikhara kahe gaye haiM / 'taM jahA " jinake nAma isa prakAra se haiM "siddhAyayaNakUDe 1, dAhiNaDDhabharaha kUDe 2, khaMDappavAya guhAkUDe 3 mANibhaddakUDe khaDusama ramaNIya hAya che ItyAdi rUpathI tathA yAvat nAnA prakAranA paMcavarpita maNiethI te ze|bhita che. ItyAdi rUpathI tathA tyAM aneka vApikAe aneka puSkariNIe che. yAvat aneka vyantara devA ane devIe tyAM uThatA-besatA rahe che ItyAdi rUpathI temaja yAvatu tyAM tee bhAgavatA peAtAnA samaya AnaMdapUrvaka vyatIta kare che. ItyAdi rUpathI jevuM A badhuM vaNa na rAjapranIya sUtranA 15mA sutrathI mAMDIne 19 mA sUtra sudhI karavAmAM Avela che te pramANe ahiyAM paNa jANI levu joI e. A badhuM vana tyAM ekadama spaSTa rUpamAM karavAmAM Avela che. "jaMbuddIve NaM bhaMte! dIve bhArahe vAse veair3hapavvae kai kUDA paNNattA" he lahAMta ! jabUdvIpa nAmhIpamAM sthita bharatakSetranA madhyamAM paDatA vaitADhya parvatanA keTalA zikharo che ! senA vANamAM prabhu he che ! "goyamA Nava kUDA paNNattA" he gautama ! vaitADhya parvatanA nava ddrett-shikhre| hevAyA che. "taM jahA " premanA naabhe| A pramANe che. "1 siddhAkUDe 2 dAhiNaDDharahakUDe, 3 khaMDappavAya guhA kUDe, 4 mANibhaddakUDe, 5, iDhaveya 14 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 103 jambUdvIpaprajJaptisUtre nivAsabhUtaM kUTaM tRtIyam 3, 'mANibhaddakUDe' mANibhadrakUTaM - mANibhadranAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM caturtham 4, 'veyaDDhakUDe' vaitAnyakUTa - vaitAnyanAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM paJcamam 5, 'puNNabhaddakUDe ' pUrNabhadranAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM SaSTam 6, 'timisaguhA kUDe' tamisra guhAkUTaM - tamisraguhAdhiSThAtRdevasya kRtamAlakasya nivAsabhUtaM kUTam saptamam 7 'uttaraiDha bharahakUDe ' uttarArddhabharatakUTam - uttarArddha bharatanAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM aSTamam, 'vesamaNakUDe' vaizravaNakUTaM - vaizravaNanAmakasya lokapAlavizeSasya nivAsabhUtaM navamam 9, sarvatra madhyamapadalopi tatpuruSasamAso bodhyaH / iti // 14 // 'yathoddezaM nirdeza:' iti prathamataH siddhAyatanakUTaM varNayati- mUlam - kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaGkapavvara siddhAyayaNakUDe paNNatte ? goyamA puratthimalavaNasamudassa paccatthimeNaM dAhiNabharakUDassa puratthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve bhArahe vAse ve - 4, veyaDDha kUDe 5, puNNabhaddakUDe 6, timisaguhA kUDe 7 uttaraDDha bharahakUDe 8, vesamaNakUDe 9, " siddhAyatanakUTa- - zAzvata Ayatana se upalakSita kUTa 1, dakSiNArdha bharatanAma ke devakA nivAsabhUta dakSiNArdha bharatakUTa 2, khaMDaprapAta nAma kI guhAke adhiSThAyaka nRttamAla deva kA nivAsabhUta khaMDaprapAta guhAkUTa 3' mANibhadra nAmaka deva kA nivAsasthAna rUpa mANibhadrakUTa 4, vaitADhyanAmaka deva kA nivAsabhUta vaitAnyakUTa 5, pUrNamadanAmaka deva kA nivAsabhUtakUTa pUrNabhadrakUTa 6, tamisraguhAke adhiSThAyaka kRtamAla deva kA nivAsabhUtakUTa tamisra guhAkUTa 7 uttarArdha bharata nAmakadeva kA nivAsabhUtakUTa uttarArdhabharatakUTa 8, aura "vaizravaNanAmaka lokapAla kA nivasabhUtakUTa vaizravaNakUTa hai / ina samasta padoM meM madhyamapadalopI tatpuruSa samAsa huA hai || 14 || kUDe, 6 puNNabhadda kUDe, 7 timisaguhA kUDe, 8 uttaraDUDha bharahakUDe 9 vesamaNakUDe, " siddhaacaMtana kUTa-zAzvata-AyatanathI upalakSita phUTa 1, dakSiNAddha bharatanAmaka devanA nivAsa bhUta dakSiNAddha bharata kUTa. 2. khaDaprapAta nAmaka guphAnA adhiSThAyaka nRttamAla devanA nivAsa bhUta kha'DaprapAtaguphAkUTa 3. mANibhadra nAmaka devanA nivAsasthAna rUpa mANibhadra phUTa 4, baitADhaya nAmaka devanA nivAsabhUta baitADhayakUTa 5. pUrNabhadra nAmaka devanA nivAsa bhUta pUrNabhadra krUDa 6. tamisa guhAnA adhiSThAyaka kRtamAla devanA nivAsabhUta phUTa misraguhATa 7. uttarAdha bharata nAmaka devanA nivAsa bhUta phUTa uttarArdha bharata phUTa 8, ane vaizravaNa nAmaka leAkapAlanA nivAsabhUta vaizrava che. A sava padezamAM madhyamapada lepI tatpu ruSa samAsa thayela che. 14mA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavaNanam 107 yaDDhe pavvae siddhAyayaNakUDe NAmaM kUDe paNNatte - chasakosAIM joyaNA iM uDDUM uccatteNaM, mUle chasakosAI joNAI vikkhaMbheNaM majjhe desUNAI paMca joyaNAI vikkhaMbheNaM, uvari sAiregAIM Nava joyaNAI parikkheveNaM, mUle vitthipaNe majje saMkhitte upi taNue gopucchasaMThANa saMThie, savvarayaNAma acche sahe jAva paDirUve / se NaM egAe paumavara - vezyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMpari kkhitte. pamANaM vaNNao dohaMpi / siddhAyayaNakUDassa NaM uppi bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahAnAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAva viharaMti / tassa NaM bahusamaramaNi - jjarasa bhUmibhAgassa bahumajjhadesa bhAge etthaNaM mahaM ege siddhAyaya paNNatte ko AyAmeNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM, desUNaM kosaM uDDuM uccateNaM aNega khaMbhasayasaMniviTThe khaMbhuggaya sukayavairaveiyA toraNavararaiyasAlabhaMjiyAga susiliDavisiTThalaTTha saMThiyapasatthaveruliya vimalakhaMbhe NANAmaNirayaNa khaciyaujjalabahusama suvibhattabhUmibhAge IhAmiga usabhaturagaNara magara vihagavAlaga kinnara kuMjakhaNalaya jAva paumalayabhatticitte kaMcaNamaNirayaNathUbhiyAe NANAviha paMca caNNao ghaMTApaDAgaparimaMDiyaggasihare dhavale marIikavayaM viNimmuyaMte lAuloiyamahie jAva jhayA / tassa NaM siddhAyayaNassa tidisiM tao dArA paNNattA / teNaM dArA paMca dhaNusayAI uDDhaM uccateNaM aDDoijjoI dhaNusayAI vikkhabheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM, seyavarakaNagathubhiyAga dAkhaNNao jAva vnnmaalaa| tassaNaM siddhAyayaNessa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva tassa NaM siddhAyayaNassa NaM bahusamaramaNijjasa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM ege devacchaMdae paNNatte paMcadhaNusayoI AyAmavikkhaMbheNaM sAIregAI paMcadhaNusayAI uDDha rurusarabhacamara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre uccatteNaM savvarayaNAmae / etthaNaM aTThasayaM jiNapaDimANaM jiNussehappamANamittANaM saMnikhittaM ciTThai evaM jAva dhUvakaDucchagA ||suutr0 15 // chAyA-ka khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bhArate varSe vaitAThyaparvate siddhAyatanakUTaM nAma kUTa prajJaptam ? gautm| paurastyalavaNasamudrasya pazcimena dakSiNArddhabharatakUTasya paurastyena atra khalu jambUdvIpe dvIpe bhArate varSe baitADhaye parvate siddhAyatanakUTa nAma kUTaM prajJaptam, SaT sakozAni yojanAni urdhvamuccatvena, mUle paT sakrozAni yojanAni viSkambheNa madhye dezonAni paJca yojanAni viSkambheNa, upari sAtirekANi trINi yojanAni viSkambheNa, mUle dezonAni dvAvizati yojanAni parikSepeNa, madhye dezonAni paJcadaza yojanAni parikSepeNa, upari sAtirekANi nava yojanAni parikSepeNa mUle vistoNa madhye saMkSiptam upari tanukaM gopucchasaMsthAnasaMsthitaM, sarvaratnamayam acche lakSaNaM yAvat pratirUpam / tat khalu ekayA padmavaravedikayA ekena ca vanaSaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptam, pramANa varNako dvayorapi ! siddhAyatanakUTasya khalu upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathA nAmakaH aliGgapuSkara iti vA yAvad vyantarA devazca yAvad viharanti / tasya khalu bahusamaramaNIyastha bhUbhibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahadekaM siddhAyatanaM prajJaptam, krozamAyAmena addhakoza viSkambheNa dezona kozamUrdhvamUccatvena; aneka stambha zatasanniviSTaM stambhogatakRtavajravekAtoraNavararacitazAlabhaJjikAka suzliSTaviziSTa laSTa saMsthita prazastavaiyavimalastambhaM nAnAmaNikanakaratnakhacitojjvalabahasamasuvibhaktabhUmibhAgam I hAmRgavRSabhaturaga naramakaravihagavyAlaka kinnara ruru sarabha camarakuJjaravanalatA yAvat padmalatA bhakticitraM kAJcanamaNi ratna stUpikAkaM nAnAvidha paJca0 varNakaH ghaNTApatAkA parimaNDitAmazikhara dhavalaM marIcikavacaM vinimuJcat lAyitollAyitamahitaM yAvat dhvajA / tasya khalu siddhAyatanasya tridizi trINi dvArANi prajJaptAni; tAni khalu dvArANi paJcadhanuHzatAni Urdhvamuccattvena , ardhatRtIyAni dhanuHzatAni viSkammeNa, tAvadeba pravezena zvetavarakanaka stUpikAkaM dvAravarNako yAvad vnltaa| tasya khalu siddhAyatanasya antaH bahusamaraNIyo bhUmibhAgaH prazaptaH, sa yathAnAmakaH aliGgapuSkara iti vA yAvat tasya khala siddhAyatanasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAneko devacchandakaH prajJaptaH paJca dhanuH zatAni AyAmaviSkambheNa sAtirekANi paJcadhanuH zatAni urdhvamuccatvena sarvaratnamayaH atra khalu aSTazata jinapratimAnAM jinotsedhapramANamAtrANAM saMnikSipta tiSThati, evaM yAvat dhUpakaTucchukA ||suu0 15 // TIkA--'kahi NaM bhaMte !' ityaadi| 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDUDhapavvae siddhAyayayaNakUDe paNNatte he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bhArate varSe vaitADhyaparvate-madhya jambUdIpAntarvati bharata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavaNanam 109 kSetrasthitavaitADhyaparvate siddhAyatanakUTaM kva kasmin bhAge khalu prajJaptam ? bhagavAnAha - 'goyamA ! puratthimalavaNasamuddassa' he gautama paurastya lavaNa samudrasya pUrva digvartilavaNa samudrasya 'paccatthimeNaM' pazcimena - pazcimAyAM dizi ' dAhiNaiTa bharahakUDassa puratthimeNaM' dakSiNArddhabharatakUTasya paurastyena - pUrvasyAM dizi 'ettha NaM jaMbUddIve dIve bhArahe vAse veyaDDhe pavvae siddhAyayaNakUDe NAmaM kUDe paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe bhArate varSe vaitADhyaparvate siddhAyatanakUTaM nAma kUTaM prajJaptam / tasya unnatatvAdi pramANamAha-'cha sakko - sAI' ityAdi / tat siddhAyatanakUTaM 'cha sakosAI joyaNAI uDDhaM uccatteNaM' sakrozAni krozena sahitAni SaT - SaTsaMkhyAni yojanAni Urdhvam uccatvena prajJaptam / tathA 'mUle cha sakosAI joyaNAI vikkhaMbheNaM' mUle- mUlapradeze sakrozAni-krozasahitAni SaT yojanAni viSkambheNa vistAreNa, 'majjhe desUNAI paMca joyaNAI vikkhaMbheNaM' madhye - madhyabhAge dezonAni kiJcidezena nyUnAni paJca yojanAni viSkambheNa, 'uvari sAiregAI tiNi joyaNAI vikkhabheNaM' upari-urdhvabhAge sAtirekANi - kiJcidadhikAni "kahiNaM bhaMte! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDDhapaJca' ityAdi / TIkArtha- gautama svAmI ne isa sUtra dvArA prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! jambUdvIpa dvIpa meM sthita jo bharata nAma kSetra hai aura usa bharatakSetra ke bIcameM jo vijayArdha nAma kA parvata hai so usa parvata para siddhAyatana nAmaka kUTa kisa bhAga meM kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ! pura tthamalavaNa samuddassa paccatthimeNaM dAhiNaddhamarahakUDassa puratthameNaM ettha NaM jaMbUddIve dIve bhAra he vAse veyaiDhapavvae siddhAyayaNakUDe NAmaM kUDe paNNatte " he gautama ! pUrvadigvartIlavaNa samUdra kI pazcimadizA meM tathA dakSiNArdha bharatakUTa kI pUrvadizA meM jambUdvIpasthita bharatakSetra ke madhya meM rahe hue vaitADhyaparvata ke Upara siddhAyatana kUTa kahA gayA 1 "chakkosAIM joyaNAI uDDha uccatteNaM mUle cha sakkosAIM joyaNAI vikkhabheNaM majjhe desUgAI paMcajoyaNAI vikstrabheNa uvari sAiregAIM tiNi joyaNAIM vikkhaMbheNaM, mUle desUNAI bAvIsaM 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDUDhapaJcapa- ityAdi sUtra ||15|| TIkAtha'-- gautame A sUtra vaDe prabhune prazna karyo ke he bhadanta ! ja budvIpa nAmaka dvIpamAM sthita je bharata nAmaka kSetra che ane te bharata kSetranAM madhyamAM je vijayAdha nAmaka pata che ane te paryaMta para je siddha yatana nAmaka phUTa che te kayA bhAgamAM Avela che ? AnA javAbamAM prabhu kahe che 'goyamA ! purasthimalavaNasamuhassa paccatthimeNaM dAhiNaddhabharahakUDassa purasthimeNa etthaNaM jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDDha pavae siddhAyatanakUDe nAma kUDe paNNatte" he gautama! pUrva higvatI savaNa samudranI pazcimahizAmAM tebhana hakSiNAddha bharata phUTanI pUrva dizAmAM ja budvIpa sthita bharata kSetranA madhyamAM Avela baitADhaya paryaMtanI upara siddhAyatana chUTa che. "chakkosAI joyaNAI uDDhaM uccateNaM mUle chasakkosAiM joyaNAiM cikkhameNa majjhe dekhUNAI paMca joyaNAI vikkhabheNa uvari sAiregAI tiSNi joyaNAI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ardhakrozAdhikAni trINi yojanAni viSkambheNa, 'mUle desUNAI bAvIsaM joyaNAI parikkheveNaM' mUle dezonAni kizciddezanyUnAni dvAviMzati-dvAviMzati saMkhyAni yojanAni parikSepeNa-paridhinA, 'majhe desUNAI paNNarasajoyaNAI parikkheveNaM' madhye-madhyabhAge dezonAni--kizciddezanyUnAni paJcadaza paJcadaza saMkhyAni yojanAni parikSepeNa, 'ucariM sAiregAiM Nava joyaNAI parikkheveNaM' upari-uparitanabhAge sAtirekANi-sAdhikAni nava-navasaMkhyAni yojanAni parikSepeNa, 'mUle vitthiNNe' mUle vistIrNa vistArayuktam 'majjhe saMkhitte' madhye--madhyabhAge saMkSiptaM--saMkucitam, 'uppi taNue' upari Urdhvama ge tanukaM--pratalam ata eva 'mUlamadhyordheSu kramazo vistArasaMkSepa-tanutvasatvAt' 'gopucchasaMThANasaMThie' gopucchasaMsthAnasaMsthitaM--gopucchA''kAreNa saMsthitam punaH 'savvarayaNAmae' sarvaratnamayaM-sarvAtmanA ratnamayam 'acche saNhe jAva paDirUve' acchaM lakSaNaM yAvat pratirUpam, tatra accham--AkAzasphaTikavadatinirmalam "zlakSNaM zlakSNapudgalaskandhanirmitavadaticikkaNam, yAvat yAvatpadena laSTaM ghRSTaM mRSTa nIrajaskaM nirmalaM niSpaGkaM niSkaGkaTacchAyaM saprabhaM samarIcikaM soyotaM prAsAdIyaM darzanIyam abhirUpam" ityeSAM saGgraho bodhyaH, tathA pratirUpam eSAM vyAkhyA caturthavatrato bodhyA / joyaNAI parikkheveNaM' yaha siddhAyatana kUTa eka koza 6 yojana kA U~cA hai mUla meM isakA vistAra eka koza sahita 6 yojana kA hai madhya meM isakA vistAra kucha kama pAMca yojanA kA hai, urvabhAga meM isakA vistAra tIna yojana kA evaM kucha adhika adhikoza kA hai mUla meM isakI paridhi kucha kama 22, yojana kI hai madhyabhAga meM isako paridhi kucha kama 15 yojana kI hai, Upara maiM isakI paridhi kucha adhika nau yojana kI hai isa taraha yaha mUla meM vistAra yukta hai, madhyabhAga meM saMkucita haiM aura Upara meM pratala hai ata eva yaha gopuccha ke AkAra jaisA ho gayA hai / yaha parvata sarvAtmanA ratnamaya hai aura accha se lekara pratirUpataka ke samasta vizeSaNoM se yukta haiM / ina accha Adi samasta padoMkI vyAkhyA caturtha sUtra meM kI jA cukI hai ataH vahI se yaha dekha lenA cAhiye yaha siddhAyatana kTa vikkhameNaM, mUle desUNAI bAvIsa joyaNAI parikheveNa" mA siddhAyatanaTa se 18 6 jana jeTalo UMce che, mUlamAM A vistAra eka gAu sahita 6 jana eTale che. madhyamAM A vistAra kucha kama pAMcajana jeTaluM che. urvabhAgamAM A vistAra traNa jana temaja kaMIka vadhAre ardhagAu jeTaluM che. mUlamAM AnI paridhi kaMIka kama 22 jana jeTalI che. madhyabhAgamAM AnI paridhi kaMIka kama 15 pejana jeTalI che. uparanI enI paridhi kaMIka vadhAre nava jana jeTalI che. Ama A mUlamAM vistAra yukta che. madhyabhAgamAM saMkucita che ane upara pratala che. ethI A gopucchanA AkAra je thaI gayo che. A parvata satyanA ratnamaya che ane acchathI pratirUpa sudhInA samasta vizeSaNothI yukata che. A accha vagere sarva padonI vyAkhyA caturtha sUtramAM karavAmAM AvI che. ethI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 111 prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavaNanam 'se NaM egAe' tat siddhAyatanakUTaM khalu ephayA 'paumavaraveiyAe' padmavaravedikayA 'egeNa ya' ekena ca 'vaNasaMDeNaM' vanaSaNDena 'savvao samaMtA saMparikkhitte' sarvataH samantAt saMparikSiptaM--pariveSTitam / padmavara yedikAvanaSaNDayordai 'yavistArapramANaM varNanaM ca jambUdvIpajagatIgata padmavaravedikAvanaSaNDayoriva bodhyam / etadeva sUcayitumAha-- 'pamANaM baNNo dohaMpi' pramANaM varNako dvayorapIti / tathA 'siddhAyayaNakUDassa NaM uppi' siddhAyatanakUTasya khalu upari-UrzvabhAge 'bahusamara maNijje bhUmibhAge paNNatte' bahusamaramaNiyaH bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAva viharaMti' sa yathAnAmaka: AliGgapuSkara iti vA yAvad vyantarA devAzca yAvad viharanti / atra eka pAvaravedikA se aura eka vanaSaMDa se saba ora se ghirA huA hai padmavara vedikA aura vanaSaNDa kA varNana lambAI caur3AI ko lekara jaisA jambUdvIpa kI jagatI kI padmavaravedikA kA aura usake vanaSaNDa kA pahile kiyA jA cukA hai vaisA hI hai / isI bAta ko sUcita karane ke lie sUtrakArane "pramANaM varNako dvayorapIti' aisA sUtra pATha kahA hai / ___"siddhAyayaNakUDassa NaM upi bahusamasamaNijje bhUmibhAge paNNatte" usa siddhAyatanakUTa ke Upara bahusamaramaNIya bhUmibhAga kahAgayA hai "se jahANAmae AliMgapusvarei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAva viharaMti" vaha bahusamaramaNIya bhUmi aisI bahusama hai ki jaisA bahusama mRdaGga kA mukhapuTa hotA hai yAvat yahAM aneka vyantara deva Adi apane samaya ko Ananda se vyatIta karate rahate haiM yahAM yAvatpada dvaya se rAjaprazvoyasUtra ke 15ve sUtra se lekara 19ve sUtrataka jo pATha kahA gayA hai vaha gRhota huA hai. isa samasta pATha kA artha hamane usakI subodhinI TIkA meM likhA hai ataH vahIM se isa viSaya ko samajha lenA cAhiye ! tyAMthI A viSe vAMcI levuM joIe A siddhAyataphaTa eka padravaradikAthI ane eka vanapaMDanI cAre bAjuethI gherAyeluM che. padmavaravedikA ane vanakhaMDanuM varNana laMbAI temaja coDAInI apekSAo jema ja budvIpanI jagatinI pAvara vedikA ane tenA vanakhaMDanuM pahelA 12vAmA mAnyu cha teyu cha. ma pAtana sUyita 425 / mATe sUtradhAre 'pamANaM varNako dvayorapIti' mA tne| sUtra 48 gho che. siddhAyayaNakUDassa Na uppi bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" te siddhAyatana iTanI 652 mADsama 2bhIya bhUmimA che. "se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAya viharati" ta pasabharamaNIya bhUmimA bhRga bhubhavata basama che. yAvat ahIM aneka vyaMtara deva Adi pitAnA samayane AnaMda pUrvaka pasAra kare che. ahIM yAvatpadadvayathI rAjaprazrIyasUtranA 15mA sUtrathI 19 mAM sUtra sudhI je pATha kahevAmAM Avela che tenuM grahaNa samajavuM A samasta pAThane artha amoe tyAM sube dhinI TIkAmAM lakhe che ethI A saMbaMdhamAM tyAMthI ja jANI levuM joIe. - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 jambUdvIpaprajJaptisUtre yavavatpadadvayena rAjamaznIyasUtrasya paJcadaza sUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtrataH pAThaH saMgrAhyaH, tadarthazca tatraiva matkRtasubodhinITIkAto'vaseya iti / __ 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge,-atyantamadhyadezabhAge 'ettha NaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte' atra khalu ekaM mahat vizAlaM siddhAyatanaM prajJaptam , tasya pramANamAha 'kosaM AyAmeNaM' krozam eka krozam AyAmena dairyeNa 'addhakosaM' arddhakrozam krozasyArddham 'vekkhaMbheNaM' viSkambheNa vistAreNa, 'desUrNa kosaM uDDhe uccatteNaM' dezonaM kiJciddezanyUna krozam Urdhvam uccatvena prajJaptam / itthaM pramANamuktvA samprati tadvarNanamAha'aNegakhabhasayasaMniviTe' aneka stambhazatasanniviSTam anekAni bahUni stambhazatAni sanniviSTAni saMlagnAni yatra tatU anekazatastambhayuktamityarthaH, tathA 'khaMbhuggayasukayavaira veiyA toraNa vararaiyasAlabhaMjiyAga susiliTThavisiTThalaTThasaMThiya pasattha veruliyavimala khaMbhe stambhodgatasukRtavajravedikAtoraNavararatidazAlabhabjikAkamuzliSTaviziSTalaSTasasthitaM prazasta vaiDUryavimalastambham tatra stambheSu udgatAH niviSTAH sukRtAH nipuNazilpiracitA _ "tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge etthaNaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte" usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM eka vizAla siddhAyatana kahA gayA hai. yaha 'kosaM AyAmeNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM, desUrNa kosaM uDDhaM uccatteNaM" siddhAyatana lambAI meM eka koza kA hai aura vistAra meM Adhe koza kA hai. tathA kucha kama eka koza kA u~cA hai. 'aNegakhabhasayasaMnividve" yaha aneka sau khaMbho ke Upara rahA huA hai. "khaMbhuggaya sukayavaraveiyA toraNavararaiyasAlabhaMjiyAgaM susiliTTha visiTThalaTThasaMThiyapasatthaveruliyavimalakhaMbhe' pratyeka stambha ke Upara nipuNa zilpijano dvArA racita jaisI vajravedikAe~ aura toraNa haiM tathA zreSTha evaM netramana ko harSita karane vAlI zAlabhaMjikAe~ banI huI haiM / isa siddhAyatana ke jo vaiDUryanirmita stambha haiM ve suzliSTa- acchI taraha se jame hue haiM vilakSaNa haiM-ye kisa prakAra se "tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmimAgassa bahumajjhadesa bhAge etthaNaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte' te pasabharamaNIya bhUmimAmAnI parAmara madhyama se vi siddhAyatana mAvata cha. "kosa AyAmeNaM addhakosaM vikkhameNaM desUNa kosa uDDhaM uccatteNa" siddhAyatana mAM eka gAu jeTaluM che ane vistAra mAM addha gAu jeTaluM che, kaMIka kama eka gAu 28. yuche. 'aNegakhaMbhasayasaMniviThe" mA bhane so thAmadAsAnI 52 sthita cha."khabhuggaya sukayavaraveDyA toraNavararaiasAlabhaMjiyAga susiliTTa visila saMThiya pasattha veruliyavimalakhaMbhe 434 stamAnI 52 nipuNa shi53| nimita 400 / bhane terase che tathA zreSTha ane netra manane harSita karanArI zAla bhaMjikAe baMnelI che. A sidhAyatananA je saiphUrya ratnanirmita staMbho che. te suzliSTa sArI rIte zliSTa thayelA che. vilakSaNa che zilpakAree emanuM nirmANa kevI rIte karyuM haze ? A pramANe jenArAo jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 113 prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavaNanam iva vajravedikAstoraNAni vararatidazAlabhajikAH varAH zreSThAH ratidAH netramanaH sukhadAH zAlabhaJjikAzca yatra tat stambhodgatasukRtavajravedikA toraNavararatidazAlabhaJjikAkaM, tathA suzliSTAH suSTu militAH viziSTAH vilakSaNAH laSTasaMsthitAH sundarasaMsthAnayuktAH, ataeva prazastAH vaiDUryavimalastambhAH vaiDUryaratnamanirmalastambhA yatra tat suzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaprazastavaiDUryavimalastambhama, tataH padadvayasya karmadhAraya iti / tathA 'nAnAmaNirayaNakhaciyaujjalabahusamasuvibhattabhUmibhAge nAnAmaNi kanakaratnakhacitojjvalavahusamasuvibhaktabhUmibhAga-nAnAmaNibhiH anekaprakArakamaNibhiH kanakaiH svarNaiH ratnaizca khacitaH yuktaH ujjvala: vizuddhaH bahusamA atyantasamaH suvibhaktaH kRtasamyavibhAgo bhUmibhAgo yatra tAdRzam, tathA 'IhAmigaumabhaturagaNaramagaravihagavAlagakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya jAva paumalayamatticitte' ihAmRgaSabhaturaganaramakaravihagavyAlakakinnararuruzarabhacamarakujara vanalatA yAvat padmalatA bhakticitramtatra-ihAmRgo vRkaH vRSabho balIvadaH, turagaH azvaH, naraH manuSyaH, makaraH grAhaH, vihagaH pakSI, vyAlakaH vyAlaH--sarpaH sa eva vyAlakaH, kinnaraH vyantaradeva vizeSaH, ruru-mRgaH, zarabhaH aSTApado vanyajantuvizeSaH camaraH vanyA gauH, kuJjaraH-hastI vanalatAvanotpannalatA yAvat-yAvatpadena nAgalatA azokalatA campakalatA cUtalatA vAsanti kAlatA'timuktakalatA kundalatAnAM saMgrahaH. tathA-padmalatA kamalinI caiSAM bhaktyAbanAye gaye hoge isa taraha ke Azcarya dene vAle haiM laSTa saMsthita-sundara AkAra vAle haiM evaM prazasta haiM aura vimala -nirmala hai / "NANAmaNirayaNakhaciya ujjala bahusama suvibhattabhUmibhAge" isa siddhAyatana kA jo bhUmibhAga hai vaha aneka maNiyoM se svarNo se aura ratnoM se khacita hai ataeva vaha ujjvala hai aura atyantasama hai. tathA-"IhAmiga usamaturagaNaramagaravihagavAlaga kinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya jAva paumalayabhatticite" yahAM IhAmRga-vRka-vRSama-baila, turaMgaazva, nara, manuSya, makara-magara, vihaga-pakSI, vyAla-sarpa, kinnara-vyantaradevavizeSa, ruru-mRga, zarabha-aSTApada, camara-camarIgAya kuJjara-hAthI, vanalatA-vanotpannavela, tathA yAvatpada-gRhIta-nAga latA, azokalatA, campakalatA, cUtalatA, vAsanti kIlatA, atimuktakalatA, kundalatA tathA pdmjoIne Azcarya pAme tevA e staMbheche. laSTa-sa sthita suMdara AkAra vALA che, temaja prazasta cha bhane vimala nibhaya che. "NANA maNi khavia ujjala bahusuvibhatta bhUmi bhAge' A sidvAyatanano je bhUmibhAga che te aneka maNiyathI svathI ane ratnothI khacita che. ethI are che bhane atyaMta sama che. tamana 'IhAmiga usamaturagaNaramagaravihagavAlaga kinnarakara sarabha camarakujaravaNalayajAva paumalayabhatticitte" mAhI ghaDAmRga ,vRSabha bhAI turasa mazva, na2 manuSya, bha42 bhA2, visa-pakSI, vyAsa-sapanna2 vyatarahepavizeSa, mRga, zarabha aSTApada, camAra camarI gAya kuMjara hAthI vanalatA vanotpanna latA tathA yAvatpada gRhIta nAgalatA azekalatA caMpakalatA cUtalatA, vAsaMtikI latA atimukatakalatA kuMdalatA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 jambUdvIpaprajJaptisUtre racanayA citram adbhutam tathA 'kaMcaNama NirayaNadhUbhiyAe' kAJcanamaNiratnaM stUpikAkaMkAJcanaM suvarNa maNiH- marakatAdiH - ratnaM vaiDUryAdi tanmayI stU pakA yasya tattathA punaH kIdRzam : ' NANAbiha paMca0' nAnAvidhapaJcavarNamaNibhiH - anekajAtIya kRSNAdivarNamaNimiH upazobhitam - alaMkRtam / tatra maNInAM varNagandharasasparzAnAM 'vaNNao' varNakaH varNanapara : padasamUhaH prAgvat / tathA 'ghaMTApaDAgaparimaMDiyaggasihare' ghaNTApatAkAparimaNDitAna zikharaM ghaNTAbhiH patAkAbhizva parimaNDitam suzobhitam agrazikharam uparitanabhAgo yasya tat tathA 'ghavale' dhavalaM - zuklavarNam 'marIikavayaM' marIcikavacaM kiraNasamUha parikSepaM 'viNimmuyaMte' vinirmuJcat niHsArayat tathA ' lAulloiyamahie' lAyitollAyitamahitaM -lAyitaM - gomayAdinA bhUmyupalepanam ullAyitaM seTikAdibhi:(zvetamRttikAdibhiH) kuDyasamUhasya saMmRSTIkaraNam AbhyAM mahitaM pariSkRtamiva tathA 'jAva jhayA' yAvad dhvajAH iti / lAyitollAyitamahitamityanantaraM 'dhvajAH' ityataH latA kamalino ina sabake citra bane hai. isase vaha siddhAyatana adbhuta jaisA pratIta hotA hai| 'kaM caNamaNi rayaNabhiyAe, NANA vihapaMca vvaNNao, ghaMTApaDAga parimaMDiyaggasihare ghavale marIikavayaM viNimyaM te " kaMcana - suvarNa, marakata Adi maNi aura vaiDUrya Adi ratna inase usakI zikhara banI huI hai aneka prakAra ke kRSNAdi varNopeta maNiyoM se vaha siddhAyatana suzobhita hai yahAM maNiyoM ke varNa, gandha, rasa aura sparzoM kA varNana paraka pada samUha jaisA pahale kahA gayA hai - vaisA hI vaha yahAM para bhI kaha lenA cAhiye. isakA agrazikhara- uparitanabhAga ghaNTA aura patAkAoM se parimaMDita hai yaha siddhAyatana dhavala hai. tathA kiraNoM ke samudAya kI prabhAjAla ko prati samaya chor3atA rahatA hai "lA ulloiya 0 " isakI bhittiyAM seTikAdi se cUne kI kalI Adi seputI huI haiM aura jamIna isakI gomayAdi se lipta rahatI hai- isase yaha bar3A hI suhAvanA lagatA hai, "jAva jhayA" yAvat dhvajAe~ isake Upara phaharAtI rahatI haiM yahAM yAvatpada se jina " temaja padmakSatA kamalinI A sarvAMnA citro khanelA che. ethI A siddhAyatana adabhuta nevu lAge che 'kaMvaNamaNirayaNabhUmiyAe NANAvihapaMca0 vaNNao, ghaMTA paDAgaparimaMDiyagahire dhavale marIikavayaM viNimyate" ayana suvarza bharata vagere maNi Adi vaiDUrya Adi ratnAthI tenuM zikhara baneluM che. aneka prakAranA kRSNAdi varNopeta maNIethI te siddhAyatana suAAbhita che ahI maNienA vaNu, gandha, rasa ane sparzanA vaNuna saMbaMdhI padasamUha jema pahelA kahevAmAM Avela che tema samajI levA joIe. Anu agrazikhara uparitana bhAga ghaMTA ane patAkAethI parima'Dita che. A siddhAyatana dhavala che te khAna dizzU samUhone prabhAsane pratisamaya amRta 12tu rahe che. " lAulloiyu0 ' AnI divAleA seTikAdithI-cUnA vagerethI gheALelI rahe che ane enI jamIna gAmayAdithI lipta rahe che methImA bhUmana rajiyAmANu sAge che 'jAva jhayA' yAvat va laherAtI rahe che. ahIM yAvapadathI je pasaMgRhIta thayela che. te padonuM jambudvIpaprajJaptisUtra zenI para vivaraNa yamikA
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavaNanam pUrva yAni padAni tAni vakSyamANa yamikArAjadhAnI varNanaprasaGge vakSyante'tastAni na vitriyante iti bodhyam / 'tassa NaM siddhAyayaNassa tidisiM' tasya khalu siddhAyatanasya tridizi - tisRNAM dizAM samAhAra stridik tasmin tisRSu dikSu 'tao dArA paNNattA' trINi trisaMkhyakAni dvArANi prajJaptAni / ' te NaM dArA paJca dhaNusayAI' tAni khalu dvArANi paJca dhanuzzatAni paJcazata dhanuH pramANAni 500 'uDUDhaM uccatteNaM aDDhAijjAI' Urdhva muccatvena ardhatRtIyAni 'ghaNuyAI, dhanuHzatAni - sArdhadvizata- dhanuH 250 pramANAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNavistAreNa, 'tAvaiyaM ceva eveseNaM' tAvadeva tatpramANameva pravezena prajJaptAni / tAni kIhazAni ? ityAha- 'seyavara kaNagadhUbhiyAe' zvetAni zuklavarNAni varakanaka-stUpikAkAniuttamasvarNamayastUpikA yuktAni atra 'dAra vaNNao'dvAravarNakaH- dvAravarNanaparaH padasamUho vaktavyaH sa kiyantaH ? ityAha 'jAva vaNamAlA' yAvad vanamAlA iti vanamAlA varNanaparyanto varNako bodhya ityarthaH / ayaM varNako'syaivASTamasUtre vilokanIya iti / atha siddhAyatanasya bhUmibhAgaM varNayitumAha - ' tassa NaM' tasya pUrvoktasya khalu padoM kA saMgraha huA hai una padoM kA vivaraNa yamikA rAjadhAnI ke varNana prasaGga meM kiyA jAyagA isaliye yahAM unakA vivaraNa nahIM kiyA hai. 115 " tassa NaM siddhAyayaNassa tidisiM tao dArA paNNattA" usa siddhAyatana ke tIna dvAra tIna dizAoM meM kahe gaye haiM "teM dArA paMcadhaNusayAI uDDhaM uccatteNaM aDr3hAijjAI ghaNusayAIM vivasvabheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM seyavarakaNagathUbhiyAga, dAra vaNNao jAva vaNamAlA " ye dvAra 500 pAMca sau dhanuSa ke U~ce haiM aura 250 aDhAI sau dhanuSa ke vistAra vAle-caur3e haiM / aura itanA hI inakA praveza hai / ye dvAra sapheda haiM aura inakI zikhareM zreSTha suvarNa kI banI huI haiN| yahAM dvAroM kA varNana karane vAlA pada samUha vana mAlA varNana taka kA jo isI ke AThaveM sUtra meM kahA jA cukA hai yahAM para bhI kaha lenA cAhiye. 'tassa NaM siddhAyayaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' usa siddhAyatana kA rAjadhAnInA vana prasaMgamAM karavAmAM Avaze. eTalA mATe ja ahI Anu varNana karavAmAM syAnyu nathI. " tassa NaM siddhAyayaNassa tidisiM tao dArA paNNattA' te siddhAyatananA traNa dvArA trAhizAmAM AvelAM che. "teNaM dArA paMcadhaNu sayAi uDar3ha uccateNa aDDhAijjAI dhaNu sAi vikhaMbheNa tAvaiyaM caiva paveseNaM seyavara kaNagadhUmiyAga dAravaNNao jAva vaNamAlA " e dvArA 500 pAMcaseA dhanuSa jeTalAM uMcAM che. 250 maDhIseA dhanuSa jeTalA vistAra vALA che. ceADA che temaja eTale emane praveza che. e dvArA zveta che ane emanAM zikharaza zreSTa suvarNa nirmita che. A granthanA AThamAM sUtramAM vanamAlA sudhI je dvAra viSayaka varNana karanAra padma samUha che. te ahIM paNa jANavA joIe 'tassaNaM siddhAyayaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' te sidhdhayatana no jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'siddhAyayaNassa' siddhAyatanasya 'anto' antaH madhye 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, bahusamaramaNIyaH bhUmibhAgaH prajJaptaH kathitaH 'se jahANAmaha AliMgapukkharei vA jAva' sa yathAnAmaka AliMgapuSkara iti bA yAvat / yAvatpadena - 'AliMga puSkara iti vA' ityArabhya 'tasya khalu siddhAyatanasya' ityataH pUrvaM 'nAnAvidhapaJcavarNairmaNibhirupazobhitaH ityanta padasaMgrahotra kartavyaH iti / 116 " 'tassa NaM siddhAyayaNassa' tasya khalu siddhAyatanasya-siddhAyatanasambandhino 'bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge - atyanta madhyadeza bhAge 'ettha NaM' atra iha khalu 'mahaM' mahAna vistRtaH 'ege devacchaMda' ekaH devacchandakaH - devAsana vizeSaH 'paNNatte' prajJaptaH, sa ca devacchandakaH 'paMcadhaNusayAI' paJcadhanuHzatAni 'AyAma bikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa dairghyavistArAbhyAm 'sAiregAI' sAtirekANi kiJciddezAdhikAni 'paMcadhaNusayAI ' 'uDDhaM uccatteNaM' paJcadhanuH zatAni Urdhvamuccatvena sa punaH 'sabvarayaNAmae' sarvaratna - mayaH - sarvAtmanA ratnamayaH / ' etthaNaM' atra iha anantaravarNita devacchanda ke skhalu bhItarI bhUmibhAga bahu samaramaNIya kahA gayA hai ' se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva tassa NaM siddhAyayaNassa Na bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM ege devacchaMda paNNatte' vaha bhUmibhAga aisA bahusama hai jaisA ki mRdaGga kA mukhapuTa bahusama hotA hai ityAdirUpa se isa bhUmibhAga ke varNana meM jaise upamAvAcI pada pahile ka gaye haiM ve hI upamAvAcIM saba pada yahAM para bhI kahalenA cAhiye aura yaha bhUmibhAga kA varNana "vaha nAnA prakAra ke pAMcavarNI vAle maNiyoM se suzobhita haiN| ina antima padoM dvArA vahAM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI yaha ina antimapadoM dvArA varNita kara lenA cAhiye usa siddhAyatana ke bahumadhyadezabhAga meM eka vizAla devacchaMda - ka kahA gayA hai / devacchaMdaka devAsanavizeSarUpa hotA hai / yaha devacchedaka 'paMcaghaNusayAI uDrddha uccatteNaM savvarayaNAmae' U~cAI meM pAMca seo dhanuSa kA haiM tathA sarvAtmanA ratnamaya maharano bhUmibhAga mahusamarabhazIya vAmAM Ave che, "se jahANAmae aliMga pukkhareivA jAva tassa NaM siddhAyayaNassa bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNa mahaM ege devacchaMda paNNatte' te bhUmibhAgamRga bhujapuTavat masama che. tyAhiSama A bhUmibhAganuM varNana karatAM je pramANe upamAvAcI pade| pahelAM kahevAmAM AvelA che te upamAvAcI saM pado ahIM paNa kahevA joIe A bhUmibhAganuM varSoMna te nAnA prakAranA pAMca varNavALA maNuiothI suzeAbhita che, e aMtima pado vaDe tyAM jevuM karavAmAM AvyuM che tevu ahIM paNa e aMtima po vaDe varNita samajI levu' joIe te siddhAya tana bahumadhya dezabhAgamAM eka vizALa deva ccha ka kahevAya che. A devaccha Mdaka devAsana vizeSa hoya che. A hevacchadeg64 "paMcadhaNusayAi uDar3heM uccatteNa savvarayaNAmapa" ayArdhabhAM yAMyaso jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavaNanam 117 'aTThasayaM' aSTazatam aSTottarazatam 'jiNayaDimANaM jiNussehappamANamittANaM' kAmadevapratimAnAM kAmadevotsedhapramANamAtrANAM kAmadevazarIroccatvapramANapramitAm 'sanikhitta' sannikSipta-saMrakSitaM 'ciTThai' tiSThati / ito'nantaraM 'tAsAM khalu kAmadeva pratimAnAmayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, ityArabhya' 'aSTazataM dhUpakaTucchukAnAM sannikSiptaM tiSThati, iti paryantaH pAThaH saMgrAhyaH / amumevArtha sUyitumAha-'jAva dhRvakaDucchugA' iti / sa ca, pATho rAjapraznIyasUtrasya azItitamaikAzItitamasUtrato draSTavyaH / tadarthazca tatraiva matkRtA subodhinI TIkAto'vaseya iti // uktazca-'arhannapi jinazcaiva jinaH sAmAnyakevalI / kandarpo'pi jinazcaiva jino nArAyaNo hriH||1|| ||suu015|| atha dakSiNArddhabharatakUTa svarUpamAha - mUlam-kahi NaM bhaMte veyaDDhe pavvae dAhiNaiDhabharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte ? goyamA ! khaMDappavAyakUDassa purathimeNaM siddhAyayaNakUDassa paccatthimeNaM ettha NaM veyaDDhapavvae dAhiNaDDabharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte siddhAyayaNakUDappamANasarise jAva tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmi bhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM ege pAsAyabaDisae paNNatte kosaM urdU uccatteNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM, abbhuggayamUsiya pahasie hai / 'ettha NaM anusayaM jigapaDima NaM jiNussehappamANamittANaM saMnikhittaM ciTui" isa devacchaMdaka me z2ivotsedhapramANa pramita 108 kAmadeva kI pratimAeM hai| ina 108 kAmadeva pratimAoM kA varNAvAsa isa prakAra kA kahA gayA hai isake bAda yahAM aise isa pATha se lekara "aSTazataM dhUpakaDucchukAnAM saMnikSiptaM tiSThati" ina kAmadeva pratimAoM ke Age 108 dhUpa se bhare hue kaDAhe rakhe hue haiM yahAM taka kA saba pATha kaha lenA cAhiye isI artha ko sUcita karane ke liye "evaM jAva dhUvakaDunchugA " sUtrakAra ne aisA sUtrapATha kahA hai / yaha purA kA purA pATha rAjapraznIya sUtra ke 80 aura 81 ve sUtra se jAna lenA cAhie vahAM hamane isako subodhinI TIkA se usakA artha spaSTa kiyA hai // 15 // dhanuSa prabhA cha tamA satminA 2la bhaya cha. 'etthaNaM aTThasaya jiNapaDimANaM jiNusseha pamANamittANa saMnikhita ciTThai " he12744mA linotsedha pramANa prabhita 108 zina pratimAo virAjamAna che. A 108 jina pratimAo ne varNavAsa A pramANe che. A pAThathI A jina pratimAonI sAme 108 dhUpa-pUrita kaTAho mUkelA che. ahIM sudhIno samasta pATha adhyAhata karavuM joIe enA arthane sUcita karavA mATe sUtrakAre e sUtrapATha kahe che, A saMpUrNa pATha rAjapraznIya sUtranA 80 ane 81 sUtrathI jaNa joIe tyAM ame subodhinI TIkAmAM Ano artha spaSTa karyo che. 15 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 wwwwwwwwwwwwwwwwimarinderer jambUdvIpaprajJaptisUtre jAva pAsAIe 2 / tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM egA maNipeDhIyA paNNattA paMca dhaNUsayAI AyAmavikkhaMbheNaM aDDAijjAI dhaNUsayAI bAhalleNaM savvamaNimaI / tIse NaM maNipeDhiyAe uppi sI hAsaNaM paNNattaM saparivAra bhANiyavyaM se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai-dAhiNaDDhabharahakUDe dAhiNaDDabharahakUDe ? goyamA ! dAhiNaDDabharahakUDe NaM dAhiNaDDabharahe NAmaM deve mahiDDIe jAva pali. ovamaTThiIe parivasai, se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tihaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM sattaNhaM aNiyAhivaINaM solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM dAhiNaDDabharahakUDassa dAhiNaDDhAe rAyahANIe aNNesi bahUNaM devANa ya devINa ya jAva biharai / kahi NaM bhaMte ! dAhiNaDDabharahassa devassa dAhiNaDDA NAmaM rAyahANI paNNatA ? goyamA ! maMdarassa pavvayassa dakkhiNeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivaittA aNNaMmi jaMbudive dIve dakkhiNeNaM vArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM dAhiNaDDabharahassa devassa daahinnddddh| NImaM rAyahANI bhANiyavvA jahA vijayassa devassa / evaM savvakUDA NeyavvA jAba vesamaNakUDe paropparaM purathimapaccatthimeNaM / imesi vaNNAvAse gAhA majjhe veyaDDhassa u kaNagamayA tiNNi hoMti kUDAu / sesA pavvayakuDA savve rayaNAmayA hoMti mANibhaddakaDe 1 veyaDDakUDe 2 puNNabhadakUr3e 3 ee tiNNi kUDA kaNagAmayA sesA chappi sya gAbhayA, doNhaM vi sarisaNAmayA devA kaya mAlae ceva gaTThamAlae ceva, sesANaM chahaM sarisaNAmayo jaNNAmayA ya kUDA tannAmA khalu habaMti te devA / paliovamaTTiIyA havaMti patteyaM patteyaM / / rAyahANIyo jaMbuddIve dove maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNArddha bharatakUTa nirUpaNam asaMkhejje dIvasamudde vIIvaittA aNNaMmi jaMbuddIva dIve vArasajoyaNa sahassAI ogAhittA, ettha NaM rAyahoNIo bhANiyavvAo vijayarAya hANI sarisayAo |sU0 16 // 119 chayA - ka khalu bhadanta ! vaitADhyaparvate dakSiNArddha bharatakUTa nAma kUTaM gautama ! khaMDa prapAtakUTasya paurastyena siddhAyatanakUTasya pAzcAtyena atra khalu vaitADhyaparvate dakSiNArddhabharatakUTaM nAma kUTaM prajJaptam, siddhAyatanakUTa pramANasadRzaM yAvat tasya khalu bahusamarama NIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra skhalu mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH, krozamUrdhvamuccatvena arddhakozaM viSkambheNa' abhyudtocchitaprahasito yAvat prAsAdIyaH 4 / tasya khalu prAsAdAvataMsakasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahatI ekA maNipIThikA prajJaptA paJcadhanuHzatAni AyAmaviSkambheNa ardhatRtIyAni dhanuHzatAni bAhalyena sarvamaNimayo tasyAH khalu maNipIThikAyA upari siMhAsanaM prajJaptam saparivAraM bhaNitavyam / tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate dakSiNAI bharatakUTaM dakSiNAIbharatakUTam 1 gautama ! dakSiNArddhabhara TekU khalu dakSiNArddha bharato nAma devo mahaddhiko yAvat palyopamasthitikaH parivasati sa khalu tatra catasRNAM sAmAnikasAhasroNAM, catasRNAm agramahiSINAM saparivArANAM tisRNAM pariSadAM, saptAnAmanIkAnAM, saptAnAmanIkAdhipatInAM SoDazAnAmAtmarakSakadeva sAhastrINAM dakSiNArddha bharatakUTasya dakSiNArddhAyAM rAjadhAnyAma anyeSAM bahUnAM devAnAM ca devInAM ca yAvat viharati / ka khalu bhadanta / dakSiNArddha bharatasya devasya dakSiNArddhA nAma rAjadhAno prajJatA ? gautama ! mandarasya parvatasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajya anyasmin jambUdvIpe dvIpe dakSiNena dvAdaza yojana sahasrANi avagAhya atra khalu dakSirddhabharatasya devasya dakSiNArddhA nAma rAjadhAnI bhaNitavyA yathA vijayasya devasya / evaM sarvakUTAni netavyAni yAvat vaitazravaNakUTam parasparaM porastyapazcimena / eSAM barNAvAse gAthA madhye vaitAdayasya tu kanakamayAni trINi bhavanti kUTAni tu. zeSANi parvatakUTAni sarvANi ratnamayAni bhavanti // 1 // mANibhadrakUTaM 1 vaitADhyakUTaM 2 pUrNabhadrakUTaM 3 etAni trINi kUTAni kanakamayAni, zeSANi SaDapi ratnamayAni, / dvayoH visadRza nAmakau devau kRtamAlakazcaiva 1 nRttamAlakazcaiva 2 zeSANAM SaNNAM sadRzanAmakAH ya nAmakAni ca kUTAni tannAmAnaH khalu bhavanti te devAH / palyopasthitikA bhavanti pratyekaM pratyekam 1 rAjadhAnyo jambUdvIpe dvIpe mandasya parvatasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajya anyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdaza yojana sahatraNi avagAhya, atra khalu rAjadhAnyo bhaNitavyAH vijayArAjarAjadhAnI sahazikA // suu16|| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA-- 'kahi NaM bhaMte ! veyaMiDhe' ityAdi / gautamaH zrImahAvArasvAminaM pRcchati - 'kahi NaM bhaMte ! veyaDDhe paJcae dAhiNaDDha bharaha kUDe NAmaM kUDe paNNatte' he bhadanta ! ka - kutra khalu vaitADhaye parvate dakSiNArddha bharata kUTaM nAma kUTaM prajJa ptam, bhagavAnAha - 'goyamA ! khaMDappavAyakUDassa' he gautama ! khaNDaprapAta kUTasya - khaNDa prapAta - guhAkUTasya 'purasthimeNaM' paurastyena - pUrvasyAM dizi 'siddhAyayaNakUDassa' siddhAyatanakUTasya vaitADhyaparvatIyaprathamakUTasya 'paccatthimeNa' pAzvAcyena pazcimAyAM dizi 'ettha NaMdescore' atra khalu vaitADhyaparvate - vaitADhyaparvatopari ' dAhiNaDDha bharaha kUDa NAmaM kUDe paNNatte' dakSiNArDa bharatakUTaM nAma kUTaM prajJaptam / tat kIdRzam ? iti jijJAsAyAmAha - siddhAyayaNakUDa ppa mANasarise' siddhAyatana kUTapramANasadRzaM siddhAyatanakUTasya yat pramANaM SaT sakrozAni yojanAni Urdhvapuccatvena ityAdi varNakenoktaM trayodazasUtre tena sadRzaM tatpramANasadRzapramANakam siddhAyatanakUTasya yatpramANaM tadevadakSiNArdha bharata kUTasyApi pramANamiti bhAvaH / evaM ca SaT sakrozAnItyArabhya tasya khalu ityAdi paryantaH dakSiNA dvai bharatakUTa kA svarUpa kathana- 'kahiNaM bhaMte! veyaDUDhe pavvae dAhiNaDDhe bharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte" ityAdi / TIkArtha - isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhu zrImahAvIrasvAmI se aisA pUchA hai - hai bhadanta ! vaitADhyaparvata ke Upara dakSiNArddha bharatakUTa nAmaka kUTa kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai "goyamA' khaMDappavAyakUDassa puratthimeNaM siddhAyayaNakUDassa paccatthimeNaM etthaNaM veyaDDhapavvae dAhiNaDDharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte" he gautama! khaMDaprapAta kUTa kI pUrvadizA meM evaM prathama siddhAyatana kUTa kI pazcimadizA meM vaitADhyaparvata saMbaMdhI dakSiNArddhabharatakUTa nAmaka dvitIyakUTa kahA gayA hai "siddhAyayaNakUDappamANa terise jAva tarasaNaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM ege pAsAyavaDisae paNNatta' isa kUTa kI U~cAI kA dakSiNAddha bharata phUTanA svarUpanuM kathana 'kahiNa bhaMte veDhe pavvapa dAhiNama bharaha kUDe NAmaDDhe kUDe paNNatte' ityAdi sUtra 16 // TIkA"--A sUtrevaDe gautame prabhu zrImahAvIrasvAmI ne prazna karyAM ke hebhada ta vaitADhaca parvata para dRkSiNAddha bharata nAme chUTa uyAsthaNe mAvesa che. senA vANamAM prabhu uhe che "goyamA khaMDapa cAya phUDssa puratthimeNa siddhAyayaNakUDaspa paccatthimeNaM etthaNa veyuDDha pannae dAhiNaDDhakUDe NAma kUDe paNNate" he gautama khaMDa prabhAta iMTanI pUrva hizA mAM vaitADhya parvata samadhI dRkSiNAdha bharataiTa nAme dvitIya chUTa Ave che. 'siddhAyayaNakUDapamANasarise jAva tarala Na bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM ege pAsAyavarDisae paNate' DUDhanI yArdhanu pramANa sidhyAyatana iTanI yA marAbara AhevAmAM Avela che. eTale eka gAu adhika caiAjana jeTalI enI uMcAI che. siddhAyatana phUTanI uMcAInuM varNana 13 mA sUtramAM kahevAmA Avyu che A dvitIya phUTanI mahusamaramaNIya bhUmibhAganI barAbara madhyamAM eka vizALa prAsAdAvata saka Avela che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNArddha bharata kUTa nirUpaNam sarvo'pi padasamUhaH saGgrAhyaH iti sUcayitumAha- 'jAva tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ' yAvat tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge iti - etadvayAkhyA paJcadazasUtre gatA / 'etthaNa' atra iha dakSiNArddha bharatakUTasya bahusamaramaNIya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge khalu 'mahaM ege' eko mahAn -'pAsAyavaDisae' prAsAdAvataMsakaH - prAsAdazreSThaH 'paNNatte' prajJaptaH / sa ca 'kosaM ' kroza-kozapramANam 'uDDhaM uccatteNaM' Urdhvam uccatvena 'addhakosa' arddhakroza -krozasyArddham 'vikkha bheNa ' viSkambheNa - vistAreNa tathA 'anbhuggayamUsiya pahasiya' abhyudatocchritaprahasitaH abhyudgatocchrita:- atyuccaH prahasitaH -zvetojvalaprabhayA hasanniva tathA 'jAva pAsAIe' yAvat prAsAdIyaH darzanIyaH abhirUpaH pratirUpaH iti atra yAvatpadena "vividhamaNiratnabhakticitraH, vAtoddhUtavijayavaijayantI patAkAcchatrakalitaH, tuGgaH gaganatalamajulikhacchikharaH' jAlAntararatnaH, paJjaronmIlitaH iva maNikanakastUpikAkaH vikasitazatapatra puNDarIkatilakaratnArddhacandra citraH nAnAmaNidAmAlaMkRtaH antarbahizca 121 pramANa siddhAyatana kUTa kI U~cAI barAbara kahA gayA hai arthAt eka koza adhika 6 yojana kI isakI U~cAI hai. siddhAyatana kUTa kI U~cAI kA pramANa 13 veM sUtra meM kahA hai| isa dvitIyakUTa ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM eka vizAla prAsAdAvataMsaka kahA gayA hai "kosaM uDUDhaM uccatteNaM, advakosaM vikkhaMbheNaM, abbhuggayamUsiyapahasie jAva pAsAIe 4' yaha prAsAdAvataMsaka zreSTha prAsAda eka koza kA U~cA hai aura Adhe koza kA vistAra vAlA hai. tathA yaha bahuta hI adhika U~cA hai. aura apanI zveta ujjvalaprabhA se ha~sa sA rahA hai aisA pratIta hotA hai. yAvat yaha prAsAdIya hai, darzanIya hai, abhirUpa aura pratirUpa hai. yahAM yAvatpada se "vividhamaNiratnabhakticitraH, vAtaghta vijaya vaijantI patAkAcchatrakalitaH tuGgaH, gaganatalamanulikhacchikharaH, jAlAntararatnaH, paJjaronmIlitaiva maNikanakastUpikAkaH, vikasitazatapatrapuNDarIkatilakaratnArddhacandracitraH, nAnAmaNidAmAlaM kosa uDUDhaM uccateNaM addhakosa vikkhaMbheNa anbhuggamamUsiyaSahasie jAva pAsAie 4" AA prAsAdAvata'saka-zreSTha prAsAda eka gAu jeTalA uMcA che ane ardhA gAu eTale vistAra vALe che temaja AkhUbaja vadhAre ucA che. A peAtAnI zveta ujjavala prabhAthI hasatA hAya tema lAge che. yAvat A prAsAdIya che darzanIya che. abhirUpa che atizya che. ahIM yAvat pathI', vividha maNiratnabhakticitraH vAtoddhUtavijayavaijayantI patAkAcchatrakalitaH tuGgaH gaganatalamanulikhacchikharaH jAlAntararatnaH paJjaronmIlita iva maNikanakastUpikAkaH vikasitazatapazpuNDarIkatilakaratnArddhacandra citraH nAnAmaNi dAmAlaGkataH antarvahizca zlakSNaH tapanIyabAlukAprastaTaH sukhasparzaH samIkaH " 25 16 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 jambUdvIpaprajJaptisUtre lakSNaH tapanIyavAlukAmastaTaH sukhasparzaH sazrIkaH ityeSAM saMgrahaH, vyAkhyA ca rAjapraznIyastrasyaikonaSaSThitamasUtrasya matkRtasubodhinI ttiikaato'vseyaa| atha tasya prAsAdAbataMsakasyAntavartivastu varNayati-tassaNaM pAsAyavaDisagassa bahumajjhadesabhAe' tasya khalu prAsAdAvataMsakasya bahumadhyadezabhAge-atyanta madhyabhAge 'ettha NaM mahaM egA maNipeDhiyA paNNattA' atra khalu mahatI vizAlA ekA maNipIThikA prajJaptA, sA-maNipIThikA paMcadhaNUsayAI AyAmavikhaMbheNaM' pazcadhanuHzatAni AyAmaviSkambheNa-dairdhyavistArAbhyAm 'aiDhAijjAI dhaNUsayAiM bAhalleNaM' arddhatRtIyAni dhanuH zatAni bAhalyena-sarvAtmanA ratnamayI-'tIseNa' tasyAH-anantarotAyAH khalu 'maNipeDhiyAe uppi sIhAsaNaM paNNattaM' maNipoThikAyAH upari siMhAsanaM prajJaptam / tacca siMhAsanaM 'saparivAraM' saparivAraM-dakSiNArddhabharatakUTAdhiSThAta sAmAnikAdi devopavezanayogyabhadrAsanasahitaM 'bhANiyadhvaM' bhaNitavyaM vaktavyam / _ atha dakSiNArddhabharatakUTasyAnvarthanAmatAM praznottarAbhyAM darzayitumAha-'se keNaTeNaM kRtaH, antarbahizca zlakSNaH, tapanIyabAlukAprastaraH, sukhasparzaH, sazrIkaH' isa pUre pATha kA saMgraha huA hai. isa sUtrapATha kI vyAkhyA hamane rAjapraznanIya sUtra ke 58 ve sUtra kI subodhinI TIkA meM kara dI hai ataH vahI se ise jAnalenA cAhiye., "tassaNaM pAsAyavaDiMsagassa bahu majjha desabhAe etthaNaM mahaM egA maNipeDhiyA paNNattA" usa prAsAdAvataMsaka ke ThIka madhyabhAga me eka vizAla maNipIThikA kahI gaI haiM "paMcadhaNUsayAI AyAmavikkhaMbheNaM aDDhAijjAI dhaNusayAI bAhalleNaM, savvamaNimaI' yaha maNipIThikA lambAI meM pAMca sau dhanuSa kI hai tathA isakI moTAI aDhAI sau dhanuSa kI hai yaha maNipIThikA sarvAtmanA ratnamaya hai "tIseNaM maNipeDhiyAe uppiM sIhAsaNaM paNNattaM, saparivAraM bhANiyavvaM" isa maNipoThikA ke Upara eka siMhAsana kahA gayA hai isa siMhAsana ke varNana meM "yaha siMhAsana dakSiNArdha bharatakUTa ke adhiSThAyaka deva ke jo sAmAnika Adi deva hai unake upavezana ke yogya bhadrAsanoM se sahita hai,; aisA kathana samasta pAThane saMgraha thayela che. A sUtra pAThanI vyAkhyA ame rAjaprazanI ya sUtranA 58mA sUtranI sumodhinI rAma 4ii che. tethI (jJAsume tyAMcI ordeta. "tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa bahumajjhadesabhAe patthaNaM mahaM egA maNipeDhiyA paNNattA" ta prAsAhAta sana 152 madhyabhAgamA se vizAla mAthIl831 cha. 'paMcadhaNasayAI AyAmavikkhaMmeNaM aDDhAijjAI dhaNUsayAI bAhalleNaM savva maNimaI" mA mnnipaa| laMbAI ceDAImAM pAMcaso dhanuSa jeTalI che. A maNipIThikA sarvAtmanA ratnamaya che. 'tIseNaM maNipeDhiyAe upi sIhAsaNaM paNNatta saparivAra bhANimavaM" mA maNipAnI upara eka siMhAsana che. A siMhAsananA varNanamAM "A siMhAsana dakSiNAI bharata kuTanA adhiSThAyaka devanA je sAmAjika Adi de che temanI uparezana mATe gya madrAsanAthA samAhita cha." se sthana 429 naye. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNArddhabharatakUTanirUpaNam 123 bhaMte !' he bhadanta ! tat kUTaM kenArthena kena prakAreNa 'dAhiNaDDhabharahakaDe dAhiNaDDhabharahakUDe' dakSiNA bharatakUTaM dakSiNArddhabharatakaTam 'evaM buccaI' evam -ittham ucyate -prajJApyate ! bhagavAnAha-'goyamA' dAhiNaDDhabharahakUDeNaM dAhiNaDDhabharahe NAmaM deve' he gautama ! dakSiNA bharatakUTe khalu dakSiNArddhabharato nAma devaH-tadadhiSThAtRdevaH 'parivasaI' parivasatItyuttareNAnvayaH, sa-ca kIdRzaH ? ityAha-'mahiDDhie jAva paliovamaTiie' mahaddhiko yAvat palyopamasthitikaH, iti / maharddhika iti samArabhya palyopamasthitika iti paryantAnAM devavizeSaNavAcakAnAM padAnAM saMgraho'syaivASTamasUtre vilokanIyo vyAkhyA'pi tata eva bodhyeti / 'se gaM' sa-pUrvoktaH dakSiNArddhabharatanAmA devaH khalu 'tattha' tatra-dakSiNArddhabharatakUTe viharatIti pareNAnyayaH, sa kiM kurvan viharatItyAha-'ca uNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM' catusRNAM sAmAnika-sAhasrINAM saparivArANAM catasRNAmagramahiSINAM pradhAnamahiSINAm 'tiNhaM' tisRNAm AbhyantarikamadhyamabAhyAnAM parisANaM' pariSadAM-sabhAnAM 'sattaNhaM' saptAnAM hayagajarathapadAti mahipagandharvanATayalakSaNAnAm 'aNiyANaM' anIkAnAM-sainyAnAm 'sattaNha' aNiyAhivaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAM-senAdhipatInAm 'solasaNhaM kara lenA cAhie / "se keNadveNaM bhaMte! evaM vuccai dAhiNair3habharahakDe 2' he bhadanta ! isa kUTakA nAma dakSiNArdha bharatakUTa aisA kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM"goyamA ! dAhiNabharahakUDeNaM dAhiNabharahe NAmaM deve mahiDDhie jAya paliovamaTThiIe parivasai' he gautama ! isa kUTa kA nAma dakSiNArdhe bharatakaTa isaliye kahA gayA hai ki isa para dakSiNAdhabharata nAma kA eka deva rahatA hai. yaha maharddhika yAvat palyopama kI sthiti vAlA hai. yahAM isa deva ke varNana meM maharddhika pada se lekara palyopamasthitika pada ke bhItara jitane bhI deva vizeSaNavAcaka pada AyehaiM una saba kA saMgraha isI sUtra ke 8ve sUtra meM dekha lenA cAhiye. "se NaM tatya ca uNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisINaM, saparibArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNiyANaM, sattaNhaM aNiyAhivaINaM solasaNhaM Aya___'se keNaTUTheNa bhaMte evaM vuccai dAhiNaDUDhabharahakUDe 2" he mahata! sATanu nAma kSi bharata 58 vI zata prasiddha thayuga mAnA samAM prabhu he cha. goyamA ! dAhiNaddhabharahakDe NaM dAhiNaddhabharahe NAma deve mahiiDhie jAva paliovamaThiIe parivasaI" he gautama ! A phUTanuM nAma dakSiNA bharata kUTa eTalA mATe prasiddha thayuM ke A kuTa para dakSiNArdha bharata nAme eka deva rahe che. A deva mahaddhika che yAvata popamanI sthitivALe che. ahIM A devanA varNanamAM mahaddhika padathI laIne pApamAsthiti sudhI jeTalA devavizeSaNa vAcaka pade AvelA che. te sarvano saMgraha A sUtranAmA sUtramAM jaI sevA. "se Na tattha cauNhaM sAmANiyasAhasloNaM ca uNhaM aggamahisINa saparivArANaM tiha parisANa sattaNha aNiyANa sattaNha aNiyAhibaINa solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 jambUdvIpaprajJaptisUtre AyarakkhadevasAhassINaM' SoDazAnAm AtmarakSakadevasAhasrINAm SoDazasahasra saMkhyAtmarakSakadevAnAm 'dAhiNaiDhabharahakUDassa dAhiNaDUDhAe rAyahANIe anne si' dakSiNAIbharatakUTasya dakSiNA yAH rAjadhAnyAH anyeSAm-uktebhya itareSAM 'bahaNaM' devA Na devINa ya' bahUnAM devAnAM ca devInAM ca 'jAva' yAvat yAvatpadena "AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartRtvaM mahattarakatvam AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan mahatA'hatanATyagItavAditratatrotalatAla-truTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhujAnaH" ityeSAM saMgrahaH, evaMbhUtaH sa 'viharai' viharati tiSThati, eteSAM vivaraNamaSTamasUtre gatam / athAsya rAjadhAnI kutra vartate iti pRcchati -'kahi NaM bhaMte ! dAhiNaDhabharahassa devassa dAhiNaDDhA NAmaM rAyahANI paNNatA' he bhadanta ! ka kutra khalu dakSiNAI rakkhadevasAhassINaM dAhiNaDDhabharaha kUDassa dahiNa DDhAe rAyahANIe aNNesiM ca bahUNaM devANa ya devINa ya jAba viharai' yaha vahAM cAra hajAra sAmAnika devoM kA cArasaparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadAoM kA, sAta sainyoM kA, sAta senApatiyoM kA, solaha hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA dakSiNArdha bharatakUTa kI dakSiNArdhA rAjadhAnI nivAsI anya aura bhI bahuta se deva aura deviyoM kA Adhipatya, paurapatya, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva evaM AjJezvara senApatya karavAtA huA, palavAtA huA, evaM catura prakArake bAje bajAne vAle puruSoM dvArA jorajora se bajAye gaye bAjoM ke nAda pUrveka, gItoM ke sAtha bAjoM ke nAda pUrvaka, nATya ke bAjoM ke nAda pUrvaka divya do gaMdhIka devoke samAna bhogoM ko bhogatA huA apane samaya ko Ananda ke sAtha vyatIta karatA hai. yahAM "tantrI, tala, tAla, truTila, ghanamRdaGga' ye saba vizeSa prakAra ke bAjoM ke hI bheda haiM / inake viSaya meM jIvAbhigamasUtra kI TIkA meM spaSTIkaraNa kiyA gayA hai. tathA ina saba kA vivaraNa isake 8 ve sUtra meM kiyA jAcukA hai. ataH vahAM se isa viSayako dekha lenA caahiye| dAhiNa iDhabharahakUDassa dAhiNaDDhAe rAyahANoe annesiMca bahUNaM devANaya devINaya jAca viharaI" mA tyo yAra 2 sAmAni vonA yA2 saparivAra sahiSImAnA traNa pariSadAonA sAta sainyanA sAta senApationA seLa hajAra AtmarakSaka devonA temaja dakSiNaddha bharata kUTanI dakSiNArdhI rAjadhAnI nivAsI anya bIjA ghaNAM deva-devIonA Adhipatya, paura patya, svAmitva, bhatRtva mahattarakatva temaja Azvara tainApatya karAvate paLAva tathA catura vAjA vagADanArA puruSathI jorathI vagADelA vAjI 2thI gIte sAMbhaLIne nATya ke vAditronA nAdapUrvaka divyabhega bhegavate potAne samaya AnaMdapUrvaka pasAra kare che. ahIM "tannI, tala, tAla, truTita, ghana mRdaMga e sarve vizeSa prakAra nA vAditronA ja prakAre che. A saMbaMdhamAM jIvAbhigama sUtranI TIkAmAM spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che tethI A sarvanuM vivaraNa enA 8 sUtramAM karavAmAM AvyuM che. ethI A viSe tyAMthI jANI levuM joIe. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNAIbharatakUTanirUpaNam 125 bharatasya devasya dakSiNArddhA nAma rAjadhAnI prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA! maMdarassa pavyayassa dakkhiNeNa' he gautama ! mandarasya -meroH parvatasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi 'tiriyamasaMkhejje dovasamudde' tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn tiryaka sthitAn asaMkhyeyAn dvIpAn samudrAMzca 'voIvaittA' vyativRjya-vyatikramya ullaGghaya 'aNNaMmi' anyasminasmadAdyAzrayIbhUtajambUdvIpAdbhinne 'jaMbuddIve dIve dakkhiNeNaM' jambUdvIpe dvIpe dakSiNena dakSiNasyAM dizi 'bArasa joyaNasahassAI' dvAdaza yojana sahasrANi - dvAdazasahasrayonanAni 'ogAhittA' avagAhya -pravizya 'ettha NaM-dAhiNaibharahassa devassa dAhiNaDDhA NAmaM rAyahANI bhANiyavyA' atra khalu dakSiNArddhabharatasya devasya dakSiNArDsa nAma rAjadhAno bhaNitavyA-vaktavyA 'jahA vijayassa devassa' yathA vijayasya devasya / 'e' evam-dakSiNArddhabharatakUTavat 'savvakUDA neyavyA' sarvakUTAni netavyAni jJAtavyani. kimparyantAni ? ityAha-'jAva-vesamaNakUDe' yAvat vaizravaNakUTaparyantAni sarvANi rAjadhAnI viSayaka prazna - " kahiNaM bhaMte ! dAhiNaDDhabharahassa devassa dAhiNaDDhA NAmaM rAyahANI paNNattA' gautama ne prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta! dakSiNArdhabharatadeva kI dakSiNArdhA nAmakI rAjadhAnI kahAM para kaho gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA! maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIIvaittA aNNaMmi jaMbuddIve dIve dakvi NeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM dAhiNa iDhamarahassa devassa dAhiNaiDhA NAmaM rAyahANI bhANiyavvA' he gautama! sumeru parvata ko dakSiNadizA meM tiryak asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake anya jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM dakSiNa dizA meM 12 hajAra yojana nIce Age jAne para dakSiNArdha bharata deva kI dakSiNAdhI nAma kI rAjadhAnI vaktavya hai 'jahA vijayassa devassa' jaise vijayadeva ko rAjadhAnI vaktavya huI haiM. "eva savya kUDA NeyavyA jAva vesamaNakUDe paroppara purathimapaccatthimeNaM " isI taraha se vaizravaNa zasayAnA viSaya prazna:-kahi NaM bhate dAhiNaDDha bharahassa devassa dAhiNaDUDhANAmaM rAyahANI paMNNattA" gautame prabhune prazna : mahanta ! kSiA sarata hevanI dakSiNArdhA nAma 204dhAnI yA sthaNe bhAvI cha ? senA vAsabhA prabhu 49 che. goyamAta maMdarassa pacca yatsa dakSiNeNaM tiriyamasakhejjedIvasamudde viIvaittA aNNami jabuddIve dIve dakkhiNeNaM bArasa joyaNasahassA ogAhittA etthaNaM dAhiNaddha bharahassa devassa dAhiNaiDhA NAma rAyahANI bhANiyacyA "he gautama! subhe3 5 tanI kSi (vi tiya asnnyaathii5samudrone pArakarIne anya ja budvIpanAmaka dvIpamAM dakSiNa dizAmAM 12 hajAra yojana nIce bhAsaNa pAthI kSiu marata hepanI kSiI nAmanI yAnI sAvalI cha. 'jahA vijayassa devassa' viyavanI zaradhAnI viSere pramANe havAmAM mAnyUche. "evaM - satyakUDA NeyavvA jAya vesamaNakDe paropparaM purathimapaJcatthimeNa" te pramANe 4 vaizravAH jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 jambUdvIpaprajJaptisUtre kUTAni dakSiNArDabharatakUTavad varNanIyAnIti bhAvaH / evaJca dakSiNArddha bharatakUTaM 1 khaNDaprapAta guhAkUTaM 2 mANi madrakUTaM 3 vaitADacakUTaM 4 pUrNa bhadrakUTaM 5 tamisraguhAkUTaM 6 uttarArddha - bharatakUTaM 7 vaizravaNakUTam 8 etAni aSTau kUTAni samAnavarNanaka nIti / tathA 'paropparaM' parasparam - anyonyaM 'purasthimapaccatthimeNaM' paurastyapAzcAttyena - pUrva pUrvakUTaM pUrvadizi paraM paraM kUTaM pazcimadizi vartata iti bodhyam / tathA ca dakSiNArddha bharatakUTaM pUrvasyAM khaNDa prapAtakUTAt pUrvasyAM mANibhadrakUTAt, tat pUrvasyAM vaitADhyakUTAt tat pUrvasyAM pUrNabhadrakUTAt tat pUrvasyAM tamisraguhAkUTAt tat pUrvasyAmuttarArddha bharatakUTAt tat pUrvasyAM vaizravaNakUTAt yasmAdyata pUrvasyAM tasmAttat pazcimAyAM bodhyam, pUrvapazcimayoH sApekSatvAt, tathAhi - vaizravaNakUTaM pazcimAyAmuttarArddha bharatakUTAt, tata pazcimAyAM tamisraguhAkUTAt, tat pazcimAyAM pUrNabhadrakUDAt, tat pazcimAyAM vaitADhaya kUTAt, kUtaka aura saba vAkIke kUToM kA varNana kara lenA cAhiye. isa taraha dakSiNArdha bharatakUTa 1 khaNDaprapAtaguha / kUTa 2 mANibhadrakUTa 3 vaitADhyakUTa 4 pUrNamadakUTa 5 tamisra guhAkUTa 6 uttarArdhamastakUTa 7 aura vaizravaNakUTa 8 ye ATha kUTa samAna varNana vAle haiM / ina kUToM meM pUrva pUrva kA kUTa to pUrvadizA meM hai aura dUsarA dUsarA kUTa pazcimadizA meM haiM aisA jAnanA cAhiye. tathAca dakSiNArdha bharatakUTa khaNDaprapAtakUTa se pUrva dizA meM hai svaNDaprapAtaguhAkUTa mANibhadrakUTa se pUrva dizA meM hai, caitAdayakUTa se mANibhadrakUTa pUrvadizA meM hai. pUrNabhadrakUTa se vaitaDhacakUTa pUrvadizA meM hai tamikhaguhAkUTa se pUrNabhadrakUTa pUrvadizA meM haiN| uttarArdhakUTa se guhAkUTa pUrva dizA meM hai aura vaizravaNakUTa se uttarArdhakUTa pUrva dizA meM hai. isa taraha jo jisase pUrvadizA meM hai vaha usase pazcimadizA meM haiM kyoM ki pUrva pazcima meM sApekSatA hai. jaise uttarArdha bharatakUTa se vaizravaNakUTa pazcimadizA meM hai tamikhaguhAkUTa se utarArdha bharatakUTa pazcima dizA meM hai. pUrNabhadrakUTa se timisra guhAkUTa pazcimadizA meM hai. vaitAdayakUTa se pUrNabhadrakUTa pazcimadizA meM hai. mANibhadrakUTa se vaitADhyakUTa pazcimadizA meM haiM phUTa sudhI ane bIna sa phUTanu varSoMna ahIM' samajavu' joIe. A pramANe dakSiNA bharataTa 1, khaMDa prapAtaLuphAkUTa 2, mANibhadra phrUTa 3, vaitADhayaphrUTa 3, pUrNa bhadrakUTa 5, tamisa zuzaTa 6, uttarAya phUTa 7 ane vaizravaNu phUTa 8 e ATha phUTa samAnavarNanavALA che. e kUTAmAM pUrva pUnA phrUTa tA pUrva dizAmAM che ane bIjA bIjA phrUTa pazcima dizAmAM che. ema jANavuM joI e. tathAca dakSiNAdha bharatakUTa khaMDaprapAta phUTathI pUrva dizAmAM che, khaMDa pratApa zukrakUTa maNibhadra phUTathI pU`dizAmAM che, vaitAya phUTathI maNibhadrakUTa pUrva dizA mAM che. pUNa bhadrakUTathI vaitADhya phUTa pUrva dizAmAM che. tamisra guphAkuTathI pUrNa bhadrakUTa pUrva dizAmAM che. uttarAdha phUTathI misa guphATa pUrvIdezAmAM che ane vaizravaNATathI uttarAdha cUMTa pUrva dizAmAM che A pramANe je jenAthI purva dizAmAM che te tenAthI pazcima dizAmAM kema ke pUrva pazcimamAM sApekSatA che jemake uttarAdha bharatakUTathI vaizravaNaTa pazcima dizAmAM che. misra guphAkUTathI uttarAdha' bharatakUTa pazcima ziAmAM che, pUrNabhadra phrUTathI timisa guphA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNArddha bharatakUTa nirUpaNam 127 tat pazcimAyAM mANibhadrakaDAt tat pazcimAyAM khaNDaprapAtakATAt tat pazcimAyAM dakSi NArddha bharatakUTAt iti paryavasitam / 'imesiM' eSAm anantaroktAnAM kUTAnAM 'vaNNAvAse' varNAvAse varNanapaddhatau 'gAhA ' gAthA - 'majjhe veyaDUDhassa u' vaitADhayasya parvatasya madhye - madhyabhAge 'tiSNi kUDA' trINikUTAni anupadaM vakSyamANAni 'kaNagamayA' kanakamayAni - svarNamayAni 'hoti' bhavanti santi 'sesA' zeSANi - tadbhinnAni 'pavyayakUDA parvatakUTAni 'savve rayaNAmayA sarvANi ratnamayAni - vaiDUryAdi ratnamayAni 'hoti bhavanti - santi / 1 / tatra kAni svarNamayAni kAni ratnamayAnIti darzayitumAha - 'mANimaddakUDe ' mANibhadra kUTaM 1 'veyaDUDhakUDe ' vaitADhayakUTaM 2 'puNNabhadda kUDe ' pUrNa bhadrakUTaM 3 ee tiNi kUDA kaNagamayA' etAni trINi kUTAni kanakamayAni 'sesA' zeSANi - anantarokta kUTatrayabhinnAni 'chappi rayaNAmayA' SaDapi kUTAni ratnamayAnIti / navasu kUTeSu 'dohaM' dvayoH kUTayoH tamisraguhAkUTa, khaNDa prapAtakUTayoH ityAdi / tA imesiM vaNNAvAse gAhA- majhe veyaDDhassa u kaNagamayA tiNNi hoti kUDA u / sesA pavvayakUDA savve rayaNAmayA hoMti // // 1 // ina kUToM ke varNana karane meM yaha gAthA hai vaitADhya parvata ke madhya meM vakSyamANa ye tIna kUTa hai jo ki svarNamaya haiM: inase bhinna jo aura parvata kUTa haiM ve saba ratnamaya haiM baiDUrya Adi ratnoM ke bane hue haiM inameM ' mANibhaddakUDe veyaDDhakUDe puNNabhaddakUDe ee tiNNi kUDe kaNagAmayA sesA chappi rayaNAmayA' mANibhadrakUTa vaitADhyakUTa evaM pUrNabhadrakUTa ye tIna kUTa kana kamaya haiM aura bAkI 6 kUTa ratnamaya haiM / 'doNhaM vi sarisaNAmayA devA kayamAlae ceva NaTTamAlae ceva sesANaM chaNhaM sarisaNAmayA jaNNAmayA ya kUDA tannAmA skhalu havaMti te devA paliovamaTThiiyA havaMhi patteyaM', // 1 // ina nau kUToM meM se do kUToM ke tamikhaguhAkUTa aura phUTa pazcima dizAmAM che. vaitADhya chUTathI pUrNabhadra phUTa pazcima dizAmAM che. maNibhadra phUTathI vaitAdaya iMTa pazcima dizAmAM he tyAhi imesi vaNNAvAse gAhAmajhe aissa u kaNagamayA tiSNi hoMti kUDA u / sesA pavvayakUDA savve rayaNAmayA hoMti // 1 // A kUTAnA vaNunane anulakSIne A gAthA che--vaitADhaya paryaMtanA madhyamAM vakSyamANu e traNa phUTo che. je svaNu maya che. enAthI khIjA je pata phUTa che te sarve ratnamaya che. che. vaiDUrya vagere ratnAnA janevA che. yebhAM 'mANibhaddakUDe veyaDDhakUDe puNNabhaddakUDe ee tiSNi kUDA kaNagAmayA sesA chappi rayaNAmayA 'mAlidraDreTa, vaitADhya phrUTa mane pUrNa la bheTI unaubhaya che bhane mADInA chUTa ratnabhaya che. 'doSNaM vi sarisaNAmayA devA kathamAlae caiva naTTamAlaya sesANaM chaNhaM sarisaNAmayA jaNNAmayA ya kUDA tannAmA khalu hati te devA palioyamaDiyA havaMti pateyaM // 1 // menapaTImAMthI me ITonA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'visarisaNAmayA devA' visadRzanAmakau deyau stH| tau ca krameNa darzayati-'kayamAlae ceya' kRtamAlakaH 1 caiva 'naTTamAlae ceva' nRttamAlakaH caiva iti / tamistraguhAkUTasya kRtamAlaH, khaNDaprapAtaguhAkUTasya nRttamAlaH iti krameNa dvau devau bodhyau / 'sesANaM' zeSANAM-pUrvoktabhinnAnAM 'chaNhaM' SaNNAM kUTAnAM 'sarisaNAmayA' sadRzanAmakAH kUTanAmasadRzanAmakAH devA bhavanti / atrArthe gAthAmAha- 'jaNNAmayA' ityAdi / iti spaSTayati-'jaNNAmayAya kUDA tannAmA khalu' yannAmakAni kUTAni tannAmakAH khalu te =kUTAdhiSThAtAro devAH / 'hoti' bhavanti-santi iti te devAH kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha-'paliIvamaTTiIyA' palyopamasthitikAH-ityAdi patteyaM' matyekam ekaikasya kUTasya 'patteya' pratyekam ekaiko deva eva sarvakUTadevAH palyopamasthitikAH 'havaMti santIti / anenASTAnAM kUTAnAM svAmina uktAH, siddhAyatanakUTe tu siddhAyatanasyaiva mukhyatvena svAminI'kathanamiti bodhyam / / _atha khaNDaprapAtaguhAkUTAdyadhipatInAM rAjadhAnyaH ka santIti pRcchati-he bhadanta ! khaNDaprapAtaguhAkUTAdhadhipatInAM teSAM kRtamAlakAdidevAnAM 'rAyahANIo' khaNDaprapAtaguhAkUTa ke deva visadRzanAma vAle hai inake nAma kramaza; kRtamAlaka aura nRttamAlaka hai| bAkI ke 6 kUToM ke devakUToM ke jaise nAma hai vaise hI nAmavAle haiM / yahI bAta "jaNNAmayAya kUDA tannAmA khalu havaMti te devA paliovamaTThiiyA havaMti patteyaM 2" isa gAthA dvArA prakaTa kI gaI hai ina devoM kI eka 2 palyopama ko sthiti hotI hai isa taraha eka eka kUTa kA eka eka deva hotA hai aura vaha apane 2 kUTa kA svAmI hotA hai parantu siddhAyatanakUTameM jo siddhAyatana deva hai vaho vahAM kA mukhya rUpa se svAmI hai aisA nahIM hai aisA jAnanA cAhiye / ina khaNDaprapAtaguhAkUTa Adi ke adhipatiyoM kI rAjadhAniyAM kahAM para hai, isa bAta ko jAnane kI icchA se gotamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiNtamistra guphAkUTa ane khaDa prapAta guphA phUTanA-deva visadaza nAmavALA che. emanA nAme kamazaH kRtamAlaka ane nRttamAlaka che. zeSa 6 phUTanI nAma jevA ja nAmavALA che eja pAta "jaNNAmayA ya kUDA tannAmA khalu habaMti te devA paliomaThiyA havaMti patteya 2" "A gAthA vaDe prakaTa karavAmAM AvI che. e devonI eka eka palyopama jeTalI sthiti che. A pramANe eka eka deva hoya che ane te pita pitAnA kuTano svAmI hoya che. paraMtu sidvAyatana phUTamAM je siddhApatana deva che teja tyAne mukhya rUpathI svAmI heya evuM nathI A eka vizeSa vAta dhyAnamAM rAkhavI joIe e khaMDaprapAta guphAkUTa vagerenA adhipationI rAjadhAnIo kayAM AvelI che? e pAtane pAnI 424AthI gautama prabhune sevA zata pUche che / "rAyahANIo" lata] jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNAIbharatakUTanirUpaNam rAjadhAnyaH ka santi ? bhagavAnAha-he gautama ! 'jaMbUddIve dIve maMdarassa pavyayassa dAhiNeNa' jambUdvIpe dvope mandarasya parvataspa dakSiNena-dakSiNasyAM dizi -tiriyaMasaMkhejje dIvasamudde vIIvaittA' tiryak asaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajya-vyatikramya 'agaMmi jaMbuddIve dove bArasa joyaNasahassAI ogAhettA' anyasmina jambUdvIpe dvIpe dvAdaza yojanasahasrANi avagAhya-pravizya 'ettha NaM rAyahANIo' bhANiyacAo' atra khalu rAjadhAnyaH bhaNitavyAH-vaktavyAH tAkIdRzyaH ? iti jijJAsAyAmAha-'vijayA rAyahANI sarisayAo' vijayArAjadhAnIsazikAH iti / yathA bijayA rAjadhanyAH pramANAdika vaNitaM tathaivaitAsAmapi bodhyamiti / tatra khaNDaprapAtaguhAkUTAdhipatidevasya rAjadhAnI khaNDaprapAtaguhAnAmnI mANibhadrakUTAdhipatte devasya mANibhadretyeva manyeSAmapi rAjadhAnyo - "rAyahANoo" he bhadanta! una khaNDaprapAta guhAkUTa Adi ke adhipati kRtamAlAdi devAM kI rAjadhAniyAM kahAM para haiM. isake uttara meM prabhu kahate haiM ''goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyaM asaMkhejje dIvasamudeM voIvaittA aNNami jaMbuddIve dove bArasa joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM rAyahANIo bhANiyavyAo vijayA rAyahANI sarisayAo" jahAM para hama rahate haiM aise isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM jo sumeru parvata hai usa parvata kI dakSiNa dizAmeM tiryak asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake Agata anya dUsare jambUdvIpa meM 12 hajAra yojana noce Age jAne para una kRtamAlAdika devoM ko rAjadhAniyAM haiM / ye rAjadhAniyAM vijayA rAjaghAnI kI ho jaisI haiM ataH vijayA rAjadhAnI kA pramANa Adi jaisA upara kahA gayA hai vaisA hI vaha saba yahAM para bhI hai aisA jAnanA cAhiye inameM jo khaNDaprapAtaguhAkUTa kA adhipati deva hai usakI rAjadhAnI khaNDaprapAtaguhA nAmako hai mANibhadrakUTa kA adhipati jo deva hai usakI rAjadhAnI mANibhadrA nAma kI hai isI taraha se anya kUTAdhipati devoM kI bhI rAjadhAniyAM samajhalenI caahiye| ye saba kahe khaMDaprapAta guphAkUTa AdinA "adhipati kRtamAlAdidevenI rAjadhAnIo kayAM AvelI che ? nAtabhA cha. "goyamA ! jaMbahIve dIve maMdarassa pavvayamsa dAhi NeNa tiriyaM asaMkhejje dIvasamudde vIivaittA aNNami jaMbuddIve dIve vArasajoyaNa sahassAI ogAhettA ettha NaM rAyahANIo bhANiavAo vijayArAyahANI sarisayAo tyAM ame rahIe chIe evA A jaMbudvIpa nAmaka dvIpamAM je sumeru parvata che te parvata nI dakSiNa dizAmAM tirdhaka asaMkhyAta dvIpa samudrone oLaMgIne je anya jaMbudvIpa Ave che temAM 15 cAjana nIce AgaLa vadhavAthI te kRtamAlAdika devenI rAjadhAnI che. e sarva rAjadhAnIo vijayA rAjadhAnI jevI ja che. ethI vijaya rAjadhAnInuM pramANa jevuM kahevAmAM AvyuM che tevuM ja sarvanuM samajavuM joIe. emAM je khaMDa pratApa guphA kuTanA adhipati deva che tenI rAjadhAnI khaMDa prapAta guhI nAmanI che. mANibhadra phaTane adhipati je deva che tenI rAjadhAnI maNibhadrA nAme che. A pramANe anya kUTAdhipati jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 jambUdvIpaprajJaptisUtre vodhyAH / sarvANi cokAni vakSyamANAni ca kUTAni ekaikavanavaNDapadmavara vedikopazobhitAni vodhyAni iti / / sU0 16 / / samprati vaitAdaparvasya vaitAnyAbhidhAne kAraNaM prarUpayati mUlam - sekeNadveNaM maMte ! evaM buccai veyaDDhe pavvae ? goyamA veyaDDeNaM pavvae bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe 2 ciTTha taM jahA - dAhi NaDDUbharahaMva uttaraDabharahaMca veyaiDha girikumAre ya ittha deve mahi jAva palio maiie parivasai / se teNaTTheNaM goyamA ? evaM buccai veyaDDhe pavvae 2 aduttaraM ca NaM goyamA ! veyaDDassa pavvayassa veya DDei sAsae NAmadhejje paNNate jaM NaM kayAi Na Asi, Na kayAi Na. asthi, Na kayAi Na bhavissai bhuvi ca bhavai ya bhavissai ya dhuve yie sAsae akkhae avvae avaTThie Nicce || sU017|| chAyA -- atha kenArthena bhadanta ! evamucyate vaitADhyaH parvato vaitADhyaH parvataH 1 gautama ! vaitADhyo nAma parvato bharatavarSaM dvidhA vibhajan 2 tiSThati, tadyathA-dakSiNArddhabharataM ca uttarArddhabharataM ca vaitADhyagirikumArazcAtra devo mahadhiko yAvat palyopamasthitikaH parivasati, sa tenArthena gautama ! evamucyate vaitADhyaH parvataH 2, athottaraM ca khalu gautama ! vaitAdayaparvatasya vaitAdayeti zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam, yat na kadApi nAsti, na kadApi na bhaviSyati abhUcca bhavati / ca bhaviSyati ca bhruvo niyataH zAzvataH akSayaH avyayaH avasthito nityaH // 17 // TIkA- 'sekeNa Na bhaMte !' se keNaTTeNaM' atha kenArthena kena kAraNena 'bhaMte ! evaM gaye aura Age kahe jAne vAle kUTa eka eka vanaSaNDa se aura eka eka padmavazvedikA se upazobhita haiM // 16 // vaitADhya nAma hone meM kyA kAraNa- isa bAta kA uttara 'sekeNaNaM bhaMte! evaM buccai veyaDDhapancae" ityAdi / TIkArtha- gautamasvAmIne prabhu se isa sUtra dvArA aisA pUchA hai- he bhadanta ! vaitADhyaparvata kA vaitADhaparvata isa prakAra ke nAma hone kA kyA kAraNa hai ? isake uttara bhe prabhu kahate haiN| devAnI paNa rAjadhAnIe samajavI joI e, e sava' viSNu ta temaja AgaLa jemanuM varNana thaze te kUTA eka eka vanaDathI ane eka eka padmavara vedikAthI upaze|lita che. 165 vaitADhya nAma zA kAraNathI prasiddha thayu ? te viSe kathana :-- 'se keNaTheNaM ! evaM buccai beyaidapavvae' ityAdi // 17 // TIkA --gautame prabhune A sUtra vaDe A jAtane! prazna vaitADhaya paryaMtanu vaitADhaya paryaMta A rUpamAM je nAma thayuM tenu jambudvIpaprajJaptisUtra karyA che. ke--he bhadda'ta ! kAraNa zuM che ? enA
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU017 vaitAbyAbhidhAne kAraNanirUpaNam 131 cuccai' bhadanta ! evam ucyate-kathyate 'veyaDDhe pancae' veyaDDhe padhae vaitADhayaH parvataH vaitADhayA parvataH ! iti bhagavAnAha-'goyamA ! veyaDDheNa pavvae bharahaM vAsaM' he gautama ! vaitADhayaH khalu parvataH bharataM varSa-kSetra 'duhA' dvidhA vakSyamANAyAM dvAbhyAM prakArAbhyAM vibhayamANe2' vibhanan 2- vibhaktaM kurvan 2 ciTaI' tiSThati, 'taM jahA' tadyathA 'dAhiNaiDa bharahaMca uttaraddhabharaha' dakSiNArddhabharataMca ? uttarArddhabharataM ca 2 / evaM bharatavarSasya bhAgadvayaM karoti vaitAdayaH ekaM dakSiNamaddham aparaM cottaramaddhamiti / atra vaitADhayaparvateca 'veyaDDhagirikumAre ya itthadeve parivasaI' vaitADhayagirikumAro devaH parivasati, sa ca kIdRzaH ? iti jijJAsAyAmAha-'mahiDUDhie jAva paliovamaTiie' mahaddhiko yAvat palyopamasthitikaH iti / atra yAvacchabda saMgrAhyAH zabdA asyaivASTamasUtrato grahItavyAH, teSAmatho'pi tatraiva TIkAto'vabodhya iti / atha vaitAThyasyAnvarthanAmatve darzita hetumupasaMharati-'se teNaTeNaM' tattenArthenetyAdi-sa:-caitADhayaH tena- pradarzitena arthena kAraNena 'goyamA, evaM vuccai' he gautama! evamucyate-'veyaDDhe pavae' vaitADhayaH parvataH 2 iti / 'aduttaraM ca NaM' athottaram-athAparaM ca khalu "goyamA ! veyaDUDhassa pavva'goyamA ! veyaDDheNaM pavvae bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe ciTThaI' he gautama! vaitADhyaparvata bharatakSetra ko do vibhAgoM meM vibhakta karatA hai "taM jahA" jaise 'dAhiNaDDhamarahaM ca uttaraDDabharahaMca' inameM eka kA nAma dakSiNArddhabharata aura dUsare ke nAma uttarArddhabharata hai ',veyaDDhagirikumAre ya ittha deve mahiiDhie jAva paliovamadiie paribasai', isa vaitADhayaparvata para vaitADhayagirikumAra nAma kA eka deva rahatA hai yaha mahaddhika deva hai aura isako eka palyopama kI sthiti hai yahAM yAvat zabda se saMgrAhya zabda isI sUtra ke aSTama sUtrase jAna lenA cAhiye "se teNadveNaM goyamA evaM buccai veyaDUDhe pavvae 2' isa kAraNa he gautama! isa parvata kA nAma vaitADhya aisA maiMne kahA hai / "aduttaraM ca NaM goyamA! veyaDUDhasta pAsamA prabhu che. "gomayA ! veyaDDheNaM pavvae bharahaM vAsa duhA vibhayamANe 2 ciTThai" he gautama! vaitAdaya pata bharata kSetrane meM vibhAgomA viain re cha. "taM jahA" ma "dAhiNaDUDhabharaha ca uttaraDDhabharahaM ca" memA thA menu nAma kSi bharata ne bhItanu nAma uttarA sarata cha. "veyaDUDhagirikumAre ya ittha deve mahiDDhie jAva paliovamaTTiie parivasaI" // vaitAsya 56 52 vaitAdaya nirimAra nAme me he 26 cha. a. mahadi deva che. ane AnI eka pApama jeTalI sthiti che. ahIM yAvata zabdathI saMgrAhya zabdo se sUtranAma sUtrathA nAreme se teNaDheNaM goyamA ! evaM buccai veyaiDheya paccae 2" mA 12thA gotama! mA patanu nAma vaitAdaya se madhu cha. "aduttaraM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 jambUdvIpaprajJaptisUtre yassa veyaDDhei sAsae' he gautama ! vaitADhayasya parvatasya vaitADhaya iti zAzvataM zAzvatatvasUcakaM 'NAmadhejje paNNatte' nAmadheyaM prajJaptam / tatra hetumAha-'jaM NaM' yat yasmAt kAraNAt khalu ayaM vaitAThyaparvataH 'kayAi Na Asi' kadApi nAsIditi na, api tu sarvadaivAsIt anena bhUtakAlikazAzvatasattA sUcitA, tathA 'na kayAi Na atthi' na kadApi nAsti 'Na kayAi Na bhavissai' na kadApi na bhaviSyati ityAbhyAM vartamAnakAlikI bhaviSyatkAlikI ca zAzvatasattA sUcitA / itthaM vyatirekeNAbhidhAya sampratyanvayenAha-'bhuvi ca' ityAdi / ayaM vaitAThyaH 'bhupiM ca bhavai ya bhavissai ya' abhUcca bhUtakAle bhavati, asti ca vartamAne, bhaviSyati ca bhaviSyakAle / ata evAyaM-'dhube Niyae sAsae akkhae avvae avaTThie Nicce dhruvo niyataH zAzvataH avyayaH avasthito nitya iti / dhuvAdInAmartho'syaiva caturthasUtrato bodhya iti // sU0 17 // atha uttarabharatArddhasvarUpaM pRcchati mUlam-kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve uttarabharahe NAmaM vAse pavvayassa veyaDUDhei sAsae NAmadhejje paNNate', athavA he gautama-vaitADhayaparvata kA vaitADhya aisA nAma zAzvata kahA gayA hai' isake hone meM koI nimitta nahI hai| 'jaNaM kayAi Na Asi Na kayAi Na asthi Na kayAi Na bhavissai bhudhiM ya bhavai ya bhavissai ya dhuve Niyae sAsae akkhae avyae avaTThie Nicce" kyoMki aisA nahIM hai ki yaha vaitADhayaparvata pahile nahIM thA kintu yaha pahile bhI thA aura aisA bhI nahIM hai ki yaha vartamAna meM bhI nahIM hai kintu aba bhI yaha hai tathA aisA bhI nahIM hai ki yaha bhaviSyat kAla meM nahIM rahegA kintu usa samaya bhI yaha rahegA ataH trikAla meM isakI sattA hone se yaha pahile bhUtakAla meM thA aba bhI vartamAna hai aura bhaviSyat kAla meM bhI rahegA isa kAraNa yaha dhrava hai niyata haiM zAzvata hai akSaya hai avyaya hai avasthita hai aura nitya hai ina dhravAdi pado kI vyAkhyA caturtha sUtra meM kI jA cukI hai ataH yaha vahIM se jAnalenI cAhiye // 17 // ca Na goyamA / ceyaDDhessa pabbayassa veyaDDhei sAsae NAmadhejje paNNatta" athavA gautama! vaitADhaya parvatanuM vaitADhaya evuM nAma zAzvata kahevAmAM Avela che. e nAmathI tenI prasiddhimAM nimitta nathA. "kayAi Na Asi, Na kayAi na asthi na kayAi Na bhavissai bhuvi ca bhavai ya bhavissai ya dhuve Niyae sAsae akkhae abdhae avaThie Nicce" bho evuM paNa nathI ke A vaitADhaya parvata pahelA hato nahi. paraMtu kharekhara e pahelAM paNa hato. e atyAre nathI evuM paNa nathI. e kharekhara vatamAnamAM paNa che. temaja evuM paNa nathI ke e bhaviSyata kAlamAM raheze nahi kharekhara e bhaviSyata kALamAM paNa vighamAMna rahevAne che. A rIte trikALamAM enI sattA hevAthI A bhUtakALamAM hate, hamaNAM vartamAnamAM che ane bhaviSya kALamAM paNa raheze. ethI A prava che, niyata che, zAzvata che, akSaya che. avyaya che, avasthita che ane nitya che e pravAdi padanI vyAkhyA caturtha sUtramAM karavAmAM AvI che. ethI te saMbaMdhI kathana tyAMthI jANI levuM joIe. 1LA - - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 133 prakAzikA TIkA sU0 18 uttarabharatArddhasvarUpanirUpaNam paNNate ? goyamA ! cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM veyaDDassa pavvayassa uttareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve uttaraDvabharahe NAmaM vAse paNNatte pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthiNNe paliaMkasaMThie duhA lavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puDhe paccathimillAe koDIe pacca. thimillaM lavaNasamudaM puDhe gaMgAsiMdhUhiM mahANaIhiM tibhAgapavibhatte doNi aTTha tIse joyaNasae tiNNi ya egUNavIsaibhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM tassa vAhA purathimapaccatthimeNaM aTThArasavANaue joyaNasae satta ya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM / tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA taheva jAva codasa joyaNasahassAI cattAriya ekkahattare joyaNasae chacca egUNavIibhAe joyaNassa kiMcivisesUNe AyAmeNaM pnnnntto| tIse dhaNupuDhe dahiNeNaM coddasajoyaNasahassAiM paMca aTThAvIse joyaNasae ekArasa ya egUNa vIsaibhAe joyaNassa parikkheveNaM / uttaraDDabharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA ! vahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva kittimehiMceva akittimehiMceva / uttaraDDa bharaheNa bhaMte ! vAse maNuyANa kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte ? goyamA ! teNaM maNuyA bahu saMghayaNA jAva appegaiyA sijhaMti jAva sabba dukkhANamaMtaM kareMti ||suu0 10 // chAyA-kva khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharataM nAma varSa prajJaptam ? gautama kSudrahimavato varSa dharaparvatasya dakSiNena vaitAvyasya parvatasya uttareNa paurastyalavaNasamudrasya tAzcotyena pAzcAtyalavaNasamudgasya paurastyena atra khalu jambUdvIpe dvope uttarAddha bharataM nAma varSa prajJaptama, prAcInapratIcInA''yatam, udIcInadakSiNavistIrNa paryaGkasaMsthitaM dvidhA lavaNasamudraM spRSTaM paurastyayA koTyA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaM pAzcAtyayA koTayA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTaM gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM tribhAgapravibhaktaM dve aSThAtrize yojanazate trIMzcaikonaviMzatibhAgAn yojanasya viSkammeNa / tasya bAhA paurastyapAzcAtyena jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 jambUdvIpaprajJaptisUtre aSTAdaza dvinavatyadhikAni yojanazatAni sapta ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya arddhabhAgaM ca Aya mena / tasya jIvA uttareNa prAcInapratIcInA''yatA dvidhA lavaNasamudra N spRSTA tathaiva yAvat caturdazayojanasahasrANi catvAri ca eka saptatyadhikAni yojanazatAni SaTca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya kiJcidvizeSonAn AyAmena prajJaptA / tasyAH dhanuSpRSThaM dakSiNena caturdazayojana sahasrANi paJca aSTAviMzAni yojanazatAni ekAdaza ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya parikSepeNa ! uttarArddha'bharatasya khalu bhadanta ? varSasya kIdRzakaH AkAra bhAvapratyavatAraH prajJaptaH 1 gautama ! bahulamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathAnAmakaH AliGgapuSkarabhiti vA yAvat kutrimaizcaiva akRtrimaizcaiva / uttarArdha bharate khalu bhadanta ! varSe manujAnAM kodRzakaH AkArabhAva pratyavatAraH ? gautama te khalu manujA bahusaMhananA yAvat apyekake siddhayanti yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti // 18 // TIkA- 'kahi NaM bhaMte !" ityAdi / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve- uttarabharahe NAmaM vAse paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharataM nAma varSe khalu kA prajJaptam ? bhagavAnAha - 'goyamA ! cullahimavaMtassa' he gautama! kSudrahimavataH - laghu himavataH 'vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM' varSadhara parvatasya dakSiNena - dakSiNasyAM dizi 'veyaDDhassa pavvayassa uttareNaM' vaitAvyasya parvatasya uttareNa - uttarasyAM dizi 'purasthimalavaNasamuhassa' paurastyalavaNa samudrasya pUrvadigvatilavaNasamudrasya ' paccatthimeNaM' pAzcAtyena - pazcimAyAM dizi pacca sthimalavaNa uttarArdha bharatake svarUpa kA pratipAdana 'kahiNaM bhaMte! jaMbuddIve dIve uttaraiDha bharahe NAmaM vAse paNNatte' ityAdi / TIkArtha- gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai hai bhadanta ! isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM uttarArdha bharatakSetra kahAM para kahA gayA hai? isake uttara prabhu kahate hai 'goyamA! cullahimavaMtarasa vA saharapavvayassa dAhiNeNaM veyaDDhassa pavvayassa uttareNaM purasthimalavaNa samudassa paccarithameNaM paccatthimalavaNasamuddassa pUratthimeNaM estha NaM jaMbuddIve dIve uttaraDDhe marahe NAmaM vAse paNNatte' he gautama! laghuhimavAn varSaghara parvata kI dakSiNa dizA meM evaM vaitAdayaparvata kI uttaradizAmeM tathA pUrvadigvartIlavaNa samudra ko pazcimadizAmeM evaM pAzcAtyalavaNasamudra ko pUrvadizA meM uttarAddha bharatanA svarUpanuM pratipAdana- - 'kahiNaM bhate ! jambuddIve dIve uttaraiDhabharahe NAmaM kAse paNNatte' ityAdi sUtra // 18 // TIkA"-gautame prabhune evI rIte prazna karyAM che ke he bhaI ta ! A ja khUddIpa nAmaka dvIpamAM uttarAdha bharata kSetra yA sthaNe yAvesa che ? khAnA navAyAM pralu uhe che. "goyamA ! kSullahimavatassa vAsaharapaNyayassa dAhiNeNaM veyaiTassa pavvayassa uttareNaM purAtthimalavaNa samuhassa paccatthimeNa etthaNaM jambuddIve dove uttaraDUr3habharahe NAmaM vAse paNNatte" he gautama! laghuhimavAna vadhara parvatanI dakSiNa dizAmAM ane vaitADhaya paryaMtanI uttara dizAmAM tathA pUrva digvatI' lavaNa samudranI pazcima dizAmAM ane pAzcAtya lavaNa samudranI pUrva dizAmAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 135 prakAzikA TIkA sU0 18 uttarabharatArddhasvarUpanirUpaNam samuhassa purathimeNaM' pAzcAtyalavaNasamudrasya paurastyena-pUrvasyAM dizi 'etya gaM jaMbuddIve dove uttaraDUDhabharahe NAmaM vAse paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe uttarAIbharataM nAma varSa prajJaptam, tacca kIdRzamiti jijJAsAyAmAyAmapramANAdinA tadvarNayati-'pAINapaDINAyae' prAcInapratIcInA''yata pUrvapazcimayodizorAyataM-dIrgham 'udINadAhiNa bitthiNNe' udIcInadakSiNavistIrNa-uttaradakSiNayordizovistArayuktam, 'paliyaMkasaMThie' paryaGkasaMsthitaM-payaGkAsanasaMsthAnena saMsthitam, 'duhA lavaNasamuI puDhe' dvidhA lavaNasamudraM spRSTam, tathAhi 'purathimillAe' paurastyayA pUrvadigbhavayA 'koDIe koTayA-agrabhAgena 'purathimillaM' paurastthaM pUrvadigbhavaM 'lavaNasamuI puDhe' lavaNasamudraM spRSTa 'paccasthimillAe' pAzcAtyayA-pazcimadigbhavayA 'koDIe' koTayA 'pacca. thimillaM lavaNasamuI puDhe' pazcimalavaNasamudraM spRSTam, gaMgAsiMdhuhiM mahANaIhiM tibhAgaevibhatte' gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM tribhAgavibhaktaM-tribhirbhAgaivibhaktam, tatraivaM bhAgatrayaM bodhya-pUrvabhAgo lavaNasamudraM saMgatayA gaMgAmahAnadyA kRtaH, pazcimamAgo lavaNasamudraM saMgatayA sindhumahAnadyA kRtaH, madhyabhAgo gaGgAsindhukata iti / tathA 'doNi jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM uttarArdhaM bharatakSetra kahA gayA hai yaha kSetra-"pADINa paDI NAyae udINadAhiNavitthiNNe palIaMkasaMThie duhA lavaNasamudaM puDhe paccatthimillAe koDIe paccathimilaM lavaNasamudaM puDhe gaMgAsiMdhUhiM mahANaIhiM tibhAgapavibhatte doNNi advatIsaM joyaNasae tiNNi ya egUNavisaibhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM " yaha pUrva evaM pazcima dizA meM lambA hai uttara aura dakSiNadizA meM vistArayukta hai paryaGkAsana saMsthAna se saMsthita hai pUrvadigvartI koTi se pUrvadigvartI lavaNa samudra ko aura pazcima digvartI koTi se pazcima lavaNa samudra ko sparza kara rahA hai gaMgA aura sindhu ina do mahAna lavaNa samudra meM milane vAlI gaMgA mahAnadI ne pUrvabhAga kiyAhai, lavaNa samudra meM milane vAlI sindhu mahAnadI ne isakA pazcima bhAga kiyA hai evaM gaMgA aura sindhu ina donone isakA madhyabhAga kiyA hai, isakA vistAra padvIpa nAmamA uttarAdha baratatra mAvata cha. mAtra 'pADINa paDINAyae uTINaTAhiNavitthiNNe pali aMkasaMThie duhA lavaNasamUha pare pani kIDoe purathimillaM lavaNAsamuI puDhe paccasthimillAe koDIe paccasthimillaM lavaNasamudaM puDhe gaMgAsiMdhUhi mahANahi tibhAgapavibhatte doNi aDatIse joyaNasae tiNNiya egUNavosai bhAge joyaNasa vikkhaMbheNa" mA pUtabhavisa dizAmAM lAMbu che. uttara ane dakSiNa dizAmAM vistArayukta che. paryakAsana saMsthAnathI saMsthita che. pUrva divatI keTathI pUrvadivatI lavaNa samudrane ane pazcima digvatI keTiNI pazcima lavaNa samudrane A 5rI rahela che. gaMgA ane sidhu e be mahA nadIo e ene traNa vibhAgomAM vibhakta karela che. lavaNa samudramAM maLanArI mahA nadI gaMgAe ane pUrva bhAga karyo che, lavaNa samudramAM maLanArI mahAnadI sidhue Ano pazcima bhAga karyo che. ane gaMgA ane sidhue Ane madhyabhAga karyo che. A vistAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 jambUdvIpaprajJaptisUtre atose joyaNasae' dve aSTAtriMze yojanazate aSTAtriMzadadhikAni dvizatayojanAni 'tiNNi ya egUyabIsaibhAge joyaNassa' trIzca ekonaviMzatibhAgAna yojanasya-ekonaviMzati mAgavibhaktasya yojanasya trIn bhAgA~zca 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa vistAreNa / 'tassa' tasya-uttarArddhabharatasya 'bAhA'-bAhA-bhujAkAraH kSetravizeSaH 'purathimapaJcasthimeNaM' paurastyapazcimena-pUrvapazciyayodizoH 'aTThArasa bANaue joNasae' aSTAdaza dvinavatyadhikAni yojanazatAni-dvinavatyadhikASTazatAdhikaikasahasrayojanAni 'satta ya egRNa vIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca' sapta ca ekonaviMzatibhAgAna yojanasya arddhabhAgam ekonaviMzatibhAgavibhatasya yojanasya saptabhAgAn ekonaviMzatitamabhAgasya arddhabhAgaM ca 'AyAmeNaM' dairyeNa / 'tassa' uttarArdhabharatasya 'jIvA' jIvA 'uttareNaM' uttareNa cullahimavaddizi 'pAINapaDoNAyayA' prAcIna pratIcInA''yatA-pUrvapazcimayordizorAyatA dIrghA, 'duhA lavaNasamudaM puTTA taheva' dvidhA lavaNasamudraM spRSTA tathaiva pUrvavadeva dakSiNArddhabharatajIvAvadeva, ayambhAvaH paurastyayA koTayA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTA pazcimayA koTayA pazcimalavaNasamudra spRSTA, ityeva darzayitumAha-'jAva' yAvaditi pazcimalavaNasamudraM spRSTeti paryantamityarthaH, 'coddasajoyaNasahassAI' caturdaza yojana2382 yojana kA hai "tassa bAhA purasthimapaccatthimeNaM aTThArasa bANa ue joyaNasae satta ya egUNavIsaimAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM", isa uttarArdha bharata kI bAhA-bhunAkAra kSetra vizeSa pUrva pazcimadizA meM 1892 yojana kI aura eka yojana ke 19 bhAgoM meM se 7|| bhAga pramANa hai yaha kathana AyAma(dIrghatA) kI apekSA se kahA gayA hai| "tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA taheva jAva coddasajoyaNa sahassAI cattAri ya ekahattare joyaNasae chacca egUNavIsaimAe joyaNassa kiMci visesUNe AyAmeNaM paNNattA" usa uttarArdha bhArata kI jIvA kSullahimavAn parvata kI dizA meM pUrva se pazcima taka lambI hai aura pUrva digvartI koTi se pUrvadigvartI lavaNasamudra kA tathA pazcima digvartI koTise pazcima lavaNa samudra ko chUno hai isakA AyAma 14471 yojana kA hai aura 23813118 yAna rakhA che. "tassa vAhA purathimapaccatvimeNaM aTThArasabANa ue joyaNasae satta ya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAga ca AyAmeNa" 24 6ttarAdha bhAratanI vAhA-bhujAkAra kSetra vizeSa-pUrva pazcima dizAmAM 1892 jana jeTalI ane eka yajananA 1bhAM bhAgamAMthI chalA bhAga pramANa che. A kathana AyAmanI apekSAe samAna 2. "tasta jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamuhaM SuTThA taheva jAva coddasa joyaNasahassAI cattAriya ekkahattare joyaNasae chacca pagaNavIsai bhApa joyaNassa kiMci visesUNe AyAmeNa paNNattA" terA bharatanI bhuTA himAvAna parvatanI dizAmAM pUrvathI pazcima sudhI lAMbI che ane pUrva divatI koTathI pUrva ditI lavaNa samudrane temaja pazcima diggata koTithI pazcima lavaNa samudrane jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 18 vaitADhyAbhidhAne kAraNanirUpaNam 137 sahasrANi caturdazasahastrayojanAni 'cattAri ya ekkahattare joyaNasae' catvAri ca ekasaptatyadhikAniyojanazatAni - ekasaptatyadhikacatuzzatayojanAni 'chacca egUNavI - sabhAe joyaNassa kiMcivisesUNe' SaT ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya kiJcidvizeponAn ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya kiMcidvizeSanyUnAn SaDbhAgAn 'AyAmeNaM paNNattA' AyAmena - dairyeNa prajJaptA, 'tIse' tasyAH uttarArddha bharatajIvAyAH 'dAhiNeNaM' dakSiNena - dakSiNasyAM dizi dakSiNapArzve iti bhAvaH 'ghaNupuTTe' dhanuSpRSTham - uttarArdha - bharata kSetrasambandhi dhanuSpRSThAkAraH kSetravizeSaH 'codassa joyaNasahassAI' caturdazayojana - sahasrANi caturdazasahasra yojanAni, 'paMca aTThAvIse joyaNasae' paJca aSTAviMzAni yojana - zatAni-aSTAviMzatyadhikAni paJcazatayojanAni 'ekkArasa ya egUNavIsaibhAe joyaNassa' ekAdaza ekonaviMzatibhAgAna yojanasya ekonaviMzati - bhAgavibhaktasya yojanasya ekAdaza bhAgAMzca parikkheveNaM' parikSepeNa-paridhinA vijJeyamiti / athottarArddha bharatasya svarUpaM praznottarAbhyAM varNayitumAha - 'uttaraddha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae' uttarArddha bharatasya khalu bhadanta ! varSasya kIdRzaka :- svarUpaparyAya prAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH, bhagavAnuttarayati -- goyamA ! bahusamaramaNi - jje' he gautama ! bahusamaramaNIyaH - atyanta samatalo'ta eva ramaNIyaH- sundaraH bhUmieka yojana ke 18 bhAgoM meM se kucha kama 6 bhAga pramANa hai / "tIse dhaNupuTThe dAhiNeNaM coddasa joyaNasahassAI paMca aTTAvIse joyaNasae ekkArasa ya egUNavIsabhAe joyaNassa parikkheveNaM" usa uttarArdha bhArata kI jIvA kA dakSiNa dizA meM dakSiNapArzvameM dhanuSpRSTha-dhanuS pRSThAkAra kSetra vizeSa 14528 yojana ko aura eka yojana ke 18 bhAgoM meM se 11 bhAga pramANa kahA gayA hai yaha dhanuSpRSTha kA parikSepa kI apekSA pramANa kathana hai / "uttaraDDha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte" he bhadanta ! "uttarArdha bharatakSetra kA AkArabhAva pratyavatAra - svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA NAmae AliMga puvakhareha vA jAva sparze che. Ane AyAma 14471 ceAjana jeTale che. ane eka caiAjananA 19 bhAgeAbhaaNthii 464 bhaI lAga prabhANu che. "tIse dhaNupuTThe dAhiNeNa cohassa joyaNasahassAI paMca aTThAvIse joyaNasae ekkArasa ya eguNavIsa bhAe joyaNassa parikakheveNaM" te uttarAdha bharatanI jIvAnuM dakSiNa dizAmAM-dakSiNa pArzva mAM-dhanuSkRSTha-dhanuSa-pRSThakAra kSetra vizeSa-14528 ceAjana jeTalu che ane eka ceAjananA 19 bhAgamAMthI 11 bhAga pramANa kahevAya che. dhanupRSThanA parikSepanI apekSAe A pramANa kathana che. 'uttaraDUDha bharaharUsa NaM bhaMte ? vAsassa kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte" he bhadanta ! uttarAdha bharata kSetraneA AkArabhAva pratyavatAra (svarUpa) kevA che ? AnA javAbamAM alu Ahe che, "goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA NAmae AliMgapukkharei 18 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhAge paNNatte bhUmibhAgaH prajJaptaH sa ca bhUmibhAgaH kIdRzaH iti jijJAsAyAmAha'se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva kitrimehiMceva akittime hiM ceva' sa yathA nAmaka AliGgapuSkaramiti vA yAvat kRtimaizceva akRtrimaizcaiveti / atra yAvatpada saMgrAhyANi padAni rAjapraznIyasUtrasya paJcadazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtrato bodhyAni / tadarthazca tatraiva matkRtasubodhinI TIkAto vijJeya iti / athottarArddhabharatavarSavAstavyamanuSyasvarUpaM pRcchati-uttarArddhabharate khalu bhadanta ! varSe-ityAdi 'uttaraDDhabharahe NaM bhaMte ! vAse' he bhadanta ! uttarArddhabharate varSe-uttarAddhabharatakSetre sthitAnAM 'maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre' manujAnAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA ! teNaM maNuyA vahusaMghayaNA jAva appegaiyA sijhaMti jAva savva dukkhANa maMtaM kareMti' he gautama ! te khalu manujAH bahusaMhananA yAvad apyekake siddhayanti-yAvat kittimehiM ceva akittime hiMceva" he gautama uttarArdha bharata kSetra kA svarUpa isa prakAra se kahA gayA hai-vahAM kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai aura vaha AliMgapuSkara ke jaisA kahA gayA hai mRdaGga ke mukhapuTa kA nAma AliMGgapuSkara hai isa viSaya meM pahile aneka upamAvAcI zabdoM dvArA spaSTIkaraNa kiyA jA cukA hai yahI bAta yAvat pada se yahAM samajhAI gaI hai isake liye rAjapraznIya sUtra ke 15 veM sUtra se lekara 19 veM mUtra taka ke pATha ko dekhanA cAhiye vahAM kA bhUmibhAga kRtrima aura akRtrima tRNoM se evaM maNiyoM se suzobhita hai / "uttaraDUDhabharaheNaM bhaMte vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta! uttarArdha bharata meM rahane vAle manuSyoM kA svarUpa kaisA kahA gayA haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA teNaM maNuyA bahu saMdhayaNA jAva appegaiyA sijhaMti jAva savvaduksvANamaMtaM kareMti, he gautama! vahAM ke nivAsI manuSyoM kA svarUpa aisA hai ki ve vajraRSabhanArAca Adi aneka prakAra bAjAvakittimehiM ceva akittimehi ceva gautama ! uttarAdha saratakSetranu s135 mA pramANe kahevAmAM Avela che. tyAMne bhUmibhAga bahusamaramaNIya che ane te AliMga puSkaranA je kahevAmAM Avela che. mRdaMganA mukhapuTanuM nAma AliMga puSkara che. A saMbaMdhamAM pahelAM aneka upamAvAcI zabdo vaDe spaSTatA karavAmAM AvI che. eja vAta ahIM yAvata padathI ahIM spaSTa karavAmAM AvI che. A mATe rAjapraznIya sUtranA 15mAM sUtrathI mADIne 19mAM sUtra sudhInA pAThane je joIe. tyAMne bhUmibhAga kRtrima ane akRtrima tRNothI temaja maNiothI suzobhita che. ____ "uttaraiDhabharaheNa bhaMte ! vAse maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" hai bhadaMta ! uttarArdha bhArata mAM rahenArA mANasanA svarUpa kevA che. ? uttaramAM prabhuzrI kahe che. "goyamA ! teNa maNuyA bahusaMghayaNA jAva appegaiyA sijjhati jAva savva dukkhANamataM kareMti" gautama ! tyAMnA nivAsI manuSyAnA 2535 25 evA che ke teo vajI RSabha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 18 vaitAThyAbhidhAne kAraNanirUpaNam 139 sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti / atra yAvatpadadvayasaMgrAhyANi padAni ekAdazasUtrato bodhyAni tadartho'pi tatraiva bodhya iti / ___ nanu uttarArddhabharatavarSakSetravAsimanuSyANAM muktidharmopadezakatIrthakarAyabhAvena mokSAGgabhUtadharmazravaNAyabhAvAtU kathaM mokSaprAptisUcakasUtroktiH saGgatimaGgati ? iticet ucyate cakravartIkAle samudghATita guhAdvayasattvena uttarArddhabharatavAsinAM janAnAM dakSiNArddhabharate dakSiNArddhabharatavAsinAM sAdhyAdInAmuttarArddhabharate ca gamanAgamanatasteSAmuttarArddhabharatavAsinAM sAdhvAdibhyo mokSadharmazravaNasaddhAvAnmokSasUtroktirucitaiva / yadvA cakravartI kAlAtirikte kAle vidyAdharazramaNAdibhyo mokSadharmazravaNasaMbhavAt strato vA jAtismaraNAdinA mokSAGgadharmaprAptisaMbhavAnmokSasUtroktiH rucitaiveti ||suu018|| ke saMhanana vAle hote haiM, yAvat inameM se kitaneka usIbhava se siddha hote haiM yAvat samasta duHkhoM kA vinAza karate haiM / yahAM Agata do yAvatpadoM ke dvArA jina padoM kA saMgraha huA hai una padoM ke liye dekho 11 veM sUtrako __zaMkA uttarArdhabharata kSetra meM nivAsa karane vAle manuSyoM ko jo mokSa prApti honA kahI gaI so vahAM mukti dharmopadezaka tIrthakara Adi ke abhAva hone se mokSAGgabhUta dharma zravaNa ke abhAva ko Azrita karake kaise vaha saMgata ho sakatI hai ? uttara-cakravartikAla meM samudghATita guhA dvaya ke satva se uttarArdha bharatavAsI janoM kA dakSiNArdha bharata meM gamanAgamana hone se unheM sAdhu AdikoM se mokSadharmazravaNa kA avasara mila jAtA hai isase inheM mokSaprApti kA honA saMgata hI hai asaMgata nahIM / athavA cakravartIkAla ke atirikta kAla meM vidyAdhara zramaNAdi ko se mokSaprApti ke kAraNamUta dharma kI prApti kA honA saMbhava hone se athavA svataH jAtismaraNa Adise mokSake kAraNabhUta dharmakI prAptikA honA saMbhava honese yahAM mokSasUtrokti ucita hI hai||18|| nArAca vagere aneka prakAranA saMhananavALA hoya che. yAvatu AmAMthI keTalAka teja bhavamAM siddha thaI jAya che. yAvat sarva duHkhone vinaSTa kare che. ahIM AvelA be yAvata pada, vaDe je padono saMgraha thayela che. te pada nA mATe 11 mA sUtra mAM javuM joIe. zaMkA-uttarArdha bharata kSetra mAM nivAsa karanArA manuSyanA saMbaMdhamAM je mokSa prApti mATe kahevAmAM Avela che te tyAM mukti dharmopadezaka tirthaMkaranA abhAvathI temaja mokSAM gabhUta dharmazravaNanA abhAvathI mokSaprAptinuM kathana kevI rIte ucita kahevAya ? uttara-cakravatIkALamAM samuddhATita guhAyanA savathI uttarArdha bharata vAsI janonuM dakSiNAddha bhArata mAM gamanAgamana thavAthI temane sAdhuo vagerethI mokSadharma zravaNano avasara maLe che. tethI temane mekSa prApti thavI asaMgata nahi. paNa saMgata ja kahevAya athavA cakavatI kALanA atirita kALa mAM vidyAdharabhramaNadikethI mokSaprAptinA kAraNabhUta dharmanuM zravaNa" saMbhavita hovAthI athavA svataH jAti smaraNa AdithI mokSanA kAraNa bhUta dharmanI prApti thavI saMbhava hovAthI mokSa sUkita ucita ja che. 18 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 jambUdvIpaprajJaptisUtre uttarArddhabharate RSabhakUTaparvataH kvA'stIti pRcchati mUlam-kahi Na bhate ? jaMbuddIve dIve uttaraDvabharahe vAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte / goyamA ! gaMgA kuMDassa paJcatthimeNa siMdhukuMDassa purathimeNaM cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNille NitaMbe ettha NaM jaMbudIve dIve uttaraDDamarahe vAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte, aTTha joyaNAI uDDe uccatteNa, do joyaNAI uvvehaNaM mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhe aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM, uppi cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM, mUle sAiregAiM sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM majjhe sAiregAiM paNavIsaM joyaNAI parikkheveNaM uppiM sAiregAiM bArasa joyaNAI parikkheveNaM mUle vitthipaNe majjhe saMkkhitte uppi taNue gopucchasaMThANasaMThie, savvajaMbaNayAmae accha saNhe jAva paDirUve / se NaM egAe paumavaraveiyAe taheva jAva bhavaNaM kosa AyAmeNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM. desUrNa kosaM uDDhaM uccatteNaM aTTho taheva uppalANi paumANi jAva usabheya ettha deve mahiDdie jAva dAhiNaNaM rAyahANI taheva maMdarassa pavvayassa jahA vijayassa avisesiyaM' ||suu019|| . chAyA-kva khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataHprajJaptaH, gautama ! gaGgAkuNDasya pazcimena sindhukuNDasya paurastyena kSudrahivato varSadharaparvatasya dakSiNAtye, nitambe, atra khalu jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataHprajJaptaH, aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena dve yojane udvedhena, mUle dvAdaza yojanAni viSkambheNa madhye aSTa yojanAni viSkambheNa, upari catvAri yojanAni viSkambheNa, mUle sAtirekANi saptatriMzataM yojanAni parikSepeNa, madhye sAtirekANi paJcaviMzati yojanAni parikSepeNa, upari sAtirekANi dvAdazayojanAni parikSepeNa / mUle vistIrNaH madhye saMkSiptaH upari tanukaH gopucchasaMsthAna saMsthitaH sarvajambUnadamayaH acchaH zlakSNo yAvat pratirUpaH sa khalu ekayA padmavaravedikayA tathaiva yAvat bhavanaM krozam AyAmena arddhakozaM viSkammeNa, dezona kozamUrdhvamuJcatvena, arthastathaiva, utpalAni padmAni yAvat RSabhazca, atra devo mahaddhiko yAvat dakSiNena rAjadhAno tathaiva mandarasya parvatasya yathA vijayasya avizeSitam ||suu019|| uttaradhi bharata meM RSabhakUTa kahAM para hai ? isakA samAdhAna :"kahiM NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve uttaraiDha bharahe vAse usabhakUDe NAmaM pavvae' uttarAI bharatamAM RSabhakUTa kayAM Avela che ke tenuM samAdhAna'khinne bhaMte ! jambuddove dIve uttaraDha bharahe vAse usamakUDe NAma pavvara paNNate' jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU, 19 uttarArddhabharate RSabhakUTaparvatanirUpaNam 141 TIkA-'kahi NaM bhaMte !' ityAdi / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddove dIve uttaraDDhabharahe bAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte' he bhadanta ! jaMbUdvIpe dvIpe uttarArdrabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataH kva-kasmin pradeze prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! gaMgAkuMDassa' he gautama ! gaGgAkuNDasya gaGgAyAH mahAnadyAH kuNDaM-himavato nipatajjalAzayastasya 'paccatthimeNaM' pazcimena pazcimAyAM dizi siMdhukuMDassa' sindhukuNDasya sindhoH kuNDaMhimavato nipatajjalAzayastasya 'purasthimeNaM' paurastyena-pUrvasyAM dizi 'cullahimavaMtassa' kSudrahimavataH-laghuhimavato 'vAsaharapavvayassa dAhiNille' varSadharaparvatasya dAkSiNAtyedakSiNadigbhave 'NitaMbe' nitambe mekhalAsamIpavartI pradeze 'ettha NaM jaMbuddIve dIve uttaraDDhabharahe vAse usabhakUDe NAmaM pabbae paNNatte' atra skhalu jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataH prajJaptaH, sa ca 'aTThajoyaNAI uDUDhe uccattaNaM do joyaNAI uvveheNaM' aSTa yojanAni urdhvamuccatvena dve yojane udvedhena gAmbhIryeNa prikssepnn| paNNatte' ityAdi / TIkArtha -gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA he -he bhadanta! utarArdha bharata kSetra meM RSakTa nAmakA parvata kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! gaMgAkuMDassa paccatthimeNaM siMdhukuMDassa purathimeNaM kSullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhijille NitaMbe ettha NaM jaMbudda ve dIve uttara DDha bhara hevAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte" bhagavAna pharamAte hai he gautama ! gaMgAkunDa-himavAna parvata se gaGgA nadI jisa sthAna para nIce giratI hai usa sthAna ko pazcima dizA meM evaM sindhukuNDa-himavAn se sindhu mahAnadI jisa sthAna para nIce giratI hai usa sthAna kI pUrvadizA meM tathA-laghuhimavAn varSadhara parvata ke dakSiNa dizA ke nitamba-mekhalAsamopavartI pradeza-para jambudvIpasthita uttarArdha bharatakSetra meM RSabhakUTa nAmakA atyaMta ramaNIya parvata kahA gayA hai / yaha RSabhakUTa nAma kA parvata 'ajoyaNAI ur3ada uccatteNaM' U~cAI meM ATha yojana kA hai "do joyaNAI uvveheNaM" do yojana jamIna meM hai ityAdi sU0 19 // TIkAtha-gautameM prabhune prazna karyo ke he bhadanta! uttarArdha bharata kSetramAM trASabhakUTa nAme pavata yAM mAveza cha. menA pAbha prabhu 43 cha-goyamA' gaMgAkuMDassa paccatthimeNa siMdhukuNDassa purathimeNa kSullAhamavatassa bAsaharapavvayassa dAhiNille NitaMbe ettha jambuddIve dIve uttaraDDha bharahe vAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte" hai gautama ! himapAna parvata thI gaMgA mahA nadI je sthAna parathI nIce pravAhita thAya che, te gaMgA ku DanI pazcimadizAmAM ane himavAna thI sidhu mahA nadI je sthAna parathI nIce pravAhita thAya che te sidhu kuMDanI pUrva dizAmAM tathA laghuhimAvAna varSadhara parvatanI dakSiNa dizAnA nitaMba-mekhalA samIpavatI pradeza-para jabUdvIpasthita uttarAdha bharatakSetramAM kaSabhakUTa nAme pata mAvesa cha. 242 nAme 5 ta "aTThajoyaNAI uDUDha uccattaNaM" ayAmA mA yAna / che. 'do joyaNAI ubveheNaM' meM reTa sabhInanI ma2 che. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 jambUdvIpaprajJaptisUtre mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' mUle-mUlapradeze dvAdazayojanAni viSkambheNa, 'majhe aTha joyaNAI vikkhaMbheNaM' madhye aSTa yojanAni viSkambheNa 'uppi cattAri joyaNAI vikkhabheNaM' upari catvAri yojanAni viSkambheNa upalakSaNatvAd mUle madhye upari ca AyAmapramANamapi tathaiva vijJeyam samavRttasyAyAmaviSkambhayoH sAmyAditi / tathA 'mUle sAiregAI' mUle sAtirekANi kiJcitpradezAdhikANi 'sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM' saptatriMzataM yojanAni parikSepeNa-paridhinA, 'majjhe' madhye-madhyadezabhAge 'sAiregAiM paNavIsaM' sAtirekANi paJcaviMzati-paJcaviMzatisaMkhyAni 'joyaNAI pari kkheveNaM' yojanAni parikSepeNa 'uppi' upari-Urdhvadeze 'sAiregAiM bArasa joyaNAI parikkheveNaM' sAtirekANi dvAdaza yojanAni prikssepenn-pridhinaa| tathA mUle vitthipaNe' mUle vistINoM 'majjhe saMkkhitte' madhye saMkSiptaH 'uppitaNue' upari tanukaH ata eva 'gopucchasaMThANasaMThie gopucchasaMsthAnasaMsthitaH, tathA 'savvajaMbUNayAmae' sarvajambUnadamayaH sarvAtmanA jambUnadAkhyasvarNavizeSamaya: 'acche saNhe "mUle bArasa joyaNAI bikkhaMbheNaM, majjhe adujoyaNAI vikkhaMbheNaM, upi cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM" mUla meM isakA viSkambha-vistAra-bAraha yojana kA hai madhya meM isakA vistAra ATha yojana kA hai aura Upara meM isakA vistAra cAra yojana kA hai "mUle sAI regAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM' majjhe sAiregAiM paNavIsaM joNAI parikkheveNaM, uppiM sAiregAI bArasa joyaNAI parikkheveNaM'' mUla meM isakI paridhi kucha adhika 7 sAta yojana kI hai / madhyame isakI paridhi kucha adhika 25 pacIsa yojana kahi gaI hai aura Upara meM isakI paridhi kucha adhika 12 bAraha yojana kI hai| isa taraha yaha RSama kUTa parvata " mUle vitthinne majjhe saMsthitte uppi taNue gopucchasaMThANasaMThie savvajaMbUNayAmae acche, saNhe, jAva paDirUve" mUla meM vistIrNa madhya meM saMkucita aura Upara meM patalA hogayA hai ataeva gAya kI pUcha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA hi isakA saMsthAna hogayA hai yaha parvata sarvAtmanA jAmbUnada svarNakA banA huA hai aura accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlA hai 'male bArasa joyaNAI vikkhameNa majjhe ajoyaNAI vikkhemeNa upi cattAri joyaNA vikkhaMmeNa" bhUsamA mAnI vina-vistA2 mAra yA che. madhyama mAnA vistAra ATha jana jeTaluM che. ane uparamAM A vistAra cAra yojana jeTaluM che. "bhUle sAiregAI sattatIsa joyaNAI parikkheveNa majjhe sAiregAi paNavIsaM joyaNAI parikkheveNa upi sAiregAI bArasajoyaNAI parikkheveNa" bhUsamA AnI paridhi adhika rapa jana jeTalI che. ane uparamAM enI paridhi kaMIka adhika 12 jana jeTalI cha. yA prabhAvI / DUTa 5 'mUle vitthinne majjhe saMkhitte, upi taNue gopucchasaMThANasaM Thie satra jambUgayAmae acche saNhe jAva paDirUve" bhUkhai vistAra madhyamAM saMkucita ane uparamAM pAtaLe thaI gayA che. ethI gAyanA pUMchaDAnu" jevuM saMsthAna hoya che tevuM AnuM saMsthAna thaI gayuM che. A parvata sarvAtmanA jAbUnada-svarNa nirmita che jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU, 19 uttarArddhabharate RSabhakUTaparvatanirUpaNam 143 jAva paDirUve acchaHzlakSNo yAvatpratirUpaH / acchAdi pratirUpAntapadAnAM saMgraho'thazca pUrvavad bodhya iti / tathA 'se gaM' saH RSabhakUTaparvataH khalu 'egAe paumavara veiyAe' ekayA padmavaravedikayA 'taheva' tathaiva-siddhAyatanakUTavadeva varNanIyaH, tadvarNakavAkyaM kimparyantaM saMgrAhyamiti jijJAsAyAmAha-'jAva bhavaNaM' yAvad bhavanam RSabhakUTAdhipate RSabhanAmakadevasya bhavanavarNanaparyantaM saMgrAhyam , tathAhi-ekena ca vanaSaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptaH, RSabhakUTasya khalu upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti vA yAvad vyantarA yAvad viharaMti, tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge mahadekaM bhavanaM prajJaptamiti / etadvathAkhyA bhavaNavarNanaM ca caturdazasUtrato bodhyam / __ atha bhavanamAnamAha-kosaM' ityAdi / tadbhavanaM 'kosaM AyAmeNaM' krozam AyA mena dairyeNa 'addhakosaM' arddhakrozaM-krozasyArddha 'vikkhambheNaM'-viSkambheNa vistAreNa "se NaM egAe paumavara veDyAe taheva jAva bhavaNaM kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM de sUrNa kosaM urlDa uccatteNaM aTTho taheva" yaha RSabhakUTa parvata cAroM ora se eka padmavara vedikA se pariveSTita haiN| isakA aura sarva vizeSa varNana siddhAyatana kUTa ke jaisA hI hai tathAca vaha RSabhakUTa parvata eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai / isa RSabhakUTa parvata kI Upa ra kI bhUmi bahusamaramaNIya hai jaisA bahusama mRdaGga kA mukhapuTa hotA hai aisA hI bahusama usa parvata kA Upara kA bhUmibhAga haiM, yAvat yahAM aneka prakArake vyantara deva aura deviyAM yAvat Ananda se apane pUrva kRta zubhakarmI ke zubhaphaloM ko bhogate hue Ananda se rahate haiM usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke madhyabhAga meM eka vizAla RSabha nAma ke devakA bhavana kahA gayA hai ityAdi rUpa se kathana aura bhavana kA varNana isI sUtra ke 14 meM sUtra se jAnalenA cAhIye isa bhavana kI lambAI eka koza kI hai aura cauDAI Adhe koza 527 thI bhAMDAra prati35 sudhiin| vizeSaNAthI yukta cha. "se Na egAe paumavaravezyAe taheva jAva bhavaNa kosaM AyAmeNa addhakosa vikkhameNa desUrNa korsa uDDhaM uccattaNaM aTTho taheva" RSabhadUTa pata yAme2 me 512 hAthI paravaSTita cha. sAnu vizeSa varNana siddhAyatana phUTanA jevuM ja che. tathA ca-SabhakUTa parvata eka vanakhaMDathI mera gherAela che. A RSabhakUTa parvatanI bhUmine uparibhAga bahasamaramaNIya che. mRdaMgamukhapaTa vata Ane uparibhAga bahu samaramaNIya che. yAvata ahIM aneka vyaMtara deva ane devIe thAvat AnaMda pUrvaka pitAnA purvakRta zubha karmonA zubha phaLane Upaga karatA sAnaMda nivAsa kare che. te bahusamaramaNIya bhUmibhAganA madhyabhAga mAM eka vizAla gASabha nAmanA devanuM bhavana che. ItyAdi rUpamAM kathana ane bhavananuM varNana Aja sUtranA 14 mA sutramAMthI jANI levuM joIe A bhavananI laMbAI eka gAu jeTalI che. ane caDAI ardhA gAu jeTalI che. temaja kaMIka kama eka gAu jeTalI enI ucAI che. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'dekhaNaM korsa ur3aDhaM uccatteNaM' dezonaM krozam Urdhvam uccatvena varttate iti / ayaM bhAvaH dhanussahasradvayapramANa ekaH krozo bhavati / " kiJcidezona" zabdeneha SaSTyadhika paJcazatadhanyUnatA vivakSitA / evaM cedaM bhavanaM catvAriMzadadhika caturdazazatadhanuH pramANamuccatvena bhavatIti / arthaH nAmAnugato'rthaH 'aTTho taheba' tathaiva artha: anvartha RSabhakUTasya tathaiva yathA arrant kAdInAM parvatAnAmuktaH tathaivaucityena vaktavyaH / tadabhilApasUtraM tu 'uppalANI' tyAdinA sUcitaM tadanusRtya sUtramevaM vaktavyam tathAhi ' se keNaTTaNaM bhaMte ! evaM vaccai usakUDapavvae 21 goyamA usahakUDapavvae khuDDAsu vAvIsu pukkhariNIsu jAva vilapatIsu bahUI uppalAI jAva sahassapattAI sayasahassapattAI usahakUDappabhAI usakUDavaNNAI' iti / kI hai tathA kucha kama eka koza kI isakI U~cAI hai tAtparya isakA aisA hai ki do hajAra dhanuSa kA eka koza hotA haiM yahAM jo isakI U~cAI kucha kama eka koza kI kaho gaI hai so usa do hajAra dhanuSa meM se 560 kama vivakSita hue haiM / isa taraha isakI U~cAI 1 eka hajAra 440 cAraso cAlosa dhanuSa kI hotI hai aisA jAnanA cAhiye, "aTTho taheva" RSabhakTa aisA nAma isakA sAthaka hai jIbAbhigama sUtra meM jaise yamakAdika parvatoM ke nAmakI sArthakatA prakaTa kI gaI hai vaise hI yahAM para bhI isake nAma kI sArthakatA prakaTa karalenI cAhiye yahI bAta " uppalANi paumANi jAva usame ya ettha deve mahiDhie" isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai arthAt jaba zrIgau svAmI ne prabhu se aisA pUchA ki he bhadanta ! " se keNadveNaM evaM vuccai umahakUDapavvae ?' isa RSabhakUTa parvata ko RSabha kUTa isa nAma se Apane kyoM kahA hai ? taca prabhuzrI ne isake uttara meM isa prakAra kahA hai " goyamA ! usahakUDapavvae khuTTAsu khuTTiyAsu vAvasu pukkhariNIsu jAva vilapaMtI bahUiM uppalAI jAva saharasapattAI saya sahassapattAIM usahakUDappabhAI usahakUDa 1 tApa` Ama che ke be hajAra dhanuSa kharAbara eka gAu hAya che. ahIM je AnI UMcAI kaMIkakama eka keza jeTalI kahevAmAM AvI che te te be hajAra dhanuSamAMthI 560 kama vikSita che. A pramANe AnI UcAi 1 hajAra 440 dhanuSa jeTalI heAya che. evuM bhAgavu leha me "aTTho taheva" RSalaTa nAma khAnu yathArtha che, vAligamasUtramAM bha camakAdika pa tAnA nAmanI sArthakatA prakaTa karavAmAM AvI che. tevI ja ahI' AnA nAma nI sArtha purI sevI leI se se vAta "uppalANi paumANi jAva usameya ettha deve mahiidie" mA sUtrapATha vaDe prasTa uravAmAM mAvI che se } kyAre gautame alu zrIne A jAtane prazna he lahanta ! " se keNaINaM evaM buccai UsahakUDa pavae" ? yA RSalaTa parvata ne RSalaGkaTa nAma thI tabhe prema saMbodhitarI rahyA cho ! tyAre alukhe senA uttaramAM A pramANe chu ! 'goyamA ! usahakUDapavbae khuDDAsu khuDDiyA bAvIsu pukkhariNIsu jAva bilapaMtIsu bahUdda uppalAI jAva sahasmapattAI sayasa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU, 19 uttarArddhabharate RSabhakUTaparvatanirUpaNam 145 etacchAyA-atha kenArthena bhadanta ! evamucyate RSabhakUTaparvataH 2 ! gautama / RSabhakUTa parvate kSudrAsu kSudrikAsu vApIsu puSkariNISu yAvat bilapaMktiSu bahUni utpalAni padmAni yAvat sahasrapatrANi zatasahasrapatrANi RSabhakUTavarNAbhAni / iti / etadvayAkhyA-atha kena arthena-kAraNena bhadanta / evamucyate RSabhakUTaparvataH 2 iti ! bhagavAnAha he gautama ? RSabhakUTa parvate RSabhakUTaparvatopari mAnAsu kSudrAsu svalpAsu-kSudrikAsu atisvarasAsu vApISu-catuSkoNAsu puSkariNISu vartulAsu kamalayuktAsu vA yAvat yAvatpadena-dIrghikAsu ca guJjAlikAsu ca sarassu ca saraHpaGktikAsu ca saraH saraH paGktikAsu ca itipadAni saMgrAkhANi / tatra dIrghikAsu-saralajalAgamamArgayuktAsu guJjAlikAsu vakrajalAgamamArgayuktAsu sarassu jalAzayavizeSeSu, sarapaMGktikAsusarasAM-taDAgAnAM paGktiSu, saraH saraH paMktikAsu ekasmAtsaraso'nyasminnanyasmAdanyasminneva saMcArakapATakenodakaM saMcarati yAsu tAsu, tathA-bilapaGktiSu vilAni-bila sadRzAni kUparUpajalasthAnAni teSAM paMktayastAsu ca bahUni utpalAni candravikAsIni kamalAni padmAni sUryavikAsIni kamalAni yAvat yAvatpadena kumudAni nalinAni subhagAni saugandhikAni puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi ityeSAM vaNNAbhAI" isa pATha ke padoM kI spaSTa vyAkhyA Isa prakAra se hai / he AyuSyamAna gautama RSabhakUTa parvata para choTI 2 vApikAe~ cAra konevAlI bAvaDiyAM haiM baDesundara kamaloM se yukta athavA gola 2 AkAra kI puSkariNiyAM haiM yAvat dIrghikAe~ haiM jinameM jalake AnekA mArga sarala hai aisI vApikAe~ hai guJjAlikAe~ haiM jinameM jalake Ane kA mArga sIdhA nahIM hai kintu baDA vaka-Ter3hA hai aisI vApikAe~ haiM / saraH-tAlAva haiM / saraH paMktiyAM hai| evaM bila (choTe choTe bala sthAna) haiM unameM paMktiyAM aneka candra vikAzI kamala sUryavikAzI kamala kumuda, nalina subhaga, saugandhika, puNDarIka zatapatra aura sahana patra kamala haiM inako prabhA RSabhakTa parvata kI prabhA jaisI hai aura inakA AkAra RSabhakUTa parvata ke AkAra ke jaisA hai ataH ina utpalAdikoM ko RSabhakTa kaha diyA gayA haiM aura inake yoga se isa parvata ko RSabhakUTa kaha diyA gayA hai / hassapattAI usahakRDapaebhAI usahakUDavaNNAbhAI" mA paaiin| pahAnI 25STa vyAyAmA pramANe che. he gautama RSabhakUTa parvata para nAnI nAnI vArSikAo-cAra khUNuM vALI nAnI nAnI vApikA e che. kamalethI suzobhita che athavA goLa goLa AkAranI puSkariNIo che. yAvat dIdhikAo che. jemAM jala sarala rIte AvI zake evI vApikAo che. guMjalikAo che jemAM jala pravezavAne mArga sIdhe nathI paraMtu vaka ADo TaDha che evI vArSika che. saraH taLAo che. saraH paMkitao che temaja bila paMkitao nAnA nAnA khAbathI yA kupa paMkitao che temAM aneka candravikAzI kamaLo, kumuda, nalina, subhaga saugAndhika, puMDarIka, mahApuMDarIka, zatapatra ane sahastrapatra kamala che, emanI prabhA naSabha kaTa parvatanI prabhA jevI che ane emane AkAra RSabhakUTa parvatanA AkAra jevo che, ethI A u5lAdikene RSabhakUTa kahyo che, ane emanA vegathI A parvatane aSabhakUTa kahyo che, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre saGgraho bodhyH| tatra kumudAni-candravikAsi zvetakamalAni nalinAni-sAmAnya kamalAni, subhagAni-kamalavizeSAH, saugandhikAni-zobhanagandhayuktakamalabizeSAH puNDarIkANi-zvetakamalAni,-mahApuNDarIkANi vizAlazveta kamalAni zatapatrANi zatapatrayuktAni kamalAni tathA sahasrapatrANi sahasrasaMkhyakapatrayuktAni kamalAni,-zatasahasrapatrAni lakSapatrayuktAni kamalAni tAni kIdRzAni ? ityAha RSabhakUTaprabhANi RSabhakUTaparvatAkArANi / tathA RSabhakUTavarNAbhAni RSabhakUTasya yo varNaH tasyeva AbhA pratibhAso yeSAM tAni tathA tatastAni tadAkAratvAt tadvarNasAdRzyAcca RSabhakUTAnIti prasiddhAni / tadyogAdeSa parvataH RSabhakUTaH, nanviha RSabhakUTAkAratvAt tatsAdRzyAcca utpalAdIni RSabhakUTAnyucyante teSAM teSAmutpalAdInAM yogAt parvato'pi RSabhakUTa ucyate ? ityanyonyAzrayaprasaGga iti cedAha-ubhayeSAmapi nAmnA anAdikAla pravRtto'yaM vyavahAra iti anyonyAzraya doSo nAzaGkanIya iti / evamanyatrApi bodhym| ___ atha prakAntareNApi nAmakAraNaM tadatiriktaM ca sarva varNayituM sUtrakAraH saMkSepeNAha'usabheya ettha deve' ityArabhya 'jahA vijayassa avasesiya" iti tatazca RSabhazcAtra devo zaMkA- isa prakAra ke kathana se to phira parasparAzraya doSa upasthita ho jAtA hai kyoMki RSabhakUTa ke AkAra vAle kamala hone se utpalAdikoM ko RSabhakUTa kahA gayA hai aura inake yoga hone se parvata ko RSabhakUTa kahA gayA hai ? / uttara--aisA nahIM hai kyo ki donoM kA aisA nAma to anAdikAla se hI pravRtta huA calA A rahA hai ataH isameM parasparAzraya doSa ke liye sthAna hI nahIM milatA hai anAdi paramparA se cale Arahe vyavahAra meM parasparAzraya doSa nahIM hotA hai / "usame ya ettha deve mahiDDie jAva dAhiNeNaM rAyahANI taheva maMdarassa pavvayassa jahA vijayassa avisesiyaM" aba sUtrakAra isa sUtra dvArA prakArAntara se RSamakTa kA nAmakaraNa AdimeM kA kathana karate hue kahate haiM ki isa parvata kA jo RSabhakUTa nAma kahA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki usa para RSabhakUTa nAma kA deva jI ki maharddhika, mahAbutika, mahAbala, mahAyaza zaMkA -A jAtanA kathanathI te pharI parasparAzraya doSa upasthita thAya che kemake RSabha phUTanA AkAravALA hovAthI UlAdikene RSabhakUTa kahevAmAM Avela che. ane emanA gathI parvatane RSabhakUTa kahevAmAM Avela che. Uttara-Ama nathI. kemake banenA e nAma te anAdikALathI ja pravRtta thatA AvyA che ethI emAM parasparAzraya doSa mATe kaI sthAna nathI. anAdi paraMparAthI yAhI bhASA vyavahAramA 52252||shry Sa thata! nathI. 'usame ya ettha deve mahiDhie jAva dAhiNeNa rAyahANo taheva maMdarassa pavvayasta jahA vijayassa avisesiyaM" have sUtrakAra A sUtra vaDe prakArAntarathI RSabhakUTanA nAmakaraNa AdinuM kathana karatAM kahe che. ke A parvatanuM je RSabhakUTa nAma kahevAya che tenuM kAraNa e che ke tenI upara RSabha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU, 19 uttarArddhabharate RSabhakUTa parvatanirUpaNam 147 mahArdiko mahAdyutika mahAbalo mahAyazA mahAsaukhyaH palyopamasthitikaH parivasati / sa khalu tatra catasRNAM sAmAnikasAhasrINAM catasRNAm agramahiSINAM saparivArANAM tisRNAM pariSadAM saptAnAm anIkAnAM saptAnAm anIkAdhIpatInAM SoDazAnAm AtmarakSakasAhasrINAm RSabhakUTasya RSabhAyA rAjadhAnyA anyeSAM ca khalu bahUnAM devAnAM ca devInAM ca AdhipatyaM pauraSatyaM svAmitvaM bhartRtvaM mahattarakatvam AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan mahatA''hatanATaya gItavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGga pratyutpanna vAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati, sa tenArthana evamucyate / RSabhakUTa RSabhakTa ityArabhya "kva khalu bhadanta ! RSabhasya devasya RSabhAnAma rAjadhAnI svI, mahAsukhI evaM palyopama kI sthiti vAlA hai rahatA hai vahAM vaha cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra saparivAra agramahiSiyoM kA tIna pariSadAoM kA, sAta anIkoM kA, sAta kAdhipatiyoM kA solaha hajAra AtmarakSakadevoM kA tathA RSabhakUTa kI RSabhA rAjadhAnI kA evaM anya aura vahAM ke nivAsI aneka devoM kA aura deviyoM kA Adhipatya paurapatya svAmitva bhartRtva, mahattarakanva, AjJezvara senApatya karavAtA huA, palavAtA huA, jora 2 se catura bajAne vAloM ke dvArA bajAye gaye nATya, gIta ke bAjoM kI, tantrI, tala, tAla, Adi rUpa bAjoM kI dhvani pUrvaka divya bhoga bhogoM ko bhogatA huA Ananda ke sAtha rahatA hai / isa kAraNa gautama ! maiMne evaM anyatIrthaMkaro ne RSabhakUTa isa nAma se usa pahAr3a kA nAma kahA hai / he bhadanta ! RSabhadeva kI RSabhA nAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? isake uttara meM prabhu zrIkahate haiM - he gautama ! nAmanA deva ke je mahaddhika mahAvrutika mahAkhala, mahAyazasvI, mahAsukhI temaja pApamanI sthitivALA che. te rahe che. tyAM te cAra hajAra sAmAnika devAnu cAra saparivAra agramahiSIonuM traNa pariSadAonuM sAta anIkAnuM sAta anIkAdhipaticeAnu' seALa hajAra AtmarakSaka devAnu temaja RSabhakUTanI RSabhArAjadhAnInA temaja bIjA keTalAka tyAMnA nivAsI aneka devA ane devIetu Adhipatya paupatya, svAmitva bhartRtva, mahattarakatva AjJezvara senApatya karavAtAM, pAlana karavAtA, catura vAdA vaDe khUba jorathI vagADelA vAjAe gAyelA gItA, nAceA temaja tantrI, tala, tAla Adi rUpa vizeSa vAdyonI dhvani pUvaka divya bhAgane upabheAga karatA Ana MdapUrvaka tyAM rahe che. A kAraNathI he gautama! meM ane khIjA tIrthaMkaroe RSabhakUTa A nAmathI A parvatane sa'edhita karela che. he bhadraMta RSabhadevanI RSabhAnAmaka rAjadhAnI kayA sthale AvelI che. enA javAbamAM prabhu zrI kahe che, je gautama ! RSabhadevanI RSabhA nAmaka rAjadhAnI RSabhakUTanI dakSiNa dizAmAM tiya ka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 jambUdvIpaprajJaptisUtre prajJaptA ? gautama ! RSabhakUTasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyaityAdi sarva varNanamasyava sUtrato bodhyam / tadartho'pi tatraiva bodhya iti // 0 // 19 // iti zrI zvivikhyAta-jagadvallabha-prasiddha vAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka-prabizuddhagadhapadhanaikagranthanirmASaka-vAdimAnamardaka-zrI zAhu chatrapati kolhApura rAjapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUSita kolhApura rAjaguru-bAlabrahmacArI jainazAstrAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI-ghAsIlAla-vrati viracitayA jambUdvIpaprajJapteH prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM prathamavakSaskAraparvatavarNanam // 1 // RSabhadeva ko RSabhA nAmako rAjadhAkI RSabhAkUTa kI dakSiNadizA meM tiryak asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaMghana karake ityAdi saba varNana isa viSaya kA jaisA isI sUtra ke 8 veM sUtra meM kahA gayA hai vaisA hi jAnanA cAhiye. // 20 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vati viracita jambUdvIpaprajJaptisUtra kI prakAzikA vyAkhyA meM prathama vakSaskAra parvata varNana saMpUrNa / / 1 / / dvIpa samudrane eLigani ItyAdi varNana A sUtra nA 8 sUtramAM karavAmAM AveluM che. tevuM ja sahI paNa samajI levuM joIe. A pramANe ahIM jabUDhIpaprApti nI prakAzikA TIkAmAM prathamavakSaskAra parvatanuM varNana ahIM samApta thayuM. zrI jainAcArya jainadhama divAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracita jambudvIpa prajJapti sUtranI prakAzikA vyAkhyAmAM prathama vakSaskAra parvata varNana saMpUrNa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 149 prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU 0 20 kAlasvarUpam kAlAdhikAraH-- atha dvitIyavakSaskAravarNanam--- kSetrANi avasthitAnavasthitakAlabhedena dvidhA jAnannapIha sAkSAdapagacchataH zubhAnbhAvAn dRSTvA pArizeSyAsaMbhAvyamAnamanavasthitakAlamabhipretya pRcchati-- mUlam-jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve bhAra he vAse kaivihe kAle paNNatte goyamA ! duvihe kAle paNNatte, taM jahA-osappiNikAle ya ussappiNikAle ya, osappiNi kAleNaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ? goyamA chabihe paNNatte taM jahA-susamasusamA kAle Ne susamAkAle 2 susama dussamakAle3 dussama susamAkAle 4 dussamA kAle 5 dussama dussamA kAle 6 ussappiNi kAle NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ! goyamA ! chavihe paNNatte, taM jahA-dussamadussamAkAle 1 jAva susamasu. samAkAle 6 / egamegassa NaM bhaMte ! muhuttassa kevaiyA ussAsaddhAviyA hiyA ? goyamA ! asaMkhijjANaM samayANaM samudayasamii samAgameNaM sA egA Avaliyatti vuccai, saMkhijjAo AvaliyAo usAso saMkhijjAo AvaliyAo nIsAsA / heTThassa aNavagallassa, NiruvakiTThassa jaMtuNo / ege usAsanIsAse, esa pANutti vuccai // 1 // satta pANUiM se thAve. satta thovAiM se lave / lavAnAM sattahattarIe, esa muhuttetti Ahie // 2 // tiNNi sahassA satta ya sayAI tevattariMca usAsA / esa muhutto bhaNio savvehiM aNaMtanANAhiM // 3 // eeNaM muhutappamANeNaM tIsaM muhuttA ahoratto, paNNarasa ahorattA pakkho, do pakkhA mAso, do mAsA uu, tiNNi uu ayaNe, do ayaNA saMvacchare, paMca saMvaccharie juge, vIsaM jugAI vAsasae, dasa vAsasayAI vAsasahasse, sayaM vAsasahassANaM vAsasahasse, caurAsIiM vAsasayasahassAiM se ege puvaMge, caurAsII puvvaMgasayasahassAiM se ege puvve, evaM viguNaM viguNaM NeyavvaM tuDie 2 aDaDe2 avave 2 huhue 2 uppale 2 paume 2 NaliNe 2 attha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 jambUdvIpaprajJaptisUtre niure 2 aue 2 naue 2 cUliyA 2 sIsapaheliyA 2 jAva caurA sIisIsapaheliyaga saya sahassAIM sA egA sIsapaheliyA / etAva tAva gaNitAaara gaNissa visae, teNa paraM ovami || sU0 20 || chAyA - jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvope bhArate varSe katividhaH kAlaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH kAlaH prajJaptaH tadyathA avasarpiNIkAla: 1, utsarpiNokolazca 2, avasarpiNokAlaH khalu bhadanta katibidhaH prajJaptaH ? gautama SaividhaH prajJaptaH tadyathA suSamasuSamAkAlaH 1, supamAkAlaH 2, suSama duSSamA kAlaH 3, duSSamasuSamAkAlaH 4, duSSamAkAlaH 5, duSSama duSSamAkAlaH 6, utsarpiNokAlaH khalu bhadanta katividhaH prajJaptaH gautama SaDUvidhaH prajJaptaH, tadyathA duSSamadu mAkAlaH 1 yAvat suSamasuSamAkAlaH 6 ekaikasya khalu bhadanta muharttasya kiyatyaucchravA sAddhA vyAkhyAtAH, gautama asaMkhyeyAnAM samayAnAM samudayasamitisamAgamena sA ekA Avaliketi ucyate, saMkhyeyAH AvalikAH ucchvAsaH, saMkhyeyAH AvalikAH niHzvAsaH / dRSTasya anavaglAnasya nirupakliSTasya jantoH / eka ucchbAsaniHzvAsaH eSa prANa ityucyate // 1 // sapta prANAH sa stokaH sapta stokAH sa lavaH / lavAnAM sapta saptatyA, eSa muhUrtta ityAkhyAtaH // 2 // trINi ca sahasrANi sapta ca zatAni trisaptatizca ucchravAsAH / eSa muhUrtoM bhaNita; sarvairanantajJAnibhiH // 3 // etena muhUrttapramANena trizanmuharttA ahorAtraH paccadaza ahorAtrAH pakSaH, dvau pakSau mAsaH mAsa RtuH traya Rtavo'yanam dve ayane saMvatsaraH paJca saMvatsarikaM yugaM vizatiryu - gAni varSazatam dazavarSazatAni varSasahastra, zataM varSa sahasrANAM caturazItirvarSazatasahasrANi tarka pUrvAGgaM caturazItiH pUrvAGgazatasahasrANi tadeka pUrvam, evaM dviguNaM dviguNaM netavyaM truTitam 2, avavam 2, huhukam 2, utpalam 2 Sadmam 2 nalinam 2, arthanipUram 2, ayutam 2, nayutam 2, prayutam 2, cUlikA 2, zIrSaprahelikA 2 yAvaccaturazItizoSa prahelikAGgatasavasrANi sA ekA zIrSaprahelikA / etAvat tAvad gaNitam etAvAn tAvad gaNitasya viSayaH tataH param aupamikam // 20 // kAlAdhikAra avasthita aura anavasthita kAla ke bheda se kSetroM ke do prakAroM ko jAnate hue bhI gautama svAmI sAkSAt zubha bhAvoM kA yahAM hrAsa dekhakara saMbhAvyamAna anavasthita kAla ko lakSya meM lekarake prabhU se pUchate haiM- avAdhikAra-che avasthita ane anavasthita kALanA beTThathI kSetro nA be prakArone jANavA chatAe gautama svAmI sAkSAt zubha bhAvAnA ahIM hAsa joIne saMbhALyamAna anavasthita kALa ne lakSya mAM rAkhI ne prabhune prazna kare che-- jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU 0 20 kAlasvarUpam 151 TIkA--jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve' ityAdi / 'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse kaivihe kAle paNNatte' jambUdvIpe dvIpe khalu bhadanta bhArate varSe katividha; kiyatprakArakaH kAlaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA ! duvihe kAle paNNatte' he gautama ! dvividhaH dviprakArakaH kAlaH prajJaptaH 'taM jahA osappiNi kAle ya' tadyathA-avasarpiNokAla:-avasarpati hoyamAnIrakatvenAvasarpayativA krameNA''yuH zarIra prabhRtibhAvAn hAsayatIti avasarpiNI sa cAsau kAlazceti tathA asyAH prathamataupAdAnaM prajJApakApekSayA bodhyaM, kSetreSu bharatavat ! tathA 'ussappaNikAle ya' utsarpiNIkAla:utsarpati-varddhate arakApekSayA, utsarpayati krameNA''yuH zarIrAdikAn bhAvAn varddhayati vetyutsarpiNI sA cAsau kAlazcatti tathA, cakAradvayamubhayorapi samAnArakatA samAnaparimANatAdi sUcanArtham / ubhayatra saMjJAtvAdbhASitapuMskatvAbhAvAnna puMvadbhAvaH / tatrAvasarpiNI kAlabhedaM pRcchati-'osappiNi kAleNaM bhaMte kaivihe paNNatte' he bhadanta avasarpiNIkAla: ___ "jabUddIveNaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse kaivihe kAle paNNatte" ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! jambUdvIpa nAmake isa dvIpa me kitane prakAra kA kAla kahA gayA haiM ? isake uttara me prabhuzrI kahate haiM- "goyamA! duvihe kAle paNNatte" isa jambUdvopanAmake dvIpameM do prakAra kA kAla kahA gayAhai, "taM jahA" jo isa prakAra se haiM "osappiNI kAle ya ussappiNI kAle ya" eka avasarpiNIkAla aura dUsarA utsarpiNIkAlaH, jisa kAla meM kamazaH Ayu, zarIra Adi hIna hote jAte hai- hAsa ko prApta hote rahate haiM aisA jo kAla hai vaha avasarpiNI kAla haiM, prajJApaka kI apekSA se isakA prathamataH upAdana kiyA gayA hai, jaisA ki kSetroM meM bharata kA prathama upAdAna kiyA gayA hai tathA jisa kAla meM kramazaH Ayu, zarora Adi bhAvoM kI vRddhi hotI jAtI hai athavA jo kramazaH ina bhAvoM ko arakoM kI apekSA se baDhatA jAtA hai usakA nAma utsarpiNo kAla 'jambuddIve NaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse kaivihe kAle paNNatte' ityAdi sUtra 20 // TIkArtha-he bhadaMta! jaMbudvIpa nAmaka A dvIpamAM keTalA prakAra no kALa kahevAmAM Avela cha ? nAmamA pramuDe che. "goyamA"!duvihe kAle paNNatte" 25 mUdrIya nAma dAyamA meM praa2ne| // 4pAmA mAvasa che. 'taM jahA' te / pramANe che. "oppiNo kAle ya ussappiNo kAle ya" me aksapiNI bhane mAtra utsapiNI // 2 mA kamazaH Ayu, zarIra vagere hIna thatA jAya che. hAla thatA jAya che. evo je kALa che te avasarpiNI kALa che. prajJApakanI apekSAe AnuM prathamataH upAdAna karavAmAM Avela che. jevuM ke kSetro mAM bhAratanuM prathama upAdAna karavAmAM Avela che. temaja je kALamAM kamazaH Ayu zarIra vagere bhAvonI vRddhi thatI jAya che athavA je kamazaH e bhAvone arakonI ape. kSAe vadhAratA jAya che. te kALanuM nAma utsarpiNI kALa che. ahIM je be "ca" AvyA che jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 jambUdvIpaprajJaptisUtre katividhaH prajJaptaH bhagavAnAha- 'goyamA chavihe paNNate' he gautama avasarpiNIkAlaH Saividha prajJaptaH 'taM jahA-'susama susamAkAle' tadyathA suSamasuSamAkAla:-su-suSTu zobhanA samA varSANi yasyA sA suSamA, atra suvinirdubhyaH supi sUti smaa:8|3|88 iti sakArasya patvam suSamAcAsau supamA suSamasuSamA, ubhayoH samAnArthayoH prakRSTArthatvA datyanta suSametyarthaH iyamavaikAntasukharUpaprathamArakarUpA sA cAsau kAlazca suSama suSamA kAla: 1, 'susamAkAle' suSamAkAlaH tatra suSamA-prAguktasvarUpA tadrUpa kAlastathA 2, 'susama:dussama kAle' suSama duSpamAkAlaH tatra suSamA prAguktasvarUpA sA cAsau duSpamA duH duSTA samA varSANi yasyA sA ceti suSamaduSpamA adhika suSamA prabhAvA'lpaduSSasuSamAprabhAvA tadrapaH kAlaH suSamaduSpamAkAlaH 3 'duSSama susamAkAle' duSSama suSamAkAlaH duSSamA cAsA suSamA hai / yahAM jo do cakAra Aye haiM ve yaha prakaTa karate haiM ye dono kAla araka AdikoM kI apekSA samAna hai, aura parimANatA Adi ko apekSA bho samAna haiM / aba avasarpiNI kAla ke kitane bheda haiM isabAta ko zrIgautama svAmI pUchate haiM "osappiNi kAleNaM bhaMte ! kaivihe paNatte" he bhadanta ! avasarpiNI kAla kitane prakAra kA kahA gayA haiM uttara meM prabhuzrI kahate hai- 'goyamA ! chavihe paNNatte" he gautama ! avasarpiNo kAla 6 prakAra kA kahA gayA haiM "taM jahA" jaise- "susama susamAkAle 1, susamAkAle 2, susamadussamakAle 3, dussamasusamAkAle 4, dussamAkAle 5, dussamadussamA kAle 6, suSamamuSamA kAla- jisameM acche samA-varSa hote haiM usakA nAma suSamA haiM yahAM sa ko gha "suvinirdubhyaH supi sUti samA" isa sUtra se huA hai "suSamA cAsau suSamA iti suSamasuSamA" yahAM dUsarA suSamA zabda bhI isI pUrvokta-prathama suSamA artha kA ho vAcaka hai. yaha donoM samAnArthaka zabdoM ke prayoga se yaha kAla atyanta zobhana varSoM vAlA hotA hai. yaha prathama Arapha avasarpiNI kAla kA kahAgayA hai. kyoM ki yaho ekAntataH sukhakharUpa hotA hai. te e batAve che ke e bane kALo araka vagerenI apekSAe samAna che. ane parimA NatA AdinI apekSAe paNa samAna che. have avasarpiNI kALanA keTalA bheda che, e pAtana gautama svAmI pUche che. "osappiNi kAle Na bhaMte ! kahavihe papaNate' De mahata! bhaqsami Ta mA praa2ne| vAya che ! utta2 mA 54 49 cha- "yamA! "chavihe paNNatte" he gautama ? asamitI 162n| hevAmA mAvesache. "taM jahA" rema 3 "susamasusamAkAle 1, susamAkAle 2, susamadussamakAle 3, dussamasusamAkAle 1, duslamAkAle 5, dussamadussamAkAle 6" suSamasuSamA 5 mA sA2sabhA-varSa-Deya che. tenu nAma suSamA che. mahI' 'sa' no 'Sa' suvini-durghya supi sUtisamaH" 81188 mA sUtra 3 thathe cha suSamA cAsau suSamA iti suSama suSamA" hI mAnne suSamA za6 55 pUrvokta pathama arthane ja vAcaka che. samAnArthaka bane zabdonA prAgathI A spaSTa thAya che ke A kALa atIva zebhana varSavALe thAya che. A prathama Araka avasarpiNI kALane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 20 kAlasvarUpam ca duSpama suSamA adhika duSSamAprabhAvA'lpasuSamA prabhAvA, tadrUpaH kAlo duSpamasuSamA kAlaH 4, 'dussamAkAle' duSpamAkAlaH tatra duSSamA prAguktasvarUpA tadrUpaH kAlaH 5, 'dussamadussamakAle' duSpamaduSSamAkAlaH duSpamA prAguktasvarUpA sA sAcau duSSamA 'atyantaduSSamA tadrUpaH kAlastathA 6, ityavasarpiNIkAlabhedAH 1 / __ athotsarpiNI kAlabhedaM pRcchati 'ussappiNikAle NaM bhaMte kaivihe paNNatte' ussa piNIkAlaH khalu bhadanta katividhaH prajJaptaH bhagavAnAha-'goyamA chavihe paNNatte' he gautama utsarpiNI kAlaH paividhaH prajJaptaH 'taM jahA-dussamadussamAkAle' tadyathA duSama duSpamAkAlaH jAva yAvat yAvatpadena 'duSSamAkAlaH 2, duSpamasuSamAkAla: 3, suSamadvitIyakAla jisakA nAma suSamA hai yaha bhI zobhana varSoM vAlA hotA hai. "suSamadupSamAkAla" yaha tRtIya kAla hai. isa kAla meM adhikarUpa se prathama to zobhana varSa hote haiM, aura bAda meM duSTa varSa alpa hote haiM. tAtparyakahane kA yahI hai ki isa tRtIya Araka meM sarvaprathama suSamA kA prabhAva hotA hai aura alparUpa meM duSSamAoM kA pramAva rahatA hai. caturtha Araka duSSama suSamAkAla haiM-isa kAla meM adhikarUpa meM duSpamAoM kA prabhAva rahatA hai aura alparUpa meM suSamAoM kA prabhAva rahatA hai. pAMcavAM Araka duSpamAkAla nAmakA hai isa kAla meM samasta varSa duHkha dAyaka hI hote haiM, chaTA bheda duSdhamAkAla haiM. inameM jitane bho varSa hote haiM-arthAt 21 hajAra varSa hote haiM ve saba atyanta duSTa hI hote haiM. eka bhI samaya isameM zobhana nahIM hotA hai "ussappiNo kAle NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte" he bhadanta ! utsarpiNIkAla kitane prakAra kA kahA gayo hai uttara meM prabhuzrI kahate hai. "goyamA! chavihe paNNatte" he gautama! utsapiNo kAla 6 prakAra kA kahA gayA hai'ta jahA jaise-"dussamadussamAkAle' 1 jAva susamasusamAkAle 6" duSSama duSamAkAla, yAvatduSSamAkAla2, duSSamasuSamAkAla 3,suSamaduSSamAkAla4, suSamAkAla 5 aura suSamasuSamAkAla 6 / kahevAmAM Avela che. kemake eja ekAnta sukhasvarUpa hoya che. dvitIya kALa jenuM nAma suSamA che te para zAsana vaSa pAsA DAya che. " susamadussamA kAle" mA tRtIya che. yA kALamAM adhika rUpathI prAraMbhamAM to zobhana varSo hoya che ane tyAra bAda alparUpamAM duSTa va hoya che. tAtparya A pramANe che ke A tRtItha Araka mAM sarva prathama suSamAno prabhAva hoya che ane a5rUpamAM duSamAeno prabhAva rahe che. caturtha Araka duSama suSamA kALa che. A kALamAM adhika rUpamAM duSamAone prabhAva rahe che. ane alparUpamAM suSamAone prabhAva rahe che. pAMcame Araka duSamA kALa nAme che. A kALamAM samasta varSa duHkhadAyaka ja hoya che. chaThTho prakAra duSama duSamAM kALa che. emAM jeTalA varSo hoya che. eTale ke 21 hajAra varSa hoya che te sarve atIva duSTa ho che. eka paNa samaya AmAM zobhana thata nathI. 'ussappiNI kAle Na bhaMte ! kAbihe paNNatta" mata sapi TamA mAranaapAmA bhAva cha ? uttaramA pasu 4 cha-'goyamA ! chavihe paNNatte' gautama! Safal m6 ra ne| apAmA mAvasa cha, 'taM jahA~' rebha. 'dussama dussamAkAle 1 jAva susamasusamAkAle 6.' duSabhaSamA 1. yAvat duSamA 2. hupamasuSamA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre duSpamAkAlaH 4, suSamAkAlaH 5 iti padacatuSTayasya saMgrahaH tathA 'musama susamA kAle' suSamasuSamA kAlaH 6, iti ityutsarpiNIkAlabhedAH / 2 / atha tadubhayakAlaparimANaM jijJAsamAno'vAntarakAlaM praSTumupakramate 'egamegassa gaM' ityAdi / 'egamegassaNaM bhaMte muhuttassa' he bhadanta ekaikasya muhUrttasya khalu 'kevaiyA' kiyatyaH kitpramANAH nizvAso nAma vAyobehi nirgamaH tatazca 'ussAsaddhA' ucchAsAddhAH ucchavAsaH-vAyorantaHpravezaH upalakSaNametat tena-niHzvAsopi gRhyate ucchvAsapadena ucchavAsaniHzvAsau bodhyau tadadAH-ucchvAsaniHzvAsAddhAH ucchAsaniHzvAsapramitakAlavizeSAH 'viyAhiyA vyAkhyAtA:-kathitAH bhagavAnAha-'goyamA asaMkhijjANa samayANaM' he gautama asaMkhyeyAnAM samayAnAM Agama prasiddhapaTazATikApATanadRSTAntajJApanIyasvarUpANAM paramajadhanyakAlavizeSANAM 'samudayasamii samAgameNaM' samudaya samiti samAgamena samudayAH samUhAsteSAM samitaya sammelanAni tAsAM yaH samAgamaH ekIbhavanaM samudayasa "egamegassa NaM bhaMte ! muhuttassa kevaiyA ussAsaddhA viAhiA ?" ina donoM kAloM ke parimANa jAnanekI icchA se aba zrIgautama svAmIne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta! eka eka muhUrta ke kitane ucchvAsa niHzvAsa pramita kAla vizeSa kahe gaye haiM yahAM ucchvAsa yaha pada upalakSaNa rUpa haiM isase niHzvAsa kA bhI grahaNa ho jAtA hai vAyu kA bhItara jAnA yaha ucchavAsa hai, tathA vAyu kA bAhara nikAlanA yaha niHzvAsa hai. tAtparya pUchane kA yahI haiM kI eka antarmuhUrta meM kitane ucchavAsaniHzvAsa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- "goyamA ! asaMkhijjANaM samayANaM samudayasamiI samAgameNaM sA egA Avaliatti buccaI saMkhijjAo AvaliyAo usAso, saMkhijjAo AvaliyAo nIsAso" he gautama Agama prasiddha samaya kA svarUpa ko jise zAstrakAroM ne paTazATikA ke phADane ke dRSTAnta se sAbita kiyA hai aura jo kAla kA saba se jaghanyarUpa pramANa hai aise asaMkhyAtasamayoM ko samudAyarUpa eka AvalikA kahI gaI hai. yahAM para aisI zaMkA kALa 3. suSama duSamakALa 4. suSamA kALa pa. ane suSama suSamA kALa 6. _ "egamessa NaM bhate ! muhuttassa kevaiyA ussAsaddhA viAhiA ? bhanne jonA parimANa ne jANavAnI IcchAthI have gautame prabhu ne evI rIte prazana karyo ke he bhadaMta eka eka muhUrtanA keTalA uchuvAsa niHzvAsa pramita kALa vizeSa kahevAya che? ahIM uchuvAsa pada upalakSaNa rUpa che. enAthI niravAsanuM paNa grahaNa thAya che, vAyu ne aMdara laI ja te uchuvAsa che havA vAyu bahAra nIkaLe che te nivAsa chetAtparya A che ke eka antarmuhUrtAmAM keTalA uchuvAsa nizvAsa hoya che ? enA javAbamAM prabhu kahe cha- goyamA | asaMkhijjANa samayANa samudaya samiimasamAgameNa sA egA Avaliati vuccai saMkhijjAo AvaliyA o usAso saMkhijjAo AvaliyAo nIsAso" he gautama AgaLa prasiddha samayanuM svarUpa ke jemAM zAstrakAroe paTazATikAnI phADavAnA dRSTAMta thI sAbita karela che je kAla nu sarvathI jaghanya rUpa pramANa che evA A saMkhyAta samayonA samudAya rUpa eka AvalikA kahevAmAM AvI che. ahIM evI zaMkA karavI yogya nathI ke prazrakAre jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 20 kAlasvarUpam 155 miti samAgamastena pramitaH kAlavizeSaH 'sA egA Avaliyatti vuccai' sA ekA AbalikA iti ucyate / nanu praznavAkye muhUrttasya kiyantaH ucchvAsAddhA vyAkhyAtAH ityuktam uttaravAkye tu samayAvalikAdikrameNa nirUpaNaM kriyate iti praznAnanurUpamuttaradAnamasaMgatam iti cet Aha praznavAkye samayAvalikayorasAMvyavahArikatvena tadviSaye pRcchA na kRtA uttara vAkye tu kevali prajJAyA sUkSmatvena vastusUkSmasvarUpaparyanta gamanAt ucchvAsAdInAM samayA valikA nirUpaNAdhInanirUpaNatvAcca bhagavatastayornirUpaNaM yuktameveti / nanu pUrva samaya sadbhAve parasamayasmAnutpannatayA parasamayasya ca sadbhAve pUrvasamayasya vyatItattvenAbhAvAtkathamasaMkhyAtasamayAnAM samudaya samiti samAgamo bhavitumarhati yenAs nahIM karanI cAhIye ki praznakIra ne to eka antarmuhUrta meM kitane ucchrAvAsa niHzvAsa hote haiM aisA pUchA haiM aura Apa uttara de rahe hai ki asaMkhyAta samayo ke samudAya kI eka AvalikA hotI hai so aisA ApakA uttararUpa vAkya sarvathA asaMgata hI hai. kyoM ki ucchavAsa AdikoM kA nirUpaNa kiye binA nahIM ho sakatA hai. ataH ucchvAsa AdikoM kA nirUpaNa inake nirUpaNa ke AdhIna hai. isIliye zAstrakAra ne inakA nirUpaNa pahile kiyA hai. yadyapi zaMkAkAra ne samaya AvalIkA ko asaMvyavahArika hone se isa viSaya meM pRcchA nahIM kI haiM parantu uttaravAkya meM jo inakA nirUpaNa kiyA gayA hai vaha kevaliprajJA sUkSma hotI hai aura vaha vastu ke sUkSma svarUpataka pahu~ca jAti hai isa taraha samaya kAla kA saba se sUkSmasvarUpa hai, ataH jabataka UpakA nirUpaNa nahIM ho jAtA hai taba taka isake dvArA sAdhya AvalikA kA aura AvalikA sAdhya ucchvAsa Adi kA nirUpaNa nahIM ho sakatA hai, isa bAta ko prakaTa karane ke liye bhagavAn ne isa prakAra se uttara diyA hai ataH aisA yaha uttara rUpa kathana anucita nahIM hai kintu ucita hI hai / te eka aMtarmuhUtta'mAM keTalA ucchvAsa niHzvAseA hAya che evA prarana karyAM che ane tame javAba ApI rahyA che! ke asa`khyAta samayeAnA samudAyanI eka AvalikA hoya che. tA evA tamArA uttara rUpa vAkayane savathA asaMgata kahevA ucita nathI, kemake ucchavAsa vage raeNnuM nirUpaNa samaya AvalikAnA nirUpaNu karyAM vagara saMbhava nathI. ethI ucchavAsa Adi kanu nirUpaNa samaya AvalikAnA nirupaNa karyAM vagara saMbhava nathI ethI ucchavAsa AdikAnu nirUpaNa emanA nirUpaNane AdhIna ja che. ethI zAstrakArae emanuM nirUpaNa pahelAM karelu che. jo ke zaMkAkAre samaya AvalikA ne asa vyavahArika hovAthI A sama dhamAM pRcchA karI nathI paraMtu uttara vAkayamAM je A viSe nirUpaNa karavAmA Avelu' che te keli prajJA sUkSma hAya che ane te vastunA sUkSma svarUpa sudhI paheAMcI jAya che. A rIte samaya kALanu sau karatAM vadhAre sUkSma svarUpa che. ethI jyAM sudhI tenuM nirUpaNa kara vAmAM Ave nahI tyAM sudhI tenA vaDe sAdhya AvalikA ane AvRlikA sAdhya ucchavAsa Adinu nirUpaNa thai zake tema nathI e vAtane prakaTa karavA mATe bhagavAne evI rIte javAba AvyA che. ethI A uttararUpa kathanaanucita nathI paraMtu ucita ja che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre valikAdInAmasaMkhyAtasamayapramANasvarUpatA ghaTate iti cet Aha-yadyapi samudayA didharmoM vimAtra snigdharUkSa pudgalAdInAM bhavati na tu kAlasyeti satyaM tathApi yaM yaM kAlavizeSa prarUpayituM prajJApakapuruSavizeSeNa yAvanto yAvantaH samayA eka jJAnaviSayI kRtAstA vantaste samudayasamitisamAgatA upacaryante, ata evAyamaupAdhikaH kAla iti na kAci danupapattiriti / tathA 'saMkhijjAo AvaliyAo usAso' sakhyeyA AvalikA ucchvAsaH saMkhijjAo AvaliyAo nIsAso' saMkhyeyA AvalikA niHzvAsaH tatra sakhyeyatvopapattizcaivam AvalikAnAM SaT pazcAzaduttarazatadvayenaikaH kSullakabhavo bhavati tAni zaMkA-asaMkhyAta samayoM kI samUha samiti se eka AvalikA niSpanna hotI hai aisA Apa kaha rahe haiM-so yaha bAta hama ko samajha meM hI nahIM AtI hai kyoM ki jaba taka pUrvasamaya kA sadbhAva rahegA-taba taka para samaya kA udaya nahIM hogA aura jaba parasamaya kA sadbhAva ho jAvegA-taba pUrva samaya kA vinAza ho jAvegA-to phira asaMkhyAta samayoM kI samudAyasamiti kaise niSpanna ho sakegI ki jisase AvalikA banAI jAtI hai ? uttara-zaMkA ThIka hai kyoMki samudayAdi rUpa dharma vimAtra snigdha vRkSaguNavAle pudgalo meM hotA hai kAla meM nahIM hotA kyoMki vaha amUrta hai parantu phira bhI prajJApakapuruSa vizeSa dvArA jisa jisa kAla vizeSa kI prarUpaNA karane ke liye jitane jitane samaya eka jJAna ke viSayabhUta kiye gaye hote haiM utane utane ve samaya samudayasamiti meM A gaye haiM aisA upacAra se mAna liyA jAtA hai, isaliye kAla ko aupAdhika mAnA gayA hai vAstavika nahIM ataH isa prakAra kI prarUpaNA meM koI anupapatti nahIM hai / saMkhyAta AvalikAoM kA eka ucchvAsa hotA hai aura saMkhyAta hI AvalikAoM kA eka niHzvAsa hotA hai, saMkhyAta kI upapatti isa prakAra se hotI hai-256 AvalikAoM kA eka kSullakabhava hotA hai kucha adhika 17 kSullakabhavoM zaMkA -asaMkhyAta samayanI samUha samitithI eka AvalikA niSpana thAya che evuM tame kahI rahyA che. te A vAta samajamAM AvatI nathI. kemake jyAM sudhI pUrva samayanA sadabhAva raheze tyAM sudhI parasamayane udaya thaze nahI ane jyAre parasamayanA sadbhAva thaI jaze tyAre pUrva samayane vinAza thaI jaze, te asaMkhyAta samayanI samu dAya samiti kevI rIte niSpanana thaI zakaze ke jenAthI AvalikA niSpana thAya che. uttara-zaMkA barAbara ja che. kemake samudAyAdi rUpa dharma vimAtranigdha rUkSaguNavALA pudagala mAM hoya che kALamAM thato nathI. kemake te amUrta che. chatAMe prajJApaka puruSa vizeSa vaDe je je kALa vizeSanI prarUpaNa karavA mATe jeTalA jeTalA samaya eka jJAnanA viSayabhUta karelA hoya che te teTalA te samaye samudaya samitimAM AvI gayA che, Ama upacArathI mAnI levAmAM Ave che. ethI ja kALane aupAdhika mAnavAmI Avela che te vAstavika nathI. ethI A jAtanI prarUpaNamAM kaI paNa anupapatti nathI, saMkhyAta AvalikAono eka uvAsa hoya che. ane saMkhyAta AvalikAone ja eka niHzvAsa paNa hoya che. saMkhyAta upapatti A pramANe thAya che. 256 Avalikaene eka phulaka bhava hoya che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA su. 20 kAlasvarUpam ca saptadaza sAdhikAni ucchvAsa niHzvAsakAlaH iti / atha yAdRzairucchvAsa nizvAsAdibhirmuhUrttamAnaM bhavati tadAha - 'heTThassa' iyAdi 'hevassa' hRSTasya-tAruNyena samarthasya 'aNavagallassa' anavaglAnasya - glAnivarjitasya 'NirUva kiTThassa' nirUpakliSTasya-sarvadA vyAdhirahitasya norogasya 'jaMtuNo' jantoH manuSyasya ca 'ege usA nIsAse' eka ucchvAsaniHzvAsaH ucchvAsa yukto nizvAsaH 'esa pANutti' sa eSa prANa iti prANa iti saMjJayA 'buccaI' ucyate vyavahiyate iti / 157 tathA 'satta pAI se thove' sapta prANAH sa stokaH 'satta thovAI se lave' sapta stokA salavaH 'lavAnAM sattahattarIe' lavAnAM sapta saptatyA mito yaH sa 'esa muhuttetti' eSa muhUrtta iti 'Ahie' AkhyAtaH kathitaH 2 / kA eka ucchavAsa niHzvAsarUpa kAla hotA hai / aba jisa prakAra ke ucchvAsaniHzvAsa AdikoM se eka muhUrta kA pramANa hotA hai vaha prakaTa kiyA jAtA hai - "heTThassa aNavagallassa niruvaki sa jaMtuNo / ege usAsanIsAse esa pANuti buccaI " ||1|| satta pAI se thove satta thovAIM se lave, lavAnAM sattahattarIe ee muhuttetti Ahie ||2|| tiNi sahassA satta ya sayAi N tevattariM ca UsAsA, esa muhutto bhaNio savvehiM anaMtanANohiM // 3 // - aise puruSa kA ki jo yuvA hone se samartha ho, glAni varjita ho, sarvadA vyAdhi se rahita ho aise usa nIroga manuSya kA jo eka ucchvAsayukta niHzvAsa hai usakA nAma prANa kahA gayA hai| aise sAta prANoM kA eka stoka hotA hai sAta stokoM kA eka lava hotA hai 77 lavoM kA eka muhUrta hotA haiM 3773 ucchavAsaniHzvAsoM kA eka muhUrta hotA hai / aisA ananta jJAna sampanna zrojinendra bhagavAnoM ne kahA hai "eeNaM muhuttappamANeNaM tAsaM muhuttA ahorato, paNNarasa ahorattA pakkho, do pakskhA mAso, do mAsA uU, tiSNi uU ayaNe, do ayaNA saMvacchare " kaMIka vadhAre 17 kSullakalavAnA eka ucchvavAsa niHzvAsa rUpa kALa hoya che. have jema uz vAsa ni:zvAsa AdikAthI eka muhUta nuM pramANu hAya che, te prakaTa karavAmAM Ave che, 'heTussa aNavagallassa NirUva kiTTassa jantuNe ! ege usAsano sAse esa pANutti vuccaI // 1 // tapAI se thove' satta thovAi se lave lavAnAM sattahattarIe esa muhuttetti Ahie |||2|| tiNi sahassA satta ya sayAI teMvatari ca UsAlA esa muhutto bhaNio sabvehiM aNatanANIhi ||3|| mev| puruSa hoya lene yuvAvasthA prApta hoya bhane samartha hoya glAni varjita hAya, sadA vyAdhi viDIna haiAya evA te niraMga manuSyane je eka phUvAsa yukta ni:zvAsa che tenuM nAma prANa kahevAmAM Avela che. evA sAta prANAnA eka stAka hAya che. sAta stAkanA eka lava hoya che. 77 lavAnu eka muhUtta hoya che. 3773 ucchvavAsa-niHzvAseAnuM eka muhUrto hoya che. evu anantajJAna sampanna sarvazrI minendra bhagavantAm che 'ee muhuttappamANe NaM tIsa muhuttA ahorato paNNarasa ahorattA pakkho, do pakkhA mAso do mAsA uU tiSNi uU, ayaNe, do ayaNA saMvaccha re, yeSA muhUrtta pramAthI 30 muhUrttaneo me mahorA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha kiyadbhirucchvAsaniHzvAsaireko muhUrtto bhavatItyAha 'tiNi sahassA' ityAdi 'tiNi sahassA sattaya sayAI tevattariM' trINi sahasrANi sapta zatAni trisaptatiH tri saptatyadhikasaptazatyuttarasahasratrayasaMkhyakA 'usAsA' ucchvAsA upalakSaNatvAnniH zvAsAzva 'esa muhUto' eSa muhUrta: muhUrtAbhidhAnaH kAlaH 'savvehiM anaMtanANIhiM' sarvai ananta jJAnibhiH anantajJAnasampannairjinaiH 'bhaNio' bhaNitaH - ukta iti / 'eeNaM etena - anantarokta svarUpeNa 'muhuttappamANeNaM tIsaM' muhUrtapramANena triMzat - triMzatsaMkhyakA 'muhuttA' muhUrtA: 'ahoratto' ahorAtraH bhavati, 'paNNarasa' paJcadaza - paJcadazasaMkhyakAH 'ahoratA' ahorAtrAH eka: 'pakkho' pakSa: 'do pakkhA mAso' dvau pakSau eko mAsaH, 'do mAsA uU' dvau mAsau ekaH RtuH 'tiSNi' trayaH trisaMkhyakA 'uU ayaNe' RtavaH ekamayanam, 'do ayaNA saMvacchare' dve apane ekaH saMvatsaraH, 'paMva saMvaccharie' paJca saMvatsarikaM paJca varSa parimitam ekaM 'juge' yugam 'vIsaM ''viMzati saMkhyakAni 'jugAI vAsasae' yugAni varSazatam 'dasa' daza- dazasaMkhyAni 'vAsasayAI vAsasahasse' varSazatAni varSasahasram 'sayaM vAsasahassANaM vAsasayasahasse' varSasahasrANAM zataM varSazatasahasram - varSalakSam, 'caurAsIIvAsasayasahassAI' caturazIti varSazatasahasrANi caturazItivarSa lakSANi 'se ege pubvaMge' tadekaM pUrvAGgam, 'caurAsII puvaMgasayasahassAI' caturazItiH pUrvAGgazatasahasrANi catura zItalakSapUrvAGgANi 'se ege puvve' tadekaM pUrvam, pUrvavarSa mAnaM caivamabhihitaM tathAhi--" puvva aise muhUrta pramANa se 30 muhUrta kA eka ahorAtra hotA hai pandraha ahorAta kA eka pakSa hotA hai do pakSa kA eka mAsa hotA hai do mAsa ko eka Rtu hotI hai tIna RtuoM kA eka ayana hotA hai, do ayana kA eka saMvatsara hotA hai, "paMca saMvaccharie juge, vIMsaM jugAI vAsasae, dasavAsasayAI vAsasahasse sayaM vAsasahassANaM vAsasaya sahasse, caurAsIiM vAsasya saharasAI se ege pugvaMge" pAMca saMvatsaroM kA eka yuga hotA hai. vIsa yugo kA eka sau varSa hotA hai, 10 sau varSoM kA eka hajAra varSa hote haiM, 100eka sau hajAra varSoM ke eka lAkha varSa hote haiM 84 lAkha varSoM kA eka pUrvAGga hotA hai, "caurAsII puvaMgasaya sahassAIM se ege pubve, evaM viguNaM viguNaM NeyavvaM tuDiera aDaDe 2 avavera huhue2 uppale 2 paume 2 tra hoya che. pa'dura ahArAtranA eka pakSa hAya che. e pakSanA eka mAsa hoya che. e mAsanI eka Rtu hAya che, traNa Rtuenu eka ayana hAya che, e ayaneA nA eka saMvatsara hoya che. 'paMca savaccharie juge, vIsaM jugAI vAsasae dasavAsasayAI bAsasahasse sayaMvAsa sahassANaM vAsasaya sahasse caurAsI vAsasya saha ssAI se ege pugvaMge" pAMtha saMvatsara nA eka yuga heAya che. vIsa yugeAnA eka seA varSa hoya che. 10 se varSoMnA eka hajAra varSa hAya che. 100 hajAra varSonA eka lAkha varSoM hAya che. 84 lAkha varSonuM' ye pUrvAMga hoya che, 'caurAsII puvvaMgasaya sahassAI se ege pugve evaM viguNaM viguNa yavvaM tuDie 2 aDaDe 2 avave 2 huhue 2 upake 2 paume 2 NaliNe atthaNiure 2 au C jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 20 kAlasvarUpam ssau parimANaM sapari khalu huMti koDilakkhAo / chappaNNaM ca sahassA boddhavvA vAsakoDINaM" chAyA-pUrvasya tu parimANaM saptatiH khalu bhavanti koTilakSANi / SaTpaJcAzat sahasrANi boddhavyAni varSakoTInAm iti / sthApanA ca 70560000000000 iti / 'eva' evam-anena prakAreNa-pUrvAGgapUrvanyAnena paraM paraM truTitAGgaM truTitamityAdi tadaGgatallakSaNabhedAbhyAM 'viguNaM viguNaM' dviguNaM dviguNaM dvisaMkhyakaM dvisaMkhyaka 'NeyavvaM' netavyaM-jJAtavyam / ayaM bhAvaH-"truTitam aDaDam" ityAdIni sUtre ekatvena nirdizyamAnAni trayodazasaMkhyAsthAnAni sUtrasya lAdhavapradhAnatva sUcakAni / dviguNa dviguNamiti tu dvisaMkhyakaM dvisaMkhyakamiti paraM na tu dviguNakAraparam / tatazca pUrvAnantaraM 'tuDie 2' truTitAGga truTitam, 'aDaDe 2' aDaDAGgam aDaDam, 'avave 2' avavAGgam avavam 'huhue 2' hUhukAna hUhukam, 'uppale 2' utpalAGgam utpalam, 'paume 2' padmAGga padmam, 'NaliNe 2' nalinAGga nalinam, 'atthaniure 2' arthanipUrAGgam arthanipUram, 'aue 2' ayutAGgam ayutam 'Naue 2' nayutAGga nayuta, 'paue' 2' prayutAGga NaliNe2 atthaNiure2 aue2 naue paue2 cUliyA2 sIsapaheliyAe2 jAva caurAsIi sIsapaheliyagasayasahassAiM sA egA sIsapaheliyA" 84 lAkhapUrvAGga kA eka pUrva hotA hai. pUrvavarSa kA pramANa isa prakAra se kahA gayA hai.---"puvassa u parimANaM sapari khalu huti koDilakkhAo, chappaNaM ca sahassA boddhabbA vAsakoDINaM" inakI sthApanA isa prakAra haiN70560000000000| 84lAkha pUrva kA eka truTitAGga hotA hai, 84lAsva truTitAGga kA eka truTita hotA hai 84 lAkha truTita kA eka aDaDAGga hotA hai 84 lAkha aDaDAGga kA eka aDaDa hotA hai, 84 lAkha aDaDa kA eka avavAGga hotA hai, 84lAkha avavAGga kA eka avava hotA hai, 84 lAkha avava kA eka huhukAGga hotA hai, 84lAkha huhukAna kA eka huhuka hotA hai, 84lAkha huhuka kA eka utpalAGga hotA hai, 84lAkha utpalAGga kA eka utpala hotA hai, 84 lAkha utpala kA eka padmAGga hotA hai,84lAkha padmAGga kA eka padma hotA hai, 84 lAkha padma kA eka nalinAGga 2 naue 2 paue 2 cUliyA 5 sIsapaheliyAe 2 jAba caurAsIi sIsapaheliyaMga saya sahassAI sA egA sIsapaheliyA" 84 pa pU gAne se pUrva DAya cha, pUrvavarSa pramANa mA pramANe 4Ama mAvesa cha, "puvvassa u parimANa sapari khalu huMti koDi lakkhAo chappaNNaM ca sahassA boddhavvA vAsakoDoNa" memanI sthApanAmA pramANe ch70560000000000. 84 lAkha pUrvanuM eka truTitAMga hoya che 84 lAkha truTitAMga barAbara eka eDaDAMga hoya che. 84 lAkha aDaDAMga barAbara eka aDaDa hoya che. 84 lAkha aDaDanuM eka avavAMga hoya che. 84 lAkha avavAMga barAbara eka avava hoya che. 84 lAkha avavanuM eka hahukAMga hoya che. 84 hahukAMga barAbara eka haka hoya che, 84 lAkha haka barAbara eka utpalAMga hoya che. 84 lAkha u5lAMga barAbara eka utpala hoya che. 84 lAkha utpalanuM eka paDyAMga hoya che. 84 lAkha paDyAMga nuM eka paddha hoya che. 84 lAkha padmanuM eka nalinAMga hoya che. 84 lAkha nalinAMga barAbara eka nalina hoya che. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre prayutaM 'cUliyA 2' cUlikAGga cUlikA, 'sIsapaheliyA 2' zIrSaprahelikAGgaM zIrSaprahelikA iti paryantaM bodhyam / atra prathama prathamApekSayA'paramaparaM caturazIti lakSaguNitaM bodhyamiti etadeva sUcayitumAha-'jAva caurAsIi sIsapaheliyagasayasahassAI' yAvaccaturazItiH zIrSaprahelikAGgazatasahasrANi-caturazIti lakSazIrSaprahelikAGgAni 'sA egA sIsapaheliyA' sA ekA zIrSapraheliketi / asyAH sthApanA caivaM vijJeyA, tathAhi-758263 2530, 7301024115, 7973569975, 6968962189, 6684808018 3296 iti catuSpaJcAzadaGkAH, etadagre ca catvAriMzadadhikaM zUnyazataM prakSepyam / evaM caikasyAM zIrSaprahelikAyAM caturnavatyAdhikazatasaMkhyakAni aGkasthAnAni bhavantIti / yadvA-viguNa viguNaM" ityasya-'viguNa viguNam' iticchaayaa| etatpakSe tu yathottaraM pradhAna pradhAna prakarSayuktaM yathA syAttathA jJAtavyamiti / tatazcAyamatra paryavasito'rthaH hotA hai, 84lAkha nalinAGga kA eka nalina hotA hai, 84 lAkha nalina kA eka arthanipUrAGga hotA hai, 84 lAkha athenipurAGga kA eka arthanipUra hotA hai. 84 lAkha arthanipUra kA eka ayutAGga hotA hai, 84 lAkha ayutAGga kA eka ayuta hotA hai, 84 lAkha ayuta kA eka nayutAGga hotAhai, 84 lAkha nayutAGga kA eka nayuta hotA hai, 84 lAkha nayuta kA eka prayutAGga hotA hai, 84 lAkha prayutAGga kA eka prayuta hotA hai, 84lAkha prayuta kA eka cUlikAGga hotA hai, 84lAkha cUlikAGga ko eka cUlikA hotI hai, 84 lAkha cUlikA kA eka zIrSapralehelikAGga hotA hai aura 84lAkha zIrSaprahelikAga kI eka zArpaprahelikA hotI hai isa zIrSaprahelikA kI sthApanA isa prakAra se hai-7582632530730102411579735 69975696896218966848080183296 ye saba aMka 54 haiM inake Age zUnyoM kI sthApanA aura karanI cAhiye. isa taraha eka zIrSaprahelikA meM 194-aGkasthAna hote haiM, yadvA"viguNaM viguNaM" kI jaba saMskRta chAyA "viguNaM viguNaM" aisI hI hotI hai taba isa pakSa meM Age 84 lAkha nalina nuM eka arthanipUrAMga hoya che. 84 lAkha arthanipurAMga barAbara eka artha nipUra hoya che. 84 lAkha artha nipUra nu eka ayutAMga hoya che, 84 lAkha ayutAMga barAbara eka ayuta hoya che, 84 lAkha ayutanuM eka nayutAMga hoya che, 84 lAkha nayutAMga barAbara eka nayuta hoya che. 84 lAkha nayutanuM eka prayutAMga hoya che. 84 lAkha prayutAMga barAbara eka prayuta hoya che. 84 lAkha prayutanuM eka cUlikAMga hoya che, 84 lAkha yulikAMganI eka cUlikA hoya che, 84 lAkha cUlikAnuM eka zIrSa prahelikAMga hoya che ane 84 lAkha zIrSa prahelikAMganI eka zISa prahalikA hoya che. A zISa prahelikAnI sthApanA A pramANe che-75, 82 63, 25, 307301024115, 787356997169 689621 8966848080183 96 e sarva aMka 54 che. emanI AgaLa 140 zUnyanI sthApanA vadhArAnI karavI joIe. A pramANe eka zISa pahelikAmAM 194 aMka sthAno hoya che. yA-"viguNaM viguNa" nI saMskRta chaay| viguNa viguNa 4 thAya che. me pakSamA mA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 20 kAlasvarUpam yathA pUrvAGgApekSayA pUrva pradhAna tathA pUrvAMpekSayA truTitAGagaM pradhAnaM tadapekSayA truTitamityAdi rItyA uttaramuttaraM prathamaprathamApekSayA pradhAnaM 2 bodhyam / evaM ca zIrSaprahelikA sarvApekSayA pradhAnaM bahattarasaMkhyAsthAnaviSayatvAditi / athavA-viguNaM gunnrhitmityrthH| ayamatrAzayaH-pUrvAGgapUrvAdikAni anAdisiddhasaMketamAtravazAdeva vivakSita saMkhyAbhidhAyakAni, na punaH paJcAzacchatasahasrAdivad guNaniSpannAni / tathA ca yathA pUrvAGga pUrva ca tathA truTitAdikapadasamUho'pi vijJeyaH / "viguNaM viguNam" iti vIpsA tu ghaTitAdipadAnAM bahutvAt / nanu bhavatA pUrvAGga. pUrvAdikAni anAdi siddha saMketamAtravazAdeva vivakSitasaMkhyAbhidhAyakAni ityuktaM, tatazcaiSAmanvathatvAbhAva iti paryavasyati, parantu anvarthatvameSAM suvyaktameva, tathAhi- aGgaM tAvatkAraNaM, kAraNa ca kAryasApekSam, 2 kA pradhAna hotA hai aisA bhAva nikalatA hai.tathA ca pUrvAGga kI apekSA pUrva meM pradhAnatA-prakarSa yuktatA hai, pUrva ko apekSA truTipAGga meM pradhAnatA hai, truTitAGga kI apekSA truTita meM pradhAnatA hai ityAdi roti se uttara uttara meM prathama prathama ko apekSA se pradhAnatA jAnanI cAhiye / isa taraha zIrSa prahelikA meM saba kI apekSA pradhAnatA hai kyoMki vaha bahutara saMkhyAke sthAna kA viSaya hai athavA-"viguNam', isakA artha guNa rahita aisA bhI hotA hai isa pakSa meM aisA bhAva nikalatA hai ki jisa prakAra paJcAzat zatasahasra ityAdi guNa niSpanna haiM usa taraha se ye pUrvAGga pUrva Adi guNaniSpanna nahIM haiM ye to kevala anAdisiddha saMketa ke vaza se hI vivakSita saMkhyA ke abhidhAyaka haiM "viguNaM2, aisA jo do bAra kahA gayA hai vaha truTita Adi padoM ko bahutA ko lekara kahAgayA hai| zaMkA-Apane abhI pUrvAGga pUrva AdikoM ko anAdi siddha saMketa ke vaza se hI vivakSita saMkhyA ke abhidhAyaka kahA hai to isakA tAtparya-bhAva yahI huA ki inameM anvarthatA nahIM hai parantu aisI bAta to hai nahIM ki kyoM inameM anvarthatA hai aura vaha isa prakAra se hai-aGga kAraNa hotA AgaLa nuM pradhAna thAya che e bhAva spaSTa thAya che. tathA ca-pUrvAganI apekSA pUrvamAM pradhAnatA prakarSa yuktatA che. pUrvanI apekSA truTitAMga mAM pradhAnatA che. truTitAMganI apekSA Tita mAM pradhAnatA che. ItyAdirUpamAM uttara uttaramAM prathamanI apekSAe pradhAnatA jANavI joI e. A rIte zArSa prahelikAmAM sarvanI pradhAnatA che kemake te bahetara saMkhyAta sthA no viSaya che. athavA vilun Ane artha guNa rahita paNa thAya che. A pakSamAM e bhAva paNa nIkaLe che ke je pramANe paMcAzata zatasahastra ItyAdi guNa niSpana che. tema e pUrvAge pUrva Adi guNa niSpanna nathI. e to phakta anAdi siddha saMketa vazathI vivakSita sadhyAnA abhidhAya cha viguNam,, 2 me pAra pAma sAyuchete truTita Adi padanI bahulatAne lIdhe kahevAmAM Avela che, zaMkA-tame hamaNAM pUrvAga pUrva Adikene anAdisiddha saMketanA vazathI ja vivakSita saMkhyA nA abhidhAyaka kahela che. te Ane artha e thayo ke AmAM avarthatA nathI. paraMtu kharekhara evuM nathI kemake AmAM anyarthatA che ane te A pramANe che. aMga kAraNa hoya che. ane te kArya sApekSa hoya che. mI pUrNa 35 4 / 25 Aya pUche tathA 5 mA pUrvasya aGga" 21 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 jambUdvIpaprajJaptisUtre kAryaM ca pUrvam, ataeva pUrvasyAGga pUrvAGgamiti vigrahaH, pUrvAGga caturazItilakSaguNitaM sat pUrva jAyate, evaM cAtrAnvarthatvaM suvyaktameveti cet, Aha - pUrvazabdasyaiva tAvannAstyanvarthatvaM tatazca tatkAraNasyApi tadabhAvaH suspaSTa eveti na kazciddoSaH / yadvA-dviguNaM dviguNamityevacchAyA, arthastu 'dvibhedaM dvibhedaM" iti bodhyaH / tatazcAyamatrAzayaH - yathA "pUrvAGga pUrvam" iti dvibhedam anena krameNaiva truTitAGga truTitamityArabhya zIrSaprahelikAGgaM zIrSaprahelikA iti paryantaM bhedadvayaM bodhyamiti / samprati prakrAntaviSayam upasaMharannAha" etAvaditi" 'etAva' etAvat samayAdi zIrSaprahelikA paryantaM 'tAva' tAvad 'gaNie' gaNitaM - kAlagaNitaM saMkhyAsthAnamiti yAvat / ' etAva tAva gaNiyassa bisae' etAvAneva tAvada gaNitasya viSayaH =AyuHsthityAdikAlaH / etAvAnAyuH kAlastu keSAMcid ratnaprabhAnArakANAM bhavanapativyantarANAM suSama duSpamAraka saMbhavinAM naratirathAM ca bodhyaH / etasmAtparato'pi sarvapacatuSSalyaprarUpaNA gamyaH saMkhyeyaH kAlo'sti, parantu so'nahai aura vaha kArya sApekSa hotA hai, yahAM pUrvAGga rUpa kAraNa kA kArya pUrva hai tabhI to jAkara pUrvAGga meM - "pUrvasya a" isa vyutpatti ke anusAra aisA vigraha huA hai pUrvaGga ko 84 lAkha se guNA karane para usase pUrva banatA hai isa taraha se yahAM anvarthatA spaSTa ho hai phira Apane inameM artha kA abhAva kaise pratipAdita kiyA hai ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki jaba pUrva zabda meM hI arthata nahIM hai to phira inakA jo kAraNa hai usameM anvarthatA kA abhAva to spaSTa hI haiM isa taraha se yahAM koI doSa nahIM hai / yadvA- " triguNaM 2" kI saMskRta chAyA dviguNa dviguNa aisI hIM hai isakA artha do do bheda hotA hai tathA ca pUrvaGga pUrva truTitAGga truTita isa rUpase zIrSa prahelikAGga zIrSaprahelikA taka do do bheda hote gaye haiM jo Upara meM spaSTa kiye jA cuke haiM / " etAva tAva gaNie, etAvatAva gaNiyassa visae teNa paraM omie" isa prakAra samaya se lekara zIrSaprahelikA taka kAlagaNita hai - saMkhyA kA sthAna hai aura itanA hI gaNita kA viSaya hai - Ayusthiti Adi rUpa kAla hai itanA AyuHkAla kitaneka ratnaprabhA ke nArakoMkA, bhavanapati devoM kA, vya A vyutpatti mujaba A jAtanA vigraha thayA che. pUrvAMgane 84 lAkhathI guNita karavAmAM Ave te tenAthI pUrva bane che. A pramANe ahI" anva tA spaSTa ja che. teA pachI tamAe AmAM anvatAnA abhAva che. evuM pratipAdana karyu che' te caiAgya che ? A zaMkAnA javAba A pramANe che ke jayAre pUrva zabdamAM ja athatA nathI teA pachI enu je kAraNa che temAM anvatAnA abhAva te 25STa che. A pramANe ahIM kAI dASa ja nathI. yadvA-"viguNaM 2" nI saMskRta chAyA dviguNa dviguNa' khevI 4 the, mAno artha khambhe bheda hoya che. tathA ca-pUrvAMga pUrvI, truTitAMga truTita A rUpathI zISa prahelikAMga, zISa prahelikA sudhI babbe bhedA thayA che. te viSe upara spaSTatA karavAmAM AvI che. tA vatAvagaNie, etAvatAvagaNiyassa visara teNa paraM ovamie " pramANe sabhayathI mAMDI ne zISa prahelikA sudhI kALa gaNita che, saMkhyAnu sthAna che, ane eja gaNitane viSaya che. Ayusthiti Adipa kALa che. ATaleA Ayu kALa keTalAka ratnaprabhAnA nArakonA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam 163 tijJAninAmasaMvyavahAryaH, ata evAtra sa na nirdiSTa iti / zIrSaprahelikAtaH paraMtu anatizayajJAnibhigrahItumazakyam' atastadopamikam-upamayA sAdRzyena nivRttaM bodhyamiti / etadeva sUcayitumAha-teNa paraM ovamie' iti / 'teNa' iti paJcamyarthe-tRtIyA bodhyeti // 20 // pUrvamaupamikamuktaM tadeva praznottarAbhyAM nirUpayitumAhamUlam-se ki taM uvamie, uvimie duvihe paNNatte, taM jahA-pali ome ya sAgarovame y| se kiM taM paliovame ? paliovamassa parUvaNaM karissAmi' paramANu duvihe paNNatte, taM jahA-suhame ya vAvahArie ya, tattha NaM je se suhume se Thappe, tattha NaM je se vAvahArie se NaM aNaMtANaM suhumaparamANu puggalANaM samudaya samii samAgameNaM vAvahArie paramANu niSphajjai, tattha No satthaM kamai sattheNa sutikkheNa vi chettuM bhettaM ca kira Na sakkA / taM paramANu siddhA vayaMti AI pamANANaM // 1 // vAvahAriya paramANUNaM samudayasamiisamAgameNaM sA egA ussaNhantara devoM kA evaM suSamaduSpamAraka meM utpanna hue nara aura tiryaJcoM kA, jAnanA cAhiye isa kAla se bhI Age jo sarpapacatuSpalya prarUpaNAgamya kAla hai vaha bhI saMkhyAta kAla hI hai parantu vaha anatizayajJAniyoM ke jJAna kA viSaya nahIM hone se asaMvyavahArya hai isIliye use yahAM nirdiSTa nahIM kiyA gayA hai zIrSaprahelikA se Age kA jo kAla hai vaha anatizaya jJAniyoM dvArA gamya nahIM ho sakatA hai isaliye use aupamika kahA gayA hai arthAt usakA jJAna upamA dekara hI karAyA jAtA hai arthAt vaha sAdRzya se bodhya hai- isIliye 'teNa paraM ovamie' aisA sUtrakAra ne kahA hai / 'teNa' yaha tRtIyA vibhakti paMcamI vibhakti ke artha meM huI hai / / 20 / / bhavanapati denA temaja suSama duSamArakamAM utpana thayelA nara ane tiryaMcane jANa joIe. A kALa karatAM paNa AgaLa je sarSa pacatuSTaya prarupaNuM gamya kALa che te paNa saMkhyAta kALa ja che. paraMtu te anatizaya jJAnIonA jJAnano viSaya nathI tethI te asaM vyavahAryA che. ethI ja tene ahIM nirdiSTa karavAmAM Avela nathI. zIrSaprahelikA pachI je je kALa che. te anatizaya jJAnIo vaDe gamya thAya tevo nathI ethI tene pamika kahevA mAM Avela che eTale ke tenuM jJAna upamA vaDe ja saMbhavI zake tema che. eTale ke te sAda zyathA mAdhya che. methI / "teNa paraM ovamie" me sUtrare 4hyu cha. "teNa" mAtRtIyA vibhakita paMcamInA artha mAM thaI che. jenA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre saNhiAivA saNhisahiAi vA uddhareNUi vA tasareNUi vA rahareNUi vA vAlaggei vA likkhAi vA jUAi vA javamajjhei vA ussehaMgulei vA aTTa ussaNhasaNhiyAo sA egA saha saNhiyA, aTTha sahasaNhiyAo sA egA uddhareNU , aTTha uddhareNUo sA egA tasareNU, aTTha tAsareNUo sA egA rahareNU aTTha rahareNUo se ege devakurUttarakurANa maNussANaM vAlagge aTTha devakurUttarakurANa maNussANa vAlaggA se ege ikhiAsarammayavAsANa maNussANaM vAlagge, evaM hemavayaheraNNvayANa maNussANaM puvvavideha avaravidehANaM maNussANaM vAlaggA sA egA likkhA aTTha likkhAo sA egA jUA aTTha jUAo se ege javamajhe aTTha javamajjhA se ege aMgule. eeNaM aMgulappamANeNaM cha aMgulAI pAo, bArasa aMgulAI vihatthI, cauvIsaM aMgulAI syaNI, aDayAlIsaM aMgulAI kucchI, chaNNaui aMgulAI se ege akkheivA, daMDei vA, dhaNUi vA, jugei vA, musalei vA, NAliAi vA, eeNaM dhaNuppamANeNaM do dhaNusahassAI gAuyaM, cattAri gAuyAI joyaNaM, eeNa joyaNappamANeNaM je palle joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM uDDe uccatteNaM, taM tiguNaM savisesa parikkheveNaM / se NaM palle egAhiya behiya tehiya ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM saMmaDhe saNNicie bharie vAlaggakoDINaM / teNaM bAlaggA No kutthejjA, No pariviDaMsejjA No aggI DahejjA No vAe harejjA, No pUittAe havvamAgacchejjA, taoNaM vAsasae 2 egamegaM vAlaggaM avahAya jAvaieNaM kAleNaM se palle. khINe NIrae Nilleve NiTThie bhavai setaM pliovme| eesi pallANaM koDAkoDI havejja dasa guNiA / taM sAgarovamassa u egassa bhave parimANaM // 1 // eeNaM sAgarovamappamANeNaM cattAri sogarovamakoDAkoDIo kAlo susamasusamA 1 tiNNi sAgarAvamakoDAkoDIo kAlo susamAra do sAgarovamakoDAkaDIA kAlo susamadussamA 3 egA sAgarovamako jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam DAkoDo bAyAlIsAe vAsasahassehiM UNio kAlo dussamasusamA 4 ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA 5 ekavIsaM vAsasahassAI kAlA dussamadussamA 6 puNeravi ussappiNIe ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA 1 evaM paDilomaM Neyav jAva cattori sAgarovama koDAkoDIo kAlo susamasusamA 6 dasa sAgarovamakoDA koDIA kAlo osappiNi dasa sAgaropavamakoDAkoDoo kAlo ussappiNI / vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo kAlo osappiNI ussappiNI ||suutr 21 // chAyA--atha kiM tadauMpamikam ? aupamikaM, upamitaM dvividhaM prAptam tadyathA-palyopamaM ca sAgaropamaM caM, atha ki tat palyopama 1, palyopamasya prarUpaNAM kariSyAmi, paramANu dvividhaH prajJaptaH tadyathA sUkSmazca vyAvahArikazca, tatra khalu yaH saH sUkSmaH, sa sthApyaH, tatra khalu yaH sa vyAvahArikaH sa khalu anantAnAM sUkSmaparamANupudgalAnAM samudayasamitisamAgamena vyAvahArikaH paramANu niSpadyate, tatra no zastraM krAmati zastreNa sutIkSNenApi chettu mettu ca ya kila na zaktAH / taM paramANu siddhA vadanti Adi pramANAnAm // 1 // byAvahArika paramANUnAM samudayasamitisamAgamena sA ekA ucchalakSaNalakSNikA iti vA pralakSNapralakSNikA iti vA UrdhvareNuriti vA trasareNuriti vA rathareNuriti vA vAlAgramiti vA likSA iti vA yUkA iti vA yavamadhyamiti vA utsedhAGgulamiti vA aSTa ucchlakSNa zlakSNikAH sA ekA zlakSNazlakSNikA, aSTalakSNazlakSNikAH sA ekA UrdhvareNuH aSTa UrdhvareNavaH sA ekA trasareNuH, aSTa trasareNavaH sA ekA rathareNuH, aSTa rathareNavaH tadekaM devakurUttarakurUNAM manuSyANAM vAlAgram, aSTa deva kuruttarakurUNAM manuSyANAM vAlAgrANi tadeka harivarSaramyakavarSANAM manuSyANAM vAlAgram, evaM haimavata hairaNyavatAnAM manuSyANAM pUrvavidehAparavidehANAM manuSyANAM vAlAgrANi sA ekA likSA, aSTa likSAH sA ekA yUkA, aSTa yUkAH tadekaM yavamadhyam, aSTa yavamadhyAni tadekamagulam, etenAgulapramANena SaDaGgulAni pAdaH, dvAdazAigulAni vitastiH, caturvizatiraGgulAni ratniH, aSTa catvAriMzadagulAni kukSiH, paNNavatiragulAni sa eko'kSaiti vA daNDaitivA dhanuriti vA yugamiti vA muzalamiti vA nAlikA itivA / etena dhanuSpramANena dve dhanuH sahasre gavyUtaM, catvAri gabyUtAni yojnm| etena yojanapramANena yaH palyaH yojanamAyAmaviSkambheNa yojanamUrdhvamuccatvena tat triguNa savizeSa parikSepeNa, sa khalu palyaH aikAhika dvaiyahika traiyahikoNAm utkarSeNa saptarAtraprarUDhAnAM samRSTaH sannicitaH bhRtaH vAlAgrakoTInAm / tAni khalu bAlAgrANi no kuthyeyuH no parividhvaMseran, no agnidahet no vAto haret, no pUtitayA zIghramAgaccheyuH, tataH jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu varSazate 2 ekamekaM vAlAgramapahAya yAvatA kAlena sa palyaH kSINaH nIrajAH nirlepaH niSThito bhavati / tat palyopamam / eteSAM elyAnAM, koTAkoTI bhaved dazaguNitA / sA sAgaropamasya tu ekasya bhavet parimANam // 1 // etena sAgaropamapramANena catasraH sAgaropamakoTAkoTyaH kAlaH suSamasuSamA 1, tisraH sAgaropamakoTA koTyaH kAlaH suSamA 2, dve sAgaropamakoTAkoTyau kAlaH suSama duSSamA 3 ekA sAgaropama koTAkoTI dvicatvAriMzatA varSasahasraH unikA kAla: duSSamasuSamA 4, ekaviMzati varSasahasrANi kAlo duSpamA 5 ekaviMzativarSa sahasrANi kAlo duSSama duSSamA 6 - punarapi utsarpiNyA ekaviMzati varSasahasrANi kAlo duSSamaduSSamA 1, evaM pratilomaM netavyam yAvat catasraH sAgaropamakoTAkoTayaH kAlaH suSamasuSamA 6, dazasAgaropamakoTAkaTayaH kAlaH avasarpiNo dazasAgaropamakoTAkoTayaH kola utsarpiNI, vizatiH sAgaropama koTA kATayaH kAlaH avasarpiNyutsarpiNo // sU0 21 / TIkA- 'se kiM taM uvamie' ityAdi / 'se kiM taM uvamie' atha kiM tat auSamikam ? iti praznaH uttaramAha - 'uvamie duvihe ' aupamikaM nAma kAlavizeSaM dvividhaM dviprakArakaM 'paNNatte' prajJaptam, 'taM jahA palio me ya sAga rovame ya' tadyathA palyopamaM ca sAgaropamaMca / tatra dhAnyapalyavat palyaM vakSyamANasvarUpaM tena upamA yasmiMstat palyopamam 1, sAgareNa - samudreNa upamA- durlabhapAratvena sAdRzyaM yasmiMstat sAgaropamam / iha cakArau samakakSatvadyotanArthI, samakakSatA - samAna aupamika kAlakA nirUpaNa " se kiM taM uvamie" ityAdi isa sUtra dvArA gautama ne prabhu se aisA pUchA hai- he bhadanta ! aupamika kAla kA kyA svarUpa hai ? isake uttara meM prabhu ne kahA hai "uvamie duvihe paNNatte" he gautama aupamika do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise 'palio me ya, sAgarovame ya" palyopama aura sAgaropama, jisa kAla meM dhAnya ke palya kI taraha palya kI upamA dI jAya vaha palyopama hai aura jisa meM samudra ko upamA do jAya vaha sAgaropama hai yahAM jo doM cakAra Aye haiM ve ina kAloM meM aupamika kALanuM nirUpaNa:-- 'se kiM taM uvamie' ityAdi sUtra - 21 // TIkArtha-A sUtra vaDe gautame prabhune prazna karyAM che ke he bhada Mta ! aupamikakALanu` svarUpa devu che ? AnA zvAsAM prabhu che "ubhie duvihe paNNatte " he gautama! aupmikanA prAvAmAM Ave che. "taM jahA " prema "paliovameya sAgarovameya" pacApama ane sAgarApama. je kALamAM dhAnyanA payanI jema palpanI upamA ApavAmAM Ave te pALyeApama che. ane jemAM samudrathI upamA ApavAmAM Ave te sAgare pama che. ahI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam zreNitA sA ca dvayorasaMkhyeyakAlatvarUpA / evaM cAsaMkhyeyakAlavizepasvarUpaM palyopamasAgaropamadvayaM siddham / samprati palyopamasvarUpaM jijJAsamAnaH ziSyaH pRcchati-he bhadantaH ! 'se kiM taM paliovame' atha kiM tatpalyopamam ? iti / AcArya Aha-'paliovamassa' ityAdi / 'paliovamassa parUvaNaM' palyopamasya prarUpaNAM-svarUpa nirUpaNAM 'karissAmi' kariSyAmi-asminneva sUtre'gre vidhAsyAmi iti / anenAgre palyopamaprarUpaNAkaraNa kriyAsUcakavAkyena ziSyamanaH prasAditaM bhavati, anyathA "paramANu dvividhaH" ityAdiprakriyArItyA dUrasAdhyAM palyopamaprarUpaNAM manyamAnaH ziSyaH khinna: syAditi / vAcanAdAnakAle AcAryasya ziSyaM pratyAyameva hi krama iti palyopamameva prarUpayannAha-"para mANU" ityAdi / 'paramANu duvihe paNNatte' paramANudvividhaH prajJaptaH, taM jahA-suhume ya vAvahArie ya' tadyathA-sUkSmazca vyAvahArikazca / iha cakAra dvayaM samakakSatva dyotanArtham / samakakSatA ke dyotaka haiM samakakSatA kA tAtparya samAna NitA se hai yaha samAna zreNitA donoM meM asaMkhyeya kAlatvarUpa hai isa taraha ye donoM kAla asaMkhyAta kAla vizeSa svarUpa vAle siddha hote haiM / "se kiM taM paliAvame" he bhadanta palyopama kA svarUpa kaisA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "paliovamassa parUvaNaM karissAmi paramANu duvihe paNNatte taM jahA suhame ya vAvahArie ya" he gautama ! maiM Age palyopama ko prarUpaNA karane vAlA hUM so usase tumheM palyopama kA svarUpa jJAta ho jAyagA, isa prakAra ke kathana se sUtrakAra ne ziSya ke mana ko prasanna kiyA hai jo ve aisA na kahate to paramANu do prakAra ko hai ityAdi kathana rUpa prakriyA kI rIti se dUrasAdhya palyopama kI prarUpaNA mAna kara ziSya kA mana khedakhinna ho jAtA, vAcanAdAna kAla meM AcArya kA ziSya ke prati yaha krama hai / palyopama kI prarUpaNA karane ke nimita sUtrakAra ne saba se pahile paramANu sUkSma evaM vyAvahArika ke bheda se do prakAra kA hai aisA kahA hai yahAM do cakAra iname samakakSatA ke dyotana ke nimitta prayukta hue haiN| ja be ca AvelA che te e kAlamAM samakakSatA batAvavA mATe che. samakakSatAno artha samAna zreNI e thAya che. e samAna zreNitA bannemAM asaMkhya kAla - rUpa che. A prabhArI se ganne Age asaNyAta vizeSa 21351 / / (saddha thAya che. 'se kiM taM paliovame"3 mata ! 58yApamanu 135 yu cha. 1 mAnA pAmamA prabhu cha "paliovamassa parUvaNaM karissAmi paramANu duvihe paNNatte taM jahA-suhumeya vAvahArieya "De gautama" huM AgaLa palyopamanI prarUpaNa karavAne chuM jethI tamane palyopamanA svarUpanuM jJAna thaI jaze. A jAtanA kathanathI sUtrakAre ziSyanA manane prasanna karyuM che. je teo Ama karatA nahIM te paramANu be prakAra hoya che. ityAdi kathana rUpa prakriyAnI rItithI dUrasAdhya 5manI prarUpaNA mAnIne ziSyanuM mana kheda khina thaI jatuM vAcanA dAnakALamAM AcAryane ziSya prati eja kema hoya che popamanI prarUpaNa karavA mATe sUtrakAre sarvaprathama paramANu sUkSama ane vyAvahArikanA bhedathI be prakAra che ema kahyuM che. ahIM be "' nI prarUpaNa emAM samakakSatAnA ghotana mATe karavAmAM AvI che. emAM je jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'tatthaNaM' tatra - tayo madhye khalu 'je / se sahame se Thappe' yaH saH sUkSmaH paramANuH saH sthApyaH anirUpaNIyaH etatprasaGgAnupayogitvAt tasya svarUpaM cAnyatroktamevam "kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / ekarasavarNagandho dvisparzaH kAryaliGgava // 1 // " ityAdi lakSaNenAtyanta parama nikRSTatvamasya svarUpaM pratipAditam, tadatiriktaM vaizeSikaM rUpaM cAtra na pratipAdyamasti tasmAttaM sUkSmaM paramANu sthApayitvA vyAvahArikaM paramANu prakrAntatayA nirUpyasvarUpatvena nirUpayati 'tattha NaM je se vAvahArie' tatra tayormadhye yaH saH- bUrvokto dvitIyaH vyAvahArikaH vyavahAra prayojanaH paramANupudgalaH 'se NaM aNaMtANaM suhuma paramANupuggalANaM samudayasamiisamAgameNaM' sa khalu anantAnAM sUkSmaparamANu pudgalAnAM samudayasamitisamAgamena - samudayAH samUhAH teSAM yAH samitayaH -bahUni melaina meM jo sUkSma paramANu hai vaha sthApya hai anirUpaNIya hai kyoM ki vaha isa prasaGga meM anupayogI hai sakA svarUpa dUsarI jagaha isa prakAra se kahA gayA hai paramANu kAraNa ho hotA hai aura vaha anta meM hI hotA hai tathA sUkSma, nitya, eka rasa eka varNa, eka gandha aura do sparzavAlA hotA hai isako sattA kA anumApaka usase janya kArya hI hotA hai / "kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / eka rasa varNagandho dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // isa prakAra ke lakSaNa kathana se isakA svarUpa atyanta parama nikRSTa hai aisA hI pratipAdita hotA hai. isake atirikta aura vizeSa svarUpa isakA yahAM pratipAdya nahIM hai. isalie sUkSmaparamANu kI carcA na karake aba sUtrakAra vyavahAropayogI paramANu ke svarUpa kA kathana karate haiM / yaha vyAvahArika paramANu pudgala ananta sUkSma paramANu pudgaloM kI ekobhAva pariNati rUpa samudAya sUkSma paramANu che te sthApya che anirUpaNIya che kemake te A prasaMgamAM anupayeAgI che Anu sarUpa anyatra A pramANe nirUpita karavAmAM Avela che~~ ke paramANuM kAraNaja hAya che ane te aMtamAMja hAya che tathA sUkSma, nitya, eka rasa eka vaNa eka ganya ane spa vALA hoya che. AnI sattAnA anumApaka tenAthI niSpanna arya hoya che -- kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / eka rasa varNa gandho dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // A jAtanA kathanathI AnuM svarUpa atIva parama nikRSTa che evuM ja pratipAdita thAya che. enA sivAya AnuM vizeSa svarUpa ahIM pratipAdya nathI ethI sUkSma paramANunI carcA na karatAM have sUtrakAra vyavahArApayeAgI paramANunA svarUpanu kathana kare che. A vyAvahArika paramANu pudgala ananta, sUkSma paramANu pudgalAnI eka bhAva pariNati rUpa samudaya mi tinA samAgamathI niSpanna hAya che. tAtparya Ama che ke nizcaya naya sUkSma pudgalAnI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU, 21 kAlasvarUpam 169 nAni tAsAM samAgamena saMyogena ekIbhAvapariNatirUpeNa eko 'vAvahArie paramANu Ni phajjas' vyAvahArikaH paramANu niSpadyate sampadyate / ayambhAvaH - nizcayanayohi nirvibhAgasUkSmaM pudgalaM paramANuM vAJchati, yastvanekaparamANuniSpannaH so'zasahitatvAt skandhatvenaiva vyapadizyate, vyavahAranayastu sUkSma paramANupudgalAneka saMghAtaniSpanno'pi yaH zastraccheda bhedAnaladAhAdiviSayo na bhavati taM tathAvidhasthUlatvA prAptatvAtparamANutvena vyavaharati, tasmAdasau - nizcayanayataH skandho'pi vyavahAranayamatena vyAvahArikaH paramANuruktaH iti / ayaM ca skandhatvAdindhanavat chedAdiviSayo bhavatIti mA kazcitsaMzayaM kuryAdityAha - 'tattha No' ityAdi / 'tattha No sattha kamara' tatra vyAvahArika paramANau zastra samitike samAgama se niSpanna hotA hai. tAtparya kahane kA yaha haiM - yadyapi nizcayanaya sUkSma pudgaloM kI ekIbhAva pariNatirUpa samiti ke samAgama se utpanna hue paramANu nahIM mAnatA hai-use to vaha eka skandharUpa hI mAnatA hai, usako mAnyatA meM to paramANu vahI hai jo nirvibhAga sUkSma pudgala hai. jo aneka paramANuoM ke mela se niSpanna huA hai vaha to aMza sahita hone ke kAraNa skandharUpa se hI kahA gayA hai. parantu jo vyavahAranaya hai vaha aisA mAnatA hai ki bhale hI aneka paramANu pugaloM ke saMyoga se skandharUpa avasthA niSpanna huI ho parantu yadi vaha zastrAdi se chidatI nahIM hai, bhidatI nahIM haiM, agni se jalatI nahIM hai to vaha tathAvidha sthulatArUpa parigati ko aprApta hone ke kAraNa paramANu rUpa se hI vyavahAra patha meM avatarita hotI hai, isaliye vyAvahArika paramANU bhalehI nizcayanaya ko mAnyatAnusAra skandharUpa ho tabhI vaha vyavahAra - naya kI mAnyatAnusAra paramANurUpa hI mAnI gaI hai parantu koI ise yoM na samajha baiThe ki yaha skandharUpa hone se indhana kASThAdi kI taraha chedAdi kriyA kA viSayabhUta hotI hogii| isaliye isa saMzaya ko dUra karane ke liye sUtrakAra ne aisA kahA haiM ki " tatthaNoM satyaM kamai" usa vyaavekIbhAva pariNatirUpa simitanA samAgamathI utpanna thayela paramANune paramANu ja mAna tA nathI. tene te te eka skandha rUpa ja mAne che. tenI mAnyatA mujaba tA paramAN te of che ke je nivibhAga sUkSma pudgala che. je aneka paramANuenA meLathI niSpanna thayela che te tA aMza sahita heAvA badala ska MdharUpa ja kahevAya che. para`tu je vyavahAranaya che te ema mAne che ke aneka paramANu pudgaleAnA samaigathI skandharUpa avasthA niSpanna thayelI che te te zastrAdithI keMdrita thatI nathI. bhedita thatI nathI, agnimAM bhasma thatI nathI te te tathAvidha sthUlatArUpa pariNati ne prApta na karavAthI paramANu rUpamAMja vyavahApaMtha mAM ava tarita hoya che. ethI vyAvahArika paramANu nizcayanayanI mAnyatA mujaba bhale skandha rUpa hoya chatAMe te vyavahAranayanI mAnyatAnusAra paramANurUpa ja mAnavAmAM AvI che paraMtu keAI Ama na samajI leke A skaMdharUpa heAvAthI Indhana-kASThAdinI jema chedAdi DiyAnA viSaya thatI ithe. methI yA saMzayane dUra 42vA mATe sUtramA uche 'tattha no satthaM kamaI" te vyAvahArika paramANune majAhi abhI zastA nathI. yahIM sevI AzaM 22 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ jambUdvIpaprajJaptisUtre khar3Adi no krAmati na pravizati / nanu ananta sUkSmaparamANupudgalAneka saMghAtaniSpannAnAM kASThAdInAM chedanabhedanAdi prasiddhaM tatkathamanantasUkSmaparamANupudgalAnekasaMghAtaniSpannasya vyAvahArikaparamANozchedanabhedanAdi na bhavati ?, iticet, Aha-kASThAdInAM sthUlatvAdbhavati zastrAdibhizchedanAdi vyAvahArika paramANostu sUkSmatvAt zastrAdibhi chedanAdi na bhavati / iha zastraM no krAmatItyupalakSaNam, tena vahijalAdikamapi tatra na krAmati / tatazca agnidAhyatvaM jalAdratvaM gaGgAdinadIsrotaH pratighAtyatvaM taraGgAndolyatbAdikaM ca vyAvahArikaparamANau na bhavatIti bodhyam / amumevAthai sUtrakAro gAthayA prAha-'sattheNa' hArika paramANu ko khaDgAdi kATa naho sakate haiM, yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAya ki ananta sUkSma pudgala paramANuoM ke saMyoga se niSpanna hue kASThodika to zastrAdi dvArA chede bhede jAte haiM to phira aneka sUkSma pudgala paramANuoM ke saMyoga se niSpanna huA yaha vyAvahArika paramANu zastrAdikoM dvArA kyoM nahIM kATA jAtA hai? kyoM nahI bhedA jAtA hai? kyoM nahIM agnI dvArA jalAyA jAtA hai ! vaha bhI kASThAdikoM kI taraha se chedA bhedA jAnA cAhiye to isa AzaMkA kA uttara aisA hai ki kASThAdika to sthUla hote haiM isaliye unakA to zastrAdikoM dvArA chedana bhedana Adi hotA hai, parantu vyAvahArika jo paramANu hai vaha sUkSma hotA hai isaliye usakA zastrAdikoM dvArA chedanabhedanAdi nahIM hotA hai / yahAM jo aisA kahA hai ki isa para zastra kA prabhAva nahI par3atA hai so yaha upalakSaNa hai isase yaha bhI gRhIta hotA hai ki isa para agni jala Adi kA bhI kucha bhI prabhAva nahIM par3atA hai na agni ise jalA sakatI hai aura na pAnI ise golA Adi kara sakatA hai, aisA yaha vyAvahArika paramANu hai / gaMgA Adi mahAnadiyoM kA pravAha bhI ise nahI bahA sakatA hai, aura na lahareM ise DulA sakatI haiM isI bAta ko kathita yaha gAthA vatAtI haikaravAmAM Ave ke anaMta sUma pudagala paramANuonA saMgathI niSpanna thayelA kASThAdika te zastra Adi vaDe chedI zakAya che. ane bhedI zakAya che to pachI aneka sUkama pudgala para: mANuonA saMyogathI niSpana thayela A vyAvahArika paramANu zastra Adi vaDe kema kApI zakA te nathI ? kema bhedI zakAto nathI ? kema agni mAM bhasma karI zakAtA nathI ? kASTha Adi kenI jema tenuM paNa chedana temaja bhedana thaI javuM joIe. te A AzaMkAne javAba A pramANe che ke kASThAdika skUla hoya che, tethI temanuM te zastra Adi vaDe chedana-bhedana vagere thaI zake che. paraMtu vyAvahArika je paramANu che te sUkSama hoya che ethI tenuM zastra Adi vaDe cheThana-bhedana thaI zakatuM nathI. ahIM je Ama kahevAmAM AvyuM che ke tenI upara zastra ne prabhAva paDatuM nathI te A upalakSaNa che. enAthI evuM paNa grahaNa thAya che ke enI upara anirjala vagereno paNa prabhAva paDatuM nathI. ene agni bhama karI zako nathI temaja pANI paNa ene bhInuM karI zakatuM nathI. e A vyAvahArika paramANuM che gaMgA Adi mahAnadIone pravAha paNa ene pravAhita karI zakato nathI ane pANI nI laherA paNa ene halAvI zakatI nathI, sthAnacuta karI zakatI nathI. e ja vAtane A jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU, 21 kAlasvarUpam 171 ityAdi / 'satyeNa sutikhega vi' sutIkSNenApi zastreNa khaGgAdinA ke'pi janAH yaM 'chettuM' chettuM-dvidhAkartum 'bhettu, bhettuM' vidArayituM vA 'kira' kila-nizcayena Na sakkA' na zaktAH-samarthA na bhavanti, 'ta siddhA'taM-siddhAH siddhAiva siddhA utpanna kevalajJAnadharA jinAH, na tu siddhiM gatAH, teSAM vacanayogAsambhavAt 'paramANu' paramANu vyAvahArika paramANu 'pamANANaM' pramANAnAm-agre vakSyamANAnAmucchlakSNa zlakSNikAdirUpANAm Adi' Adi-prathamam 'vayaMti' vadanti-kathayanti iti / bhagavaduktatvenAtra paramANulakSaNe AgamapramANaM suvyaktam, anumAnapramANamapyatrai vijJeyaM tathAhi-anumAnaprayogaH aNuparimANaM kacid vizrAntaM taratamazabdavAcyatvAt mahatparimANavat, yatra vizrAntaM sa paramANuriti / "satyeNa sutikheNa vi chettu bhettaM ca jaM kira Na skaa| taM paramANu siddhA vayaMti AI pamANANaM / / 1 // --- koI bhI manuSya sutIkSNa zastra se bhI isa vyAvahArika paramANu ko khaMDita karane ke liye yA use vidArita karane ke liye samartha nahIM hai aisA utpanna kevalajJAna vAle bhagavantoM ne kahA hai yahAM siddha pada se siddha avasthA prApta jana gRhIta nahIM hue haiM, kyoM ki unake vacanayoga nahIM hotA hai, ataH kevalajJAna ke AdhArabhUta kevalo hI gRhIta hue haiM / yaha byAvahArika paramANu sakala pramANoM kA kahe jAne vAle uccalakSaNa Adi pramANoM kA Adi kAraNa hai, isa prakAra kA yaha kathana bhagavadukta hone se vyAvahArika paramANu ke astitva meM Agama pramANarUpa hai| arthAt vyAvahArika pamANu kI sattA kA jJApaka Agama pramANa hai| anumAna pramANa isakI sattA kA jJApaka isa prakAra se hai "aNuparimANaM kacida vizrAntam taratamazabdavAcyatvAt mahat parimANavat" mahatparimANa kI taraha aNu parimANa taratamazabda vAcya hone se kahIM para vizrAnta hai arthAt jisa prakAra taratamazabda hone ke kAraNa mahat parimANa AkAza meM vizrAnta hai, isI prakAra yaha aNuparimANa bhI trtmgAthA spaSTa kare che - satyeNa sutikkheNa vi chettu bhetuMca je kira Na sakkA / taM paramANu siddhA vayaMti AI pamANANa // 1 // kaI paNa manuSya sutIkSaNa zasathI paNa A vyAvahArika paramANu ne khaMDita karI zakato nathI, vidIrNa karI zakato nathIevuM utpanna kevaLa jJAnI bhagavantAe kahyuM che. ahIM siddhapadathI siddha avasthA prApta jana grahIta thayelA nathI kemake temane vacana vega thatuM nathI. ethI kevaLajJAnanA AdhArabhUta kevaLI ja ahIM gRhIta thayelA che. A vyAva hArika paramANu sakala pramANene kahenAra ucchalaNa Adi pramANenuM Adi kAraNa che, A jAtanuM A kathana bhagavadukRta hovAthI vyAvahArika paramANunA astitvamAM Agama pramANa rU5 che. eTale ke vyAvahArika paramANu sattA vyApaka Agama pramANa che. anumAna pramANe mAnI sattAne matAvanA2 mA pramANe cha "aNu parimANu kvacid vizrAntam taratamazabda pAcyatvAt mahatparimANavat" mahat parimAenI ma mA primaa| taratama zavAmya hovAthI keI sthAne vizAnta che. eTale ke jema taratama zabda hovAthI mahat parimANa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 jambUdvIpaprajJaptisUtre anyathA vastuno mahattvamapi nopapadyeta aNumahatoH sApekSatvAt / ato dvayaNukAdIni pariNAmAni paraspara bhinnAni mantavyAnyeva / evaM ca dvayaNuke siddhe tataH pUrvavartI niraMzaH paramanikRSTaH paramANuH sidhyatyeva / yadi aNumahattvAdirUpeNa parimANabhedA na manyeta tadA sarpapasumerustulyaparimANatA prasajyeta / ataH siddhaH paramANuH / nanu bhavatu paramANuH sa sUkSmatvAt cakSurAdIndriyAgamyo'pi bhavatu, parantu tairanantaiH paramANubhizcakSurAyagocaraH zastracchedA dhagocarazca eko vyAvahArikaH paramANuniSpadyate iti yaduktaM tanmandam iti cet, Aha, pudgalapariNAmo hi sUkSmavAdarabhedena dvividhaH / tatra sUkSmapariNAmapariNatAnAM pudalAnAmindriyAgrAhyatvAgurulaghuparyAyavattvazakhacchedAdyaviSayatvAdayo zabdavAcya hone ke kAraNa paramANu meM vizrAnta hai, yadi aisA na ho to vastu meM mahattA nahI bana sakatI hai mahattA ke sadbhAva se yaha bhI mAnanA par3atA hai ki kahIM na kahIM aNuparimANa bhI hai kyo ki aNu aura mahat ye donoM paraspara sApekSa haiM, isaliye dvayaNukAdi tryaNukAdirUpa parimANa paraspara meM bhinna haiM aisA mAnanA cAhiye jaba jisase niSpanna huA haiM dayaNuka kA sattA siddha ho jAtI hai to yaha dvayaNuka jisase niSpanna huA hai aisA pUrvavartI niraMza paramanikRSTa paramANu bhI siddha ho jAtA hai / yadi aNu mahattvAdirUpa se parimANa bheda na mAne jAve to sarpapa aura sumeru meM tulya parimANatA Ane kA prasaGga prApta hogA parantu aisA to hai nahIM isaliye paramANu hai isase yaha siddha ho jAtA hai / zaMkA-bhale hI paramANu kI siddhi ho jAve aura yaha bhI bAta mAnalI jAve ki vapa cakSurAdika indriyo kA viSaya nahIM hai, parantu yaha bAta ThIka nahI hai ki ina ananta paramANuoM se cakSurAdi indriyoM dvArA grahaNa karane meM nahI Ane vAlA aura zastrAdikoM dvArA chedana bhedanAdi rUpa kiyA kA viSaya nahIM ho sakane vAlA eka vyAvahArika paramANu niSpanna hotA hai- to isakA uttara aisA hai ki pudgala-pariNAma sUkSma evaM bAdara ke bheda se do prakAra AkAzamAM vizrAnta che, temaja A aNu parimaNa paNa taratama zabda vAcya hovAthI paramA gumAM vizrAnta che je Ama na hoya to vastumAM mahattA thaI zake ja nahIM, mahattAnA sadu bhAvathI A vAta paNa mAnavI paDaze ke koI ne koI sthAne aNu paramANu paNa che ja kemake ANa ane mahAta e bane paraspara sApekSa che. ethI dvaNukAdi caNakAdi rUpa pariNAma parasparamAM bhinna che. evuM mAnavuM joIe. jayAre dvayaNukanI sattA siddha thaI jAya che te A drayaNuka jenAthI niSpanna thAya che e pUrvavati niraza paramanikRSTa paramANu paNa siddha thaI jAya che. je azmahattavAdirUpathI parimANe bheda mAnavAmAM Ave nahIM to sarSa ane sumerumAM tulyapariNAmatA AvavAne samaya upasthita thaze paraMtu Ama to bana tuM ja nathI, ethI paramANu che Ama siddha thaI jAya che. zaMkA-paramANunI siddhi bhale thAya ane e vAta paNa mAnya thaI jAya ke te cakSurAdika InDiyAno viSaya nathI, paraMtu A vAta ThIka nathI ke A anaMta paramANuothI cakSurAdi Indriyo dvArA grahaNa karavAmAM nahIM AvelA zastra Adika dvArA je chedana-bhedana rUpa kriyAne viSaya thaI zake nahIM te eka vyAvahArika paramANu niSpanna thAya che. te Ano javAba A pramANe che ke pudgala pariNAma jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam dharmA bhavantyeveti na kA'pyanupapattiH / Agame'pi pudgalAnAM sUkSmatvAsUkSmatvapariNAmaH zrUyate, yathA dvipradezikaH skandha ekasminnAkAzapradeze bhAti dvayozvApIti saMkocavikAsa kRto bhedaH / loke'pi pijita kArpAsapujalohapiNDayoH pariNAmabhedo dRzyate eveti nAtra kA'pi vipratipattiH karttavyeti dikU / atha pramANAntaraM lakSayitumAha-'vAvahAriyaparamANaM' ityAdi / 'vAvahAriya paramANaNaM' vyAvahArikaparamANUnAM vyAvahArikA ye paramANavasteSAm ihApyanantAnAmiti pUrvato'nupajyate tenAnantAnAM vyAvahArikaparamAzUnAM 'samudayasamii samAgameNaM' samudayakA hotA hai. inameM jo pudgala sUkSma pariNAma vAle hote haiM unameM indriyAgrAhyatva, agurulaghuparyAyavattva, evaM zastrAdi dvArA acchedyatva Adi dharma hote hI haiM. isa viSaya meM to koI kahane jaisI bAta hI nahIM hai. Agama meM bhI aisA kahA gayA sunA gayA hai ki pudgale kA sUkSma pariNAma aura asUkSma pariNAma hotA hai. dvipradezika skandha eka AkAza pradeza meM bhI samA jAtA hai aura do pradezoM meM bhI samA jAtA hai. aisA jo yaha bheda hai ta vaha unake saMkoca aura vikAza ko lekara ho jAtA hai. jaba dvipradezI skandha saMkucita hotA hai ta vaha eka akAza pradeza meM mA jAtA hai aura jaba vaha vistAravAlA hotA hai to vahI do pradezoM meM samA jAtA hai. saMkoca aura vistAra ye pudgaloM kA svabhAva hai. jaba kapAsa piNDAvasthA meM hotA hai to vaha AkAza pradezoM ko itanA nahIM gheratA hai ki jitanA vaha apiNDAvasthA meM dheratA hai / isI taraha eka mana kapAsa ke jitane pradeza phaile hue naz2ara Ate haiM utane hI ve pradeza lohe meM saMkucita dekhe jAte haiM , isa taraha yaha pudgaloM meM pariNAmakRta bheda lakSita hotA hai, ataH isa sUkama ane bAdaranA bhedathI ja prakAranuM thAya che. emAM je pudagala sUkama pariNAmavALA hoya che temAM Indriya grAhyatva agurulaghu paryAyavatva, temaja zastrAdi vaDe arachevatva vagere dharmo hoya ja che. A saMbaMdhamAM te vizeSa kahevAjevuM kaMI nathI. AgamamAM paNa evuM ja kahevAmAM AvyuM che temaja sAMbhaLavAmAM AvyuM che ke pudagalanuM sUma pariNAma ane asUma pariNAma hoya che Dhipradezika skandha eka AkAza pradeza mAM paNa samAviSTa thaI jAya che ane be pradezamAM paNa samAviSTa thaI jAya che. e je bheda che, to te tenA saMkeca ane vikAza te laIne ja thAya che. jyAre dvidezI kaMda saMkucita thAya che, te te eka AkAza pradezamAM samAviSTa thaI jAya che ane jyAre te vistAravALo hoya che te te be pradezomAM samAviSTa thaI jAya che. saMkoca ane vistAra e pudagalone svabhAva che jyAre pAsa piMDAvasthAmAM hoya che te te AkAza pradezone ATale gherato nathI ke jeTale te apiMDAvasthAmAM ghere che A pramANe eka maNa kapAsanA jeTalA pradezo phelAelA dekhAya che. teTalAja te pradeze lokhaMDa mAM saMkucita dekhAya che A rIte pudagalamAM pariNAma kRta bheda lakSita hoya che. ethI A saMbaMdhamAM zaMkA jevI koI vAta nathI, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 jambUdvIpaprajJaptisUtre samiti samAgamena yA pariNAmamAtrA 'sA egA ussaNhasaNhiAisA ekA ucchalakSNa lakSNikA ut prAbalyena 'saNhisahiAi' zlakSNazlakSNikA atizayena ilakSNA zlakSNazlakSNA saiva tathA' iti zabdaH svarUpadarzanArthaH, vA zabdaH parApekSayA samuccayArthakaH / 'evaM uddhareNUi vA tasareNUi vA rahareNi vA vAlaggei vA likkhAi vA jUAi vA javamajjhei vA ussehaMgulei vA' UrdhvareNuriti vA trasareNuriti vA rathareNuriti vA vAlagramiti vA likSAiti vA yUkA iti vA yavamadhya iti vA utsedhAGgulamiti vA zlakSNazlakSNikAdyutsedhAGgulAntA api bodhyaaH|| __ ete ca zlakSNazlakSNikAdaya utsedhAJjalAntA sarve pramANAvizeSA yathottaramaTaguNAH anantaparamANukAH bodhyAH anantaparamANukatvasya sarvatrAvirodhena sattvAt, ata eva zlakSNazlakSNike tyAdi nirvizeSitamevoktam / tatra zlakSNazlakSNikA-pUrvapramANApekSayA'STaguNAvikA, evamagre'pi vodhyam / etadeva spaSTayati-'aTTha ussAhasaNDiyAo' ityAdi / 'aTTha ussaNhasaNhiyAo sA egA sahasaNhiyA' aSTa ucchalakSNa ilaNikAH sA ekA ilakSNazlakSNikAH 'aTThasahasahiyAo sA egA uddhareNU' aSTa zlakSNazlakSiNakA sA ekA UrdhvareNuH atra udyetyasyopalakSaNatvAdadhastiryagrahaNam tena UdhistiryaggAmI jAlAntaragatasUryakiraNasphuruNalakSNoreNuH-dhuliH UrdhvareNuH 'aTTha sambandha meM zaMkA karane jaisI koI bAta nahIM hai| "vAvahAriya paramANaM samudayasamiisamA. gameNaM sA egA ussaNhasaNhiAi vA saNhisiNhaAi vA uddharegRi vA tasareNUha vA rahareNUivA vAlAgei vA likkhAi vA jUAi vA" ananta vyAvahArika paramANuoM kA saMyoga se jo pariNAmamAtrA hotI hai UsakA nAma eka ucchlakSNa lakSiNakA hai, ATha ucchlakSNa lakSNikAoM ko eka zlakSNa lakSNikA hotI hai. isI taraha se utsedhAGgu la taka kathana jAnanA cAhiye. ye saba pramANa vizeSa hai ye saba apane se pahile se ATha 2 guNita hote haiM aura eka ananta 2 pudgala paramANuoM vAlA hotA hai / ATha zlakSNazlakSNikAoM kA eka urdhva reNu hotA hai / urdhvazabda yahAM upalakSaNarUpa hai, isase adhogAkI reNu aura ttiryaggAmI reNu kA bho grahaNa huA hai, isa taraha jo reNu urdhva, adhaH evaM tiryaggAmI jAla ke antargata sUrya kiraNoM se jisakA __ "vAvahAriya paramANUNaM samudayasamii samAgameNa sA egA ussAhasAhiAi vA saNhisaNhi Ai vA uddhareNUI vA tasareNi vA rahareNUI vA vAlaggeii vA likhAivA jUAi vA" anaMta paramANuonA saMyogathI je pariNAmamAtrA thAya che tenuM nAma ucchalaphiNakA che A uchaNalakikAonI eka kSaNa laNikA hoya che. A pramANe usedhAMgula sudhI kathana jANavuM joIe. e sarve pramANa vizeSa che, e sarve pahelA jeTalAM AvI gayA che te badhAthI gaNita thAya che. ane dareke dareka anaMta anaMta pudgala paramANu evAlA hoya che ATha lakSaNalakSiNakAone eka udhvareNuM hoya che. urva zabda ahIM upalakSaNarUpa che. enAthI adhogAmI raNa ane tiryaMgAmI reNunuM paNa grahaNa thayuM che. A pramANe je reNuM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam uddhareNao sA egA tasareNu' aSTha UrdhvareNava sA ekA trasareNuH-trasyati pUrvAdi vAtaprerito gacchatIti trasA sA cAsau reNustrasareNuH 'aTTha tasareNuo sA egA rahareNu' aSTa trasareNavaH sA ekA rathareNuH rathagamanAduDDIyamAnA reNu rathareNuH 'aTTa rahareNUo se ege devakuruttarakurANa' aSTa rathareNava tadekaM devakuruttarakurUNAM devakurUttarakurukSetranivAsinAM 'maNussANa vAlagge' manuSyANAM vAlA kezAgrabhAgaH , 'devakurUttara kurANa maNussANaM' devakuruttarakUrUNAM manuSyANAM yAnI 'aTThA vAlaggA' aSTavAlAgrANi kezAgrANi 'se ege harivAse rammayavAsANa' tadekaM harivarSaramyakavarSANAM harivarSa ramyakavarSavAsinAM 'maNussANaM vAlagge' maNuSyANAM vAlAgram , 'evaM ' evam anena prakAreNa harivarSaramyakavarSakSetravAsimanuSyANAM yAni aSTa vAlAgrANi tat 'hemavaya heraNNavayANa' haimavatahairaNyavatAnAM haimavataheraNyavatavarSavAsinA 'maNussANa' manuSyANAmekaM vAlAgrAm , yAni aSTau haimavata hairaNyavatavarSavAsimanuSyavAlAgrANi tat 'pulavidehaavaravidehANaM' pUrva videhAparavidehAnAM pUrva videhAparavidehavA sinAM maNuSyANAmekaM vAlAgram yAni cASTau pUrvabidehAparavidehabAsi 'maNussANa vAlaggA sA egA likkhA' manuSyavAlAgrANi sA ekA likSA, 'aTTha likkhAo sphuraNa hotA hai aisI jo dhUli hai vaha urdhva reNu zabda se vAcya huI hai / ATha urvareNuoM kA eka trasareNu hotA hai| jo pUrvAdi dizAoM se Agata vAta se prerita huI idhara udhara calI jAtI hai-ur3a jAtI hai aisI dhUli kA noma basA hai, aisI trasArUpa jo reNu hai vaha trasareNu hai. ATha trasareNuoM kA eka rathareNu hotA hai, ratha ke calane samaya usase ur3I huI dhUli hI ratha reNu hai ATha ratha reNuoM kA eka devakuru evaM uttarakuru kSetra ke nivAsI manuSyoM kA bAlAgra hotA hai. ATha bAlAroM kA harivarSa aura ramyakavarSa ke nivAsI manuSyoM kA eka bAlAgra hotA hai. isI harivarSa aura ramyakavarSa ke nivAsI manuSyoM ke jo ATha bAlApra haiM unakA haimavata aura hairaNyavatakSetra nivAsI manuSyoM kA eka bAlAgra hotA hai. inake ATha bAlAnoM kA pUrva videha aura apara videha ke nivAsI manuSyoM kA eka bAlAgra hotA hai. inake ATha bAlAnoM urvI, adhaka ane tiyaMgAmI jAlAntagatasUrya kiraNethI jenuM sakuraNa hoya che. evI je dhUli che te urdhvareNa zabdathI vAgye thayelI che. ATha urdhvareNune eka trasareNu hoya che. je pUrva Adi dizAethI Agata vAtathI prerita thaIne Ama-tema uDI jAya che. evI dhUlina nAma trasA che. evI trasArupaNu ja trasareNu kahevAya che. ATha trasareNuone eka rathayuM hoya che, ratha cAle che tyAre tenAthI je reNu uDe che te rathareNu che. ATha rathareNuone eka deva kura ane uttara kurakSetra nivAsI manuSyane bAlAga hoya che. ATha bAlAone harivarSa ane ramyaka varSanA nivAsI manuSya nuM eka bAlArA hoya che. eja harivarSa ane ramakavarSanA nivAsI manuSyanA je ATha bAlAvyo che te hemavata ane hiraNyavata kSetra nivAsI mana thonuM eka bAlAgra hoya che. emanA ATha bAlAgronuM pUrva videha ane apara videhanA nivAsI manuSyanuM eka bAlAgra hoya che. emanA ATha bAlAonI-kezAgrInI-eka zikSA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre sA egA juA' yA aSTayUkAH tadekaM yavamadhyam , yAnica 'aTTha javamajjhA se ege aMgule' aSTa yavamadhyAni tadekamagulam , 'eeNaM' etena anantaroktena 'aMgulappamANeNaM cha aMgulAiM pAo' aGgulapramANena SaDaGgulAni ekaH pAdaH-pAdamadhyatalapradezaH, pAdaikadezatvA tyAdaH grAmaikadeze grAmatvavyavahAravat 'bArasa aMgulAI vihatthI' dvAdaza aGgulAni vita stiH, cauvIsaM aMgulAI rayaNI' caturvizatiH aMgulAni ratniH prasAritAGaguliko hastaH, ratnariti saiddhAntikI paribhASA zabdakozetu "muSTayA tu baddhayA sa (hastaH) ratniH syAt" iti baddhamuSTikahasto ratniruktaH, saceha na gRhyate nyUnapramANatvAta , vivakSitazca caturviMzatyagulapramANaH sa ca prasAritAGgulika eva hasto ghaTate iti, tathA 'aDayAlIsaM aMgulAI kucchI.' aSTacatvAriMzata aGgulAni kukSiH, 'chaNNaui aMgulAI se ege akkheivA' SaNNavatiraGgulAni sa eko'kSaH zakaTAvayava vizeSaH, itivA iti zabdaH svarUpopadarzane vA zabdaH samuccaye evamagre'pi 'daMDeiyA' daNDa iti kI-kezAgoM ko eka likSA-lAkha hotI hai. ATha likSAoM kI eka yUkA- zirakA jUM hotI hai. ATha yUkAoM kA eka yavamadhya hotA hai ATha yavamadhyoM kA eka aGgula hotA hai. chaha aMguloM kA eka pAda- pAdamadhyatala pradeza hotA hai. pAdamadhyatala pradeza ko jo yahAM pAda kaha diyA hai vaha grAmaikadeza meM hue grAma ke vyavahAra ko taraha kaha diyA hai. 12aMguloM kI eka vitasti hotI hai tathA 24 aMguloM kI eka ratni hotI hai jisameM aMguliyAM pasArI gaI hoM aise eka hAtha kA nAma saiddhAntiko paribhASA meM ratni kahA gayA hai / parantu zabdakoSa meM baMdhI huI muTThivAle hAthako eka ratni kahA gayA hai, so aisI ratni yahAM gRhIta nahIM huI hai kyoM ki isameM pramANa kama AtA hai, jaba pasArauM huI aMguliyoM vAle hAtha kI ratni kahate haiM tabhI usameM 24 aMgula pramANAM AtI hai, aura isIse ratni pramANa sadhatA hai 48 aMguloM kI eka kukSi hotI hai, 96 aMguloM kA eka akSa hotI hai, zakaTa kA avayava vizeSa jo hotA hai usakA nAma akSa hai isI prakAra se 96 aMgulo kA eka daNDa hotA hai, dhanuSa bhI itane hoya che, ATha likSAonI eka yUkA hoya che. ADa yUkAonuM eka yA madhya hoya che. ATha yavamone eka aMgUla hoya che. 6 aMgulIne eka pAda-pAdamadhyatala pradeza hoya che. pAda madhyatala pradezane je ahIM pAda kahela che te grAmaika dezamAM thayela grAmanA vyavahAranI jema samajavuM 12 aMgulenI eka vitasti hoya che. temaja 24 aMgulanI eka rani hoya che.jemAMAMgaLIo pahoLI karavAmAM AvI che. evA eka hAthanuM nAma saiddhAtikI paribhASAmAM rati kahevAmAM Avela che zabdakeSamAM muSTikA bAMdhelA hAthane paNa eka ratina kahevAmAM Avela che. paraMtu enuM ahIM grahaNa thatuM nathI kemake AmAM pramANa ochuM Ave che. jyAre pahelI karelI aMgalIo vALA hAthane rani kahe che tyAre ja temAM 24 aMgula pramANatA Ave che ane enAthIja rani pramANa sadhe che. 48 aMgulanI eka kukSi hoya che. 96 aMgulane eka akSa hoya che. zakaTane avayava vizeSa je hoya che tenuM nAma akSa che. A pramANe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU, 21 kAlasvarUpam 177 vA daNDaH prasiddhaH, dhaNUivA' dhanuriti vA dhanuH prasiddham, 'jugeivA' yugamiti vA yuga dhuryavRSabhaskandhasthitaH kaNThavizeSaH 'musalei vA' muzalamiti vA muzalaM prasiddham 'NAliAi vA' nAliketi vA nAlikA yaSTi vizeSaH akSAdi nAlikAntAni SaNNavatyalapramANAni / atra dhanurmAtramupayogi, tadatiriktAni nAmAni prasaGgAdupanyastAni tAni cAnyatropayogIni 'ee' etena anantaroktena 'dhaNuSpamANeNa do dhaNusahassA I' dhanuSpramANena dve dhanuHsahasre dvi sahasradhanUMSi ekaM 'gAuyaM' gavyUtam 'cattAri gAuyAI joyaNaM' catvari gavyUtAni ekaM yojanam / 'ee' etena anantaroktena 'jo yamANaM je palle' yojanApramANena yaH palyaH dhAnyapAtravizeSaH sa iva palyaH panyasadRzaH pAtravizeSo 'joyaNa' yojanam ekaM yojanam ' AyAmatrikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa dairdhya vistArAbhyAM samavRttatvAt ekaM 'joyaNa' yojanam 'uddhuM uccateNaM' Urdhvam uccatvena, 'ta' tat pUrvoktaM yojanam 'tiguNaM' triguNaM tribhirguNitaM 'sabisesa' savizeSaM vizeSasahitaM 'parikkheveNaM' parikSepeNa- paridhinA, vRttaparidheH kiJcinnyUnaM par3abhAgAdhi triguNatvAt 'se NaM palle' sa khalu palya: 'egAhiya behiya tehiya' ekAhika dvaya eintafekoNAM tatra muNDite zirasi ekenAhA yAvatpramANA vAlAgrakoTaya uttiSThanti tA ekAhikyaH dvAbhyAM tu dvaiyahikyaH tribhistu traiyahikyastAsAm-arthAt ekadina bhava dvidinabhava tridinabhavAnAm 'ukko seNaM' utkarSeNa- utkRSTatayA 'sattarattaparUDhANaM' saptarAtro hI aMgulo kA hotA hai juA jo bailo ke kaMdho para rakhA jAtA hai vaha bhI itane hI aMgulo kA hotA hai| muzala evaM nAlikA yaSTivizeSa bhI itane hI aMgulo kI hotI hai / yahAM prakaraNa meM upayogI eka dhanuSa mAtra hI hai. isase atirikta aura nAma to kevala prasaGga se hI likha diye haiM / inakA upayoga anyatra hotA hai / 2hajAra dhanuSa kA eka gavyUta hotA hai / cAra gavyUta kA eka yojana hotA hai / isa yojana pramANavAlA palya - dhAnyapAtravizeSa ke jaisA yaha palya hotA hai arthAt eka yojana gaharA, eka yojana cor3A aura eka yojana lambA aisA eka palya banAnA cAhiye. isa palya meM kama se kama eka dina se lekara tIna dina taka aura adhika se adhika sAta dina taka ke muNDita hue zira para utpanna hue bAlAgroM kI jo ki devakuru aura 96 azulAne eka daMDa hoya che dhanuSu paNa ATalAja khaLAnA dhiAM para mUkavAmAM Ave che te paNa eTalA ja nAlikA-yaTi vizeSa paNa eTalAja aMguleAnI heAya che. ahI' mAtra ja che. bIjA nAmeA phakata prasaMgAnusAra ja lakhavAmAM AvyA che. anyatra A sane upayAga thAya che, be hajAra dhanuSanA eka gagRta thAya che. cAra gabhUta kharAkhara eka ceAjana hAya che. A caiAjana pramANavALA paya-dhAnya pAtravizeSanA jevuM A palya hoya che. eTale ke eka caiAjana paheALuM ane eka ceAjana lAMbu evu eka palya banavu joIe. A palyamAM ochAmAM ochA eka divasathI mAMDIne traNa divasa sudhI ane vadhAremAM vadhAre sAta divasa sudhInA muDita thayelA zira para utpanna thayelA mAlAtronI--ke je devakuru, ane uttara aMzulAnu hoya che dhUMsaruM-je aMzulAnuM hoya che muzela ane prakaraNamAM upayAgI eka dhanuSa 23 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 jambUdvIpaprajJaptisUtre tpannAnAm vAlAgrakoTInAM devakurUttarakurUmanuSyavAlAgrabhAgAnAm 'saMbhaTTe' saMbhRSTaH AkarNapUritaH 'saNicie' sannicitaH saM samyak pracayavizeSAt nicitaH- niviDIkRtaH, bharie" bhRtaH pUrNaH / 'mUle egAhiya vehiya tehiya' ityatra prAkRtatvAt paSTho bahuvacanalopaH sarvatra tRtIyArthe SaSThi 'teNaM' tAni pUrvoktAni khalu 'bAlaggA No kuthejjA' vAlA grANi na kuthyeyuH pracayavizeSAd vivarAbhAvAdvAyoH pravezAsambhavAccAsAratAM na prApnuyuH ataeva ' No pariviDaMsejjA' na parividhvaMseran katipaya parizAdanamapi svIkRtya vidhvastAni na bhaveyuH tAnItyasyArthavazAdvibhaktiM vipariNamayya dvitIyA bahuvacanAntata yAtana dahanAdi kriyAnvaya iti tAni vAlAgrANi 'No aggI DahejjA' agniH no dahena - na bhasmI kuryAt 'No vAe harejjA' vAtaH vAyuH na haret dezAdezAntaraM na nayet atyantanicitatvA tatra vahni vAyvoH saGkramo na bhavatIti tAtparyam / tAni vAlAgrANi ' No pUittAe havvamAgacchejjA' pUtitayA pratibhAvaM havyaM kadAcidapi na gaccheyuH na kadApi zatibhAvaM prApnuyurityarthaH tataH tebhyaH pUrvoktebhyo vAlAgrebhyaH yadvA 'taoNaM' tata tadanantaraM pUrvoktaprakArakapalyabharaNAnantara mityarthaH ' vAsasae' 2 varSazate varSazate prativarSazate ' egamegaM' ekamekam - ekaikam 'vAlagaMge' vAlAgram pUrvoktasvarUpaM pramANavizeSam 'avahAya' apahAya - apahRtya ' jAvairaNaM' yAvatA - yatpramANena 'kAleNaM' kAlena 'se uttara kuru ke manuSyoM kI hI koTiyoM ko khUba ghAMsara kara bhara denA cAhiye. mAtra bhI sthAna khAlI na rahe isa DhaMga se ve usameM bharanA cAhiye. isa taraha bhare jAne para unameM vivara-cheda nahIM rahegA. vivara nahIM rahane se vahAM vAyu kA bhI praveza nahIM ho sakegA, isaliye na ve sar3a gala sakeMge aura na eka sthAna se dUsare sthAna para uDAye jAkara vAyu dvArA rakhe jA sakeMge. niviDarUpa se bhare rahane ke kAraNa unheM agni bhI bhasmasAt nahIM kara sakegI. isa taraha jaba una bAlAmakoTiyoM se vaha palya AkarNa acchI taraha atyanta niviDarUpa se bhara jAve -taba usameM se sau varSa nikala jAne para eka bAlAgrakoTi nikAlanI cAhiye. isa taraha karate 2 jitane kAla meM vaha palya una balAmakoTiyoM se rikta hotA hai, thor3A sA bhI bAlAgra kA aMza usameM nahIM cipakA rahatA, atyanta rUpa se usa palya kI una bAlAyoM se zuddhi ho kurunA mANasAnA ja hAya-kATione ekadama ThAMsI ThAMsIne bharavAmAM Ave kaI paNa sthAne telamAtra paNa sthAna khAlI hAya nahI tema temAM bharavAmAM Ave. Ama bharyApachI temAM vivara raheze nahI'vivara nahI' rahevAthI tyAM vAyu paNa praviSTa thaI zakaze nahI... ethI tee saDaze nahI' egaLaze nahI. ane vAyu paNa temane eka sthAnathI UDAvI ne anyatra laI javAmAM samatha thaze nahIM nibiDarUpamAM heAMvAthI agni paNa temane bhasma karI zakaze nahIM A rIte jyAre te khAlAgra kATiethIte palya AkaNa sArI rIte atIva nibiDa rUpamAM pUti thaI jAya tyAre temAM se| varSe nIkalI javA bAda eka mAlAgra keTi bahAra kADhavI joI e Ama karatAM karatAM jeTalA kALamAM te palya khAlAgra keTiethI rikta thAya che. khAlI ane svapAMza paNa temAM rahe nahI' te palya eka dama mAlAgrothI rikta thaI jAya. eTale kahIM para tila jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam palle khINe' saH pUrvoktaH palyaH kSINaH vAlAgrakaSaNavazAt kSayaM prAptaH AkRSTadhAnyakoSThAgAravat tathA 'NIrae' nIrajAH-raja dhUlistatsadRzassUkSmavAlAgrastasmAnniSkrAnto nIrajAH rajastulya sUkSmavAlAgrarahitaH koSThAgAravat tathA 'pilleve' nirlepaH leparahitaH atyantasaMzleSeNa tanmayatvaprAptavAlAgralepApahArAt apanIta dhAnyalepakoSThAgAravat 'tathA 'Nihie' niSThitaH apanetavyaH dravyApanayanAnniSThAM riktatAM gato 'bhavai' bhavati viziSTa prayatna pramArjita koSThAgAravat yadvA nIraja Adayastrayo'pi samAnArthAH zabda atizayita zuddhi sUcanaparAH 'se taM paliovame' tadetat palyopamam / idaM saMkhyeyavarSakoTIkoTI pramANaM bAdarapalyopamaM bodhyaM yato'tra palyagatavAlAgrANAM saMkhyeyaireva varSe rapahArasaMbhava uktH| asya ca yadyapi vakSyamANasuSamasuSamAdikAlamAnAdau nopayogastathApi suSama muSamA kAla mAnopayogi sUkSmapalyopamaM sukhenAvabodhyaM bhavatvitIdaM pradarzitam / sUkSmapalyopamapramANaM tu evaM vijJeyaM, tathAhi pUrvoktamekaikavAlAgramasakhyeya khaNDIkRtya bhRtasya utsedhAGazulayojanapramANAyAmaviSkambhAvagAhasya palyasya varSazate 2 ekaika vAlAgra khaNDApahAreNa yAvatA kAlena sarvavAlAgrakhaNDApahArAnnirlepatAsyAt so'saMkhyeya varSa jAtI hai-arthAt pUrNarUpa se ve bAlagra usa palya meM se nikala jAte haiM to itane kAlakA palyopama kAla haiM isa palya meM saMkhyAta koTIkoTopramANa varSe samApta ho jAte haiM. ise bAdara palyopama kAla kahAgayAhai. kyoM ki isa palya gata bAlAnoM kA apahAra saMkhyAta varSoM meM hI ho jAtA hai. isa palya kA yadyapi vakSyamANa suSamA suSamAdikAla pramANa meM upayoga nahIM hai paranta phira bhI saSama suSamA kAla ke pramANa meM upayogI jo sUkSma palyopama hai vaha sukha se samajha meM AjAya isaliye ise yahAM dikhalAyA gayA hai sUkSma palyopama kA pramANa isa taraha se vijJeya hai-pUrvokta bAlAgoM meM se eka eka bAlAgra ke asaMkhyAta khaNDa kara lenA cAhiye aura phira unase usa palya ko bharanA cAhiye. isa avasthA meM isa palyakI lambAI cauDAI evaM avagAha utsedhAgala yojana pramANa ho jAvegI; aba sau varSa nikala jAne para usameM se eka 2 bAlAgrakhaNDa kA apahAra karanA cAhiye. isa taraha se karate 2 jitane kAla meM vaha palya una sarva bAlAnoM ke ke temAMthI saMpUrNa paNe bAlA bahAra kADhI nAkhavAmAM Ave te teTalA kALanuM nAma popama kALa che. A patyamAM saMkhyAta koTi koTi pramANa varSa samApta thaI jAya che. Ane dara pApama kahevAmAM Ave che, kemake A payagata bAlAne apahAra saMkhyAtavaSe mAM ja thaI jAya che. jo ke A palayanA vidyamANa suSama suSamAdi kAla pramANamAM upayoga nathI chatAMe suSama suSamAkALanA pramANamAM upayogI je sUphamapapama che te sukhethI samaja mAM AvI zake eTalA mATe ahIM darzAvavA mAM Avela che. sUphamapalyopamanuM pramANa A pramANe viya che. pUrvokata bAlAmAM eka eka bAlAgranA asaMkhyAta khaMDe karI nAkhavA joIe ane tyAra bAda temanA vaDe A palyane pUrita karavuM. A sthiti mAM A patyanI laMbAI paheLAI temaja avagAha UrbhadhAgulacIjane pramANa thaI jaze. have dara e varSe eka bAlAgrakhaMDane temAMthI apahAra kara A pramANe jeTalA kALamAM te padya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 jambUdvIpaprajJaptisUtre koTIkoTopramANaH kAlaH sUkSmapalyopamam / "vicitrAkRti rAcAryasya' iti sUtrakAraNA nuktamapIdaM svayaM vijJeyam / idaM sUkSmapalyopamamevaca prastutopayogI / anyathA'nuyogadvArA dibhiH saha virodhaH prasajye teti sarvamupapannam / evamagre sAgaropame'pi vijJeyamiti / atha gAthayA sAgaropamasvarUpapamAha-'eesiM' ityAdi / 'eesiM'eteSAm-anantaroktAnAM 'pallANaM' palyAnAM-palyopamAnAM yA 'dasagaNiyA koDAkoDI havejja' daza guNitA koTI koTI bhavet 'taM' tat 'egassa' ekasya 'sAgarovamassa' sAgaropamasya 'bhave parimANaM' parimANaM bhavet // 1 // iti / 'eeNaM sAgarovamappamANeNaM cattAri sAgarovamakoDAkoDoo kAlo susamasusamA' etena sAgaropamapramANena catasraH sAgaropamaapahAra hote 2 unase sarvathA nilita bana jAtA hai aisA yaha asaMkhyAtakoTIkoTI varSapramANavAlA kAla sUkSma palyopama kAla kahA gayA hai / yahI viSaya "eeNaM joyaNappamANeNaM je palle" ityAdi sUtrapATha se lagAkara "NiTThie bhavai setaM paliovame" yahAM taka ke sUtrapATha dvArA spaSTa kI gaI hai| yadyapi yahAM para sutrakAra ne sUkSmapalyopama ke viSaya meM apane svateja rUpa se vicAra pragaTa nahIM kiye haiM parantu phira bhI "vicitrAkRtirAcAryasya" ke anusAra anukta bhI ise svayaM samajha lenA cAhiye. kyoMki yaha sUkSma palyopama ho prastuta meM upayogI hai / yadi aisA na ho to phira anuyogAdi dvAroM ke sAtha virodha kA prasaGga prApta hogA, isI taraha kA kathana sAgaropama ke saMbaMdha meM bhI jAnanA cAhiye; aba sUtrakAra isa gAthA dvArA sAgaropama ke svarUpa kA kathana karate hue kahate haiM "eesiM pallANaM koDAkoDo havejja dasaguNiA / taM sAgarovamassa u egassa bhave parimANaM // 1 // palyopama kI jo daza guNita koTI koTI hai vahI eka sAgaropama pramANa hai / arthAt koTI koTo palyopama ko 10 daza se guNita karane para eka sAgaropama hotA hai. aise sAgaropama te bAlAnA apahAra thI sarvathA nirlipta banI jAya. evo te asaMkhyAta koTI koTI varSa pramANe vALa kALa sUkSma palyopama kALa kahevAmAM Ave che. e ja viSaya "ggi joyaNappamANeNaje palle" ityAdi sUtra 54thI bhAMjana 'Nihie bhavai se taM paliovame' mahI sudhInA sUtrapATha vaDe spaSTa karavAmAM Avela che, je ke ahIM sUtrakAre sUphamapalyopamanA viSayAtAnA svatazata viyaare| yAta yA nayA chatAsa " vicitrAkRtirAvAryasya' nA mujaba ahIM anukata che te paNa samajI levuM joIe kemake A sUkSama palyopama ja prastutamAM UpayogI che. je Ama heya nahi to pachI anugAdi dvArA sAthe virodhanI sthiti upasthita thaze. A jAtanuM kathana sAgaropamanA saMbaMdhamAM paNa jANavuM joIe, have sUtrakAra A gAthA vaDe sAgaropama nA svarUpanuM kathana karatAM kahe che eesi pallANaM koDA koDI havejja dasa gunniaa| taM sAgarovamassa u pagassa bhave parimANaM // 1 // palyopamanI je daza guNita keTI koTI che teja eka sAgaropamanuM pramANa che, eTale jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam koTAkoTyaH kAlaH suSamasuSamA, catuH sAgaropamakoTAkoTI pramitaH kAlaH prathamo'rako bhavatItyarthaH 1 ! tathA 'tiNNi sAgarovamakoDAkoDIo' ttisraH sAgaropamakoTAkoTayaH-trisAgaropamakoTAkoTI rUpaH 'kAlo susamA' kAlaH supamA, ayaM kAlo dvitIyo'raka iti 2 / 'do sAgarovamakoDAkoDIo' dve sAgaropamakoTAkoTayau dvisAgaropamakoTAkoTIrUpaH 'kAlo susamadussamA' kAlaH supamaduSpamA, ayaM kAlastRtIyo. 'raka iti 3 / 'bAyAlIsAe vAsasahasse hiM UNiyA' dvicatvAriMzatA varpasaharUnikA-nyUnA 'egA sAgarovamakoDAkoDI' ekA sAgaropamakoTAkoTI 'kAlo dussamasusamA' kAlo duSSamasuSamA, ayaM kAlazcaturthA'raka iti 4 / ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA' ekaviMzativarSasahasrANi kAlo duSpamA ayaM kAlaH paJcamo'rakaH iti 5 / tathA 'ekkavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA' ekaviMzatirvarpasahasrANi kAlo duSSamaduSamA, ayaM kAlaH SaSTo'raka iti / 6 / atredaM bodhyam-prathame'rake catasraH sAgaropamakoTAkoTayaH dvitIye tisraH, tRtIye dve, caturthe dvicatvAriMzatsahastravarSanyUnA ekA sAgaropamakoTAkoTI, pazcame ekaviMzatisahavavarSANi SaSThe ca ekaviMzatisahastravarSANIti sarvasaMkalanayA'vasarpiNIkAlo dazasAgaropamakoTAkoTI pramANa iti / ittyavasarpiNI kAlanirUpaNam // ___ athotsarpiNI kAlaM nirUpayitumAha--"puNaravi' ityAdi / 'puNaravi ussappiNIe' punarapi utsarpigyAH-utsarpiNIkAlasya 'ekUkavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA' pramANa se cAra sAgaropama koTAkoTI kA eka suSamasuSamA kAla hotA hai. isoko avasarpiNI kA prathama Araka kahA gayA hai tona sAgapamakoTAkoTi kA dvitIya kAla jo suSamA hai vaha hotA hai. do sAgaropama koTAkoTi kA tRtIya kAla jo suSama duSSamA hai vaha hotA hai. 42 hajAra varSa kama 1 koTAkoTi sAgaropama kA duHSama suSamA kAla hotA hai. yaha cauthA kAla hai. "ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA " 21 hajAra varSa kA duSSamA nAmakA 5vA kAla hotA hai tathA itane hI hajAra varSa kA 6 vA kAla jo duSSama duSpamA hai vaha hotA hai. isa taraha sarva saMkalanA se avasarpiNI kAla 10 koDAkoDI sAgaropama kA hotA hai. isaprakAra se avasarpiNI ke keTI keTI palyopamane 10 vaDe guNita karavAthI eka sAgaropama thAya che. evA sAgaro pama pramANathI cAra sAgaropama koTA keTine eka suSama suSamA kALa hoya che. ene ja avasarpiNI no prathama Araka kahevAmAM Avela che. traNa sAgaropama keTa keTIno dvitIya kAla je suSamA che te hoya che. be sAgaropama kerA koTinA tRtIya kALa je suSama duSpamAM che. te hoya che. 42 hajAra varSa kama 1 koTA keTI sAgaropamane duSama suSamAkALa hAya cha, / yA / cha. 'ekkabIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA" 21 // 2 vssaane| duSamAM nAme 5 me kALa hoya che. tathA ATalAja hajAra varSane 6Tho kALa je duSama-duSamA che te hoya che. A pramANe sarva saMkalanAthI avasarpiNI kALa 10 kaDA koDI sAgaropama jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 jambUdvIpaprajJaptisUtre ekaviMzativarSasahastrANi kAla duSpamaduSpamA iti utsarpiNyAH prathamo'rako 1 / 'evaM' evam anena prakAreNa avasarpiNIkAlasya 'paDilomaM' pratilomaM-pazcAnupUrvyA 'NeyabvaM' netavyaM-jJAtavyaM kiyadavadhijJAtavyam ? ityAha-'jAva cattAriityAdi / cattAri sAgarovama kAla kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra utsarpiNI kAlakA nirUpaNa karate haiM-"evaM paDilomeM NeavvaM jAva cattAri sAgarovama koDAkoDIo kAlo susamasusamA6" utsarpiNIkAla meM prathama kAla jo dudhyamaduSpamA hai vaha 21 hajAra varSa kA hotA hai ise hI utsarpiNI kAla kA prathama araka kahA gayA hai isa taraha se utsarpiNI kAla ke 6 chaTe suSamasuSamA araka taka kathana kara lenA cAhiye, avasarpiNIkAla meM jo 1 prathama araka hai vaha utsarpiNI kAla meM 6 chaTThA paDa jAtA hai aura avasarpiNIkAla meM jo 6chachA araka hai vaha utsarpiNo kAla meM prathama araka ho jAtA yahA~ para jo arakoM kA kAlapramANa avasarpiNI ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaha vaisA hI haiutanA hI hai. ghaTa baDha nahIM hai. isa taraha avasarpiNI meM arakoM kA pramANa aura nambara isa prakAra se rahatA hai-avasarpiNI ke araka---- 1-suSamasuSamA 4koDAkoDI sAgaropama kI sthiti. / 2-suSamA-3koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / 3-suSamaduSpamA-2koDAkoDo sAgaropama kI sthiti / 4-duSaSmasuSamA--42hajAra varSa kama 1 koDAkoDI sAgaropama kI sthiti 5-duppamA-21hajAra varSa kI sthiti. / 6-duSpamaduSSamA-21hajAra varSa kI sthiti / no hoya che. A pramANe avasarpiNI kALanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra utsarpiNI kALa nu ni3544 42 che. "evaM paDilomaM avvaM jAva cattAri sAgarovamakoDAkoDIo kAlo sasamasusamA 6" AgIma prathama hunaTupamA chete 212 varSano hoya che. ene ja utsarpiNI kALane prathama Araka kahevAmAM Avela che. A pramANe utsarpiNI kALanA 6ThThA suSamA suSamA Araka sudhInuM kathana samajI levuM joIe. avasa NiI kALamAM je 2 prathama Araka che te utsarpiNI kALamAM 6 ThTho hoya che ane avasa Ni kALamAM je 6ThTho Araka che te utsarpiNI kALamAM 1 prathama Araka thaI jAya che. ahIM je ArakenA kAla pramANa avasarpiNInA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che te pramANe ja che vagha ghaTa nathI. A rIte avasarpiNImAM Arake nuM pramANa ane krama A pramANe rahe che. avasarpiNI nA Arake- 1 suSama suSamA 4 keDA koDI sAgaropamanI sthiti. 2 suSamA- 31 3 suSama huSamA 2, 4 duSama suSamA 42 hajAra varSa kama 1 keDA keDI sAgaropamanI sthiti 5 duSamAM 21 hajAra varSanI sthiti. 6 duSama duSamA 21 hajAra varSanI sthiti. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam 183 koDAkoDIo kAlo susamasusamA' catastraH sAgarakoTAkoTayaH kAlaH suSamasuSamA iti, yo'vasarpiNyAH prathamo bhedaH sa iha SaSThatvenAvaseya ityarthaH / atre bodhyam-utsarpiNyA duSSamaduSSamArUpe prathame'rake ekaviMzativarSasahastrANi, dvitIye duSSamArUpe'rake ekaviMzativarSasahastrANi, duSpamasuSamArUpe tRtIye'rake dvicatvAriMzadvarSasahasronA ekA sAgaropamakoTA koTI, suSamaduSpamArUpe caturthe'rake dve sAgaropamakoTAkoTayo, suSamArUpe pazcame'rake tisraH sAgaropamakoTAkoTayaH, suSamasuSamArUpe SaSThe'rake catasraH sAgaropamakoTAkoTayaiti sarva saMkalanayA daza sAgaropamakoTAkoTaya ekasyA mutsarpiNyAM bhavantIti / ___ atha prakRtamupasaMharan-avasarpiNyA utsarpiNyA ubhayozca kAlamAnamAha-'dasasAgarovamakoDAkoDoo' ityAdi tatra avasarpiNIkAla utsarpiNIkAlazca dazasAgaropamako Te koTikaH / avasarpiNyutsarpiNIrUpaM kAlacakraM tu / viMzatisAgaropamakoTAkoTikam ityarthaH // sU0 21 // utsarpiNI kola ke Araka1-duSSamasuSamA-21hajAra varSa kI sthiti / 2 - duSSamA- 21 hajAra varSa kI sthiti / 3 -duSpamasuSamA-42 hajAra varSa kama 1 koDA koDI sAgaropama kI sthiti / 4-suSamaduSSamA-2koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / 5-suSamA --3koDAkoDI sAgaropama ko sthiti / 6--suSamasudhamA-4koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / isa saba kI saMkalanA karane se utsarpiNI kAla bhI 10koDAkoDI sAgaropama kA hotA hai. isa taraha yaha avasarpiNIrUpa aura utsapiNorUpa kAla cakra 20 koDAkoDI sAgaropama kA honA kahA gayA hai| yahI saba viSaya "eeNaM sAgarovamappamANeNaM cattAri sAgarovamakoDAkoDio" se lekara "dasa sAgarovamakoDAkoDIo kAlo ussappiNI, vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo 1 utsarpiNI kALanA Araka 1 duSama duSamA-21 hajAra varSanI sthiti. 2 dussmaa3 2Sama suSamA 42 varSa kama 1 keDA keDI sAgaropamani sthiti. 4 suSama duSamAM 2 keDA kaDI sAgaropamanI sthiti, 5 suSamA 3 keDA keDI sAgaropamanI sthiti, 6 suSama suSamAM 4 kaDA kaDI sAgarepanI sthiti. A sarvanI saMkalana karavAthI utsarpiNI kAla paNa 10 keDA kaDI sAgaropama nA hoya che. A pramANe A avasarpiNI rU5 ane utsarpiNI rUpa kAla caka 20 kaDA ddiisaa3|5mnuche se vAmA mAvesa che, me pAta "eeNaM sAgarovamappamANeNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 jambUdvIpaprajJaptisUtre anantarasUtre bharate kAlasvarUpamuktam , samprati kAle bharatasvarUpaM jijJaHsamAnastatra prathamopasthitatvAdAdau suSamasuSamArUpAvasarpiNI bhedaM pRcchati mUlam-jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve bharahe vAse imIse osa ppiNae susamasusamAe samAe uttamakaTThapattAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA. se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva NANAmaNi paMca vaNNehiM taNehi ya maNIhi ya uvasobhie. taM jahA-kiNhehiM jAva suzkillehi evaM vaNNo gaMdho ramo phAso saddo ya taNANa ya maNINa ya bhANiyabvo jAva tattha NaM bahave maNussA maNussoo ya AsayaMti saMyaMti ciTThati NisIyaMti tuyaTraMti hasaMti smaMti lalaMti / tIseNaM samAe bharahe vAse bahave uddAlA kudAlA kayamAlA gaTTamAlA daMtamAlA nAgamAlA siMgamAlA saMkhamAlA seyamAlA NAmaM dumAgaNA paNNattA. kusavikusavisuddharUkkhamUlA mUlamaMto kaMdamaMto jAva bIyamaMto pattehi va pupphehi phalehi ya ucchaNNapaDicchaNNA sirIe aIva 2 upasobhemANA ciTThati / tiseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave merutAlavaNAI herutAlavaNAI merUtAlavaNAI pabhayAlavaNAiM sAlavaNAI saralavaNAI sattavaNNavaNAI pUyaphalivaNAI khajjUrIvaNAiM NAlierovaNAI kusavikusavisuddharakkhamUlAI jAva ciTThati / tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave seriyA gummA NomAliyAgummA koraMTayagummA baMdhujIvagagummA maNojja-gummA boyagummA bANagummA kaNairagummA kajjayagummA siMduvAragummA moggaragummA jUhiyAgummA malliyAgummA vAsaMtiyAgummA vatthulagummA katthulagummA kAlo osappiNI ussappiNo" yahAM taka ke sUtrapATha dvArA kahA gayA hai. inake padoM kI vyAkhyA sugama hai // 21 // cattAri sAgarovamakoDAkoDIo' thI mAMDAne " dasa sAgarAvamakoDIkoDIo kAlo uslappiNI' vIsaM sAgarAvamakADA koDIo kAlo AsapiNo ussappiNI' hI sudhInA satra pATha vaDe kahevAmAM Avela che. A sarva padonI vyAkhyA saraLa che. 21 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 185 sevAlagummA agasthigummA magadaMtiyAgummA caMpagagummA jAigummA NavaNIiyAgummA kuMdagummA mahAjAigummA rammA mahAmeghaNikurambabhUyA dasaddhavaNaM kusumaM kusumaiti / je NaM bharahe vAse bahusamaramaNijja bhUmibhAgaM vAyavidhuyaggasAlA mukapupphapuMjovayArakaliyaM kreNti| tIseNaM samAe bharahe vAse tatthatattha tahiM tahiM bahuIo paumalayAo jAva sAmalayAo NiccaM kusumiyAo jAva layAvaNNao / tIseNaM samAe bharahe vAse tatthatattha tahiM tahiM bahuio vaNarAIo paNNattAo, kiNhAo kiNho bhA. sAo jAva rammAo rayamattagachappaya koraMTagabhiMgAraMga koMDalaga jIvaMjIvaga naMdImuhakavilapiMgalakkhaga kAraMDavacakavAyagakalahaMsahaMsasArasaaNegasauNagaNamihuNaviyariyA saduNNaiyamahura saraNAiyAo saMpiDiya dariya bhamaramahuparipahakara pariliMtamatta chappayakusumAsavalolamahuragumagumaMta gujaMta desabhAgAo abhitarapupphaphalAo bAhirapattocchaNNAo pattehi ya pupphehi ya occhannalicchattAo sAuphalAo niroyayAo akaMTayAo NANAvihagucchagummamaMDavaga sohiyAoM vicittasuhakeubhUyAo vAvIpukkhariNI dIhiyA sunivesiya rammajAla harayAo piMDimaNIhArima sugaMdhi suha surabhi maNaharaMca mahayA gaMdhaddhANimuyaMtAo savvAuyapupphaphalasamiddhAo surammAo pAsAIyAo darisaNijjAo abhiruvAo paDirUvAoM ||suu022|| chAyA-- jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe bharate varSe asyA avasarpiNyAH suSama suSamAyA samAyAm uttama kASThA prAptAyAM bharatasya varSasya kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro'bhavata gautama / bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo'bhavat sa yathAnAmakaH AliGga puSkaramitivA yAvat nAnAvidhapaJcavarNaiH tRNaizca maNibhizca upazobhitaH, tadyathA-kRSNairyAvacchuklaiH, evaM varNo gandho rasaH sparzaH zabdazca tRNAnAMva maNInAM ca bhaNitavyaH, yAvat tatra khalu bahavo manuSyA mAnuSyazca Asate zerate tiSThanti niSIdanti tvagvarttayanti hasanti ramante lalanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe bahava uddAlAH kuddAlAH moddAlAH kRtamAlAH nRttamAlAH dantamAlAH nAgamAlAH zRGgamAlAH zaGkhamAlAH zvetamAlAH nAma drumagaNA prajJaptAH kuzavikuzavizuddhavRkSamUlA mUlavanta kandavanta yAvad bIjavanta patraizca puSpaizca phalaizca avacchannapraticchannA zriyA 24 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ativa atIva upazobhamAnAstiSThanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra bahani merutAlavanAni herutAlabanAni merutAlavanAni prabhatAlavanAni sAlavanAni saralabanAni saptaparNavanAni pUgaphalIvanAni khajUrovanAni nAlikerIvanAni kuzavikuzavizuddhavRkSamUlAni yAvat tiSThanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra vahavaH serikA gulmAH navamAlikA gulmAH koraNTakagulmAH bandhujIvakagulmAH mano'vadyagulpAH bIjagulmAH bANagulmAH karNikAra gulmAH kubjakagulmAH sinduvAragulmA mudgaragulmAH yUthikAgulmA: mallikAgulmAH vAsantikAgulmAH vastulagulmAH kastula gulmAzevAlagulmAH agastigulmAH madantikA gulmAH campakagulmAH jAtigulmAH navanItikAgulmAH kundagulmAH mahAjAtigulmAH ramyAH mahAmenikurambabhUtAH dazAddhavarNa kusumaM kusumapanti / ye khalu bharate varSe bahusamaraNIya bhUmibhAgaM vAtavidhUtAgrazAlA muktapuSpapujopacArakalitaM kurvanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmi tasmin bahavyaH padmalatAH yAvat zyAmalatAH nityaM kusumitAH yAvat latA varNakaH / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmin tasmin bahavyo vanarAjaya prajJaptAH kRSNaH kRSNavabhAsA yAvat ramyAH rata mattaka SaTpadakoraGga bhRGgAraka kuNDalakajIvajIvanandImukha kapila piGgalAkSaka kAraNDavacakravAkakalahaMsa haMsasArasAnekazakuna gaNamithuna bicAritAH zabdonnaditamadhurasvaranAditAH sampiDitadRptabhramaramadhukarIprakaraparilI yamAnamattaSaTpada kusumAsavalolamadhuragumagumAyamAna aJjaddezabhAgAH abhyantarapuSpaphalAH vahiH patrAvacchannAH puSpaizca phalaizcAvacchannapraticchannAH svAduphalAH nIrogakAH akaNTakA: nAnAvidhagucchagulmamaNDapakazobhitAHvicitrazubhaketubhUtAH vApIpuSkariNI dodhikA sunivezita ramyajAlagRhakA piNDimanirhArimA suganadhi zubhasurabhimanoharAMca mahAgandhaghrANi muJcantyaH sarvattukapuSpaphalasamRddhAH suramyA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH ||suu0 22 // TokA -'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve' ityAdi / gautamasvAmI pRcchati 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe susamasusamAe samAe' he bhadanta ! jambUdvope dvIpe bharate varSe asyAHvartamAnAyAH bharata kSetra meM yaha kAla svarUpa pratipAdita huA hai ataH bharatakSetra ke svarUpa ko jAnane kI icchAvAle gautamasvAmI saba se pahile kahe gaye suSamasuSamA kAla ke svarUpa jo ki avasarpiNI kA prathama araka kahA gayA hai pUchate haiM "jaMbahIve Na bhaMte ! dIve bharahe vAse imose osappiNIe" ityAdi / "jaMbuddIve NaM bhaMte ! doghe bharahe vAse imose osappiNIe" he bhadanta! isa jambUdvIpa nAma bharatakSetramAM A kAla svarUpa pratipAdita thayela che, ethI bharatakSetranA svarUpa viSe jANavA Icchuka zrI gautama svAmI sarva pahelA kahevAmAM Avela suSama suSamA nAmaka kAlanA svarUpa viSe-ke je avasarpiNI nA prathama Araka nA rUpamAM kahevAmAM Avela che. prabhu zrIne pUche cha 'javuddIveNa bhaMte ! dIve bharahe vAse imIse osappiNIe' ityAdi sUtra-22 // TIkArtha-he bhadanta ! A jambudvIpa nAmanA dvIpamAM sthita bharatakSetramAM A avasarpiNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 187 avasapiNyAH suSamasuSamAyAM samAyAM kAlavibhAgarUpAyAM prathame'rake ityarthaH, tasyAM kIdRzyAm ? 'uttamakaTThapattAe' uttamakASThAprAptAyAM prazastaprakRSTAvasthAM gatAyAM satyAM 'bharahassa bAsassa kerisae' bharatasya varSasya kIdRzakaH kIdRzaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAya prAdurbhAvaH 'hotthA' abhavat ? iti / bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! asyA avasarpiNyA: suSamasuSamAyAM samAyAM bharatavarSasya 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA' bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo'bhavat 'se jahA NAmae AliMpukkharei vA jAva NANAmaNi paMcavaNNehiM taNehi ya maNIhiya uvasobhie' tadyathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti vA yAvat nAnAvidhapaJcavarNaiH tRNaizca maNi bhizca upazobhitaH / atra yAvacchabdasaMgrAhyANi padAni rAjapraznIyasUtrasya paJcadaza sUtrAdArabhya ekonaviMzatitama sUtraparyantAt sUtrasamUhAd vijJeyaH, tadarthazcApi tatraiva matkRtasubodhinI TIkAto'vaseya ke dvIpa meM sthita bharatakSetra meM isa avasarpiNo kAla ke "susamasumamAe samAe"suSamasuSamA nAma ke prathama Araka meM "uttama kaTTapattAe" jaba ki vaha apanosarvotkRSTa avasthA meM varta rahA thA "bharahavAsassa kerisae AyArabhAvayaDoyAre" bharatakSetra kA kaisA AkArabhAvapratyavatAra-svarUpa "hotthA" thA, isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahA NAmae AliMgapukkharai vA NANAmaNipaMcavaNNehiM taNehiM ya maNohi ya uvasobhie" he gautama ! jaba jambUdvIpAzrita isa bharatakSetra meM avasarpiNI kAla ke samaya prathama suSamasuSamA nAma kA prathama Araka apanI sarvotkRSTa avasthA para calatA thA usa samaya yahAM bhUmibhAga bahusabha ramaNIya thA aura vaha aisA bahusama thA jaisA ki mRdaMga kAmukhapuTa hotA hai yAvat vaha nAnA prakAra ke pAMca varNoM vAle maNiyoM se evaM tRNoM se suzobhita thA. yahAM yAvatpada se jina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai unapadoM ko yadi jAnanA ho to isake liye rAjapraznIyasUtra ke 15 veM sUtra se lekara 19veM sUtra taka ke kathana ko dekhanA cAhiye, vahAM para isaviSaya ko usakI subodhinI TIkA AganA 'susama susamAe" suSama suSamA nAmamA prathama bhA24 mA "uttama kaTTapattAe" nyAre te pAtAnI sarvotkRSTa masyAmA vatI' 2yo / "bharahavAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre" maratakSetra hai| 24112 mA pratyaktA2-(125) 'hotthA' Dato. menA pAsabhAM prabhu 49 che "goyamA ! bahusamara Nijje bhUmibhAge hotthA se jahANAmae AliMga pukkharei vA jAva nANAmaNi paMcavaNNehi taNehi ya maNIhiya uvasobhie" gautama ! jyAre ja buddhI pAzrita A bharatakSetramAM avasarpiNI kALanA samaye prathama suSamasuSamAM nAmaka prathama Araka pitAnI saMskRSTa avasthA para cAlI rahyo hato, te samayamAM ahI bhUmi bhAga bahu sama ramaNIya hatuM ane te e bahusama hatuM ke je mRdaMganA mukha paTa no AkAra hoya che. yAvat te aneka prakAranA pAMca varNa vALA maNio thI tema ja tRNothI suzobhita hato ahIM yavatpada thI je padone saMgraha karavAmAM Avela che te pade viSe je jANavAnI IcchA hoya to enA mATe rAjaprazanIya sUtranA 15 mAM sUtra thI mAMDI ne 19 mAM sUtra sudhInA kathanane javuM joIe. ahIM A viSaya ne tenI sube jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti / yadyadvarNaviziSTaistRNaizca maNibhizca sa upazobhitastattadvarNaviziSTa tRNamaNipratipAdanAyAha-'taM jahA-kiNhehi jAva sukkilehi' tadyathA-kRSNairyAvacchaklairiti / atra yAtpadena 'nIlaiH lohitaiH hAriTraiH' iti saMgrAhyam tathA 'evaM vaNNo gaMdho raso phAso sado ya taNANa ya maNINa ya bhANiyavvo' teSAM tRNAnA maNInAM ca varNo gandhorasaH sparzaH zabdazca bhaNitavyaH / varNAdi sparzAntavarNanaM rAjapraznIyasUtrasya paJcadazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtraparyante'valokanoyam / zabdavarNanaM tasyaiva triSaSTitamacatuSaSTitameti sUtradvaye'valokanIyam / tathA 'jAva' yAvat 'tattha NaM bahave maNussA maNussIo ya AsayaMti' tatra khala bahavo manuSyA mAnuSyazca Asate, atra yAvatpadena puSkariNyaH parvatakAH gRhakANi maNDapakAH pRthivI zilApaTTakAzca jJAtavyAH / tatra puSkariNIvarNanaM tasyaiva paJcapaSTitamasUtrataH parvatakavarNana paTaSaSTitamasUtrataH gRhakavarNanaM saptapaSTitamasUtrataH, maNDapakavarNanaM pRthivI zilApaTTakavarNanaM ca aSTpaSTitamasUtrato bodhyam / dvArA spaSTa kiyA gayA hai / -'kiNhehiM jAva sukillehi evaM vaNNoM, gaMdho, raso, phAso sahoyataNANa ya maNINa ya bhANiyavyo maNussA jAva tattha NaM bahane mANusA mANusIo ya AsayaMti sayaMti ciTuMti NisIyaMti tuyati hasaMti ramaMti lalaMti" ve vahAM ke maNi aura tRNa kRSNavarNa yAvat nIlava Na, lohita ( lAla ) varNa evaM pIta varNa ina varNo se evaM zuklavarNa se yukta haiM / isa una maNiyoM aura tRNoM ke gandha, rasa, sparza aura zabda kA varNana jaisA ki rAjapraznIya sUtra ke 15 veM sUtra se lekara 19 veM sUtra taka vahAM para kiyA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI vaha varNana kara lenA cAhiye inake zabdoM kA varNana rAjaprazrIya sUtra ke 63 ve sUtra meM aura 64 veM sUtra meM kiyA gayA hai / yAvata vahAM para aneka manuSya aura manuSya strIyAM uThatI baiThatI rahatI haiM ityAdi yahAM yAvatpada se puSkariNiyoM kA, parvatoM kA, gRhoM kA, maNDapoM kA aura pRthivIzilApaTTakoM kA grahaNa huA hai / puSkariNiyoM kA varNana rAjaprazrIya sUtra ke 65 veM sUtra se parvatoM kA varNana 66 veM sUtra se, gRhoM kA varNana 67 veM sUtra se evaM maNDapoM kA aura pRthivIzilApaTToM kA varNana 68 dhinI nAmanI 11 va 25Ta 42vAmAM Ave che, "kiNhehiM jAva sukkillehiM evaM vaNo, gaMdho, raso phAso sahoya taNANaya maNoNaya bhANiyabbo jAva tattha NaM bahave maNussA mANusIo ya AsayaMti, saMyaMti, ciTThati, NisIyaMtI, tuyati ramaMti, lalaMti" tyAMnA maNi ane tRNa kRSNa varNa yAvatu nIlavarNa, hitavarNa pItavarNa tathA zukala vaNe thI yukata che. A pramANe te maNie ane tRNanA gadha, rasa, sparza ane zabdanuM varNana je pramANe rAjaprazanIya sUtranA 2pa mAM sutrathI mADIne 19 mAM sUtra sudhI mAM karavAmAM AvyuM che te pramANe ja ahIM paNa varNana karI levuM joIe. emanA zabdonuM varNana rAjaprazanIya sUtranA 63 mo sUtra ane 64 mAM sUtramAM karavAmAM Avela che. yAvata tyAM aneka puruSe, ratrIo uDatAM, besatAM rahe che. ItyAdi. ahIM yAvat pada thI puSkariNIe, parvata, gRha maMDapa ane pRthivI zilA paTTakonuM grahaNa thayeluM che. puSkariNIonuM vana rAjapranIya sutranA 65 mA sUtra thI, parvata nuM varNana 66 sUtra thI guhAnuM varNana jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 189 artho'pi tatraiva matkRtasuvodhinI TIkAto'vaseyaH / tathA 'AsayaMti sayaMti' Asate zerate ityAdInAmartho'syaivAgamasya SaSTha sUtrato vijJeyaH / kevalaM 'zerate' ityasya anyo 'rthoM bodhyaH / tatra devAnAM nidrAyA abhAvAt 'zerate zayyoparizarIraprasAraNamAtraM kurvanti ityarthaH manuSyANAM tu zarIraprasAraNasya nidrAyAzvApi saMbhavAt atra zerate-zayyopari zarIraM prasArayanti nidrAnti cetyartha iti / ziSyopakAraparAyaNena guruNA ziSyA'vijijJAsito'pi viSayaH svayaM vaktavya iti prathamArakaprabhAvajanitaM bharatakSetrabhUmisaubhAgya sUcayitumAha-'tIseNaM ityAdi / 'tIseNa' tasyAM pUrvoktAyAM khalu 'samAe' samAyAM muSamasuSamAyAM 'bhArahe-bAse bahave' bharate varSe bahavaH-aneke 'uddAlA kuddAlA' uddAlAH kuddAlAH, 'kayamAlA' kRtamAlAH 'naTTamAlA daMtamAlA nAgamAlA siMgamAlA saMkha mAlA seyamAlA NAma' nRtamAlAH dantamAlAH nAgamAlAH zRGgamAlAH zaGkhamAlAH zveta mAlAH nAma veM sUtra se jAna lenA cAhiye ina sUtroM ke padoM kI vyAkhyA hamane unako subodhinI TIkA meM kara dI hai "Asate zerate" ityAdi kiyA padoM kI vyAkhyA isI Agama ke chaTe sUtra meM kI jA cukI hai / "zerate" zabda kA artha yadyapi sonA hotA hai para vahAM yaha artha vivakSita nahIM huvA hai kyo ki devoM ko nidrA kA abhAva rahatA hai isaliye isakA artha kevala yahAM para zayyA ke Upara ve deva aura deviyAM apane apane zarIra ko pasAra kara leTa jAtI haiM aisA hI 'zerate" isa kriyApada kA artha kiyA gayA hai para yaha artha yahAM nahI kiyA hai kyoM kI manuSyoM meM zayyA ke Upara zarIra prasAraNa bhI dekhA jAtA haiM aura nidrA lenA bhI dekhA jAtA hai isaliye zerate kriyApada kA artha yahAM para "ve leTate bhI hai aura nidrA bhI lete hai" aisA hI karanA cAhiye isa nIti ke anusAra ki guru ke dvArA jo ki ziSyoM ke upakAra karane meM hI parAyaNa rahate haiM ziSyajanoM dvArA avijijJAsita bhI viSaya svayaM batAnA prakaTa karanA cAhiye, aba sUvakAra bhAratakSetra kI bhUmi ke saubhAgya ko sUcita karane ke lie kahate haiM 'tIse NaM samAe bharahe vAse bahave uddAlA ku67 mAM sutra thI tema ja maMDapa ane pRthivI zilApaTTakonuM varNana 68 mA sUtrathI karavAmAM Avela che. A sUtronA padonI vyAkhyA tenI subodhinI TIkAmAM karavAmAM Avela cha. "Asate zerate' tyAhi miyApahanI vyAcyA mA 4 sAmanA 6 sUtramA 42vAmA mAvasa che. "zerate'' zanI athale 'suna, thAya che. paraMtu mahImA atha vivakSita nathI. kema ke deva sUtA nathI. ethI A zabdano artha phakta ahIM zavyAnI 652 te deva mane devI! potAnA zarI2 ne prasta 40 ne 34 baTe che, mahI 'zerate' kriyA pada no artha manuSyanA saMdarbhamAM karavAmAM Avela che. te rUpamAM karavAmAM Avela che. manuSya zayyA para zarIranuM prasAraNa kare che ane nidrAdhIna paNa thAya che. ethI 'zerate' yA phne| ma sahI tamA seTe 5 cha bhane nidrAdhIna 5 thAya che. yevo karavuM joIe. A nIti mujaba ziSyanA upakAramAM rata guru ziSya vaDe avijijJAsita viSayanA saMbaMdhamAM paNa jAte yathA samaya spaSTatA karatA rahe che. te mujaba have sUtrakAra maratakSetranI bhUbhinA somAya ne sUyita 421 / mATe 49 cha-"tIseNaM samAe bharahe vAse jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 jambUdvIpaprajJaptisUtre prasiddhAH 'dumagaNA' drumagaNAH uttamavRkSa jAti vizeSasamUhAH 'paNNattA prajJaptAH mayA'nyaizca tIrthakaraiH / te ca kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha - 'kusa - vikusavisuddharukkhamUlA' kuza vikuzavizuddhavRkSamUlAH tatra kuzAH - darbhAH vikuzAH balvajAdayastRNavizeSAzceti kuza vikuzAstairvizuddhaM - rahitaM vRkSamUlaM vRkSAghobhAgo yeSAM te tathA, mUlamiha zAkhAdonA mapi AdibhAgo lakSaNayA gRhyate, tatazca sakalavRkSasatkamUlajJApanAyeha vRkSapadamu pAttam / tena sarve'pi vRkSAH svasvamUleSu zAkhA prazAkhAdi mUleSu ca kuzavikuzavarjitA ityarthaH / punaH kIdRzAste ? ityAha- 'mUlamaMto' mUlavantaH - atra prazastArthe matupU pratyayaH tena dUrAvagADhaprazastamUlayuktA ityarthaH evamagre'pi 'kaMdamaMto jAva' kanda vanta yAvat yAvatpadena jagato vanagata vRkSagaNavat sarvaM vizeSaNaM grAhyam tadarthazca tatsaGgA dbodhyaH, vRkSavavarNanaM ca paJcamasUtrAdbodhyam / kiyadavadhi vizeSaNaM vRkSasya saMgrAhyam ityAha 'vIyamaMto' bIjavantaH prazastabIjayuktAH iti paryantam, tathA 'pattehiya pupphehiya phalehiya uchAlA, kayamAlA naTTamAlA daMtamAlA, nAgamAlA, siMgamAlA saMkhamAlA, seyamAlA NAmaM dumagaNA paNNattA" usa suSama suSamA kAla meM isa bhArata kSetra meM aneka uddAla, kuddAla, moddAla, kRtamAla, nRttamAla, dantamAla, nAgamAla, zRGgamAla zaGkhamAla aura zvetamAla nAmake prasiddha uttamavRkSa jAti ke uttama vRkSo kA samUha kahA gayA hai " kusa vikusa visuddharukkhamUlA mUlamaMtoM, kaMdamaMto jAva vIyamaMto pattehi ya puSphehi, phalehi ya uccaNNapaDicchaNNA sirIe aIva aIva uvasobhemANA ciTTha ti" ye saba vRkSa apane apane mUla bhAgo meM aura zAkhA prazAkhA Adi ke mUla sthAnoM meM kuza aura vikuzabalvaja Adi tRNa vizeSoM se rahita haiM / vRkSoM kA jo adhobhAga hotA hai vaha yahAM mUla zabda se gRhIta huA hai / tathA lakSaNA se zAkhAdikoM kA bhI Adi bhAga gRhIta ho jAtA hai tathA ye saba vRkSa prazasta mUla vAle haiM kyoMki inake mUla jaDe bahuta bahuta dUradUra taka jamIna meM gahare gaye hue hai / isI taraha se ye saba vRkSa prazasta kandoM vAle hai yahAM Agata yAvat bahave uddAlA kuddAlA kayamAlA NaTTamAlA, daMtamAlA, nAgamAlA, siMgamAlA, saMkhamAlA, seyamAlA, NAma dumagaNA paNNattA" yA suSabha suSamA sabhAM yA bharata kSetramA bhane uddAsa, suhAsa, mohAla, itabhAsa' nRttabhAva, hutabhAsa, nAgabhAva, zrRMgabhAva, zaMbhAvane zvetamAla nAmanA prasiddha uttama vRkSa jAtinA uttama vRkSa samUheA kahevAmAM Avela che. "kusavikusavisuddharukkhamUlA mUlamaMto kaMdamaMto jAva vIyamaMto pattehiya puphphehiM, phalehi, ya ucchaNNa paDicchaNNa siropa aIva 2 uvasobhemANA cihnati mA sarva vRkSA peAta peAtAnA mULa bhAgeAmAM ane zAkhAprazAkhA AdinA mULa sthAneAmA kuza ane viSNuzakhavana vagere tRNa vizeSAthI rahita hAya che. vRkSAnA je dheAbhAga hoya che te ahIM mUla zabdathI gRhIta thayela che. tema ja lakSaNAthI zAkhAdikone paNa Adi bhAga sa)hIta thaI jAya che. tema ja A sarva vRkSeA prazasta mUla vALA che kema ke emaneA mUlabhAga bahu ja UMDA sudhI bhUmimAM gayelA che. A pramANe A sarva vrukSA prazasta ko vALA che. ahI Avela yAvat pada A batAve che ke jagatI nA vanavRkSeAnA varNana mAM jeTalA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 191 .. cchaNNapaDicchaNNA' patraizca puSpaizca phalaizca avacchanna praticchannAH vyAptAH 'sirIe' zri yA-zobhayA 'aiva 2'atIvAtIva atitarAm 'uvasobhemANA' upazobhamAnAH virAjamAnAH 'ciTThati' tiSThanti vidyAnte 'tIseNaM samAe bharahe vAse' tasyAM samAyAM khalu bharate varSe bharatakSetre 'tatthatattha' tatra tatra sthale sthale 'bahave' bahUni bahusaMkhyakAni mUle pustvaM prAkRtatvAndodhyam 'bherutAlavaNA' bherutAlavanAni bherutAlAH vRkSavizeSAH teSAM vanAni evaM 'herutAlavaNAI merutAlavaNAI pabhayA lavaNAiM sAlavaNAI saralavaNAI sattavaNNavaNAI pUyaphalivaNNAI khajjUrIvaNAI NAlierIvaNAI' herutAla merutAla prabhatAla sAla sarala saptaparNa pUgaphalI khajUrI nAlikerINAM vRkSavizeSANAM vanAni tAni ca banAni kIdRzAni ? ityAha-'kusabikusa bisuddharukkhamUlAi' kuzavikuzavizuddhavRkSamUlAni kuzavikuzavajitavRkSapada yaha prakaTa karatA hai ki jagatI ke vana ke vRkSo ke varNana meM jitane vizeSaNa prazasta bIja vizeSaNataka prayukta kiye gaye haiM ve saba hI vizeSaNa ina vRkSo ke varNana karane meM yahAM para bhI gRhota kara lenA cAhiye / vRkSoM kA varNana paMcama sUtrameM kiyA gayA hai tathA ye saba vRkSa patroM se puSpo se, aura phaloM se bhare hue rahate haiM / isa kAraNa ye apanI zobhA se bahuta adhika rUpa meM suhAvane haiM / "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave bherutAlavaNAI, herutAlavaNAI merutAlavaNAI pamayAlavaNAI sAlavaNAI saralavaNAI sattavaNNavaNAI, pyaphalivaNAI,khajjUrIvaNAi, NAlierIvaNAI, kusavikusa vasuddha rukkhamUlAI jAva ciTuMti" usakAla meM bhAratavarSa meM jagaha 2 aneka merutAla-vRkSavizeSake vana hote haiM , herutAla ke vana hote haiM, merutAla ke vana hote haiM, prabhatAla ke vana hote haiM, sAlavRkSoke vana hote haiM, saralavRkSo ke vana hote haiM, saptaparNoM ke vana hote hai, pUgaphalI supArIke vRkSoM ke vana hote haiM svarjUrI-piNDakhajUro ke vana hote haiM aura nAriyala ke vRkSo ke vana hote haiM / ina vano meM rahe hue ina vRkSo ke nIce kA bhUbhAga kuza-kAza aura vilvAdi latAoM se vizeSaNe prazasta khIja vizeSa sudhI prayukata karavAmAM Avela che. te sarva vizeSaNe A vRkSonA varNanamAM ahI paNa gRhIta karavA joIe. vRkSenuM varNana paMcama sUtramAM karavAmAM Avela che. tema ja A sarva vRkSe patra, pu ane phaLothI alaMkRta rahe che. ethI A vRkSa maI 4 suMdara zAlA saMpanna 6 gata thAya che "tIseNa samAe bharahe vAse tattha 2 bahave merutAlavaNAI, herutAlavaNAI, merutAlavaNAi , pamayAlavaNAI, sAlavaNAI, saralavaNAI sattavaNNa vaNAI, pUyaphalivaNAI khajjUrI vaNAi, NAlierI vaNAi kusavi. kusavisuddha rukkhamUlAI jAva ciTThati" te mA bhAratamA Ae bhane ru tAla-vRkSa vizeSa-nA vana hoya che herutAlanA vane hoya che, merutAlanA vane hoya che, prabhatAlanA vA hoya che. sAlavRkSenA vano hoya che, saralavRkSanA vane hoya che nA vane hoya che pUgaphalI-sepArInA vRkSanA vane hoya che, khajUrI-piMDakhajuranA vana hoya che. ane nAriyelanA vRkSonA vano hoya che. A vana mAM AvelA vRkSonI nIcenA bhUmi bhAgo ku-kAza ane khilavAdi latA AthI sarvathA hita hoya che. A vRkSo paNa prazasta mUla vALA hoya che. prazasta kadavALA hoya che. ItyAdi rUpa thI je je vizeSa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlasahitAni 'jAva ciTThati' yAvattiSThanti / yAvatpadena mUlavanti kandavantityAdIni uparitanAni padAni saMgrAhyANi / tathA 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave seriyAgummA' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra vahavaH serikAgulmA:-serikA''khyalatA samUhAH 'NomAliyAgummA' navamAlikAgulmAH navamAlikAlatAsamUhAH evaM 'koraMTayagummA' koraNTakagulmAH 'baMdhujovagagummA' bandhujIvaka gulmAH 'maNojjagummA' mano'vadyagulmAH boyagummA' bIjagulmA 'bANagummA' bANagulmA' nIla jhiNTikAgulmA: 'kaNa iragummA' kaNikAragulmAH karNikArANAM 'kaNera iti bhASA prasiddhAnAM gulmAH tathA 'kajjayagummA' kunjakagulmA kubjA vRkSavizeSAsta eva kubjakA teSAM gulmA 'siMdusarvathA rahita hotA hai, ye vRkSa bho prazasta mUla vAle hote haiM, prazasta kandavAle hote haiM- ityAdi rUpa se jo vizeSaNa abhI 2 Upara meM saMgrAhya kahe gaye haiM ve saba vizeSaNa yahAM ina vRkSo ke varNana me bhI prazasta bojataka ke vizeSaNataka grahaNa kara lenA cAhiye "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave seriyAgummA, NomAliyAgummA, koraMTayagummA, baMdhujIvayagummA, maNojjagummA, bIyagummA bANagummA kaNaiggummA, kajjayagummA siMduvAragummA, moggaragummA, juhiyAgummA, malliyAgummA, vAsatiyAgummA, vatthulagummA katthulagummA, sevAlagummA, agasthigummA, magadaMtigummA caMpakagummA, jAIgummA NavaNIyagummA kuMdagummA, mahA jAigummA rammA, mahAmehaNikuraMdhabhUyA dasaddhavaNaM kusumaM kusumeti" usa kAlameM bharatakSetra meM jagaha jagaha aneka serikA nAmakI latAoM ke samUha hote haiM, navamAlikA nAmako latAoM ke samUha hote haiM koraNTa nAmakI latAoM ke samUha hote haiM, bandhu jIvaka nAmakI latAoM ke samUha hote ," mano'vadya nAmakI latAoM ke samUha hote haiM, bIja gulma hote haiM pANagulma hote haiM / nIlajhiM TikA gulma hote haiM, kanera ke gulla hote haiM / kunjaka ke gulma hote haiM, vRkSa vizeSa kA nAma kubja haiM, sinduravAra hamaNA ja upara saMgraha karavAmAM AvelA che te sarva vizeSaNe ahIM A vRAnA varNanamAM 5 // prazasta bhIsudhInA vizeSa sudhI grahaNa 4211 nase. "tIseNa samAe bharahe vAse tattha 2 bahave seriyA gummA, NomAliyA gummA koraMTayagummA, baMdhujIvayagummA, maNojja gummA. bojagummA, bANagummA, kaNaira gummA, kajjaya gummA, siMdhuvAragummo, moggaragummA jUhiyAgummA malliyA gummA' vAsaMtiyA gummA, vatthula gummA, katthula gummA, savAla gummA, agasthi gummA magadaMtiyA gummA caMpaga gummA, jAI gummA, NavaNo yA gummA kuda gummA mahAjAigummA rammA, mahAmehaNikuraMbabhUyA dasavaNNaM kusuma kuti ' te kALe bharata kSetramAM ThekaThekANe ghaNuM serikA nAmanI latA enA samUha hoya che navamAlikA nAmanI latAonA samUhe hoya che. karaMTa nAmanI latAonA samUho hoya che badhu jIvaka nAmanI latAonA samUhe hoya che. manAvadya nAmanI latAonA samUha hoya che bIja gulmo hoya che. bANa guma hoya che. nIlakiTikA gulmo hoya che. kaNeranA gulame hoya che. kubbakanA gume hoya che vRkSa vizeSanuM nAma kujaka che. siMdU jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 193 vAragulmA' sinduvAragulmAH 'moggaragummA' mudgaragulmAH velI iti prasiddhapuSpavizeSagulmAH 'jUhiyAgummA' yathikAgulmAH jUhi' iti prasiddha puSpavizeSagulmAH 'malliyAgummA mallikAgulmAH 'vAsaMtiyAgummA' vAsantikAgulmAH 'vatthulagummA' vastulagulmAH haritavanaspativizeSagulmAH zAkavizeSagulmA vA 'katthulagummA' kastulagulmAH vanaspati vizeSagulmA 'sevAlagummA' zaivAlagulmAH 'agasthigummA' agastyagulmA:-agastipuSpagulmAH 'magadaMtiyAgummA' magadantikAgulmAH-'campagagummA' campakagulmAH 'jAIgummA' jAtI gulmAH mAlatIgulmAH 'NavaNoiyAgummA' navanItikAgulmAH puSpapradhAna vanaspativizeSagulmAH 'kuMdagummA' kundagulmA mAdyapuSpavizeSagulmA 'mahAjAigummA' mahAjAtogulmAH bRhanmAlatIgulmAH te ca gulmAH kIdRzAH ityAha 'rammA' ramyAH manoharA 'mahAmehaNikuraMbabhU yA' mahAmedhanikurambabhUtA mahAntaH sATopA ye meghAsteSAM nikurambena samUhena bhUtAH sadRzAH 'dasaddhavaNaM' dazArddhavarNa paJcavarNa 'kusumaM' kusumaM puSpaM puSpANIti bodhyam jAtAvekatvAt 'kusumeti' kusumayanti utpAdayanti kusumapadasamabhivyAhAre phalAMzasyAtramoSAt kusumaM kurvanti utpAdayantIti hi tasya vivaraNam 'je NaM bharahe vAse bahusamaramaNijjaM bhUmibhAga' ye gulmAH khalu bharate varSe sthitaM bahusamaramaNIyam bhUmibhAgam 'vAyavidhuyaggasAlAmukka gulma hote haiM, mudgara velI ke gulma hote haiM yUthikA svarNajuhI ke gulma hote haiM, mallikAlatA ke gulma hote haiM, vAsantikAlatA ke gulma hote haiM, vastula ke gulma hote haiM, vastula yaha eka prakAra kI harita vanaspati kA nAma hai aura yaha zAka ke kAma meM AtI haiM vanaspati vizeSarUpa kastula ke gulma hote haiM zaivAla ke gulma hote hai, agastipuSpa ke gulma hote haiM, magadantikA ke gulma hote haiM campaka ke gulma hote haiM, mAlatI ke gulma hote haiM puSpapradhAna vanaspati rUpa navanItikA ke gulma hote haiM, mAdyapuSpavizeSarUpa kunda ke gulma hote haiM evaM bRhat mAlatI ke gulma hote haiM / ye saba gulma baDe sundara hote haiM aura ATopayukta medha ke samUha jaise hote haiM tathA pAMca varNoM vAle puSpo kI ye utpanna karate rahate haiM "je NaM bharahe vAse bahusamaramaNijjaM bhUmi bhAgaM vAyavidhuyaggasAlA mukkapuppha.' ye gulma bhAratakSetra meM sthita bahusamaramaNIya bhUmibhAga ko vAyu vAranA gulma hoya che. mudugara velI nA gulmo hoya che. yUthikA-svarNa juhInA guma hoya che. mallikA latAnA gume hoya che. vAsaMtikA latAnA gulamo hoya che. vastalanA guma hoya che. vastula A eka prakAranI harita vanaspati nAma nAma che. ane A zAka banAvavAnA upayoga mAM Ave che. vanaspati vizeSarUpa kastulanA gulmo hoya che. zevA lanA gume hoya che. agasti puSpanA zubha hoya che. magadaMtikAnA guma hoya che. caMpakanA gulamo hoya che. mAlatInA gume hoya che. puruSa pradhAna vanaspati rU5 navanIti kAnA garbha hoya che. mAdya pu" vizeSa rUpa ke danA gurbha hoya che. temaja bahata mAlatInA gulamo hoya che. A sarva gume atIva sudaMra hoya che ane Aropa yukta meghanA samaha jevA hoya che. temaja pAMca varNa vALA puSpane A sarve utpanna karatA rahe che. "jeNaM bharahe vAse bahusamaramaNijja bhUmibhAga vAyavidhuyagasAlA mukka puppha0" meM zumA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 jambUdvIpaprajJaptisUtre pupphapuMjovayArakaliya' vAtavidhutAgrazAlAmuktapuSpapuJjopacArakalitaM vAtena vAyunA vidhutAH vizeSeNa kampitAH yA agrazAlA zAlAgrANi zAkhAgrANi tAbhirmaktaH tyakto ya puSpapujaH puSpasamUhaH sa eva upacAraH racanAvizeSastena kalita-yuktaM kareMti'kurvanti agrazAlA ityatra ASatvAdagra zabdasya pUrvaprayogaH tathA 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahi bahuio paumalayAo jAva' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmiMstasmin deze tatra tatratasya tasya dezasyAvAntaradeze bahavya padmalatA yAvat-yAvatpadena 'nAgalatA azokalatAH campakalatAH AmralatAH vanalatAH vAsantikalatA atimukta kalatA kundalatA iti saMgrAhyam , tathA 'sAmalayAo' zyAmalatAzca prajJaptA tAzca kIdRzya ityAha-'NiccaM kusumiyAo' nityaM kumumitA 'jAva yAvat yAvatpadena-nityaM mayUritAH ityAdaya zabdA asyaivAgamasyASTamasUtrataH saMgrAhyA idameva sUcayitumAha 'layAvaNNao' latAvarNaka iti / atha bharatakSetravarti vanarAji varNayati-tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze 'tahiM tahiM' tatra tatra-tasya se kampita zAkhAoMke agrabhAga se tyakta hue puSpasamUha se yukta karate rahate haiM / "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahiM bahuIo paumalayAo jAva sAmalayAo NiccaM kusumiyAo jAva layAvaNNao" usa kAla meM bharatakSetra meM jagaha jagaha sthAna sthAna para aneka padmalatAe~ hotI haiM, yAvat zyAmalatAe~ hotI haiM, ye saba latAe~ sarvadA, puSpoM ko utpanna karatI haiM / yahAM yAvatpada se "nAgalatA, azokalatA, campakalatA, AmralatA, vanalatA vAsantikalatA, atimuktakalatA, aura kundalatA ina saba latAoM kA grahaNa huA hai / ina latAoM ke vizeSarUpa se varNana ko dekhane ke liye isI Agama kA aSTama sUtra dekhanA cAhiye, isI sUcanA ke nimitta "jAva layAvaNNao' aisA sUtrapATha sUtrakAra ne kahA hai / "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahiM bahuIo vaNarAio paNNattAo" usa kAla meM bhAratakSetra meM jagaha jagaha sthAna sthAna para aneka nirAjiyAM kahI gaI hai ye vanarAjiyAM bharata kSetramAM sthita bahusamaramaNIya bhUmibhAgane vAyuthI kaMpita zAkhAonA agrabhAgathI vrss| dhyAthI mata 42tA 24 che, "tIseNa samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahiM bahuIo paumalayAo jAva sAmalayAo piccaM kasumiyAo jAva layA vaNNao" bhAM bharata kSetramAM Theka ThekANe aneka padmalatA hoya che. yAvat zyAmalatA hoya che. e sarva latAo sarvadA puSpane utpanna kare che. ahIM yAvadathI nAgalatA, azoka latA, caMpaka latA, Amra latA, vana latA, vAsaMtikA latA, atimuktaka latA ane kunda latA A sarva latAonuM grahaNa thayuM che. A latAonA viSe savizeSa jANavA mATe e ja AgamanA sAbhA sUtranu madhyayana 42 se. yesUyanA bhATa 'jAva layA vaNNao' sevA sUtrapA sUtrakAre karela che. 'tIseNa samAe bharahevAse tattha 2 tahiM tahiMbahu Io vaNarAIo paNNattAo" te se bharata kSetra mAM ThekaThekANe ghaNuM vanarAjio hatI evuM kahevAmAM Ave che, e vanarAjio jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 195 tasya dezasyAvAntaradeze 'bahuIo' bahvayaH-bahusaMkhyAH 'vaNarAIo' vanarAjayaH- vanapaMktayaH 'paNNattAo' prajJaptAH, tAzva kIdRzyaH ? ityAha-'kiNhAo kiNhobhAsAo jAva rammAo' kRSNAH kRSNAvabhAsAH yAvad ramyAH iti / kRSNAvabhAsA ityArabhya ramyA iti paryantAnAM padAnAM vanarAji vizeSaNavAcakAnAmatra saGgraho bodhyaH, tathAhi-nIlAH nIlAvabhAsAH haritAH haritAvabhAsAH zItAH zItAvabhAsAH snigdhAH snigdhAvabhAsAH tIvAH tItrAvabhAsAH kRSNAH kRSNacchAyAH nIlAH nIlacchAyAH haritAH haritacchAyAH zItA zItacchAyAH snigdhAH snigdhacchAyAH tIvAH tIvracchAyAH ghanakaTitaTacchAyAH mahAmedhanikurambabhUtA ramyA iti, vyAkhyA pUrvameva pazcamasUtre kRtA padmavaravedikA vana'kiNhAo kiNhobhAsAo jAva rammAo, rayattagachappaya koraMTagabhiMgAraga koMDalaga jIvaM jIvaga naMdImuha kavilapiMgalakkhA koraMDana cakAyaga kalahaMsahasasArasa agegasa ugANamihuNaM viyariyAo" kRSNa haiM aura kRSNa rUpa se hI inakA avabhAsa hotA hai yAvat ye bar3I acchI suhAvanI lagatI haiM, yahAM yAvatpada se yaha prakaTa kiyA gayA hai ki kRSNAvabhAsa pada se lekara antima ramya pada taka jitane bhI pada vanarAji ke vizeSaNarUpa se vAcaka hai una saba kA yahAM para saMgraha huA hai be pada isa prakAra se haiM-"nIlA, nIlAvabhAsAH, haritAH haritAvabhAsAH, zItAH zItAvabhAsAH, snigdhAH snigdhAvabhAsAH, tIvrAH tIvrAvabhAsAH, kRSNAH kRSNacchAyAH, nIlAH nIlacchAyAH, haritAH haritacchAyAH, zItAH, zItacchAyAH, sndhiAH snigdhacchAyAH, tIvAH totracchAyAH, dhanakaTitachAyAH, mahAmeghanikurambabhUtAH rabhyAH" ina padoM ko vyAkhyA pUrva meM pAMcaveM sUtra meM padmavara vedi. kA ke varNana ke prasaGga meM kara diyA gayA hai / ina vanarAjiyoM meM puSpoM kI gaMdha meM anurakta hue unmAdI bhRGga kahIM kahIM para bhana bhanAte hue najara Ate haiM to kahIM para koraGgaka nAma ke pakSi vizeSa caha cahAte hue dikhAI par3ate haiM kahIM para bhRGgAraka kahIM para kuMDalaka, kahIM para cakora, "kiNhAo kiNhobhAsAo, jAva rammAo, rayamattagachappaya koraMTa gabhiMgAraga koMDalagajIvaM jIvanadImaha kavila piMgalakkhagakoraDava cakkavAyaga kalahaMsa haMsa sArasa aNega sauNagaNa miNa viyariyAo" 09 cha bhane 135thI apamAsita thAya che. yAvat seme| bhUgara sehAmaNuM lAge che. ahI yAvatu parathI AvAta spaSTa karavAmAM AvI che ke kRSNavabhAsa padathI mAMDIne aMtima ramya pada sudhI jeTalA pade vanarAjanA vizeSa rUpamAM AvelA che te sarvana masara yeta cha. tebhasama phe| mA pramANe chaH 'nIlA nIlAvabhAsAH, haritAH, haritAvabhAsAH, zItAH, zItAvabhAsAH, snigdhAH, snigdhAvabhAsAH tIbrAH, tIbrAva. bhAsAH, kRSNaH, kRSNacchAyAH, nIlAH NIlacchAyAH, haritAH, haritacchAyAH, zItAH, zItacchAyAH, snigdhAHsnigdhacchAyAH, tIbrA: tobracchAyAH, dhanakaTitaTabchAyAH,mahAmeghanikurambabhUtAH ramyAH" 21 pahanI vyAcyA 512 vahAnAmA 5 mA sutramA 42vAmA AvI che. e vanarajiomAM pupanI gaMdhamAM anurakta thayela unmAdI bhaMgo kaI kaI sthale guMjana karatA dekhAya che. te kaI kaI sthaLe karaMTaka nAmanA pakSI vizeSa kalarava karatA dekhAya che. keI sthaLe bhaMgAraka, kaI sthaLe kuMDalaka, keI sthaLe cakara, koI sthale jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 jambUdvIpaprajJaptisUtre varNanaprasaGge / tathA 'raya mattagachappaya koraMTagabhiMgAraga koMDalagajIvaMjIvaga nandImuha kavilapiMgalakkhaga kAraMDava cakkavAyaga kalahaMsahaMsasArasa aNegasa uNagaNamihuNaviyariyAo' ratamattaka padapadakoraGgakabhRGgArakakuNDalakajIvaJjIva nandImukha kapilapiGgalAkSaka kAraNDacakravAkakalahaMsahaMsasArasAneka zakunagaNamithunavicaritAH tatra-ratAH anuraktA ataeva matAH-unmAdino ye SaT padAH-bhramarAH, koraGgakAH pakSivizeSAH, bhRGgArakAH pakSivizeSAH, kuNDalakAH-pakSivizeSAH, jIvajIvAH-cakorAH, nandImukhAH-pakSivizeSAH kapilA:- pakSivizeSAH, piGgalAkSakAH-piGgalavarNanetrAH pakSiNaH kAraNDavAH-pakSivizeSAH cakravAkA:-'cakavA' iti bhASA prasiddhAH, pakSiNaH, kalahaMsAH-'bataka' iti prasiddhAH, haMsAH prasiddhAH, te zakunAH-pakSiNaH teSAM ye gaNAH-samUhA-steSAM mithunena yugmena vicaritAH-itastataH zAkhAgrAcchAkhAgre kRtasaMcArAH tathA 'saDhuNNaiyamahurasaraNAiyAo' zabdonnaditanamadhurasvaranAditAH unnaditA-pakSibhiruccairuccAritA ye zabdAsteSAM madhurasvareNa madhuradhvaninA nAditAH dhvanitAH tathA 'saMpiDiyadariya bhamaramahukari pahakara parilita matta chappaya kusumAsavalola mahura gumagumaMtaguMjatadesabhAgAo' sampiNDitapta bhramara madhukarIprakara pariloyamAnamattapaTpadakusumAsavalolamadhuragumagumAyamAnaguJjadezabhAgAH, sampiNDitAH kusumAsavapAnArtha parasparasammilitAH ye dRptAnAM-madamattAnAM bhramarANAM madhukarINAM-bhramarINAM ca prakarAH samUhAstaiH saha parilIyamAnAH zliSyantaH pari milanto ye mattaSaTpadAH, ta eva punaH kusumAsavalolAzca puSparasA''svAdalolupAzca teSAM madhuraM yathA syAttathA gumagumAyamAna:-gumagumeti madhurabhRGgasaGgItaiH guJjan-madhuramavyaktaM zabdAyamAno dezabhAgo yAsu tAstathA, atra madhuraguJjanaM madhukaravRtyApi dezabhAge kahIM para nandImukha, kahIM para kapila tItara, kahIM para piMgalAkSaka, piGgala netroM vAle pakSI vizeSa, kahIM para kAraNDava jalakA ka aura kahIM para cakravAla tathA kalahaMsa-vatakha evaM haMsa apanI apanI ghara vAliyoM ke sAtha vRkSoM kI eka zAkhA se dUsarI zAkhAoM ke Upara saMcAra karate hue dRSTipatha hote hai / isa taraha yaha vanarAji ina pakSiyoM ke madhura zabdoM se sadA dhvanita hotI rahatI hai| "saMpiDiyadariya bhamara mahu pari pahakara parilita matta chappaya kusumAsavalola mahura guma gumaMta gujaMta desabhAgAo" ina vanarAjiyoM ke pradeza jagaha jagaha ke kusumoM kA Asava ke pAna karane ke nimitta paraspara saMmilita hue madonmatta bhramaroM evaM bhramarIoM ke samUha ke sAtha sAtha mile hae evaM kasama nadI mukha kaI sthaLe kapila tItara, kaI sthaLe piMgalAkSaka piMgala netravALuM pakSI vizeSa koI sthaLe kAcaMDava jalakAka ane koI sthale cakalAka temaja kalahaMsa-bataka ane haMsa pitApitAnI mAdAonI sAthe vRkSonI ekathI bIjI zAkhAo para saMcaraNa karatA dekhAya che mApramANe mA 12 mA pakSIyAnA madhu2 zAthI sh| bhumarita 29 che. "saMvi Diyadariyabhamaramahuparipahakara parilita matta chappaya kusumAsavalolamahuragumagumAyamAnagujaMta desabhAgAo" mA vn| mAnA prahazA sumaasvaan| pAna 21 mATe 52252 saMmilita thayelA madamasta bhramare ane bhramarIonA samUhanI sAthe sAthe ekatra thayelA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 197 prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyA: nirUpaNam samAropitam, tathA 'abbhitarapupphaphalAo' abhyantara puSpaphalAH abhyantare puSpaphala: sambhRtAH, 'bAhira pattocchaNNAo' bahiH patrAvacchinnAH bahirbhAge saMjAtapatrasamUhamaccha 'patte hi ya puSphehi ya' patraizca puSpaiH phalaizca 'occhanna valicchattAo' avacchanna praticchannAH - sarvathA''cchAditAH, 'sAuphalAo' svAduphalAH- svAdayuktaphalasampannAH 'niroyayAo' nirogakAH - rogarahitA: vRkSacikitsAzAstrapradarzitarogavarjitAH zotavidAtapAdi janitopadravarahitA vA, tathA 'akaMTayAo' akaNTakAH kaNTakarahitAH 'NAgAviha guccha gummamaMDavagasohiyAo' nAnAvidha guccha gulma maNDapakazobhitAH- nAnAvidhaiH - vahuprakAraiH gucchaiH puSpastavakaiH gulmaiH - latApratAnaiH maNDapakai : - latAmaNDapaizca zobhitAH, 'vicitta suhakeu bhUyAo' vicitra zubhaketubhUtAH - vicitrazubhadhvajarUpAH, 'vAvI ke Asava pAna se caMcala hue matta anya aura SaTpadoM ke guma guma madhura saMgIta se zabdAyamAna hote rahate haiM / "abhitarapupphaphalAo bAhirapattocchaNNAo pattehi ya pupphe hi ya occhannabalicchatAo, sAuphalAo niroyayAo akaMTayAoM NANAvihaguccha gummamaMDavaga sohiyAo" ye vanarAjiyAM bhItara meM to puSpa aura phaloM se lado huI haiM aura bAhara meM patroM ke samUha se AcchAdita ho rahI haiM inake phala madhura rasa se bhare hue haiM inameM kisI bhI prakAra kA roga nahIM hai athavA yahAM kisI bhI prakAra kA roga nahIM rahatA hai vRkSacikitsAzAstra meM jo roga kahe gaye hue haiM ve roga yahAM ke vRkSoM meM nahIM haiM una rogoM se yahAM ke vRkSa rahita haiM, athavA zItajanya, vidyutpAttajanya evaM Atapa Adi janya upadravoM se ye vRkSa sarvathA rahita haiN| yahAM kAMToM kA to nAma nahIM hai, ye vanarAjiyAM nAnA prakAra ke puSpa stabakoM se puSpoM ke gucchoM se gulmoM se, latA pratAnoM se, aura latA maNDapoM se zobhita haiM / " vicitta suhake ubhUyAo vAvI pukkhariNI dIhiyA sunivesiyara majAlaharayAo, piMDimaNIhArimaM, sugaMdhi suhasurabhimaNaharaM ca mahayA gaMdhadvANi muyaMtAo svvouypupphtemaja kusumAsava pAnathI cadegcala thayela madamatta bIjA SaTrapadonA madhura guMjana sa`gItathI zabdAyamAna thatA rahe che. "abhitarapupphaphalAo bAhira pattocchaNNAo patte hiyapuSphe hiya occhanna balicchattAo, sAuphalAo, niroyayAo akaMTayAo NANAviha guccha gumma maMDavaga sohiyAo" the vanarAniyo aMdara to puSpo yAne iNothI yukta che bhane mahAra patronA samUhothI Acchanna che. emanA phaLe. madhura rasAthI yukta che. emanAmAM kaI paNa jAtanA roga nathI athavA ahIM keI paNa jAtanA roganuM astitva ja nathI. athavA vRkSacikitsA zAstra mAM je regenu varNana che. te rAgeA ahIMnA vRkSomAM nathI. arthAt ahIMnA vRkSe te sa` rAgeAthI rahita che athavA zauta janya vidyutpAtajanya ane Atapa Adi janya upadraveAthI e vRkSo sarvathA hIna che. ahI kAMTAonuM te astitva ja nathI e vanarAjie aneka jAtanA puSpastamakeAthI-puSpAnA gucchAthI zukSmAthI latA pratAnaathii ne satA bhaDapothI suzolita che. "vicitta suhakeubhUyAo, vAvI pukkhariNI dohiyA sunivesiya rammajAlaharayAo, piNDimaNIhArimaM, sugaMdhi suhasurabhimaNaharaM ca mahayA gaMdhaddhANi muyaMtAo sabvouya pupphaphalasamiddhAo surammAo pAsAIyAo, dari jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 jambUdvIpaprajJaptisUtre pukkhariNI dIhiyA sunivesiya rammajAlaharayAo' vApIpuSkariNI dIdhikA sunivezitaramyajAlagRhakAH, tatra-vApya:-catuSkoNAH, puSkariNya:-vApya eva vRttAkArAH, dI. dhikA:-RjusAriNyaH, tAsu sunivezitAni-muSThu sthApitAni ramyANi-ramaNIyAni jAlagRhakANi sacchidragavAkSA yAsu tAH, 'piMDimagohArima' piNDamanihArimAM-piNDimAM militAM satoM nirdArimAM zubhapudgala samUharUpeNa dUradezagAminIm 'sugandhi' sugandhizobhanagandhavatom, tathA 'muha surabhimaNaharaM ca' zubhamurabhimanoharAm -zubhaH-prazastaH yaH surabhiH zobhano gandhastena manohAriNom, 'mahayA gaMdhaddhANiM' mahAgandhaghrANiM mahatI cAsau gandhaghrANiH -gandha eva ghrANiH tRptiH taddhetutvAt gandhaghrANi stAM tathA mahAgandhatRptim 'muyaMtAo' muzcantyaH-prasArayantyaH tathA 'savvouyapupphaphalasamiddhAo' sArvartukapuSpaphalasamRddhAH-sakalaRtUtpannapuSpaphalaiH samRddhAH-sampannAH 'surammAo' suramyA:-ati ramaNIyA, 'pAsAiyAo' prAsAdIyAH-darzakAnAM hRdayaprasAdakarAH, 'darisaNijjAo' darzanIyAH, draSTuM yogyA, 'abhiruvAo' abhirUpAH-sarvathA darzakajanamanonayanahAriNyaH 'paDirUvAo' pratirUpAH-asAdhAraNa rUpa yuktAzca santi iti ||suu022|| phala samiddhAo surammAo pAsAIyAo, darisaNijAo, abhirUvAo paDirUvAo' ye vanarAjiyAM dekhane vAloM ko aisI pratIta hotA hai ki mAno ye vicitra prakAra kI acchI dhvajAe~ sI hI haiM / ina meM jo vApikAe~ haiM caukora bAvar3ivA hai, gola AkAra vAlo puSkariNiyAM haiM tathA dIrghikAe~ hai ina saba ke Upara sundara sundara jAlagRha sthApita haiM, chidroM sahita gavAkSoM kA nAma jAlagRha hai, ye vanarAjiyAM aisI gandha ghrANi ko-jisase manuSyoM ko tRpti ho jAve aisI sugandhi ko-choDa tI rahatI haiM yaha gandha ghrANi una vanarAjiyoM meM se alpa mAtrA ke rUpa meM nikalatI hai kintu piNDita hokara ke nikalatI hai aura nikalakara vaha bahuta dUra dUra taka calI jAtI hai isakI jo vAsa hotI hai vaha manohara hotI hai, ina vanarAjiyoM meM sarvaRtuoM ke puSpa evaM phUla lage rahate haiM ataH ye unase sadA samRddha rahatI haiM, ye saba vanarAjiyAM ati ramaNIya haiM, darzakajanoM ke hRdayoM ko prasanna karanevAlI haiM, darzanIya haiM dekhane yogya haiM, dekhane vAloM ke mana aura nayanoM ko haraNa karane vAlI haiM, aura asAdhAraNarUpa se yukta haiM / / 22 // saNijjAo abhiruvAo SaDirUvAo" se nayA nArAyAne mevI lAge cha | e vicitra prakAranI sArI vajAeja hoya emAM je vApikAo che-cAra khUNA vALa vAve che. goLa AkAravALI puSkariNIo che. temaja dIdhiMkAo che e sarvanI upara sundara sundara jAla gRho sthApita che. chidrovALA gavAkSo jAgRiho kahevAya che. e vana jio manuSyone tRpti thAya tevI sugaMdhinegadhabrANine comera prasata karatI rahe che. e prANi te vanarAjio mAMthI a95mAtrAmAM piMDita thaIne nIkaLe che ane nIkaLI ne te bahuja dUra sudhI jatI rahe che. emanI je vAsa hoya che te manahara hoya che. e vanarAjiomAM sarvaRtuonA puSpa temaja kuLa sarvadA rahe che. ethI eo temanAthI sadA samRddha rahe che. e sarva vanarAjae ati ramaNIya che. darzakonA hRdayene prasanna karanArI che, darzanIyA che, darzako nA mana ane nayanene AkarSanArI che ane asAdhAraNa rUpathI yukta che. rAAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam athAtra vRkSAdhikArAtkalpavRkSavakSasvarUpamAha ____ mUlam- tIseNa samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM mattaMgANAmaM dumagaNA paNNattA, jahA se caMdappabhA jAva occhaNNa paDicchaNNA ciTuMti, evaM jAva aNigaNANAmaM dumagaNA paNNattA ||suu023|| chAya-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tasmin tasmin mattAGgA nAma drumagaNAH prAptAH yathA te candraprabhA yAvat avacchanna praticchannAstiSThanti, evaM yAvat anagnakA nAma drumagaNAH prajJaptAH // 23 // TIkA-'tIse NaM samAe bharahe' ityAdi / 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tasmin tasmin tasya tasya dezasyAvAntarabhAge 'mattaMgA' mattAGgAH matta-mado harSaH, tatkAraNabhUtaH, peyapadArtha iha matta zabdenocyate, tasya aGgakAH-hetubhUtAH, athavA mattam-Anandajanaka peyavastu tadeva aGgam -avayavo yeSAM te tathA AnandapradapeyapadArthadAyino 'NAmaM dumagaNA nAma drumagaNAH-vRkSasamUhAH 'paNNattA' prajJaptAH te kIdRzAA ! iti jijJAsAyAmAha'jahA se caMdappabhA jAva occhaNNapaDicchaNA ciTuMti' yathA te candraprabhA yAvat channa aba sUtrakAra vRkSAdhikAra ko lekara kalpavRkSoM ke svarUpa kA kathana karate haiM--- "tIseNaM samAe bharahe vAse" ityAdi / TIkArtha-"tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM mattaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA' usa sughama suSamA nAmake Araka meM bhAratakSetra meM jagaha jagaha una sthAnoM meM mattAMga nAmake kalpavRkSa the yahAM matta zabda se harSa kA kAraNa bhUta padArtha liyA gayA hai usa harSa ke kAraNa bhUta padArtha ko dene meM jo hetubhUta hote haiM ve yahAM mattAGga zabda se kahe gaye haiM athavA Ananda janaka jo peyava stu vahI vastu jinakI avayava hai-arthAt Ananda prada peya padArtha ko dene ke svabhAvavAle jo druma gaNa haiM-vRkSa samUha haiM ve mattAGgazabda se kahe gaye haiM / "jahA se caMdappabhA jAva occhaNNa paDiccha have sUtrakAra vRkSAdhikArane laIne kalpavRkSanA svarUpanuM kathana kare che- "tIseNaM samAe bharahevAse tattha 2 dese tahiM 2 mattagA NAmaM dumagaNA paNNattA'' ityAdi suutr-33|| TIkAthe-te suSama suSamA nAmanA ArakamAM bharatakSetramAM Theka ThekANe te sthAnamAM mattAMga nAmanA kalpavRkSa hatA. ahIM matta zabdathI harSanA kAraNabhUta padArtha grahaNa karavAmAM Avela che. te harSAnA kAraNabhUta padArtha ne ApavAmAM je hetubhUta hoya che. te ahIM mattAMga zabdathI kahevAmAM AvyA che. athavA Ananda janaka je piyavastu che te vastu jemanA ava yo che eTale ke AnaMda prada peya padArthane ApanArA je krame che-vRkSa samUhe che te bhattainvthA gaDIta che. "jahA se caMdappabhA jAva occhaNNa paDicchaNNA ciTTati" A pAThane spaSTa rUpathI samajavA mATe yAvatuM pada vaDe je pATha saMgRhIta thayela che, pahelAM tene pragaTa 421 / bhAM bhAva cha. te 54 // pramANe cha: "jahAse caMDappabhAmaNi silAgavara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre praticchannAstiSThanti / atra yAvatpaden-'jahA se candappabhAmaNisilAga varasIdhuvara vAruNi sujAya pattapupphaphala coyaNijjA sasAra bahudavvajutti saMbhAra kAla saMdhi AsavA mahumeragariTThAbhaduddhajAti pasannatallagasatAura khajjUrimuddiyAsArakA visAyaNa supakka khoyarasavara surA vaNNagaMdharasa pharisajuttA balavIriyapariNAmA majjavihI bahuppagArA taheva te ma. taMgA vi dumagaNA aNega bahu vivihavIsasApariNayAe majjavihIe uvaveyA phale hiM puNNA vIsaMdaMti kusavikusa visuddharukkhamUlA jAva pattehiM ca pupphe hiM ca phalehiM ca occhannapaDicchannA citi' iti saMgrAhyam / eteSAM chAyA yathA te candraprabhA maNizilikAvarasIdhuvaravAruNI sujAta patra puSpaphalacoya niryAsa sAra vahudravya yukti sambhA' sandhi AsavA madhumerakariSTAbhA dugdha jAti prasannA tallakazatAyuH khajUrI mRdvIkAsAra kApizAyana supakakSodarasavarasurAH varNagandharasasparzayuktAH balavIryapariNAmAH madhavidhayo bahuprakArAH tathaiva te mattaGgA api dumagaNAH anekavahuvividhavisrasApariNatena madyavidhinA upapetAH phaleSu pUrNAH viSyandante. kuzavi kuzavizuddha vRkSamUlA: yAvat patraizca puSpaizca phalaizca avacchanna praticchannAH tiSThanti / NNA ciTThati''isa pATha ko spaSTa rUpa se samajhane ke liye yAvat pada dvArA jo pATha gRhIta huA hai pahile use prakaTa kiyA jAtA hai vaha pATha isa prakAra se hai-"jahA se caMdappabhA maNi silAga vara sIdhuvaravAruNi sujAya pattapuppha phalacoyaNijjA sasAra bahudavvajuttisaMbhAra kAla saMdhi AsavA mahumeragariTThAbhaduddhajAti pasanna tallaga satAu khajuriya muddiyAsArakA visAyaNa supakkakhoyarasa vara surA vaNNagaMdharasapharisajuttA balaboriyapariNAmA, majjavihI bahuppagArA taheva te mattaMgA vi dumagaNA aNega bahu vivihavIsasA paviNayAe majjavihIe uvaveyA phalehiM puNNA vIsa daMti, kusavikusa visuddha rukkhamUlA jAya pattehiM ca pupphehiM ca phalehiM ca occhannapaDicchannA ciThaMti" candraprabhA, maNizilikA, uttamamadya evaM varavArUNI ye saba mAdaka rasa vizeSa haiM ye saba suparipAkagata puSpoM ke phaloM ke evaM coya isa nAmake gandhadravya vizeSa ke rasa se banAye jAte haiM tathA inameM zarIra ko poSaNa karane bAle dravyoM kA mela rahatA hai, isI prakAra se aneka prakAra ke Asava (nazA karane vAlA) bhI banAye jAte haiM jo apane apane samaya meM AsavotpAdaka sIdhu varavAruNi sujAya patta pupphaphala coyaNijjA sasAra bahudavvajutti saMbhArakAla saMdhi AsavAmahumeragA riTThAbhaduddhajAtipasanna tallaga satAukhajjuriya muddiyA sArakA visAyaNa suparastrIya rasavara surA vaNagaMdharasapharisajuttA balavIriya pariNApA majjavihI bahuppa gArA taheva te mattaMgA vi dumagaNA aNega bahuviviha vIsasA pariNayAe majjabihIe uvaveyA phalehiM puNNA vIsaMdaMti, kusavikusavisuddharukkhamUlA jAva pattehiM ca pupphehiM ca phalehi ca occhannapaDicchannA ciTuMti" yandramA bhae zikSi uttamama tathA 1212 se sarve mAdaka rasa vizeSa che. A sarve suparipAkazata puSpo phaLe temaja coya nAmaka gandha dravya vizeSanA rasamAMthI banAvavAmAM Ave che, tathA emanA mAM zarIrane puSTa karanAra dravyonuM sammizraNa rahe che. A pramANe aneka jAtanA Asa paNa taiyAra karavAmAM Ave che. je jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 201 idaM saGketavAkyamapareSvapi vakSyamANa drumagaNaSahanIyam / vyAkhyA caivam-yathA-yena prakAreNa tAH candraprabhA maNizilikA varasIdhu varavAruNosujAta patrapuSpaphalacoyaniryAsa sAra bahudravya yukti saMbhArakAlasandhinAsavAH-tatra-candrasveva prabhA-kAntiH yasyAH sA tathA, maNizilikA-maNizilaiva maNizilikA saiva tathA, varasodhu varaM paramaM sIdhu-madya,vara vArugo-uttamavAruNI, sujAtapatrapuSpaphalacoyaniryAsasArAH sujAtAnAM suparipAkAgatAnAM pupANAM phalAnAM ca coyasya tadAkhyagandhadravyavizeSasya ca niryAsaH rasaH tena sArAH, tathA bahudravyayukti sambhArAH bahUnAM dravyANAM-rasa vardhakAnAM yA yuktayaH melanAni tAsAM sambhA ra:-samUho yeSu te tathA kAlasandhi jAsavAH kAle sva svocitakAle sandhijAsavAH AsavAGgabhUtadravyamelanajanitamadyAni tataH padadvaya padadvaya sammelanena karmadhArayasamAsaH tathA madhumerakariSTAbhAdugdhajAti prasannAtallakazatAyu. khajUro mRdvokAsAra kApizAyana supakvakSodarasavarasurAH tatra madhu-madhavizeSaH, merakaM madyavizeSaH riSTAmA riSTaratnavarNA jambUphalakaliketi prasiddhA, dugdhajAtiH AsvAdato dugdhasadRzI prasannA-surAvizeSaH tallakaH surAvizepA, zatAyuH-zatakRtvaH zodhitA'pi sva svarUpA parityAginI surAH khajUrI mRdvIkAsAraH kharjUradrAkSayoH sAraH kApizAyanaM-madhavizeSaH, supakakSodarasavarasurAH supakaH samyakaparipAkaprApto yaH kSodarasaH surotpAdakacUrNamilitekSvAdirasaH tanniSpannAH varasurA sarveSAM padAnAM karmadhArayaH, eteca madyavidhaya madyaprakArA varNagandharasasparzayuktA viziSTena varNena gandhena dravyoM ke mela se niSpanna hote hai tathA madhu meraka, Adi ye bho madya jAti ke vizeSa prakAra haiM inameM madhu aura meraka ye mAdaka padArtho ke saMyoga se banAye jAte haiM riSTAbhA nAma kI zarAba jAmuna ke phalo se taiyAra kI jAtI hai, dugdha jAti ko jo zarAba hotI hai vaha svAda meM dugdha jaise svAdavAlo hoto haiM prasannA aura tallaka yaha mo eka prakAra ko vizeSa zarAba hotI hai saubA ra zodhita ho jAne para bhI jo apane svarUpa kA parityAga nahIM karatI hai usa zarAba vizeSa kA nAma zatAyu hai kharjura aura dAMkho ke rasa se jA zarAba banAI jAtI hai usakA nAma kharjurI mRddha kA sArA hai isI prakAra eka zarAba aisI bhI hotI hai jo ikSu ke rasa ko pakAkara ke usase taiyAra kI jAtI hai aura isameM surotpAdaka curNa milAyA jAtA hai / ina saba surAvizeSoM kA varNa yathA samaye AsopAdaka dravyonA sAmmizraNathI nipanna hoya che. temaja madhumeraka vagere e paNa madya jAtinA vizeSa prakAre che. AmAM madhu ane meraka e mAdaka padArthonA saMye gamAM niSpanna thAya che. riTAbhA nAmaka zarAba jAMbunA phaLathI taiyAra karavAmAM Ave che. dugdhajAtinI je zarAba hoya che te svAdamAM dUdha jevI svAdavALI hoya che. prasanna ane talAka A paNa eka prakAranI zarAba zeSa che so vakhata rodhita thaI jAya chatAM e je pitAnA sva rUpa ne yathAvata rAkhe che te zarAba vizeSanuM nAma zatAyu che. khajUra ane drAkSAnA rasathI je zarAba taiyAra karavAmAM Ave che tenuM nAma khajUrI mRddhIkAsArA che. A pramANe eka zarAba evI paNa hoya che ke je Izuno rasane pakavI ne tenAthI taiyAra karavAmAM Ave che ane temAM surotpAdaka cUrNa mizrita karavAmAM Ave che. A sarva surA vizeSonA varNa gabdha rasa 26 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 jambUdvIpaprajJaptisUtre rasena sparzena ca yuktA sampannA tathA balavIryapariNAmA balaM zArIrika zaktiH vIrya parAkramaH ityubhe pariNamayantIti tathA balavIryakArakA ityarthaH tathA bahuprakArA anekabidhAzca santi tathaiva tenaiva prakAreNa te-pUrvoktA mattAGgA api magaNA anekabahuvividhavisrasApariNatena aneka vyaktibhedAt sacAsau bahu vividha-bahu pracuraM yathA syAttathA vividha jAtibhedAnnAnAvidha visrasArapariNataH-visrasayA-svabhAvena pariNataH jAtaH na puna kenApi kRtazcetti aneka bahuvividhavisrasApariNatastena tathAprakAreNa madyavidhinA mAdyanti-hRSyanti aneneti madham-AnandapradapeyapadArthaH 'madIharSe' iti dhAtoH, gadamadacara (pA0 3 / 1 / 100) iti yatpratyayaH, tasya vidhiH prakAra stena Anandapradapeya prakAreNetyarthaH upapetA yuktA te ca tAlAdi takha iva nArAdiSu peyaprakAra yuktAH kintu phaleSu, ityeva darzayitumAha-'pha lehiM' iti / mule tRtIyA saptamyarthe prAkRtatvAta, tena phaleSu- phalAvacchedena pUrNA tairAnandapradapeyapadArthabhRtA santo niSpandante srotorUpatayA vahanti nijharavat / ayaM bhAva:teSAM drumagaNAnAM paripakaH sphuTitaphalebhyaH AnandapradapeyarasA nijharantIti / te dumagaNApunaH kIdRzA ? ityAha kuzavikuzavizuddhavRkSamUlA darbhavalvajAdi rahitAdhobhAgA yAvat yAvatpadena mUlavantaH, kandavantaH skandhavantaH ityAdaya paJcamasUtroktA saMgrAhyA, artho'pi tata eva bodhyaH / tathA patraizca puSpaizca phalaizca avacchanna praticchannAH sarvathA''cchAditAH tiSThantIti / ete drumagaNAstu yugalijanebhya peyapadArtha vitarantItibodhyam / atradaM bogandha, rasa aura sparza viziSTa prakAra kA ho jAtA hai aura ye sevita kiye jAne para zarIra meM bala evaM vIrya ke utpAdaka hote haiM aura ye aneka prakAra ke hote haiM / to jisa prakAra ye loga prasiddha candraprabhA Adi surAye hotI hai usI prakAra se mattAGga jAti ke drumagaNa bhI svataH svabhAva se aneka prakAra ke amAdaka padArthoM ke rUpa meM pariNata ho jAte haiM inakA yaha aisA pariNamana tAlAdi vRkSoM meM jaisA unake aGakurAdikoM meM hotA huA dekhA jAtA hai vaisA inameM nahIM dekhA jAtA hai kintu jaba inake phala pakajAte haiM aura ve phuTate haiM taba unameM se nirdhAra kI taraha rasa jhara ne lagatA hai aura use pIkara vahAM ke loMga Ananda kI mastI meM jhumane lagate haiM ina vRkSoM ke adhobhAga kuza aura vilvAdi tRNoM se rahita hote haiM jo manuSya inake pAsa jAkara jisa maadkpdaarthane sparza viziSTa prakAranA hoya che. ane emanA sevanathI zarIramAM baLa ane vIryanuM utpAdana thAya che. e ghaNI prakAranI hoya che, jema leka prasiddha candraprabhA vagere surAo hoya che. temaja mattAMga jAtinA kumagaNa paNa svataH svabAvathI aneka prakAranA amAdaka padArthonA rUpamAM pariNata thaI jAya che. emanuM A evuM pariNamana aMkurAdikanA rUpamAM tAlAdi vRkSAmAM joI zakAya che tevuM nathI. paraMtu jayAre emanA phUle paripakava thaI jAya che ane te phaTe che tyAre temanAmAMthI nirjharanI jema rasa niruta thavA lAge che. ane te rasanuM pAna karIne tyAMnA loko AnaMdanI mastImAM taraboLa thaI jAya che. A vRkSonA adho bhAga kuza ane bivAdi tRNAthI vihIna hoya che, je mANasa A vRkSonI pAse jaIne je mAdaka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 203 prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam dhyam madyapAnaM hi nizcayato durgatijanakaM suSamasuSamAkAlavartino yugalinastu nizcayata sugatigAminaH / ato mattAGgakA vRkSA amAdakAn amRtamayAna AnaMdapradarasavizeSAneva niSpandayanti na tu surAvizeSAn / sAdRzyaM tu varNasAmyeneti / ete drumagaNAstu yugalijanebhyaH peyapadArtha vitarantIti bodhyam / 'evaM' evam anena prakAreNa mattAGga drumaga. Navat 'jAva aNigaNA NAmaM dumagaNA paNNattA' yAvat anagnakA nAma drumagaNAH prajJaptAH iti / atra yAvatpadena ye drumagaNAH saMgRhyante tadvarNanaprakAra evaM bodhyaH / tathAhi 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahi tahiM bahave bhiMgaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso jahA se vAraga ghaDaga kalasa karaga kakkaripAyaMcaNiudaMkavaddhaNisu paiTThagavidvarakI cAhanA karatA hai ve vRkSa usI rUpa meM svataH svabhAva se pariNata ho jAte haiM aura yAcaka. janoM kI usa cAhanA ko zAnta kara dete haiM. isa viSaya meM vizeSa khulAzA rUpa se pAThagata padoM ko vyAkhyA pUrvaka kathana hamane jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotikA TIkA meM kiyA hai. tAtparya isa kathana kA kevala itanA hI hai ki yugalikajanoM ko ye drumagaNa jaisA peya padArtha ve cAhate haiM vaisA hI peya padArtha pradAna karate rahate haiM vaisA dekhA jAya to madyapAna durgatikA janaka hotA hai aura suSamasuSamA kAlavartI yugalika jana niyama se sugatigAmI hote hai. ataH ye mattAGgaka vRkSa amAdaka amRtamaya aise Anandaprada rasavizeSoM ko hI bahAte rahate hai surAvizeSoM ko nahIM, parantu yahAM jo surAvizeSoM ke sAtha inheM upamita kiyA gayA hai vaha inake varNa ko lekara kiyA gayA hai| isI prakAra se vahAM jo 10 ve antima kalpavRkSa anagnaka nAma ke hote haiM ve bhI una yugalikoM ko aneka prakAra ke vastro ko dekara unakI cAhanA kI pUrti karate rahate hai, yahAM jo yAvatpada AyA hai usase zeSa kalpavRkSoM kA grahaNa huAhai-inameM dvitIya nambara kA kalpavRkSa bhUtAGga nAmakA hai ye kalpavRkSa bhI vahAM aneka hI hote hai inake sambandha padArthanI IcachA kare che te vRkSa te svarUpamAMja svataH svabhAvathI pariNata thaI jAya che, ane vAcakonI IcchA ne pUrNa kare che. A saMbaMdhamAM vizeSa rUpaSTatAthI pAThagata padonuM vyA khyA pUrvaka kathana jIvabhigama sUtranI TIkAmAM karavAmAM Avela che. A kathananuM tAtparya ATaluM ja che ke e krame yugalika jAnI IcchA mujaba je padArtha teo IcchatA hoya te Ape che. je buddhi pUrvaka vicAra karavAmAM Ave te Ama jaNAze ke madyapAna durgati janaka che. ane suSama suSamAkALanA yugalika niyamataH sugatigAmI hoya che. tethI A mattAMgaka vRkSo paNa surA vizeSanA sthAne amAdaka amRtamaya evA AnaMda prada 2sa rasavi zeSane ja pravAhita kare che. ahIM je surA vizeSonI sAthe emane upamita karyA che te phakata emanA varNananA uddezyathI ja. A pramANe tyAM je 10 mAM aMtima anagnaka nAme ka95vRkSo hoya che. te paNa te yugalikene aneka jAtanA vone ApI ne temanI IcchA pUrNa karatA rahe che. ahIM je yAvat para Avela che tenAthI zeSa kalpavRkSonuM grahaNa karavA mAM AvyuM che. AmAM bIjA naMbare je kalpavRkSa che te bhUtAMga nAmaka kalpavRkSa kahevAya che. se 465vRkSo 55 tyA dhuNa prabhAbhI DAya che. memn| samayamA yuthana cha-'tIseNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 jambUdvIpaprajJaptisUtre pAcaka bhiMgAra karoDa saDagapattI thAlaNallagacavaliyaM avamada dagavAraga vicittava sutticArupINayA kaMcaNa maNirayaNa bhatticittA bhAyaNavihoya bahuppagArA taheva tebhiMgaMgA vi dumagaNA aNegabahuviha vIsasA pariNayAe bhAyaNavihIe uvaveA phalehi puNNAviva visati |2| etacchAyA - tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmin tasmin bahavo bhRtAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman yathA te vArakaghaTakakalazakaraka karkarI pAdAJcanyudaGka vArthAnI supratiSThaka viSTarapArIcaSaka aGgArakaroTisaraka pAtrI sthAla nallaka capa litAvamadadakavAraka vicitra vRttaka maNi vRttaka zukticArupInakAkAJcana maNiratnabhakti - citrA: bhAjanaviSayazca bahuprakArA tathaiva te bhRtAGgA api drumagaNA aneka bahuvidhavisrasApariNatena bhAjanavidhinA upapetAH phalaiH pUrNA iva vikasanti 2 etadvayAkhyA- 'tIseNaM' ityAdi / he zramaNAyuSman tasyAM khalu samAyAM bharate varSetatra tatra deze tasmin tasmin tasya tasya dezasyAvAntarabhAge bahavo bhratAGgAH ataM- bharaNaM pUraNam tasmin aGgAni kAraNAni atAGgAni bhAjanAni bharaNakriyAhi bharaNIyaM bhAjanaM vinA nopapadyate iti bhAjanasampAdakatvAd vRkSA api atAGgAH- bhAjanasaMpAdakA nAma drumagaNAH prajJaptAH tAn drumagaNAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati yathA te prasiddhA vAraka ghaTaka kalaza karaka karkarI pAdAJcandudaGkavArthAnI supratiSThaka viSTarapArIcaSaka bhraGgAra karoTi saraka pAtrI sthAla nallaka capalitAvamadadakavAraka vicitra vRttaka maNi vRttaka zukti cAru pInaka kAJcanamaNiratnabhakticitrA tatra vAraka mAGgalikaghaTaH ghaTaka H hrasvo ghaTo ghaTakaH - laghu meM aisA kathana hai-"tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tarhi tarhi bahave bhiMgaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se vAraMga ghaDaga- kalasa-karaga kakkari pAyaMcaNi udaka vRddhaNi supaTTaga fagepArI caka bhiMgArakaroDisaDaka patto thAlaNallaka cavaliya avama dayaga vAraga vicitta vaTTagati cAru pINayA kaMcaNa maNirayaNa bhatticittA bhAyaNa vihIya bahuppagArA taheva te bhiMgaMgA vi dumagaNA aNega bahuviha vosasA pariNayAe bhAyaNavihIe uvaveyA phalehiM puNNAviva visati" isa kathana kA tAtparya aisA hai ki usa prathama Araka meM bharata kSetra meM jagaha 2 sthAnoM sthAnoM para aneka bhRtAGga nAma ke kalpavRkSa hote hai, ye kalpavRkSa unheM yugalikoM ko aneka prakAra ke samAe rahe vAle tattha 2 dese tahi tahi bahave bhiMgaMgA NAmaM dumagaNA paNNatA samaNAuso jahA se vAraga ghaDagA - kalasa- karaNakakkaripAyacaNi udakavarddhANisupagavira pArI casaka bhiMgAra karoDisaDagapattI thAla Nallaka cavaliyaM avamadadagavAraga vicitta vaTTaga sutticAruNINayA kaMcaNamaNirayaNabhatticittA bhAyaNa vihAya bahuppArA taheva te bhigaMgA vi dumagaNA aNega bahubihavIsasA pariNayAe bhAyaNavihIe uvaveA phalehi puNNAviva visahRti" 2 athananu tAtparya A pramANe mAM Theka ThekANe aneka bhRtAMga nAmanA kalpavRkSo heya che. e prakAranA bhAjarAne pradAna karatA rahe che. A sUtrapAThagata padezanI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra te prathama Arambha laratakSetra kalpavRkSo te yugalikAne aneka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 205 ghaTaH kalazaH mahAghaTaH, kAkaH karkarI pAtra vizeSaH, pAdAzcanI pAda prakSAlanArthA kAzcanamayI pAtro, udaGkaH jalotkSepaNapAtravizeSaH, vArdhAnI jaladhAnI jalakuNDikA supratiThakaH- puSpapAtravizeSaH pArI, ghRtapAtram caSakaH pAnapAtram , bhraGgArakanakAlukA 'jhArI' iti bhASAyAM prasiddhA sarakaH pAtravizeSaH pAtrI bhAjanavizeSaH, sthAlam prasiddham, nalla kaH pAtravizeSaH capalitA avamadazca pAtravizeSau dakavArakaH- jalaghaTaH, tathA vicitrANivividhacitrayuktAni vRttakAni golAkArANi bhojanakAlopayogIni ghRtAdi pAtrANi, tathA maNi vRttakAni-maNipradhAnAni vRttakAni-pUrvoktAni pAtrANi, zuktiH-candanAdyAdhArabhUtA 'pAtrI' cArupInakA-pAtravizeSaH, ete pAtramakArAH kIdRzAH ? ityAha-kAJcanamaNi ratna bhakticitrAH kAJcanamaNiratnAnAM yA bhaktayaH- racanAstAbhiH citrAH adbhutAH bhAjana vidhayaH-pAtrabhedAH, bahuprakArAH-ekaikasmin bhAjanavidhAvavAntarAnekabhedasattvAdvahuvidhAH bhavanti tathaiva tadvadeva te pUrvoktAH bhRtAGgA api drumagaNAH aneka bahuvidhavisrasApariNa tena bhAjanavidhinA upapetAH phalaiH pUrNA iva vikasanti- zobhante iti ete ca drumagaNAH yugalibhyo yatheccha pAtrANi vitarantIti bodhyam // 2 // atha tRtIyakalpavRkSasvarUpamAha 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM bahave tuDiaMgA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se aliMgamuiMgapaNava paDaha dadariya karaDi DiDima bhaMbhAhoraMbhakaNiya kharamuhimugaMda saMkhiya piralIvaccaka parivAiNi vaMsaveNu sudhosa vivaMcimahatI kacchabhirigisigiAtalatAlakaMsatAlasusaMpauttA AtojjavihI niuNagaMdhavvasamayakusalehi phaMdiyA tiTThANakaraNasuddhA taheva te tuDiaMgA vi dumagaNA aNega bahu vivihavIsasApariNayAe tatavitataghaNajhusirAe AtojjavihIe uvaveyA phalehiM puNNAviva visaTuMti, kusavikusa jAva ciTThati / 3 / bhAjanoM ko pradAna karate rahate haiM / isa sUtrapAThagata padoM kI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra meM kI jA cukI hai. ataH vahIM se ise dekhalenA cAhiye / tRtIyakalpa vRkSakA svarUpa kakathana "tIseNa samAe bharahe vAse tattha2 dese tahiM bahave tuDigA NAma dumagaNA paNNattA, samaNAuso ! jahA se AliMgamuiMga paNava paDaha daddariyakaraDi DiDima bhaMbhA horaMbha kaNiya kharamuhi muguda saMkhiya piralI vaccaka parivAdinI vasaveNu sughosa vivaci mahatikacchabhi rigi sigiA-tala tAlakaMsa susaMpauttA AtojjavihI niuNa gaMdhavva samaya kusalehiM phaMdiyA tiDhANakaraNasuddhA taheva mAM karavAmAM AvI che, ethI jijJAsujane tyAMthI ja vAMcI le. tRtIya kalpavRkSanA svarUpanuM kathana tose samAe bharate vAse tattha 2 dese tarhi 2 bahave taDiaMgA NAma damANA paNNattA samaNAuso ! jahA se AliMga muiMga paNava paDaha, daddariyakaraDi DiDima bhamAho. raMbha kaNiya kharamuhimurAMda saMkhiya piralI vaccaka parivAdinI baMsaveNu sughosa vivaMci jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra tasmin tasmin bahavaH truTitAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman ! he zramaNAyuSman tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra vahavaH truTitAGgAH-vAdyadAyakA nAma drumagaNAH pajJaptAH / tatra dRSTAntamAi--yathA te AliGga mRdaGga paNava paTaha dardarikA karaTI DiNDima bhambhAhorambhA kaNitA kharamukhI mukunda zaGkhikA piralovaccaka parivAdinIvaMzaveNu sudhopAvipazcI mahatI kacchapI rigisigikA tala-tAla kAMsyatAla susamprayuktAH AtodyavidhayaHnipuNagAndharvasamayakuzalaiH spanditA tristhAnakaraNazuddhAH, tathaiva te truTitAGgA api drumagaNAH aneka bahuvidhavisrasApariNatena tatavitatadhanazuSireNa AtodyavidhinA upapetA phalaizca pUrNA iva vikasanti, kuzavikuzayAvat tiSThanti / 3 / / etadvayAkhyA-'tIse the' ityAdi 'jahA se' ityAdi / yathA yena prakAreNa te vakSyamANAH vAdyavidhaya, : te ca kIdRzA ? ityAha 'AliGge' tyAdi-AliGgI-AliGgaya hRdidhRtvA vAdakena vAdyamAno murajaH, mRdaGgaH-ladhu mRdaGgaH, paNavaH-bhANDapaTahaH yadA-ladhu paTahaH, paTahaH-dakA, dadikA vAdyavizeSaH, karaTI vAdyavizeSArthaH,DiNDima:-vAdyavizeSaH, kharamukhI-vAdya vizeSaH, mukundaH- vAdhavizeSaH-prANAtilInaM ye vAdyamAnaH, zaTikA-laghuzaGkarUpA tasyAH zabdaH kizcittIkSNo bhavati, na tu zaGkhavadgambhIra piralIvaccakau-tRNavAdyavizepo, parivAdinI-saptatantrIkA vINA sitAra iti bhASA prasiddhA, vaMzaH vaMzavAgham, veNuH vaMzavAdyavizeSaH sudhoSA-vINAvizeSaH, vipazcI-tritantrIkA vINA, mahatI zatatantrI kA vINA, kacchapI-vINAvizeSaH rigisigikA ghajmANavAdyavizeSaH, talaM- hastapuTaM, tAlo vAdyavizeSaH, kAMsyatAla:-kAMsyanirmito vAdyavizeSaH ityetaiH susaMprayuktA-su-suSTuatizayena sam-samyaka saGgItazAstroktarItyA prayuktAH-sambaddhA, yadyapi hastapuTarUpaM talaM te tuDiaMgA vi dumagaNA aNegabahuviviha vIsasA pariNayAe tata vitata ghaNa jhusirAe Atojja vihIe uvaveyA phalehiM puNNA vi visati kusavikusa jAva ciTuMti " isa tRtIya kalpavRkSa kA yaha kArya hai ki vaha una yugalika janoM ke liye aneka prakAra ke yatheccha bAjoM ko detA rahatA hai / ye kalpavRkSa vahAM aneka haiM inakA svAbhAvika pariNamana hI bAjoM ke rUpa meM ho jAtA hai ataH jinheM jina 2 bAjoM kI cAhanA hotI hai ve una 2vAjoM ko vahAM se prApta kara liyA karate haiM / isa sUtrapAThagata padoM ko vyAkhyA maine jIvobhigamasUtra meM bhoga bhUmi ke varNana mahati kacchabhi rigisigiA-tala tAlakaMsa tAla susaMpauttA AtojjavihI niuNagaMdhavva samayakusalehiM phaMdiyA tiTTANakaraNasuddhA taheva te tuDiaMgA vi dumagaNA aNega bahu viviha vIsasApariNayAe tata vitata dhaNa jhusirAe AtojjavihIe uvaveyA phalehi puNNA viva visadRti kusavikusa jAva ciTThati' mA tRtIya 365vRkSanu yA pramANe cha ta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 207 na vAdyavizeSastathApi talotpannazabdasadRzazabdavadvAyaM lakSaNayA'vagamayati, etAdRzAH AtodhavidhayaH-vAdyaprakArAHnipuNagAndharvasamayakuzalaiH-nipuNaM-paTu yathA syAttathA gAndharvasamaye saMgItazAstre ye kuzalA-caturAstaiH spanditAH vAditA, punaH kIdRzAH 1 ityAhatristhAnakaraNazuddhAH triSu-AdimadhyAntyeSu sthAneSu kAraNena-kriyayA yathAvadvAdanarUpakriyayA zuddhAH nirdoSAH asthAna vyApAradoSarahitAH, ityarthaH tathaiva-tadvat te pUrvoktA tru. TitAGgA api drumagaNAH aneka bahu vividha-vitrasApariNatena aneko vyaktibhedAt sa cAsau bahu-pracuraM yathAsyAttathA vividho-jAti bhedAnnAnAvidhaH sa cAsauM vistrasApariNatavisrasayA-svabhAvena pariNatazca tena tathAprakAreNa tata vitatadhanazupireNa tatra tataM-vINAdikaM vAdyam vitataM paTahAdikaM ghanaM -kAMsyatAlAdikaM, zuSiraM vaMzAdikaM caiSAM samAhAraH tatavitatavanazupiraM tena tathA bhUtena AtodyavidhinA vAdyaprakAreNa upapetA-yuktAH phalaiH pUrNA iva vikasanti zobhante / punaste kIdRzAH ityAha-kuzavikuzayAvattiSThanti iti / yAvatpadasaMgrAhyANi padAni arthazcAsyaiva pazcamasUtrato bodhyaH / atha caturthakalpavRkSasvarUpamAha - 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM bahave dIvasihA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se saMjhAvirAgasamae navanihivaiNo doviyA cakkavAlaviMde pabhUyavaTTipalittaNehe ghaNi ujjalie timiramaddae kaNaganigarakusumiyapAliyAtaga baNappagAse kaMcaNamaNirayaNavimalamahariha tavaNijjujjala vicittadaMDAhiM dIviArTi prakaraNa meM kI hai. ataH vahIM se ise dekhalenA cAhie, grantha kA kalevara baDha jAne ke bhaya se yahAM use nahIM likhA hai. isa tRtIya kalpavRkSa kA nAma truTitAGga hai-truTita nAma bAje kA hai - bAje aneka prakAra ke hote haiM / yahI bAta isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai| yugalikajanene aneka prakAranA yatheccha vAdi> ApatA rahe che. evA kalpavRkSo tyAM aneka che. vAtrinA rUpanA emanuM svAbhAvika rUpamAM pariNamana thaI jAya che. jemane je je prakAranA vAdinI AvazyakatA jaNAya che. te te prakAranA vAditro teo tyAMthI meLavI le che. A sUtramAM AvelA padonI vyAkhyA jIvAbhigama sUtranA bhegabhUmi prakaraNamAM karavAmAM AvI che. ethI vAcake tyAMthI vAMcI le. grantha vistAra bhayathI atre vyAkhyA karavAmAM AvI nathI A tRtIya kalpavRkSanuM nAma truTitAMga che. truTita nAma vAditranuM che. vAditra aneka prakAranA hoya che, e ja vAta A sUtra pATha vaDe prakaTa karavAmAM AvI che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 jambUdvIpaprajJaptisUtre sahasA pajjAliussappiya niddhatepa dippaMta vimalagahagaNasamappahAhi vitimirakaramarapasariujjoyacilliyAhiM jAlujjalappahasiyAbhirAmAhiM sobhamANA taheva te dIbasihAvi dumagaNA aNegabahuvivihavIsasApariNayAe ujjoyavihIe uvaveyA phalehiM puNNA iva visaTuMti kusavikusa jAva ciTuMti, iti / 4 / etacchAyA -tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo dIpazikhA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman !, yathA tat sandhyArAgasamaye navanidhipateH dIpikAcakravAlavRndaM prabhUtavartiparyAptasnehaM ghanojjvalitaM timiramardakaM kanakanikarakusumitapArijAtakavanaprakAzaM kAJcanamaNiratnavimalamahArhatapanIyojjvalavicitradaNDAbhiH dIpikAbhiH sahasA prajvAlitotsarpitasnigdhatejodIpyamAna vimalagrahaNasamaprabhAbhiH vitimirakaramaraprasRtodyotadIpyamAnAbhiH jvAlojjvalAhasitAbhirAmAbhiH zobhamAnaM tathaiva te dIpazikhA api drumagaNAH aneka bahuvividhavisrasApariNatena uddyotavidhinA upapetAH phalaizca vikasanti, kuzavikuza yAvat tiSThanti iti / 4 / etadvyAkhyA--he zramaNAyuSman ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra vahayo dopazikhAH dIpazikhA iva dIpazikhAH, tatkAryasampAditvAt, anyathA vyAghAtakAlatvena tatra vanerabhAvAdIpazikhAnAmapyasambhavAt, nAma prasiddhAH dumagaNA: prajJaptAH / tAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati yathA-yena prakAreNa tat-prasiddhaM sandhyA caturtha kalpavRkSakA svarUpa"toseNaM samAe bharahevAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave dovasihA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA de saMjhAvirAgasamae navanihivaiNo doviyAcakkavAlaviMde pabhUya vaTTipalittaNehe dhaNi ulie timiramadae kaNagaNigara kusumiya pariyAtagavaNappagAse kaMcaNamaNirayaNavimalamahariha tavaNijjujjala vicitta daMDAhiM dIviyAhiM sahasA pajjAliyo sappiya niddhateyadippaMta vimalagahagaNaityAdi. / caturtha kalpavRkSa kA nAma dvIpazikha hai ye dvIpazikha nAmake kalpavRkSa vahAM usa samaya jagaha 2 aneka sthalo para suzobhita hote haiM / ye aneka bahubidha visnasA pariNata udyotavidhi se caturtha kalpavRkSanuM svarUpaH 'tIseNa samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave dovasihA NAmaM dumagaNA paNNatA samaNAuso / jahA se saMjhAvirAgasamae navanihivaiNo dIbiyA cakkavAla vide pabhU vahipalittaNehe ghaNi ujjalie timiramaddae kaNarmANagara kusumiya pAriyAtagavaNappagAse kaMcaNamaNirayaNa vimalamahariya tavaNijujjvala vicitta daMDAhi dIviyAhi sahasA pajjAliyo sappiya niddhateyadippaMta vimala ghgnn-ityaadi| - caturtha ka95vRkSanuM nAma dvIpazikha che, dvIpazikha nAmanA kalpavRkSe tyAM Theka ThekANe hoya che. e sarva vRkSe tyAM aneka e bahuvidha visasA pariNata udyotavidhithI yukta hoya jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 209 virAgasamaye sandhyaiva virAgaH vigato rAgaH sUryasyAruNimA yatra sa virAgaH sa cAsau samayaH sandhyAvirAgasamayastasmin tathA sUryarAgarahitaM saMdhyAsamaye aMdhakArArambhakAle navanidhipateH nava-nava saMkhyakAzca te nidhayaH naisa 1, pANDuka 2, piGgalaka 3, sarvaratna 4, mahApadma 5, kAla 6, mahAkAla 7, mANavaka 8, zaGkhAH teSAM patiH-svAmInavanidhipatiH--cakravarti tasya navanidhipate: dIpikAcakravAlavRndaM- dIpikA:-laghu dIpAH, tAsAM cakravAlaM-golAkAraH dIpikA cakravAlaM tadeva vRndaM, tat kIdRzam ? ityAha prabhUtavati paryAptasnehaM-prabhUtAH-pracurAH sthUlA vartikAH dazA yasya tat prabhUtavati tacca tat paryAptasneha- paryAptaH-paripUrNAH snehaH tailAdi-lakSaNo yasya tat tathA. tathA ghanojjvalitaM dhanam-atyathai -nirantaram ujjvalitaM-prakAzitam, ataeva timiramaIkamandhakAranAzakam, punastat kIdRzam ityAha-kanakanikarakusumitapArijAtakavanaprakAza tatra kanakanikaraH-svarNapujaH kusumitapArijAtakavanaM kusumitaM-puSpitaM yat pArijAtakavanaM kalpavRkSavizeSavanaM ceti kusumitapArijAtakavanam anayoH samAhAradvandve kanakanikarakusumitapArijAtakavanaM tadvatprakAzo yasya tat tathA, tathA-kAzcanamaNi ratna vimala mahArhatapanIyojjvalavicitradaNDAbhiH-tatra kAJcanaM-svarNa maNiH vaiDUryAdiH, ratnaM bajrAdi ceti kAzcamaNiratnAni tanmayAH vimalAH svAbhAvikAgantukamalarahitAH mahArhA:-bahumUlyA tapanIyojjvalAH tapanIyena-uttamajAtIyasvarNena ujjvalA:-bhAsvarAH, vicitrA:-vicitravarNAH daNDAH-dIpikAdhArayaSTayo yAsAM tAbhiH, tathA sahasA prajvAlitotsarpita snigdhatejodIpyamAnavimalagrahagaNasamaprabhAbhiH sahasA:-ekakAlena prajvAlitA:-pradIpitAH utsarpitAH-ekakAlena vaya'tsarpaNata urvIkRtAH, snigdhatejasaH snigdhaM-nayanasukhadaM tejo yAsAM tAH netrApratIghAtakatejoyuktA ityarthaH, dIpyamAnavimalagrahagaNasamaprabhAHdIpyamAnaH-nizi sphuran vimala:-dhUlyAyabhAvena svaccho yo grahagaNa-grahasamUhaH tena samA-samAnA prabhA-dIptiryAsAM tAH eteSAM padAnAM karmadhAraye sahasA prajvAlitotsapitasnigdhatejodIpyamAnavimalagrahagaNasamaprabhAstAbhiH, tathA-vitimirakarasaraprasRtoda dyotadIpyamAnAbhiH-vitimirakaraH-vigataM timiramandhakAraM yasmin sati sa vitimiraH tAdRzaH karaH-kiraNo yasya sa vitimirakaraH,-athavA vitimiram-andhakArAbhAvaH tasyakaraH kArako vitimirakaraH sa cAsau suraH sUryazcati vitimirakarasUraH tasya yaH prasRtaHdizi dizi vyAptaH udhota:-prabhAsamUhaH tadvat dIpyamAnAH prakAzamAnAstAbhiH, tathA jvAlojjvalAhasitAbhirAmAbhiH jvAlAH zikhAeva ujjvalaprahasitaM svacchahAsaH, tenAbhirAmAH manoharAstAbhiH, etAdRzIbhidIpikAbhiH zobhamAnaM bhavati, tathaiva te dIpayukta hote haiM ataH dvopo ko jo kArya hotA hai usake ye sampAdaka hote haiM. nau nidhiyoM ke ye nAma haiM- naisarpa 1, pANDaka 2, piMgalaka 3, sarvaratna 4, mahApadma 5, kAla 6, mahAkAla 7, che. ethI dvIpanA je kArya hoya che temanA e sampAdaka hoya che. nava nidhieAnA nAma A pramANe che. naisapa 1 pAMDa 2 piMgala 3 sarva ratna 4 mahApadma 5 kAla 6 mahAkAla 27 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 jambUdvIpaprajJaptisUtre zikhA api drumagaNA anekabahuvividhavisrasApariNatena aneko vyaktibhedAt, sa cAsau bahuvividhaH bahu-pracuraM yathA syAttathA vividhaH jAtibhedAnnAnAvidhaH sa cAsau visrasA pariNatAH svabhAvapariNatazca tena tathAbhUtena udyotavidhinA dIpaprakAreNa upapetA yuktA phalaiH pUrNA iva vikasanti zobhante, tathA kuzavikuza yAvat tiSThantIti prAgvat iti // 4 // atha paJcamakalpavRkSasvarUpamAha 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM bahave joisiyA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se airuggayasarayasUramaNDalapaDataukkAsahassadippaMta vijjujjalahuyavahaNiddhamajaliyaNiddhaMtadhoya tattatavaNijjakiMsuyAsoyajAsuyaNakusumabimauliyapuMz2amaNirayaNa kiraNajaccahiMgulayaNigararUvAiregarUvA taheva te joisiyA vi dumagaNA aNegabahuviviha vIsasApariNayAe ujjoyavihIe uvaveyA suhalesA maMdalesA maMdAyavalesA kUDa iva ThANaTThiyA annona samogADhAhiM lesAhiM sAe pahAe te paese sa vvao samaMtA ohAseMti ujjoyaMti pabhAsaMti, kusavikusa jAva ciTuMti, iti / 5 / etacchAyA -tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo jyotiSikA nAma drumagaNA prajJaptA zramaNA''yuSman ! yathA te acirodgatazaratsUryamaNDalapatadulkAsahasradIpyamAnavidhudujjvala nirdhamajvalitahutavaha nirmAta dhautataptatapanIya kiMzukAzoka japAkusumavimukulitapujamaNiratnakiraNajAtyahiGgulakanikararUpAtirekarUpAH tathaiva te jyotipikA api dumagaNA anekabahuvividhavisrasApariNatena uddyotavidhinA upapetA sukhalezyA mandalezyA mandA''tapalezyA kUTAnIva sthAnasthitA anyo'nyasamavagADhAbhiH lezyAbhiH svayA prabhayA tAna pradezAn sarvataH samantAt avabhAsayanti udyotayanti prabhAsayanti kuzavikuza yAvat tiSThanti, iti / 5 / / etadvyAkhyA-'tIse NaM' ityAdi, tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra-tasya tasya dezasyAvAntarabhAge jyotiSikA jyotiH prabhA, tadastyasyeti jyotiSaH sa eva jyotiSikaH sUryaH, tadvatprakAzakatvena vRkSA api jyotiSikAH etanmAnaH nAma pramANavaka 8, aura shngkh| isa sUtrapAThagata padoM kI vyAkhyA bhI jIvAbhigama sUtra ke anuvAda karate samaya likhI jA cukI hai ataH vahIM se dekha lenA cAhiye / pAMcaveM kalpavRkSa kA svarUpa -- "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave joisiyA NAmaM dumagaNA paNNattA ityAdi-pAMcave kalpavRkSa kA nAma jotiSika hai. ye kalpavRkSa usakAla meM vahAM aneka hote haiN7 mANavaka 8 ane zaMkha A sUtrapAThamAM AvelA padonI vyAkhyA jIvAbhigamasatra nA bhASAtara mAM karavAmAM AvI che. ethI jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levu. pAMcamAM ka95vRkSanuM svarUpa 'tIseNa samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave joisiyA NAma dumagaNA paNNattA' ityadi pAMyamA 65vRkSanu nAmanAtApa cha. me 465vRkSA ta samaye tyAMcA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 211 siddha drumagaNAH prajJaptAH / samprati sadRSTAntaM tadvarNanamAha 'jahA se' ityAdi / yathA yena pra kAreNa te prasiddhAH aciroGgatazaratsUryamaNDalapatadulkAsahasradIpyamAnavidyudujjvalita nidhUmajjvalita hutavahanirmAtadhautataptatapanIyakiMzukAzokajapAkusumavimukulitapuJjamaNiratnakiraNa jAtyahigulakanikararUpAtirekarUpAH tatra acirodgatazaratsUryamaNDalam-acirodgataM sadya eva uditaM yat zaratsUryamaNDalaM zaradRtu sambandhisUryabimbam, tathA-patadulkAsahasram-patantInAm-AkAzAdadha AgacchantInAm ulkAnAM sahasram, tathA dIpyamAnavidyut-prakAzamAnavidyut, tathA-ujjvAlanidhUmajvalita hutavahaH-ujjvAla:-udgatA jvAlA yasya saH dedIpyamAnaH etAdRzo nirdhamo-dhRmarahito jvalitaH-dIptisampanno yo hutavahaH-agniH sa tathA, mUle 'hutavaha' zabdasya 'nidhU ma' zabdAtpUrvaprayogaH prAkRtatvAt, pUrvoktapadacatuSTayasya dvandve-'acirodgatazaratsUramaNDalapatadulkAsahasradIpyamAnaviyu-dujjvAla nidhUmajvalitahutavahA iti / ete kIdRzA iti darzayitumAha-nidharmAta' ityAdi / tatra nirmAtaM nitarAm agnisaMyogena ghmAtaM-zodhitamalam ata eva dhautaM- zuddhaM tapte-tApaprAptaM ca yat tapanIyam uttamajAtIya suvarNaM tat nirmAtadhautataptatapanIyamiti, tathA kiMzukAzokajapAkusumAnAM kiMzukaH-palAzaH, azokaH prasi ddhaH, japA prasiddhA, AsAM yAni vimukulitAni-vikasitAni kusumAni-puSpANi teSAM ye puJjAH - samUhAste kizukAzokajapAkusumavimukulitapuJjA iti / 'vimukulita' zabdasya paranipAta ArSatvAt / tathA-maNInAM ratnAnAM ca kiraNAH iti maNiratnakiraNA iti tathA-jAtyahiGagulakAnAM-uttamajAtIyahiGgulakAnAM yo nikaraH-samUhaH sa jAtyahiGagulakanikara iti / eteSAM dvandve-nirmAtadhautataptatapanIyakiMzukAzoka japAkusumavimukUlitapujamaNiratnakiraNajAtyahiGgulakanikarAH eteSAM yadrUpaM tato'pi atireka-sAtizayaM rUpaM yeSAM te tathA, tataH 'acirodgatetyAdi jvalita hutavahAntasya padasya nirmAtetyAdi rUpAtirekarUpAntasya ca padasya karmadhArayaH / yena prakAreNa nirmAtadhautataptatapanIyAdyapekSayA'pi viziSTarUpa sampannA acirodgatazaratsUramaNDalAdayaH santIti niSkarSaH iti / tathaiva te-pUrvoktAH jyotiSikAH api drumagaNAH, aneka bahuvividhavisrasApariNatenoyotavidhinopapetAH santi / nanu yadi sUryamaNDalAdihutavahAnta jyotirvata prakAzinaste syustadA tadvadurdarzavatIvratva calanAdidharmopetA api sambhaveyurityAha--mukhalezyAityAdi sukhayatIti sukhA-sukhadA lezyA tejo yeSAM te sukhalezyAH ataeva mandalezyAH aura ye apanI svAbhAvika prabhA se evaM anekabahuvividhavinasA pariNata huI uThyotavidhi se yukta hue una 2 pradezoM ko cAroM ora se avabhAsita karate rahate haiN| udyotita karate rahate haiM / ina saba kalpavRkSoM ke adhobhAga kuzakAza evaM vikuza-bilvAdi latAoM se rahita hote haiM / haLa che ane pitAnI svAbhAvika prabhAthI temaja aneka bahuvividha visasA pariNata thayelI udyota vidhithI yukta thayelA tat tat pradezane cemerathI avabhAsita karatA rahe che. udyotita karatA rahe che temaja prabhAyukta karatA rahe che. A sarve kalpavRkSanA adhobhAga kuza kAza temaja vikuza bilavAdi latAothI rahita hoya che. A sUtrapAThagata padonI vyAkhyA jIvA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre -mandA-alpA lezyA yeSAM te tathA, mandA''tapalezyAH mandAtapa iva lezyA yeSo te tathA, sukhasaha tejassampannA ityarthaH, tathA kUTAnIva-parvatAdi zikharANIva sthAnasthitAH-svotpattisthAne sthitAH sthirIbhUtAH samayakSetrabahirvati jyotiSkA iva te prakAzayantIti bhAvaH, tathA anyo'nya samavagAr3hAbhiH-anyo'nya-parasparaM samavagAr3hAbhiH ekatra militAbhiH lezyAbhiH tejobhiH svayA svakIyayA prabhayA dIptyA tAn pradezAn sarvataH sarvadikSu samantAt-sarvavidikSu ca avabhAsayanti-prakAzayanti, uddyotayanti tatrasthAn padArthAn sAmAnyataH prabhAsayanti vizeSata iti / tathA kuza vikuza yAvata tiSThantIti prAgvaditi / eSAM jyotiSikANAM drumagaNAnAM prakAzo bahudUra vyApIdIpazikhAdrumApekSayA tIvrazca bhavatIti pUrvadrumebhyo vizeSo'tra bodhyaH / 5 / atha SaSTakalpavRkSasvarUpamAha ----- 'tIse Na samAe bharahe vAse tattha dese tattha tattha bahave cittaMgA NAma dumagaNA paNattA samaNAuso! jahA se pecchAdhare vicitte ramme varakusuma dAma mAlujjale bhAsaMtamukapuSkapuMjovayArakalie viralliya vicittamallasirisamudayappaganbhe gaMThima veDhima pUrima saMghAimeNaM malleNa cheya sippivibhAgaraieNaM savvao ceva samaNubaddha pavirala laMbaMta vippaiTTa paMcavaNNehi kusumadAmehiM sobhamANe vaNamAlakayaggae ceva dippamANe, taheva te cittaMgA vi dumagaNA aNega bahu viviha vIsasApariNayAe mallavihIe uvaveyA kusavikusa jAva ciTuMti iti / 6 / etacchAyA - tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman, yathA tat prekSAgRhaM vicitraM ramyaM varakusumadAmamAlo jjvalaM bhAsamAna mukta puSpapuJjopacArakalita vitata vicitra mAlya zrIsamudayapragalbhaM graMthimaveSTima pUrima saGghAtimena mAlyena cheka zilpivibhAgaracitena sarvatazcaiva samanubaddhaM praviralalambamAna viprakRSTa paJcavarNaiH kusumadAmabhiH zobhamAnaM vanamAlAkRtAgraM caiva dIpyamAnaM, tathaiva te citrAGgA api dumagaNAH aneka bahuvividha visrasApariNatena mAlyavidhinA upapetAH kuzavikuza yAvat tiSThanti, iti / 6 / etadvayAkhyA-tIseNaM' ityAdi / he zramaNAyuSman ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrAGgAH citrANAm aneka prakArakANAM mAlyAnAM kAraNaisa sUtra pATha gata padoM ko vyAkhyA jovAbhigama sUtra meM likhI gaI hai / ataH ise bhI vahIM se dekha lenA cAhiye / grantha kA kalevara vistRta karane se koI lAbha nahIM hai / chaThe kalpavRkSa kA svarUpa-- "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM bahave cittaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA" ityAdi / chaThe kalpavRkSa kA nAma citrAGga haiM ! puNya se ye kalpavRkSa usa kAla meM vahAM aneka hote bhigamasUtra mAM karavA mAM AvI che ethI jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levuM joIe ahIM punaH sUtrapAThagata padanI vyAkhyA karavAthI grantha vistAra thaze. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 213 tvAt citrAMgA nAma drumagaNAH prajJaptAH / tAn drumAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati-'jahAse' ityAdi / yathA-yena prakAreNa tat - prasiddha prekSAgRhaM nATayazAlA, vicitraM-nAnAvidhacijopazobhitam ataeva ramyaM ramaNIyaM tathA varakusumadAmamAlojjvalaM-varANi-uttamAni yAni kusumAni yeSAM yAni dAmAni-mAlyAni teSAM yoM: mAlAH zreNayastAbhirujjvalaM maNDitaM-dedopyamAnam, tathA-bhAsamAnamuktapuSpapuJjopacArakalitaM bhAsamAnaH-dedIpyamAno yaH muktapuSpapuJjopacAraH mukto vikIrNoM yaH puSpapuJjaH puSpasamUhaH tatkRto upacAraH-racanA tena kalitaM yuktam, tathA vitatavicitramAlyazrosamudAyapragalbhaM vitatAni vistRtAni vivitrANi-nAnAprakArANi yAni mAlyAni-gumphitapuSpamAlAH, teSAM yaH zrIsamudAyaH zobhAsamUhaH tena pragalbham-atiparipuSTaM tathA-granthimaM granthimaveSTimapUrimasaGghAtimenagranthimaM granthena nirvRttaM, naipuNyAtizayAt granthi granthisamudAyaniSpAditaM veSTane na sUtrave. TanakrameNa niSpannaM pUrimam pUraNena -bharaNenaniSpannaM saMcAtimam-saMvAtena samUheNa niSpannam, eSAM samAhAre granthimaveSTima pUrimasaGghAtimaM tena tathA prakAreNa mAlyena mAlayA, punaH kIdRzena mAlyena ? ityAha chekazilpivibhAgacitena chekaH nipuNo ya; zilpI tena vibhAgaracitaM vibhAgena vibhaktyA vicchittyA racitaM niSpAditaM tena tathAbhUtena mAlyena sarvataH sarvadikSu samanubaddhaM saMyuktam tathA-pravirala lambamAnaviprakRSTapaJcavarNaiH-praviralAni amilitAni lambamAnAni dorpANi viprakRSTAni-parasparataHsudUravartIni yAni paJcava rNAni nIlakRSNahAridra lohitazuklavarNAtmakAni tAni praviralalambamAnaviprakRSTapaJcavarNAni taistathAbhUtaiH kusumadAmabhiH-puSpamAlyaiH zobhamAnaM praviralatvam alpAvakAze satyapi syAdata uktaM viprakRSTeti / punaH kIdRzam ? ityAha-vanamAlAkRtAgraM vanamAlA-vanda namAlA sA kRtA agre-agrabhAge yasya tattathAagrabhAge kRtavandanamAlamityarthaH,eva-nizcayena tathAbhUta sat dIpyamAnaM zobhamAnaM bhavati, tathaiva te pUrvoktAH citrAGgAH api dramagaNAH anekabahu vividhavisrasApariNa tena aneko vyakti bhedAt bahupracuraM yathA syAttathA vividhaH anekavidho jAtibhedAt sa cAsau visrasApariNataH-svabhAvena pariNatastena tathAvidhena mAlyavidhinA upapetA:-yuktA bhavanti, tathA kuzavikuza yAvat tiSThantIti prAgvat / / haiM jagaha 2 meM sthAna 2 para ye vahAM usa kAla meM pAye jAte haiM / bhogabhUmi meM inakA aba bhI sadbhAva hai| isa bharatakSetra meM prathamakAla meM bhogabhUmi thI / ataH usa samaya ye yahAM pratyeka sthAnoM para vartamAna the / ye citrAMga jAti ke kalpavRkSa una bhoga bhUmiyA janoM ko tathAvidha chaThThA kalpavRkSanuM svarUpa: 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tahiM bahave cittaMgA NAma dumagaNA paNNa ttA" ityAdi / chaThThA kalpavRkSanuM nAma citrAMga che. te kALe e kalpavRkSe tyAM puSkaLa saMkhyAmAM thatA hatAM ThekaThekANe e ka95 vRkSe te kALe tyAM puSkaLa saMkhyAmAM prApta thatA hatA bhaMga bhUmimAM emane atyAre paNa sadbhAva che. A bharata kSetramAM prathama kALamAM bhega bhUmi hatI. ethI te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha saptamakalpavRkSasvarUpamAha_ 'tIse NaM samAe tattha tattha bharahe vAse dese tahiM tahiM bahave cittarasA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se sugaMdhavarakamalasAli taMdulavisiTTaNiruvahayaduddha raddhe sArayaghayaguDakhaNDamahumelie airase paramaNNe hojjA uttamavaNNagaMdhamaMte, ahavA raNI cakkavaTTissa hojja NiuNehiM sUvapurisehi sajjie caukApaseyasitte iva odaNe kalama sAliNivvattie vippamukke sabaphamiuvisayasagalasitthe aNegasAlaNagasaMjutte ahavA paDipuNNadavvuvakkhaDe susakkhae vaNNagaMdharasapharisajutte balavIriya pariNAme iMdiyabalapudrivivaddhaNe khuppipAsAmahaNe pahANaM gulakaDhiya khaNDamacchaMDiyauvaNIevvamoage sahasamiigambhe havejja parameDhagasaMjutte, taheva te cittarasAvi dumagaNA aNegabahuviha vibiha vIsasApariNayAe bhoyaNavihIe uvaveyA kusabikusa jAva ciTThati iti / 7 / / etacchAyA--tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrarasA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman !, yathA tat sugandhavara kalama zAli taNDulaviziSTa nirupahatadugdharAddhaM zAradaghRtaguDakhaNDamadhumelitam atirasaM paramAnnaM bhavet uttamavarNagandhavata athavA rAjJaH cakravartinaH bhavet nipuNaiH sUpapuruSaiH sajjitaH catuSkalpasekasiktaH iva odanaH kalamazAlinivartitaH vipramuktaH savASpamRdu vizadasakalasikthaH aneka zAlanasaMyuktaH athavA paripUrNadravyopaskRtaH susaMskRtaH varNagandharasasparzayukto balavIryapariNAmaH indriyabalapuSTivivardhanaH kSutpipAsAmathanaH pradhAnaguDakathitakhaNDamatsyaNDI ghRtopanIta iva modakaH zlakSNasamitAgarbhaH bhavet parameSTakasaMyuktaH, tathaiva te citrarasA api dramagaNAH anekavahu vidha vividha visrasApariNatena bhojanavidhinA upapetAH kuzavikuza yAvat tiSThanti, iti // 7 // etadavyAkhyA-'tIse NaM' ityAdi / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrarasA:-citraH madhurAmlAdi bhedAda nekaprakAraH, yadvA-AsvAdakajanAvinasA pariNAma se pariNata hokara aneka prakAra ko mAlAoM ko pradAna karate haiM / isa sUtra pATha gata padoM kI vyAkhyA jovAbhigama sUtra ke anuvAda se jAnanA cAhiye / sAtaveM kalpavRkSa kA svarUpa "tIse NaM samAe tattha 2 bharahe vAse dese tahiM 2 bahave cittarasA NAmaM dumagaNA paNNattA vakhate ahiMA te Theka ThekANe hatAM. e citrAMga jAtinA kalpavRkSe te bhoga bhUminA mANa sene tathAvidha visasApariNAmathI pariNata thaIne aneka prakAranI mALAo pradAna kare che. A sUtrapAThagata padonI vyAkhyA jIvAbhigamasUtranA anuvAdamAM karavAmAM AvI che. satimAM kalpavRkSanuM svarUpa "tIseNaM samAe tattha 2 bharahe vAse tattha dese tahiM 2 bahave cittarasA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso' ityaadi| sAtamA kalpavRkSanuM nAma citrarasa che. prathama kALamAM e ka95vRkSe A bharata kSetramAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam -paka - zA arrant raso yeSAM te tathAbhUtAH nAma drumagaNAH prajJaptAH / tAn drumagaNAn sadRSTAntaM varNayati tAn varNayituM dRSTAntamAha - 'jahA se ' ityAdi / yathA yena prakAreNa tat prasiddhaM sugandhavarakalamazAlitaNDulaviziSTanirupahata dugdharAddhaM sugandhAH uttamagandhayuktAH varAH -pradhAnAH nirdoSakSetrakAlAdisAmagrIbhiH prAptataNDulabhAvAH, ye kalamazAlitaNDulAH kalamazAleH taNDulAste sugandhavara kalamazAlitaNDulAH, tathA viziSTaM- nIroga- gavAdibhavantvA duttamaguNasampanna nirupahataM - pAkAdibhiranupahataM ca yad dugdhaM tad viziSTanirupahatadugdham, ubhayordvandve sugandhavarakalamazAli taNDula - viziSTa nirupahata dugdhAni taiH rAddhaM - m, uttamazAlitaNDulai vizuddhadugdhena ca pAkanipuNena niSpAditamiti bhAvaH, tathA raghRtaguDakhaNDamadhumelitam zAradaghRtaguDakhaNDamadhubhiH tatra - zAradaghRtaM - zaradRtubhavaM ghRtaM guDaH prasiddhaH khaNDaM='khA~Da' iti prasiddham madhu - zahada iti prasiddhaM tairmelitaM yojitam ataeva atirasam - prazastarasasampannam uttamavarNagandhavat - prakRSTavarNagandhasampannaM paramAnnaM pAyasaM bhavet, athavA - iva yathA rAjJazcakravartino nipuNaiH pAkakuzalaiH sUpapuruSaiH pAkakAripuruSaiH sajjitaH - niSpAditaH catuSkalpase kanasikta iva catvAraH kalpAH pAkazAstroktavi yo yatra sa catuSkalpaH sa cAsau sekazceti catuSkalpa sekastena siktaH yuktaH pAkazAstra vidohi odaneSu komalatotpAdanAyai caturaH sekakalpAn kurbantIti bodhyam / tathA - kalamazAlinirvartitaH- kalamazAlitaNDulaniSpAditaH tathA vipramuktaH - pAkadoSarahitaH supakvaH tathA sabASpamRduvizadasakala sikthaH savASpANi bASpasahitAni niHsaradvASpayuktAni mRduni komalAni vizadAni - sarvathA tuSAdimalApagamAdvizuddhAni sakalAni - pUrNAni sikthAni kaNA yatra saH tathA - anekazAlanakasaMyuktaH anekAni bahUni yAni zAlanakAni niSThAnakAni taiH saMyuktaH odano bhavet, athavA iva yathA paripUrNadravyopaskRtaH paripUrNAni - modakAGgabhUtAni sarvANi yAni dravyANi kesarailAvAtadrAkSAdIni tairupaskRtaH pariSkRtaHFat tAni upaskRtAni nizcitAni yatra sa tathA, tathA susaMskRtaH yathAmAtrAni tApAdinottamaskAra sampannIkRtaH, tathA varNagandharasasparzayuktaH varNAdayo'trA'tizAyino gRhyasamaNAuso" - ityAdi / sAtaveM kalpavRkSa kA nAma citrarasa haiM / prathama kAla meM ye kalpavRkSa isa bharatakSetra meM jagaha 2 para aneka hote haiM / jaisA inakA nAma hai usI ke anusAra ye guNopeta haiM / madhura AmlAdi rasa inakA aneka prakAra kA hotA hai / athavA - AsvAdaka janoM ko vaha rasa AzcaryakArI hotA hai / isaliye bhI ina kalpavRkSoM kA nAma citrarasa ho gayA hai / ye kalpavRkSa isa madhurAdi bheda se aneka prakAra ke rasAdi ko kisI ke dvArA kiye jAne para nahIM dete haiM kintu inakA aisA hI svabhAva hai ki ye svabhAvataH hI usa prakAra ke pariNamanavAle ThekaThekANe puSkaLa sakhyA mAM hoya che. jevu emanu nAma tevA ja guNAthI e yukta che. madhura amlAdi rasa emanA aneka prakAranA hoya che. athavA AsvAdakenA mATe te rasa AzcayakArI heAya che. ethI paNa A kalpavRkSa citrarasa nAmathI prasiddha thaI gayAM che. e kalpavRkSeA madhura vagere rasAne keAI vaDe nahi paNa svataH svabhAvataH ja A pramANe pari jambudvIpaprajJaptisUtra 215
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 jambUdvIpaprajJaptisUtre nte sAmarthyAt tena atizAyivarNagandharasasparzaiH yuktaH- sampannaH, tathA balavIryapariNAmaH - balavIryahetavaH pariNAmA uttarakAle yasya sa tathA, balavIryahetupariNAmayukta iti bhAvaH tatra balaM zArirIkaM vIryaM mAnasikotsAhaH, tathA indriyabalapuSTivivardhanaH indriyANAM yad balaM- svasvaviSayagrahaNasAmarthyaM tasya yA puSTiH = atizAyI poSastasyAH vardhanaH vardhayatIti vardhanaH vRddhikAraka, tathA kSutpipAsAmathana:- kSudhAtRSAnAzakaH, tathA pradhAnaguDakathita khaNDamatsyaNDIghRtopanItaH pradhAnAni guDakhaNDamatsyaNDIghRtAni tatra guDaH prasiddhaH, khaNDaMkhA~Da ' iti prasiddham matsyaNDI 'mizrI' iti bhASA prasiddham, ghRtaM - prasiddham ityetAni upaatafat yojitAni yatra saH atra 'kathita' zabdasya upanIta' zabdasya ca paraprayogaH ArSatvAt, tathA - zlakSNa samitAgarbhaH - ilakSNA = trivastra gAlitatvena sUkSmatAmupanItA yA samitA godhUmacUrNa sA garbhe - abhyantare yasya sa tathA vastra triH pUtago dhUmacUrNanirmitaH, tathAparamameSTaka saMyuktaH prazasta dravyayukta, etAdRzaH modako bhavet tathaiva te citrarasA api drumagaNAH, aneka bahuvidha vividhavisRsApariNatena bhojanavidhinopapetA bhavanti, tathA kuzavikuza yAvat tiSThanti iti prAgvat / 7 / " athASTamakalpavRkSasvarUpamAha 'tI se NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tattha tattha bahave maNigaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se hAraddhahAraveDhaNayamauDakuMDala vAmuttaga hemajAla maNijAla kaNagajAlaga suttaga uciya kaDaga khuDaya ekAvali kaMThasuttaga magariyaurattha gevijja soNisuttagA cUDAmaNikaNagatilaga phullagasiddhatthayakaNNavAli sasisUra usaha cakkagatala bhaMgayatuDiya hattha mAla harisaya keUra valaya NAlaMba aMgulijjaga valakkha doNAramAliyA kaMci mehalalAva payaragapAri heraMga pAyajAla ghaMTiyAkhikhiNi rayaNorujAla khuDDiyavara neUracalaNamAliyA kaNagaNigala mAliyA kaMcaNamaNirayaNabhatticittA, taheva te maNiaMgAvi dumagaNA aNega jAva bhUsaNavihIe uvaveA jAva tidvaMti iti / 8 / etacchAyA - tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra vahavo maNyaGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNassyuSman ! yathA sA hArArddhahAraveSTanakamukuTakuNDala byAmuktaka hote haiM / ataH aneka bahuvidha visrasA pariNata hue bhojanavidhi se yukta hote haiM isa saMbandha meM kahe gaye sUtra ke padoM kI vyAkhyA pahile hama jIvAbhigama sUtra ke hindI anuvAda meM likha Aye haiM, ataH vahIM se ise samajha lenI cAhiye / AThaveM kalpavRkSa kA svarUpa --- "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahi 2 bahave maNiyaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA manavALA heAya che. ethIaneka bahuvidha vividha visrasA pariNata thayelA bheAjana vidhithI e yukta hAya che. A saba dhamAM kahevAmAM AvelA sUtrAnA padonI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra nA anuvAdamAM ame pahelAM karI che. ethI jijJAsujanA tyAMthI vAMcI le. AThamA kalpavRkSanuM svarUpa: " toseNa samAe bharahe vAse tattha 2 dese tarhi 2 bahave maNiyaMgA NArma dumagaNA paNNattA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam hemajAlamaNijAlakanakajAlaka sUtrakocita kaTakakSudrakaikAvalikaNThasUtrakamakarikoraH sthagreveya zroNisUcakacUDAmaNikanakatilakapuSpakasiddhArthakakarNavAlI zazisUryavRSabhacakrakatalabhaGgaka truTita hastamAlaka harSaka keyUra valaya prAlambAgulIyaka valAkSadInAra mAlikAkAzcI mekhalA kalApaprataraka pArihAryaka pAdajAla ghaNTikA kiGkiNI ratnorujAla kSudrikA varanapura caraNamAlikA kanaka nigaDamAlikA kAJcanamaNiratnabhakticitrA, tathaiva te maNayaGgA api drumagaNAH aneka yAvad bhUSaNavidhinA upapetA yAvat tiSThanti iti / 8 / / eta vyAkhyA- 'tIse NaM' ityAdi / he AyuSmanzramaNa! asyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo maNyaGgAH-tatra maNipadaM maNimayAbharaNaparaM tena maNayaH maNimayAnyAbharaNAni teSAm aGgabhUtA:-kAraNabhUtA maNyaGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH tAn drumagaNAn sadRSTAntaM varNayati 'jahA se' ityAdi / yathA-yena prakAreNa sA vakSyamANAbharaNamAlikA bhavati, kathaMbhUtA sA ? ityAha 'hAraddhahAra' ityAdi / tatra hAraH aSTAdazasarikaH arddhahAraH navasarikaH veSTanakaH karNabhUSaNavizeSaH, mukuTakuNDale prasiddha vyAmuktaka mAlambitaM kuNDalavizeSaH, hemajAlaM svarNaracitajAlAkRtikAlaGkAravizeSaH evaM maNijAlakanakajAlake'pi bodhye, hemajAlakanakajAlayo meMdo ruDhigamyaH, sUtrakaM-yajJopavItavad dhAryamANaM suvarNasUtram, ucitakaTakAni-yogyavalayAni, kSudrakam-aDU.gulIyakavizeSaH, ekAvalI vicitramaNisvarNaracitA ekasarikA , kaNThasUkaM - sUtrAkArakapaThAbharaNavizeSaH makarikA - makarAkRtirAbharaNavizeSaH , uraHsthaM-hRdayAbharaNa vizepaH, graiveyaM grIvAbharaNavizeSaH zroNisUtraM kaTisUtraM cUDAmaNiH sarvabhUparatnasAro devamanuSyAdhipatimaulisthAyI rogAmaGgalAdidoSanAzakaH paramamaGgalabhRtaH AbharaNavizeSaH, kanakatilakaM lalATAbharaNaM, puSpakaM puSpAkRtilalATA bharaNaM,-siddhArthakaM sarSapapramANa svarNakaNaracita suvarNamaNikamayaM bhUSaNaM, karNavAlI karNoparitanabhAgAbharaNavizeSaH, zazisUryavRSabhAH candrasUryavRpabhAkAra svarNamayAbharaNa vizeSAH cakrakaM cakrAkArazirobhUSaNaM, talabhaGgakaM vAhAbhaNavizeSaH, truTikAni bAhvAbharaNAni, ubhayo hAbharaNatve'pi AkArakRto bhedaH, hastamAlakam AbharaNavizeSaH, harSakaM bhUSaNavizeSaH' keyUraM bAhubhUSaNavizeSaH, aGgadAparaparyAyaH, pUrvokta bAhubhUSaNato'trAkRtikRto bhedaH, valaya-kaGkaNaM, prAsamaNAuso' ityAdi / usa suSama suSamA nAmake Araka kI upasthiti meM isa bharatakSetra meM jagaha 2 aneka maNyaGganAmake kalpavRkSa hote the / ye kalpavRkSa vahAM ke yugalikoM ke liye svAbhAvika rUpa se aneka prakAra kI bhUSaNavidhi se yukta hue unake manonukla AbhUSaNoM kI icchAoMkI pUrti karate haiM isa sUtra pATha meM jo 2pada Aye haiM , una kI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra ke hindI samaNAuso" ityaadi| te suSama suSamAM nAmanA ArakanI upasthitimAM A bharatakSetramAM Theka ThekANe aneka mayaMga nAmanA kalpavRkSo tyAMnA yugalike mATe svAbhAvika rUpathI aneka prakAranI bhUSaNa vidhithI yukta thayelA temanA AbhUSaNonI IcchAonI pUrti kare che. A sUtrapAThamAM je je pade jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 jambUdvIpaprajJaptisUtre lamba-jhumbanakaM karNabhUSaNam aGgulIyakaM mudrikA, valakSaM galAbharaNavizeSaH, dInAradAlikAdInAraM svarNamudrA tadAkArA maNimAlA, kAzcI mekhalA kalApAH tatra kAJcI ekA yssttiH,mekhl| aSTa yaSTikA kalApaH paJcaviMzati yaSTiH / uktaM ca tallakSaNam ekA yaSTi bhavet kAJcI, mekhalA tvaSTa yssttikaaH| razanAH SoDaza jJeyAH, kalApaH paJcavizakaH // 1 // iti / kAJcyAdayastrayaH strIkaTayAbharaNavizeSAH pratarakaM-vRttapratala AbharaNavizeSaH, pArihAryakam-valayavizeSaH pAdajAlaM-jAlAkRtipAdAbharaNam, ghaNTikA-ghargharikA; kiGkiNyaH kSudraghaNTikAH, anayorAkArakRto vizeSaH, ratnorujAlaM-ratnamaya jaGghAyAH pralambamAnaM saGkalakaMkSudrikA-AbharaNavizeSaH varanpurANi zreSTha caraNAbharaNavizeSaH, caraNamAlikA-vilakSaNAkAraM pAdAbhaNaM tacca loke 'pAgaDAM' iti prasiddham kanakanigaDa:-nigaDAkAraH pAdAlaGkAraH,sauvarNaH rAjato vA loke sa 'kaDalA~' iti khyAtaH, eteSAM hArArddha hArAdi kanakanigaDAntAnAM yA mAlikA zreNiH sA tathA, kathaMbhUtA sA ? ityAha' kaMcaNa' ityaadi| kAzcana-suvarNamaNiH-candrakAntAdiH ratnaM-karketanAdikam eteSAM yA bhaktiH-vicchittiH-racanA iti yAvat tayA citrA-adbhutA sA kAzcanamaNiratnabhakticitrAH tataH hArArddhahArAdimAlikAntaM padasya kAzcanAdi citrAntapadasya ca karmadhArayo, vizeSaNasya paranipAta ArSatvAt / tatazvAyaM saMkSipto'rthaH- kAJcanamaNiratnavicchitti suzobhitA hArArddha hArAdi zreNi bhavati iti tathaiva-tena prakAreNaiva te maNyaGgA api drumagaNA aneka bahubidhavividhavisrasA pariNatena bhUSa NavidhanAM upapetAH-yuktA bhavanti, tathA kuzavikuza yAvat tiSThantIti // 8 // atha navama kalpavRkSasvarUpamAha tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tattha tattha bahave gehAgArA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso! jahA se pAgArahAlayacariyadAragopurapAsAyAgAsatalamaMDaba egasAlagavisAlagatisAlagacausAlaga gabbhagharamohaNaghara valabhIgharacitta mAlayagharabhattigharavadRtasacauraMsa NaMdiyAvattasaMThiyA paMDuratala muMDamAla hammiyaM ahavANaM dhavalahara addhamAgaha vibbhama seladdhasela saMThiya kUDAgArasuvihiya koTaga aNegaghara saraNaleNa AvaNA viDaMga jAlaviMdaNijjUha apavaragacaMdasAliyA ruvavibhattikaliA bhavaNavihI bahuvikappA, taheva te gehAgArA vi dumagaNA aNega bahuviha vivihavIsasA pariNayAe suhAruhaNa mahottArAe suhaNianuvAda meM spaSTa rUpa se kI jA cukI hai / ataH yaha vahIM se samajha lenI cAhiye, eka lara kI kAJcI hotI hai / ATha laroM kI mekhalA hotI hai / solaha laroM kI rasanA hotI hai aura paccIsa laroM kA eka kalApaka hotI hai| AvelA che, temanI vyAkhyA "jIvAbhigamasUtra nA hindI anuvAdamAM spaSTa rUpamAM karavAmAM AvI che. ethI A viSe tyAMthI ja vAMcI levuM joIe. eka seranI kAMcI hoya che, ATha serenI mekhalA hoya che. seLase ronI rasanA hoya che. ane 25 seronI eka kalA5ka hoya che, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam kkhamaNapavesAe dadarasovANapaMtikaliyAe pairika suhavihArAe maNoNukUlAe bhavaNavihIe uvaveyA jAva ciTTati, iti / 9 / / etacchAyA- tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tasmin tasmin bahavaH gehAkArA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! yathA te prAkArAhAlaka carikAdvAra gopuraprAsAdA''kAzatalamaNDapaikazAlaka dvizAlaka trizAlaka catuHzAlaka garbhagRhamohanagRha valabhIgRha citramAlakagRhamaktigRhavRtta vyasracaturasranandyAvattesaMsthitAH pANDuratala muNDa mAlaharmyam athavA khalu dhavalagRhArddhamAgadha vibhrama zailArddhazaila saMsthitakUTAkAra suvihitakoSThakAneka gRhazaraNalayanApaNAH viTaGkajAla vRnda nivhApavaraka candrazAlikA rUpavibhakti kalitAH bhavanavidhayo bahuvikalpAH, tathaiva te gehAkArA api drumagaNA aneka bahuvidhavividha visApariNatena sukhA''rohaNa sukhAvatAreNa sukhaniSkramaNapravezena daIrasopAnapaGki kalitena pratirikta sukhavihAreNa mano'nukUlena bhavanavidhinA upapetAH yAvattiSThanti, iti / / etavyAkhyA-'tasyAM khalu samAyAmi' tyAdi-pUrvavat, navaraM gehAkArA nAma drumagaNAH prajJaptAH, he AyuSman ! zramaNa ! tAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati-yathA te prAkAretyAdi mAkAraH 'koTa' iti bhASA prasiddhaH aTTAlakaH- prAsAdoparigRham, carikAnagara prAkArAntarAle'STa hasta pramANo mArgaH, dvAram-gRhAdi pravezasthAnam, gopuraM puradvAram, prAsAdaH-rAjabhavanam AkAzatalam- kaTarAdhanAcchannapradezaH maNDapaH chAyAdyartha paTAdimayaH sthAnavizeSaH, ekazAlakam -eka bhUmagRham, dvizAlakaM dvibhUmagRham, trizAlakaM tribhUmagRham, catuHzAlakaM catubhUmagRham / garbhagRham-abhyantaragRham, mohanagRhaM vAsabhavanam, valabhIgRhaprAsAdAgrabhAgaH, citramAlakagRham -citrakarmayuktagRham mAlakagRhaM-dvitIyabhUmikAdyuparivarti gRham, gRhetyasyobhayatrayogAt, bhaktigRhaM bhaktiH vicchitti-statpradhAnaM gRhaM, vRttaM vartulAkAra, vyasra-trikoNa, caturasra-catuSkoNa, nandyAvartaH svastikavizeSastaiH saMsthitAH, pANDuretyAdi pANDuratalaM - zuktikAcUrNalipta talayukta gRhaM muNDamAlahamyam- uparyanAcchAditazikharAdibhAgarahita harmyam athavA-yadvA khalu nizcayena dhavalagRhetyAdi-dhavalagRha saudhama ardhamAgadhavibhramANi gRhavizeSAH, zailArdhazailasaMsthitAni-saMsthitetyasya zaile ardhazaile ca yogaH, tena zailasaMsthitAni parvatAkArANi ardhazailasasthitAni ardhaparvatAkArANi ca gRhA nauveM kalpavRkSa kA svarUpa - "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha2 dese tahiM tahiM bahave gehAgArA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso / " ityAdi / he zramaNa AyuSman usa suSama suSamA nAmaka Are meM bharatakSetra meM jagaha 2 aneka gehAkAra navamA ka9pavRkSanuM svarUpa "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tahiM bahace geha gArA jAma magaNA paNNattA ityaadi| he zramaNa Ayuman ! te suSama suSamA nAmanA ArAmAM bharatakSetramAM e sthAna para jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 jambUdvIpaprajJaptisUtre Ni, kUTAkArANi-zikharAkRtIni, suvihitakoSTakAni susUtraNApUrvaka citoparitinabhAgavizeSAH anekagRhANi-bahUni gRhANi sAmAnyataH zaraNAni-tRNamayAni layanAni parvatanikuTTitagRhANi ApaNAH haTTAH, ityAdikAH bhavanavidhaya ityagrimeNa sambandhaH te ca kI dRzAH ? ityAha-viTaGketyAdi-viTaGka:-kapotapAlikA jAla vRndaM-gavAkSasamUhaH, niyUMha : -dvAroparitana pArzvaniHsRtadAru apavarakaH AcchAdakaH candrazAlikA zirogRham, ityevaM rUpA yA vibhaktayaH vicchinnayastAbhiH kalitAH yuktAH, bahuvikalpAH aneka prakArAH bhavanavidhayaH vAstu prakArAH bhavanti tathaiva tenaiva prakAreNa te gehAkArA api drumagaNAH / kiM viziSTAste ! ityAha-'aneka bahuvidha vivivikhasApariNatena' arthastu prAgvat surArohaNasukhottAreNa-sukhena sukha pUrvakam, ArohaH uparigamanam, tathA sukhena avatAraH adhastAdavataraNa yatra sa tathA tena / sukhaniSkramaNa pravezena sukhena niSkramaNaM tato'pagamanaM yatra sa tathA / dardarasopAnapaGktikalitena dardarANi nirantara ratnaphalakamayAni sopAnAni, teSAM paGktayastAbhiH kalitaH yuktastena / praviraktasukhavihAreNa pravirakte ekAnte sukhaH sukhamayaH vihAraH avasthAnazayanAsanAdirUpo yatra sa tathA tena / ataeva mano'nukUlena bhavanavidhinA upapetAH-yuktA yAvattiSThantoti prAgvat / 9 / atha dazamakalpavRkSasvarUpamevam -- tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tarhi tahiM bahave aNigaNA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se AINaga khomataNula kaMbala dugUla kosejja kAlamigapaTTa aMsua cINaaMsuyapaTTA AbharaNa citta saNhaga kallANagapiMgaNIlakajjala bahuvaNNarattapIyasukilla sakkaya migalomahemagharallaga avaruttara siMdhuusabhadAmila-vaMgakaliMga naliNa taMtumaya bhatticittA vatthavihI bahuppagArA pavarapaTTaNugayA vaNarAgakaliA, taheva te aNi gaNA vi dumagaNA aNegabahuviha viviha vosasA pariNAyAe vatthavihIe uvaveA kusavikusa jAva ciTThati, iti // 10 // etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra deze tasmin tasmin bahavaH anagnA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman ! yathA te Ajinaka kSIma tanula (ka) kamba la dukUla kauzeya kAlamRga paTTAMzukaconAMzuka paTThAH AbharaNa citra zlakSNakakalyANaka bhRGganIla kajjalabahuvarNaraktapIta zukla saMskRtamRgaloma hemAtma rallakAparottara sindhuRSabhadravinAma ke kalpavRkSa hote haiM / ye kalpavRkSa manonukUla bhavanavidhi se yukta hote haiM arthAt aneka prakAra ke bhavanarUpa meM ye svataH svabhAva se pariNata ho jAte haiM / sUtragata padoM kI vyAkhyA jobAbhigama sUtra ke anuvAda meM ko gaI hai| aneka gehAkAra nAmanA kalpavRkSe hoya che. e kalpavRkSo manukUla bhavanavidhithI yukata hoya che. eTale ke aneka prakAranA bhavana rUpamAM e svataH svabhAvathI pariNata thaI jAya che. A sUtramAM AvelA padanI vyAkhyA jIvAbhigamasUtranA anuvAdamAM karavAmAM AvelI che. ethI jijJAsuo tyAMthI vAMcI le. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 221 Da vaGga kaliGga nalona tantumayakticitrAH vastravidhayaH bahuprakArAH pravarapattanodgatAH vapurAgakalitAH, tathaiva te anagnA api drumagaNAH aneka bahuvivividhavinasA pariNatena vastravidhinA upapetAH kuzavikula yAvat tiSThanti, iti / 10 / etavyAkhyA--'tasyAM khalu' ityAdi prAgvat, navaram anagnAH avidyamAnAH nagnAH tAtkAlikA janA yebhyaste'nagnAH drumagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! tAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati yathA te AjinaketyAdi-tatra Ajinakam-carmamayaM vastraM kSaumaM sAmAnyataH kArpAsikaM vastraM kecittu kSumA-atasI tanmayaM vastramitI vadantI, tanula-tanuH zaroraM tat mukhasparzatayA lAti anugRhAtoti tanulaM zarIrasukhAdi kArakaM vastra, kambalaH prasiddhaH 'taNuakaMbala' iti pAThe tu tanuka kambalA, iticchAyA, tatpakSe tanukaH sUkSmoNImayaH ka mbalaH, dukUla:-gauDa dezoyaM kAryAsika vastram, yadvA-dukUla:-vRkSavizeSaH. tadvalkaM gRhItvA udUkhale jalena saha kuTTayitvA kutIkRtya ca vyUyate tattat dukUlam, kozeya-kRmikAzajatantuniSpannaM vastram, kAlamRgapaTTAH kRSNamRgacarmamayaM vastram aMzukaM cInAMzukAni nAnAdezeSu prasiddhAni dukUlavizeSa rUpANi pUrvoktasyaiva valkasyAbhyantarahAribhiniSyAditAni conAMzukAni vA paTTAH paTTasUniSpannAni vastrANi, AbharaNacitretyAdi tatra AbharaNaiH, bhU SaNaH, citrANi adbhutAni AbharaNacitrANi, lakSNAni sUkSmatantuniSpannAni kalyANakAni sulakSaNAni vastrANi bhRganIla bhramaravannIlavaNe tathA kajjalaM kajjalavatkRSNavarNe bahuvarNam vicitravarNam rakta-raktavarNa pItaM potavarNam, zukla zukravaNam saMskRtaM susajjitaM yanmRgalo ma hema svarNa ca tadAtmakaM tanmayam, rallakaH kambala caite kIdRzAH ! ityAha-aparaH-pa zcimadezaH uttaraH-uttarapradezaH sindhuH-dezavizeSaH RSabhaH-dezavizeSaH, draviDavaGga kali dazavaM kalpavRkSa ka, svarUpa kathana - "tose NaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tahiM bahave aNigaNya NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso !" ityAdi / he zramaNa AyuSman ! usa suSama suSamA nAma ke Are meM bharata kSetra meM anagnanAma ke kalpavRkSa hote haiM, ina kalpavRkSoM ke prabhAva se vahAM kA koI bhI jana vastra rahita nahIM raha pAtA hai, sundara 2 veza kImahI vastra vahAM ke manuSyoM ko ina se prApta hote rahate hai kyoMki ye vRkSa svabhAvataH aneka rAgoM se raMjita hue vastroM ke rUpa meM pariNata ho jAte hai| dazamA ka95vRkSanuM svarUpa kanaH "tIseNa samAe bharahe bAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave __ aNigamA NAma dumagaNA paNNattA ityaadi| he zramaNa Ayuzmana te suSama suSamA nAmanA ArAmAM bharatakSetranI aMdara anagna nAmanA kalpavRkSa hoya che. e ka95vakSanA prabhAvathI tyAMnI keI paNa vyakti vasa rahita rahetI nathI. uttama temaja mUlyavAna vastra tyAMnA mANasone emanAMthI prApta thatA rahe che kemake e vRkSo svabhAvataH aneka rAgathI raMjita thayelA vastronA rUpamAM pariNata thaI mya cha, mol jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 jambUdvIpaprajJaptisUtre gAH ete trayo dezavizeSAH, eteSAM sambandhino ye nalinatantavaH mRNAlatantavaH sUkSmatanta vaH yadvA sUkSmatantumayyaH, bhaktayaH viziSTaracanAH tAbhiH citrAH adbhutAH vastravidhayaH bahu prakArAH aneka prakArAH bhavanti tathA pravara pattanodgatAH prasiddhanagarodbhavAH, varNarAgakalitAH varNaiH anekavidhavaNaH rAgaiH majiSThAdibhI rAgaiH kalitAH yuktAH tathaiva tenaiva prakAreNa te pUrvoktAH anagnA api drumagaNAH tiSThanti, aneka bahuvidhetyAdi prAgvat ||10||suu023|| pUrvasUtre suSamasuSamAyAM kalpavRkSadazakasvarUpaM varNitam adhunA suSamasuSamA bhAvinAM manujAnAM svarUpaM jijJAsamAna Aha mUlam---tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ! goyamA ! te NaM maNayA supaiTThiyakumma cArucalaNA jAva lakkhaNavaMjaNaguNovaveyA sujAyasuvibhatta saMgayaMgA pAsAIyA jAva paDirUvA / tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse manuINaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA ! tAoNaM manuIo sujAyasavvaMgasuMdarao pahANamahilAguNehiM juttA aikaMta visappamANamauyasukumAla kummasaMThiyavisiTThacalaNA ujjumauyapIvara susAhayaMgulIo abbhuNNayaraiyataliNa taMba suiNidaNakkhA romarahiyapaTTalaTThasaMThiya ajahaNNapasatthalavakhaNa akkoppajaMghajuyalAo suNimmiya sugUDha sujaNNumaMDalasubaddhasaMdhIo kayalI khaMbhAirekasaMThiyaNivvaNa sukumAlamauyamaMsala aviralasamasaMhiyasujAya vaTThapIvaraNiraMtaroru aTThAvayavIiyapaTTasaMThiya pasasthavicchiNNapihulasoNI vayaNAyAmappamANa duguNiya visAlamaMsala subaddha jahaNavaradhAriNIo vajjavirAiyapasattha lakkhaNanirodara tivaliyabaliyataNu NayamajjhimAo ujjuyasamasahiya jacca taNu kasiNa Niddha AijjalauhasujAya suvibhatta kaMta sobhataruila ramaNijjaromarAI gaMgAvattapayAhiNAvattataraMga bhaMgura vikiraNataruNa bohiya AkosAyaMtapaumagaMbhIraviyaDaNAbhA aNubbhaDapasatthapINa kucchIo saNNayapAsAo saMgayapAsAo inhIM vastroM kA varNana isa sUtra dvArA kiyA gayA hai inako prakaTa karane vAle sUtragata padoM kI vyAkhyA maiMne hindI anuvAda karate samaya jIvAbhigama sUtra meM kI hai ataH vahIM se yaha jAna lenI cAhiye / A vaccenuM varNana A sUtra dvArA karavAmAM Avela che. tene prakaTa karanArA sUtra gatapadonI vyAkhyA jIvAbhigama sUtranA anuvAdamAM karavAmAM AvI gayela che. tethI tyAMthI te samajI levI pa0 23 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA fr. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSya svarUpanirUpaNam sujAyapAsAo miyamAiyapINaraiyapa sAo akaraMDya kaNagaruyagaNimmala sujAyaNiruvahayagAyalaTThIo kaMcaNakalasappamANa samasahiyalaTTha cuccuAmegajamalajuyalavahiya anbhuNNayapINaraiaya pIvarapaoharAo bhuyaMga aNupuvvataNuya gopuccha vaTTasamasaMhiyaNamiya AijjalaliyavAhA taMbaNahAo maMsalaggahatthAo pIvarakomalavaraMguliyAo NiddhapANirehA ravi sasi saMkhacaka sotthiyasuvibhattasuviraiyapANirehAo pINuNNaya kara kakkha vatthi esA paDipuNNagalakapolA cauraMgula suppamANa kaMbuvarasarisagIvAo maMsalasaMThiya pasatthahaNugAo dADima pupphappagAsa pIvara palaMba kuMciyavarAdharAo suMdaruttaroTThAo dahidagarayacaMdakuMdavAsaMtima uladhavalaacchidavimaladasaNAo ratuppalapattamauya sukumAlatAlujI hAo kaNavIramaulakuDila abbhuggaya ujjutuMgaNAsAo sArayaNavakamala kumuyakuvalayavimaladalaNiyarasarisa lakkhaNapasatthaajihmakaMtaNayaNA pattaladhavalAyata AtaMbaloyaNAo ANAmiyacAvaruila kiNhanbharAisaMgayasujAyabhUmayAo allIpamANajuttasavaNA susavaNAo pINamaTThagaMDalehAo cauraMsapasattha samaNiDAlAo ko muI yaNiaravimalapa DipuNNasomavayaNAo chattuNNayauttamaMgAo akavila susiNiddha sugaMdhadIhasisyAo chatta 1 jjhaya 2 jUa 3 thUbha 4 dAmiNi 5 kamaMDalu6 kalasa 7 vAvi 8 sotthiya 9 paDAga 10 java 19 maccha 12 kumma 13 rahavara 14 magarajjhaya 15 aMka 16 thAla 17 aMkusa 18 aTThAvaya 19 suppaiTThaga 20 mayUra 21 si riyabhiseya 22 toraNa 23 meiNi 24 udahi 25 varabhavaNa 26 giri 27 varaAyaMsa 28 salIlagaya 29 usama 30 sIha 31 cAmara 32 uttama pasattha battIsa lakkhaNadharIo haMsasarisagaIo koilama huragirasussarAo kaMtA savvasta aNumayAo vavagayavalipaliyavaMgaduvvaNNavAhi dohaggaso jambudvIpaprajJaptisUtra 223 -
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sAo, gamukkAo uccatteNa ya NarANa thovUNamussiyAo sabhAvAsegAracAruvesaMgayagayahasiyabhaNiyaciTThiyavilAsasaMlAvaNiuNajuttovayArakusalAo suMdara thaNajahaNavayaNakaracalaNaNayaNalAvaNNayarUpajovvaNavilAsakaliyAo NaMdaNavaNavivaracAraNIuvva accharAo bharahavAsa mANasaccharAo accheragapecchaNijjAo pAsAIyAo jAva paDirUvAo / teNa maNuo ohassarA haMsassarA maMdissarA sIhassarA sIhaghosA sussarA sussaraNigghosA chAyAyavojjo viaMgamaMgA vajjarisahanArAyasaMghayaNA samacaraM sasaMANasaMThiyA chaviNirAtaMkA aNulomavAuvegA kaMkaragahaNI kavoyapariNAmA sauNiposapitarorupariNayA chaNusahassabhUsiA / siNaM maNuyANa ve chappaNNA piTThakaraMDakasayA paNNattA samaNAuso ! pau muppalagaMdhasarisaNIsAsa surabhivayANA, teNaM maNeyA pagaI uvasaMtA pagaI paNu kohamANamAyA lobhA miumaddavasaMpannA allINA mahagA viNIyA apicchA asaNihisaMcayA viDimatarapakhisaNA jahicchiya kAmakAmiNo // sU024|| 224 6 chAyA --tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manuSyANAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH gautama ! te khalu manujA supratiSThitakUrmacArucaraNA yAbatU lakSaNavyaJjana guNopapetA sujAta suvibhaktasaGgatAGgAH, prAsAdIyAH, yAvat pratirUpAH / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujInAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH ? gautama ! tAH khalu manujyaH sujAtasarvAGga saundarya pradhAnamahilAguNaiyuktAH atikAnta visarpa mRdukasukumAra kurmasaMsthita viziSThacaraNAH RjumRduka pIvarasusaMhatAGgulayaH abhyumnaratida talIna tAmrazucisnigdhanakhAH romarrAhatavRttalaSTa ( ramya) saMsthitA'jaghanya prazastalakSaNa ko jaGghAyugalAH sunirmita gUr3ha sujAnu maNDala subaddhasandhayaH kadalIstambhAtireka saMsthinivRNa sukumAra mRdukamAMsalAbiralasamasahitasujAtavRttapovara nirantarIrvaH aSTApadavotika praSTha saMsthita prazasta vistIrNa pRthuzroNayaH vadanA''yAma pramANa dviguNita vizAlamAMsala subaddhajadhanavaradhAriNyaH vajravirAjita prazasta lakSaNanirudara trivalikabalitatanunatamadhyamAH Rjukasamasahita jAtyatanukRSNasnigdhAdeyalalita sujAta suvibhaktakAntazobhamAnarUciraramaNIya romarAjayaH gaGgAvarta pradakSiNAvartataraGgabhaGgura ra vikiraNa taruNabodhitA''krozAyamAna padmagambhIravikaTanAbhAH anudbhaTa prazastapona kulaya sannatapArzvAH saGgatapArzvAH sujAtapArzvAH mitamAtrika pInaratidapArthyAH akaraNDaka kanayarUcaka sujAtanirUpahatagAtrayaSTayaH kAJcanakalazapramANa samasahitalaSTa ( ramyA) cUcukamelaka yamala yugala varttittAbhyunnatapInaratipIvara payodharAH bhUja jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 225 GgAnupUrvatanukagopucchavRttasamasaMhitanatAdeya lalita bAhavaH tAmranakhAH mAMsalAgra hastAH pIvarakomala rAigulIkAH snigdhapANirekhAH raviza zizaGkhacakrasvastikasuvibhakta suviracitapANilekhAH pInonnatakarakakSavastipradezAH paripUrNagalakapolAH caturaGgulasupramANakambuvara sadRzagrIvAH mAMsala saMsthitaprazasta hanukAH dADimapuSpaprakAza pIvara pralambakuJcitavarAdharAH sundarotaroSThAH dadhidakarajazcandra kundabAsantImukuladhavalAcchidra vimaladazanAH raktotpalapatramRdukasukumAratAlujihnAH karavIra mukula kuTilAbhyudgataRjutuGganAsAH zAradanavakamala kumudakuvalayavimaladala nikara sadRza lakSaNa prazastAjihmakAntanayanAH patrala dhavalAyatA''tAmralocanAH AnAmitacApa cArucira kRSNA bhrarAjisaGgata sujAta bhruvaH AlInapramANanayuktazravaNAH suzravaNAH pInalaSTa ( ramya ) gaNDalekhAH caturasra prazastasamalalATAH kaumudIra nikara vimalaparipUrNasaumyavadanAH chatronnatottamAGgAH akapilasusnigdha sugandhadIrdhazirojAH chatra 1 dhvaja2 yUpa 3 stUpa 4 dAmanI 5 kamaNDalu 6 kalaza 7 vApI8 svastika 9patAkA 10 yava 11 matsya 12 kUrma 13 rathabara 14 makaradhvajA 15 ka 16 sthAlA 17 kuzA 318 'STApada 19 supratiSThaka 20 mayUra 21 vyabhiSeka 22 toraNa 26 medinyu 24 dadhi 25 varabhavana 26 giri 27 varAdarza 28 salIlagaja 29 RSabha 60 siMha 31 cAmaro 32 ttamaprazastadvAtriMzallakSadharAH haMsasadRzagatayaH kokilamadhuragI: susvarAH kAntAH sarvasya anumatAH vyapagatavalipalita vyaGgadurvarNavyAdhidaurbhAgyazokamuktAH uccatvena ca narANAM stokonocchritAH svabhAvazRGgAracAruveSAH saGgatagataha sitabhaNita sthita vilAsa saMlApanipuNayuktopacArakuzalAH sundarastanajaghanavadanakaracaraNanayana lAvaNyarUpayauvanavilAsakalitAH nandanavana vivaracAriNya iva apsarasaH bharatavarSa mAnuSApsarasaH AcAryakaprekSaNIyAH prAsAdIyAH yAvat pratirUpAH te khalu manujA oghasvarA haMsasvarAH krauJcasvarAH nandIsvarAH siMhasvarAH siMhaghoSAH susvarAH su svaranirghoSAH chAyAtapodyotitAGgAGgAH bajraRSabhanArAcasaMhananAH samacaturastra saMsthAnasaMsthitAH chavinirAtaGkAH anulomavAyuvegAH kaGkagrahaNokAH kapotapariNAmAH zakuniposapRSThAmtarorupariNatAH SaDdhanuH sahasrocchritAH teSAM khalu manuSyANAM dve SaTU paJcAzat pRSTakaraNDakazate prajJapte, zramaNAyuSman ! te khalu manujAH prakRtyupazAntAH prakRtipratanukodhamAnamAyAlobhAH mRdumAdevasampannAH AlInAH bhadrakAH vinItAH alpecchAH asannidhisaMcayAH viSTapAntarapavisanAH yathepsitakAmakAminaH // sU0 24 // TIkA -- 'tI se NaM bhaMte!' ityAdi / 'tIse bhaMte! samAe bharahe vAse maNuyANaM' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate isa prakAra se 10 dasa taraha ke kalpavRkSoM kA svarUpa prakaTa kahake aba sUtrakAra suSamasuSamA nAmake kAlameM utpanna hue manuSyoM ke svarUpa kA varNana karate haiM / "tI seNaM samAe bharahevAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" ityAdi / A pramANe 10 prakAranA kalpavRkSonu svarUpa prakaTa karIne have sUtrakAra suSamAsuSamA nAmaka kALamAM utpanna thayela manuSyeAnA svarUpanu' varNana kare che. : 29 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre varSe manujAnAM yugalinAM strI puruSANAM 'kerisae' kodRzakaH-kathambhUtaH 'ayArabhAvapaDo yAre' AkArabhAvapratyavatAraH-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH?iti gautamena pRSTo bhagavAn prAha- 'goyamA !te NaM maNuyA' he gautama! te yugalinaH strIpuruSAH 'supaiTThiyaM kummacArucalaNA' supratiSThitakUrmacArucaraNAH-supratiSThitAH samIcInasaMsthAnAH kUrmacArucaraNAH-kUrmaH kacchapastadvat unnatatvena cAravaH zobhanAH caraNAH yeSAM te tathA nanu"mAnavA maulito bA devAzcaraNataH punaH" iti kavisamayAnmanuja janmavatAM yugminAM molita eva varNanamucitaM tatkathaM caraNAdArabhya varNana yuktiyuktamiticedatrocyate - yugmino hi manuSyAH prazastapuNyAtmAno bhavantIti te devakalpA iti na devakalpAnAM teSAM caraNata Arabhya varNane kAcitkSatiriti 'jAva lakvaNavaMjaNaguNovaveyA yAvata lakSaNavyajanaguNopapetAH "supai gautama svAmI ne prabhu se isa sUtra dvArA aisA pUchA hai ki he bhadanta ! usa suSamasuSamA Araka ke sadbhAva meM bharata kSetra meM yugalika manuSyoMkA svarUpaparyAya prAdurbhAva-svarUpa kaisA hotA hai ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-'goyamA ! teNa maNuyA supaidviya kumma cArucalaNA, jAva lakakkhaNavaMjaNaguNovaveyA sujAya suvibhattasaMgayaMgA pAsAIyA jAva paDirUvA" he gautama ? usa samaya meM manuSya yugalika strI puruSa-jinakA saMsthAna samIcIna hai aise tathA kacchapa ke jaise unnata sundaracaraNoM vAle hote hai, ___ zaMkA-"mAnavA maulito vA devAzcaraNataH punaH" isa kavisamaya ke anusAra manuSya janmavAle yugalikoM kA varNana mastaka se lagAkara kiyA jAtA haiM aura devoM kA varNana caraNa se lekara kiyA jAtA hai to phira yahAM inakA varNana caraNa se lekara sUtrakAra ne kyoM kiyA ? to isakA uttara aisA hai ki yugalika manuSya prazasta puNyavAle hote haiM ataH unheM devatulya mAnA jAtA hai ataH devakalpa ina yugalika manuSyoM kA varNana caraNa se lekara karane meM koI kSati jaisI bAta 'tIseNa samAe bharahe vAse maNuyANaM kerisapa AyArabhAvapaDoyAre paNNatte-ityAdi ||suutr11|| TIkArtha-gautame prabhune A sUtra vaDe prazana karyo che ke he bhadaMta ! te suSamasuSamA ArakanA sadubhAvamAM bharatakSetramAM yugalika manuSyanA svarUpaparyAya prAdurbhAva eTale ke svarUpa DAya che. ? senA mamA pramuthe / pramANe hyu cha.-goyamA ! teNaM maNuyA supaihiya kummacArucalaNA jAva lakkhaNavaMjaNaguNovaveyA sujAyasuvibhattasaMgayaMgA pAsAIyA jAva paDirUvA" hai gautama! te samaye manuSya yugati strI-puruSa manu saMsthAna samIcIna cha evA temaja kacchapa jevA unnata suMdara caraNAvALA hoya che. -"mAnavA maulito vA devAzcaraNataH punaH' mA avisamaya bhuma mnussyjanamavALA yugalikAnuM varNana mastakathI mAMDIne karavuM joIe ane devenuM varNana caraNothI karavAmAM AvavuM joIe te pachI ahIM emanuM varNana caraNathI mAMDIne sUtrakAre zA mATe karyuM che ? A praznane uttara A pramANe che ke yugalika manuSya prazasta puNyavALA hoya che. ethI teo deva tulya mAnavAmAM Ave che. eTalA mATe devakalpa A yugalika manuSyanuM varNana caraNathI mAMDIne karavAmAM kaI kSati jevI vAta nathI, A yugalika strI-puruSa-lakSaNa sva jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 227 TThiya" ityAdi padAdArabhya 'lakkhaNa vaMjaNa' ityAdi padaparyanta vizeSaNapadAnAM saMgraho jIvAbhigamAdi sUtrato bodhyaH lakSaNavyajanaguNopapetAH-lakSaNAni-svastikAdIni vyajanAni-mapItilakAdIni guNAH, prakRtibhadratAdayazca tarupapetAH yuktAH 'sujAya suvibhattasaMgayaMgA' sujAtasuvibhaktasaGgatAGgAH muvibhaktaM suSTu vibhAgayuktam aGgopAGgAno yathA vadvibhAgasattvAt, sagataM-pramANopetaM na tu nyUnAdhikam aGgaM zarIrAvayavo yeSAM te tathA 'pA sAIyA' prAsAdIyA ityArabhya 'jAva paDirUvA' yAvat pratirUpAH iti paryantapadasaGgraho bodhyaH tathAhi-prAsAdIyAH, darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH iti padacatuSTayaM phalitam eta dvayAkhyA prAgvat , tasyAM khalu bhadanta ! samAyAmityAdi 'tIse NaM bhaMte ! samAe' he bhadanta ! tasyAM-pUrvoktAyAM suSamasuSamAyAM samAyAM kAlavibhAgarUpAyAM khalu 'bharahe vAse bharate varSe bharatakSetre 'maNuINa' manujInAM mAnuSINAM prastAvAd yugminInAM 'kerisae' kIzakaH kodRzaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! tAoNaM' he gautama ! tasyAM khalu samAyAM tA:-tvayA pRSTAH khalu 'maNuIo' manujyaH 'sujAya savvaMgasundarIo' sujAtasarvAGgasundaryaH, sujA nahIM hai / yugalika strI puruSa lakSaNa-svastika Adi, vyaMjana-maSItila ka Adi evaM guNa-prakRti bhadratA Adi se yukta hote haiM, sujAta suvibhakta saMgata aMga vAle hote haiM arthAt inake zarIrAvayava suvibhAgayukta hote haiM evaM saGgata -pramANepeta hote haiM nyUnAdhika nahIM hote haiM, yahAM jo prathama yAvat zabda AyA hai usase 'supaidriya' ityAdi pada se lekara 'lakkhaNa, vaMjaNa' ityAdi pada paryanta jitane aura vizeSaNapada hai unakA saMgraha jIvAbhigama Adi sUtra se jAnalenA cAhiye "pAsAIyA jAva paDirUvA" pATha meM Agata isa yAvatpada se darzanIya aura abhirUpa ina padoM kA saMgraha huA hai, ina cAroM pada kI byAkhyA pahile jaiso kI gaI hai vaise hI jAnanI cAhiye "tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuINaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte" he bhadanta ! usa suSamasuSamAkAla ke samaya bharata kSetra kI striyoM kA manuSyaNiyoM kA AkArabhAva pratyavatAra svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - "goyamA ! tAo NaM maNuIo sujAyasavvaMga suMdarIo pahANa stika vigere vyaMjana-maSatilaka vigere temaja guNa-prakRtibhadratA vagerethI yukta hoya che. sujAta suvibhakta saMgata aMgavALA hoya che. eTale ke emanA zarIrAvaya suvibhAgayukata hoya che. temaja saMgata pramANe peta hoya che nyUnAdhika hotA nathI ahIM je prathama yAvat samAvesa che tathA 'supaiTTiya' tyA 54thI bhAMDI 'lakkhaNavaMjaNa' tyA 56 5ya-ta sAvadhArAnA vizeSa paha! che temne| sa 'jIvAbhigama' vagere sUtradvArA out av| na 'pAsAdIyA jAva paDirUvA" 54mA mAvasa mA yAvat 56thI zanIya bhane abhirUpa A padane saMgraha thayela che. e cAre cAra padonI vyAkhyA pahelAM jevI karavAmAM bhAva cha. tethI / sabhAvI "tIseNaM bhaMte ! samAe bharahevAse maNuINaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" 3 mahanta ! te suSamasaSamA 41 na samaye 12ta kSetranI striionA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa kevuM kahevAmAM Avela che. AnA javAbamAM prabhu kahe cha.- "goyamA ! tAo NaM maNuio sujAyasavvaMgasuMdarIo pahANa mahilAguNehiM juttA"De jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 _ jambUdvIpaprajJaptisUtre tAni yathAvat pramANopetatayA sUtpannAni sarvANyaGgAni mastakAdoni yAsAM tAH sujAtasarvAGgA, tAzca sundaryaH sujAtasarvAGgatvAt manoharAkArAH, 'pahANa mahilAguNehiM juttA' pradhAnamahilAguNairyuktAH pradhAnAH pravarAH ye mahilA guNAH strIguNAH priyaMvadatva svAmicittAnuvartakatvAdayastairyuktAH upetAH tathA aikaMta visappamANa mauya sukumAla kummasaMThiya visiTThacalaNA' atikAnta visapenmRduka sukumAra kUrmasaMsthitaviziSTacaraNA:-atikAntau atisundarau, visarpantau saJcarantAvapi yadvA 'visappamANe' tyasya vizvapramANeticchAyA tasya dvivacane vizvapramANau-viziSTa svapramANau svazarIrAnusAri pramANo na nyUnAdhikapramANA vityarthaH mRduka sukumArau mRdukAnAM-komalAnAM madhye sukumArauM sukomalau kUrmasaMsthitau kUrmaH kacchapastadvat unnatapRSTatayA saMsthitau viziSTau manojJau caraNau yAsAM tAstathA 'ujju mauyapIvarasusAhayaMgulIo, RjumRdukapIvarasusaMhatAGgulIkAH RjavaH saralAH mRdukAH mahilAguNehiM juttA" he gautama ! ve manuSya striyAM-yugalika manuSyastriyAM acche pramANa meM utpanna hue mastakAdika aMgoM vAlI hotI hai tathA sujAta sarvAGgayukta hone se ve bar3I sundara hotI haimanohara AkAra vAlI hotI hai, tathA maholAoM ke pradhAna guNoM se priya bolanA evaM apane svAmI ke citta ke anukUla vartana karanA Adi mahilA jagata ke pradhAna sadgaNoM se ve yukta hoto hai, "a ikaMta visappamANa mauya sukumAla kummasaMThiyavisiTThacalaNA, ujjumaula pIvara susAhiyaMgulio anbhuNNaya raiya taliNa taMbasuiNidaNakkhA romarahiya paTTa-laTTha saMThiya ajahaNNapasatthalakkhaNa ako ppajaMghajuyalAo" inake donoM caraNa atikrAnta--atisundara hote hai, viziSTa pramANopeta hote haiapane-apane zarIra ke anurUpa pramANa vAle hote haiM nyUnAdhika pramANayukta nahIM hote , duniyAM meM jitane komala padArtha mAne jAte haiM una padArthoM ke bIca meM ye inake caraNa aura bhI atyanta sukomala hai| tathA jaisA kacchapa kA saMsthAna hotA hai vaisAhI saMsthAna AkAra inake caraNoM kA hotA hai, ataeva ye bar3e manojJa hote haiN| inake caraNoM kI aMguliyAM Rju sarala hotI hai , mRduka komala gautama ! te manuSya strIo-yugalika manuSya strIo supramANamAM utpanna thayelA mastakAdi aMgavALI hoya che. temaja sujAta saLaMga yukta hovAthI teo khUba ja suMdara hoya che. ma nohara AkAravALI hoya che, tathA mahilAonA pradhAnaguNathI eTale ke priya bAlavuM temaja svAmInA cittAnukUla vartana karavuM vagere mahilA jagatanA pradhAna sad guNethI teo yukta hoya cha. "aikaMta visappaNamANa mauya sukumAla kumma saMThiya-visiTUThacalaNA ujjumaula pIvara susAhiyaMgulIo abbhuNNayara iataliNa taMba suiddhaNiddhaNakkhA romarahia paTThalaTTha saMThiya ajahaNNapasatthalakkhaNa akkoppa jaMdha juya lAo' memanA manne ythe| ati-ta-mati suMdara hoya che, viziSTa pramANe peta hoya che. potapotAnA zarIranA anurUpa pramANuvALA hoya che. nyUnAdhika pramANa vALA detA nathI, saMsAramAM jeTalA komaLa padArtho mAnavAmAM Ave che. te padArthonI vacce emanA A caraNe atyanta vadhAre sukomaLa che. temaja jevuM kacchapanuM saMsthAna hoya che, tevuM ja saMsthAna emanA caraNonuM hoya che. ethI e khUba ja manojJa hoya che. emanA caraNanI AMgaLIo Rju sarala hoya che. mRduka-kamaLa-hoya che ane pI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 229 komalAH pIvarAH puSTAH anupalakSyamANasnAsvAdisandhikatvenopacitAH susuMhatAH sumi litAH aGgulyaH pAdAGgulyo yAsAMtAstathA, 'abbhuNNaya raiya taliNa taMba suiNiddhaNakkhA' abhyudgata ratidatalina tAmra zucisnigdhanakhAH abhyunnatAH samunnatAH ratidAH draSTa janAnAM prItidAH yadvA 'raiyA' ityasya ,rajiteticchAyA, tatpakSe ranjitAH lAkSArasena rAgeNa rajanamupanItAH, talinAH pratalAH tAmrAH-tAmravarNAH-ISadraktA zucayaH pavitrAH malarahitAH snigdhAH cikkaNAH nakhAH yAsAM tAstathA, mUle 'nakkhe' tyatra dvitvaM prAkRtatvAt 'romarahiyavaTTalaTThasaMTThiyaajahaNNapasatthalakkhaNaakkoppajaMghajualAo' romarahita vRtta laSTa ( ramya ) saMsthitA'jaghanya prazastalakSaNAkopyajaGghA yugalAH-romarahitaM nirloma vRttaM vartulaM laSTasaMsthitaM ramyasaMsthAnayuktam UrbordhvakrameNa sthUlasthUlataram iti bhAvaH, ajadhanya prazastalakSaNam ajadhanyAni utkRSTAni prazastAni zlAdhyAni lakSaNAni yatra tattathA bhUtam akopyam adveSyam ati subhagatvAt , jaGghAyugalaM yAsAM tAstathA, 'suNimmiya sugUDha sujANumaMDala subaddhasaMdhIo' sunirmitasugUDha sujAnumaNDalasubaddhasandhayaH sunimite suSTu nitarAM pramANopete sugUDhe mAMsalatvAdanupalakSye ye sujAnumaNDale sundarajAnumaNDale tayoH subaddhau dRDhasnAyubhiH samyagbadvau sandho sandhAne yAsAM tAstathA, 'kayalokhaMbhAireka saMThiya hotI haiM aura pIvara puSTa hotI hai, arthAt snAyu AdikoM kI sandhiyAM inameM dikhalAI nahIM detI haiM aisI hotI haiM tathA susaMhata hotI haiM Apasa meM milI rahatI haiM ina aMguliyoM ke nasva samunnata hote hai Upara kIora bIca meM uThe hue rahate hai ratida hote haiN|dekhne vAloM ko Ananda prada hote hai a. thavA "raiyA" raJjita hote haiM-lAkSArasa ke rAga se raMge hue rahate haiM, talina patale hote hai tAmra ISad raktavarNa vAle hote haiM, zuci mala rahita hote hai evaM snigdha cikane hote haiM / "nakkhe" meM dvitva prAkRta hone se huA hai inakA janghAyugala romarahita hotA hai vRtta-vartula-gola hotA hai laSTa saMsthita ramya saMsthAna se yukta hotA hai urdhva urva krama se sthUla sthUla tara hotA hai-aura ajaghanyaprazasta lakSaNoM vAlA hotA hai-utkRSTa lAdhya lakSaNoM se yukta hotA hai, akoTya Atasubhaga hone se adveSya hotA hai "suNimmiya sugUr3ha sujANu maNDala subaddha saMdhIo, kayalo khaMbhAireka saM vara-puSTa hoya che. arthAt snAyu vagereno saMdhibhAga emAM dekhAto nathI. temaja susaMhata hoya che. paraspara aDIne rahe che. e AMgaLIonA nakha samunnata hoya che. uparanI tarapha madhyamAM unt yA 23 cha. 2ti DAya cha-nArAmAne bhAna praha DAya che. athavA "raiyA" zita hAya che-sAkSA rasanAthI vAhAya che. 'talina' pAtajA hAya che. tAmra-Sada 24tapApANADoya che. zuci mala vihIna DAya che. temasa sina susthi41 hAya che. "nakkhe' mAM dvitva prAkRta hovAthI thayela che. emanuM jaMghAyugala rAmarahita hoya che vRtta-vala-gola hoya che lasaMsthita-mya saMsthAnathI yukta hoya che. urvI udarva kamathI sthUla sthalatara hoya che. ane ajaghanya prazasta lakSaNavALuM hoya che. utkRSTa slAdhya lakSaNothI yukta hoya che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 jambUdvIpaprajJaptisUtre NivvaNa sukumAla mauya maMsala avirala samasaMhiya sujAya vaTTapIvaraNirataroru' kadalo stambhAtireka saMsthita nivraNa sukumAra mRduka mAMsalAviralasamasaMhitasujAtavRttapIvara nirantaroravaH kadalI-rambhA tasyA yaH stambhaH-kANDam tasmAdatirekeNa atizayena sasthitaM saMsthAnaM yayoste kadalIstambhAtirakasaMsthite nivraNe visphoTakAdi kSatarahite sukumA ramRduke sukumAreSu mRduSu mRduke tathA atikomale mAMsale puSTe avirale parasparAsanne same tulyapramANe sahike kSame sunAte muniSpanne vRtte vartule pIvare upacite nirantare para sparanirvizeSe UrU yAsAM tAstathA, 'aTThAvaya vIiya paTTa saMThiya pasattha vicchiNNapihala soNI' aSTApadavItika praSTha saMsthita prazastavistIrNa pRthula zroNayaH votikaH vigatA Itayo yasya sa vItikAH ghuNAdyupadravarahitaH sa cAso aSThApadaH-dhUtaphalakavizeSaH atra vizeSaNa vAcakapadasya paraprayogaH prAkRtatvAta, tadvat praSThasaMsthitA pradhAna saMsthAnopetA prazastA zlAdhyA vistIrNavipRthulA-atisthUlA zroNiH kaTidezo yAsAM tAstathA tathA 'vayaNAyAmappamANa duguNiya visAlamasala subaddha jahanavaradhAriNIo' vadanAyAmapramANadvigu Thiya nivvaNa sukumAlamauya ma sala avirala samasaMhiya sujAya vaTTa pIvara NiraMtaroru" inake sujAnu maNDala nitarAM pramANopeta hote haiM, aura mAMsala hone se anupalakSya hote hai tathA inako saMdhiyAM dRr3hasnAyuoM se acchI taraha baddha rahatI hai inake donoM uru kadalI ke stambha ke jaise saMsthAna se bhI adhika sundara saMsthAna vAle hote haiM, visphoTaka Adi ke vraNa se rahita hote haiM, sukumAra padArthoM se bhI ye adhika sukumAra hote haiM atikomala hote haiM, mAMsala -puSTa hote haiM, avirala-paraspara meM jur3e hue se arthAt saTTe hue se rahate haiM, sama-tulyapramANa vAle hote haiM. sahita -sakSama hote haiM, acche rUpa meM utpanna hue hote haiM, vRtta-vartula-hote hai, pIvara-mAMsa se bhare hue rahate haiM. evaM nirantara-aMtara rahita hote haiM, "aTTAvaya voiyapaTusaMThiyapasatthavicchiNNapihulasoNI, vayaNAyAmappamANa duguNiya visAlamaMsala subaddha jahaNavara dhAriNIo, vajjavirAjiyapasattha lakkhaNanirodaraati subhaga pAthI madhya rAya cha. "suNimmiya sugUDha sujaNNumaMDala subaddhasaMdhIo, kayalI khaMbhAireka saMThiaNivaNa sukumAla maua maMsala avirala samasaMhia sujAyavaTTa pIvara NiraM taroru" memanu sujatuma atIva sapramANa DAya cha, bhane mAMsa vAthI anupasakSya hoya che. temaja emanI saMdhio dRDha snAyuothI sArI rIte Abaddha rahe che. emanA bane urae kadalInA staMbhanA saMsthAna karatAM paNa vadhAre suMdara saMsthAnavALA hoya che. visphoTaka vagerenA traNathI rahita hoya che. sukumAra padArtho karatAM paNa vadhAre eo sukumAra hoya che. ati komaLa hoya che. mAMsala-puSTa hoya che. avirala eka bIjA ne aDIne rahe che. samatulya pramANa vALA hoya che sahika-sakSama hoya che. sArA rUpamAM utpanna thayelA hoya che. vRtta-patu DAya che. pI12 puSTa 29 che. tebhara satata mata2 vihIna hAya cha "aTThAvaya. vIiya paTTa saMThia pasattha vicchiNNa pihulasoNI vayaNAyAmappamANaduguNiyA visAla maMsala subaddhajahaNavaradhAriNIo vajjavirAji apasattha lakkhaNa nirodarativaliyavali jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA fr. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 231 franazAla mAMsala subaddha jaghanavaradhAriNINyaH vadanaM mukhaM tasya ya AyAmo derdhya dvAda - zAGgulapramANaM tasmAd dviguNitaM caturviMzatyaGgulapramitaM vistIrNa vistAropeta mAMsala puSTaM subaddhaM dRDhavaddhaM na tu zlathaM jaghanavaraM pradhAnakaTipUrvabhAgaM dharantItyevaM zIlAstathA varazabdasya vizeSaNavAcakatvena pUrvaprayogArhasve'pi paraprayogaH prakRtatvAdevAtrApi bodhyaH ' vajjavirAiya patthalakkhaNanirodara tivaliyabaliya taNuNayamajjhimAo' vajravirAjita prazastalakSaNanirudara trivalika balita tanunatamadhyamAH - vajravirAjitaM vajravad virAjitaM zobhitaM kSAmatvena prazastalakSaNaM sAmudrikazAstrokta prazastaguNayuktaM nirudaraM vikRtodararahitaM yadvA nirudaram alpodaram trivalikaM trivaliyutaM valitaM sabjAtabalaM balayuktaM nahi kSAmatayA durbalam tanumatale nataM namraM tanuM nataM kizcinnamram madhyamaM - kaTirUpamadhyAGgam yAsAM tAstathA 'ujjuyasamasahiyajacca taNu kasiNa Niddha Aijjalauha sujAyasuvibhattakaMtasobhaMta ruila ramaNijja romarAI' Rjuka samasahita jAtyatanu kRSNasnigdhAdeya lalita sujAta suvibhakta kAntazobha tibaliyavaliyataNumajjhimAo" aSTApadavItika pada meM vItika vizeSaNa kA prAkRta hone se paraprayoga huA hai - tathA ca-ghuNa Adi upadrava se rahita dyUtaphalaka kI taraha praSTha saMsthAna vAlA -- - zreSTha AkAra vAlA inakA zroNipradeza -kaTibhAga hotA hai aura vaha prazasta evaM atisthula hotA hai. inakA pradhAnakaTi pUrvabhAga arthAt jaghana mukha ko dvAdaza aMgula pramANa lambAI se dUnA hotA hai ataeva vaha vistIrNa, mAMsala - puSTa, evaM subaddha - majabUta hotA hai. inakA jo madhyabhAga hai vaha vajra ke jaisA suhAvanA hotA hai. prazasta lakSaNoM se sAmudrika zAstrokta acche 2 lakSaNoM se yuk hotA hai. vikRta udara se rahita hotA hai athavA alpa udara vAlA hotA hai. tribalI se yukta hotA hai, balita-bala saMpanna hotA hai. durbala nahI hotA hai patalA hotA hai-sthUla nahIM hotA hai, aura kucha 2 jhukAsA rahatA hai " ujjuya sama sahiya jaccataNu kasiNaNiddha Aijjala uha sujAya suvibhatta kaMtasobhaMtaruila ramaNijjaromarAI, gaMgAvatta payAhiNAvatta taraMga bhaMgura vikiraNa taruNa taNumajjhimAo, aSTApadavIti yahAM vIti vizeSaNa prAkRta hovAthI para prayoga thayela che. temaja ghuNu vagere upadravathI vihIna vrutaphalakanI jema prazna saMsthAna yukata zreSTha AkAra yukta emanA zroNi pradeza-maTi bhAga hoya che, ane te prazasta ane ati sthUla hoya che. emanA pradhAna kaTipU bhAga eTale ke jaghana mukhanI dvAdaza a'gula pramANa lakhAI karatAM be gaNu hAya che, ethI te vistIrNa mAMsala puSTa ane sukhaddha sudRDha hAya che. emane je madhyabhAga che te vajranA jevA maneAhara hAya che. prazasta lakSaNAthI sAmudrika zAstrAkata sArAM-sAra lakSaNAthI yukta hAya che. vikRta udarathI rahita heAya che. athavA alpa udaravALA hoya che. trivalIthI yukta hAya che. khalita-mala saMpanna heAya che. dubaLa hotI nathI, pAtaNI hoya che, sthUla hoto nathI yAne nimita hoya che. " ujjuyasamasahiya jacca taNuka siNaNiddha AIjjalauha sujAya suvibhattakatasobhata ruilara maNijja jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 jambUdvIpaprajJaptisUtre mAnaruciraramaNIyaromarAjayaH-iha RjukatvAdIni romarAjivizeSaNAni, tatra RjukA-ma. jvI-avakrA na kuTilA samA tulyA na kApi danturA saMhitA militA na tvantaritA jAtyA svAbhAviko mukhyA vA, tanvI-sUkSmA kRSNA-kRSNavarNA, na tu kapiromavatkapizA snigdhA cikkaNA sakAntiH AdeyA netraspRhaNIyA lalitA-sundaratA sampannA sujAtA sUtpannA muvibhaktA samIcInavibhAgasampannA kAntA kamanIyA ata eva zobhamAnA ruciraramaNIyA atyadhikamanoharA romarAjiH romavaliryAsAM tAstathA, kecid RjukatvAdIni romavizeNAnyAhaH tathA sati vyadhikaraNabahuvrIhe valambanApattirato romarAjivizeSaNAnyeva yuktAnIti vyadhikaraNabahuvrIhe ragatikagatitvAttanmataM na yuktam / 'gaMgAvatta payAhiNAvattataraMga aMgara vikiraNataruNabohiyaAkosAyaMtapaumaMgabhIraviyaDaNAbhA' gaGgAvarttapradakSiNAvartataraGgabhaGgaravikiraNataruNabodhitAkozAyamAnapadmagambhIravikaTanAmA:-etatpadaM manujavaNenaprasaGge'sminneva sUtre pUrva vyAkhyAtaM kevalaM strIpusatvakRto bhedaH anyatsarve samAnam, 'aNubbhaDapasatthapINakucchIo' anudbhaTa prazastapInakukSayaH anudbhaTau-aspaSTau prazastau lAdhyau ponau sthUlau kukSI-udarasya vAmadakSiNabhAgau yAsAM tAstathA, ' saNNayapAsAo" bohiya AkosAyaMtapauma gaMbhIra viyaDaNAbhA' inakI romarAjiRjuka-RjvI sarala hotI hai, vakra. kuTila nahIM hotI hai, sama- barAbarahotI hai kamatI baDhatI nahIM hotI hai-saMhita-Apasa se milI hAI hotI hai. antara se yukta nahIM hotI hai. svabhAvataH patalI hotI hai. sthUla nahIM hotI hai. kRSNavarNa vAlI hotI hai. kapi ke romoM kI taraha kapiza nahIM hotA hai. snigdha-cikanI hotI hai dardarI nahIM hotA hai, Adeya netroM ko spRhaNIya hotI hai, lalita sundaratA se yukta hotI hai, sujAta hotI hai. acche DhaMga se utpanna huI hotI hai, suvibhakta hotI hai. acchI taraha vibhAga se saMpanna hoto hai. kAnta kamanIya hotI hai. ataeva yaha bar3I suhAvanI lagatI hai, aura jitanI bhI rucira vastue~ haiM unakI bhI apekSA yaha adhika rucira hotI hai "gaMgAvarta pradakSiNAvarta" Adi sUtra manuSya varNana ke prasaGga meM isI sUtra meM pahile vyAkhyAta ho cukA hai "aNubbhaDa pasattha pINakaromarAI, gaMgAvatta payAhiNAvattataraMgabhaMgura vikiraNa taruNa bohia AkosAyaMta pauma gaMbhIraviaDaNAbhA" memanI ma -*vI sa21 hAya che. 14 duTi hAtI nathI. sama barAbara hoya che. sahita paraspara milita hoya che. antarathI yukta hotI nathI svabhAvataH pAtaLI hoya che. sthUla hotI nathI kRSNa varNavALI hoya che, kapinA romanI jema kapiza hotI nathI. snigdha sucikakakaNa hoya che, kharabacaDI hatI nathI Adeya netro mATe sprahaNIya che. lalita suMdaratAthI yukta hoya che sujAta hoya che. sArI rIte utpana thayela hoya che. vibhakata hAya che. sArI rIte vibhAgathI saMpanna hoya che. kAnta-kamanIya che ethI te khUbaja sehAmaNuM lAge che. ane jeTalI rucikara vastuo che te sarva karatAM te vadhAre 222 DAya cha, "gaMgAvarta pradakSiNAvarta" vagere sUtra manuvA nanA prasabhA bhI sUtrana 19 mA 58i vyabhyAta yeta cha. "aNubbhaDapasatthapINakucchIo saNNayapAsAo saMgaya jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 233 sannatapArthAH, saMgayapAsAo ' saMgatapArthAH, 'sujAyapAsAo' sujAtapArthAH, 'miyamAiyapINa raiyapAsAo' mitamAtrikapInaratidapArthAH etatpadacatuSTayaM prAgvat kevalaM strIpu. satvakRto vizeSaH, 'akaraMDuya kaNagaruyagaNimmalasujAyaNiruvahayagAyalaTThoo' akaraNDuka kanakarucakanirmalasujAtanirupahatagAtrayaSTayaH-akaraNDukA mAMsalatvAdanupalakSyamANapRSThavaMzAsthikA kanakarucakA-svarNavatkAntikalitA nirmalA svAbhAvikA''gantukobhayamalarahitA, sujAtA garbhAdhAnAdArabhya janmadoSarahitA, nirUpahatA jvarAdirogadaMzAdhupadravarahitA gAtrayaSTiH-zarIrarUpayaSTi ryAsAM tAstathA, 'kaMcaNa kalasappamANasamasahiya laTThacuccuAmelagajamalajuyala baTTiya abbhuNNayapINaraiyapIvarapaoharAo' kAzcanakalazapramANasamasahitalaSTa (ramya) cUcukAmelaka yamala yugala vartitAbhyunnatapInaratidapovarapayodharAH-kAJcanakalazapramANau suvarNaghaTapramito samau parasparaM samAnau na nyUnAdhiko sahitau milito Antaryaracchuo saNNayapAsAo, saMgayapAsAo, sujAyapAsAo. bhiyama iyapoNaraiyapAsAo" inake udara ke bAma dakSiNabhAga anuTa-aspaSTa hote haiM, prazasta - lAdhya hote haiM, aura pIna-sthUla hote haiM, "sannatapArzva, sujAtapArzva, mitramAtrika pona ratidapArzva"ye padatraya pahile manuja vaNana ke samaya vyAkhyAta ho cuke haiM "araMDuya kaNaga ruyaga Nimmala sujAyaNi ruvahaya gAyalaTrIo" inakI zarIra yaSTi akaraNDuka-mAMsala hone se anupalakSyamANa hai. pRSThavaMza kI haDDI jisameM aisI hotI hai, tathA svarNa ko jaisA kAnti se yukta hotI hai, nirmala svAbhAvika evaM Agantuka maila se rahita hotI hai. sujAta hotI hai. garbha se lekara janma taka ke doSoM se rahita hotI hai evaM niruvahatajvarAdiroga tathA dezAdika upadrava se rahita hoto hai "kaMcaNakalasappamANasama sahiyalaTThacuccu Amelaga jamalajualavadriya abbhuNNa yapoNa raiya pe varapa moharAA' inake donoM payodhara suvarNa ke ghaTa ke jaise suhAvane hote haiM, sama hote haiM paraspara meM samAna hote haiM nyUnAdhika nahIM hote haiM. Apasa meM mile hue hote haiM. inako itano adhika nikaTatA rahatI hai ki ina donoM ke bIca meM pAsAo, sujAyapAsAo, miyamAiya pINaraiapAsAo" memanA 62ne| pAma-dakSiNa bhAga anudu bhaTa aspaSTa hoya che. prazasta lAdhya hoya che. ane pIna sthUla hoya che. "sannatapAva, sujAtapAva, mitra mAtrika pInaratidapAva" se tra phe| 5i bhanu45. pAnanA prasamA vyAjyAta thaye cha. 'akaraMDuya kaNagaruyagaNimmala sujAya Niruvahaya gAyalahIomemanI zarIrayaSTa 424 mAMsa vAthI anu58465mA cha paTava zana hADakuM jemAM evI te hoya che temaja svarNanA jevI kAMtithI yukata hoya che. nirmaLa svA bhAvika ane Agantuka melathI vihIna hoya che. sujAta hoya che. garbhathI mAMDIne janma sudhInA doSothI rahita hoya che. ane nivaData javarAdirega temaja dezAdika upadravathI tIna DAya che. "kaMcaNakalasappamANasamasahiya laDhavaJcu Amelagajamala juala vahia ambhuNNayavINaraiapIvarapaoharAo" memanA bhanna 5yaadhre| suvANa ghaTanA 21 / bhanI hara hoya che. sama hoya che paraspara mAM samAna hoya che. nyUnAdhika hotA nathI paraspara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre hitau anayormadhye bisatanturapi na praveSTumarhatIti bhAvaH, laSTacUcukAmelako-laSTausundarau cUcukAmelako kucAgrabhAgau yayostau tathAbhUtau yamalau tulyazreNiko yugalau yugmarUpau vartitau vartulAkArau abhyunnatI uttuGgo pInaratidau puSTaprItidau, pIvarau mAMsalatvAtpupTau payodharau-kucau yAsAM tAstathA, 'bhuyaMga aNupuvva taNua gopuccha vaTTa samasaMhiya Namiya AillalaliyavAhA' bhujaGgAnupUrvya tanuka gopuccha vaTTa samasaMhitanatA''deyalalitabAhavaH-- bhujaGgAnupUrvyatanuko-bhujaGgaH sarpastadvat AnupUryeNa adho'dhobhAgakrameNa tanuko pratalI a. taeva gopucchavRttA gopucchavad vRttau vartu lau samau parasparaM sadRzau saMhito madhyazarIrApekSayA'viralau natau-namrau skandhadezasya natatvAt Adeyo-atizobhanatayA kamanIyau lalito manoharau bAhU bhujo yAsAM tAstathA, 'taMbanahAo' tAmranakhAH tAmravarNanakhAH raktanakhA ityAzayaH, 'maMsalaggahatthAo' mAMsalAgrahastAH mAMsalo puSTau agrahasto hastAgrabhAgI yAsAM tA. stathA, povara komalavaraMguliyAo' pIvara komala varAGgulIkAH pIvarAH puSTAH komalA mRdavaH se mRNAlatantu bhI naho nikala sakatA hai yA mRNAlatantu bhI ina donoM ke madhya meM praveza nahIM pAsakatA hai| ina donoM stanoM ke jo agrabhAga hote haiM ve baDe sundara hote haiM, ye donoM stana samazreNi meM rahe hue hote haiM aura yugmarUpa hote haiM inakA donoM kA AkAra gola hotA hai aura ye vakSasthala para Age kI ora bahuta sundara DhaMga se U~ce uThe hue hote haiM "pInaratidau" ye sthUla hote haiM aura prIti dene vAle hote hai tathA mAMsa se bhare hue rahate hai "bhuaMga aNupubbataNua gopucchavaTTasamasaMhiya Namiya AijjalaliyavAhA" inakI donoM bhujAe~ sarpa kI taraha kramazaH nIce kI ora patalI huI hotI hai ataeva ve gopuccha kI taraha gola hotI hai paraspara meM ve samAna ephasI hotI hai, madhyazarIra kI apekSA ye saMhita-avirala hotI haiM skandha dezake nata hone se ye namrajhukI huI hotI hai Adeya hotI hai aura manako haraNa karane vAlI hotI hai / "taMbaNahAo, maMsalaggahatthAo, pIvarakomalavaraMguliyAo, NiddhapANirehA, rvissisNkhckksotthiysuvibhttsuviriymaLelA hoya che, e eTalA pAse pAse hoya che ke e bannenAM madhyamAMthI mRNAla tatuM paNa nIkaLI zakatuM nathI athavA te emanA madhyamAM mRNAla taMtu paNa pravezI zakatuM nathI. e bane stanonA je agrabhAga hoya che. te bahuja suMdara hoya che, e bane stana samaNimAM hoya che. ane yugma rUpa hoya che. e baMnenI AkRti goLa hoya che bhane pakSasthala pa mAgaNa mana su2 rI 28sA hAya che "pInaratidoM meM sthUla DAya cha bhane prIti:24 hAya cha tema04 mAMsathI supuSTa DAya che. "muaMga aNu puSvataNu agopucchavaTa samasahiya Namiya Aijjalaliya vAhA" memanI bhanne sutme| sapanA A kama nIcenI tarapha pAtaLI hoya che ethI te gepuchanI jema goLAkAra hoya che. para sparamAM te samAne eka sarakhI hoya che. madhya zarIranI apekSAe e-saMhita avirala hoya che. skandhadeza nata hovAthI e namra-namita hoya che. Adeya hoya che. ane manohara hAya che. "taMbaNahAo, maMsalagnahatthAo, pIvarakomalavaraMguliyAo, NiddhapANirehA, ravi sasi saMkha cakka sosthiya suvibhatta suviraiya pANilehAo" memanA npaan| 19 tAmra hoya che. emanA hAthanA agrabhAga mAMsala-puSTa hoya che, emanA hAthanI AMgaLI e pI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 235 baga:-uttamA aMgulyo yAsAM tAstathA, 'NiddhapANi rehA' snigdhapANirekhA:-cikkaNahastarekhAvatyaityarthaH 'ravisasisaMkhacakkasotthiya suvibhattasuviraiyapANirehAo' ravizazizalacakrasvastika suvibhaktasuviracitapANirekhA:-ravizazizalacakrasvastika eva suvibhaktAH suspa zaH suviracitAH sunirmitAH pANirekhAH hastarekhA yAsAMtAstathA, 'pINuNNayakarakakkhavatthipaesA' pInonnatakarakakSavakSovastipradezAH ponA:-puSTAH ata eva unnatA:-abhyunnati prAptAH prazastA kara kakSavakSobastipradezAH karakakSaH bhujamUle vakSo-hRdayaM vastipadezAH-gukhapradezazca yAsAM tAstathA, tathA 'paDipuNNagalakapolA' pratipUrNagalakapolAH pratipUrNAH pa. ripuSTA galakapolAH gala:-kaNThaH kapolau ca yAsAM tAH, tathA cauraMgula suppamANa kabuvarasarisagIvAo' caturaGgulamupamANa-kambuvara sadRzagrIvAH caturaMgulA-caturaGgulapramANA ata eva supramANA-ucitapramANayuktA kambuvarasadRzI zreSThazalasamAnA rekhAtrayayuktA grIvA yAsAM tAstathA; 'masalasaThiyapasatthahaNugAo mAMsalasaMsthitaprazastahanukAH mAMsalaH-paripuSTaH pANilehAo" inake nakhoM kA varNa tAmra hotA hai inake hAthoM ke agrabhAga mAMsala-puSTa hote hai, inake hAthoM kI aMguliyAM pIvara-puSTa hotI hai komala hotI hai aura uttama hotI hai / ye striyAM cikanI hastarekhAvAlo hotI haiM, inake hAthoM meM ravi, zazi, zaGkha, cakra evaM svastika, kI rekhAeM hotI hai aura ye rekhAe~ vahAM suspaSTa hotI haiM / "pIguNNayakarakakvavasthipaesA" inakA kakSapradeza, vakSasthala, aura vastipradeza-guhyapradeza-ye saba puSTa hote haiM unnata hote haiM evaM prazasta hote haiN| "paDipuNNagalakapolA" inake gAla aura kaNTha ye donoM pratipUrNa-bhare hue hote haiM picake nahIM hote haiM "cauraMgulasuppamANakaMbuvarasarisagIvAo" inakI jo grIvA hotI hai vaha caturaMgulapramANavAlI hotI hai aura isase vaha supramANopeta mAnI jAtI haiM, tathA jaisA zreSTha zala hotA hai vaisI vaha hotI hai arthAt rekhAtraya se sahita hotI hai, ''maMsalasaMThiyapasatthahaNugAo" inake kapola kA adhobhAga-hanu-mAMsala hotA hai, ucitasaMsthA navAlA hotA hai, ataeva vaha prazasta hotA vara-supuSTa hoya che kamaLakeya ane uttama hoya che, e strIo sucikavANA hastarekhAo vALI hoya che. emanA hAthamAM ravi zazI zaMkha cakra ane svaritakanI rekhAo hoya che. ane e remaa| tyAM suspaSTa DAya cha, "pINuNNayakarakakkhavatthippaesA" manA 4kSa pradeza pksssthaLa ane vastipradeza-guhya pradeza e sarve puSTa he che, unnata hoya che temaja prazasta Aya 2. "paDipuNNagalakapolA" amanA pAsa bhane 4 me panne prati pUrNa paripuSTa su2 DAya che. 42 4jI gye| utA nathI. cauraMgulappamANakaMbuvarasarisagIvAo" memanI je grIvA hoya che te caturaMgula pramANavALI hoya che ane ethI ja te supramANapatamAnavAmAM AvI che. tathA je zreSTa zaMkha hoya che. tevI ja te zreSTha hoya che, eTale ke mAtrayathI yuta DAya che. "masala saMThIa pasattha haNugAo" memanA pasinA mA~ mAga hainu mAMsada DAya che. ayita saMsthAna yuti DAya cha, methI te prazasta DAya che. "dADima jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 jambUdvIpaprajJaptisUtre saMsthitaH - ucitAkArayuktaH, ata eva prazastaH zobhanaH hanuH kapolAghobhAgo yAsAM tAstathA, 'dADimapuppha pagAsapIvara palabakuciyavarAdharAo' dADimapuSpaprakAza pIvara pralambakucitavarAdharAH - dADimapuSpavat prakAzo yasya saH dADimapuSpaprakAzaH dADimapuSpavad raktaH pIvaraH puSTaH pralambaH- pUrvoSThApekSayA ISallambamAnaH kuJcitaH - ISad valitaH ata eva varaH zreSThaH adharaH - adhastanoSTho yAsAM tAstathA, suMdaruttaroTThAo, sundarottaroSThayaH- zobhanoparitanoSThayuktAH, tathA' dahi dagarayacaMda kuMdavAsaMtimauyadhavala acchidavimaladasaNAo' dadhidakarajazcandra vAsaMtImukuladhavalAcchidradazanAH- dadhi prasiddhaM dakarajaH jalakaNaH candraH prasiddhaH, kunda - kundapuSpaM, vAsantI mukulaM vAsantIkalikA, tadvaddhavalA :- zubhrAstathA, acchidrA:aviralA dazanA: - dantAH yAsAM tAstathA, tathA 'rattuppalapatta mauyamukumAla tAlu jIhAo' raktotpala patra mRdukasukumAra tAlujiddA: - raktotpalasya patraM 'pAMkhaDI iti prasiddhaM, tadvada raktaM mRdusukumAram= ati komala tAlujihvaM = tAlu jihvA ca yAsAM tAstathA, tathA 'kavIramaulakuDila abbhuggaya ujjutuMgaNAsAo, karavIra mukulAkuTilAbhyudgataRjutuGganAsA:- karavIra : 'kanera iti bhASA prasiddho vRkSavizeSaH, tasya mukulavat kalikA sadRzI a kuTilA :- ajihmA satI abhyudganA zradvaya madhyavinirgatA, RjvI saralA tuGgA uccA na tu - ---- "dADimapupagApIvarapalaMbakuMciyavarAdharAo" inakA jo adharoSTha hotA hai, vaha dADima ke puSpa kI taraha prakAzavAlA hotA hai, arthAt anAra ke puSpa ke jaisA lAla hotA hai, puSTa hotA hai, aura Upara ke hoTha kI apekSA kucha 2 lambA hotA hai tathA vaha kuMcita--nIce kI ora kucha 2 jhukA sA huA rahatA hai, ata eva vaha bar3A zreSTha hotA hai, "suMdaruttaroTTayAo dahidagarayacaM - dakuMdavAsaMtimauladhavala acchidavimalada saNAo " tathA Upara kA jo inakA hoTha hotA hai vaha bahuta sundara hotA hai inake jo dAMta haiM ve dahi, jalakaNa, candra, kundapuSpa aura vAsantIkalI ke jaise atyanta dhavalavarNavAle hote haiM, inake bIca meM chidra nahIM hotA hai ye aise avirala hote haiM, aura vimala-malarahita hote hai, "rattuppalapattamauya mukumAlatAlujIhAo, kaNavorama ulakuDila abhuggaya ujjutuMgaNAsAo, sArayaNavakamalakumuya kuvalayavimaladalaNiyara sarisalakkhaNapasattha ajihmapuSpagAsa pIvara palaMbakuMciyavarAdharAo" khemanA ? adhareSTha hoya che te hADabhanA puSpanI jema prakAzayukata heya che. eTale ke dADamanA puSpa jevA lAla hoya che puSTa hoya che. ane uparanA eSa karatAM kaMIka lAMbe hoya che temaja te kucita nIcenI tarapha saheja namra thayesa hoya che. methI te pUjana zreSTha hoya che. "sundaruttaroTUThayAmo dahidagaraya caMda kudavAsaMti mauladhavalaacchidda vimaladasaNAo" tebhana uparano ne khemne| goSTha hoya che te bahuja suMdara hAya che. emanA dAMta dahI jalakaNa candra kunda puSpa ane vAsantInI kaLI jevA atIva zveta va vALA heAya che. emanI madhyamAM chidra hetA nathI e avirala hoya che ane vibhasa bhaja rahita hoya che. "tutpalapattamauyasukumAlatAlujIhAo kaNavIra maulakuDilaabhuga ya ujjuturaMga NAsAo, sArayaNavakamalakumuya kuvalayavimaladalaniyarasarisa lakkhaNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSya svarUpanirUpaNam 237 gavAdi zRGgavat kuTilA nAsA - nAsikA yAsAM tAstathA, tathA - 'sArayaNava kamala kumuya kuvavimaladalaNiyara sarisalakkhaNapasattha ajihmakaMtanayanA' zArada navakamala kumudakuvalaya vimaladalanikara sadRzalakSaNa prazastAjihmakAntanayanAH- zAradAni zaradRtu bhavAni yAni navAni-nUtanAni yAni kamalakumudakuvalayAni kamalaM ca padmaM sUrya vikAsi, kumudaM ca utpalaM candravikAsa, kuvalayaM ca nIlotpalam, eteSAM dvandvastAni tathA eteSAM yAni vimalAninirmalAni dalAni patrANi teSAM yo nikaraH samUhaH, tatsadRze - raktazvetanIlavarNayukte lakSaNaprazaste lakSaNataH - zobhanalakSaNayogAt suzobhane ajihme amande bhadrabhAvayuktatayA nirvi kAracapale kAnte sundare nayane netre yAsAM tA stathA, tathA 'pattaladhavalAyata AtaMbaloyaNAo' patraladhavalAyatAtAmralocanAH patrale pakSmale zobhanapakSmayuktaM dhavale - zubhre Ayate karNAntagate AtA - ISadaruNe locane netre yAsAM tAstathA, nArINAM nayanasubhagatvakaMtaNayaNA" inakA tAlu aura jihvA raktotpala ke patra ke samAna rakta hote haiM tathA mRdu aura sukumAra hote hai inakI nAsikA vanera kI kalikA jaisI akuTila hotI huI bhrUdraya ke madhya se nikalakara atyanta sarala evaM U~cI rahatI hai, gAya Adi kI nAka kI taraha vaha kuTila nahIM hotI hai, inake donoM netra zarada Rtu sambandhI navIna sUrya-vikAsI padma, kumuda candravikAzI utpala, evaM kuvalaya- nIlotpala ke vimala patroM ke samUha ke jaise hote haiM, - arthAta rakta, zveta evaM nIla varNa se yukta rahate hai, tathA ve zobhana lakSaNa ke yoga se prazasta hote haiM, ajihma hote haiM bhadrabhAvayukta hone se vikArabhAva rahita hokara capala hote haiM, aura kAnta hote haiM baDe sundara hote haiM, "pattaladhavalAyata AMtaba loyaNAo, ANAmiyacAvaruilakiNhabbharAisaMgaya sujAya bhUmayAo" tathA ve . unake locana patrala-pakSmala zobhana pakSma se yukta hote haiM, dhavala zubhra hote haiM, Ayata hote hai, karNAntagata hote haiM evaM ISad aruNahote haiM nAriyoM kI nayanasubhagatA hI unakA utkRSTa zRGgAra hai isa bAta ko sUcita karane ke liye hI zobhanapakSmayuktatA aura karNAntagatatva vizeSaNoM ko lepattha ajihmakaMtaNayaNA' khemanAM tAlu bhane bihAna patranI prema rata hoya che. ane sukumAra hAya ne. emanI nAsikA kaNeranI kalikA jevI akuTila hoya che ane te brayanA madhyamAMthI nIkaLIne atIva saraLa temaja UMcI rahe che. gAya vagerenA nAkanI jema te kuTila hAtI nathI. emanA banne netro zarada Rtu saMbaMdhI navIna kamaLa-sUryaM vikAsI padma kumuda candra vikAsI utpala temaja kuvalaya nIleAtpalanA vimala patronA samUhanA jevAM hAya che. eTale ke rakta zveta ane nIla varNothI yukata rahe che tathA te ze|bhana lakSaNanA cAgathI prazasta hAya che. adgha hAya che, bhadra bhAvayukata hAvA thI vikAra bhAva rahita hovA chatAM yapaNa hoya che bhane anta hoya che atIva suMdara hoya "pattaladhavalAyata AtaMba loyaNAo, ANAmicAvaruilakaNhanbharAi saMgayasujAyabhUbhayAo, tebhana te temanAM netro patralapamala-ze|bhana pamathI yukata hAya che, dhavala zubhra hoya che. Ayata hoya che karNAntagata hAya che ane ISar aruNa heya che. strIenI nayana subhagatA ja temane utkRSTa zuMgAra che. e vAtane sUcita karavAmATe zeAbhana paddama yukatatA ane kontagatatva vizeSaNAne jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre mevotkRSTazRGgamiti zobhanapakSmayuktatva karNAntagatatvasUcanArthaM punarida vizeSaNamupAttamiti bodhyam / tathA-'ANAmiya cAva ruila kiNhabbharAi saMgaya sujAyabhUmayAo' AnAmita cAparucira kRSNAbhrarAjisaMgatasujAtabhravaH-anAmitaH Aropito yazcApo-dhanustadvada vakre rucire sundare kRSNAbhrarAjisaMgate kRSNameghapaGktivat saMgate saMhate avicchinne sujAtezobhane bhravau yAsAM tAstathA 'AlINapamANajuttasavaNA AlIna.pramANayuktazravaNAH, AlIne-saMgate ata eva pramANa yukta zravaNe-karNI yAsAM tAstathA, ata eva 'susavaNAo' suzra vaNA:-sukarNAH tathA 'pINamaDhagaMDale hAo, pInamRSTa gaNDalekhAH-pInA paripuSTA na tu nimnonnatA tathA mRSTA zuddhA na tu zyAmatvAdibhirvarNe saMkrAntA gaNDa lekhA-kapolapAlI yAsAM tAstathA, tathA 'cauraMsapasatthasamaNiDAlAo' caturasraprazastasamalalATA:-caturasra-catuSkoNa prazastaM lakSaNopetaM samam-aviSamam lalATaM-bhAlaM yAsAM tAstathA, tathA 'komuIrayaNi karavimalapaDipuNNasomavayaNAo' kaumudI rajanIkaravimalapratipUrNasaumyavadanAH-kaumudIkara punaH locana kA varNana kiyA gayA hai, AnAmita-Aropita dhanuSa samAna bakra-kuTila ataeva rucira-sundara evaM kRSNAbhrarAji ke jaise saMgata-kRSNameghapaMkti ke samAna saMgata-saMhataavicchinna tathA sujAta --zobhana aisI bhaueM 5 inakI hotI haiM / "AlINapamANajuttasavaNA, susavaNAo, pINamaDhagaMDalehAo, cauraMsapasatthasamaNiDAlAo, komuIrayaNiyaravimalapaDipuNNasomavayaNAo" inake dona zravaNa-kAna-AlIna-saMgata hote haiM ataeva ve pramANayukta hote haiM aura isI liye ye sukarNa-acche kAna vAlI mAnI jAtI hai inako kapolapAlo pona hotI hai-paripuSTa hotI hai, nIcI U~cI nahIM hotI hai tathA vaha zuddha hotI hai zyAmatA Adi vargoM se saMkAnta nahIM hotI hai isakA lalATa bhAla caturasra caukora hotAhai, prazasta-lakSaNopeta hotA hai, evaM sama-aviSama hotA hai inakA mukha zaradakAla kI pUrNimA ke candra ke jaisA vimala-nirmala hotA hai, pratipUrNa hotA hai-saundarya se pUrNarUpa meM bharA huA hotAhai aura saumya-zAntijanaka hotA hai "chattaNNaya uttamaMgAo, a laIne pharIthI netronuM varNana karavAmAM AvyuM che. AnAmita Aro pita dhanuSanI jema vaka kuTila ethI rucira suMdara temaja kRSNAsrarAjinI jema saMgata kRNa meghapaMkitanI samAnA saMta-sahata mAvanna tathA sugata zAmana mevI lm| memana DAya cha. "AlINapamANa juttasavaNA susavaNAo, pINamaTUThagaMDalehAo, cauraMsapasatthasamaNiDAlAo, komuI rANaara vimalapaDipuNNasomavayaNAo' samanA sanna zravaNe-sAnA mAsAna sagata DAya che. ethI te sapramANa hoya che ane eTalA mATe ja eo sukarNa eTale ke sArA kAnevALI mAnavAmAM Ave che. emanI kapola pAlI pIna hoya che paripuSTa hoya che, nIcI UMcI hatI nathI temaja te zuddha hoya che. zyAmatA vagere vaNethI saMkrAMta hotI nathI. emane lalATa pradeza bhAla caturastra khUNi hoya che. prazasta lakSaNapata hoya che. temaja sama-aviSaya hoya che. emanuM mukha zaradU kAlanI pUrNa mAsInA candranA jevuM vimaLa nirmala hoya che prati DAya cha, sonyathA paripU DAya che ane saumya zatina saya che. "chattuNNaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 239 zara spaurNamAsI, tasyA yo rajanIkaraH candrastadvad vimalaM-nirmalaM pratipUrNam-ahonaM saumya prasanna vadanaM mukhaM yAsAM tAstathA, tathA 'cha tuNNaya uttamaMgAo, chatrInnatottamAgA:-chatravat unnataM-tuGgam uttamAGga-ziro yAsa tAstathA, tathA 'akavila susiNiddhasugandha doha sirayAo' apila musnigdha sugandhidIrdhazirojAH akapilA:-kRSNAH musnigdhAH svabhAvatazcikaNAH sugandhayaH zobhanagandhayuktAH dIrdhAH-lambamAnAH zirojAH kezA yAsAM tAstathA, tathA 'chatta' chatra 1 'jjhaya' dhvaja 2 'jaya' yUpa 'thUma' stUpa 4 'dAmiNi' dAma 5 'kamaMDalu' kamaNDalu 6 'kalasa' kalaza 7'vAvi' vApI 8 'sotthiya' svastika 9 'paDAga patAkA 10 'java' yava 11 'maccha' matsya 12 'kumma' kUrma 13 rahavara' rathavara 14 'magarajjhaya' makaradhvaja 15'aMka' aGka 16 'thAla' sthAla 17 'aMkusa' aGkaza 18 'aTThAvaya' aSTApada 19 'suppaiTTaga' supratiSThaka 20 'mayUra' mayUra 21 'siri abhisea' zyUbhiSeka 22 'toraNa' toraNa 23 'meiNi' medini 24 'udahi' udadhi 25 'varabhavaNa' varabhavana 26 'giri' giri 27'vara Ayasa' varAdarza 28 salIlagaya' salIlagaja 29 'usama' RSabha 30 'sIha' siMha 31 'cAmara' cAmara 32 'uttama pasattha battIsalakkhaNadharIo 'uttamaprazastadvAtrizallakSaNadhariNyaH-tatra chatraM prasiddhaM 1, dhvajaHprasiddhaH yUpaH-stambhavizeSaH 3. stUpaH-pIThaM 4, dAma-mAlA 5, kamaNDalu:-jalapAtravizeSaH 6,kalazaH 7vApI 8 svastikavila susiNiddha sugaMdhadIha sirayAo, chatta 1 jjhaya 2 jUa 3 thUma 4 dAmiNi 5 kamaMDalu6 kalasa 7 vAvi 8 sotthiya9 paDAga 10, java 11, maccha 12, kuMbha 13' rahavara 14 magarajjhaya 15, aMka 16, thAla 17, aMkusa 18, aTThAvaya 19 supaiTThaga 20mayUra 21, siri abhiseya 22, toraNa 23 meiNi 24, udahi 25, varabhavaNa 26, giri 27 vara AyaMsa 28, salIlagaya 29, usabha 30 sIha 31 cAmara 32 uttamapasattha battIsa lakkhaNadharoo" inakA mastaka chatra ke jaisA unnatahotA hai, inake mastaka ke bAla -keza-akapila kRSNa hote haiM, susnigdhasvabhAvataH cikane hotehai sugandhita - zobhanagandha se yukta rahate haiM, dIrgha lambe hote haiM, ye battIsa zreSTha lakSoM ko jo sAmudrika zAstra meM striyoM ke saubhAgya ke sUcaka kahe gaye haiM dhAraNa karane vAlI hotI haiM ve 32cinha lakSaNa isa prakAra se hai-chatra 1 dhvaja 2, yUpa-stambhavizeSa--jo ki utamaMgAmo akavila susiNiddha gaMdhadIhasirayAo chatta-1, jjhaya-2 jUa-3 thUma 4 dAmiNI -5 kama Dalu-6 kalasa-7 vAbi-8 sotthiya-9 paDAga-10 java- 11 maccha-12 kumma-13 rahavara-14 magara-jjhaya-15 aMka-16 thAla-17 aMkusa-18 aTThAvaya-19 supaiTUThaga-20 mayUra-21 siriabhisebha-22 toraNa -23 meiNi-24 uhi -25 barabhavaNa-26 giri-27 varAyasa-28 salolagaya-29 usama-30 sIha-31 cAmara-32 uttmpstthbtiislpkhnnparIko emanuM mastaka chatra jevuM unnata hoya che. emanA mastakanA vALa akapila kRSNahoya che. susnigdha svabhAvataH sucikavaNuM hoya che. sugadhita zebhana gaMdhathI yukata rahe che dIrgha lAMbA hoya che. strIonA saubhAgya sUcaka temaja sAmudrika zAstranA 32 lakSaNathI teo saMpanna hoya che. 22 laNo A pramANe che chatra 1-, dhvajA 2cUpa-eka staMbha vizeSa ke je yajJamAM Aropita hoya che-stUpa pITha-dAma mALA-5.kaMmaDala-jalapAtra vizeSa-6, ka jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 jambUdvIpaprajJaptisUtre kaH 9 patAkA 10 yavaH 11 matspaH 12 kalazAdayaH prasiddhAH, tathA-kUrmaH-kacchapaH13 rathavaraH-zreSTharathaH 14 makaradhvajaH-makararUpaH dhvajaH kAmadevadhvajaH, ayaM-dhvajaH sarvakAlika saubhAgyaM sUcayati 15, tathA aGkaH-cihna zyAmatA lakSaNaM 16 sthAlaM prasiddham 17 aGkazaH prasiddhaH 18,aSTApadaM-chUtaphalakam 19, supratiSThakaM-sthApanakaM cinhavizeSaH 20, mayUraHprasiddhaH 21, zyUbhiSekaH zriyaH-lakSmyAH , abhiSekaH snapanam 22, toraNaM prasiddham 23, medinI-pRthvI 24 udadhiH-samudraH 25, varabhavanaM zreSThaprAsAdaH 26, giriH-parvataH 27. varAdarzaH-zreSThadarpaNaH 28, salolagajaH-lIlA sahitogajaH 28, RSabhaH balIvaIH 30, siMhaH prasiddhaH 31 cAmaraM prasiddham 32 ityetAni uttamAni - zreSThAni ataeva prazastAnisAmudrikazAstre zreSThatvenAbhihitatayA prazaMsAhA'Ni yAni dvAtriMzallakSaNAni dvAtriMzatsaMkhyakAni strINAM saubhAgyasUcakAni cihnAni, teSAM dhAriNyaH-dhArikAH-prazastachatrAdidvAtriMzasaMkhyaka strIzubhalakSaNadhAriNya iti bhAvaH, 'haMsasarisagaIo' haMsasadRzagatayaH tathA 'koila mahuragira sussarAo' kokilamadhuragIbarAH-kokilasya sahakAramaJjarI rasAsvAdanitAnandena mattasya sato yA madhurAH-manoharA gIH-vANI tadvatsvaro yAsAM tAstathA kokilavanmadhurAlApinyaH iti bhAvaH tathA 'kaMtA' kAntAH kamanIyAH ata eva 'savvassa' sarvasya-svA. sannavartino janasya 'aNumayAo' anumatA:-abhimatAH na tu kasyApi dveSyA iti bhAvaH tathA-'vavagayavalipaliya' vyapagatavalipalitAH-vyapagatAni-vizeSeNa upagatAni-dUribhUyajJa meM Aropita hotAhaiM 3, stUpa -pITha 4, dAma-mAlA 5, kamaNDalUjalapAtravizeSa 6, kalaza 7 vApI 8, svastika9, patAkA 10, yava 11, matsya 12 kUrma-kacchapa 13, rathavara -zraSThe ratha 14, makaradhvaja-makararUpadhvaz2A 15, yaha kAmadeva ko dhvajA hai aura vaha sarvakAlika saubhAgya kI sucaka hotI hai aGka-kAlAtila 16, sthAla-thAla 17, aGkuza 18, aSTApada -taphalaka 19. supratiSThaka-sthApanaka 20, mayUra- mora 21, abhiSeka-lakSmI kA abhiSekarUpacinha 22, toraNa 23, medinI-pRthivI 24' udadhi-samudra 25, zreSTha prAsAda 26, giri-parvata 27 zreSThadarpaNa 28, salIlagaja-lIlA sahitahAthI 29,RSabha-balIvarda baila 30, siMha 31 aura cAmara 32, " haMsa sarisagaIo, koilamaharagira sussarAo, kaMtA, savvasma aNumayAo, vvgyvlipliyvNglaza-7. vApI-8, svastika -9 patAkA-10 11 masya-12 kUma ka75 13 rathavara-zreSTha ratha-14 makara dhvaja- makara rUpadhvajA 15 A kAmadevanI dhvajA che, ane e sarva kAlika somAya -sU24 DAya che.) 25 tara 18-sthAna-thAma -17, maza-18, 5456 dhut5||4-15, suprati06-syAyana4-20, mayUra-bhA2 21, 2yani-sakSamInuabhiSe 35 thiI -22, tA2-23, bhAhanI-pRthvI-24, Bltha samudra-25, zre0 prAsA-26, (2-5vata27, 04 655-28, sahI 4-alan sahita hAthI-28, Rur-walqk-08-30, si-31 anaM yAma2-32, haMsasarisa gaIo, koilamahuragirasussarAoM' kaMtA, savassa aNumayAo, vavagayavalipaliyavegaduvvaNavAhi dohaggasogamukkAo' iMsanA kI manI gati hoya che, emanA svara sahakAra-AmranI maM jarInA rasAsvAdathI utpanna thavAvALA A jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA fr. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 241 tAni valipalitAni valayaH - carmazaithilyajanitA rekhAvizeSAH palitAni zvetakezAzva yAsAM tAstathA vArdhakarahitA iti bhAvaH tathA 'vaMga duvvaNavAhi dohaggasogamukkAo' vyaGga durbaNa vyAdhidaurbhAgyazokamuktAH viruddhAni aGgAni vyaGgAni hInAdhikA avayavAH durvarNaH duSTo varNaH aprazastA tvagityarthaH vyAdhayaH - jvarAdaya daurbhAgyaM vaidhavyaM zokaH - pati putrAdimaraNajanito dAridrayakRtazca ebhyo muktAH- rahitA ca punaH 'uccateNa' uccatvena - aunnatyena 'narANa' narANAm apekSayA 'thovUNamussiyAo' stokonaM kiMcidUnaM yathA syAttathA ucchi tAH uccA - kiMcinnyUna trigavyUtocchritA ityarthaH tathA 'sabhAvasiMgAracaruvesAo' svabhAva zRGgIracAruveSAH svabhAvataH prakRtyA zRGgAraH zRGgArAnukUlaH cAruH sundaro veSo yAsAM tAstathA svabhAvata eva zRGgArAnurUpa suveSazAlinya ityarthaH anena kezaviracanAdyopAdhikazRGgArAbhAvena tAsAM nirvikAramanaskatA sUciteti tathA 'saMgayagayahasiyabhaNiyaciTThiyavilAsasaMlAva NiuNaju ttovayAra kusalAo' saMgatagatahasita bhaNitaceSTita vilAsasaMlApanipuNayukto pacArakuzalAH tatra - saMgatam ucitaM gataM gamanaM hasitaM hAsaH bhaNitaM vacanaM ceSTitaM ceSTA vyApAro vilAsaH zRGgAraceSTAvizeSaH saMlApaH mitho bhASaNam eteSu nipuNAH kuzalAH tathA yuktAH-saMgatA ye upacArA-lokavyavahArAsteSu kuzalAH tataH saMgatAdinipuNAntapadasya duvvaNNavAhi dohaggasogamukkAo" ha~sa kI jaisI inako cAla hotI hai inakA svara sahakAra - Amra maMjarI ke rasAsvAda se janitAnanda se matta huI kokila kI vANI ke jaisA madhura hotA hai ye bar3I sundarI hotI hai, ataeva pAsa meM rahe hue pratyeka vyakti kI cAhanA ke ye viSayabhUta hI banI rahatI haiM, koI bhI unase dveSa nahIM karatA hai, inake zarIra meM carma kI zithilatA se janita rekhAe~- jhurriyAM nahIM par3atI haiM aura na inake bAla hI sapheda hote haiM arthAt inake zarIra meM vRddhatA nahIM AtI hai inake zarIra meM honAdhika aMga nahIM haiM, inake zarIra kI camar3I aprazasta varNavAlI nahIM hotI hai, jvara Adi vyAdhiyAM inheM nahIM satAtI haiM vaidhavya kA duHkha ye nahIM bhogatI haiM aura putra kA zoka evaM dAridya janya saMkleza inake nikaTa taka bhI nahIM A pAtA hai / " uccatteNa NarANa thovUNa mussiyAo sabhAvasiMgAracAruvesAo, saMgayagayahasiyabhaNiya ciTThiyavilAsa nandathI matta thaelI kokilanI vANI jevA madhura hAya che. ee bahu ja sundara hAya che. ethI nikaTa rahenArI dareke dareka vyakti emane cAhe che. keAI emanAthI dveSa karatuM nathI sAmAnya vyaktinA zarIramAM camanI zithilatAthI je prakAranI rekhA paDI jAya che te prakAranI rekhAe eTale ke karaliyA emanA zarIra para paDatI nathI ane emanA vALa paNa sapheda thatA nathI arthAt emanA zarIramAM kaI paNa divase ghaDapaNa AvatuM nathI. emanA zarI ramAM hInAdhika--maMgA hotA nathI. emanA zarIranI cAmaDI aprazasta vaNa vALI hotI nathI, tAva vagere rAgeAthI e e sarve mukta heAya che. vaidhavyanu' duHkha e kaI paNa divase bhA gavatI nathI, ane putrazAka ane dAridraya janya sakalezathI e e sadA mukata rahe che. bluyttenn ya NarANa thobvaNa-mussiyAo sabhAvasiMgAra cArubesAo saMgayagayahasiyamaNiya ciyi bilAsa lAvani uNajuttovayArakusalAo, suMdarathaNajahaNavayaNakara calaNaNayaNalAvaNNa na 31 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre yuktAdi kuzalAntapadasya ca karmadhArayaH atredaM bodhyam-tadAnIntanastrINAM manaH parapuruSa prati na kadAcidapi sAbhilASamabhUt na puruSasyApi parastriyaM prati / nanbevaM tarhi bhagavad AdinAthasya sunandApANigrahaNamanucitam tathAvidha kAla svabhAvAt mRte patyau tasyAH pANigrahaNaM bhagavatA kRtamiti bhagavataH parastrI doSa prasaGgo'nivAryaH ? iticet Aha-kasyacidyugalasya yugalatvena samutpannau kanyAdArako bAlabhAvAnurUpayA krIDayA krIDantau kasyacit tAlataroradhastAd gatau / tadA karmayogA ttasya tAlataroH patatA phalena kAkatAlIyanyAyatastayormadhye dArakaH zirasyAhato mRtazca saMlAva niuNajuttovayAra kusalAo, suMdarathaNajahaNavayaNa kara calaNaNayaNalAvaNNarUva jovvaNavilAsakaliyAo" inakI U~cAI manuSyoM kI u~cAI se kucha kama hotI hai arthAt ye kucha kama 3 koza kI u~cI hotI haiM taba ki vahAM ke manuSya pUre 3 koza ke u~ce hote haiM, svabhAvataH hI inakA beSa zRGgAra ke anurUpa hotA hai isa kathana se "koza viracana Adi jo aupAdhika zRGgAra hai usakA unameM abhAva rahatA hai aura isIse unameM nirvikAra manaskatA rahatI hai" yaha bAta sUcita kI gaI hai ye ucita gamana meM, hAsa meM, bolane meM, vividha prakAra kI ceSTAoM ke karane meM vilAsa meM aura Apasa meM bAtacIta karane meM bar3I catura hotI hai, tathA ucita laukika vyavahAroM meM bhI ye bar3I nipuNa hotI hai / isa kathana kA bhAva aisA hai ki usa kAla kI striyoM kA mana parapuruSa ke prati aura parapuruSa kA mana parastriyoM ke prati kabhI bhI abhilASI nahIM hotA hai yadi aisI bAta hai to bhagavAn AdinAtha ke sunandA kA pANigrahaNa karanA anucita ThaharatA haiM kyoMki sunandA ke pati ke mara jAne para hI bhagavAn ne usakA pANigrahaNa kiyA hai ataH isa prakAra ke kRtya karane meM bhagavAn ko parastroM doSa kA prasaGga anivArya rUpa se AtA hai, to isake sambandha rUvajovvaNavilAsakaliyAo" memanI yA mANasAnI yAta sahayochI yasa eTale ke emAM kaMIka kama traNagAu jeTale UMcI hoya che. tyAMnA puruSo traNa kesa jeTalA UMcA hoya che. svabhAvataH emano veSa zRMgAra yogya hoya che. A kathanathI "kezaviracana vagere je pAdhika zaMgAre che, teno teomAM abhAva rahe che ane ethI ja temanAmAM nirvikAra manakatA rahe che" A vAta sUcita karavAmAM AvI che. ee ucita gamanamAM, hAsamAM, belavAmAM, aneka jAtanI ceSTAo karavAmAM, vilAsamAM ane paraspara vAta cIta karavAmAM khUba ja catara hoya che, tema ja laukika vyavahAromAM paNa khUba ja nipuNa hoya che. A kathanane bhAva A pramANe che ke te kALanI strionuM mana parapuruSa tarapha ane parapuruSanuM mana parastrIo tarapha kadApi abhilASI thatuM nathI jo A vAta yathArtha che te bhagavAna AdinAthana sunandA sAthe pANigrahaNa karavuM anucita kare che. kemake sunandAnA patinA avasAna pachI ja bhagavAne tenuM pANigrahaNa karyuM che. ethI A jAtanA AcaraNa badala bhagavAnane parastrI devane prasaMga anivArya paNe upasthita thAya che. te A saMbaMdhamAM samAdhAna evuM che ke keI yugalimAMnA yugala rUpathI kanyA ane dAraka utpanna thayAM teo bAlacita-kIDAo jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ 243 prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSya svarUpanirUpaNam tajjananIjanakau ca tAM kanyAM pAlanapoSaNAdinA rakSitavantau / tAbhyAM ca tasyAH sunandeti nAma kRtam / tataH kiyadivasAnantaraM tajjananIjanako mRtau / tataH sA sunandA AzrayAbhAvAd ekAkinI tiSThati svapiti upavizati vane itastataH paribhrama tica / krameNa prAptayauvanAM nissahAyAmekAkinIM vane paribhramantImavalokya yugalinastAM nAbhikulakarasya samIpe samAnItavantaH / nAbhikulakaro'pi tadIyamazeSavRttAntamupalabhya bha tveSA RSabhasya patnIti tAM bhagavata RSabhadevasya patnItvena gRhItavAn / ato bhagavatA kumArikaiva sunandA pariNItA tato bhagavati parattrIpariNayanarUpo doSAropo na ghaTate / tu yugalikAnAmakAla mRtyu na bhavatIti kathamasya dArakasya mRtyurjAtaH iti cedAha - pUrva kiSkANAmakAla mRtyurna bhavati kintu bhagavataH AdinAthavArake tasya dArakasya meM samAdhAna aisA hai kisI yugaliyA ke yugala rUpa se kanyA aura dAraka utpanna huA ve bAloci - takrIr3A se khelate kisI tAlavRkSa ke nIce pahuMca gaye vahAM karmayoga se usa tAr3avRkSa se kAkatAloya nyAya se girate hue usake phala se sira meM coTa AjAne se vaha bAlaka mara gayA kanyA ke mAtA pitA ne usa kanyA ko pAlapoSa kara bar3A kiyA usakA nAma sunandA rakhA gayA kitaneka dinoM ke bAda sunandA ke mAtA pitA kA dehotsarga-maraNa, ho gayA sunandA aba akelI raha gaI aura akelI hI uThane baiThane sone lagI dhIre dhIre vaha vanameM bhI idhara udhara AzrayAbhAva ke kAraNa Ane jAne evaM phirane lgii| jaba vaha yauvana matI hui to use jaMgala meM akelI ghUmatI huI dekhakara yugalika jana nAbhirAya kulakarake pAsa le gaye nAbhikulakara ne usakA saba vRttAnta jAnakara " yaha RSabhakumAra kI patnI ho jAve" isa rUpa se use svIkAra kara liyA isa taraha bhagavAn RSabha ne kumArikA avasthA meM rahI huI hI usa sunandA ke sAtha apanA vivAha kiyA hai ataH bhagavAn para parastrI pariNaya kA doSAropa nahIM AtA hai, zAstroM meM aisA likhA hai ki bhogabhUmiyAM jIvoM kI akAla mRtyu nahIM hotI haiM phira usa dAraka kI akAla meM mRtyu kaise hogai kahI gaI hai ? to isa karatA koI eka tAla vRkSanI nIce jaI pahoMcyA. tyAM kama ceAgathI te tAlavRkSa parathI kAka tAlIya nyAyathI paDatA tenA phaLathI mAthAmAM AghAta thavAthI te dvAraka maraNa pAmyA. kanyAnA mAtA-pitAe te kanyAnu' pAlana peSaNa karyu ane tene moTI karI tenuM nAma mAtA pitA e sunadA rAkhyu. keTalAka divaseA pachI sunadAnA mAtA pitAnuM avasAna thaI gayuM. sunaMdA tyAra bAda ekalI rahI gaI. te ekalI ja gharamAM rahevA lAgI. dhIme dhIme te vanamAM paNa Ama tema javA AvavA lAgI. jayAre te yuvatI thaI te tene jaMgalamAM ekalI pharatI joI te yugalika jana nAbhirAya kulakaranI pAse laI gayA. nAbhikulakare tenI badhI hakIkata jANI ne A RSabhakumAranI patnI thAya. Ama tenA svIkAra karI lIdhA. ArIte bhagavAna RSabhe kumArikAvasthAvALI te suna MdA sAthe pANigrahaNa karyu che. ethI bhagavAna para parastrI pariyananA doSArApaNa yAgya kahevAya nahi. zAstromAM evuM vidhAna che ke bhAgabhUmimAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre pUrvakoTayadhikamAyurnA bhUdityakAlamRtyoH prAthamyam / tadevAhAnyatra nanu evaM tarhi bhagavataH sahodarayA sumaGgalayA saha pANigrahaNaM tvanucitameva sahodarApANigrahasyAtigahiMtattvaM tu A. pAmaraprasiddham iticet Aha-tadAnIM tathAvidha vyavahArasya lokAviruddhatvena bhagavatkRtasya sahodarAyAH pANigrahaNasyAnaucityakathanamayuktameveti-punarapyAha-sundara ityAdisugamam / jaghanaM strIkaTayA adhobhAgaH vilAsaH strINAM ceSTAvizeSaH tathA 'gaMdaNavaNavivaracAriNIuvva' nandanavanavivaracAriNyaH nandanavana mero-tIyaM vanaM tasya yo vivaraH avakAzaH tatra cAriNyaH viharaNazIlA 'accharAo' apsarasa iva 'bharahavAsamANusaccharAo' bhAratavarSamAnuSApsarasaH bharatakSetre mAnuSIrUpA apsarasaH tathA 'accheragapecchaNijjAo' Azcarya prekSaNIyAH Azcaryamiti kRtvA janaravalokanIyAH tathA pAsAIyAo jAva paDirUvAo prAsAdIyA yAvat pratirUpAH yAvatpadena darzanIyA abhirUpAH iti saMgrAhyam prAsAkA uttara aisA hai ki jisakI Ayu pUrva koTi se adhika hoti hai aise yugalikoM ko akAla mRtyu nahIM hotI haiM, parantu Adi nAtha ke vAraka meM hue isa dAraka kI pUrvakoTi se adhika Ayu nahIM thI, isalie isakI akAla mRtyu huI / aha akAla mRtyu kA unake vAraka kA prathama dRSTAnta hai| aise hI bAta anyatra isa prakAra se kaho gai haiM bhagavAn kA apanI sahodarA sumaMgalA ke sAtha jo pANigrahaNa huA hai vaha anucita hI huA haiN| sahodarA ke sAtha pANigrahaNa honA to sAdhAraNa se sAdhAraNa taka vyaktiyoM meM anucita kArya mAnA jAtA hai to isa viSaya meM kahA gayA hai ki usa samaya isa prakAra kA vyavahAra lokAviruddha thA-loka meM nindanIya-evaM anucita nahIM mAnA jAtA thA. ataH sahodarA ke sAtha kiyA gayA bhagavAn kA pANigrahaNa usa samaya ke anusAra anucita kArya nahIM thA / sundara ityAdi ina striyoM ke stana jaghana bhAga-kaTi ke nice kA sthAna ityAdi vaha sundara hI hote hai / 'NaMdaNavaNavivaracAriNIuvva accharAo" nandana vana meM sumeru ke dvitIyavana meM-viharaNa zola apsarAoM ke jaisI ye pratIta hotI hai ataH jInuM akAlamRtyu thatuM nathI. te pachI te dArakanuM akAla mRtyu kevI rIte thayuM ? te Ane javAba A pramANe che ke jemanuM Ayu pUrvakeTithI adhika hoya che, evA yugalikena akAlamRtyu thatuM nathI paNa AdinAthanA vArakamAM thayela A dArakanI pUrva koTi karatAM vadhAre AyuSya na hatI ethI enuM akAla mRtyu thayuM. temanAvArakamAM akAla mRtyu saMbaMdhI A paheluM dRSTAnta che. evI vAta bIjA sthAne A pramANe kahevAmAM AvI che. bhagavAnanuM pitAnI sahedarA sumaMgalA sAthe je pANigrahaNa thayuM che te ghaNuM anucita ja thayuM che. sahedarA sAthe pANigrahaNa te sAdhAraNa vyakti mATe paNa anucita kArya gaNAya che. to A saMbaMdhamAM Ama kahevAmAM AvyuM che ke te vakhate A jAtane vahevAra lokAviruddha gaNAto. hate. lokamAM niMdanIya temaja anucita gaNatA nathI. ethI sahodarAnI sAthe karavAmAM mAvata hitamatanA vyavahAra bhusa5 manuyata Aya gAya nA. 'sundara'tyAdi e strIonA stana jaghana bhAga kaTinA nIcenuM sthAna vagere sarva aMge suMdara ja hoya cha. "nandaNa vaNa vivaravAriNI uvva accharAbho" meM strii| nannayanamA-subhenA dvitIya jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 245 dIyAdInAmA pUrvavabodhyA iti samprati tatkAlotpanna strIpuMsA sAdhAraNatayA varNanamAha 'teNaM maNuyA' ityAdi / te bharatavarSe suSamasuSamAkAlabhAvinaH khalu manujAH, manujAzca manujyazceti manujAH-puruSAH striyazca 'ohassarA' oghasvarAH-oghena pravAheNa svaro yeSAM tetathA-meghavad gambhIrasvarA ityarthaH / 'haMsassarAH-haMsasyeva madhuro svaro yeSAM te tathA / 'koMcassarA' krozcasvarAH-kroccasyeva-kroJcapakSiNa iva anAyAsanirgato'pi dUradezavyApI svaro yeSAM te tathA / 'NaMdissarA' nandIsvarAH-nandI:-dvAdazavidhatUrya samudayastasyAH svara iva svaro yeSAM te tathA' tathA 'NaMdighosA' nandIghoSAH-nandyAH pUrvoktarUpAyAH ghoSa ivaanunAda iva ghoSaH-anunAdo yeSAM te tathA / 'sIhassarA' siMha svaga:-siMhasyeva baliSThaH svaro yeSAM te tathA / 'sIhaghosA' siMhaghoSA:-siMhasya ghoSa iva anuvAda iva ghoSo yeSAM te tathA, ataeva 'sussarA' susvarAH-prazastasvarayuktAH 'sussaraNigyosA' susvaranirghoSA-su SThu-zobhanaH svaranirghoSaH-svarAnunAdo yeSAM te tathA, tathA 'chAyAyavojjo viaMgamaMgA' chAyodyotitAGgAGgAH-chAyayA-prabhayA uddayotitAni-prakAzitAni aGgAni avayavA yasya 'bharahavAsa mANusaccharAo', bharatakSetra kI ye mAnuSIrUpa meM apsarAe~ hI hai "accheragapecchaNijjA o pAsAIyAo jAva paDirUvAo' manuSyaloka ke ye AzcaryarUpa hai aisA samajha kara ye janoM dvArA prekSaNIya hai prAsAdIya Adi-ina cAra padoM kI vyAkhyA jaisI pUrva meM ko jA cuki haiM vaisI hI hai "teNaM maNuyA ohassarA, haMsassarA, kocassarA, NaMdissarA gaMdighosA sohassarA" ve usa kAla ke manuSya aura striyAM oghasvara vAle medhake jaise gaMbhIra svara vAle, haMsa ke jaise madhura svara vAle krauJca pakSI ke jaise dUradeza vyApi svara vAle, nandI ke dvAdazavidha tUrya samudAya ke svara ke jaise svara vAle, nandI ke anunAda ke jaise anunAda vAle siMha ke baliSTa svara ke jaise svara vAle "sIhaghosA sussarA, sussaraNigghosA, chAyAyavojjoviaMgamaMgA, vajjarisaha nArAyasaMghayaNA samacauraMsasaMThANasaMThiyA chaviNirAtakA" siha ke anunAda jaise anunAda vAle, etaeva zobhana svara vanabhA-vihazI masarAmA 2vI suha2 cha yA "bharahavAsamANusaccharAo" la2. takanI me mAnuSI35mAM sraay| 4 cha. 'accheragapecchaNijjAo pAsAIyAo jAca paDirUvAo" manuSyAnA mATe se mAzvaya 5350 pAyA hai| 4 se prekSaNIya che. prAsAdIvagere e cAra padenI vyAkhyA jema pahelA karavAmAM AvI che tevI ja ahIM 54 samAvI. "teNaM maNuyA ohassarA, haMsassarA, koMcassara NaMdissarA, gaMdIghosA, sIhassarA" te dAnA manuSyo bhane simA sodhasvaravANA bhedhanA 40 sIra 212pANA haMsanA jevA madhurasvaravALA kauMca pakSInA jevA dezavyApI svaravALA nadInA dvAdazavidhatUrya samudAyanA svara jevA svaravALA naMdInA anunAdanA jevA anunAdavALA siMhanaa ma4i 212nA vA 212vANA, "sIhadhosA, sussarA, sussaraNigdhosA, chAyAyavojjo vimaMgamaMga bajarisahanArAyasaMdhayaNA, samacauraMsasaMThANasaMThiyA chaviNirAtakA" sinA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tadevaMvidhamaGga - zarIra yeSAM te tathA, tathA ' vajjarisahanArAyasaMghayaNA' vajraRSabhanArAca saMhananAH vajraRSabhanArAcAni vajraRSabhanArAcanAmakAni saMhananAni - zarIrasaMghaTana prakArA yeSAM te tathA / 'tathA - samacauraMsa saMThANasaMThiyA' samacaturasrasaMsthAna saMsthitAH - samacaturasra saMsthAnam AkRti vizeSo yeSAM te tathA / tathA 'chaviNirAtakA' chavinirAtaGkAH chavyAM =tvaci nirAtaGkAH = rogarahitA - dadrukuSThAdi carmaroga rahitA ityarthaH / tathA 'aNulomavAyuvegA' anulomavAyuvegAH anulomaH anukUlo vAyuvegaH - zarIrAntarvarttI vAtapracAro yeSAM te tathA / kaMkagahaNI' kaMkagrahaNyaH - kaMkasyeva pakSivizeSasyeva nIrogavarcaskatayA grahaNI - gu dAzayo yeSAM te tathA tathA 'kavoyapariNAmA' kapotapariNAmAH- kapotasyeva pariNAma:AhArapariNAmo yeSAM te tathA kapotasya prastaralavo'pi bhukto jIryate tathaiva teSAmapi bhuktaM durjarabhojanam anAyAsena jIryate iti bhAvaH / anena teSAmajIrNatAdidoSarAhityaM sUcivAle hote hai acche svara aura nirghoSa anunAda vAle hote hai, prabhA se jinake zArIrika avayava prakAzita hote rahate hai aise hote haiM vajraRSabhanArAca saMhananavAle hote hai samacaturasra saMsthAna vAle hote haiM, camar3I meM inakI kisI bhI prakAra kA AtaMka roga nahI hotA hai, dadru kuSTa Adi carmaroga se ye rahita hote haiM "aNulomavAuvegA, kaMkagahaNI, kavoyapariNAMmA, sauNiposa pitarorupariNayA chadvaNusahassamUsiA " zarIrAntarvartI vAyu kA vega inake sadA anukUla rahatA haiM inakA gudAzayakaM kapakSI ke gudAzaya kI taraha norogavacavavAlA hotA haiM arthAt inakA gudAzaya TaTTI se lipta nahIM hotA hai kapota kA jaisA AhAra pariNAma hotA hai usI tarahakA inakA AhAra pariNAma hotA haiM arthAt jaise kabUtara kaMkaDa khA jAve to vaha bhI jIrNa ho jAtA hai paca jAtA hai usI taraha se inheM bhI durjara bhojana paca jAtA hai aisA inakA AhAra pariNAma hotA hai isa kathana se ye ajIrNatA Adi doSa se rahita hote haiM yaha batalAyA gayA haiM inakI gudA kA jo bA 246 bhAga hotA hai vaha pakSI kI gudA ke bAhyabhAga kI taraha mala ke lepa se rahita rahatA hai posanunAda jevA anunAdavALA ethI ze|bhana svaravALA hoya che. sArA svara aneniSi anunAdavALA hAya che. prabhAthI jemanA zArIrika avayavai prakAzita thatA rahe che, evA hAya che. va RSabhanArAca saMhananavALA hoya che. samacatusra saMsthAnavALA hAya che. emanI cAmaDImAM koI paNa jAtanI vikRti thatI nathI 6 kuSTha vagere carmarogathI ee vihIna hAya che, "aNuloma vAuvegA, kaMkaggahaNI, kapoyapariNAmA sauNiposapitarorupariNayA, chadvaNusahassabhUsiA" zebhanA zarIrAntarvartI vAyunA vega sahA manuDUsa rahe che. manu gudAzaya kakapakSI nA gudAzayanI jema nIrAga vA~skavALu hAya che, eTaleke emanu' gudAzaya jAjaruthI lipta hetu' nathI. kapAtane je jAtane AhAra-pariNAma heAya che. tejAtanA emane AhAra pariNAma hAya che eTale ke kapAta kAMkarAe khAya che teA paNa jINa thaI jAya che pacI jAyache, tevI ja rIte emane paNa dura bhejana paNa pacI jAya che. eve emane AhAra pariNAma hAya che. A kathanathI spaSTa thAya che ke ee sarve ajINa tA vagere dASAthI rahita jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 247 tam / tathA--'sauNi posapiTuMtarorupariNayA' zakuni posapRSThAntarorupariNatAH- zakune:pakSiNa iva nirlepatvAt posaH-apAnabhAgo gubAhyabhAgo yeSAM ta tathA / tathA-pRSThaM-pRSThabhAgaH, antare-pRSThodarayorantarAle-pArzve ityarthaH UrU sakthinI-ityetAni-pariNatAni pariniSThatAM gatAni yeSAM te tathA, tataH pakSaddhayasya karmadhArayaH / tathA 'chaddhaNu sahassamasiyA' SaDdhanussahasrocchUitAH- SaTsahasradhanuH parimitoccAH / evaM vidhAste manujA bhavantIti / atha teSAmeva manujAnAM vaiziSTayamAha-'tesiNa maNuyANaM' ityAdi / 'samaNA uso, he AyuSman ! zramaNa ! 'tesiNaM maNuyANaM' teSAM khalu manujAnAM 've chappaNA piDhakaraMDagasayA' dve SaT paJcAzatpRSThakaraNDa kazate-SaTpaJcAzadadhikadvizata saMkhyakAni pRSThavaMzavaya'nnatA asthikhaNDAH paMzulikA iti yAvat 'paNNattA' prajJapte-kathite / tathA-te manujAH 'paumuppalagaMdhasarisa NIsAsasurabhivayaNA' padmotpala gandhasadRzaniHzvAsasurabhivadanAH padma sUryavikAsikamalam utpalaM-candravikAsikamalam, etadvayasya yo gandhastatsadRzaH-tattulyo niH zvAsasurabhi yasmistAdRzaM vadanaM mukhaM yeSAM te tathA bhavanti / punaste kIdRzAH ! ityAha'teNa' ityAdi / teNaM maNuyA pagaI uvasaMtA' te khalu bhanujAH prakRtyupazAntAH-prakRtyAsvabhAvena upazAntA zAntasvabhAvA bhavanti na tu krUrasvabhAvAH, tathA 'pagaI payaNukohamANamAyAlobhA' prakRtipratanukrodhamAnamAyAlobhAH prakRtyA-svabhAvena pratanavaH-atyalpAH krodhamAnamAyAlomAH yeSAM te tathA, ataeva 'miumadavasampannA' mRdumArdava sampannA:mRda zobhanaM pariNAma sukhakaraM yanmAdevaM tena sampannAH-yuktAH, na tu khalajanavat kapaTamAdevayuktAH, tathA 'allINA' alInAH-sarvaguNAlaGkRtAH athavA gurujanAjJAkAriNo na tu zabda kA artha apAna bhAga hai inakA pRSTabhAga donoM pArzvabhAga aura donoM urU pariniSThita hote haiM arthAt bahuta majabUta hote haiM 6 hajAra dhanuSa ke ye U~ce hote haiM / "tesiNaM maNuyANaM ve chappachaNA piTTa karaMDakasayA paNNattA samaNA uso ?' he zramaNa ! AyuSman una manuSyoM kI 256 paMsuriyoM ko haDDiyAM hotI haiM, 'paumuppalagaMdha sarisaNosAsa surabhivayaNA ' inakA zvAsocchavAsa padma evaM (kamala)kI jaisoM gaMdha hotI hai vaiso gandha bAlA hotA hai ataH usakI khuzabU se inakA mukha sadA suvAsita banA rahatA hai "teNaM maNuyA pagaI uvasaMtA pagaI payaNu kohamANa mAyAlomA miumaddava saMpannA allINA bhaddagA viNIyA appicchA asaNNihi saMcayA viDimaMtaraparivasaNA jahicchiya kA makAmiNo" ye manuSya prakRti se hI zAntasvabhAva vAle hote hai krUrasvabhAva vAle nahIM hote hai, tathA hoya che. emanI gudAne je bAhyA bhAga hoya che te pakSInI gudAnA bhAganI jema malanA lepathI vihAna 29 che. 'posa' shaahne| ma apAnamA cha bhane mA. sanna 4 mAsa ane banne urue pariniSThita hoya che. eTale ke bahu ja majabUta hoya che. cha hajAra dhanuSa 28mA meyI yA DAya che. "tesiNaM maNuyANaM ve chappaNNA piTUThakaraMDakasayA paNNa tA samaNAuso' zrama AyuSman ! te manuSyAnI 256 pAsaNImAnA asthiyA DAya cha. "paumuppalagandha sarisa NIsAsasurabhivayaNA" 55 ane pasanA / DAya cha tevA ja gaMdhavALA emanA zvAsocchavAsa hoya che. ethI emanA gaMdhathI emanu' mukha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 jambUdvIpaprajJaptisUtre kadAcidapi tadAjJollaGghakAH, yadvA-A-samantAt lInAH-sarvAsu kriyAsu guptA na tUddhataceTAkAriNaH ityarthaH, tathA 'bhadagA' bhadrakAH-kalyANa bhAginaH 'bhadragA' iticchAyA pakSe-bhadrahastigataya ityarthaH, tathA 'viNIyA' vinItAH-vRddhajaneSu vinayazAlinaH, 'appicchA' alpecchAH-maNikanakAdi pratibandha rahitAH, 'asaNNi hisaMcayA' asannidhi saMcayAH-navidyate sannidheH-paryuSitakhAdyAdeH saMcayo yeSAM te tathA asaMcayazIlA ityarthaH, tathA-'vi DimaMtaraparivasaNA' viTapAntaraparivasanAH-viTapAntareSu-prAsAdAdyAkAreSu zAkhAntareSu pariva sanam-AvAso yeSAM te tathA, prAsAdAkArakalpavRkSanivAsina-ityarthaH / tathA 'jahicchiyakAmakAmiNo' yathepsitakAmakAminaH-yathepsitAn-yatheSTAn kAmAn-zabdAdIn bhogAn kAmayante-upabhogyatvena abhilaSantIti tathA-yatheSTa zabdAdiviSayopabhogazAlinazca bhavantoti ||suu024|| prakRti se hI krodha mAna mAyA aura lobha kaSAya kA maMdatA vAle hote hai isaliye ye mRdu-zobhana pariNAmavAle pariNAma meM sukhakAro-aise mArdava bhAva se saMpanna hote haiM khalajana ko taraha kapaTa yukta mArdavabhAvavAle nahIM hote haiM / ye alIna sarvaguNoM se sahita hote haiM athavA gurujanoM kI AjJA ke ArAdhaka hote haiM unako AjJAke virAdhaka nahI hote haiM / athavA saba taraphase ye samasta zubha kriyAoM meM lona rehate hai uddhataceSTAkArI ye nahI hote haiM, ye bhadraka kalyANabhAgI hote haiM athavA bhadraga-bhadrahAthI kI jaisI cAla vAle hote hai ye vinIta hote hai vRddhajanoM kI vinaya karane vAle hote hai, ye alpeccha hote hai, maNi kanaka Adi meM pratibandha se hIna rahate haiM ye paryuSita khAdya Adi ke saMgraha zIla nahI hote haiM inakA rahana sahana prAsAda Adi ke AkArarUpa kalpavRkSoM kI zAkhAoM ke bhItara hotA haiM tathA ye prAsAda ke jaise AkAra vAle kalpavRkSoM para nivAsa karate hai tathA ye yatheSTa zabdAdika bhogoM ko bhogane ke svabhAva vAle hote hai // 24 // sahA suvAsita 29 che. "teNaM maNuyA pagai uvasaMtA, pagaI payaNu kohamANamAyAlomA miumaddavasaMpannA, allINA, bhAMgA, vinIA appicchA asaNNihisaMcayA, viDimaMtaraparivasaNA, jahicchiyakAmakAmiNo" se mnussy| atithI zAnta svabhADAyacaM. krUra svabhAvavALA nahi. temaja prakRtithI krodha, mAna, mAyA ane lobha kaSAyanI maMdatAvALA hoya che. ethI ja e o mRdu zobhana pariNAmavALA pariNAma mAM sukhakArI evA mArdavabhAvathI saMpanna hoya che. khela mANasanI jema kapaTa yukata mArdavabhAvavALA hotA nathI. e alIna sarva guNa saMpanna hoya che athavA gurujanenI AjJAnA virAdhaka nahi paNa pAlana karanArA hoya che. athavA sarva rIte e sarva samasta zubhakriyAomAM lIna rahe che. eo uddhata ceSTAkArI hatA nathI e bhadraka kalyANa bhAgI hoya che. athavA bhadraga bhadra hAthInA jevI gativALA hoya che. e vinIta hoya che vRddha janenI sAme vinamra thaI ne rahe che. e apecchA hoya che. maNi kanaka vageremAM pratibandhathI hIna rahe che. e paryuM. Sita khAdya vagere padArthone saMgraha karavAvALA hatAM nathI. emanI raheNI karaNI prAsAda AdinA Akara rUpa kalpavRkSonI zAkhAonI aMdara hoya che. eTale ke e prAsAda jevA AkAra vALa vRkSa para nivAsa kare che tema ja yatheSTa zabdAdika bhegone bhegavanAra. hoya che-rA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 25 teSAM manujAnAM AhAdika nirUpaNam samprati teSAM manujAnAM kiyatsu dinesu vyatIteSu AhAraprayojanaM bhavati ? teSAmAhArazva kIdRzo bhavati ? tasminkAle ca pRthivyAH puSpaphalAnAM ca kIdRza AsvAdobhabati ? iti ca pradarzayitumAha - mUlam -- tesi NaM maNuyANaM kevaikAlassa AhAraTThe samuppajjai ? goyamA ! aTTamamattassa AhAraTThe samuppajjai / puDhavIpupphaphalAhArA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! tIse NaM bhaMte ! puDhavIe kerisae AsAe paNNatte ? se jahA nAmae gulei vA khaMDei vA sakkarAi vA macchaMDiyAI vA pappaDamoi vA bhisei vA pupphuttarAi vA paumuttarAi vA vijayAi vA mahAvijayAi vA AkAsiyAi vA AdaMsiyAi vA AgAsaphalovamAi vA uvamAi vA aNovamAi vA bhaveeyArUve ? goyamA ! No iNaTThe samaTTe, sANaM puDhavI ito itariyA caiva jAva maNAmatariyA ceva AsAraNaM paNNatA / tesiNaM bhaMte! pupphaphalANaM kerisae AsAe paNNatte ! se jahA NAmae raNNo cAuraMtacakkavaTTissa kalANe bhoyaNajAe sayasahassanipphane vaNeNa uve jAva phAseNaM uvee AsAyaNijje visAyaNijje dippaNijje dappaNijje mayaNijje biMhaNijje savviMdiyagAya palhAya Nijje bhave eyArUve ? goyamA ! No iNaTThe samaTThe, tesiNaM pupphaphalANaM eto itarAe ceva jAva AsAe paNNatte ||suu025|| 249 chAyA - teSAM khalu manujAnAM kiyatkAlena AhArArthaH samutpadyate / gautama! aSTamabhakena AhArArthaH samutpadyate, pRthivIpuSpaphalAhArAH khalu manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! tasyAH khalu pRthivyA bhadanta ! kIdRzaka AsvAdaH prajJaptaH tadyathAnAmaka guDa iti khaNDamitivA zarkareti vA matsyaNDiketi vA parpaTamodaka iti vA visamiti vA puSpottareti bA padmottareti vA vijayeti vA mahAvijayeti vA AkAziketi vA Adarziketi SA AkAzaphalopameti vA upameti vA anupameti vA bhavedetadrUpaH ! gautama! no ayamarthaH samarthaH sA khalu pRthivI ita iSTatarikA caiva yAvad mana AmatarikA caiva AsvAdena prajJaptA / teSAM khalu bhadanta ! puSpaphalAnAM kIdRzaka AsvAdaH prajJaptaH tadyathA nAmaka rAjJazcAturantacakravatinaH kalyANaM bhojanajAtaM zatasahasra niSpanna varNenopetaM yAvat sparzena upetam AsvA danIyaM visvAdanIyaM dIpanIyaM darpanIyaM madanoyaM bRMhaNIyaM sarvendriyagAtraprahlAdanIyam, bhavet etadrUpaH ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH teSAM khalu puSpaphalAnAm ita iSTatarakazcaiva yAvat A svAdaH prajJaptaH // sU025 // 32 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ m 250 jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA-'tesiNa bhaMte ! ityAdi / 'tesi NaM manuyANaM kevaikAlassa' teSAM khalu manujAnAM kiyatkAlena kiM pramANena kAlena 'ahAra?' AhArArthaH AhAraprayojanaM 'samuppajjai' samutpadyate saMjAyate ? iti gautamapraznaH / 'kevaiyakAlassa' ityatra tRtIyArthe paSThI / bhagavAnAha-'goyamA ! aTThamabhattassa' he gautama ! aSTamabhaktena aSTamabhaktapramANakAlena teSAm 'AhArahe' AhArArthaH AhAraprayojanam AhArecchetyarthaH 'samuppajjai' samutpadyate / 'aTThamabhattassa' ityatra tUtIyArthe SaSThI bodhyA / aSTamabhaktam ityupavAsatrayasya saMjJA tacca tapovizeSo nirjarArtha kriyate teSAM manuSyANAM tu sarasAhArabhojitvena tAvatkAlaparyantaM kSudvedanIyodayAbhAvAdAhArasaMjJaiva na jAyate iti nijerArthatvAbhAvAttatkRtAhAratyAgasya yadyapyaSTabhaktatvaM nAsti tathApi abhaktArthatvasAmyAdatrApi 'aTThamamattassa' ityuktamiti / tathA aba sUtrakAra yaha pragaTa karate haiM ki una manuSyo ko kitane dinoM ke bAda AhAra kI icchA hotI hai, tathA--unakA AhAra kaisA hotA hai, aura usa kAla meM pRthivI ke puSpaphalAdikoM kA kaisA AsvAda hotA hai.| "tesi NaM maNuyANaM kevai kAlassa AhAraTTe samuppajjai" ityAdi / TIkArtha-"tesi NaM maNuyANaM kevai kAlassa AhAraTe samuppajjai' gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! una manuSyoM ko kitane samaya ke bAda AhAra kI abhilASA hoto hai? isake uttara meM prabhu kahate hai-''goyamA ! aTumabhattassa AhAraTe samuppajjai' he gautama ! aSTama bhakta pramANa kAla ke bAda-arthAt tIna dina ke bAda unake AhAra kI abhilASA hotI hai "aSTama bhakta" yaha tIna upavAsa kA nAma hai, yaha tapo vizeSa hai aura nirjarA ke lie kiyA jAtA hai, parantu ye manuSya to upavAsa karate nahIM haiM-kyoM ki bhogabhUmi ke jIvoM ke cAritra nahIM hotA hai. ye to sarasa AhAra bhojo haiM, ataH isa bhojana se unheM tIna dina taka kSuvedanIyodaya ke abhAva se bhUkha hI nahIM lagatI hai. tIna dina vyatIta ho jAne para hI bhojanecchA inheM have sUtrakAra e prakaTa kare che ke te manuSyane keTalA divasa pachI AhAranI IcchA thAya che, tema ja temane AhAra ke ve hoya che. ane te kALa mAM pRthivInAM puSpaphala vagerene svAda ke hoya che. 'tesiNaM maNuyANaM kevaikAlassa AhAraTUThe samuppajjai', ityaadi-suutr-||25|| TIkAI-gautame prabhune prazna karyo ke he bhadanta te mANasone keTalA samaya pachI AhAranI abhilASA thAya che. enA javAbamAM prabhu kahe che ___ "goyamA aTThamabhattassa AhAraTTe samuppajai' gautama ! aSTamamata pramANa // pachI meTale hai | jisa pachI mADA2nI abhilASA thAya cha 'aSTama bhakta" mAtrA upavAsanuM nAma che. A tapa vizeSa che. ane nirjarA mATe karavAmAM Ave che. paNa e manuSya to upavAsa karatA nathI, kemake bhegabhUminA jIvene cAritra hetuM nathI eo te sarasa AhAra-jI che. ethI e bhajanathI temane traNa divasa sudhI suvedanIdayanA abhAvathI bhUkha lAgatI ja nathI. traNa divasa vyatIta thAya te pachI ja emanI bhoja jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 25 teSAM manujAnA AhAdikanirUpaNam 251 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! 'te maNuyA' te manujAH 'Na' khalu-nizcayena 'pu. DhavIpupphaphalAhArA' pRthivIpuSpaphalAhArAH pRthivI bhUmiH,puSpANi-kalpatarupuSpANi phalAni-kalpataruphalAni ca, etAnyAharanti-bhujate ye te tathAbhUtAH 'paNNattA' prjnyptaaH| tato gautamaH pRcchati- 'tIse NaM bhaMte ! puDhavIe' he bhadanta ! tasyAH khalu pRthivyAH 'kerisae' kIdRzakaH-kiM prakArakaH 'AsAe'AsvAdaH-rasaH 'paNNatte' prajJaptaH ? 'se jahA NAmae' tadyathAnAmakam 'gulei vA' guDa iti vA, iti zabdaH svarUpapradarzane, vA zabdaH samuccaye, evamagre'pi, 'khaMDeivA' khaNDamiti vA 'sakarAi vA' zarkareti vA zarkarA-'kAlpImizrI' iti prasiddhA 'macchaMDiyAi vA matsyaNDiketi vA, matsyaNDikA zarkarA vizeSaH, 'pappaDamoyaei vA' parpaTamodaka iti vA, parpaTamodako laDDuka vizeSaH, 'bhisei vA bisamiti vA, visaM-mRNAlam , 'pupphuttarAivA' puSpottareti vA, 'paumuttarAi vA' padmottareti vA, puSpottarapadmottare zarkarAbhedau 'vijayAivA' vijayeti vA 'mahAvijayAi vA' mahAvinahotI hai. isalie yaha AhAratyAga unake karmoM kI nirjarA kA kAraNa nahIM hotA hai. kyoM ki usa AhAratyAga meM aSTama bhaktatA nahIM hai. parantu phira bhI jo isa AhAratyAga ko aSTamabhakta kI saMjJA dI gaI hai vaha abhaktArthatva ke sAmya ko lekara hI dI gaI hai / "puDhavopuSpha phalAhArA NaM te maNuyA paNNattA" he zramaNa AyuSman ! ve manuSya nizcaya se pRthivI-mRttikA, puSpa aura phala kalpa vRkSoM ke phala inakA AhAra karate haiM. aba gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM-"tose NaM bhaMte ! puDhavIe kerisae AsAe paNNatte" he bhadanta ! usa pRthivI kA AsvAda kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"se jahA nAmae guDei vA khaMDei vA, sakkarAi vA macchaMDiyAi vA pappaDamoyaei vA bhisei vA pupphutta rAi vA vijayAi vA" he gautama ! jaisA AsvAda gur3a kA hotA hai, khAMDa kA hotA hai, zarkarA kA hotA hai -kAlpImizro kA hotA hai, matsyaNDikA-rAva yA zarkarAvizeSa kA hotA hai, parpaTamodaka-laDukA hotA hai, mRNAla kA hotA hai, necchA jAgrata thAya che. ethI A AhAratyAga emanA karmonI nirjarAnuM kAraNa hotuM nathI, kemake te AhAratyAgamAM aSTama bhakatatA nathI, chatAMe je e AhAratyAgane aSTama bhakatatAnI saMjJA ApavAmAM AvI che te abhakatArthatvanA sAone lIdhe ja ApavAmAM AvI che. "puDhavI-pupphaphalAhArA Na te maNuyA paNNattA' zrama ! mAyubhan ! te mnussy| nizcayapUrvaka pRthivI, mRttikA, pupa ane phaLa-kalpavRkSanA phaLa-A sarvene AhAra rUpamAM ahe| 42 che. ve gautama svAmI prabhune 24 jatane prazna 42 che / "tIse NaM bhaMte ! puDhavoe kerisae AsAe paNNatte" 8 mahanta ! te pRthiviin| AspA / pAmo mAyA~ cha ? senA 41mA prabhu 49 cha:-"se jahA nAmae gulei vA khaMDei vA sakkarAi vA macchaDi. yAi vA pappaDamoyae i vA misei vA pupphuttarAi vA paumuttarAi vA vijayAi vA' gautame! je AsvAda geLane hoya che, khAMDane hoya che, zakarAne hoya che, kAlapI mizrI na hoya che, matyaMDikA-rAva athavA zarkarA vizeSa hoya che, parpaTa meMdaka-lADavA vizeSane hoya che, mRNAlane hoya che, puttarane hoya che paddhottarane hoya che, (puttara ane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 jambUdvIpaprajJaptisUtre yeti vA, 'AkAsiyAi vA' AkAziketi vA 'AdaMsiyAi vA' Adarziketi vA, 'AgAsaphalovamAi vA' AkAzaphalopameti vA, 'uvamAi vA' upameti vA, 'aNovamAi vA' anupameti vA, vijayAdyanupamAntAstadAnIntanA amRtasvAdA bhojyavizeSA vijJeyAH kim 'eyArUve' etadrUpaH-etatprakArakaH-guDAdInAmAsvAda tulyasteSAmAsvAdo 'bhave' bhavati ? iti / bhagavAnAha-'goyamA ! No iNaTThasama?' he gautama ! no ayamarthaH samarthaH 'sA NaM puDhavI' sA khalu pRthivI 'itto' itaH- pUrvoktaguDAditaH 'iTTatariyA ceva' iSTatarikA-atizayena sakalendriya sukhajanikA / 'jAva' yAvatpadena kAntatarikApriyatarikA manojJatarikA ceti padatrayaM saMgRhyate, tatra-kAntatarikAatizayena rucikarA priyatarikA atizayena premotpAdikA manojJatarikA-atizayena manoharA tathA 'maNAmatariyA' mana AmatarikAatizayena puSpottara kA hotA hai padmottara kA hotA hai puSpottara aura padmottara ye do bheda eka jAti ko zarkarA ke hote haiM, vijayA kA hotA haiM "mahAvijayAi vA, AkAsiyAi vA, AdasiyAi vA, vA,AgAsaphalovamAi vA, uvamAi vA, aNovamAi vA, bhave eyArUve ?" mahAvijayA kA hotA hai, AkAzikAkA hotA hai, AdarzikA kA hotA hai, AkAzaphalopamA kA hotA hai, upamA kA hotA hai, anupamA kA hotA hai-ye saba vijayA se lekara anupamA taka ke usa samaya ke vizeSa bhojya padArtha haiM. isakA svAda amRta ke jaisA hotA hai, itanA prabhu ke kahate hI gautamasvAmIne bIca meM hI pUchA to kyA he bhadanta ! jaisA inakA svAda hotA hai vaisA hI svAda vahIM kI pRthivI kA hotA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! No iNaTe samaTe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai. kyoMki "sA NaM puDhavI itto idrutariyA ceva jAva maNAmatariyAceva AsA eNaM paNNattA" vahAM kI pRthivI ina pUrvokta guDAdi padArthoM se bho iSTataraka hai- atizaya rUpase sakala indriya ko sukha janaka hai. yahAM yAvatpada se-"kAntatarikA priyatarikA, manojJatarikA" ina tIna pada kA grahaNa huA hai, ataH ina padoM ke anusAra vaha kAntatarikA-atizaya rUpase pottara meM sanna ho ye vizeSa prA2nI zanA cha) vimyAna DAya che. "mahAvijayAi vA, AgAsiyAi vA AdesiyAi vA, AgAsaphalovamAi vA, uvamAi vA, bhave eyA rudhe" mahAviyAnA DAya cha, mAzina! hAya cha, mazina DAya cha, maasaashkilapamAne hoya che, upamAna hoya che, anupamAna hoya che, e badhA vijayAthI mAMDIne anapama sudhInA te vakhatanA vizeSa prakAranA bhejya padArtho che. emane AsvAda amRta je hoya che. prabhue ATaluM kahyuM ke tarata gautame vRcce ja prazna karyo ke-he bhadanta ! 2vo emane svAda hoya che, te ja svAda tyAMnI pRthivIne hoya che ? te enA javAsbhaa 93 cha-goyamA ! No iNaThe samaThe" 3 gautama! 241 atha samatha nathI. bho "sANaM puDhavI itto itariyA ceva jAva maNAmatariyA ceva AsAeNaM paNNattA" tyAMnI prathivI pUrvokata goLa vagere padArtho karatAM paNa ISTa taraka che. atizaya rUpathI sakala Inidra bhATa sumana cha. mahI yAvat 54thI "kAntatarikA, priyatarikA manojJatarikA" se traNa pada grahaNa karavAmAM AvyA che. ethI e pade mujaba te kAntatarikA-atizaya rUpamAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 25 teSAM manujAnA AhAdikanirUpaNam 253 mano gamyA 'AsAeNaM' AsvAdena-rasena 'paNNattA' prajJaptA / punautamasvAmI puSpaphalAnAmAsvAdaviSaye pRcchati-'tesi gaM' ityAdi / 'tesi Na bhaMte !' he bhadanta ! teSAM khalu tatkAlotpannamanuSyAhArabhUtAnAM kalpatarUsambandhinA 'puppha phalANaM kerisae AsAe papNatte' puSpaphalAnAM kIdRzaH AsvAdaH prajJaptaH ? iti / 'se jahA NAmae raNNo' tadyathA nAmakaM rAjJo nRpasya kIdRzasya tasya ? 'cAuraMtacakavahissa' cAturantacakrivartinaH SadakhaNDAdhipateH 'kallANe' kalyANam-ekAntasukhajanakaM 'bhoyaNajAe' bhojanajAtaM-bhojanaprakAraH 'sayasahassaniSphanne zatasahasraniSpannaM-lakSadInAravyayena sampannaM 'vaNNeNaM' varNena-atipraza. stena varNena 'uvee' upapetaM-yuktaM, 'jAva' yAvat-yAvatpadena gandhenopapetaM rasenopapetam iti saMgrAhyam tatra-gandhena-atiprazastena gandhena, rasena atiprazastena raseneti bodhyam, tathA 'phAseNaM' syarzana-atiprazastena sparzena 'uvee' upapetaM-yuktaM yadyapIha varNAdayaH sAmAnyena noktAstathApite'ti prazastA eva bodhyAH, sAmAnya varNAdimatvaM tu sAmAnya bhojane'pi bhavatyevetyata evAha-'AsAyaNijje' AsvAdanIyam sAmAnyataH, 'visArucikarA hai, priyatarikA-atizayarUpa se premotpAdikA hai aura manojJatarikA-atizaya rUpa se mana ko harane vAlI hai, evaM atizaya rUpa se vaha mana AmatarikA mana ke dvArA gamya hai isa prakAra kA usakA rasa kahA gayA hai. arthAt rasa ko lekara isa pRthivI kA aisA varNana kiyA gayA hai| "tesi NaM bhaMte ! pupphaphalANaM kerisae AsAe paNNatte ?" he bhadanta ! vahAM una puSpaphaloM kA rasa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- ''se jahA NAmae raNNo cAuraMtacakavahissa kallANe bhoyaNajAe sayasahassaniSphanne vaNNeNa uvee jAva phAseNa uvee AsAyaNijje visAyaNije, dippaNijje, dappaNijje, mayaNijje, vihaNijje, sabiMdiyagAyapalhANijje" he gautama ! jaisA-SaTkhaMDAdhipaticakravartirAjA kA bhojana jo ki eka lAkha dInAra ke kharca se niSpanna huA ho, kalyANaprada-ekAntataH sukha janaka hotA hai aura vaha ati prazasta varNa se, ati prazasta rasa se, rucikarA- priyatarikA-atizaya rUpathI premAdikA che ane maneztarikA-atizaya rUpathI manane AkarSanArI che. temaja atizaya rUpamAM te mana Amatarika mana vaDe gamya che. A jAtanI tenA rasanI vizeSatAo kahevAmAM AvI che. eTale ke rasane laIne te pRthvInuM A jAtanuM varNana karavAmAM AvyuM che. sijate ! paphaphalANa kerisae AsAe paNana?"Bhata!yAMta jAnA se tana pAma pAsa cha ? senA mamA prabhu 4 che :-"se jahANAmae raNNo cAuraMta cayakavaTTissa kallANe bhoyaNajAe tyasahassa nipphanne vaNNeNa uvee jAva phAseNaM uvee AsAyaNijje visAyaNijje dippaNijje dappaNijje maryANajje bihaNije, savidiyagAyapalhANijje", gautama ! 2 SaTmAdhipati yati narezanumAna je eka lAkha dInAranA kharce niSpanna thayela hoya, ka9yANa prada, ekAntataH sukhajanaka hoya che, ane te ati prazasta varNathI, ati prazaratarasathI, ati prasta gadhathI ane ati prazasta sparza thI yukata hovAthI te jema AsvAdanIya hoya che, vizeSarUpathI svAdanIya hoya che, jaTha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre fort' visvAdanIyaM vizeSataH, 'dippaNijje, dIpanoyaM dIpayati jATharAgnimiti vigrahe bAhukAtkarttaryanoyara pratyayaH, jATharAgnidIptikaramityarthaH, 'dappaNijje' darpaNIyam - tam utsAhavarddhakamiti yAvat 'mayaNijje' madanIya - madajanakaM 'biMhaNijje' bRMhaNIyaM - dhAtUpacayakara', 'savviMdiyagAyaparahAyaNijje, sarvendriyagAtraprahAdajanaka ca bhavati kim 'bhave eyArUve' etadrUpaH - etattulyaH teSAM puSpaphalAnAm AsvAdo - raso bhavet ? bhagavAnAha 'gomA ! No Na samaTTe' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH, 'tesi NaM pupphaphalANaM' teSAM khalu puSpaphalAnAm 'itto' itaH cakravarttibhojanataH 'itarAe ceva' iSTatarakazcaiva 'jAva' yAvat - yAvadena kAntatarakazcaiva priyatarakazcaiva manojJatarakazcaiva mana Amatarakazcaiva iti padasaMgrahaH, eSAmartho'traiva sUtre pUrvaM gataH, 'AsAe' AsvAdau rasaH paNNatte' prajJaptaH kathita iti | | 025 // suSamaSAkAle bharatavarSotpannA janAstamAhAramAhArya va vasanti ? iti jijJAsopazAntaye gautamasvAmI pRcchati - 254 mUlam - te NaM ! maNuyA tamAhAramA hArettA kahiM vasahi uveti goyamA ! rukkhagehAlayANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! tesi NaM bhaMte! rukkhANaM after AyarabhAva paDoyAre paNNatte goyamA ! kUDAgArasaMThiyA pecchA ati prazasta gandha se aura atiprazasta sparza se yukta huA jaisA AsvAdanIya hotA hai, vizeSa rUpa se svAdanIya hotA hai, jaTharAgni kA dIpaka hotA hai, utsAhavardhaka hotA hai, madanIya hotA hai, bRMhaNIya - dhAtuoM ke upacaya kA karane vAlA hotA hai, prahlAdanIya- samasta indriyoM ko aura pUre zarIra ko Ananda dene vAlA hotA hai. to kyA he bhadanta ! " bhave eyArUve" inake " jaisA hI una puSpaphala kA AsvAda - rasa hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ! No iTTe samaTTe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai arthAt cakravartI ke bhojana se bho iSTataraka, hI yAvat AsvAda ina puSpaphaloM kA hotA kahA gayA hai, yahAM yAvatpada se "kAntataraka, priyataraka, manojJa tarakara aura mana Amataraka" ina padoM kA saMgraha huA hai / ina saMgrahIta padoM kA artha jaisA pahale kahA gayA hai- baisA hI hai ||25|| rAgnine dIpaka hAya che, utsAha vardhaka hAya che, madanIya hAya che, brahaNIya-dhAtunu` upacA yaka hoya che. ane prahlAdanIya-sava indriyAne ane sava zarIrane AnaMda ApanAru hoya che, to zu' he lahanta ! ' bhavepayArUve" zobhanA va te puSpono AsvAda hoya che ? onA bhavANamAM alu Ahe he. 'goyamA ! No iTThe samaTUTTho' he gautama! A artha samartha nathI. eTale ke cakravatinA bhAjana karatAM paNa iSTa taraka yAvat AsvAda e puSpa phalAdikanA hAya che. ahIM yAvat pahathI "kAntataraka priyataraka manozataraka. sane mana Ama taraka me sarva padAne sa'graha thayela che. e paTTAnI vyAkhyA. pahelAM karavAmAM AvI che, ArapA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 26 yugalikAnAM nivAsanirUpaNam 255 chattajhayathUmatoraNa gouraveiyA cAppAlA aTThAlagapAsAya hammiyaga vakkhavAlaggapoiyA valabhIdharasaMThiyA, atthaNNo ittha vahave varabhavaNavisiddha saMThANasaMThiyA dumagaNA suhasIyalacchAyA paNNattA samaNAuso ! ||sU026 // chAyA - te khalu bhadanta ! manujAstamAhAramAhArya kva vasatim upayanti 1 gautama vRkSagehAlayAH khalu teM manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman teSAM khalu bhadanta ! vRkSANAM kIdazaka AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH ? gautama ! kUTAgArasaMsthitAH prekSAchatradhvaja stUpatoraNa gopuvedikA coppAlakATTAlaka prAsAdaharmyagavAkSavAlAgrapotikA valabhIgRha saMsthitAH santyanye atra vahavo varabhavanaviziSTasaMsthAna saMsthitA drumagaNAH zubhazItalacchAyAH prajJaptA zramaNAyuSmam ||26|| TIkA- 'teNaM bhaMte' ityAdi / 1 gautama svAmI pRcchati - ' te NaM bhaMte ! maNuyA' he bhadanta / te khalu manujAH 'tamAhAramAharettA' taM pUrvoktam AhAram AhArya - ahAraM kRtvA 'kahiM ka - kasmin sthAne 'vasati vAsaM - nivAsam 'uvaiti' upayanti - prapnuvanti kasmin sthAnaM nivAsaM kurvanti ? ityarthaH / bhagavAnAha - 'samaNAuso / he bhAyuSman ! zramaNa ! 'goyamA !' gautama ! 'rukkhagehAlayA NaM' vRkSagehAlAyAH vRkSarUpANi gehAni = gRhANi AlayAH AzrayA yeSAM te tathA - vRkSarUpagRheSu nivasanazIlAH, 'te maNuyA paNNattA' te manujA prajJaptA bhavanti / punargItamasvAmI pRcchati 'tesi NaM bhaMte ! rukkhANaM kerisae' he bhadanta / teSAM khalu vRkSANAM kozakaH kimprakAraka 'AyarabhAvapaDoyAre' AkAra bhAvapratyavatAraH AkArabhAvaH svarUpa aba bhagavAn gautama kI isa jijJAsA ke ki bhAratavarSa meM utpanna hue ve yugalika jana usa AhAra ko khAkara ke phira kahAM rahate haiM ? samAdhAnArtha sUtra kahate haiM "teNaM bhaMte ! maNuyA tamAhAramAharehattA kahiM vasahi uveti" ityAdi / TokArtha - "teNaM bhaMte! maNuyA tamAhAramAharettA kahiM vasahi uti " bhadanta ! ve yugalika manuSya usa AhAra ko khA karake phira kahA~ nivAsa karate haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ? ruksvagehAlayANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso " he zramaNa AyuSman ! gautama ve yugalika manuSya usa AhAra ko svAkara ke vRkSarUpa gRha hI hai AzrayasthAna jinakA aise hojAte hai arthAt vRkSarUpa gRhoM meM nivAsa karate hai| I " tesiNaM bhaMte ! rukkhANaM kerisae AyAra bhAvapa 'bhAratavarSamAM utpanna thayela te yugalika jane AhAra grahaNa karIne pachI kayAM rahe che ? e jijJAsAnA samAdhAna mATe have bhagavAna gautamane A sUtra kahe che. 'te NaM bhaMte ! maNuyA tamAhAramAharettA kahiM vasahi uveMti- ityAdi. sU0 // 26 // TIkA-he bhadanta ! te yugalike te AhArane grahaNa karIne pachI kayAM nivAsa kare che ? A praznanA bhavANamAM prabhu Ahe, "goyamA ! rukkhagehAlayA NaM te maNuyA paNNattA sumaNAuso" he zrama AyuSman ! gautama ! te yugaliGa manuSyoM te mahArane grahaNa ne vRkSa rUpa gRha ja che AzracasthAna jemanu'-evA thaI jAya che eTale ke vRkSa rUpa gRhAmAM nivAsa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre vizeSastasya pratyavatAraH prAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH prarUpitaH bhagavAnAha-'goyamA" he gautama ! 'kUDAgArasaMThiyA' kUTAkArasaMsthitAH-kUTaM-zikharaM tadAkArasaMsthitAH-tadAkRttikAH tathA-'pecchAchattajhaya thUbha toraNa goura veiyA coppAlaga aTTAlagapAsAya hammiyagavakkha vAlaggapoiyA valabhIgharasaMThiyA' precchAcchatradhvaja stUpa toraNa gopura vedikA coppAlakATTAlakaprAsAdahayaMgavAkSavAlAgrapotikA valabhIgRhasaMsthitAH atra prekSAdi valabhIgRhAntazabdAnAM dvandvaH, tadvata saMsthitAH-saMsthAnayuktA iti vigrahaH, 'saMsthitAH, zabdasya dvandvAnte zrUyamANatvAt prekSAdiSu prtyektraanvyH| tena-prekSA saMsthitAH chatrasaMsthitAH ityAdi rUpeNa padayojanA kAryA / tatra prekSApadaM padaikadeze padasamudAyopacArAt prekSAgRhapara, tatazca prekSAgRhasaMsthitAH-prekSAgRha-nATakagRhaM tadvat saMsthitAH-tAdRzasaMsthAna yutAH prekSAgRhAkArA ityrthH| tathA chatra saMsthitA:-chatrAkArAH, dhvaja saMsthitAH dhvajAkArAH toraNasaMsthitAH toraNAkArAH, stUpasaMsthitAH-stUpAkArAH gopurasaMsthitAH gopurAkArAH, vedikAsaMsthitAH-vedikA-vitardikA-upavezanayogyA bhUmistadvatsaMsthitAH-tadAkArAH copAlakasaMsthitA-coppAlakaM-'varaNDA, iti bhASA prasiddham, tadvatsaMsthitAH-tadAkArAH, DoyAre paNNate " he bhadanta ! una vRkSoM kA svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ! kUDAgAra saMThiyA pecchA chattajjhayathUmatoraNagouraveiyA coppAlaga aTThAlagapAsAya hammiya gavasvavAlaggapoiyAvalabhIghara saMThiyA" he gautama ! ve vRkSa kUTa-zikhara kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM. prekSA-prakSAgraha-sinemAgraha yA nATakagraha-kA jesA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM chatra-chAte kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, dhvajA kA jesA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, stUpakA (cabUtarA) jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, toraNa kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, gopurakA jaisA AkAra hotA hai, vaise AkAra vAle hote haiM, upavezana yogya bhUmi kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, coppAlaka varaMDA kA jaisA AkAra re cha. "tesiNaM bhaMte ! rukkhANa kerisae AyArabhAvapaDAyAre paNNatte" he mahanta ! te vRkSAnu 2135 yuvAmAM mAyuM che ? senA uttaramA bhuI cha : "goyamA ! kUDAgArasaMThiyA pecchA chatrajjhayathUma toraNa gouraveIyA coppAlaga aTTAlaga pAsAya hammiya gavakkhavAlagga poiyA valabhIdharasaMThiyA" he gautama! te vRkSA Ta-zi52-na sA2 sadaza AkAravALA hoya che. prekSA-prekSAgRha-nATaka gRhane jevo AkAra hoya che, tevA A kAravALA hoya che chatrane jevo AkAra hoya che. tevA AkAravALA hoya che. vajAne je AkAra hoya che, tevA AkAravALA hoya che. stUpane je AkAra hoya che, tevA AkAravALA hoya che toraNa no je AkAra hoya che. tevA AkAravALA hoya che. gopurano je AkAra hoya che, tevA AkAravALA hoya che. upavezana egya bhUmino je AkAra hoya che, tevA AkAravALA hoya che. aTArIne jevo AkAra hoya che tevA AkAravALA hoya che, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 26 teSAM manujAnAmAhArAdikanirUpaNam aTTAlakasaMsthitAH-aTTAlakAkArAH, prAsAdasaMsthitAH - prAsAdo - rAjagRhaM tadAkArAH harmyasaMsthitAH - harmya - dhaninAmAvAsaH tadAkArAH gavAkSusaMsthitAH - gavAkSAkArAH, vAlAgrapotikA saMsthitAH vAlAgrapotikA=jalasthitaprAsAdaH tadAkArAH tathA - valabhIgRhasaMsthitA-valabhIgRhaM candrazAlAgRhaM, tadAkArAca te drumagaNAH santi / ayaM bhAvaH kecid drumagaNAH kUTAkArasaMsthitAH kecit prekSAgRhasaMsthitAH kecicchatrasaMsthitAH evaM prakAreNAgre'pi bhAaatm iti / tathA 'atthaNNeittha' atra - bharate varSe anye pUrvoktabhinnA 'bahave' bahavo 'varabhavaNavisisaThANasaMThiyA' varabhavanaviziSTa saMsthAna saMsthitAH - varabhavanaM zreSThagRhaM tasya yad viziSTa saMsthAnam - AkArastena saMsthitAH 'dumagaNA' drumagaNAH santi / 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! te sarve'pi drumagaNA 'suhasIyalacchAyA' zubhazItalacchAyA;- zubhA zItalA ca chAyA yeSA te tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH - kathitA iti / pUrvagRhAkArakalpamavarNane kRte'pi yatpunarvaNana kRtaM tad eteSvati manohareSu AvAseSu te paramapuNyabhAjo manujAH parivasantIti sUcayitum / ato'tra ponaruktyaM nAzaGkanIyam // sU0 26 // hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM aTArI kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, isI prakAra ve prAsAda -rAjamahala, harmya-dhanavAloM ke gRha - gavAkSa khiDakI rUpa gRha, vAlAgra-potikA jalasthita prAsAda aura valabhagRha candrazAlAgRha ke jaise AkAra vAle hote haiM aisA jAnanA cAhiye / tAtparya yaha hai ki kitaneka vRkSa kUTa ke jaise AkAra vAle hote haiM kitaneka vRkSa prekSAgRha ke jaise AkAra vAle hote haiM, kitaneka vRkSa chatra ke jaise AkAra vAle hote haiM, isI prakAra se Age bhI samajha lenA cAhiye / " atthaNNe ittha bahave varabhavaNa visiddha saMThANasaMThiyA dumagaNA suhasIyalacchAyA paNNattA samaNAuso,, he AyuSman zramaNa ! isa bharatakSetra meM ina pUrvokta vRkSoM se bhinna aneka vRkSa aise bhI hai jo zreSTha gRha kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hai / he AyuSman zramaNa ! ye saba drumagaNa zubhazItala chAyA vAle hai-aisA tIrthakaroM ne tathA maiMne kahA hai / yahA~ pahile grahAkAra ke kalpavRkSoM kA varNana karake bhI jo phira se ' vara bhavana saMsthAna " ityAdi rUpa se varNana kiyA gayA hai vaha ina manohara AvAsoM meM ve paramapu 1 257 ye amANe te AsAha-rAma mahesa harmyA - dhanADhya mANusonA bhavanA - gavAkSa khaDDI. 35gRha, vAlAthapetikA-jalasthita prAsAda ane valabhIgRha-candrazAla gRhanA jevA AkAravALA hoya che, ema jANavuM joI e. tAtparya A pramANe che ke keTalAMka vRkSeA phUTanA jevA AkAravALA hoya che, keTalAka vRkSeA prekSAgRhanA jevA AkAravALA hoya che, keTelAka vRkSeA chatranA mevA AravAjA hoya che, yApramANe Aga pazu sama sevu leye. "atthaNNe ittha bahane barabhavaNavisihasaMThANasaMThiyA dumagaNA suhasIyalacchAyA paNNattA samaNAuso" he AyuSman zramaNa ! te bharatakSetramAM e pUrvakata vRkSAthI bhinna khIjA ghaNA vRkSeA evA paNa che ke zreSThagRhanA jevA AkAra hoya che, tevA AkAravALA hAya che, huM AyuSman zramaNa ! e sarva kumagaNe zubha-zItaLa chAyAvALA che, evu tIrthaMkarAe temaja me' kahyu` che. ahIM thaDelAM gRhADaaranA udayavRkSonuM varNana urIne irIthA "varabhavana saMsthAnaga0" ityAdi 35bhA 33 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 jambUdvIpaprajJaptisUtre kiM tasmin kAle gRhANi santi ! navA santi santi cet ki tAni vidyamAna dhAnyavatteSAmupabhogAya na bhavanti ! ityAdipraznottaramAha - mUlam - asthi bhaMte! tI se samAe bharahe vAse gehAi vA gehAvaNAi vA goyamA ! No iNaTTe samaTTe rukkhagehAlayA NaM te maNuyA paNNattA samAuso ! | asthi NaM bhaMte! tIse samAe bharahe vAse gAmAi vA jAva saNNavesAi vA goyamA ! NA iNaTThe samaTThe jahicchiya kAmagAmiNo NaM te maNuyA / asthi NaM bhaMte asIi vA masIi vA kisIi vA vaNietti vA paNietti vA vANijjei vA No iNaTThe samaThThe bavagayaasimasikisi varNiya paNiyavANijjA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso asthi NaM bhaMte hiraNNe vA suvaNe vA kaMsei vA dUsei vA maNimotiyasaMkha silappavAlarattarayaNa sAvajjei vA haMtA asthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchai || sU027|| chAyA - santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe gehAni vA gehApaNAni vA / nAyamarthaH samarthaH, vRkSagehAlayAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman / santi khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate varSe grAmA iti vA yAvat sannivezA iti vA ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH yathesita kAmagAminaH khalu te manujAH prajJaptAH, asti khalu bhadanta asiriti vA Siriti vA kRSiriti vA vaNigiti vA paNitamiti vA vANijyamiti vA ? nAyamarthaH samarthaH, vyapagatAsimasi kRSi vaNikUpaNitavANijyAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuman / asti khalu bhadanta / hiraNyamiti vA suvarNamiti vA kAMsyamiti vA dUSyamiti vA maNimakrika zaGkhazilApravAla rakta ratnasvApateyamiti vA ? hanta : asti 'no caiva khalu teSAM paribhogyatayA havyam Agacchati ||sU0 27 / NyazAlI manuSya rahate haiM isa bAta ko sUcita karane ke liye kiyA gayA hai. isaliye punarukti kI AzaMkA nahIM karanA cAhiye / 26 // kyA usa kAla meM gRha hote haiM ! yA nahIM hote hai ! yadi hote hai to kyA ve unake upabhoga ke kAma meM nahIM Ate hai ? ityAdi praznoM kA uttara dete huve sUtrakAra kahate haiM varNana karavAmAM AvyuM che te e manAvDara AvAseAmAM te parama puNyazAlI manuSyo rahe che, e vAtane sUcita karavA mATe kahevAmAM AvyuM che. mATe A samadhamAM punarukita karavAmAM AvI che, evI AzaMkA karavI nahI. ra65 zuM te kALamAM gRho hoya che ? ke nahi ? jo hoya che te zuM temanA upaleganA kAmamAM AvatA nathI ? vagere praznonA javA>> : jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU0 27tasminkAlegRhAdikAni santinavetipraznottarANi 259 TIkA- 'asthi bhaMte ! ityAdi / gautamasvAmI pRcchati - 'asthiNaM bhaMte ! 'tIse samAe bharahe vAse' he bhadanta ! tasyAM suSamasuSamAyAM samAyAM bharate varSe santi 'gehAivA ' gehAni - gRhANi vA 'gehAvaNAi vA' gehApaNAH gRhayuktA ApaNAH haTTAveti ? bhagavAnAha - 'goyamA' No iNaTThe samaTThe' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH, yato 'samaNAuso ! he AyuSman ! zramaNa ! tadAnIntanAH 'te maNuyA rukkhagehAlayA' te manujA vRkSagehAlayAHprAsAdAkAra kalpavRkSarUpagRheSu niksanazIlAH 'paNNattA' prajJaptAH / gautamasvAmI punaH pRcchati 'asthi bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse' he bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe 'gAmAivA' grAmAH - aSTA- dazakarasahitA vRttiveSTitAH, 'jAva' yAvat - yAvaditi padena - AkAza- iti vA, nagarANIti vA, kheTAnIti vA, karbaTAnIti vA maDambAnIti vA, droNamukhAnIti vA, patanAnIti vA, nigamA itivA, AzramA itivA, saMvAhA iti vA, iti saMgrahaH / tatra - AkarA :- suvarNa ratnAdyutpattisthAnAni nagarANi - aSTAdaza karavarjitAni, kheTAni dhUliprAkArapariveSTitAni, karbaTAni kSullaka mAkArapariveSTitAni, abhitaH parvatAvRttAnivA, maDambAni= sArddhakrozadvayAntargrAmAntararahitAni droNamukhAni - jalasthalapathopetA jananivAsAH, pattanAni = samastavastu prAptisthAnAni tAni dvividhAni jalapattanAni ca sthalapattanAni ca / tatra yatra naubhirgamyate tAni sthalapattanAni / athavA yAni kevalaM zakadAdibhi nabhirvA gamyante tAni pattanAni yAni kevalaM nobhireva gamyante tAni paTTanAni / taduktam "atthi NaM bhate ! tIse samAe bhara he vAse gehAi vA gehAvaNAi vA ? ' ityAdi "TIkArtha - asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gehAi vA ge hAvaNAi vA " he bhadanta ! usa suSama suSamA kAla meM bharata kSetra meM ghara hote haiM kyA ? gRhayukta ApaNa ga-dukAneM hote hai kyA ! athavA bAjAra hote haiM kyA ? isa prazna uttara meM prabhu kahate haiM - " goyamA ! No iTTe samaTTe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai kyoM ki "rukkhagehalayA NaM te maNuyA paNNattA' he zravaNa AyuSman ! vRkSarUpa gRha ho jinakA Azraya sthAna hai aise ve manuSya kahe gaye haiM "asthi NaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse gAmAi vA jAva saNNivesAi vA " he bhadanta ! usa suSama suSamA Araka meM bharata kSetra meM grAma yAvat sanniveza hote haiM kyA ? uttara meM prabhu kahate 'asthi bhaMte ! tIse samAe bharahe vAle gehAi vA gehAvaNAi vA ? ityAdi suutraa|27|| TIkA-he bhadanta ! te suSama suSamA kALamAM bharatakSetramAM ghare hoya che. ? gRha yukta ApaNa humAno - hoya che ? jnm| hoya che. yA praznamA uttaramA prabhu he che.- 'goyamA No iNTUThe samaTThe' he gautama yA artha' samartha' nathI bhaThe 'rukkhagehAlayA NaM te maNuyA paNNatA0' zramaNa AyuSman vRkSa 3pa gRha manuM yAzraya sthAna che. sevA te manuSyo che 'asthirNa indra samA rahe vAle gAmAi bA jAva saNNivesAivA' he lahanta te suSabha suSamA gyArambhAM bharatakSetramAM grAma yAvat sanniveza hoya che. 1 uttaramA pralu he che. 'goyamA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre phtanaM zakaTairgamyaM, ghoTakainauMbhireva ca / naubhireva tu yad gamyaM,paTTanaM tatpracakSate ||1||iti / nigamAH prabhUtataravaNigjananivAsAH, AzramA: pUrva tApasairAvAsitAH pazcAdapare'pi lo. kA yatrAgatya vasanti tAdRzA jananivAsAH, saMvAhA:-kRSIvalairdhAnyarakSArtha nirmitAni durga bhUmisthAnAni, parvatazikharasthitajananivAsA vA tathA 'saNNivesAivA' sannivezAH samAgatasArthavAhAdi nivAsasthAnAni vA ! bhagavAnAha-'goyamA ! No iNa samaDhe' he gautama ! nAyamarthaH, 'jahicchiyakAmagAmiNo NaM te maNuyA' yataste manujA yathepsitakAmagAmina:yathepsitam-icchAmanatikramya kAmam-atyartham gacchantIti evaMzIlA:-yathAbhilaSitasthAneSu gamanazolA ityarthaH, etAdRzAH 'paNNattA' prajJaptA iti / ayaM bhAvaH-tasmin kAle grAmanagarApica bhAvena te yatheccha sthalagAminaH Asan iti / punautamasvAmI pR. cchati - bhate ! he bhadanta ! tasyAM pUrvoktAyAM suSamasuSamAkhyAyAM samAyAM bharate varSe jIvanopAyasAdhanabhUtaH 'asIi vA' asiH khaga iti vA zastrakale tyarthaH, 'masIi vA' maSiHlekhanakaletyarthaH 'kisIi vA kRSiH-kRSikaletyarthaH vaNieti vA' vaNika-vaNikaletyarthaH 'paNietti vA' paNitaM-krayavikrayakaletyarthaH 'vANijjei vA vANijya byApArakaletyarthaH 'atthi' asti ! ayaM bhAvaH jIvanopAyatvena prasiddhA asimaSyAdi kalAH kiM tadAnIntana janAnAM jIvanopAyabhUtA Asan !iti| bhagavAnAha-he gautama! 'No iNaDhe sama?' nAyamarthaH samarthaH, yato 'samaNAuso ! he, AyuSman ! zramaNa ! 'te maNuyA' te manujA 'cavagayaasi masi kisivaNiyapaNiya vANijjA' byapagatAsimaSikRSi vaNipaNita vANijyAH kalpavRkSato jIvanopAyabhUta sakala vastu prAptyA asimasyAdi byApArarahitAH 'paNNattA' prajJa'-goyamA'! No iNadve samaTe" he gautama ? yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "jahi-cchiyakAmagAmiNo NaM te maNuyA paNNattA" ve manuSya yathAbhilaSita sthAnoM para jAne ke svabhAva vAle hote hai "asthi Na bhatte ! asoi vA masIi vA kisIi vA vaNietti vA paNietti vA vANijjei vA' he bhadanta ! usa kAla meM asi, maSo, kRSI vaNika kalA, krayavikrayakalA aura vyApAra kalA ye saba jovanopAya bhUta kalAe~ hotI haiM kyA ? uttara meM prabhu kahate haiM "No iNadvai samadR" he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM, kyoMki "vavagayaasi masi kisI vaNiya paNiyavANIjjA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" he zramaNa AyuSman ! ve manuSya asi, maSo, kRSI vaNikkalA Adi se rahita hue jo iNaThe samajhe' he gautama! 240 atha samaya nayA bha. 'jahicchiyakAmagAmiNo NaM te maNuA peNNatA' ta bhnussye| yathAlisAta sthaan| 52 12 12 42nAra hAya che. tbhne| AM smAzaya cha, " asthi Na bhate! asIi cA masIi vA kisIi vA vaNietti vA pANietti vA vANijjei vA mahanta mA masi, bhaSI, kRSI, pANa kakalA kayavikrayakalA ane vyApArakalA e sarve jIvane pAyabhUta kalAo hoya che. ? uttara bhAM prabhu 4 . 'jo iNaThe samaThe hai mauta se patha samaya nayI bhane 'vayagaya asi masi kisi vaNiya *paNiya vANijjA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso' he zrama mAyu jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.27tasminkAlegRhAdikAnisantinavetipraznottarANi 261 sAH punargau tamasvAmI pRcchati-asthi NaM bhaMte !' he bhadanta ! kimasti tasyAM samAyAM bharate varSe hiraNNeivA' hiraNyamiti vA tatra hiraNyaM-rUpyam aghaTita suvarNamiti vA' su. vaNNeivA' suvarNa-ghaTitaM suvarNamiti vA, kaMsei vA' kAMsyam tAmrapusaMyogajanito dhAtuvizeSaH itivA, 'dUseivA' dRSyaM vastramiti vA, 'maNimottiyasaMkha silappavAlarattarayaNa sAvajjei vA' maNimauktikazaMkhazilApravAlarataratnasvApateyamiti vA, tatra-maNiH vaiDUryAdiH, mauktika-muktAphalaM, zaMkha:-dakSiNAvartAdiH prazastaH zaMkhazilA sphaTikAdirUpA, pravAlaMvidrumaH, rakta ratnAni padmarAgAdIni, svApateyaM rajatasuvarNAdikaM dravyam eteSAM samAhAre tayeti / tasmin kAle hiraNya suvarNAdIni drabyANyAsan na veti gautama svAminaH prshnaashyH| bhagavAnAha mhaMtA ! atthi' hanta ! gautama ! asti hiraNyAdikaM tasmin kAle / parantu tat 'tesi maNuyANa paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA upabhogyatvena 'No cevaNaM' no caiva khalu 'havvamAgacchai' havyaM kadAcidapi Agacchati-yAti iti / kahe gaye haiM 'atthi NaM bhate ! hiraNNei vA suvaNNei vA kaMsei vA dsei vA maNimottiya saMkha si lappavAla rattarayaNa sAvajjei vA" he bhadanta ! usakAla meM kyA bharata kSetra meM hiraNya cA~dI athavA aghaTita suvarNa hotA hai kyA ? suvarNa hotA hai kyA ? kAMsA hotA hai kyA ? dUSya vastra hote haiM kyA ? maNi, mauktika, zaMkha, zIlA, pravAla rakta ratna aura svApateya ye saba hote haiM kyA? uttara meM prabhu kahate hai "haMtA asthi No ceva Na tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchai" hA~ gautama usa kAla meM ye saba hote haiM para ye una puruSoM ke paribhoga ke kAma meM naho Ate haiM / 18 pra kAra ke kara-TeksoM se jo sahita hote haiM tathA vADa se jo ghire rahate hai unakA nAma grAma hai yahAM yAvatpada se Akara Adi sthAnoM kA grahaNa huA hai ina meM suvarNa, ratna Adi utpanna karane vAlI khAne jahAM para hotI hai aise sthAna kA nAma Akara hai / aura 18 prakAra ke Teksa jinameM nahI lagate hai aise sthAnoM kA nAma nagara hai| dhUli ke bane hue koTa se jo pariveSTita hote haiM una sthAnoM kA nAma kheTa hai| choTe prAkAra se jo pariveSTita rahate hai una sthAnoM kA nAma karvaTa hai man te mnussye| masi, bhaSI, kRSI, pazikhA vorathI 2hitAya che. 'atthi Na bhaMte hiraNNei vA suvaNNei vA kaMsei vA dUsei vA maNimottiya saMkhasilAppavAlarattarayaNa sAva jei vA mahanta te mA bharatakSetramA 295 yAMhI mathavA mATata supaNa hAya cha, suvarNa hoya che ? kAMsuM hoya che. dUSya-vastra hoya che. maNi maukitaka, zaMkha, zilA pravAla 24ta na mane svApateya se sava DAya cha, uttaramA prasu 43 cha. "haMtA-asthi No ceva Na tesi maNuyANa paribhogattAe havvamAgacchaI" si, gautama te bhAM sahAya che. 55 e te manuSyonA upabhegamAM AvatA nathI. 18 prakAranA Tekasa (kara) sahita je hoya che. temaja vADathI je AvRta rahe che. tenuM nAma grAma che. ahIM yAtmadathI Akara vagere sthAnonuM grahaNa karavAmAM AvyuM che. AmAM survaNa ratna vagere utpanna karanArI khANe jyAM hoya che. evA sthAnanuM nAma Akara che, ane 18 prakAranA Tekasa je sthAnamAM nAkhavAmAM AvatA nathI, tevA sthAnanuM nAma nagara che. mATInI dIvAlathI ne pariNita hoya che, te jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ radra jambUdvIpaprajJaptisUtre atrAya prazna:-asti aghaTitasuvarNasya suvarNakhAnau, rUpyasya ca rUpyakhAnau saMbhAvanA, pa. rantu ghaTitasuvarNasya tAmratrapusaMyogajanitasya kAMsyasya tattasantAnasaMbhavasya vastrasya ca tadAnI tAdRza vijJAnAbhAvAnnAsti saMbhAvanA / yadyatraiva mucyeta-atItotsarpiNI sambandhIni tAnyatra bharate varSe nidhAnagatAni sambhavantIti tadapi na vAcyaM, sAdi saparyavasita prayogabandhasya asaMkhyeyakAlaparyantamavasthAnAsaMbhavAt, tarhi kathaM tAni tatkAlasthAyiathavA jinake cAroM ora parvata rahate haiM aise sthAnoM kA nAma bhI karbaTa hai jinake Asa pAsa 2 // -2 // koza taka dUsare grAma nahI hote haiM ve maDamba kahe gaye hai| jina sthAnoM meM jala mArga se aura sthala mArga se donoM mArga se pahu~cA jAtA hai aise jana nivAsa sthAna kA nAma droNamukha hai jinameM jIvanopayogI samasta vastue~ mila jAti haiM una sthAnoM kA nAma pattana hai / ye pattana jala pattana aura sthala pattana ke bheda se do prakAra ke hote haiM jahAM para naukAoM dvArA pahuMcA jAtA hai ve jalapattana haiM aura jahAM kevala gAr3o Adike dvArA pahuMcA jAtA hai ve sthala pattana haiM athavA jahAM para kevala zakaTa Adi yA naukA dvArA pahuMcA jAtA hai aise sthAna kA nAma to pattana hai aura jahAM para kevala naukA ke hI dvArA pahuMcA jAtA hai usa sthAna kA nAma paTTana hai| pattanaM zakaTaigamyaM dhauTakai bhireva ca / / naubhireva tu yad gamyaM paTTanaM tatpracakSate // 1 // jahAM para bahuta aneka vaNigjana rahate haiM aise sthAna kA nAma nigama hai. pUrva jisa sthAna meM tapasvijana tApasIjana rahe hoM aura bAda meM jahAM para loka Akara ke Thaharane lage hoM aise sthAna kA nAma Azrama hai kisAnoM dvArA dhAnya ko rakSA ke liye nirmita jo durgabhUmisthAna haiM athavA parvata ke Upara jo jana nivAsa sthAna haiM unakA nAma saMvAha hai jahAM para sArthavAha Adi Akara ke Thaharate haiM yA nivAsa karane lagate haiM aise sthAna kA nAma sanniveza hai / talavAra calA kara jo AjovikA ko jAtI hai usa kalA kA nAma asi hai. yaha upalakSaNa hai isase aura bhI anya zastroM sthAnanuM nAma beTa che. ladhu prakArathI je pariveSTita rahe che. te sthAnanuM nAma kaMTa che athavA jemanI comera parvata hoya che, evAM sthAnenuM nAma kaMTa che. jemanI Asa pAsa rA, zA gAu sudhI grAma hotA nathI, tene maDaMba kahevAmAM Ave che. je sthAnamAM jalamAga ane sthaLamAga Ama baMne rIte pahoMcI zakAya evA jananivAsa sthAnanuM nAma droNamukha che. jesthAnamAM jIvanepALI sava vastuo maLI Ave che. te sthAnenuM nAma pattana che, e pattane jala pattana ane sthala pattana Ama be prakAranA hoya che. jyAM haDIo vaDe jaI zakAya te jala pattana ane jayAM phakata gADI vagere vaDe jaI zakAya te sthalapattana che. athavA jayAM phakata zakaTa vagere ke hoDIo vaDe jaI zakAya che, evA sthAnanuM nAma pattana che, ane jyAM phakata naukA vaDe ja jaI zakAya te sthAnanuM nAma paDDana che. takatama pattana zakaTaigamya ghoTakai nAbhireva ca / ___ naubhireva tu yad gamyaM paTTana tatpracakSate // 9 // jayAM ghaNA vaNika loko rahe che te sthAnanuM nAma nigama che, pahelAM je sthAnamAM tapa ziva jane-tapasvI e rahe che. ane pachI jyAM leke AvI ne rahevA lAge che. te sthA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.27tasminkAlegRhAdikAnisantinavetipraznottarANi 263 jenoni ! phatta, grAha-zApatha kSetrAntarata teSa paMdaramana puSamaNamaakaale'pi bharate varSe tatsattA saMbhAbyata eveti nAtra saMzayA'vakAza iti ||suu.27|| ke dvArA jo AjIvikA kI jAtI hai vaha bhI apsikalA yA zastrakalA hai lekhana kalA kA nAma maSi hai, kRSi kalA kA nAma kRSi hai, vaNig kalA kA nAma vaNik hai kharIdane beMcane kI kalA kA nAma paNita hai, vyApAra kalAkA nAma vANijya hai, ghaTita suvarNa kA nAma suvarNa hai, mAtra sone kA nAma hiraNya hai / cAMdI kA nAma bhI hiraNya hai| vaiDUrya Adi kA nAma maNi hai, muktA phala kA nAma mauktika hai, dakSiNAvarttAdi vAlA jo prazasta zaGkha hai vahI yahAM zaGkha zabda se liyA gayA hai, sphaTika Adi rUpa jo Thosa padArtha hai vaha zilA zabda se liyA gayA hai mUMge kA nAma pravAla hai ? padmarAgAdi raktaratna se kahe gaye haiM aura rajata suvarNa Adika dravya svApateya zabda se liye gaye haiN| yahAM para aisI zaMkA ho sakatA hai ki aghaTita suvarNa kI sattA suvarNa khAni meM tathA rUpya cAMdI kI sattA cAMdI kI khAna meM ho sakatI hai. parantu ghaTita suvarNa kI tAmra aura vapu ke saMyoga se janita kAMsekI aura tantu saMyoga se janita vana ko usakAla meM aise vijJAna ke abhAva se saMbhAvanA kaise ho sakatI haiM? arthAt nahIM ho sakatI hai, yadi yahAM aisA kahA jAve ki atIta utsarpiNI kAla sambandhI ve vastue~ isa samaya ke bharatakSetra meM nidhAnagata huI prApta ho sakatI haiM, so aisA bhI nahIM hai kyoMki sAdi saparyavasita prayogabandha asaMkhyAta nanuM nAmaAzrama che. kheDute vaDe nimita dhAnyanI rakSA mATe je durgabhUmi sthAne che athavA parvatanI upara je jananivAsa sthAna che, tenuM nAma saMvAha che. jayAM sArthavAha vagere AvI ne rokAya che. athavA nivAsa kare che te sthAnanuM nAma sanniveza che. talavAranI zaktinA AdhAre je AjIvikA meLavavAmAM Ave che, te kalAnuM nAma asi che. A upalakSaNa che. enAthI bIjA zastronI tAkAta thI je AjIvikA meLavavAmAM Ave che te paNa asikalAzastrajyA che lekhana kalAnuM nAma maSi che. kRSikalAnuM nAma kRSi che. vaNika kalAnuM nAma vaNika che. kraya vikraya karavAnI kalAnuM nAma paNita che. vyApAra kalAnuM nAma vANijaya che ghaTita suvarNanuM nAma suvarNa che, phakata suvarNanuM nAma hiraNya che. cAMdInuM nAma paNa hira ya che. vaiDUrya vagerenuM nAma maNi che. muktAphaLanuM nAma mautika che. dakSiNAvartAdi AkAra vALA je prApta zaMkhe che te ahIM zaMkha zabda vaDe grahaNa karavAmAM AvyA che. sphaTika vagere rUpe je nakakara padArtho che te zilA zabdothI grahaNa karavAmAM AvyA che. mUMgAnuM nAma pravAla che. padmarAgAdika raktaratnane kahevAmAM AvyA che. temaja rajata suvarNa vagare dravya sthApateya zabda vaDe grahaNa karavAmAM AvyA che. ahIM evI zaMkA thaI zake ke aghaTita suvarNanI sattA suvarNanI khANa mAM temaja rUkha-cAMdInI sattA cAMdInI khANa mAM ja che ya che paNa ghaTitasuvarNanI tAmra ane TapunA saMgathI janita kAMsyanI ane taMtu saMyoga thI janita vastranI te kALamAM Adhunika yuga jevA vaijJAnika AviSkAranA abhAve saMbhA vanA kevI rIte thaI zake ? eTale ke thaI zake nahi. je ahIM A pramANe kahevAmAM Ave ke atIta utsarpiNI kALa saMbaMdhI te vastuo A samayanA bharata kSetramAM nidhAna gata thayelI prApta thaI zake che, to A vAta paNa yogya nathI. kemake sAdi saparyavasita prayoga jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 _ jambUdvIpaprajJaptisUtre __ mUlam-asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA, juvarAyAivA, Isaratalavara mADaMbiya inbhaseTTi seNAvai satthavAhAivA ?, goyamA! No iNadve samaDhe, vavagaya iDDisakArA Na te maNuyA paNNattA samaNAuso ! asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dAsei vA, pesei vA sissei vA, bhayagei vA bhAillaei vA, kammayaraei vA ? No iNaDhe samaDhe, vavagaya abhiogA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso! asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse ! mAyAi vA piyAi vA bhAyAi vA bhagiNIi vA bhajjAi vA puttei vA dhUyAi vA suNhoi vA ? haMtA ! atthi, No ceva NaM tesiM maNuyANa tivve pemabaMdhaNe samupajjai / atthi NaM bhaMte ! bharahe vAse arIi vA veriei vA dhAiei vA vahaei vA paDiNIei vA paccAmittei vAH? goyamA ! No iNaDhe samaDhe, vavagayaverANusayA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! atthi, NaM bhaMte ! bharahe vAse mittAi vA vayaMsAi vA NAyaei vA saMghADiei vA sahAi vA suhIi vA saMgaetti vA ? haMtA atthi. NocevaNaM tesiM maNuyANaM tivve rAgabaMdhaNe samuppajjai // sU0 28 // chAyA-asti khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe rAjeti vA, yuvarAja iti vA, Izvara talavara mADambikakauMTumbikebhyazreSThisenApatisArthavAhA iti vA ! no ayamarthaH samarthaH, vyayagata Rddhi satkArAH khalu te manujAH prazaptAH zramaNAyuSman ! asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate barSe dAsa iti vA preSya iti vA ziSya iti vA bhRtaka iti vA bhAjaka iti vA karmakaraka iti vA / no ayamarthaH samarthaH, vyapagatAbhiyogAH kAla taka avasthita nahIM raha sakatA hai ataH usa suSama suSamA kAla meM bharatakSetra meM inakA jo Apane sadbhAva kahA hai. so kaise kahA hai? to isakA uttara aisA hai ki deva krIDA parAyaNa hote haiM ataH ve kSetrAntara se una vastuoM ko saMharaNa karake suSama suSamA kAla meM bhI bharatakSetra meM lAkara rakha sakate haiM / isa taraha inakI saMbhAvanA yahAM ho sakatI hai isa viSaya meM saMzaya karane kI koI bAta nahIM hai / / 27|| badha asaMkhyAta kALa sudhI avasthita rahI zake nahi, mATe te suSama suSamA kALamAM bharata kSetramAM emane je ApazrI e saddabhAva kahyo che, te kayA AdhAre kahyo che ? te Ane ja vAba A pramANe che ke deva kIDA parAyaNa hoya che ethI te kSetrAntarathI e vastuonuM saMharaNa karIne suSama-suSamA kAlamAM paNa bharata kSetra mAM lAvI te mUkI zake che, ethI e sarvanI ahIM saMbhAvanA thaI zake che. A saMbaMdha mAM saMzayanA mATe koI sthAna nathI ra7 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. suSamasuSamAkAle rAjAdi viSayapraznottarANi 265 khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyughnan / asti khalu bhadanta / tasyAM samAyAM bharate varSe mAte ti vA piteti vA nAteti vA bhaginIti vA bhAryeti | putra iti vA duhiteti vA snuSe ti vA! hanta / asti , nau caiva khalu teSAM manujAnAM tIvra premAnubandhanaM samutpadyate / asti khalu bhadanta / bharate varSe ariritivA vairika itivA ghAtaka itivA vadhaka iti vA pratyanIka iti vA pratyamitramiti vA 1 gautama ! no ayamarthaH samarthaH, vyapagatavairAna. zayAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman / asti khalu bhadanta bharate varSe mitramiti vA vayasya iti vA jJAyaka iti vA saMghATika iti vA sakheti vA suhRditi vA saMgata iti vA hanta asti, no caiva khalu teSAM manujAnAM tIna rAgabandhanaM samutpadyate ||suu028|| TIkA- 'atthiNaM' ityAdi / gautama svAmI pRcchati-'asthi Na bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA juvarAyAivA' he bhadanta ! asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe rAjA iti vA, yuvarAja iti vA, tatra rAjA-mANDaliko narapatiH, yuvarAjaH-nRpatvenAbhiSekSyamANo rAjaputraH / tathAsanti,kiM tasyA samAyAM bharate varSe 'isara talavara mADaMbiya i0maseTi seNAvai satthavAhAivA ?' IzvaratalavaramADaMmbikakauTumbikebhyazreSThisenApatisArthavAhA iti vA, tatra izvaraH aizvaryazAlI , talavaraH = santuSTabhUpAlapradattapaTTabandhaparibhUSitarAjakalpaH , mADambikaH paJcazatagrAmAdhipatiH, 'mANDavikaH' iticchAyA pakSe tu chinnabhinnajanAzraya vizeSo "asthi Na bhaMte! tIse samAe bharahe vAse" ityAdi / 'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA juvarAyAi vA Isaratalavara mADaMbiyaibha seTriseNAvaisatyavAhAivA'" gautamasvAmI ne yahAM aisA pUchA hai-he bhadanta ! suSama suSamA Araka kI maujUdagI meM bharatakSetra meM rAjA, yuvarAja, Izvara, talavara, mADambika kauTumbika zreSTho, senApati evaM sArthavAha ye saba hote haiM kyA ? mANDalika rAjA kA nAma narapati hai| Age jisa rAjaputra kA nRpa ke rUpa meM abhiSeka hone vAlA hotA hai usakA nAma yuvarAja hai, aizvarya zAlI vyakti kA nAma Izvara hai santuSTa hue bhUpAla ke dvArA pradatta paTTabandha se jo paribhU Sita hotA hai aise rAjakalpa vyakti kA nAma talavara hai. jo pAMca sau grAma kA adhipati hotA hai usakA nAma mADaMvika hai "mANDavika" isa chAyApakSa meM jo chinna bhinna janAzraya vizeSa 'asthiNa bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA juvarAyAi vA Isaratalabara mADaM viya inma sehi seNAvaisatthavAhAivA ? ityAdi stra 28 // TIkAI-gItama svAmIe ahI' A jAtane prazana karyo che ke he bhadanta! suSama suSamAM A2kanA samayamAM bharatakSetramAM rAjA, yuvarAja, Izvara, talavara mADuMbika kauTuMbika zreSThI. senApati temaja sArthavAho e sa hoya che ! mAMDalika nareza nuM nAma narapati che AgaLa je rAjaputranuM nRpanA rUpamAM abhiSeka thanAra che, tenuM nAma yuvarAja che. aizvarya zAlI vya. ktinuM nAma Izvara che. saMtuSTa thayela bhUpAla vaDe pradatta paTTabaMdhathI je paribhUSita hoya che tevA rAjaka5 vyakti nuM nAma talavara che. pAMcaso grAmane je adhipati hoya che. tenuM 34 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 ___jambUdvIpaprajJaptisUtre maNDavastatrAdhikRta iti, kauTumbikaH kuTumbabharaNe tatparo vahukuTumbapratipAlako vA, ibhyaH-ibho= hastI tatpramANaM Travyamahatoti tathA, sa jadhanyamadhyamotkRSTabhedAt trividhaH tatra hastiparimitamaNimuktApravAlasuvarNarajatAdi dravyarAzi svAmI jadhanyaH, hastiparimitavajahIrakamaNimANivayarAzisvAmino madhyamAH, hastiparimitakevalavanasvAmI utkRSTaH iti / zreSThI- lakSmIkRpAkaTAkSapratyakSalakSyamANaviNalakSalakSaNavilakSaNahiraNyapaTTasamalakRtamUrdhA nagarapradhAnavyavahartA, senApatiH caturaGga senAnAyakaH, sArthavAhaH gaNimadhari mameyaparicchedyarUpakrayavikrayavastujAtamAdAya lAbhecchayA dezAntarANi vrajatAM sArtha vAhayati yogakSemAbhyA paripAlatIti, mUladhanaM datvA tAn samaIyatIti vA tathA, tatra-ga Nimam =eka dvi tri caturAdi saMkhyAkrameNa gaNayitvA yad dIyate tat, yathA-nAlikera meM adhikRta hotA hai usakA nAma mANDavika hai jo kuTumba ke bharaNa poSaNa karane meM tatpara rahatA hai athavA aneka kuTumboM kA jo pratipAlaka hotA hai usakA nAma kauTumbaka hai jisake pAsa hAtha kA vajana barAbara dravya hotA hai vaha ibhya hai yaha ibhya uttama, madhyama, aura jaghanya ke bheda se tIna prakAra kA kahA gayA hai inameM jo hAthI ke pramANa parimita hue maNi ,muktA, pravAla, suvarNa evaM rajata Adi dravyoM kA svAmI hotA hai vaha jaghanya svAmI hai, hAthI parimita vajra kA hI joM svAmI hotA hai vaha utkRSTa ibhya hai jo lakSmI kI kRpA ke kRpAkaTAkSa se yukta hai evaM jisakA mastaka lakSmI kI kRpA ke dyotaka hiraNyapada se alaMkRta rahatA hai aisA nagara kA jo pradhAna vyabahartA puruSa hotA hai usakA nAma zreSThI hai caturaGga senA kA jo nAyaka hotA hai usakA nAma senApati haiM, gaNima, dharima, meya aura paricchedyarUpa kraya vikraya ke yogya vastuoM ko lekara lAbha kI icchA se dezAntara meM jAte hue puruSa ke sArtha-saMdha ko jo yoga kSema dvArA pAlatA hai usakA nAma sArthavAha hai athavA mUladhana dekara jo unheM apanI Rddhi ke barAbara RdbhivAlA banAtA hai vaha sArthavAha hai nAma mAmicha. "mANDavika' ch|4| pakSamA 2 chinna minnanAya vizeSamA adhikRta hoya che. tenuM nAma mAMDavika che je kuTuMbanA bharaNa poSaNa karavAmAM tatpara hoya che. athavA temanA kuTuMbano pratipAlaka hoya che, tenuM nAma kauTuMbika kahevAya che. jenI pAse hAthInA vajana jeTaluM dravya hoya che te ibhya che. e ibhya uttama, madhyama ane jaghanya Ama traNa prakAranA kahevAmAM AvyA che. emAM je hasti pramANa-parimita maNi. mukatA, pravAla, suvarNa temaja rajata vagere dravyone svAmI hoya che, te ne jaghanya dhanya kahevAmAM Ave che. hastiparimita vajI ne ja je svAmI hoya che te utkRSTa Ibhya che, je lakSmInA kRpA kaTAkSathI je yukta che temaja jenuM mastaka lakSmInI kRpAthI ghAtaka hiraNyapadathI alaMkRta rahe che, evA nagarane je pradhAna vyavahartA purUSa hoya che tenuM nAma zreSThI che. caturaMga senAne je nAyaka hoya che, tenuM nAma senApati che, gaNima, dharima, meya ane pari che dharUpa kaya-vikraya gya vastuone laIne lAbhanI IcchAthI dezAtaramAM jatA purUSo sAthe saMghane je cogakSema vaDe rakSaNa Ape che tenuM nAma sArthavAha che, athavA mUladhana ApI ne je teone potAnI Rddhi jeTalI RddhivALA banAve che, te sArthavAha che. je vastu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 28 suSamasuSamAkAle rAjAdi viSayapraznottarANi 267 pUgophalakadalIphalAdikamiti, dharimaM-tulA sUtreNottolya yada dIyate tat yathA-bohi yava-lavaNasitAdi, meyaM = zarAvalaghubhANDAdinottolya yad dIyate tat yathA-dugdha ghRta. tailaprabhRti, paricchedya ca pratyakSato nikaSAdiparIkSayA yad doyate tat, yathA maNi muktApravAlA''bharaNAdi / izvarAdi sArthavAhAntapadAnAm itaretarayoga dvandva iti / bhagavAnAha'goyamA ! No iNaDhe samaDhe' gautama! no ayamarthaH samarthaH, 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! yataH teNa maNuyA vavagayaiiDhisakkArA' te khalu manujA vyapagatadi satkArAH vyapagatau dUrIbhUtau RddhisatkArau-RddhiH vibhabaizvaryasatkAraH sevyatAlakSaNazca yebhya ste tathA, 'paNNattA' prajJaptAH kathitA iti / punagautamasvAmI pRcchati - 'atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dAsei vA' he bhadanta ! asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe dA sa iti vA dAsaH prasiddhaH 'pesei vA preSya iti vA ? preSyaH preSaNA) dUtAdiH, 'siseivA' ziSya iti vA ? zipyaH prasiddhaH' 'bhayagei vA' bhRtaka iti vA, bhRtakaH vetanena niyatakAlaM yAvat karmasampAdakaH 'bhAillaei vA' bhAjaka iti vA ? bhAjako dhanAMzagRhItA jo vastu eka, do, tIna Adi saMkhyA se ginakara do jAtI hai jaise nAriyala Adi aiso ye vastu e~ gaNima meM lI gaI hai, jo vastu tarAjU se tolakara dI jAtI hai jaise brAhi, jau, gehu Adi aisI ye vastueM dharima meM lI gaI haiM, jo vastu pramANita vartana Adi se nApakara dI jAtI hai jaise dUdha, ghRta, taila Adi aisI ye vastue~ meya meM lI gaI hai tathA jo cIja kasauTo Adi para kasakara parIkSA karake dI jAtI hai jaise maNi, muktA, pravAla suvarNa Adi ye saba vastue~ paricchedya meM lI gaI haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! No iNaTe samaDhe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki 'vavagayaiTUi sakArANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ' he ' zramaNa AyuSman ! ve manuSya vibhava aizvaryarUpa Rddhi aura sevyatArUpa satkAra inase rahita hote haiM / 'atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dAsei vA, pesei vA, sissei vA, bhayagei vA, bhAillaei vA kammayaraei vA" he bhadanta ! usa suSama suSamA kAla ke sadbhAva meM isa bharata kSetra meM kyA koI dAsa hotA hai ? kyA eka, be, traNa vagere saMkhyA vaDe gaNIne ApavAmAM Ave che, jema ke nAriyela vagereevI te vastuone gaNima tarIke gaNavAmAM AvI che je vastu trAjavAthI telIne ApavAmAM Ave che jemake vrIhi, java' ghaU vagere evI e vastuone dharima kahevAmAM Ave che. je vastuo pramANita pAtra vagerethI mApIne ApavAmAM Ave che, jemake dUdha, ghI, tela vagere evI e vastuone meya kahevAmAM Ave che, temaja je vastuo nI kasoTI vagere upara kasIne parIkSA karIne ApavAmAM Ave che. jemake maNi, mukatA, pravAla, suvarNa vagare-e sarva prtuye| pariccheca aDavAya cha. senA nAmamA prabhu 43 che. "goyamA No iNaDhe samaDhe" gautama ! 41 atha samaya nathI. ubho "vavagaya iiDhisakkArA Na te maNuyA paNNattA samaNA uso " shrme| mAyu bhan ta mnussye| vibhava, avaya 35 bhane sevyatA 35 sArathI rAhata hoya che. "atthi Na bhaMte !tIse samAe bharahe vAse dAseI pesei ghA sissei vA bhayagei vA bhAillaeivA, kammayaraei vA" mahanta ! suSama suSabhAnA salA mAM A bharata kSetra mAM zuM koI dAsa hoya che ? prega-preSaNArDa-dUta vagare hoya che ? ziSya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 jambUdvIpaprajJaptisUtre dAyAda iti yAvat, 'kammayaraeivA' karmakarakai ti vA ? karmakarakaH gRhasambandhisAmAnya kAryasampAdaka iti / gautamasvAminaH praznaM zrutvA bhagavAnAha - 'samaNAuso ! jo iNa TThe samaThe' he AyuSman zramaNa ! no ayamarthaH samarthaH, yataH 'te maNuyA vayagaya abhijogA' te manujA vyapagatAbhiyogAH vyapagataH- dUrIbhUtaH abhiyogaH kArya karnu parapreraNA yebhyaste tathA bhUtAH 'papaNattA' prajJaptAH / tasmin kAle svasvAmibhAvAdi saMvandhAbhAvAnna kasyApi kaMcit prati prerakatvamastIti bodhyamiti / gautamamvAmI panaH pracchati'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse mAyAivA piyAivA bhAyAi vA bhagiNIcyA bhajjAivA putteivA dhUyAivA suNhAivA' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe asti kiM mAtA iti vA ! pitA iti vA ! bhrAtA iti bA bhaginI itivA putraH iti vA dahitA iti vA snuSA putravadhUH iti bA bhagavAnAha -- 'haMtA ! atthi' hanta gautama ! asti kinta koI preSya-preSaNAI dUta Adi hotA hai ? kyA koI ziSya hotA hai ? bhRtaya -vetana lekara niyata kAla taka kAma karane vAlA hotA hai ? kyA koI dAyAda dhana kA hissedAra hotA hai ? vayA koI gRhasaMbaMdhI sAmAnyakArya karane vAlA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai."No iNaTre samaTe" hai gautama ! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "vavagaya AbhiyogANaM te bhaNuyA paNNattA samaNA uso" he zravaNa AyuSman ? ve manuSya kArya karane ke liye jinase parapreraNA rUpa abhiyoga dUra ho gayA hai aise hote haiN| arthAt usa kAla meM svasvAmibhAva-Adi rUpa saMbaMdha kA abhAva rahatA hai isa liye koI kisI ke prati preraka nahIM hotA hai " atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse mAyA vA piyAi vA bhAyAi vA, bhAgiNIi vA, bhajAi vA, puttei vA, dhRyAi vA, suNhAi vA" he bhadanta ? usa vartamAna suSama suSamA kAla meM bharatakSetra meM mAtA hotI hai kyA ? pitA hotA hai kyA ? bhrAtA hotA hai kyA ? bahina hotI hai kyA ? putra hotA hai kyA ? duhitA-putrI hotI hai kyA ? putra vadhU hotI hai kyA ? arthAt usa kAla meM kyA bharatakSetra meM pitA putra, pati patnI Adi saMbaMdha hote hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM . hatA, asthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM hoya che?mRtaka- vetana laIne niyatakAla sudhI kAma karanAra hoya che ? zuM koI dAmAda dhana nahirasedAra-hoya che ? zuM koI gRha saMbaMdhI sAmAnya kArya karanAra hoya che ? enA vAmabha prabhu cha- "No iNaTUThe samaThe" gautama ! A1 2A samaya nathI / "vavagaya abhiogANa te bhaNuyA paNNattA samaNAuso !' bhae mAyuzman ! te mana have kArya karavA mATe jemanI uparathI parapreraNA rUpa abhiga dUra thaI gayA che. evA hoya che. eTale ke te kALamAM--svAmibhAva vagare rU5 saMbaMdhano abhAva rahe che. ethI 52 pre24 35 thatu nathI. "atthiNa bhaMte tIse samAe bharahe vAse mAyAi vA piyAi vA bhAyAi vA bhagiNIi vA bhajjAi vA, puttei vA dhUyAi vA suNhAi vA" hemanta! te suSama suSamA kALamAM bharata kSetramAM mAtA hoya che ? pitA hoya che ? bhAI hoya che ? bahena hoya che, putra hoya che duhitA-putrI-heya che? putra vadhu hoya che? eTale ke te kALamAM. bharata kSetramAM pitA, putra pati, patnI vagere saMbaMdha hoya che ? ene javAbamAM prabhu kahe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 28 suSamasuSamAkAle rAjAdi viSayapraznottarANi 269 mAtrAdikeSu pratyekaM ca punaH eteSAM parasparaM 'tivve' tIvrasAtizaya,- 'pemavandhaNe' premabandhanaM snehabandhanaM No' naiva 'samupajjai' samutpadyate na saMjAyate puna gautama svAmI pRcchati'asthi NaM bhaMte bharahe vAse arIi vA' he bhadanta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe aririti vA ariH sAmAnya zatruH, 'verieivA' vairikaH mUSakamArjAra bajjAtitaH zatruH, 'ghAieivA' ghAtaka iti vA ghAtakaH anyadvArA ghAtakartA, 'bahaeivA' vadhakaH svayaM hananakartA vyathaka iticchAyA pakSe capeTAdinA vyathotpAdakaH iti, 'paDiNIyaeivA' pratyanIka iti vA pratyanIkaH kAryavighAtakartA, 'paccAmitteivA' pratyamitramiti vA pratyamitram yaH pU. rva mitratvamupagataH pazcAdamitratvamupagacchatIti saH, yadvA-amitra sahAyaka iti ? bhagavAnAha-'goyamA No iNaThe samaThe' he gautama no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNAuso' he AyuSman zramaNa' 'te NaM maNuyA vavagayaverANusayA' te khalu manu nAH vyapagata vairAnuzayA:vyapagato vairAnuzayaH dveSAnuvandho yebhyaste tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptA iti / tasmin tibve pemabaMdhaNe samupajjai" hAM gautama ! yaha saba vahAM para hotA hai parantu una manuSya kA unameM tIvra prema bandhana utpanna nahIM hotA hai / "asthi NaM bhaMte ! bharahe vAse aroi vA veriei vA ghAiei vA, vahaei vA, pADaNIyaei vA, paccA mittei vA" aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM -he bhadanta ! usa kAla meM bharatakSetra meM kyA koI kiso kA zatru hotA hai ? mUSaka-mArjAra kI taraha kyA jAti se koI kisI kA vairI hotA hai ? kyA koI kisI kA ghAtakartA anya dvArA bava karane vAlA hotA hai ? kyA koI svayaM kiso kI hatyA karane vAlA hotA hai ? athavA jaba 'vhe|" ka' saMskRta chAyA vyathaka aisI hogI-taba capeTA Adi dvArA kyA koI kisI ko vyathA utpanna karane vAlA hotA hai ? aisA isakA artha hogA. kyA koI kisI ke kArya kA vidhAta karane ke svabhAva vAlA hotA hai ? kyA koI kisI kA pratyamitra hotA hai ! arthAt pahile mitra banAkara bAda meM kyA koI kisI kA zatru hotA hai, isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA! No iNaTTe samaTe" he gautama! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "vavagayaverANusayA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" cha:- "haMtA asthi NocevaNa tesi maNuyANa tibve pemabandhaNe samuppajjai" hai, gautama ! A sarva saMbaMdhe te kALamAM hoya che paNa te mANasane te saMbaMdhamAM tIvra prema bhAva hote nathI. atthi NaM bhaMte ! bharahe vAse arii vA veriivA dhAiei vA vahaei paDiNIei vA, paccAmittei vA gautama prabhuna mA tanA prazna 42 cha mahanta ! te mAM, bharata kSetramAM zuM kaI kaI no zatru hoya che ? mUSaka-mAra nI jema zuM kaI paNa jA. tane jAtIya vaira hoya che ? keI ghAtakartA bIjA vaDe vadhakarAvanAra hoya che ? zuM pite AnA ityA 42nAra hAya cha ? athavA nyAre 'vahaeIvA' zapanI saMskRta chAyA vyaya yevI thaze-tyAre thappaDa vagere vaDe zuM koI keI ne vyathA ApanAra hoya che ? e ene artha thaze kaI kaI nA kAryamAM vidhAravAnA svabhAvavALuM hoya che ? zuM kaI keIna pratyamitra hoya che ? eTale ke pahelAM kaI kaI no mitra banIne pachI tene zatru thaI ofya chetA mena pAmamA prabhu he cha 'No iNaTUThe samaTUThe' : gautama ! ! Atha samartha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 jambUdvIpaprajJaptisUtre kAle verAnubandhakAraNAbhAvAdariprabhRtayo nAsannitibhAvaH / punargautamasvAmI pRcchati-'asthi Na bhaMte ! bharahe vAse mitteivA' he bhadanta ! asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe mitra miti vA, mitraM snehI 'vayaMsAivA' vayasya iti vA, ! vayasyaH samAnavayasko'tizayasnehavAn , 'NAyaei vA' jJAtaka itivA ! jJAtakaH svajJAtIyaH, yadvA -ekatra saMvAsAdinA paricitaH 'saMghADieivA' saMghATika iti vA !, saMghATikaH sahacaraH, 'sahAi vA' sakhA sa maprANaH "samaprANaH sakhAmataH' ityabhidhAnAt sahAsanapAnazIlaH sAtizayasnehItyarthaH, 'suhIi vA' suhRditi vA ! suhRt sakala kAlamapratikUlo hitopadezadAyakazceti, 'saMga etti vA' sAGgatika iti vA ? sAGgatikaH samAnakAryazIlatvenaikatrasaMgamanazIla iti / bhagavAnAha-'haMtA atthi !' hanta ! gautama ! asti mitrAdiSu pratyekam , ca punaH 'No' naiva 'tesiM' teSAM parasparaM 'tibve' totraM sAtizaya 'rAgabandhaNe' gagabandhanaM premabandhaH 'samu pajjaI' samutpadyate / sU0 28 // he zramaNa AyuSman ! ve manuSya verAnuvandha se dUra rahe hue hote haiN| isakA kAraNa yaha hai ki usakAla meM vairAnubandha ke kAraNoM kA abhAva rahatA hai ataH vahAM Ara Adi koI kisI kA nahIM hotA hai / 'asthi NaM bhaMte ! bharahe vAse mittAI vA, vayaMsAi vA NAyaei vA saMghADiei vA sahAi vA, suhIi vA saMgaetti vA" he bhadanta ! usa kAla meM isa bharatakSetra meM kyA koI snehI hotA hai ? kyA koI vayasya-samAna vayavAle ke sAtha sneha rakhane vAlA sAthI hotA hai ? kyA koI svajAtiya hotA hai ? athavA eka jagaha rahane Adi se kyA koI paricita-paricayavAlA bandhu hotA hai ? kyA koI saMghATika-saicara-sAtha sAtha rahanevAlA hotA hai ? kyA koI sakhA "samaprANaH sakhA mataH" ke anusAra samAna prANoM vAlA hotA haiM sAtha uThane baiThane vAlA sAtha khAnepone vAlA jo sAtizaya sneho hotA hai use sakhA kahA gayA hai, kyA koI suhRd sarvadA apratikUlAcaraNa vAlA aura hitopadeza denevAlA hotA hai ? kyA koI sAGgatika hotA hai ! sadA kisI eka hI kArya meM lagA rahane vAlA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "hatA. nathI. ubha 'vavagaya verANusayA Na te maNuyA paNNattA samaNAuso, he zrama AyuSmana ! te manu vairAnukhathI para hoya che. enuM kAraNa e che ke te kALamAM vairAnubaMdhanA kAraNe sabhA 23 che. methI tyAM numarI pore thatu nathI. 'atthi NaM bhaMte ! bharahe vAse / mittAivA vayaMsAi cA NAyaei vA saMghADiei vA sahAi vA, suhAi vA saMgapatti vA" mahanta ! te aNamA mA bharata kSetramA zu4 snehI hoya che 1 zu kyasya samAna vayavALAonI sAthe sneha rAkhanAra sAthI-hoya che ? zuM kAI svajAtIya hoya che ? athavA zuI sadhAra--sahaya2-sAtha 23nA2 DAya che? athavA zu0 samA 'sama prANaH sakhAmataH" se dhana bhu5 samAna prAnavANe DAya cha ? sAthai 2nA2, sAthe mAnAra pInAra je sAtizaya snehI hoya che, tene sakhA kahevAmAM Ave che. zuM koI suhada sarvadA apratikUlAcaraNavALo ane hitopadeza ApanAra hoya che? zuM kaI sAgatika hoya che ? zuM saha 30 ayamA pravRtta 2nAra hoya che ? yena vAmamA prabhu he che: "haMtA ! jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.29 AvAhavivAhAdiviSaye praznottarANi 271 mUlam-asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse AvAhAi vA bIvAhAi vAjaNNAi vA saddhAi vA thAlIpAgAi vA miyapiMDaniveyaNAi vA? NA iNale samaDhe, vavagaya AvAha vIvAha jaNNa saddha thAlIpAgamiyapiMDaNiveyaNA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse iMdamahAi vA khaMdamahAi vA NAgamahAi vA jakkhamahAi vA bhUyamahAi vA agaDamahAi vA taDAgamahAivA dahamahAi vA NadImahAi vA rukkhamahAivA pavvayamahAi vA thUbhamahAi vA ceiyamahAi vA ? No iNaTTe samajhe, vavagayamahimA NaM te maNuyo paNNattA samaNAuso ! atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse NaTThapecchAi vA jallapecchAi vA malla pecchAi vA muTThiyapacchAi vA velaMbagapacchAi vA kahagapecchAi vA pavagapacchAi vAlAsagapacchAi vA ? No iNaDhe samaDhe, vavagayakouhallA NaM te maNuyA paNNattA sama NAuso ! ||suu0 29 // chAyA-asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate varSe AvAha iti vA vivAha iti vA yajJa iti vA zrAddha miti vA sthAlIpAka iti vA mRtapiNDanivedanam iti vA no ayamarthaH samarthaH, vyapagatA' 'vAhavivAhayajJazrAddhasthAlIpAkamRtapiNDanivedanAH khalu te manujA' prajJaptAH zramaNAyuSman asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate varSe indra maha iti vA skanda maha iti vA nAgamaha iti bA yakSamaha iti vA bhUtamaha iti vA avaTamaha iti vA taDAgamaha iti vA hRdamaha iti vA nadImaha iti vA vRkSamaha' iti vA parvatamaha iti vA stUpamaha iti vA caityamaha iti vA no ayamarthaH samarthaH, vyapagatamahimAH khalu te manujA prajJaptA zramaNAyuSman asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate barSe naTaprekSeti vA nATaya prekSeti vA jallaprekSeti vA mallaprekSeti vA mauSTikaprekSeti vA viDambakaprekSeti vA kathaka prekSeti vA plavakaprekSeti vA lAsakaprekSeti vA no ayamarthaH samarthaH vyapagatakautuhalAH khalu te manujAH prajJaptA zramaNAyuSman ||suu0271 TIkA-atthi NaM bhaMte ?' ityAdi / gautama svAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse AvAhAi vA' he bhaasthi" hAM gautama ! ye saba vahAM hote to haiM parantu No ceva NaM tesiM maNuyANaM tibve rAgabaMdhaNe samuppajjai" Apasa meM koI kiso ke sAtha sAtiza totra premabandhana se baMdhA huA nahIM hAtA hai // 28 asthi" i, gautama ! mAdhu tyA Doya che 55 No ceva Na tesiM maNuyANaM tibve rAgavandhaNe samuppajjai 52252 4 dhanI sAtha sAtazaya-tIvra-premamandhana mAM mAmadhe 29 nathI, I // 28 // jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 jambUdvIpaprajJaptisUtre danta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe AvAha iti vA ? AvAhaH vivAhAta pUrva kriya mANo vAgdAnarUpa 'utsavizeSaH, vIvAhAi vA vivAha iti vA ? vivAhaH-prasiddhaH, 'jaNNAi vA' yajJa iti vA ! yajJavahnau ghRtAdihavanalakSaNaH, 'saddhAi vA zrAddhamiti vA ? zrAddhaM mRtaka kriyaa| 'thAlIpAgAi vA' sthAlIpAka iti vA ? sthAlIpAka:-lokagamyo mRtakakriyAvizeSa eva, 'miyapiMDa niveyaNAi vA' mRtapiNDa nivedanamiti vA ?, mRtapiMDanivedanam mRtamudizya piNDa pradAnam ? bhagavAnAha-'No iNa sama2' no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNA uso , he AyuSman zramaNa! 'teNaM maNuyA' te manujAH khalu 'vavagaya AvAhavIvAha jaNNa saddha thAlIpAgamiyapiMDaNiveyaNA' vyapagatA''vAhavivAhayajJazrAddhasthAlIpAkamRtapiMDani vedana:-vyapagatAni AvAha vivAha yajJazrAddha sthAlIpAkamRtapiMDanivedanAni yebhyaste tathA bhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH / na tatrAvAha vivAhAdikaM vartate iti bhAvaH / punItamasvAmI pRcchati -'asthiNaM bhate !tIse samAe bharahe vAse iMdamahAi vA' he bhadanta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe indramaha iti vA indramahaH indranimittaka utsavaH, 'khaMdamahAi' vA ska __ "asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse AvAhAi vA vIvAhAi" ityAdi TIkArtha-gautama svAmI ne punaH prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta!usa suSama suSamA kAla ke samaya isa bharata kSetra meM AvAha vivAha hone ke pahile honevAlA vAdgAna rUpa utsava vizeSa hotA hai kyA ? vivAha pariNayana rUpa utsava vizeSa hotA hai kyA ! yajJa agni meM ghRtAdi ke havana karane rUpa utsava vizeSa hotA hai kyA ? zrAddha maraNa ke bAda paMktibhojana Adi rUpa kriyA hotI hai kyA? sthAlIpAka loka gamya mRtaka kriyA vizeSa hotA hai kyA ? mRtapiNDanivedana mRtaka ko lakSya karake piNDadAna karanA hotA hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM ki "No iNaTre samajhe" he gautama yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "vavagayA AvAha vivAha jaNNa saddha thAlI pAga miya piNDa NiveyaNA Na te maNuyA paNNattA" ve usa kAla ke manuSya AvAha, vivAha, yajJa, zrAddha, sthAlIpAka aura mRta piNDa nivedana ina saba se rahita hote hai arthAt usa kAla meM AvAha Adi kiyAe~ nahIM hotI hai| "asthi Na bhaMte ! tIse samAe, bharahe vAse iMdamahAi vA khaMdamahAi vA NAgamahAi vA jakkha asthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse AvAhAi bA vIvAhAi vA-ityAdi TIkArca-gautama svAmIe prabhune pharIthI Ama prazna karyo ke he bhadantAte suSama suSamA kALanA samaya mAM A bharata kSetramAM AvAha-vivAha pahelAne vAgudAna rUpa utsava vizeSa hoya che ? vivAha pariNayana rUpa utasava vizeSa hoya che ? yajJa-agnimAM dhRtAdikathI havana karavA rUpa utsava vizeSa hoya che? zrAddha-mRtyu pachI paMkitabhejana Adi rUpa kriyA-hoya che? sthAlIpAka-lokagamya mRtaka kriyA vizeSa hoya che ? mRtapiDanivedana-mRtakane anulakSIne piDada 42vAmAM Aveta yA vizeSa DAya cha 1 senAmA prabhu 49 cha: "No iNaDhe samaDhe" gautama ! ma atha samaya nathI. bhale 'vavagaya AvAha vivAha jasasA saddhathAlIpAga miya piMDa NiveyaNA Na te maNuyA paNNattA' te nA manuSyA mAvA, vivAha, yajJa, zrAddha sthAlIpAka ane mRtapiMDa nivedana e sarva kriyAothI rahita hoya che. eTale ke te kALamAM mApAra saba jiyA yatA nathI. ? "asthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse iMda jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.29 AvAhavivAhAdiviSaye praznottarANi 273 ndamaha iti vA skandamahaH kArtikeyanimittaka utsavaH 'NAgamahAi' vA nAgamaha iti vA? nA gamahaH nAgo bhavanapativizeSaH tannimittaka utsavaH 'jakkhamahAi' vA yakSamaha iti vA? yakSa mahaH yakSanimittaka utsavaH 'bhUyamahAi vA bhUtamaha iti vA bhUtamaha bhUtanimittaka utsavaH yakSabhUtau vyantaradevavizeSau 'agaDamahAivA' avaTamaha iti vA ? avaTamahaH kUpotsavaH 'taDA gamahAivA' taDAgamaha iti vA taDAgamahaH saronimittaka utsavaH 'dahamahAivA' hadamaha iti vA idamahaH hradanimittaka utsavaH 'NadImahAi vA' nadImahaiti vA nadImahaH nadImuddizya kriyamANa utsavaH, 'rukkha mahAi vA vRkSamaha iti vA vRkSamahaH vRkSamuddizya kriyamANa utsavaH 'pavvayamahAi vA' parvatamaha iti vA parvatamahaH parvato dezena kriyamANa utsavaH 'zubhamahAi vA' stUpamaha itivA stUpaH smRtistaMbhaH tannimittaka utsavaH 'ceiyamahAi vA' caityamaha iti vA caityanimittaka utsavazcaityamaha ityucyate caityaH mRtaka smRti cihna caityamiti / itthaM gauta mena pRSTo bhagabAnAha-'No iNa? sama8' no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNA uso' he Ayu man zramaNa 'te NaM maNuyA vavagayamahimA' te khalu manujAH vyapagatamahimAnaH vyapagato ma mahAi vA bhUyamahAi vA, agaDamahAi vA, taDAgamahAi vA dahamahAi vA NaImahAI vA, rukkhamahAi vA, pavvayamahAi vA thUbhamahAi vA ceiyamahAi vA ?' he bhadanta ! kyA usa suSama suSamA kAla ke samaya isa bharata kSetra meM indra ko nimitta karake mahotsava kiye jAte haiM ? kArtikeya ko lakSya karake mahotsava kiye jAte haiM ? nAgakumAra ko lakSya karake mahotsava kiye jAte haiM ? yakSa ke nimitta karake mahotsava kiye jAte haiM ? bhUta ko nimitta karake utsava kiye jAte haiM ! yakSa aura bhUta ye vyantara jAtike deva haiM / kuoM kUpoM ko nimitta karake utsava kiye jAte haiM tar3Aga ko ni mitta karake utsava kiye jAte haiM ? isI prakAra se draha ko nado ko vRkSa ko parvata ko stUpa ko smRtistambha ko evaM caitya ko mRtaka smRti cinha ko lakSa karake utsava kiye jAte haiM ! isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM "No iNaTe sama" he gautama yaha artha samartha nahI haiM kyoMki "vavagaya mahimA Na te maNuyA paNNattA samaNAuso" he zravaNa AyuSman ve usa kAla ke manuSya jisako hara mahAi vA khaMdamahAi vA NAgamahAi vA jakkhamahAi vA bhUyamahAi vA, agaDamahAi vA taDAgamahAi vA, dahamahAi vA NadImahAi vA rukkhamahAi vA pavvayamahAi vA thUma mahAivA ceiyamahAi vA ? mahanta !zuta suSamasuSamA 4janA samayamA ma sakSetramA 4ndranAnimitta utsava yojavAmAM Ave che ? kArtikeyane anulakSI ne mahatsava yojavAmAM Ave che ? nAga kamArane anulakSIne mahotsava yojavAmAM Ave che ? yakSanA nimitta mahotsava 2AjavAmAM Ave che ? bhUtAnAM nimitte utsava yojavAmAM Ave che ! bhUta e vAnara jAtinA de che. kapinA nimitte utsava yojavAmAM Ave che ? taDAga-taLA-nA nimitte usa javAmAM Ave che ? A pramANe drahane, nadIne, vRkSane, parvatane, stUpakone, smRtistAne temaja caityane mRtakamRticinhane anulakSIne utsava yojavAmAM Ave che? A praznanA uttaramA prabhu 49 cha : "No iNaTUThe samaTUThe' 8 gautama mA matha samathanathI, bha 'vavagaya. mahimANa te maNuyA paNNattA samaNAuso' zrama Ayujman ! te AmA bhanuSyo mevA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre himA mAhAtmyaM yebhyaste tathAbhUtaH 'paNNattAH' prajJaptAH / puna gItamasvAmI pRcchati 'athiNaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse NaDapecchAi vA' he bhadanta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe naTa prekSeti vA naTaprekSA naTAnAM krIDAkAriNAM prekSA naTakRta kautuka darzanAya janamelaka ityarthaH 'naTTapecchAi' nATayaprekSeti vA nATyaprekSA nATaya naTakarma abhinayaH taddarzanAya janamelaka iti 'jallapecchAi vA jalla prekSita jallaprekSA jallA varatra khelakAH tatkRtakautukadarzanAya sammilito janasamudAya ityarthaH 'mallapecchAi vA' mallaprekSeti vA mallAH bhujAbhyAM yuddhakArakaH tattkRtabAhu yuddhadarzanAya samuditA janA ityarthaH / 'muTThiyapecchAi vA mauSTika prekSeti vA mauSTikAH muSTibhiyuddhakArakA mallaH tatkRtakautuka darzanAya sammilito janasamUha ityarthaH / 'kahagapecchAi vA' kathaka prekSeti kathakaprekSA-kathakAH-kathAkAriNaH ye hi sulalitakathAvAcanena zrotRjanAnAM hRdi rasamutpAdayanti tatkRta kathA zravaNAya samAgato janasamudAyaiti 'pavagapecchAi vA plavaka prekSeti vA plavakaprekSAH-plavakA utplutya ye gartAprakAra ke utsava karane ko bhAvanA dUra rahA karatI hai aise hI hote haiM / "atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse NaDapecchAi vA NaTTapecchAi vA, jallapejchAi vA, mallapecchAi vA mudviyapecchAi vA velavagapecchAi vA kahagapecchAi vA pavagapecchAi vA lAsagapecchAi vA' he bhadanta usa suSama suSamA kAla ke samaya meM bharata kSetra meM kyA naToM ke khela tamAzoM ke dekhane ke liz2amanuSyoM ke mele hote hai ? nATya-naTa karma abhinaya Adi ko dekhane ke liye manuSya ke mele hote haiM kyA ? jalla varta para nAnA prakAra ke khela tamAze dikhAne vAloM ke kautuko ko dekhane ke liye manuSyoM ke mele hote hai kyA ? arthAt vahAM manuSya ekatrita hote hai kyA ! malloM dvArA kiye gaye vAhuyuddha ko de khane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? manuSya dvArA yuddha karane vAle mallajanoM ke kautuko ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote hai kyA? mukhavikAra Adi dvArA manuSyoM ko hasAne vAle vidUSaka jana ke kautuka ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? tathA sulalita kathA ke vAcane se zrottA jano ke hRdaya meM rasa utpanna karAne vAle kathaka puruSoM ke dvArA vAcI gaI kathA ko sunane ke liye manuSya ekatrita hote hai kyA ? tathA plavakajanoM ke khaDDhe Adi ko lAMdhakara hAya 124 tanA utsava yopAnI bhAvanAsAthI tamA 2 23 cha. 'asthi NaM bhaMte nIse samAe bharahe vAse NaDa pecchAi vA NaTrapecchAi vA jallapecchAI vA mallapecchAi vA muTTipecchAI vA velaMvaga pecchAi ba. kahaga pecchAI vA pavaga pecchAi vA cAsaga pecchAI vA' he bhadaMta, te suSama suSamA kALanA samayamAM bharata kSetramAM zuM naTAnA khela tamAzAene jevA manuSyanA ToLAe ekatra thAya che? nATaya-nATakanA abhinaya vigerene jevA mATe manuSya ekaThA thAya che ? jala-vata para aneka jAtanAM khela tamAzAe batAvanArAonA kautukene jovA mATe manuSyonA ToLAe ekatra thAya che? eTale ke tyAM mANase ekatrita thAya che? male vaDe karavAmAM Avela bAhu yuddhone jovA mATe mANaso ekatrita thAya che ! muSTie vaDe yuddha karanArA male nA kautuke ne jovA mATe mANase ekatrita sukhabhaMgamA vagere vaDe mANasone hasAvavA mATe vidUSakonA kautukone jovA mATe mANaso ekatrita thAya che ? temanA sulalita kathAnA vAMcanathI zretAonA hRdayamAM rasa utpanna karA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 30 zakaTAdiviSayaka praznottarANi 275 dikaM laGghayantine gartAdilaGghanakAriNa ityarthaH athavA ye anyajanAnuttaraNI yAmati vizAlAM nadom uttaranti te plavakAH tatkRtakautukadarzanAya sammilito janasamUha ityrthH| 'lAsakapecchAi vA' lAsakaprekSeti vA lAsakaprekSA-lAsakAHlAsya nAmakanRtyavizeSakAriNaH tatkRtalAsya nRtyaprekSaNAya samAgato janasamudAya iti / itthaM gautamena pRSTo bhagavAnAha-'No iNa? samaTe' no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNAuso' he AyuSman zramaNa 'vavagaya kou hallANaM te maNuyA te manujAH khalu vyapagatakautuhalAH-vyapagataM kautuhalaM yebhyaste tathA bhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH iti ||suu0 29 // __ mUlam-atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA rahAivA jANAi vA gillIi vA thilloivA sIyAi vA saMdamANiyAi vA No iNadve samaTe pAyacAravihArA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso! asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gAvIi vA mahisIi vA AyAi vA elagAi vA ? haMtA atthi, No ceva NaM tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchati / atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse AsAi vA hathii vA, uTThAi vA goNAi vA gavayAi vA ayAi vA elagAi vA pasayAi vA miyAi vA varAhAi vA rurutti vA usake pAra pahuMca jAne vAle athavA dUsare jana jisa nadI ko pAra nahIM kara sake aisI ativizAla nado ko pAra karane vAle manuSyoM ke dvArA kiye gaye kautuka ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? lAsaka janoM ke lAsyanAmaka nRtya vizeSa ko karane vAle manuSyoM ke usa lAsya nRtyavizeSa ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? isa prakAra se gautama ! ke pUchane para prabhu unase kahate haiM "No iNaTre samaTe vavagaya ko uhallANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" he gautama yaha artha samartha nahI haiM kyoMki jinake citta se isa prakAra ke kautuka dekhane kA bhAva sarvathA dUra hogayA hai aise hA ve manuSya vahAM ke hote haiM aisA zAstro meM siddhAntakA rone kahA hai // 29 // vanArA kathaka puruSa vaDe kahevAmAM Avela kathAne sAMbhaLavA mATe mANaso ekatrita thAya che? temaja plavaka jananA-khADAo vagerene oLaMgIne tenI bIjItarapha pahoMcanArA athavA bIjA manuSyo je nadIne pAra karI zake nahIM eTale ke AkAThethI bIje kAMThe jaI zake nahi evI ati vizAla nadIne pAra karanArA mANasonA kautukane jovA mATe zuM mANase ekatrita thAya cha 1 mA pramANe gautama ne prazna samajIne prabhu tane samApatai cha hai jo iNaDe samaDhe vadhagaya kouhallA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso' gautama ! // atha samartha nathI, kemake jemanA cittamAMthI A jAtanAM kautuko jevA bhAva saMpUrNa rIte dara thaI gayA che evA te manuSya tyAM rahe che evuM zAstramAM siddhAntakAra e kahyuM che mArA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 jambUdvIpaprajJaptisUtre sarabhAi vA camarAi vA kuraMgAi vA gokaNNAi vA ? haMtA asthi, No ceva NaM tesiM paribhogattAe havva mAgacchaMti / atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sIhAi vA vagdhAi vA vigAi vA dIviyAi vA acchAi vA taracchAi vA siyAlAi vA viDAlAi vA suNagAi vA kokaMtiyAi vA kolasuNagAi vA ? haMtA atthi, No ceva NaM tesiM maNuyANaM AbAhaM vA vAbAhaM vA chaviccheyaM vA uppAyeMti pagaibhahayA NaM te sAvayagaNA paNNattA samaNAuso ! asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sAlI i vA vIhIi vA gohumAi vA javAi vA java javAi vA, kalAyAi vA mayUrAi vA muggAi vA mAsAi vA tilAi vA kulatthAi vA NipphAvAi vA AlisaMdagAi vA ayasIi vA kusuMbhAi vA kodavAi vA kaMgutti vA varagAi vA rAlagAi vA saNAi vA sarisavAi vA mUlagabIyAi ? haMtA asthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchaMti ||suu0 30 // chAyA-santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe zakaTAnIti vA rathA iti vA yAnAnIti vA yugyAnoti vA gillyaiti vA thillyaiti vA zivikA iti vA syandamAnikA iti vA ? no ayamarthaH samarthaH, pAdacAravihArAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! asti khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe gAva iti mahipya iti vA ajA iti vA eDakA iti vA ? hanta ! santi, na caiva khalu teSAM manujAnAM paribhogyatayA havyamAgacchanti / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe azvA iti vA hastina iti vA uSTrA iti vA gAva iti vA gavayA itivA ajA iti vA paDakA iti vA prazrayA iti vA mRgA iti vA varAhA iti vA rukkha iti vA zarabhA iti vA camarA iti vA kuraGgA iti vA gokarNA iti vA ? hanta ! santi no caiva khalu teSAM paribhogyatayA havyamAgacchanti / santi khalu bhadanta ! tasyA samAyA~ bharateM varSe siMhA iti vA vyAghrA iti vA vR kA iti vA dvIpikA iti vA RkSA iti vA tarakSava iti vA zRgAlA iti vA biDAlA iti vA zunakA iti vA kokantikA iti vA kolazunakA iti vA 1 hanta ! santi, no cava khalu teSAM manujAnAm AbAdhAMH vA vyAvAdhAM vA chavicchedaM vA utpAdayanti, prakRtibhadrakAH khalu te zvApadagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! asti khalu bhadanta ! tasyAM sama yAM bharate varSe zAlaya iti vA vrIhaya iti vA godhUmA iti vA yavA iti vA yavayavA iti vA kalAyA iti vA masUrA iti vA muddA iti vA bhASA iti vA tilA iti vA kulatthA iti vA ni pAvA iti vA AlisandakA iti vA alsya iti vA kusumbhA iti vA kodravA iti vA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 30 zakaTAdiviSayaka praznottarANi 277 kaGga vA iti vA varagA iti vA rAlakA iti vA zaNA iti vA sarSapA iti vA mUlaka bIjAnIti vA ? hanta ! santi no caiva khalu teSAM manujAnAM paribhogyatayA havyamA gacchanti sU // 30 // TIkA-'asthi NaM bhate' ityaadi| gautama svAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe zakaTAni iti vA zakaTAni gantrI vizeSAH 'rahAi vA' rathA iti vA 'rathA' prasiddhAH 'jANAivA' yAnAnIti vA yAnAni zakaTarathAtiriktA gantrI vizeSAH 'juggAivA' yugyAnIti' vA yugyAni puruSavAhyA yAnavizeSAH jampAnAnItyarthaH 'gillIivA' gillyati vA gillyaH-puruSadvayavAhyAH zivikA vizeSAH 'thillIi vA' thillya iti vA thillyaH azvadvayena azvataradvayena vA bAhyAni yAnAni 'sIyAi vA' zibikA iti vA zivikA:-puruSavAhyA yAnavizeSAH pAlakIti prasiddhaH 'saMdamANiyAi vA' syandamAnikA iti vA syandamAnikAH zibikAvizeSAH bhagavAnAha 'No iNa8 samaDhe'no ayamatheH samarthaH yato 'samaNAuso' he AyuSman zramaNa 'pAyacAra vihArA NaM te maNuyA' te manunAH "atthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA rahAi vA" ityAdi / TIkArtha- "atthi NaM bhaMte tose samA e bharahe vAse sagaDAi vA rahAi vA" gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta kyA usa suSama suSamA kAla ke samaya meM bharata kSetra meM zakaTa sAmAnya bailagAr3iyAM hotI hai, ratha hote haiM, yAna zakaTa evaM ratha se atirikta sabArI kI gAr3iyAM hotI haiM ! yugya do puruSa jinheM apane kaMdhoM para rakhakara calAte hai aisI choTI 2 DoliyAM pAlakiyAM hotI haiM ? gilliyAM do puruSa jinheM kandhA dekara calAte haiM aisI DoliyoM ke AkAra meM kucha 2 bar3I zibikAeM hotI haiM kyA ? thilliyAM do ghoDe jina meM jote jAkara jinheM kheMcate haiM athavA do khaccara jinameM jutakara jinheM khecate haiM aisI vizeSa zibikAeM bAgdhiyAM hotI haiM kyA ? zibikAeM bar3I 2 pAlakiyAM jinheM puruSa apane kandho para rakhakara sAtha2 uThAkara calate haiM hotI hai ? syandamAnikAe~ hoto hai ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama yaha artha samartha-zAstrasaMmata nahI kyoki vahAM ke manuSya pAdacArI hI hote haiN| ataH unheM na belagAr3IyoM kI AvazyakatA asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse sagar3Ai vA rahAivA' ityAdi sUtra // 30 // TIkAtha-gautame prabhune A jAtane prazna karyo ke he bhadanta zu te suSame suSamA kALanA samayamAM bharata kSetramAM zakaTa sAmAnya baLada gADIe hoya che? ratha hoya che? yAne zakaTa temaja rathAtirikata savArI gADIo hoya che ? yu be mANase jemane potAnA skaMdhe para mUkIne cAle che, evI nAnI nAnI pAlakhIo hoya che ? gilio be purUSe jemane khabhA para mUkIne calAve che, evI pAlakhIo karatAM moTI zibikAe hoya che thiliye be ghaDAo athavA be khaccarovALI vizeSa zibikAo bagIo hoya che ? zibikAe moTI moTI pAlakhIo jemane mANaso pitAnA khabhA Upara mUkine cAle che te hoya che ? svandamAnikAo hoya che ? tenA javAbamAM prabhu kahe che-he gautama. A artha samartha nathI. eTale ke zAstra-sammata nathI, kemake tyAMnA mANase pAdacArI ja hoya che. ethI temane jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu pAdavihArAH pAdAbhyAM caraNAbhyAM vihAro vicaraNaM yeSAM te tathAbhUtAH-caraNacaGkamaNa zIlA na tu zakaTAdi gAminaH 'paNNatA' prjnyptaaH| puna gItamasvAmI pRcchati-'atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse gAvii vA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharahe vAse vA gAvai tivA gAvo dhenavaH 'mahisIivA' mahiSya iti vA, mahiSyaH prasiddhaH 'ayAivA' ajA iti vA 'ajAH chAgyaH' 'elagAi vA' eDakA iti vA eDakAH urbhyH| bhaga vAnAha-'haMtA atthi' hanta santi 'No ceva NaM' no caiva khalu tAH gAvo mahiSyo'jA eDakA vA 'tesi maNuyANaM paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA 'havvaM havyaM kadAcidapi 'Agacchati' AgacchantIti / punagItamasvAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse AsAi vA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe azvA iti vA ?, azvAH-prasiddhAH, 'hatthIi vA, uTTAi vA, goNAi vA, gavayAi vA, ayAi vA elagAi vA pasayAi vA, miyAi vA, varAhAi vA, rurutti vA, sarabhAi vA, camarAi vA, kuraMgAi vA gokaNNAi vA' hastyuSTragogavayAjaiDakaprazraya mRgavarAharuruzarabhacamarakuraGgagokarNA iti vA ?, tatra-hastina:prasiddhAH, uSTrA:-asiddhAH, gAvo-vRSabhAH, gavayA. gosajAtIyAvanyapazavaH, ajAH-chAgAH, eDakAH meSAH, prazrayAH dvikhurA vanyapazu vizeSAH mRgAH-hariNAH, varAhAH-zUkarAH, ruravI-mRgavizeSAH, zarabhAH-aSTApadAH, camarAH AraNyA gAvaH, rahatI hai aura na pAlakhI Adi kI AvazyakatA hI rahatI hai he bhadanta ! isa suSama suSamA kAla kI maujUdagI meM kyA gAyeM hotI haiM ? bhaise hotI haiM ? ajAe~ bakariyA~ hotI haiM ? eDakAe~ bheDe hotI hai ! isa ke uttara meM prabhu kahate hai hAM gautama ye saba jAnabara to hote haiM para ve gAya Adi pazu una manuSyoM ke upayoga meM kabhI nahIM Ate haiN| aba punaH gautamasvAmI prabhu se pUchate hai-he bhadanta usa kAla meM isa bharata kSetra meM azvaghoDA hastI-hAthI uSTra-U~Ta gAya--gavaya rojha ajA eDaka pasaya mRga vizeSa mRga-varAha suara ruru mRgavizeSa zarabha aSTApada camara camarIgAya kuraGga aura gokarNa mRga vizeSa ye saba jIva hote hai kyA ? uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ye saba jIva usa kAla meM hote hai, "no ceva NaM." parantu ye usa samaya ke manuSyoM ke kAma meM kabhI bhI upayukta nahIM hote hai| punaH gautama svAmI prabhu se pUchate hai he bhadanta ! usa kAla meM isa bharata kSetra meM siMha vyAghra vRka, bheddiyaa-diipikaabaLada gaMDIo, pAlakhIo vagerenI AvazyakatA rahetI nathI. he bhadanta ! te suSamA saSamA kALamAM bharatakSetramAM gAcA hoya che ? bheza hAya che ? ajAo-bakarIo-hoya che seme-dherIsA-hAya cha ? senA samAM prabhu he che. DA, gautama ! ye sacA prA. NIo hoya che, paNa e gAya vagere pazue mANasane upayogamAM AvatA nathI. have pharI gautama svAmI prabhune prazna kare che ke he bhadanta ! te kALamAM bharatakSetramAM azvathe|' istI-sAthI GTra-62, gAya, apaya. 3,240 me4. 5saya-bhRgavizeSa, bhRza praaiisUvara rUrU-mRgavizeSa, zarabha-aSTApada, camara-camarI gAya, kuraMga ane gokarNa - mRgavizeSa e badhAM prANIo hoya che ? uttaramAM prabhu kahe cheH hA, gautama ! e sarva jI te kALamAM DAya che. 'No ceva Na' 59 te samayanA mANusena AyogamA hApi mApatA nathI. za gautama prabhune prazna kare che. he bhadanta, te kALamAM, A bharata kSetramAM siMha vyAgha, vRka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 30 zakaTAdiviSayaka praznottarANi 279 kuraGgAH = mRgavizeSAH, gokarNA :- mRgavizeSAH iti vA / bhagavAnAha - 'haMtA asthi' hanta ! santi, 'No cevaNaM' no caiva khalu te azvahastyuSTrAdayaH' tesiM paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA 'habbamAgacchati' kadAcidapi Agacchanti iti / punagaitamasvAmI pRcchati - 'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sIhAi vA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe siMhA iti vA ?, siMhA = kezariNaH, 'vagghAivA' vyAghrA iti vA ?, vyAghrAH - zArdUlAH, 'vigAi vA dIviyAI vA acchAivA taracchAi vA siyAlAi vA biDAlAivA suNagAivA kokaMtiyAivA kolasuNagAi vA' vRka dvIpika RkSatarakSu zrRgAlabiDAlazunakokantika kolazunakA iti vA?, tatra vRkA: - 'bheDiyA' iti prasiddhAH, dvIpikA : vyAghravizeSAH citrakA iti prasiddhAH, RkSA:- bhallakAH, tarakSavaH - mRgAdanAH vyAghravizeSAH, zrRgAlAH prasiddhAH, biDAlA:- mArjArAH, zunakA :- zvAnaH, kokantikAH'lomaDI' ti bhASA prasiddhAH, kolazunakAH - mahAvarAhAH / bhagavAnAha - 'haMtA asthi' hanta ! santi, 'No cevaNaM tesiM maNuyANaM AvAhaMvA' no caiva khalu teSAM manujAnAm AbAdhAm - IzadvAdhAMvA 'vAbAhaMvA' vyAgadhAM- vizeSeNa bAdhAM vA, 'chavicchedaM carmotpATanaM vA 'upAyeMti' utpAdayanti - janayanti yato samaNA uso ?' he AyuSman zramaNa ! 'te sAvayagaNA' te zvApadagaNAH- hiMsaka pazumahAH 'NaM' khalu 'pagai bhaddayA' prakRti bhadrakAH " - vyAghravizeSa, citraka - cittA, RkSa rIcha tarakSu mRgabhakSA vyAghravizeSa zRgAla gIdaDa biDAla vilAva zunaka kuttA, kokantika lomar3I evaM kolazunaka baDe 2 suara yA jaMgalI kutte ye saba jAnavara hote hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM, hAM gautama ! ye saba jaMgalI jAnavara usa kAla meM isa bharata kSetra meM hote haiM parantu " No ceva NaM tesiM maNuyANaM AvAhaM vA vAbAha~ vA 0 " ityAdi ye una manuSyoM ko jarA sI bhI bAdhA nahIM pahu~cAte haiM, na vizeSarUpa se unheM kaSTa dete hai, na ye unake zarIra ko chinna bhinna karate hai kyoMki " samaNAuso pagai bhaddayA NaM te sAvayagaNA paNNattA " he zramaNa AyuSman ! ye zvApadagaNa jaMgalI jAnavara prakRti se hI bhadra hote haiM "atthiNaM bhaMte tIse samAe bhara he vAse sAlIi vA vIhigohUma javajava jabAi vA kalama masUra0" ityAdi varU dvIpika vyAghra vizeSa citraka citto, RkSa rIcha tarannu mRgalakSI vyAghra vizeSa zrRMgALa khiDAla zunaka ru. kAntika lAkaDI ane kela thunaka mATA sUvare| athavA vanya zvAnA hAya che ? enA javAkhamAM prabhu kahe che, hA gautama ! e sava vanya prANIe te kALamAM yA bharatakSetramAM hoya che, pazu "No ceva NaM tersi maNuyANaM AbAhaM vA vAvAhaM 0 " tyA di. e vanya praNIe te mAsAne saheja paNa kaSTa ApatA nathI, na vizeSa rUpamAM tahasII Aye che yAnena temanAM zarIro ne chinna bhinna ure che ubhaDe 'samaNAuso pagaI bhayANa te sAvayagaNA pa0 me zramaNa AyuSmana ! me vAyago vanya AlI / svabhAvataH bhadra hoya che. asthi NaM bhUte ! bharahe vAle sAlIti vA vIhi gohUma java javA ivA kalama masUra' ityAdi ve gautama asune yA jatanA prazna che - lahanta ! zu te kALamAM bharata kSetramAM zAli-klamAdi dhAnya vizeSa trIhi-dhAnya, gema geDu yava java jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'paNNattA prajJaptAH / punatima svAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sAloi vA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe zAlaya iti vA ?, zAlayaH kalamAdi dhAnyavizeSAH, 'vIhIi vA gohUmAivA javAi vA javajavAi vA' vrIhigodhUma yava yavayavA iti vA ? tatra vrIhiH dhAnyavizeSaH, godhUmaH-prasiddhaH, yavaH prasiddhaH, yavayavaH yavabhedaH, etepAm itaretaradvandraH, tathA 'kalAyAi vA masUrAi vA muggAi vA mAsAivA tilAi vA kulatthAi vA NiphphAvAi vA AlisadagAi vA ayasIi vA kusuMbhAi vA koIcAi vA kaMgutti vA varagAi vA rAlagAi vA saNAi vA sarisavAi vA mUlagabIyAi vA' kalAyamasura mudgamAsatilakulatthaniSpAvAlisandakAtasIkusumbhakodravakaavarakarAlakazaNa sarSapamUlaka bIjAni vA ?, tatra kalAyaHvRttacaNako maTara' iti bhASA prasiddhaH, masUro dhAnya vizeSaH, mudgaH 'mu~ga' iti lokaprasiddho dhAnyavizeSaH, mASaH 'ur3ada' iti bhASA prasiddho dhAnya vizeSaH, tilaH prasiddhaH, kulatthaH-'kulathI' iti bhASA prasiddho dhAnya vizeSaH, varako dhAnya-vizeSaH, rAlakaH-kaGgu vizeSaH, eva, tatra kaGgubRhacchigaH, rAlako'lpazirA dRti bhedo bodhyaH, zaNo dhAnyavizeSaH, sarSapaH 'sarasoM' iti bhASA pasiddhaste iti vA, tathA mUlakabIjAni-mUlakaM-'mUlI' iti bhASAprasiddhaM tasya bIjAni / itthaM gottamasvAminA pRSTo bhagavAnAha- 'haMtA asthi' hanta ! santi, 'Noceva NaM'na caiva khalu tAni dhAnyAni 'tersi maNuyANaM paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA 'havaM' havyaM-kadAcidapi 'Agacchati' Agacchanti / yataste manujAH kalyavRkSapuSpaphalAdyAharakA bhavantIti // 30 aba zrIgautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! kyA usa kAlameM bharata kSetrameM zAla-kalamAdi dhAnyavizeSa, bIhi dhAnya, goghUma gehu. yava-jauM yavayava jvAra yA vizeSa prakAra ke yava, kalAya-maTara, masUra, mudga mUga, mAsa uDada, tillI, kulattha kulathI, niSpAva valla Alisandaka caulA, atasI alasI kusumbha kusumbhavRkSa kA bIja jisa ke puSpo se vastra raMgAjAtA hai kodrava koda, kaGga bar3I kAganI, varaka dhAnyavizeSa, rAlaka choTIkAMganIvizeSa zaNa, sarSapa sarasoM evaM mUlaka bIja mUlo ke bIja ye saba boja hote hai ? uttara meM prabhuzrI kahate hai 'haMtA atthi' hA~. gautama usa kAla meM bharata kSetra meM ye saba bIja hote haiM parantu 'No ceva Na tesi maNuANaM pari bhogattAe havvamAgacchati " ye saba una manuSyoM ke bhogopabhoga meM kAma nahIM Ate hai kyoMki ve usa kAla ke manuSya kalpavRkSa ke puSpo aura phaloM kA AhAra karate haiM // 30 // yavayava jaAra athavA vizeSa prakArane yava kalAya vaSaNA masUra mudaMga maga mASa aDada tila kulattha kaLathI niSpAva vala Alindaka caLA atasI alasI kusuMbha-kusuMbha vRkSanuM bI jenA pupa vastro raMgavAmAM Ave che, kedrava DuMgaLI kegu moTI kAMganI varaka dhAnya vizeSa rAhaka nAnI kAMganI vizeSa zaNa sarSava sarasava ane mULaka bIja mULInAM bI e sarva jatanA mAnahAya che ? uttaramA prabhu 49 cha: 'haMtA asthi', gautama! te mA bharatakSetramA se sava satanAM mIla hAya che 52 tu "No ceva Na tesi maNuANaM paribhogattAe havva mAgacchanti' se saba 412na mI te nA manuSyAnA mAgApAganA payAsamAM bhI vatAM nathI, kAraNa ke te kALanA manuSya kalpavRkSanA puSpa ane phaLane AhAra kare che. sU.3LA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 31 gaDDAdiviSayakapraznottarANi 281 mUlam-asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gaDDAivA darIivA ovAyAi vA pavAyAi vA visamAi vA vijjalAi vA ? No iNaDhe samaDhe, bharahe. vAse bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA0 / atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse khANUi vA kaMTagAi vA taNAi vA kayavarAi vA ? No iNaTe samaDhe, vavagaya khANukaMTagataNakayavarA NaM sA samA paNNattA / asthi NaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse iMsAi vA masagAi vA jUAi vA likkhAi vA TiMkuNAi vA Ai vA ?, No iNaDhe samaDhe, vavagayaDaMsamasagajUalikkhaDhikuNapisuA uvahava virahiyA NaM sA samA pnnnnttaa| atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse ahIi vA ayagarAi vA ? haMtA ! atthi No ceva NaM tersi maNuyANaM AbAhaM vA jAva pa gai bhada yA NaM te bAlagagaNA paNNattA // ||suu031|| chAyA-santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe gartA iti vA, darya iti vA, avapAtA iti vA, prapAtA iti vA, viSamAniti vA, vijalAniti vA,? no ayamarthaH samarthaH, bharate varSe bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, tadyathA nAmakam-AliGgapuSkara iti vA0 / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe sthANava iti vA kaNTakA iti vA tRNAnIti vA kacavarA iti vA ? no ayamartha: samarthaH, vyApagatasthANukaNTaka tRNa kacavarA khalu sA samA prAptAH / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe daMzA iti vA mazakA iti vA pizukA iti vA ? no ayamarthaH samarthaH, vyapagatadaMzamaka yUkAlikSADhikuNapizukA, upadravavirahitA khalu sA samA prAptAH / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe ahaya iti vA ajagarA iti vA ? hanta ! santi no caiva khalu teSAM manujAnAm AvAdhAM vA yAvat prakRtibhadrakAH khalu vyAlakagaNAH prakSaptAH // 31 // TIkA-'asthi NaM' ityaadi| 'atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gaDDAivA' he bhadanta ? santi khala tasyAM samAyAM bharate varSe gartA iti vA ? gartAH 'gaDhDhA-khaDDA' iti bhASA prasiddhAH, 'asthiNaM bhaMte tIse samAe bharahevAse' ityAdi TIkArtha-'asthiNaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse gaDDAi vA darIi vA" gautama svAmIne isa sUtra dvArA prabhuse aisA pUchA hai he bhadanta kyA usa kAla meM suSamasuSamA nAmaka Are meM isa bharata kSetrameM gaTTe 'atith NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse gaDDAi vA darI ivA' ityAdi sUtra 31 // TI -iva gItame 2mA sUtra 3 prabhune mAtanA prazna yA cha , 'asthi Na bhate! tIse samAe bharahe vAse. mahanta !zuta mAM suSama suSamA nAmAnA mArAmA mA bharata kSetramA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'darIhavA ovAyAi vA pavAyAi visamAi vA vijjalAivA' daryavapAta prapAtaviSamavijalAnIti vA / tatra-darI-kandarA, avapAta:-avapatanti janA yatra so'vapAtaH, yatra samakAze'picalan janaH patati so'vapAto bodhyaH, prapAtaH - bhRguH prapAtastvataTo bhRguH' ityamaraH viSamaM ArohAvarohau yatra sthAne duHzakau bhavatastatsthAnaM viSamamityucyate vija laM cikkaNakardamasaMvalisthAnaM, yatra hi jano'tarkita eva patatIti / 'No iNaDhe samaDe' no ayamarthaH samarthaH yataH khalu 'bharahe vAse' bharate varSe tasyAM samAyAM 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' 'bahusamaramaNIyo bhUmi bhAgaH prajJaptaH / tatra-aupamyamAha-'se jahA NAmae' tadyathA nAmakam 'AliMgapukkhareivA' AliGgapuSkara iti vA / ayaM varNakagranthaH pUrvavada bodhya iti / punago tamasvAmI pRcchati asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharade bAse khANUivA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe sthANava iti vA ? sthANu zAkhApatrarahitataruH 'kaMTagAi vA taNAi vA tatra kaNTakAH prasiddhAH, tRNAni prasidAni, kacavarAH avaskarAH 'kacarA iti bhASA prasiddhAH / bhagavAnAha-'No iNaTe samaTe no ayahote hai darI kandarAe~ hotI hai ! avapAta-dina meM bhI calatA huA manuSya jisameM gira jAtA hai aise chipe hue gupta gaDhe hote haiN| prapAta-bhRgu hote hai viSamasthAna-jahAM caDhanA aura utaranA muzkila se ho aise sthAna hote haiM ? evaM vijalasthAna-cikanI kIcar3avAle sthAna hote hai ! isake uttarameM prabhu kahate haiM-he gautama ! "NoM iNaDhe samaThe"yaha artha samartha nahIM hai-arthAt usa kAlameM bharata kSetrameM aise sthAna nahIM hote haiM, kyoMki usa samaya to bharata kSetrameM bahusama ramaNIya bhUmibhAga hotA hai| "se-jahANAmae aliMgapukkharei vA." aura vaha bhUmibhAga aisA bahusamaramaNIya hotA hai ki jaisA mRdaMgakA mukhapuTa hotA hai, isa sambandha kA varNana karene vAlA sUtrapATha pahile likhA jA cukA hai| aba punaH gautamasvAmI prabhuse aisA pUchate haiM-"asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse khANaha vA kaMTagataNaya kayavarAi vA0 ityAdi" he bhadanta ! usa kAla meM isa bharata kSetra meM kyA sthANuzAkhA patra Adi se rahita vRkSa hote haiM ? kaMTaka hote haiM ! kacavara-kUDA karkaTa mAdi hotA hai ! khADAo hoya che? darI kaMdarAo hoya che? avate divase paNa cAlatA mANase jemAM paDI jAya che. evAM gupta khADAo hoya che ? prapAta bhRgu hoya che? viSama sthAne jayA caDhavuM ane utaravuM kaThaNa che evA sthAne hoya che ? ane vijalasthAne cIkaNA kAdavavALA sthAne hoya cha ! senA pasabhA prabhu 4 cha, gautama ! 'No iNaDhe samaheM' mA artha samartha nathI. eTale ke te kALamAM bharatakSetramAM evA sthAne hotA nathI kemake te kALe te bharatakSetra baha samaramaNIya bhUmimAthI suzAmita DAya che. 'se jahA NAmae oliMgapukkhare vA." mana te bhUmibhAga e bahusamaramaNIya hoya che ke je mRdaMgano mukhapuTa hoya che. enAthI sambaddha sUtrapATha pahelAM lakhavAmAM AvyA che. haveza gautama prabhune mArIta prazna re 'asthi Na bhaMte tIse samAe bharahepAse khANUha vA kaTaga taNaya kayavarAi vA.' ityAdi mahanta ! te Mi kSetramA zuM sthANuo zAkhAM patra rahita vRkSo hoya che ? kAMTA hoya che ? tRNa ghAsa hoya che jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 31 gaDDAdiviSayakapraznottarANi 283 martha; samarthaH, yato he gautama 'sA NaM samA' sA suSama suSamAkhyA samA khalu 'vavagaya khANu kaMTagataNa kayavarA' vyapagata sthANukaNTakatRNakacavarA-vyapagatAH dUrIbhUtAH sthANukaNTaka tRNakacavarA yasyAM sA tathAbhUtA sthANukaNTakAdirahitetyarthaH, 'paNNattA' prajJaptAH / punargautamasvAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse DaMsAivA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe daMzA iti vA daMzAH DAMsa iti bhASA prasiddhAH 'masagAivA' mazakA iti vA mazakAH 'macchara iti prasiddhAH, 'jUAivA yUkAiti vA ? yUkAH-jUM iti bhASA prasiddhAH, 'likkhAivA' likSA iti vA 'lIkha' iti bhASA prasiddhAH 'TiMkuNAi vA' DhikuNA iti vA DhiMkuNAH matkuNAH, 'makkuNae DhikuNA tahA DhaMkaNI pihANIe' iti dezInAmamAlA 'pisuAIvA' pizukA iti vA / pizukAH 'pissU sullA' iti bhASAprasiddhAH bhagavAnAha 'No iNaTe samaTe' no ayamathaH samarthaH yato he gautama 'sA gaM samA' sA suSama suSamA samA khalu 'vavagayaDaMsamasagajUalikkhaDhikuNa pisuA' vyapagatadaMzamazaka yUkAlikSATiMkaNapizukA ata eva 'uvaddavavirahiyA paNNattA, upadravarahitA prajJaptAH / punago tama svAmI pRcchati 'asthi NaM bhaMte ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama | "No iNaTe samaDhe" yaha artha samartha nahIM. arthAta usakAla meM bharata kSetra meM sthANu Adi kucha bhI nahIM hai. kyoki "vavagayakhANu kaMTaka" suSamasuSamA nAma kA ArA sthANu, kaNTaka, tRNa aura kacarA Adi se sarvathA rahita hI hotA hai. ___ aba punaH gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM-"atthi NaM bhane ! tIse samAe bharahe vAse DasAi vA, masagAi vA jUAi vA, likkhAi vA0, ityAdi-he bhadanta ! usakAlameM isa bharatakSetra meM daMza-DAsa, mazaka-macchara, yUka-jU, likSA-lIkheM TiMkuNa-khaTamala evaM pizuka-pissa hote haiM kyA ! isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! "No iNaTe samaTe" yaha artha samartha nahIM hai arthAt usa kAla meM bharata kSetra meM DaoNsa, macchara Adi jIva nahIM hote haiM, kyoMki "vavagaya DaMsamasakajUma likkha." vaha kAla hI aisA hotA hai ki jisameM ye upadravakArI jIva bharatakSetra meM utpanna nahIM hote haiM / punaH aba gautama svAmI prabhu se pUchate haiM "asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bhane yara any| mere hAya cha 1 senA nAmamA prabhu 43 cha hai gItama! jo hara samaDhe' mA artha samaya nathI theTa mAM maratakSetramA sthApaNe hAta nathI kemake savAra trANu Tavara suSamasuSamA nAme kULa sthANuM kaMTaka tRNa kacavara vagerethI sakyA hita hAya che. haveza gautama prabhune mevI zata praznaM 42 cha 'atthi Na bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DasAi vA masagAi vA jUAi vA likkhAi vA' ityAdi" , bhadanta! te kALamAM te bharatakSetramAM daMza mazaka machara yUka jU zikSA lIkha DhiMkaNa mAMkaDa ane pizuka DAMso hoya che? enA javAbamAM prabhu kahe che, gItama! "No iNaThe samaThe' yA matha samatha nathI theTa mAM saratamai sisa, bha72 vagere vA hAtA nathI, 12 : "bavagaya DaMsamasakalikkha0, ityAdita kALa ja e hoya che ke jemAM e UM padvavakArI che bharatakSetramAM Utpana ja thatAM nathI. zava gautama svAmI prasune prazna 4re cha / "atthi Na bhate! tIse samAe bharahe vAse jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tIse samAe bharahe vAse ahIivA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe ahaya iti vA ahayaH sarpAH 'ayagarAivA' ajagarA iti vA ajagarAH prsiddhaaH| bhagavAnAha 'haMtA atthi' hanta santi ahayojagarAzca 'No ceva Na tesi maNuyANaM AbAhaM vA jAva' no caitra khalu teSAM manujAnAm AbAdhAm ISadvAdhAM vA yAvat-yAvatpadena vyAbAdhAM vA chavicchedaM vA utpAdayanti iti saMgrAhyam tataH vyAbAdhAM vizeSeNa bAdhAMvA chaviccheda camotpATanaM vA utpAdavanti janayanti / atra hetuvAkyamAha 'pagaibhaddayA NaM te vAlagagaNA paNNattA' prakRti bhadrakAH khalu te vyAlakagaNAH prajJaptAH kathitA iti ||suu031|| mUlam-asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DiMbAi vA DamarAi vA kalahAi vA bolAi vA khArAi vA vairAi vA mahAjuddhAi vA mahAsaMgAmAi vA mahAsatthapaDaNAi vA mahApurisapaDaNAi vA mahAruhiraNivaDaNAi vA ? goyamA ! No iNaDhe samaDhe vavagayaverAnubaMdhANaM te maNuA paNNatA / asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dumUyANII vA kularogAi vA gAmarogAi vA maMDalarogAi vA poTTarogAi vA sIsaveNayAi vA kaNNoTTha acchiNaha daMtaveyaNAi vA kAsAi vA sAsAi vA sosAi vA dAhAi vA arisAi vA ajIragAi vA daodarAi vA paMDurogAi vA bhagaMdarAi vA egAhiyAi vA veyAhiyAi vA teyAhiyAi vA cautthAhiyAi vA iMdaggahAi vA dhaNuggahAi vA khaMdaggahAi vA kumAraggahAi vA jakkhaggahAi vA bhUyaggahAi vA matthayasUlAi vA hiyayamUlAi vA poTTasUlAi vA kucchimUlAi vA joNisUlAi bA bharahe vAse ahIi vA ayagarAi vA", he bhadanta ! usa Are meM bharata kSetrameM kyA sarpa evaM ajagara hote haiM ? uttarameM prabhuzrI kahate haiM "haMtA, atthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM AbAhaM vA jAva pagai bhayANaM te vAlagagaNA pa0" hAM gautama ! usa kAla meM bharata kSetra meM sarpa aura ajagara ye saba hote haiM parantu ve una manuSyo ko thor3A sA bhI kaSTa nahIM dete haiM aura na ve kisI ko vizeSa pIDA hI dete haiM, kyoMki ve saba sarpa Adi svabhAvataH hI bhadra hote haiM // 31 // ahIi vA, ayagarAi vA mahanta ! te mArAmA bharatakSetramA zusa bhane sa hAya cha vAsabhA prabhu he cha: "haMtA, asthi No ceva Na tesi maNuyANa AbAvA jAva pagaibhadayA NaM te vAlagagaNA pa0 / , gautama ! mAM saratamA sapa bhane ma gara e sarva jIva hoya che paNa te jIvo mANasane saheja paNa kaSTa ApatA nathI ane keIne viroSa kaSTa paNa ApatAM nathI kAraNa ke e sarva sarpa vagere svabhAvataH bhadra hoya che ||suu0 31 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 32 DiMbAdiviSayaka praznottarANi gAmamArIDa vA jAba saSNivesamAroha vA pANikkhayA jaNakkhayA kulakkhayA vaNa bhayamAriyA ? goyamA ! No iNaTThe samaTThe, vavagayarogAyakA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! || sU0 32|| chAyA - santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe DimbA iti vA DamarA iti vA kalahA iti vA bolA iti vA kSArA iti vA vairANIti vA mahAyuddhAnIti vA mahAsaMgrAmA iti vA mahAzastrapatanAnIti mahApuruSapatanAnIti vA mahArudhiranipatanAnIti vA gautama ! no ayamarthaH samarthaH vyapagatavairAnubandhAH khalu te manujAH prajJaptAH / santi khalu bhadanta ! tasyo samAyAM bharate varSe durbhUtAnIti vA kulavarogA iti vA grAmarogA iti vA maNDalarogA iti vA poTTarogA iti vA zIrSavedaneti vA karNau SThAkSinakhadanta vedaneti vA kAsa iti vA zvAsa iti vA zoSa iti vA dAha iti vA arza iti vA ajIrNamiti vA dakodaram iti vA pANDuroga iti vA bhagandara iti vA aikAhnika iti vA dvaiyAhnika iti vA traiyAhnika iti vA caturthAhnika iti vA indra graha iti vA dhanurgraha iti vA skandagraha iti vA kumAra graha iti vA yakSagraha iti vA bhUtagraha iti vA mastakazulamiti vA hRdaya zUlamiti vA poTazUlamiti vA kukSizUlamiti vA yonizUlamiti vA grAmamAririti vA yAvatsaMnivezamAririti vA prANikSayA janakSayAH kulakSayAH vyasanabhUtA anAryAH gautama ! no ayamarthaH samarthaH vyapagatarogAtaGkAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman ||suu0 32|| 285 TIkA- 'asthiNaM' ityAdi / 'asthi bhaMte! tI se samAe bharahe vAse DiMbAivA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe DimbA iti vA ? DimbAH = bhayAni, 'DamarAivA' DamarA itivA ? DamarAH=rASTre bAhyAbhyantarA upadravAH, 'kalahAivA bolAivA khArAivA vairAivA mahAjuattar' kalaha bola kSAra vaira mahAyuddhanItivA : tatra kalahaH = vAcikaH, bola:- bahujanAnAM sammilita ArttadhvaniH kSAraH - anyo'nyamAtsaryam vairaM - zatrutA asahanatayA'nyo'nyaM "asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DiMbAi vA DamarAi vA' ityAdi / TIkArtha- "taba gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai - hai bhadanta ! kyA usa suSama suSamA nAma ke Are meM isa bharata kSetra meM Dimba upadrava hote haiM ? Damara - rASTra meM bhItarI upadrava aura bAhiri upadrava hote haiM ? "kalahabola svAravaira mahAjuddhAi vA mahAsaMgAmAi vA mahAsatya paDaNAi vA mahApurisapaDaNAi vA ?' kalaha vAgyuddha hotA hai ? bola aneka manuSyoM kI saMmilita rUpa meM Arttadhvani hotI 'asthi Na bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DibAi vA DamarAi vA' ityA0 || sU032|| TIkA-have gautame prabhune e jAtanA prazna karyAM che he bhadanta! zuM te suSamasuSamAnAmanA ArAmAM A bharatakSetramAM Dime--UpadravA hAya che ? DamarA-rASTramAM aMdara aMdara upadrava bhane jAharI apadravo hoya che ? "kalahabola khAravaira mahAjuddhAi vA mahAsaMgAmAi vA maDA satthapaDaNAra vA mahApurisapaDaNAi vA ! " saha vAgyuddha hoya he mAdha anuSyeAnA ekI sAthe ghAMghATa [ati dhvani] hoya che. khAra-paraspara irSyAbhAva hAya che vera jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ities bhAva iti, mahAyuddhaM vyUhanirapekSo vyavasthArahito mahAraNaH, 'mahAsaMgAmAi - vA' mahAsaGgrAmA itivA ? mahAsaGgrAmAH cakravyUhAdi racanAviziSTa-vyavasthAsahitA mahAraNAH, 'mahAsatthapaDamAivA' mahAzastrapatanAnItivA / mahAzastrANi - atra zastrazaddhena astrANi grante tena mahAzastrANAM patanAni / atra astrANi divyAnyastrANi nAgavANAdIni, ati vismayajanaka vicitrazaktiyuktatvAdeteSAM mahAzastratvam teSu mahAzastreSu / nAgavANA adhijye dhanuSi samAropya prakSiptAH jvAlAmAlA''kulitA asahyolphA daNDarUpA, santaH zatruzarIre samyaGnAgamUrttayo bhUtvA zatru zarIrANi pAzarUpatayA nibadhnanti / vAyubANAzca pracaNDaM vAyumutpAdya zatrUn dhUlyAdibhirandhIkRtya yuddhAkSamAn kurvanti / agnibANAstu pracaNDAgnijvAlAvarSaNena zatrun nirdahanti / tAmasavANAH zatrupakSe nibiDamandhakAra mutpAdyahai ? khAra - Apasa meM IrSyAbhAva hotA hai ? mahAyuddha vyUha racanA se hIna evaM vyavasthA se rahita mahAraNa hote haiM ? mahAsaMgrAma cakravyUha racanA se sahita evaM vizeSavyavasthA se yukta aise baDe 2 yuddha hote haiM ? mahArAstro kA patana hotA hai ? yahAM zastra zabda se astroM kA grahaNa huA hai ye aba nAga bANa Adi divya astrarUpa se yahAM prakaTa kiye gaye haiM, inheM jo mahAzastra zabda se kahA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki ye ati vismaya janaka vicitra zakti se yukta hote haiM inameM jo nAga bANa hote haiM ve jaba pratyaJcAyukta dhanuSa para Aropita kara choDe jAte haiM taba unameM se jvAlAe~ nikalatI haiM, lakIra ke rUpameM AkAzase ghire hue tejasamUhase ye yukta ho jAte haiM aura phira zatru ke zarIra meM praviSTa hokara ye nAga ke rUpa meM banakara usa zatru ke zarIra ko cAroM ora se jakar3a lete haiM vAyu vANa joM hote haiM ve pracaNDa vAyu ko utpanna karake zatru ko ghUli Adi ke dvArA andhA banA kara use yuddha karane meM asamartha banA dete haiM, agni vANa jo hote haiM ve pracaNDa agni jvAlA kI varSA karate haiM aura usase zatru ko dagdha kara dete haiM, tAmasavANa jo hote haiM paraspara asahanazIla heAvAthI hisTahisaka bhAva hAya che? mahAyuddha vyUha racanAthI rahita ane vyavasthA vagaranuM mahAraNa hoya che? mahAsa'grAma-cakravyUha racanA sahita temaja vizeSa vyavasthA sAthe mahAyudhdho hAya che, mahAzastronuM patana heAya che, ahIM zastra zabdathI astranuM paNa grahaNa thayela che. e zasro ahIM nAga khANa vagere divya astronA rupamAM pragaTa karavAmAM AvyAM che emanA mATe je mahAzastra zabdanA prayoga karavAmAM Avye che tenu kAraNa A pramANe che ke e e adbhUbhUta zaktisa Mpanna hAya che emAM je nAgamANeA che te jayAre pratyacA yukta dhanuSa para ArApita karIne cheDavAmAM Ave che tyAre temA jvAlAe nIkaLe che lITInAM rUpamAM AkAzamAMthI nIce paDatA teja samUhAthI e sapanna hoya che ane zatrunA zarIramAM praviSTa thaine ee nAga rUpe pariNata thAya che ane tenA zarIrane cAre taraphathI Abaddha karI le che je vAyumANa hoya che te pracaMDa vAyu ne utpanna karIne zatrune dhULa--mArI vagerethI aMdha banAvIne tene yuddha karavAmAM asamartha manAvI de che. je agni khANa hoya che te pracaMDa agni javAlAnI varSA kare che ane tenAthI zatrune dugdha karI nAkhe 286 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.32 DiMbAdiviSayaka praznottarANi 287 tAn zatrUn kiGkarttavyavimUDhAn kurvanti / garuDa parvatAdi mahAstrANyapi svasvanAmAnurUpakAryANi kRtvA zatrudale vighnamutpAdayantIti bodhyam / uktaMca- "citraMzreNika ! te vANA bhavanti dhanurAzritAH / ulkArUpAzca gacchantaH zarIre nAgamUrtayaH // 1 // kSaNaM bANAH kSaNaM daNDAH kSaNaM paashtvmaagtaaH| AmarA hyastrabhedAste ythaacintitmuurtyH||2|| 'mahA purisa paDaNAi vA' mahApuruSapatanAnIti vA-mahApuruSapatanAni-mahApuruSA:rAjaprabhRtayaH, teSAM patanAni-yuddhAdau kAladharmaprAptayaH, 'mahAruhiraNivaDaNAi vA' mahArudhiranipatanAnIti vA ?, 'mahAruhirANAM-rAjAdirudhirANAM nipatanAni-pravAharUpeNa vahanAni / bhagavAnAha-'goyamA ! No iNadve samaDhe' he gautama ! no ayamarthaH samarthaH, 'vavagayaverANubaMdhANaM te maNuyA' yataste khalu manujA vyapagatavairAnubandhAH-vyapagato-dUrIbhUto vairasya zatrutAyA anubandhaH-sambandho yebhyaste tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH / punautamapRcchati-asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dubbhUyANIi vA' he bhadanta ! santi ve zatrupakSa meM gahana andhakAra utpanna karake zatruoM ko kiMkartavya vimUr3ha banA dete haiM, isI taraha jo garur3Astra evaM parvatAstra hote haiM ve bhI apane apane nAmake anurUpa kArya karake zatrudala meM bighna bAdhAoM ko upasthita karate haiM uktaM cacitraM zreNika ! te bANa bhavanti dhanurAzritAH / ulkArUpAzca gajantaH zarIre nAgamUrtayaH // 1 // kSaNaM bANAH kSaNaM daNDA kSaNaM pAzatvamAgatAH / AmarA hyastrabhedAste ythaacintitmtyH||2|| __ mahApuruSoM kA patana hotA hai ? rAjA Adi jano ko yahAM mahApuruSa zabda se kahA gayA hai tathA ca rAjA Adi mahApurUSoM kI usa kAla meM bharatakSetra meM yuddha ke avasara meM mRtyu hotI hai ? mahArudhira kA pAta hotA haiM ? pravAharUpa se raktapAta hotA haiM ! isa prakAra ke ina praznoM ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM he gautama ! "No iNaThe samahe" yaha artha samartha nahIM hai kyo ki "vavagayaverANubaMdhANaM te maNuyA paNNattA" usa kAla ke manuSya vairabhAva se rahita hote haiM, aba gautamasvAmI punaH aisA pUchate haiM "atthiNaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse dubhuuche. je tAmasa bANa hoya che te zatru pakSamAM pragADha aMdhakAra utpanna karIne zatruone ka. katavya vimUDha banAvI mUke che A pramANe je garUDAsa ane parvatAsa hoya che te paNa pi tapatAnA nAmanI vizeSatA mujaba kArya karIne zatrudalamAM aneka jAtanI viddha-khASAo tpanna cha, uktaMcaH citraM zreNika ! te vANA bhavanti dhanurAzritAH / ulkArUpAzca gacchantaH zarIraM nagamUrtayaH // 1 // kSaNaM bANAH kSaNa daNDAH kSaNa pAzatvamAgatAH / AmarA vastra medAste yathAcintita mUrtayaH // 2 // mahApurUnuM patana hoya che? rAjA vagere lokone ahIM mahApurUSa zabda vaDe saMbaMdhita karavAmA AvyA che. temaja rAjA vagere mahApurUnuM te kALamAM bharatatIrthamAM yuddhanA samaye matyu thAya che? mahAraktapAta thAya che? pravAharUpamAM raktapAta thAya che? A pramANe e prazanenaa uttaramA prabhu gautamane 43che-he gautama ! "No iNaTUThe sama?" mA atha samaya nayA bhaI 'vagaya verANubaMdhA te maNuA paNNattA" ANanA mnuHye| varamAthA hita hAya che.43 gautama svAmI 5 mA tanA prazna 43 cha 3 "atthi NaM maMte / tIle jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu tasyAM samAyAM bharate varSe ?, durbhUtAnIti vA? durbhUtAnI=duSTAni bhUtAni-prANinaH. dhAnyAdi hAnikAriNaH zalabhAdayaH, Itaya iti bhAvaH, Itayazca-- ati vRSTiranAvRSTimUSikAH zalabhAH zukAH / atyAsannazca rAjAnaH SaDetA itayaH smRtA // 1 // tathA- 'kularogAivA' kularogA itivA ? kularogA:-kulaparamparayA''gatA rogAH, 'gAmarogAivA' grAmarogA itivaa'| grAmarogA:-grAmavyApino rogAH-vicikAdayaH, maMDala rogAivA' maMDalarogA itivA ? maNDalaM-grAmasamUhastadvayApino rogA:-vidhUcikAdayaH, 'poTTarogAivA' poTTarogA iti vA ? poTTarogA:-udararogAH, 'sIsaveyaNAivA' zIrSavedanetivA ? zIrSavedanA-mastakapIDA, 'kaNNauTuacchiNahadaMtaveyaNAivA' karNauSThAkSinakhadantavedanA itivA ? karNISThAkSinakhadantA prasiddhAH, tatra vedanA:-pIDAH, 'kAsAivA' kAsa itivA ? kAsa:-kAsarogaH 'khAMsI' iti bhASA prasiddhaH, 'sAsAivA' zvAsa iti vA ? zvAsaH-zvAsarogaH, 'sosAi vA' zoSa iti vA !, zoSa:-kSayarogaH, 'dAhAI vA' dAi iti vA ! dAhaH-dAharogaH, 'arisAi vA' azeM iti vA :, arzI-gudAkuraH, 'bavAsIra, masA' iti' bhASA prasiddhaH, 'ajIragAi vA' ajIrNamiti vA ? ajIrNam-ajIrNarogaH, 'daodarAi vA' dakodara miti vA ! dakodaraM-jalodaram 'paMDurogAi vA' pANDuroga iti vA, pANDurogaH prasiddhaH, 'bhagaMdarAi vA' bhagandara iti vA ? bhagandaraH prasiddhaH, 'egAhiANi vA kularogAi vA, gAmarogAi vA, maMDala rogAi poTTarogAi vA, sIsaveyaNAi vA, kaNNedra acchiNahadaMta veyaNAi vA, kAsAi vA sAsAi vA sosAi vA, he bhadanta ! usa kAla meM bharatakSetra meM duSTabhUta dhAnyAdi ko hAni pahu~cAne vAle zalabha Adi rUpa itiyAM hote haiM ? uktaM ca"ativRSTiranAvRSTibhUSikAH zalabhAH zukAH / atyAsannAzca rAjAnaH SaDetA ItayaH smRtAH // 1 // kularoga-kulaparamparA se Aye hue roga hai ? grAmaroga grAmavyApI roga viSUcikA Adi hai maNDalaroga aneka grAma meM vyApIroga vagairaha hote haiM / poTTaroga udaravyAdhi, zIrSavedanA, oSTha vedanA, akSivedanA, nakhavedanA, evaM dantavedanA, ye sava vedanAe~ hotI hai ! logo meM khAMsI hotI hai zvAsa roga hotA hai kSayaroga hotA haiM "dAhAi vA arisAi vA, ajoragAi vA, daodarAivA paMDurogAivA, bhagaMdarAivA , egAhiAi vA, veAhiAi vA. teAhiyAi vA, cautthasamAe bharahe vAse dumbhUANi vA kularogAi vA gAmarogAivA, maMDalarogAvApara rogAivA, sIsaveyaNAi vA, kaNNo? acchiNahadaMta vaiyaNAibA kAsAi vA sAsAI vA so dAdA ' he bhadanta ! te kALe bharatakSetra mAM duSThabhUta-dhAnyAdine nukasAna pahoMcADanArA zalabha vagere Itio hoya che ? UrtAcA ativRSTiranAvRSTimUSikAH zalabhA shukaaH| atyAsannAzca rAjAnaH SaDetA ItayaH smRtAH // 2 // kularoga-kulaparaMparAgataraMga-hoya che grAmaroga grAmavyApIroga-vicikA vagere hoya che maMDalarega aneka gAmomAM vyApta thAya tevA kelerA vagere roga-hoya che. poda roga-udara vyAdhi zIrSa vedanA kaNa vedanA vedanA asthi vedanA nakhavedanA ane tavedanA e sarvavedanAo hoya che? lokone udharasa hoya che? zvAsaroga hoya che, kSaya roga zaya cha, "dAhAi vA arisAI vA ajIraggAI vA, daodarAi vA paMDurogAi vA bhagaMda. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 32 DiMbAdiviSayaka praznottarANi yA vA ekAki iti vA ?, ekAhnikaH - ekadivasAntareNa jAyamAno jvaraH, 'veyAhiyAi vA' dvaiyAhnika iti vA : dvaiyAhnika' -dvi divasAntareNa jAyamAno jvaraH, 'teyAhiyA ivA' traiyahnikaiti vA?, treyAhnika:- divasatrayAntareNa jAyamAno jvaraH, 'cautthAhipar' caturthIhni iti vA ?, caturthAhnikaH - caturthI divasaM vyavadhAya jAyamAno jvaraH, 'iMdAvA' indragraha iti vA ? indragraha: - indrAvezaH, 'dhaNuggahAivA' dhanurgrahaitivA dhanurgrahaH - vAtavizeSaH, 'khaMdaggahAivA' skandagraha iti vA ? skandagrahaH - skandAvezaH, 'kumArahAivA' kumAra graha iti vA ? kumAragrahaH - kumAra nAmaka yakSavizeSAvezaH, 'jakkhaggahAivA' yakSagraha iti vA ? yakSagrahaH - yakSAvezaH, 'bhUyaggahAivA' bhUtagraha iti vA 1, bhUtagrahaH - bhUtAveza, ete indragrahAdaya unmAdahetavo bodhyA iti, tathA 'matthayasalAivA' mastakazUlamiti vA ?' mastakazUlam - mastake jAyamAnaH zUla nAmako rogavizeSaH, 'hiyayamUlAivA' hRdayazUlam iti vA ? hRdayazUlaM hRdaye jAyamAnaH zUlaroga:. 'pohasUlAivA' por3azUlamiti vA ?, poTTazUlam - udare jAyamAna zUlarogaH, 'kucchisUlAivA' kukSizUla mitihiAi vA " dAharoga hotA hai arzaroga-babAsIra hotA hai ajIrNa hotA hai ? jalodara hotA hai ? pANDuroga hotA hai ? bhagandara hotA hai ? eka dina choDakara AnevAlA jvara hotA hai ? do dina choDa kara Ane vAlA jvara hotA hai ? tIna dina choDakara Ane vAlA cvara hotA hai ? cAra dinoM ko choDakara Ane vAlA jabara hotA hai 'IdaggahAi vA, dhaNuggahAi vA khaMdaggahAi vA kumAraggahAi vA, jakkhaggahAi vA, bhUaggahAi vA matthayasUlAi vA, hiyayasUlAi vA, pohasUlAi vA, kucchisUlAi vA, joNisUlAi vA, gAmamAroha vA, jAva saNNivesamArIi vA, pANikkhayA jaNakkhayA kulakkhayA, vasaNanbhUyamaNAriyA" indragraha hotA hai ? dhanurgraha hotA hai ? vAtavizeSa vyAdhi hotI hai ? skandhagraha hotA hai! kumAragraha hotA hai? yakSagraha hotA hai ? bhUtagraha hotA hai? ye saba indragraha Adi unmAda ke hetu hote hai, tathA mastakazUla hotA haiM ? hRdayazUla hotA hai ? poTazUla udarazUla hotA hai, kukSirAi vA eggahiAi vA vehiAi vA teAhiAi vA utthAhiAi vA " hAha rAga hAya che ? azarAga hAya che ? eTaleke harasanA rAga hAya che ? ajIrNa hAya che ? jaLeA dara hoya che ? pAMDuroga hoya che? magatara hoya che ? eka divasa vacamAM mUkI daI ne AvanAra javara vizeSa eTale ke ekAMtariyA tAva leAkeAne Ave che, ? be divasa vacamAM mUkIne Ava nAra tAva lokone Ave che, ? traNa divasa vacamA mUkIne AvanAra tAva leAkeAne Ave che ? cAra divasa vayamabhUmIne bhAvanAra tAva bhane Ave che ? 'iMdaggahAiva', dhaNuggahAivA daggahAI vA kumAraggahAI vA jakkhaggahAi vA, bhUaggahAi vA matthayasUlAivA hiyaa sUlAi vA poTTasUlAivA saNNivesamA kucchisUlAivA joNisUlAivA gAmamAroha vA jAva roi vA pANikkhayA jaNakkhayA kulakkhayA vasaNagbhUamaNAriA ? indragraha hoya che ? dhanugraha hoya che ? vAta vizeSavyAdhi hoya che ? skandagraha hoya che ? kumAra graha hAya che ? yakSa graha hAya che bhUtagraha hoya che e sarva Indragraha vagere unmAdanA hetu hAya che ? temaja te te kALanA leAkeAne mastaka zULa heAya che. ? hRdaya zULa hAya che ? pATTazULa-udarazULa hAya , 37 jambudvIpaprajJaptisUtra 289
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 jambUdvIpaprajJaptisUtre vA, kukSizUle kukSo jAyamAnaH zUlarogaH, 'joNimalAi vA' yoni zUlamiti vA !, yonizUle - yonau jAyamAnaH zUlarogaH, 'gAmamArIivA' grAmamAri riti vA 1 grAmamAriH -rogavizeSeNa grAme bahUnAM maraNam, 'jAva' yAvat - yAvatpadena - AkaramAri riti vA 1, nagaramArIriti vA ?, kheTamAri riti vA ?, karbaTa mAri riti vA ? maDamba mAririti vA ?, droNamukha mAririti vA ?, pattanamAririti vA ?, AzramamAririti vA?, saMvAhamAririti vA, iti saMgrahaH, tathA 'saNNivesamArI ivA' saMnivezamAririti vA 1, AkarAdi saMnivezAnta zabdAnAmarthAH pUrvamuktAH, teSu AkarAdi sannivezAnteSu sthAneSu mAri:- rogavizeSeNa bahuno maraNamityarthaH, tathA 'vasaNanbhUyaM' vyasanabhUtAH - janAnAmApadbhUtAH, 'aNAriyA' anAryAH - pApabhUtA: 'pANikkhayA' prANikSayAH - gavAdi prANinAM vinAzAH, 'jaNavakhayA' janakSayA:- manuSyANAM vinAzAH, 'kulakkhayA' kulakSayA: - vaMzavinAzAzca kiM bhavanti 1. 'bhagavAnAha - goyamA ! No iNaTThe samaTThe' he gautama ! no ayamarthaH samarthaH, yato 'samaNAuso !' he AyuSmAn zramaNa ! 'te NaM maNuyA' te khalu manujAH 'vavagayarogAyaMkA' vyapagatarogAtaGkAH - vyapagatAH- dUrIbhUtA rogAtaGkAH - SoDazavidhA rogA AtaGkAna yebhyaste tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptA iti ||32|| zUla hotA hai, yonizala hotA hai, rogavizeSa se grAma meM aneka jIvo kA maranA hotA hai, yahA~ yAvat zabda se "AkaramAri, nagaramAri, kheTamAri, karbaTamAri, maDambamAri, droNamukhamAri, pattana, mAri, AzramamAri, saMbAhamAri" ina padoM kA saMgraha huA haiM, tathA saMnivezamAri hotI hai ? Akara se lekara sanniveza pada ke zabdoM kA artha pahile kahA jA cukA hai ina Akara Adi se lekara sannivezaka ke sthAno meM jo rogavizeSa ke dvArA aneka jIvoM ko maranA hai vaha tattat mAri hai tathA prANikSaya hotA hai ? gAya Adi pazuo kA bImArI se vinAza hotA hai ! janakSaya manu yo kA kisI bomArI Adi dvArA akAla maraNa hotA hai ? kulakSaya vaMzavinAza hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai "goyamA No iNaTThe samaTTe" he gautama yaha artha samartha nahIM hai kyoMki"vavagaya rogAyaMkA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso " he zramaNa AyuSman ! 16 prakAra ke che. ! kukSizULa hoya che. ? ceAnizULa hoya che ? rAga vizeSathI grAmamAM ghaNAM jIvanu bharaNa thAya che. ? ahIM yAvat pahathI " Akara mAri, nagaramAri kheTamAri, kabbaDamAri, maDambamAri, droNamukhamAri pattanamAri, AzramamAri saMvAhamAri" se pahonA saMgraha thayesa che. temaja sativeza mAri hAya che ? karathI sanniveza pada sudhInA sarva padone atha pahelAM spaSTa karavAmAM Avela che. e karathI sanniveza sudhInA sthAnAmAM je rAga vizeSa vaDe ghaNAM jIveAnuM maraNa thAya che, te tat tat mArinA prabhAvathI ja thAya che. temaja prAzikSaya thAya che. gAya vagere pazuone mAMdagIthI vinAza thAya che ? janakSaya-mANasAnA kAI mAMdagI vagere vaDe akAla maraNa thAya che ? kulakSaya-va'za vinAza thAya che ? enA navAzrabhAM alu uhe che "goyamA ! No iNaTThe samaTThe' he gautama! AA artha samartha nathIDebhaDe'aarya rogAya kA Na te maNuA paNNattA samaNA uso" he zrama AyuSman 1 sola jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 291 / samprati teSAM manujAnAM bhavasthiti zarIroccatvAdi viSayamAha mUlam- tIse taM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA ? goyamA!jahaNNeNaM desUNAI tiNNi pali ovamAI ukoseNaM tiNNi pali ovamAI / tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM sarIrA kevaiyaM uccatteNaM paNNattA ? goyamA ! jahaNNeNaM desUNAI tiNNi gAuyAI ukoseNaM tiNNi gAuyAI / teNaM bhaMte ! maNayA kiM saMghayaNI paNNattA ? goyamA ! vairosabhaNArAya saMghayaNI pnnnnttaa| tesi NaM bhaMte ! maNuyANaM sarIrA kiM saMThiyA paNNattA ? goyamA ! samacauraMsa saMThANasaThiyA paNNattA tesi NaM maNuyANaM becha-ppaNNA piTThakaraMDayasayA paNNattA samaNA uso! teNaM bhaMte ! maNuyA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchaMti kahi uvavajjati goyamA ! chammAsAvasesAuyA juyalaga pasavaMti, egRNapaNNaM rAiMdiyAI sArakkhaMti saMgoveti sArakkhittA saMgovettA kAsittA chIittA jaMbhAittA akiTTA avahiyA apariyAviyA kAlamAse kAlaM kiccA devaloesu uvavajjaMti, devaloyapariggahANaM te maNuyA paNNattA / tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaivihA maNussA aNusajjitthA ? goyamA ! chavihA paNNattA, taM jahA pamhagaMdhA 1 miyagaMdhA 2 amamA 3 teyatalI 4 sahA 5 saNicArI 6 ||suu033|| chAyAntasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyena dezonAni trINi palyopamAni, utkarSeNa trINi palyopamAni / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujAnAM zarIrANi kiyanti uccatvena prajJaptAni ?, gautama ! jaghanyena dezonAni trINi gavyUtAni, utkarSeNa trINi gavyUtAni / te khalu bhadanta ! manujAH ki saMhaninaH prajJaptA : ? gautama ! vajraRSabhanArAcasaMhaninaH prajJaptAH / teSAM khalu bhadanta ! manujAnAM zarIrANi ki saMsthitAni prajJaptAni ?, gautama ! samacaturakhasaMsthAna saMsthitAni prajJaptAni / teSAM khalu manujAnAM ve SaT paJcAzat pRSThakaraNDakazate prajJapte rogo se aura AtaGko se ye saba rahita hote haiM arthAt roga aura AtaGka sadA inase dUra rahA karate haiM aisA Agama kA kathana hai // 32 // prakAranA rogo ane AtaMkathI te kALanA loko vihIna hoya che. eTale ke sadA raMgo ane AtaMke emanAthI dUra rahe che. evuM AgamanuM kathana che. sU0 3rA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 jambUdvIpaprajJaptisUtre zramaNAyuSman ! / te khalu bhadanta ! manujAH kAlamAse kAla kRtvA kva gacchanti ! kva utpadyante ?, gautama ! SaNmAsAvazeSAyuSo yugalakaM prasuvate ekonapaJcAzad rAtrindibAno saMrakSanti saMgopayanti, saMrakSya saMgopya kAsitvA kSutvA jRmbhitvA akliSTA athitA aparitApitAH kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu utpadyante, devalokaparigrahAH khalu te manujAH prAptAH / tasyAH khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe katividhAH manuSyAH anvaSajan ?, gautama ! SavidhAH prajJaptAH, tadyathA padmagandhAH 1 mRgagandhAH 2 amamAH 3 tejastalinaH 4 sahAH 5 zanaizcAriNaH 6 ||suu0 33 // TIkA-'tIse NaM' ityaadi| 'tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNattA' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe manujAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA ! jahaNNeNaM desaNAI tiNNi paliovamAI' he gautama ! jaghanyena dezonAni trINi palyopamAni, 'ukoseNaM tiNNi paliovamAI' utkarSeNa ca trINi palyopamAni sthitisteSAM manujAnAM prajJaptA / atra 'dezonAni' iti vizeSaNaM yugalika striyamAzritya bodhyam / dezonatA ca palyopamAsaMkhyeyabhAganyUnatayA bodhyA / atha zarIrAvagAhanAviSaye pRcchati---'tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM sarIrA "tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' ityAdi / TIkAtha-"tIse NaM bhaMte ! samAe bharahevAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA" isa sUtra dvArA gautamane prabhu se aisA pchA hai-he bhadanta ? usasuSamasuSamAkAla meM bharatakSetra meM manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI hotI hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA jahANeNaM desUNAI tiNNi pali ovamAiM ukkoMseNaM desUNAI tiNNi paliovamAI" he gautama usa suSamasuSamAkAla ke samaya meM bharatakSetra ke manuSyo kI Ayu jadhanya kucha kama tIna palyopama kI hotI hai aura utkRSTa kucha kama tIna palyopama kI hotI hai yahAM kucha kama jo tIna palyopama kI Ayu kahI gaI hai vaha yugalika striyoM kI Ayu kI apekSA lekara kahI gaI hai tathA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se jo hInatA hai vahI yahA kucha kama ke sthAna para gRhIta huI hai aba gautama zarIrAvagAhanA ke sambandha tIse Na bhate ! samAe bharahe vAse maNuyANa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA'-ityAdi suutr33|| TIkAtha-A sUtra vaDe gautame prabhune AjAtane prazna karyo che ke-he bhadanta ! te suSama saSamA kALamAM bharata kSetramAM manuSyanI sthiti keTalA kALanI hoya che ? enA javAbamAM prabhu -goyamA ! jahaNeNNa desUNAI tiNNi paliovamAI ukkoseNa-desUNAI tiNNi 4i golamAruM he gautama te suSama suSamA kALanA samayamAM bharata kSetranA manuSyanuM Ayu jaghanya-kaMIka sva5 traNa palyopama jeTaluM hoya che ane utkRSTathI kaMIka kama traNa palyopama tra hoya che. ahIM je kaMIka kama traNa palyopama jeTaluM Ayu kahevAmAM Avela che, te galika strIonA AyunI apekSAe kahevAmAM Avela che temaja palyopamanA asaMkhyAtamAM lagathI je hInatA che te ahIM kaMIka kAmanA sthAne gRhIta thayela che. have gautama zarIravagAha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 293 kevaiyaM' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe manujAnAM zarIrANi kiyanti=kiM pramANAni 'uccatteNaM paNNattA uccatvena prajJaptAni !, bhagavAnAha--'goyamA ! jahaNNeNaM desUNAI tiNNi gAuyAI' he gautama ! teSAM manuSyANAM zarIrANi jaghanyena dezonAni trINi gavyUtAni, 'ukkoseNaM tiNi gAuyAI utkarSeNa ca trINi gavyUtAni uccatvamAzritya vijJeyAni / atrApi 'dezonAni' iti vizeSaNaM yugalikastriyamAzritya bodhyam / yadyapi 'cha dhaNusamUsiyAo' iti pUrvamuktaM, tenaivAvagAhanA pratItA, tathApi jaghanyotkRSTatA sUcanArtha punaravagAhanA sUtramuktamiti bodhyam / atha saMhananaviSaye pRcchati--'te NaM bhaMte ! maNuyA ki saMghayaNIpaNNattA' he madanta / te khalu manujAH kiM saMhaninaH-kiM ca tat saMhananaM ceti kiM saMhananaM, tadastyeSAmiti kiM saMhananina:-kiM saMhananaviziSTAH prajJaptA ?, bhagavAnAha---'goyamA ! vairosabhaNArAya saMghayaNI paNNattA' he gautama ! te manujAH vajraRSabhanArAcasaMhaninaH prajJaptAH / samprati saMsthAnaviSaye pRcchati-'tesi NaM bhaMte ! maNuyANaM sarIrA kiM saMThiyA paNNattA' he bhadanta ! tepAM khalu manujAnAM zarIrANi kiM saMsthitAni=kimAkArANi prajJaptAni ?, bhagavAnAha-'goyamA ! samacauraMsasaMThANasaMThiyA meM prabhu se pUchate hai-"tIse NaM samAe bharahe vAse maNuyANaM sarorA kevaiyaM uccattaNa paNNattA' he bhadanta usa kAla meM bharatakSetra meM manuSyoM ke zarIra UcAI meM kitane baDe the ! uttara meM prabhu kahate hai "goyamA jahanneNaM tiNNi gAuyAI ukkoseNaM tiNNi gAuyAi" he gautama usa kAla meM bharata kSetra meM manuSyo ke zarIra jaghanya se aura utkRSTa se tInakoza ke the / yahAM para bhI jo utkRSTa zarIra kI avagAhanA batalAI gaI hai vaha yugalika striyo kI apekSA se hI batAI gaI hai "teNaM bhaMte maNuA ki saMdhayaNo paNNattA" he bhadanta ve manuSya kisa saMhanana vAle hote kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA vairosabhaNArAya saMdhayaNI paNNattA" he gautama ! ve manuSya vajraRSabhanArAca saMhanana vAle hote kahe gaye haiN| 'tesi NaM bhaMte ! maNuANaM sarIrA kiM saMThiA paNNattA" he bhadanta ! una manuSya ke zarIra kisa saMsthAna vAle kahe gaye hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! samacauraMsaMThANa saMThiyA" he gautama ! unakA zarIra nAvi prabhune prazna ure cha 'tose NaM bhaMte samAe bharahe vAse maNuANa sarorA kevai a uccatteNa paNNattA' hai mata! te mAM bharata kSetramA bhaesI zarAranI yA bhAM aint hatA ? uttama prabhu 49 cha hai - "jahanneNa tiNNi gAuyAI ukkoseNa tiNNi gAuyAI gotama ta Aja mAM bharata kSetramA mANase dhanya bhane utkRSTanI apekSAe traNa gAu jeTalA hatA. ahIM je utkRSTa zarIranI avagAhanA spaSTa 42vAma mAvI che te yugatira sImAnI apekSA spaSTa 42vAmA pApI cha, "teNaM bhaMte maNuA ki saMghayaNo paNNattA ?' mahata te mnussy| 46 jatanA sahananavA DAya che. senA bhavAya mAM prabhu 4 cheu 'goyamA! vairosabhaNArAya saMghayaNI paNNatA gautama! te mnussye| 40 *Sama nArAya sahananavANA hAya che. 'tesi NaM bhaMte maNuANaM sarIrA kiM saMThiA paNNatA' mata ! te manuSyAnA shrii| tana saMsthAnamA cha ? senA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre paNNattA' he gautama ! te manujAH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH-samacaturasaM-tulyArohapariNAhaM, tacca, saMsthAnaM samacaturasrasaMsthAnaM tena saMsthitAH / atha pRSThakaraNDaka saMkhyAviSaye pRcchati-'tesi NaM' ityAdi / 'tesiNaM maNuyANaM vechapaNNA piTTakaraMDayasayA' teSAM manujAnAM dve Sad paJcAzat pRSThakaraNDakazate-SaTra paJcAzadadhikA dvizatasaMkhyakapRSThakaraNDakAH 'paNNattA' prajJapte / atra saMhananasaMsthApRSThakaraNDakaviSayANi sUtrANi pUrvamuktAni tathApyepAM punarupAdAnaM teSAM sarveSAM saMhananAdikaM samAnaM bhavatIti sUcanAyeti / punItamasvAmopRcchati- te NaM bhaMte ! maNuyA kAlamAse' he bhadanta ! te khalu manujAH kAlamAse maraNasamaye 'kAlaM kiccA' kAlaM kRtvA mRtvA 'kahiM gacchaMti' kva gacchanti= kasmin loke prayAnti ? 'kahi uvavajjati' kva utpadyante ? bhagavAnAha-'goyamA ! chammAsAvasesAuyA' he gautama ! SaNmAsAvazeSAyuSaH-paNmAsAvazeSa SaNmAsAvaziSTam AyuryeSAM te tathAbhUtA kAladharmaprAptau avaziSTapaNmAsAH vihitaparabhavAyubandhAH santaste manujAH yathAsamayaM 'juyalaga' yugalakaM-yugma 'pasavaMti' prasuvate-janayanti / tada yugalam 'egaNapaNNaM rAiMdiyAI' ekonapazcAzad rAtrindivam ahorAtrAn 'sArakhaMti' saMrakSantisamacaturakSa saMsthAna vAlA kahA gayA hai barAbara Aroha ora pariNAha jisakA hotA hai usakA nAma samacaturastra saMsthAna hai, "tesi NaM maNuANaM be chappaNNA piTThakaraMDayasayA paNNattA samaNA uso" he zramaNa AyuSman ! unake pRSTha karaNDaka 256 hote haiM, yadyapi yaha kathana pIche kiyA jA cukA hai, parantu phira bhI jo yahAM para duharAyA gayA hai usakA kAraNa ina sabakA saMhananAdi saba samAna hotA hai isa bAtako sUcita karatA hai "teNaM bhaMte ! maNuyA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjati" he bhadanta ! ye manuSya samaya para mara karake kahAM jAte haiM ? kahAM utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM"goyamA ! chammAsAvasesAuyA juyalayaM pasarvati" he gautama ? jaba inakI Ayu cha mAsa kI bAkI rahatI hai taba parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM aura yugalika ko utpanna karate haiM phira usakI utpatti ke bAda ye use yugalika kI "egUNapaNNaM 4mamA prabhu cha, "goyamA samaca uraMsasaMThANa saMThiA gautama tamanu zarIrasa macaturaTyasaMsthAnavALuM kahevAmAM AvyuM che. barAbara Areha ane pariNAha jemanuM hAya cha tanu nAma samayatura saMsthAna che, 'tesiNa maNuANa bechappaNNA piTTa karaMDaya sayA paNNatA samaNAuso' he zrama Ayu bhan! tamanA 1442256 DAya che. A jAtanuM kathana pahelAM karavAmAM Avela che, paNa chatAe ahIM' je bIjI vakhata kahevAmAM AvyuM che tenuM kAraNa A pramANe che ke emanuM saMhanana vagere badhuM samAna hoya che. A vAtane sUcita karavA mATe ja ahIM uparyuktakathananI bIjI vakhata AvRtti karavAmAM AvI cha teNa bhate maNuA kAlamAse kAla kiccA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjati', mahanta e manuSya yathA samaye mRtyu prApta karIne kayAM jAya che kayAM utpanna thAya che? uttaramAM prabhu cha, 'goyamA chammAsAbasesAuyA juzralayaM pasavaMti'bhotama nyAre samAyu mAsa jeTaluM bAkI rahe che tyAre e parabhavanA Ayune khabdha kare che ane yugalikane u. (panna 43 che. yugalinI utpatti 57ii ame| yugalinu 'egUNapaNNa rAiMdiyAI sAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 295 ucitopacArAdinA pAlayanti, 'saMgoveMti' saMgopayanti=anAbhogena hastaskhalanAdibhyaH samyak rakSanti, ityaM 'sArakkhittA saMgovettA' saMrakSya saMgopya ca antasamaye 'kAsittA' kAsitvA-kAsaM kRtvA, 'chIittA' kSutvA-chikAM kRtvA, 'jaMbhAittA' jRmbhitvA-jambhAM kRtvA 'akkiTThA' akliSTAH zArIrikaklezavarjitAH, 'avvahiyA' avyathitA 'apariyAviyA' aparitApitA svataH parato vA'nupajAtakAyamanaHparitApAH santaH 'kAlamAse kAlaM kiccA devaloesu' kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu bhavanapatimArabhya IzAna paryanta devalokeSu 'uvavati ' utpadyante, 'devaloyapariggahANaM te maNuyA' yataste khalu manujAH devalokaparigrahAH bhavanapatyAdozAnAnto devalokaH, tathAvidhakAlasvabhAvAt tadhogyAyurba ndhena parigrahaH aGgIkAro yeSAM te tathAbhUtA:-devalokagAmina ityarthaH. 'paNNattA' prajJaptAH -kthitaaH| yugalino hi AyuSaH SaTsu mAsesu avaziSTeSu parabhavAyurbadhnanti, ata eteSAmAyustribhAgAdau parabhavAyubandhAbhAva ukta iti / te manujAH svasamAyuSkeSu svahIrAiMdiyAI sArakkhaMti, saMgoveti" 49 rAtadina taka ucita upacAra Adi se pAlanA karate haiM, dekhabhAla karate haiM isa prakAra pAlanA aura saMrakSaNa karake phira ye 'kAsittA chAittA jaMbhAittA akkiTThA avvahiyA apariyAviyA kAlamAse kAlaM kiccA devaloesu uvavajjati " khAMsI lekara, chIka lekara aura jaMbhAI lekara vinA kisI kaSTa ke aura vinA kisI paritApa ke kAlamAsa meM marakara devaloka meM bhavanapati se lekara IzAnaparyanta devaloka meM utpanna hote haiM. kyoMki "devaloyapariggahiyA NaM te maNuyA paNNattA" inakA janma devaloka meM hI hotA hai. anya loka meM manuSya nAraka aura tiyecaloka meM nahIM hotA hai aisA Agama kA Adeza hai / yugalika jana bhujyamAna Ayu jaba cha mAsa kI vAkI rahatI hai taba parabhava kI Ayu kA bandha kahate haiM isaliye inake parabhava kI Ayu kA bandha tribhAga meM- apanI Ayu ke tribhAga meM nahIM hotA hai, ye svasamAna AyuvAle devalokoM meM utpanna hote haiM isIliye inakA utpAda bhavanapati se lekara IzAnaparyanta ke devalokoM meM hI kahA gayA hai / ina yugalika jIvoM kA akAla meM maraNa nahIM hotA hai ye apane khati saMgovaiti 46 rAta hisa sudhIyata 5yAra gareko sAsana pAlana cha / rekha temaja saMbhAla rAkhe che. A pramANe lAlana pAlana temaja saMrakSaNa karIne pachI eo 'kAsittA choittA bhAittAakkiTThA avahiyA apariaviyA kAlamAse kAlaM kiccAdevalo. ma uvavajjati' usa pAIne, chI4 mAIna bhane pApA ne 12 tanA kaTe vagara koI paNa jAtanA paritApe kAla mAsamAM maraNa pAmIne devalokamAM bhavanapatithI. maina zAna paya ta varamA -thAya cha ma 'devaloya pariggahiyA Na te maNa ja emano janma devalokamAM ja hoya che. anya manuSya, nAraka ane tiryazlokamAM emane janma thato nathI. evA Agamane Adeza che. bhujamAna Ayu 6 mAsa jeTaluM bAkI rahe che tyAre yamaliyAjane parabhavanA aAyune bampa kure che. ethI emanA parabhavanA Ayano dha vibhAgamAM-pitAnA AyunA tribhAgamAM-thatuM nathI. eo samAna AcavALA jaiva lokamAM ke pitAnA Ayu karatAM hIna AyuvALA devalIkAmAM janmagrahaNa kare che. evI konA utpAda bhavanapatithI mAMDIne IzAna payatanA devalokamAM kahevAmAM Avela che. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 jambUdvIpaprajJaptisUtre nAyukeSu vA sureSu samutpadyante iti teSAM bhavanapatyAdIzAnAnteSveva sureSUtpattisaMbhava iti / 'kAlamAse kAlaM kRtvA' iti kathanena teSAM yugalikAnAmakAlamaraNAbhAva uktaH / 'yugalino hi svApatyAni ekonapaJcAzadivasAn saMrakSanti saMgopayanti' ityuktam / tatra fare divaseSu kIdRzA bhavati ? ityatra kecidevamAhuH 'saptottAnazayAlihanti divasAn spAGguSTamAryAstataH, hi riGkhanti pastataH kalagiro yAnti skhaladbhistataH / stheyobhizca tataH kalAgaNabhRtastAruNya bhogodgatAH saptAhena tato bhavanti suhagAdAne'pi yogyAstataH // 9 // iti / ayamarthaH - AryA :- yugalinaH sapta divasAn = janmadivasAt saptadivasAvadhikAlaM yAvat prathame saptAhe uttAnazayAH=atibAlAH santaH svAGguSThaM lihanti cUSanti tato dvitIye saptAhe saptadivasAn yAvat padaiH- caraNaiH kRtvA kau - pRthivyAM riGkhanti - riGkhanti jAnughuTIkAbhyAM apatyoM ko 49 dina taka pAlate haiM aura UnakA saMrakSaNa karate haiM aisA jo kahA gayA haiso ina dinoM meM ina apatyoM kI kyA sthiti hotI rahatI haiM, isa viSaya meM kitaneka janoM kA aisA kahanA hai 1 "saptottAnazayA lihanti divasAn svAGguSThamAryAstataH, kau riGkhanti padaistataH kalagiro yAnti skhaladbhistataH / stheyobhizca tataH kalAgaNabhRtastAruNya bhogogatAH, saptAhena tato bhavanti suhagAdAne'pi yogyAstataH // isakA abhiprAya aisA hai ki ye yugalikajana jaba se janma lete haiM taba se 7 sAta dina taka to arthAt prathama saptAha meM to- Upara kI ora mu~ha karake sote 2 apane aMguSTha ko cUsate rahate haiM phira dvitIya saptAha meM jamIna para evaM ghuTanoM ke bala sarakane lagate haiM, tRtIya saptAha meM ye A yugalika jIvAnu akAlamAM maraNa thatuM nathI. ee peAtAnA apatyeAnu 49 divasa sudhI lAlana-pAlana ane sa MrakSaNa kare che, evu je kahevAmAM Avyu che te e divase mAM e apatyeAnI kevI sthiti thatI rahe che. A saMbaMdhamAM keTalAka leAkeAnuM A pramANe kahevu che ke saptottAnazayA lihanti divasAn svAGguSThamAryAstataH kau riGkhanti padaistataH kalagiro yAnti skhaladbhistataH / stheyobhizca tataH kalAguNabhRtastAruNya bhAgodgatAH // saptAhena tato bhavanti sudRgAdAne'pi yogyAstataH || ene abhiprAya A pramANe che ke e yugalAdi janA jyArathI janma grahaNa kare che tyArathI 7 divasa sudhI tA eTale ke prathama saptAha mAM te uparanI tarapha mo karIne sUtAM sUtAM ja peAtAnA aMguSThane cUsatA rahe che. pachI bIjA saptAhamAM pRthvI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 297 saranti / tatastatRtIye saptAhe sapta divasAn yAvat kalagiraH- madhurabhASiNo bhavanti / tatazcaturthe saptAhe sapta divasAn yAvad skhaladbhiH padaiH yAnti-gacchanti / tataH paJcame saptAhe sapta divasAn yAvat stheyobhiH-atizayasthiraiH padaiH yAnti / tataH SaSThe saptAhe kalAgaNabhRtaH-samastakalAdhAriNo bhavanti / tataH saptame saptAhe tAruNyabhogodgatAH- taruNAvasthopayogibhogonmukhAH bhavanti / kecit punaH sugAdAne'pisamyaktvagrahaNe'pi yogyA bhavanti iti / idaM yaduktaM tat suSamasuSamAyAM AdikAlamapekSya bodhyaM, tataH paraMtu kiMcidadhikamapi saMbhAvyate iti / atra kazcidevamapi zaGketa-nanu tadAnIM mRtaka zarIrANAM kA sthitirAsIt ? iti cet , Aha-tasmin kAle mRtayugalika zarIrANi bhAraNDAdipakSiNo nIDakASThamiva samutpATaya nadIsAgarAdau prakSipanti tathA jagatsvabhAvyAt / nanu utkRSTato'pi dhanuH pRthaktvapramANazarIraistaiH pakSibhiH svApekSayA samutkRSTapramANAni manuSyazarIrANi samutpATaya kathaM samudrAdau prakSipyante ? mIThI vANI bolane lagate haiM. caturtha saptAha meM ye sAta dina taka lar3akhar3Ate hue pairoM se calane lagate haiM, pAMcaveM saptAha meM ye sthira hue pairoM se calane lagate haiM chaThe saptAha meM ye samasta kalAoM ko dhAraNa karane vAle ho jAte haiN| sAtaveM saptAha meM ye yuvAvasthApanna hue bhogoM ko bhogane vAle ho jAte haiM aura kitaneka samyadgarzana ko grahaNa karane ke yogya bhI bana jAte haiM / yaha jo kucha kahAgayA hai vaha suSama suSamA Araka ke prArambhaka samaya ko lekara kahA gayA hai. kyoMki isake bAda to isase bhI adhika kAma kara sakate hoMge aisI saMbhAvanA hotI hai, yahAM koI aisI zaMkA kara sakatA hai ki usa samaya agni saMskAra Adi kI aprAdurbhUtatA meM mRtaka zarIroM kI kyA sthiti hotI hogo ? to isake uttara meM yahI samajhanA cAhiye ki usa samaya meM mUtaka yugalika jIvoM ke zarIra ko bhAraNDAdi pakSI nIDakASThA kI taraha UThA kara ke nadI sAgara Adi meM DAla dete hoMge kyoMki usa samaya ke jagat kA aisA svabhAva hotA hai, yadi phira bhI yahAM hamAM pRthvI upara paga temaja ghUMTaNanA baLe sarakavA mAMDe che. trIjA saptAhamAM e madhura vANI belavA mAMDe che. caturtha saptAhamAM eo sAta divasa sudhI lathaDAtAM-lathaDAtAM cAlavA mAMDe che. pAMcamA saptAhamAM e sthira thayelA pagothI cAlavA mAMDe che. chaTThA saptAhamAM ee sarva kalAomAM vizArada thaI jAya che. sAtamAM saptAhamAM e seve yuvAvasthApana bhegonA upakatA thaI jAya che. ane keTalAka te samyagdarzana grahaNa karavA yogya paNa thaI jAya che. ahIM e je kaMI kahevAmAM AvyuM che te suSama suSamA ArakanA prAraMbhika samayane laIne kahevAmAM AvyuM che kemake enA pachI te enA karatAM paNa vadhAre kAma saMbhavI zake che, evI saMbhAvanA thAya che. ahIM keI evI paNa zaMkA uThAvI zake che ke te samaye agni saMskAra vagarenI aprAdurbhutitAmAM mRtaka zarIranI kevI sthiti thatI haze ? te enA uttaramAM evuM ja samajavuM joIe ke te samayamAM mRtakayugalika nA zarIrene bhAraMpAdi pakSI nIkASTAnI jema UDAvIne nadI-sAgara vageremAM nAkhI detAM haze kemake te samayanA jagane evo svabhAva hoya che. ahI' pharI koI 38 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwand 298 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti ca na zaGkatham , keSAMcit pakSiNAm arakApekSayA yathAsaMbhavaM bahubahutara bahutamadhanuH pRthaktvapramANazarIratvena tatkAlavarti yugalika narahastyapekSayA'dhikapramANazarIraisteH pakSibhisteSAM narANAM mRtazarIrasaMvahanasaMbhavAditi / / punagautamasvAmI pRcchati-'tIse gaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaivihA' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe katividhAH katiprakArAH katijAtiyA 'maNussA aNu sajjitthA' manuSyA anvaSajan anuSaktavantaH-kAlAtkAlAntaramanuvRttavantaH-santatibhAvenAbhUvan ? ityarthaH / bhagavAnAha-goyamA ! chavvihA paNNattA' he gautama ! SavidhAH manuSyAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'pamhagaMdhA' padmagandhA:- padmasyeva gandho yeSAM te tathApadmagandhavanto manuSyA ityarthaH 'miyagaMdhA' mRgagandhA:- atra mRgazabdena mRgamada: kastUaisI AzaMkA kI jAve ki utkRSTa sebhI dhanuH pRthaktva pramANa zarIra vAle una pakSiyoM dvArA apanI apekSA utkRSTa pramANa vAle manuSya zarIroM ko kaise uThA kara samudra Adi meM DAlate hoge ! to isakA uttara yahI hai ki kitaneka pakSiyoM ke zarIra kA pramANa araka kI apekSA yathA saMbhava bahu, bahutara aura bahutama dhanuH pRthaktva pramANa vAlA hotA hai ataH tatkAlavartI yugalika nara aura hastI kI apekSA unake zarIra kA pramANa adhika hone se ve pakSI una manuSya ke mRta zarIra ko uThA sakane meM samartha ho jAte haiN| aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-"tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaivihA maNussA aNussajjitthA" he bhadanta ! usa kAla meM bharatakSetra meM kitane prakAra ke manuSya kAla se kAlAntara meM santatibhAva se utpanna hue ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! chavihA paNNattA taM jahA-pamhagaMdhA, miyagaMdhA, amamA, teyatalI, tahA, saNicArI" he gautama ! cha prakAra ke manuSya utpanna hue, jaise- padmagandha- pana kI gandha ke samAna gaMdha se yukta zarIra vAle manuSya, mRgagandha-mRga kI arthAt kasturI kI gandha ke samAna gandha se yukta zarIra vAle bIjI zaMkA uThAvI zake che ke utkRSTathI paNa dhanuH pRthakUva pramANa zarIravALA te pakSIo pitAnA karatAM utkRSTa pramANavALA manuSya zarIra ne kevI rIte uThAvI ne samudra vageremAM nAkhatA haze ? te Ane javAba e che ke keTalAka pakSIonA zarIranuM pramANa arakanI apekSAe yathAsaMbhava bahu bahetara ane bahutama dhanaH pRthakatva pramANavALA hoya che, ethI tatkALavatI yugalika - ane hastIonI apekSAe temanA zarIranuM pramANa adhika hevAthI te pakSIo te manuSyanA mRtazarIrane ucakI zakavAmAM samartha hoya che. ve gautabhasvAmI prabhune prazna 4 cha 'tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaipihA maNu ssA kSaNusajjitthA" 3 mahata te ANe bharatakSetramA TasA prazAsana manuSyo yI mA. ntaramA santatimAthI utpanna cyA 1 senA vAsabhA prabhu cha-'goyamA chavihA paNNattA taM jahA-pamhagaMdhA, mia gaMdhA, amamA, teatalI, sahA saNicArI' ' gautama' cha |2nA manuSya te kALe utpanna thayA. jemake padmabandha-padmanA gaMdha jevA gaMdhathI yukta zarIra vALA manuSyo, mRgagadha mRganI eTale ke kastUrInA gaMdha jevA gaMdhathI yukta zarIravALA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 299 rikA gRhyate tasyaiva gandho yeSAM te tathA mRgamadagandhavanto manuSyA ityarthaH, 'ammA' amamAH - mamatvarahitA manuSyAH' 'teyatalI' tejastalinaH tejaH prabhA talaM rUpaM tadvayamasti yeSAM te tathA, kAntyA rUpeNa ca yuktA ityarya:, 'sahA' sahA:- sahiSNavaH - sahana zIlA ityartha: 5, 'saNicArI' zanaizcAriNaH-zanaiH = autsukyAbhAvAnmaMdaM carantItyevaM zIlAH, zanairgamanazIlA ityarthaH 6, yathA pUrvamekAkArA'pi manuSyajAtistRtIyAraka prAnte RSabhade dr ugrabhogarAjanyakSatriyabhedezvaturdhA vibhaktA tathA'trApi padmagandhatvAdiguNayogAtte manuSyAH svabhAvAdeva padmagandhAdi bhedena SaDvidha jAtimanto bhavanti iti bhAvaH // sU0 33 // iti prathamAraka varNanam - mUlam - tIse NaM samAe cauhiM sAgarovamakoDAkoDIhiM kAle vIikkaM te anaMtehiM vaNNapajjavehiM aNatehiM gaMdhapajjavehiM aNatehiM rasapa vehiM anaMtehiM phAsapajjavehiM aNatehiM saMghayaNapajjavehiM anaMtehiM saM ThANapajjavehiM aNaMtehiM uccattapajjavehiM aNatehi AupajjavehiM aNaMtehi gurulahujjavehiM anaMte hi agurulahupajjavehiM anaMte hi uTThANakamma balavIriyapurisakkAra parakkama pajjavehiM aNataguNaparihANIe parihAyamANe2 etthaNaM susamA NAmaM samA kAle paDivajjisu samaNAuso ? ||34|| chAyA - tasyAH khalu samAyAzcatasRbhiH sAgaropamakoTikoTibhiH kAle vyatikrAnte ananteH varNaparyavaiH anantaiH gandhaparyavaH anantaiH rasaparyavaiH anantaiH sparzaparyavaiH anantaiH saMhananaparyavaiH anantaiH saMsthAnaparyavaiH anantaiH uccatvaparyavaiH anantaiH AyuH paryavaiH anantaiH manuSya amama - mamatvarahita manuSya, teja prabhA aura tala-rUpa ina donoM se yukta hue manuSya, sahi - sahanazIla. manuSya evaM zanaizcArI manuSya - autsukyAbhAva se manda manda gati ve calane vAle manuSya jisa prakAra pUrva meM eka Araka vAlI bho manuSya jAti tRtIya Araka ke prAnta meM RSabha deva ne ugra, bhoga, rAjanya aura kSatriya ke bheda se cAra prakAroM meM vibhakta kI usI prakAra se yahAM para bhI padmagandhatvAdi guNa ke yoga se ve manuSya svabhAvataH hI padmamandha Adi ke bheda se chaha prakAra kI jAti vAle ho jAte hai ||33|| // prathama Araka varNana samApta // manuSyA, amama-mamavahIna manuSyA, tejaprabhA ane tala rUpa ee bannethI sampanna manu ce| ane aukayAbhAvathI maMda-maMda gatithI cAlanAra manuSyeA. jema pUmAM eka AkAra vALI manuSyajAti paNa tRtIya ArakanA prAntamAM RSabhadeve ugra bhAga, rAjanya ane kSatriyanA bhedathI cAra prakArAmAM vibhakta karela che. temaja ahI paNa padmagandhAdi guNanA yAgathI manuSya svabhAvathI ja padmagandhAdi bhedathI cha prakAranI jAtivALA thai jAya che (133zA A prathama Arakamu varNana che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 jambUdvIpaprajJaptisUtre gurulaghuparyavaiH anantaiH agurulaghuparyavaiH anantaiH utthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkramaparyavaiH anantaguNaparihANyA parihIyamANe 2 atra khalu suSamA nAma samA kAlaH pratyapadyata zramaNA yuSman // sU0 34 // TIkA- 'tIse NaM samAe' ityAdi / 'tIse' tasyAH suSamasuSamAyAH 'Na' khalu 'samAe' samAyAH 'cauhiM sAgarovama koDAkoDIhiM' catasRbhiH sAgaropama-koTIkoTIbhiH kRtvA 'kAle voikaMte' kAle vyatikrAnte-catussAgaropama koTIkoTI pramANe kAle vyatote sati kIdRze tasmin kAle ? ityAha-'aNaMtehiM' anantaiH-anantasaMkhyakaiH 'vaNNapajjavehi varNa paryavaiH varNa:-zuklapIta rakta nIla kRSNa bhedAt paJcavidhAH, kathitAH kapizAdayastu saMyogajanyA iti te na vivakSitAH, teSAM varNAnAM ye paryavAH paryAyAH kevalI buddhikatA nirvibhAgA bhAgA ekaguNa zuklatvAdayastaiH, 'aNaMtehiM gaMdhapajjavehiM' anantaH, gandhaparyaveH, 'aNaM tehiM rasapajjavehi' anantaH rasaparyavaiH, 'aNaMtehiM phAsapajjavehi anantaH sparzaparyavaiH, 'aNaM tehi saMghayaNapajjavehi' anantaiH saMhananaparyavaiH saMhananAni asthinicayaracanA dvitIya Araka varNana"tIse NaM samAe cauhi sAgarovamakoDAkoDIhiM kAle vIikate" ityAdi / TIkArtha-tIse NaM samAe cauhiM sAgarovamakoDAkoDIhiMkAle vIikaMte" jaba cAra ko DAkoDI sAgara kAla vyatIta ho jAte haiM taba dUsarA avasarpiNI kA kAla prAraMbha hotA hai. aisA yahAM sambandha lagAnA cAhie prathama jo suSama suSamAnAmakA kAla hai usako sthiti 4 cAra ko DAkoDI sAgaropama kI hai, yaha avasarpiNI kAla kA prathama bheda hai ataH avasarpiNI kAla meM kramazaH AyukAya Adi kA pratisamaya hrAsa ho jAtA hai. isIliye "aNaMtehiM vaNNa pajjavehiM aNaMtehiM gaMdhapajjavehiM, aNatehiM rasapajjavehiM aNaMtehiM phAsa pajjavehiM" dhIre 2 ananta varNaparyAyoM kA, ananta gandha paryAyoM kA, ananta rasaparyAyoM kA, ananta sparzaparyAyoM kA dhIre 2 hAsa hote 2 jaba cAra koDA koDA pramANa samaya samApta ho jAtA hai, isI prakAra ananta saMhananaparyAyoM kA, ananta saMsthAnaparyAyoM kA, uccatva paryAyoM kA, ananta AyuparyAyoM kA, ananta dvitIya Araka 'tIseNa samAe cauhiM sAgaroyama koDAkoDIhiM kAle vIIkkate' ityAdi sUtra // 34 // -"tIseNaM samAe cauhi sAgaro0" nyAre yAra AiDI sAgara vyatIta naya che tyAre dvitIya avasarpiNI kALa prAraMbha thAya che. ahIM e saMbaMdha jANa joIe. je suSama suSamA kALa che tenI sthiti ja kaDAkaDI sAgaropama che A avasarpiNI kALane prathama bheda che ethI avasarpiNI kALamAM kamazaH Ayu, kALa vagerene prati samaya hAsa thato jaya che. theTamA mATe " aNaMtehiM vaNNapajjavehiM aNatehi gaMdha pajjavehiM aNatehiM rasapajja vehi aNaMtehiM phAsapajjavehiM' dhIme dhIme mananta va paryAyAnA, ananta pAyonI, naMta rasa paryAne anaMta sparzanA paryAye hAsa thatAM thatAM jyAre cAra keDikeDI pramANa samaya samApta thaI jAya che A pramANe anaMta sahanana paryAyAna anaMta saMsthAnA paryAyAne aneka uccatva paryAne anaMta AyuparyAne anaMta gurulaghu paryAne anaMta aguru laghu paryA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikAkA dvi0 vakSaskAra sU. 34 dvitIyArakavarNanam 301 vizeSarUpANi vajraRSabhanArAca - vajrarSabha nArAcArddhanArAcakIlikA sevArtta bhedAt pavidhA ni, atra cArake vajraRSabhanArAcasyeva sadbhAvaH anyeSAmabhAvAt tasya vajraRSabhanArAcasaMhananasya paryavAstaiH, 'aNaMtehi saMThANapajjavehiM' anantaiH saMsthAnaparyavaiH - saMsthAnAni = AkRtirUpANi samacaturasranyagrodhasAdi kubjaka vAmana huNDabhedAt SaDavidhAni atra cArake samacaturastranAmakaM prathamaM saMsthAnaM gRhyate anyeSAmabhAvAt tAni tasya samacaturasranAmakasya saMsthAnasya paryavastaiH tathA 'aNaMtehiM uccata pajjavehi' anantaiH uccatvaparyavaiH-uccatvaM=zarIrocchrAyaH prathame'rake ca tat trigavyUtapramANaM tasya paryavaiH, tathA 'aNaMtehiM Aupagurulaghu paryAyoM kA, ananta agurulaghu paryAyoM kA ananta utthAna karma bala vIrya puruSakAra parAkrama paryAyoM kA hAsa hote 2 jaba cAra koDAkoDI pramANa prathama ArA avasarpiNI kA samApta ho jAtA hai taba avasarpiNI kAla kA dvitIya suSamA nAmakA ArA isa bharatakSetra meM prArambha ho jAtA hai / yahAM jo varNAdikoM ko paryAyoM kA kathana kiyA gayA hai vaha kevalI bhagavAn kI buddhi ke dvArA kiye gaye nirvibhAga bhAgoM kA mAnakara kiyA gayA hai. ye varNAdi ke nirvibhAga bhAga eka guNa zuklatvAdi rUpa par3ate haiM, isa Araka meM vajraRSabhanArAca saMhanana hI hotA hai, anya saMhanana nahIM hote haiM, saMhanana haDDiyoM kI eka prakAra kI racanA vizeSa kA nAma hai, ye saMhanana vajraRSabhanArAca saMhanana, nArAca saMhanana, arddhanArAcasaMhanana, kIlikA saMhanana aura sevArttasaMhanana ke bheda se 6 prakAra ke zAstroM meM varNita hue haiM, saMsthAna nAma AkAra kA hai ye bhI 6 prakAra ke hote haiM- samacaturasrasaMsthAna, nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna, kubjakasaMsthAna, vAmana saMsthAna, sAdisaMsthAna aura huNDakasaMsthAna, isa Araka meM samacaturasranAmakA prathama saMsthAna hI hotA hai. anya saMsthAna nahIM / uccatva se yahAM zarIra kI U~cAI gRhIta huI hai, prathama Araka meM zarIra kI U~cAI 3 tIna koza kI hotI hai aura Ayu kA pramANa tIna palyo cAnA ana'ta utthAna kama aLavIya puruSakAra5rAkama paryAyAnA hAsa thatAM thatAM jayAre 4 koDAkeDI prathama ArA avasaraNInA samApta thai jAya che tyAre avasarpiNI kALane dvitIya suSamAnAmaka Ave. A bharatakSetramAM prAraMbha thai jAya che. ahI' je varNAdikAnA paryaMcAnuM kathana karavAmAM Avela che. te kevalI bhagavAnanI buddhi vaDe karavAmAM Avela nivibhAga bhAgone mAnIne karavAmAM Avela che. e varNAdikAnA nivibhAga bhAga eka zuzu zukalatyAdi rUpa paDe che. A A rakamAM va RSabhanArAca sahanana ja hoya che anya saMhananeAnA abhAva rahe che. sahanana asthie nI eka prakAranI racanA vizeSanu nAma che. e sahananA zAstromAM vaRSabhanArAca sahunana RSabhanArAMca sahanana, nArAcasahanana adbhu tArAcasa'hutana kIlikA sahanana ane sevA sahanananA bhedathI 6 prakAranA varNita thayelA che. sasthAna AkAranuM nAma che. enA paNa 6 prakAre che. samacaturasrasasthAna nyakrodha parimaDalasasthAna kubjaka saMsthAna vAmana sasthAna sAdisasthAna ane huNDaka sa MsthAna. A ArakamAM anya saMsthAne nahi paNa phakata sama caturasranAmaka prathama sasthAna ja hAya che. uccatvathI ahIM zarIranI uMcAi gRhIta thayelI che. prathama ArakamAM zarIranI UMcAI 3 gAu jeTalI hoya che Ayunu pramANa traNa pA jambudvIpaprajJaptisUtra "
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 jambUdvIpaprajJaptisUtre jjavehiM' anantaiH AyuH paryavaiH AyuH-jIvitaM, tadatra prathame'rake tri palyopamapramANaM gRhyate, tasya paryavAstaiH, tathA 'aNaM tehiM gurulahu pajjavehi' anantai gurulaghuparyavaiH-gurulaghuni= gurulaghudravyANi bAdara skandhadravyANi audArika vaikriyAhArakataijasarUpANi teSAM paryavAstai tathA 'aNaM tehiM agurulahu pajjavehi' anantaiH agurulaghuparyavaiH agurUlaghUni-agurulaghudravyANi sUkSmadravyANi tAni ca paudgalikAnyeva grAhyANi apaugalikagrahaNe tu dharmAstikAyAdInA mapi grahaNaM prasajyeta tatazca teSAmapi paryavahAnirApadyeta, tAni agurulaghudravyANi kArmaNa mano bhASAdi dravyANi teSAM paryavAstaiH, tathA 'aNaM tehiM uTThANa kammabala vIriyapurisakkAra parakkamapajja veDiM' anantai utyAnakarmabalavIya puruSakAraparAkramapayavai utthAnaM-ceSTAvizeSaH, karma-bhramaNAdikriyA vizeSaH, balaM-zarIrasAmarthya vIrya jIvabhAvaM, jIvatvamityarthaH puruSakAraH pauruSam abhimAnavizeSaH, parAkramaH-niSpAditasvaviSayaH puruSakAra eva, eteSAM paryAyAstaizca kRtvA 'aNaMta guNaparihANIe' anantaguNaparihAnyA anantaguNAnAm- anantAnAM jJAnadarzanAdyanantAnAM nirvibhAgabhAgAnAM varNAdiparyavAnAM parihANiH-apacayastayA parihApama kA hotA hai. guru laghu dravya se bAdaraskandhadravyarUpa jo audArika, vaikriya, AhAraka evaM tejasa zarIra hai unako grahaNa huA hai. agurulaghu dravya se sUkSmadravyarUpa jo paudgalika dravya hai ve hI gRhIta hue hai, apaudgalika sUkSmadravya nahIM yadi inakA bhI yahAM grahaNa honA mAna liyA jAya to dharmAstikAyAdika dravyoM kA bhI grahaNa honA mAnanA paDegA to isa taraha se inake paryAyoM kI bhI hAni hone kA prasaGga prApta hogA, ataH isa prasaMga kI nivRtti ke liye agurulaghu dravya pada se kArmaNa manobhASAdi dravyoM kA hI grahaNa kiyA jAnanA cAhiye. isa taraha varNaguNa kI, gandhaguNa kI, rasaguNa kI evaM sparzaguNa kI, jo paryAyeM haiM- kevalI ke dvArA apanI buddhi se kiye gaye jo nirvibhAga bhAga hai- ve ananta saMkhyaka haiM, saMhanana ko paryAyeM ananta haiM, saMsthAna kI paryAyeM ananta haiM, uccatva kI paryAye ananta hai, Ayu karmakI paryAye ananta haiM, gurulaghu dravyoM kI paryAye ananta haiM, utthAna-ceSTA vizeSa rUpa, karma-bhramaNAdi rUpakriyA, zarIra pama jeTaluM hoya che. gurulaghu dravyathI bAdara skandha dravya rUpa je audArika vaikriya AhAraka temaja tejasa zarIra che tenuM grahaNa thayela che agurU ladhu dravyathI sUkSama dravya rUpa je paga lika dravya che temanuM ja grahaNa thayeluM che apIddagalika sUkSama dravya nuM nahi, je emanuM paNa ahIM grahaNa karavAmAM Ave te dharmAstikAyAdika dravyanuM paNa grahaNa mAnavuM ja paDaze. te A pramANe emanI paryAnI paNa hAni thavAnI sthiti upasthita thaze. eTalA mATe A prasaMganI nivRtti mATe aguru laghu dravya paNa thI kAryaNa ane mane bhAvAdi dravyanuM grahaNa karavAmAM AvavuM joIe A pramANe varNa guNanI gadhaguNanI rasaguNanI temaja sparza guNanI je paryAye che-kevalI vaDe sva buddhithI karavAmAM Avela je nirvibhAgabhAgo che te anata saMkhyaka che. saMhananI paryAye anaMta che saMsthAnanI paryAye anaMta che UccatvanI paryA anaMta che AyukamanI paryAe anaMta che gurulaghu dravyonI ane aguru laghu dravyanI paryA che anata che utthAna-ceSTA vizeSarUpa karmabhramaNAdi rUpa kriyA zarIra sAmarthyarUpa baLa vIrya jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.34 dvitIyArakavarNanam yamANe2, parihIyamANe parihIyamANe-nitAntamapacayaM gacchati sati 'etthaNaM' atra - atrAntare khalu susamA NAmaM samA kAle' susamA nAma samA kAlaH trikoTi sAgaropamapramANaH avasarpiNyA dvitIyo'rakaH / 'paDivajjisu' pratyapadyata-pratipanno lAgata iti / yathaiSAma nantatvam anusamayamanantaguNahAnizca bhavati taducyate, tathAhi--'tIse NaM samAe uttamakaTTapattAe' iti' iti prAguktoktyA susamasusamA-kAle kalpadrumapuSpaphalAdigatA ye varNagandharasAdayaste utkRSTAH, teSAM kevalI prajJayA chidyamAnA yadi nirvibhAgA bhAgAH kriyante tarhi anantA bhAgA bhavanti / teSAM madhyAdanantabhAgAtmaka eko rAziH prathamAraka dvitIya-samaye truTayati, evaM tRtIyAdi samayeSvapi vaktavyaM yAvatprathamArakAntimasamaya paryantam / iyameva rItiH avasarpiNo carama samayaM yAvad bodhyA / ataeva- 'ananta guNasAmarthyarUpa bala, vIrya - jIva kI zakti, puruSakAra aura parAkrama ko payAye bhI ananta haiM, ina saba ananta paryAyoM ko kevalo bhagavAn hI jAnate haiM so ina sava paryAyarUpa ananta guNoM kI jaba ghIre 2 pratisamaya hAni hote 2 suSama suSamA nAma kA prathama Araka samApta ho jAtA hai taba 3 tIna koDAkoDI sAgaropamapramANa vAlA dvitIya Araka kI jisakA nAma suSamA hai prAraMbha hotA hai ina varNAdi paryAyoM meM anantatA aura pratyeka samaya meM anantaguNa hAni jo hotI hai use yahAM spaSTa kiyA jAtA hai-suSamasuSamA kAla meM kalpadruma ke puSpa aura phalAdi koM meM jo varNa, gandha aura rasAdi hote haiM ve utkRSTa hote haiM / inake yadi kevalI kI prajJAse nirvibhAga bhAga kiye jAve-to ve ananta bhAga hote haiM inake madhya se ananta bhAgAtmaka eka rAzi prathama Araka ke hitIya samaya meM mamApta ho jAtI hai, dvitIya anantabhAgAtmaka rAzi prathama Araka ke tRtIya samaya meM samApta ho jAtI hai isa prakAra tRtIyAdi anantabhAgAtmakarAziyAM prathama Araka ke caturthAdi samayo meM samApta hoto rahatI hai so isa prakAra se inake samApta hote rahane kA yaha krama prathama Araka ke antima samaya taka jAnanA cAhiye, tathA isI prakAra kA yahI krama avasarpiNI kAla ke antima samaya taka cAlU rahatA hai aisA jAnanA cAhiye, isa jIvanI zakita purUSakAra ane parAkramathI paryAya paNa anata che. e sarva anaMta paryA ne kevalI ja jANe che. te e sarva paryAyarUpa anata guNethI jyAre dhIme dhIme pratisamaya hAni thatAM thatAM suSama suSamAM nAme prathama Araka samApta thaI jAya che tyAre traNa DAkoDI sAgaropama pramANayukta dvitIya Araka ke jenuM nAma suSamA che te prAraMbha thAya che. e varNAdi paryamAM anaMtatA ane dareka samayamAM anaMtaguNa hAni je hoya che tenuM ahI spaSTIkaraNa karavAmAM Ave che. aSama suSamA kALamAM ka65mA ane temano pupa temaja phaLa vagere mAM je varNa gaLyuM ane rasAdi hoya che te utkRSTa hoya che. emanA je kevalInI prajJAthI nirvibhAga bhAga karavAmAM Ave che te anaMta bhAga thAya che. emanA madhyathI anaMtabhAgA tmaka eka rAzi prathama ArakanA dvitIya samayamAM samApta thaI jAya che. dvitIya anaMtabhA gAtmaka rAzi prathama ArakanA tRtIya samayamAM samApta thaI jAya che. A pramANe tRtIyAdi anaMta bhAgAtmaka rAzimAM prathama ArakanA caturthAda samayemAM samApta thatI rahe che. te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 jambUdvIpaprajJaptisUtre parihANyA' ityatra anantaguNAnAM parihAnistayA iti paSThI tatpuruSo na tu karmadhArayaH / guNazabdazca bhAgapayoyavAcI AgameSu prsiddhH| nanvevaM varNAdInAm anantaguNahAnyA zvetAdivarNAnAM gandhAdInAM ca sarvathocchedaH prasajyeta, etacca pratyakSaviruddham jAtIyapuSpAdau zvetavarNasya anyatrANyavarNAnAM tathaiva gandhAdInAM sampratyapyupalabhyamAnatvAt ? iti cet , Aha-Agame hi anantakasya anantabhedA uktAH, tatra hIyamAnabhAgAnAm anantakam alpam tadapekSayA maularAzeH-bhAgAnantakaM bRhattaraM bodhyam ato na savethoccheda iti / yujyate ca teSAM sarvathocchedAbhAvo bhavyakt taraha "anantaguNaparihANyA" pada meM ananta nirvibhAgabhAgoM kI parihAni se aisA hI artha karake "anantaguNAnAM parihANyA" meM SaSThI tatpuruSa samAsa samajhanA cAhiye / karmadhAraya nahIM guNa zabda bhAga artha kA vAcaka hai yaha bAta Agama meM prasiddha hai / yahAM aisI zaMkA ho sakatI hai ki jaba varNAdikoM ke anantaguNoM kI hAni hotI kahI gaI hai to phira isa taraha se ina zvetAdi varNo kA aura gandhAdi guNoM kA sarvathA uccheda hI ho jAyegA parantu aisA to hone kA nahIM kyoMki vartamAna kAla meM ina sava hI ina guNoM kA jaise jAtIya puSpAdi meM zvetavarNa kA, isI taraha anyatra bhI anya zvarNoM kA evaM gandhAdikoM kA sadbhA va to dekhA hI jAtA hai to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki Agama meM ananta ke bhI ananta bheda mAne gaye haiM inameM hIyamAnabhAgoM kA jo anantaka hai vaha to alpa hai aura inameM mUlarAzi kA jo bhAgAnantaka hai vaha vRhattara hai isaliye inakA sarvathA uccheda nahIM ho savatA hai / bhavya kI taraha inake sarvathA uccheda hone kA prasaGga hI prApta nahIM hotA hai abhI taka ananta kAla se bhI bhavyoM ke siddha avasthApanna hote rahane para bhI aura anantakAla taka bhI bhavya siddha avsthaaA rIte emanI samApti saMbaMdhI A krama prathama ArakanA aMtima samaya sudhI jANa joIe. temaja A pramANe e ja krama avasarpiNI kAlanA aMtima samaya sudhI cAlu rahe che se pAe jAne se. mI pramANe anantaguNaparihANyA mAM anata nivilAgAnI parihAnithI mevo ma ahae parIne anantaguNAnAM parihANyA bhAM SaSThI taYSa samAsa samajavuM joIe karmadhAraya nahi. guNa zabda bhAga arthane vAcaka che A vAta A gamamA prasiddha che. ahIM evI zakApaNa udbhavI zake che ke jyAre varNAdikanA anaMta guNonI hAni thatI rahI che evuM kahevAmAM AvyuM che to pachI A rIte te e vetAdi varNone ane gandhAdi guNone sarvathA ucacheda ja thaI jaze paNa AvuM thaze nahi kemake vartamAna kALamAM e sarva guNone-jema jAtIya puSpAdimAM vetavaNene A pramANe anya paNa anya-anya varNane temaja gaMdhAdikane sadubhAva te jovAmAM Ave ja che. te A zaMkA nAjavAba A pramANe che ke AgamamAM anaMtatAnA paNa anaMta bhedo mAnavAmAM AvyA che. emAM hIyamAna bhAge ne je anaMtaka che te to alpa che ane emanAmAM je mUlarAzine bhAgAntaka che, te bRhattara che ethI emanA sarvathA ucachedanane saMbhava nathI. bhavyanI jema jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 34 suSamAnAmaka dvitIyArakavarNanam yathA sidhyatsvapi bhavyeSu na teSAmanantakAlenApi nirlepanA tathA sarvajIvebhyo'nantaguNAnAm utkRSTavaNaudigata bhAgAnAM na sarvathoccheda iti / na ca te saMkhyAtA eva sidhyanti, ime tu pratisamayam anantA hIyante iti mahaddaSTAntavaiSamyam ? iti vAcyam, yatastatra sidhyatAM bhavyAnAM yathA saMkhyAtatA tathA siddhikAlo'nantaH evamatrA'pi yathA pratisamayam anantAnAmeSAM hIyamAnatA tathA hAnikAlo'vasarpiNI pramANa eva tataH param utsarsiNI prathamasamayAdau tenaiva krameNa varddhante varNAdaya iti sarve susthitam / 'aNaM hiM panna hote rahegeM phira bhI inakA sarvathA uccheda jaise nahIM hotA hai usI prakAra se sarva jIvoM kI apekSA anantaguNoM utkRSTa varNAdigatabhAgoM kA sarvathA uccheda nahIM hogA, / zaMkA- ve saMkhyAta hI siddha hote haiM parantu ye to pratisamaya anantarUpa meM hI hIna hote rahate haiM, isa taraha jo bhavya kA dRSTAnta dekara Apane inakI nirlepatA kA abhAva pratipAdita kiyA hai - so isa dRSTAnta meM to inako apekSA bahuta bar3I viSamatA hai - arthAt isa dRSTAnta se varNAdiko ke sarvathA uccheda hone kA jo prasaGga diyA gayA hai vaha haTatA nahIM hai banA hI rahatA hai ? so isa prakAra kI yaha AzaMkA bhI ThIka nahI hai - kyoM ki siddha honevAle bhavya jIvoM meM jaisI saMkhyAtatA hai vaisI kAla meM saMkhyAtatA nahIM hai kintu vaha siddhi kAla to ananta hai isI prakAra pratyeka samaya meM ananta varNAdi bhAvoM meM jaisI hIyamAnatA hai kyoMki vaha unakA hAnikAla ava sarpiNI pramANa hI hai isake bAda to utsarpiNI ke prathama kAla ke prathama samaya se lekara antima kAla ke antima samaya taka ye varNAdi bhAva isI kama se varddhamAna hote rahate haiM / ataH kisI bhI kAla ina di bhAvoMkA sarvathA uccheda prApta nahI ho sakatA hai / "anaMtehiM uccatta 305 emanuM saCthA ucchedana thAya tevA prasaMga ja upasthita thatA nathI. Aja sudhI ana takAlathI bhaLye siddha avasthApanna thatA AvyA che ane bhaviSyamA paNa tee anatakAla sudhI siddha avasthApanna thatA raheze, chatAM e temanu sathA ucchedana thatu nathI, A pramANe ja sa`jIvAnI apekSAe ana taguNa utkRSTa varNAddigata bhAgAnuM sadA ucchedana thaze nahi. zakA--teo te saMkhyAta ja siddha hAya che, paNa e te prati samaya ana'tarUpamAMja hIna thatA rahe che, A pramANe je bhanu dRSTAnta ApIne tame emanI nileSatAne abhAva pratipAdita karyAM che, te A dRSTAntamAM te emanI apekSA khUbaja viSamatA che, eTale ke A dRSTAntathI varNAdikAnA sathA uccheda thavA saMbadhI je prasa`ga ApavAmAM Avela che te kAyama ja rahe che. te A jAtanI AzakA paNa ceAgya na kahevAya. kemake siddha thanArA bhavya jIveAmAM jevI saMkhyAtatA che tevI kALamAM sa khyAtatA nathI para`tu te siddhi kALa tA abhinna che A rIte dareka samayamAM anaMta vadi bhAvAmA jevI hIyamAnatA che, te temaneA hAnikAla avasarpiNI pramANa ja che. enA pachI teA utsarpiNInA prathamakALanA prathama samayathI mAMDIne atimakALanA aMtima samaya sudhI e vadi bhAve e ja kamathI vaddhamAna thatA rahe che. mATe koI paNa kALamAM e vIbhiAve.ne savathA uccheda prApta thaI zatA nathI. 39 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 jambUdvIpaprajJaptisUtre uccattapajjavehi' iti yaduktaM, tatrevamAzaGkA saMjAyate tathAhi-uccatvaM zarIrasya svAvagADhamUlakSetrAduparitananabhaH pradezAvagAhitvaM tatparyavAzca ekadvitripratarAvagAhitvAdayo'saM khyAtapratarAvagAhitvAntA asaMkhyAtA eva, avagAhanA kSetrasyAsaMkhyAtapradezAtmakatvAt , kathaM tarhi eSA manantatvam ? kathaM caite'nantabhAgaparihANyA parihIyante ? iti / ___atrocyate-prathamArake yat prathamasamAyotpannAnAmutkRSTazarIroccatvaM bhavati tato dvitIyAdi samayotpannAnAM yAvatAmekanabhaH pratarAvagAhitvalakSaNaparyavANAM hAnistAvat pudgalAnAntakaM hIyamAnaM draSTavpam , AdhArahAnAvAdheyahAnerAvazyakatvAt / tena uccatvaparyavANAmapyanantatvaM siddhaM namaH pratarAvagAhasya pudgalopacayasAdhyatvAditi pajjavehiM" aisA jo kahA gayA hai so vahAM para aisI AzaMkA ho sakatI hai ki svAvagADhabhUta mUla kSetra se lekara Upara Upara taka kA jo nabhaH pradeza hai usa nabhaH pradeza meM jo avagAhitA haiM vahI zarIra kI uccatA hai isa uccatA kI paryAye eka do tIna pratarAvagAhitva Adi asaMkhyAta pratarAvagAhitva taka hotI hai aura ye asaMkhyAta hI hotI haiM tAtparya isakA yahI hai ki jIva kA avagAha AkAza ke eka pradeza se lekara asaMkhyAtapradeza taka hI hotA hai kyoMki lokAkAza ke asaMkhyAta hI pradeza haiM to phira yahAM para paryAyoM meM anantatA kaise kahI gaI hai aura kaise yaha anantabhAgoM kI parihAni se hIna kaho gaI haiM ? so isa zaMkA kA samAdhAna aisA hai ki prathama Araka ke prathama samaya meM utpanna hue jIvoM kI jo zarIroccatA hotI hai usase dvitoyAdi samayoM meM utpanna hue jIvoM kI jitanI eka nabhaH pradezAvagAhitva rUpa paryAyoM kI hAni hotI hai vaha anantarUpa meM hoyamAna hoto hai kyoM ki AghAra ko hAni meM Adheya ko hAni honA Avazyaka hai, isase uccatvAdi paryAyoM meM bhI nabhaH pradezAvagAha pudgalopacaya sAdhya hone se anantatA siddha ho jAtI hai| "anantaiH AyuH paryavaiH' aisA jo kahA gayA hai so vahAM para bhI aisI AzaMkA ho "aNatehiM uccattapajavehi" bhAma ra vAmAM mAvyu tA tyAM mevI za yaza ke svAvagADha bhUta mUla kSetrathI mAMDIne upara-upara je nabhaH pradeza che, te nabhaH pradezamAM je avagAhita che, te ja zarIranI ugratA che, A uccatAnI paryAye eka, be, traNa pratarAvagAhitya Adi asaMkhyAta pratarAvagAhitya sudhI hoya che ane e asaMkhyAta ja hoya che. tAtparya A pramANe che ke jIvana avagAha AkAzanA ekapradezathI mAMDIne asaMkhyAta pradeza sudhI ja hoya che kema ke kAkAzanA asaMkhyAtaja pradeza che, te pachI ahIM paryAyamAM anaMtatA zA mATe kahevAmAM AvI che ? ane kevI rIte A anaMtabhAgono parihAnithI hIna kahevAmAM AvA che ? te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke prathama ArakamAM prathama samayamAM utpanna thayelA jIvonI je zarIroccatA hoya che tenAthI dvitIyAdi samayamAM utpanna thayelA jIvonI jeTalI eka nabhA pradezAvagAhitva rUpa paryAnI hAni hoya che te anaMtarUpamAM hIyamAna hoya che. kema ke AdhAranI hAnimAM adheyanI hAni Avazyaka che, enAthI uccatvAdi paryAmAM paNa nabhaH pradezAvagAhapudgalapacaya sAdhya pAthI mAnatA siddha 27 Mya che. 'anantaiH AyuH paryavaiH' mAmale 4Amai jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.34 suSamAnAmaka dvitIyArakavarNanam 307 anantaiH AyuH paryavaiH' iti yaduktam , tatraivamAzaGkA jAyate, tathAhi -paryavANAm ekasamayonA dvisamayonA yAvadasaGakhyayasamayonotkRSTA sthitiriti paryavAH sthitisthAnatAratamyarUyA asaMkhyeyA eva, AyuH sthite rasaMkhyAtasamayAtmakatvAt, tarhi kathamuktam-anantaiH AyuH paryavaiH' iti !, atrAha- hIyamAnasthitisthAnakAraNIbhUtAni anantAni AyuH karmadalikAni pratisamayaM parihIyante / tAni hIyamAnAni anantAni AyuH karmadalikAni bhavasthitikAraNatvAt AyuH paryavA eva, atasteSAm anantatve nAsti kA'pi vipratipattiriti / ____ tathA- 'anantai gurulaghuparyavaiH' iti yaduktaM, tatragurulaghu-paryavAH audArika vaikriyAhArakataijasarUpANAM cAdaraskandhadravyANAM paryAyA iti tatra prakRte vaikriyAhArakayoranupayogaH, tena tatrAdyasamaye audArikazarIramAzritya utkRSTa varNAdayo bodhyAH, tataH paraM sakatI hai ki eka samaya hona, do samaya hIna, yAvat asaMkhyAta samaya hIna jo utkRSTa sthiti hotI hai vahI Ayu kI paryAye haiM, isa sthiti sthAnoM kI taratamatA ko lekara Ayu kI paryAye asaMkhyAta hI ho sakatI haiM, kyoMki Ayu kI sthiti asaMkhyAta samayarUpa hI hotI hai, to phira Ayu kI paryAyoM meM anantatA kaise kahI gaI hai ? to isa zaMkA kA samAdhAna aisA hai ki hIyamAnasthitisthAnakoMke kAraNIbhUta jo Ayukarmadalika pratisamaya hIna hote haiM ve hIyamAna ananta Ayukarmadalika bhavasthiti ke kAraNabhUta hone se Ayu ke paryAyarUpa hI hote haiM ataH inakI anantatA meM koI vipratipatti nahIM hai, "anantai gurulaghu paryavaiH' aisA jo kahA gayA hai so audArika vaikriya AhAraka evaM taijasa rUpa bAdara skandha dravyoM kI jo paryAye haiM ve guru laghu paryAya haiM / prakRta meM vaikriya aura AhAraka paryAyoM kA upayoga nahIM liyA gayA hai / ataH prathama Araka meM Adyasamaya meM audArika zarIra ko Azrita karake utkRSTa varNAdika jAnanA cAhie isake bAda ve usI taraha se hIna hote jAte haiN| tathA tejasa zarIra ko Azrita karake aadyAvyuM che, te tyAM paNa evI AzaMkA thaI zake che ke eka samaya hIna, be samaya hIna. yAvata asaMkhyAta samaya hIna je utkRSTa sthiti hoya che te ja AyunI paryAya che. A sthiti sthAnonI taratamyatA laIne AyunI paryAye asaMkhyAta ja thaI zake che. kema ke AyunI sthiti asaMkhyAta samaya rUpa ja hoya che. te pachI AyunI paryAyamAM anaMtatA zA mATe kahevAmAM AvI che ? te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke hIyamAna sthiti sthAnakonA kAraNabhUta je Ayu kama dalike prati samaye hIna thatA rahe che teo hIyamAna anaMta Ayu karma dRlika bhavasthitinA kAraNabhUta hevAthI AyunA paryAya rUpa 1 DAya che. methI memanI manatatAmA 59tatanI vipatti nathI. ananta guruladhuparyavaiH' mA vAmAM mAvyucha t| mohA24 vaiThiya mAhA23 tebhasa tesa rUpa bAdara skandha dravyonI je paryA che te gurulaghu paryA che. prakRtimAM vaikiya ane AhAraka paryAne upayoga karavAmAM Avyo nathI. ethI prathama ArakanI AghasamayamAM audArika zarIrane Azrita karIne utkRSTa varNAdika jANavuM joIe. tyArabAda teo te pramANe jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 jambUdvIpaprajJaptisUtre tathaiva hIyante / tathA- tejasa zarIramAzrityAdyasamaye kapotapariNAmaka jATharAgnirutkRSTaH, tadanantaraM hAnyA manda mandatarAdi vIryakatvarUpo bhavatIti tathA- 'anantairagurulaghuparyaveH, ityuktam / tatra 'agarulagu dravyANi kArmaNamanobhASAdIni paudgalikAni sUkSmadravyANi' ityarthaH kRtaH / tatra kArmaNasya sAtavedanIya zubhanirmANa susvara saubhAgyAdeyAdi rUpasya bahusthityanubhAgapradezakatvena, manodravyasya bahugrahaNAsandigdhagrahaNajhaTitigrahaNa bahudhAraNAdi matvena, bhASAdravyasya udAttatva gambhIropanItarAgatvapratipAdanAdavidhAyitAdirUpatvena ca Adisamaye utkRSTatvaM tataH paraM krameNAnantA paryavA hIyanteiti / tathA- 'anantai rutthAnakarmabalavIryapuraSakAraparAkramaparyaveH' ityuktam / utthAnAdayaH prathamasamaye utkRSTAH, tataH paraM kramazo hIyante iti bodhyam / atra prakRtaviSaye prAcInA samaya meM kapota pariNAmaka jaThara saMbaMdhI agni utkRSTa hotI hai / isake bAda dvitIyAdika samayoM meM vaha hAnirUpa se hotI huI manda mandatara Adi vIrya prabhAva vAlI hotI jAtI hai / "anantaiH agurulaghuparyavaiH" aisA jo kahA gayA haiM so isakA artha kArmaNa manovargaNA aura bhASA vargaNA Adi rUpa sUkSma podgalika dravya aisA kiyA hai inameM jo kArmaNa dravyarUpa sUkSma pudgala dravya hai evaM usameM jo sAtAvedanIya, zubhanirmANa, susvara, saubhAgya aura AdeyAdi prakRtiyAM haiM unameM bahu sthiti rUpa, bahu anubhAga rUpa, bahupradezarUpa jo baMdha hai usa rUpa se manodravya kA bahugrahaNarUpa se, asaMdigdha grahaNarUpase, jhaTiti grahaNarUpa se aura bahudhAraNAdi mattva rUpa se, bhASA dravya kA udAttarUpa se, gaMbhIra rUpa se rAga Adi rUpa se Adi samaya meM utkRSTa saMcaya-grahaNa hotA haiM isake bAda dvitIyAdi samayoM meM kramazaH inakI ananta paryAya hIyamAna hone lagatI haiN| tathA-"anantairutthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkamaparyavaiH' aisA jo kahA gayA hai so isakA ja hIna thatA jAya che. tema ja tejasa zarIrane Azrita karIne AdyasamayamAM kapota pari. zAmaka jaThara saMbaMdhI agni ati utkRSTa hoya che, tyAra bAda dvitIyAdika samayamAM te hAnirUpamAM pariNata thatI manda mandatara vagere vIrya-prabhAvavALI thatI jAya che. "anantaiH aguruladhuparyavaH" mAma 4AmA Anyu cha t| mAno artha ma, bhane manevagaNa ane bhASAvargaNA Adi rUpa sUkama paugalika dravya Ama karavAmAM Avela che. emanAmAM je kAmaNa dravya rUpa sUma pudgala dravya che ane tenA je sAtavedanIya, zubhanirmANa susvara, saubhAgya ane AdayAdi prakRti che, temanAmAM bahusthitirUpa, baha anubhAga rUpa, bahu pradezarUpa je badhe che, te rUpathI mane dravyanuM bahuguNarUpathI, asaMdigdha grahaNa rUpathI,jhaTiti grahaNa rUpathI ane bahudhAraNAdimatva rUpathI, bhASAdravyanuM udAtta rUpathI, gaMbhIra rUpathI rAga Adi rUpathI Adi samayamAM utkRSTa-saMcaya grahaNa hoya che. tyAra bAda dvitIyAdi samayamAM kramaza emanA anaMta paryAya hAyamAna thavA mAMDe che. tathA-"ananatairutthAnakarmabalavArya puruSakAraparAkramaparyavaiH" mere pAma Ayu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 34 suSamAnAmaka dvitIyArakavarNanam 309 gAthAH- saMghayaNaM saMThANaM, uccattaM AuyaM ca maNuyANaM / aNusamayaM parihAyai, osappiNI kAladoseNa // 1 // kohamayamAyalobhA, osannaM vaDDhae ya maNuyANaM / kUDa tula kUDamANA, teNA'NumANeNa savvaMpi // 2 // visamA ajja tulAo, visamANi ya jaNavaesu mANANi / visamA rAyakulAI, teNa u visamAi vAsAi // 3 / / visamesu ya vAsesu, huti asArAI osahibalAi / osahi duballeNa ya, Au parihAyaI NarANaM / / 4 / / chAyA- saMhananaM saMsthAnam uccatvam Ayuzca manujAnAm / anusamayaM parihIyate avasarviNokAla doSeNa // 1 // krodhamadamAyAlobhAH prAyo vardhante ca manujAnAm / kUTatulA kUTamAne tenAnumAnena sarvamapi // 2 // viSamA adya tulAH viSamANi ca janapadeSu mAnAni / viSamANi rAjakulAni tena tu viSamANi varSANi // 3 // tAtparya aisA hai ki-prathama avasarpiNI kAla meM utthAna Adi prathama samaya meM utkRSTa hote haiM isake bAda kramazaH ye dvitIyAdi samayoM meM hIna hote jAte haiM isa prakRta viSaya meM prAcIna gAthAe~ isa prakAra se haiM - "saMghayaNaM saThANaM uccattaM AuyaM ca maNuyANaM, / aNusamayaM parihAyai, osa ppiNIkAladoseNa // 1 // koha mayamAyalobhA osannaM vaDDhae ya maNuyANaM / kUDatula kUDamANA teNA'NumANeNa savvaMpi // 2 // visamA ajjatulAo visamANi ya jaNavaesu mANANi / visamArAyakulAI teNa u visamAI vaasaaiN||3|| visamesu ya vAsesu hu~ti asArAiM osahibalAI / osahi dubbaleNa ya Au parihAyai NarANaM // 4 // che te AnuM tAtparya A pramANe che ke-prathama avasarpiNI kALamAM utthAna Adi prathama samayamAM utkRSTa hoya che. tyArabAda-kamaza: eo dvitIyAdi samayomAM hIna thatA jAya che. A prakRtiviSayamAM prAcIna gAthAo A pramANe che : saMghayaNa saMThANa uccattaM AuyaM ca maNuyANaM, aNusamaya parihAyai osappiNI kAladoseNa / 1 / / kohamayamAya lobhA osanna baDUDhae ya maNuyANa kuDatulakuDamANA teNaM'NumANeNa savvepi / 2 / bisamA ajja tUlAo visamANi ya jaNavapasu mANANi, visamA rAyakulAI teNa u visamAi vaasaaii||3|| visamesuya vAsesu huti asArAI oshiblaaii| osahi dubbaleNa ya Au parihAyai NarANaM // 4 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 jambUdvIpaprajJaptisUtre viSameSu ca varSeSu bhavanti asArANi oSadhibalAni / oSadhidaurbalyena ca AyuH parihIyate narANAm ||4|| iti / eSA varNagandhAdiparyavANAM hAni ravasarpiNIkAladoSeNa bodhyA iyaM tu duSSamAmAzritya vAhayena bhavati zeSArakeSu tu yathAsaMbhavaM vijJeyeti / nanu nityadravyasyApi kAlasya kathaM hAni ?' iti zaGkakasyAzaGkA nivAraNArthaM bhavatA varNagandhAdi paryavANAM hAnirnirdiSTA, varNAdi paryavAca pudgaladharmAH, hIyamAnaistaiH kAlasya hAnirasaMbhAvyA, nahi anyadharmairhIyamAnaiH aparasya hAniH kvacid dRSTA yadyanyadharmairhIyamAnairaparasya hAniH svIkriyeta, tarhi vRddhAyA vayohAnau yuvatyA api vayohAni: prasajyeta, na caivaM bhavatIti cet, Aha, kAlo hi kAryamAtrasya kAraNamiti kAryagatadharmAn kAraNe'pyupacarya kAlasya hAnirukte na kA'pi vipratipattiriti // sU0 34 || inakA bhAva spaSTa hai ina varNa gandha Adi paryAyoM ko hAni avasarpiNI kAla ke doSa se hotI hai aisA jAnanA cAhiye, duSSamA Araka ko Azrita karake to varNa gandha AdikoM ko hAni bahuta adhika rUpa meM hotI hai zeSa ArakoM meM yathA saMbhava ho hotI hai aisA tIrthaMkaroM kA Adeza hai / kAla ko to nitya dravya mAnA gayA hai phira isakI hAni kaise hotI hai ? isa prakAra zaGkA karane vAle kI zaGkA ko nivAraNa karane ke nimitta Apane jo varNa gandha Adi paryAyoM kI hAni kahI haiM so yaha kathana to ThIka hai kyoMki varNAdikoM kI paryAyeM pudgaladharmarUpa haiM, parantu ina hIyamAnoM ke dvArA kAla kI hAni honA to asaMbhavita hai kyoM ki anya kI hAni meM anya kI hAni nahIM hotI hai kahIM aisA to dekhA nahIM jAtA hai ki vRddhA kI kyoM hAni meM yuvatI ke vaya kI hAni hotI ho' so isakA uttara aisA hai ki kAla kAryamAtra ke parivartana meM kAraNa hotA hai isaliye kAryagata dharmoM kA kAraNa meM bhI upacAra kara liyA jAtA hai ataH yahA~ para isI bAta ko lekara kAla kI hAni kaha do gaI hai, isameM vivAda jaisI koI bAta nahI hai || 34 // emanA bhAva spaSTa che. A badhAM vaNu gandhavagere paryAyAnI hAni avasarpiNI kALanA doSathI thAya che, ema samajavu joI e. dukhamA Arakane Azrita karIne tAvaNuM gandha vagere AdikAnI hAni atyadhika rUpamAM thAya che. zeSa ArakAmAM yathAsaMbhava ja thAya che, evI tItha kareAnI AjJA che. kALane tA nitya dravya mAnavAmAM Avela che. teA pachI ene hAni kevI rIte thAya che ? A jAtanI zaMkA karanArAonI zakAnuM nivAraNa karavA mATe tame je vaNI gandha vagere paryAyanI hAni batAvela che. te A kathana teA ThIka ja che. kema ke varNAdikenI paryAyA pudgala rUpa che, paNa A hIyamAneA vaDe kALanI hAni thavI e te asaMbhavita che kema ke anyanI hAnimAM keI anyanI hAni thatI nathI. kAI sthaLe Avu te jovAmAM Avatu nathI ke vRddhAnI vayehAnimAM yuvatInA vayanI hAni thatI hoya. tA AnA javAba A pramANe che ke kALa kArya mAtranA parivartanamAM kAraNabhUta hAya che. ethI kAgata dharmanA kAraNamAM paNa upacAra karavAmAM Ave che. ethI ahI' e vAtane laI ne ja kAlanI hAni kahevAmAM AvI che. emAM vivAda jevI koI vAta nathI. 534aa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.34 suSamArake bharanakSetrasthitinirUpaNam 311 mUlam- jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susamAe samoe uttamakaTThapattAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhovapaDoyAre hotthA ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahANAmae AliMgapukkharei vA, taM ceva jaM susama susamAe puvvavaNiyaM, NavaraM NANattaM caudhaNusahassamUsiyA ege aTThAvIse piTThakaraMDuyasae, chaTThabhattassa AhAraTTe, causaddhiM rAiMdiyAiM sArakkhaMti, do paliovamoiM AU, sesaM taM ceva / tIse Na samAe cauviho maNussA aNusajjitthA. jahA-ekA ?, paurajaMghA 2, kusumA 3. susamaNA 4, ||suu35|| chAyA-jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe asyA avasarpiNyAH suSamAyAM samAyAm uttamakASThA prAptAyAM bharatasya varSasya kodRza AkArabhAvapratyavatAro'bhavat ?, gotama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo'bhavat tadyathAnAmakam AliGgapuSkara iti vA, tadeva yat suSamasuSamAyAM pUrvavarNitam navaraM nAtAtvaM caturdhanustahasrocchitAH ekam aSTAviMzaM pRSTha karaNDaka zataM SaSThabhaktasya AhArArthaH, vatuSpaSTi rAtrindivaM saMrakSanti, dve palyopame AyuH zeSaM tadeva / tasyAM khalu samAyAM caturvidhA manuSyAH anvaSajan , tadyathA-ekAH 1, pracurajavAH 2, kusumAH 3, suSamanAH 4, // 35 // TIkA-'jaMbuddIve NaM' ityAdi / gautamasvAmI pRcchati-'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve' he bhadanta ! jambUdvIpe khalu dvIpe 'imIse' asyAH vartamAnAyA 'oppiNIe' avasarpiNyA: 'susamAe samAe uttamakaTTapattAe' suSamAyAM samAyAm uttamakASThAprAptAyAm-utkRSTAvasthAmupagatAyAM satyAM 'bharahassa vAsassa kerisae' bharatasya varSasya kIdRzaH kiM prakArakaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAva pratyavatAra:svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'hotthA' abhavat ? iti / bhagavAn Aha'goyamA ! vahasamaramaNijje' he gautama ! bahusamarasaNIya atyantasamo manoramazca 'bhUmibhAge' TIkA-..."jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe" ityAdi / isa sUtra dvArA gautama ne prabhu se pUchA hai "jaMbuddove NaM bhaMte ! dove." he bhadanta ! jaba isa jambUdvIpa meM isa avasarpiNo ke suSamA nAmaka Are ko maujUdagI meM jaba ki vaha apano utkRSTa avasthA meM vartamAna rahatA haiM bharata kSetra kI sthiti kaiso rahatI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM--goyamA ! vahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahANAmae AliMgapuksvarei vA ta ceva jaM jaMbuddIveNa bhaMte dIve imIse oppiNIe, ityAdi suutr-||35|| TI -20 sUtra va gautame prabhune mAtanA prazna ye che / "jaMbuddIveNaM bhaMte dIve." "he bhadanta ! jyAre A jaMbudvIpamAM A avasarpiNInA suSamA nAmaka ArakanI hayAtImAM jyAre te potAnI utkRSTa avasthAmAM vartamAna rahe che, tyAre bharatakSetranI sthiti kevI rahe che ? enA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhUmibhAgaH = bhUmipradeza: 'hotthA' abhavat / tatra dRSTAntamAha - ' se jahAnAmae' ityAdi / 'se jahA NAmae' tadyathA nAmakam 'AliMgapukkhare vA' AliGgapuSkara iti vA, ityAdi sarva varNanaM suSamasuSamA sUtravad bodhyam / etadeva darzayati sUtrakAra: 'taM caiva jaM susama susamAe puvvavaNiyaM tadeva yat suSamasuSamAyAM pUrvavarNitamiti / samprati tato vaiziSTayaM pratipAdayati 'navaraM' ityAdi / NavaraM' navaraM = kevalaM 'NANata' nAnAtvaM bhedo'yam, yat suSamasuSamAsamutpannA manujAH 'caudhaNusahassamUsiyA' caturdhanussahasrocchritAH = catussahasradhanuH parimANoccAH krozadvayonnatAH prajJatAH / teSAM manujAnAm 'ege' ekam 'aTThAvIsepiTTakaraMDayasa' aSTAviMzaM pRSThakaraNDakazatam = aSTAviMzatyadhikaikazatasaMkhyakAH pRSThakaraNDakAH bhavanti / prathamArakotpanna manujApekSayA suSamArakotpannamanujAnAM pRSThakaraNDakA ardha bhavantIti bodhyam / tathA - teSAM manujAnAM 'chaTTabhattassa' SaSThabhakte'tikrAnte 'AhAraTTe' AhArArthaH = AhAraprayojanaM samutpadyate / tathA te manujAH 'causaddhiM rAiMdiyAI' catuSSaSTiM rAtrindivaM svApatyaM 'sArakkhanti' saMrakSanti / atredaM bodhyam - catuSSaSTidivasAvaziSTAyuSaste manujAH apatyAni janayanti, tAni catuSSaSTidivasAvadhisaMrakSya saMgopya pUrvoktaprakAreNa kAladharma|susama susamAe puvvavaNNiyaM" he gautama ! isa kAla kI upasthiti meM bharatakSetra kA bhUmibhAga bahu sama ramaNIya rahatA hai atyanta sama aura manorama hotA haiM yahAM isakA varNana "AliGgapuSkara Adi rUpa se pUrva meM suSamasuSamA ke varNana meM kahe gaye sUtra kI taraha se kara lenA cAhiye / parantu usa kAla ke samaya ke varNana meM aura isa kAla ke samaya ke varNana meM jo antara hai vaha 'navaraM" isa pada dvArA sUcita karate hue sUtrakAra kahate hai ki isa kAla meM utpanna hue manuSya " caudhaNusahassamUsiyA ege aTThAvIse piTThakaraMDayasae, chaTTa bhattassa AhAraTThe causaTThi rAIMdiyAIM sArakvati" cArahajAra ghanuSa kI avagAhanAvAle hote haiM arthAt-do koza ke U~ce zarIra vAle hote hai, 128 inake pRSTa karaNDaka hote hai, avasarpiNI ke prathama kAla ke manuSyoM ke pRSTakaraNDaka 256 hote hai-taba ki inake pRSTa karaNDaka unase Adhe hote hai, do dina ke vyatIta ho jAne bhavANamAM alu Ahe che- 'goyamA ! vahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA se jahA NAmae AliMga pukkharei vA taM ceca jaM susamasusamAe pubbavaNNiyaM" he gautama! se AjamAM bharatakSetrA bhUmibhAga khaDusamaramaNIya rahe che, atIva sama ane manArama hoya che. ahI' A bhUmilaag AliGga puSkara' vagare 35mAM pUrvamAM suSabha suSabhAnA vanamAM hevAmAM Avela sUtranI jema ja samajI levuM joI e. paNa te kALanA samayanAM varNanamAM ane A ajanA sabhayanA varNanamAM ne antara che te 'navaraM' yA yaha vaDe sUcita karata sUtrAra Ahe che e te AAjamAM 4nbhesa manuSya 'caudhaNusahassamUsiyA ege aTThAvIse piTTha karaMjayasara, chaThu bhattassa AhAraTThe, causaTThi rAIdiyAI sAkkhati" yAra innara dhanuSa bheTasI bhvnnaahanAvALA hAya che. eTale ke be gAu jeTalA uMcA zarIravALA hAya che. 128 emanA pRSTha karaDakA hoya che. avasarpi`NInA prathamakALanA manuSyAnA pRSTha karaDako 256 hAya che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 35 bharatakSetrasthitinirUpaNam yuktA bhavanti / tadapatyAnAM sapta avasthAkramAH-pUrvavat bodhyaaH| tetra pratyekasyAmavasthAyAM kAlamAnaM navadinAni, aSTau vaTayaH, catustrizatpalAni, kiMcidadhikAni saptadaza cAkSarANi / saptabhirvibhaktAH catuppaSTi divasAH pUrvoktapramANA evaM labhyante / pUrvApekSayA teSAmadhikasaMrakSaNakAlaH kAlasya hIyamAnasya sattvena utthAnAdInAM hIyamAnatvAt utthAnAdonAmabhivyaktau bahutaradivasAnAmapekSitatvena bodhyaH / evamagre'pi bodhyamiti / tathAteSAM manujAnAm AyuH jIvitakAlaH 'dopalibhovamAI' dve palyopame dvipalyopamapramANaM bhavati / atra sUtre gautamasvAminaH praznavAkyaM ' bhagavata uttaravAkyaM ca suSamasuSamA sUtravada bodhyamiti / 'AU sesaM taM ceva' idamAyuH pramANaM zarIrocchayAdikaM ca suSamAyA Adi samaye bodhyam / ataH paraM krameNa hAnirbodhyeti / para inheM AhAra kI abhilASA hotI hai, arthAt do dina ke bAda ye AhAra karate hai, ye apane bAla baccoM ke saMbhAla 64 dina rAta taka karate haiM, "do paliovamAiM AU sesaM taM ceva" inakI Ayu kA kAla do palyopama pramANa hotA hai. inake baccoM kI avasthA kA krama jaisA pahile kahA gayA haiM vaisA ho yahAM para jAnanA cAhie inakI pratyeka avasthA meM kAlamAna nau dina kA hotA haiM, 8 ghaDiyAM hotI haiM, 34 pala hote hai, kucha adhika 17 akSara hote hai 64 dinoM ko sAta se vibhAjita karane para yahI pramANa AtA hai, isa kathana se sUtrakAra ne yaha sAbita kiyA hai ki inakA saMrakSaNakAla pUrvakAla ke saMrakSaNa kAla ko apekSA haiM, kAla kI hIyamAnatA hone se yahAM utthAna Adi hIyamana hote hai, ina utthAna Adi kI abhivyakti hone meM bahutara divasoM kI apekSA rahA karatI hai, isI taraha se Age bhI inake sambandha meM kathana jAnanA cAhie, inakA AyukAla do palyopama pramANa hotA hai tathA inake zarIra kI U~cAI do koza kI hotI hai ityAdi rUpa se jo aisA kahA gayA hai vaha saba kathana suSamA kAla ke Adi samaya meM kahA gayA jyAre emanA pRSTha karaMDako temanA karatAM aDadhA hoya che. be divasa pasAra thAya pachI emane AhAranI abhilASA thAya che eTale ke be divasa pachI eo AhAra grahaNa kare potAnA nA salAhivasa-rAta sudhIrecha. "do paliovamAI AU sesaM taM ceva" amanA mAyuSyanI avadhi me patyApama prabhA neTabAya cha yamana bALakone avasthAkama jema pahelAM kahevAmAM Avela che tema ja samaja. emanI dareke dareka avasthAmAM kALamAna nava divasanuM hoya che, 8 ghaDIo hoya che, 34 pala hoya che, kaMIka vadhAre 17 akSara hoya che, 64 divasane 7 vaDe vibhAjita karIe to e ja pramANa Ave che. A kathana thI sUtrakAre A vAta siddha karI che ke emane saMrakSaNa kALa pUrvakALanA saMrakSaNa kALanI apekSAe che. kALanI hIyamAnatA hovAthI ahIM utthAna Adi hIyamAna hoya che. e utthAna AdikonI abhivyakti hovAmAM bahuta divasonI apekSA rahe che. A pramANe have pachI paNa emanA saMbaMdhamAM A rIte jANavuM joIe ke emane AyukALa be palyopama pramANa jeTaluM hoya che, tema ja emanA zarIranI UMcAI be gAu jeTalI hoya che. ItyAdi rUpamAM je AvuM kathana karavAmAM Avela che te badhuM suSamA kALanA Adi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha bhagavAn manuSya bhedAnAha-'tIse NaM' ityAdi / he gautama ! 'tIseNaM samAe' tasyAM khalu samAyAM 'cauvvihA maNussA' caturvidhA manuSyAH 'aNusajjitthA' anvaSajananupaktavantaH, 'taM jahA' tadyathA 'ekA' ekA pradhAnAH zreSThA, ekazabdasyAtra saMjJAtvAnna sarvanAmatA 1, 'paurajaMghA' pracurajalA-pInajaGghAH, na tu kAkavat tanujaGghA iti 2, 'kusumA' kusumAH saukumAryaNa kusumasadRzatvAt 3, 'susamaNA' suzamanAHsuSTu zamanaM zAntabhAvo yeSAM te tathA-atizAntAH pratanukaSAyatvAditi 4, atra tadguNavaiziSTayAt tattajjAtIyatA bodhyeti pUrvArakotpannaSaDjAtIyamanuSyANAmakArake'bhAvAdime manuSyAstatobhinnajAtIyA eva bhavantIti bodhyam ||suu0 35 // iti dvitIyArakaH / / ___ atha tRtIyArakasya svarUpaM pratipAdayituM praznottarasvarUpAtmakaM sUtramAha___ mUlam- tIse NaM samAe tihiM sAgarovama koDAkoDIhiM kAle vIi kkate aNaMtehiM vaNNa pajjavehiM jAva aNaMtaguNaparihoNIe parihAyamANe parihAyamANe ettha NaM susamadussamA NAmaM samA paDivajjisu samaNAuso sA NaM samA tihA vibhajjai paDhame tibhAe 1. majjhime tibhAe 2. pacchime tibhAe 3. | jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe jAnanA cAhie kyoMki jaise 2 yaha kAla vyatIta hotA hai vaise 2 Ayu kI hInatA hotI jAtI hai; "tIse NaM samAe cauvvihA maNussA aNusajjitthA" isa kAla meM ye cAra prakAra ke manuSya hote haiM-"taM jahA ekA, paurajaMghA, kusumA, susamaNA" ekazreSTha, yahAM yaha eka zabda saMjJA rUpa meM prayukta huA haiM. sarvanAmarUpa meM nahIM. dUsare kAkajaGghA kI taraha tanujaGghA vAle nahIM pratyuta pRSTha jaGghA vAle, tIsare puSpa kI taraha sukumAra aura caturtha suzamana-zAntibhAvavAle kyoMki inakI kaSAya pratanu patalI hotI hai isa kAraNa ye atizAnta hote haiN| pUrva Araka meM utpanna hue 6 prakAra ke puruSoM kA isa Araka meM abhAvarahatA hai isalie ye unase bhinna jAtIya hI hote haiM, ataH tattadguNa viziSTa hone se inameM tattajjAtIyatA jAnanI cAhiye,, // 35 // Araka kA kathana samApta / samayamAM kahevAmAM Avela che. kema ke jema jema A kALa vyatIta thAya che tema tema Ayu pagarenI DInatA thatI taya che. "tIseNaM samAe cauvihA maNussA aNusajitthA" se mAM mA prabhArI yA2 praa2n| mnussy| DAya cha-"taM jahA-ekA paurajaMghA kusumA, susamaNA" eka zreSTha, ahIMA eka zabda saMjJA rUpamAM prayukata thayela che, sarvanAma rUpamAM nahi bIjA kAka jaghAnI jema tanu jaghAvALA nahi paNa pRSThajallAvALA, trIjA puSpanI jema sukumAra ane cothA suzamana-zAMtibhAvavALA. kema ke emanI kaSAya prata-pAtaLI hoya che. ethI eo atizAMta hoya che. pUrva ArakamAM utpanna thayela 6 prakAranA puruSone A ArakamAM abhAva rahe che. ethI eo temanAthI bhinna jAtIya ja hoya che. ethI tatad guNa viziSTa havA badala emanAmAM tattajajAtIyatA jANavI joIe, rUpA dvitIya ArakanuM kathana samApta. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam susamadussamAe samAe paDhamamajjhimesu tibhAesu bharahassa vAsassa keri sae AyArabhAvapaDoyAre pucchA ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, so ceva gamo Neyavvo NANattaM do ghaNusahassoI uDDhe uccatteNaM cau saTipiTThakaraMDagA cautthabhattassa AhAratthe samupajjai ThiI paliovamaM, egUNasIi rAiMdiyAiM sArakkhaMti saMgoveMti jAva devalogapariggahiyA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! / tIse NaM bhaMte ! samAe pacchime tibhAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA ? goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahA NAmae aliMgapukkharei vA jAva maNIhiM uvasobhie, taM jahA kittimehiM ceva akittimehiM ceva tIse NaM bhaMte ! samAe pacchimetibhAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA goyamA ! tesiM maNuyANaM chavihe saMghayaNe, chavihe saMThANe, bahUni dhaNusayANi uddhaM uccatteNaM, jahaNNeNaM saMkhijjANi vAsANi ukkoseNaM asaMkhijjANi vAsANi Au yaM pAlaMti, pAlittA appegaiyA NirayagAmI appegaiyA tiriyagAmI appegaiyA maNussagAmI appegaiyA devagAmI appegaiyA sijhaMti jAva savvadukkhANamaMtaM kareti ||suu0 36 // chAyA-tasyAM khalu samAyAM tisRbhiH sAgaropamakoTikoTibhiHkAle vyatikrAnte anantaiH barNaparyavaiH yAvat anantaguNaparihANyA parihIyamANe parihIyamANe atra khalu suSamaduSSamA nAma samA pratyapadyata zramaNAyuSman !, sA khalu samA tridhA vibhajyate-prathamastribhAgaH 1, madhyamastribhAgaH 2, pazcimastribhAgaH 3 / jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe asyAma avasarpiNyAM suSamaduSamAyAH samAyAH prathamamadhyamayostribhAgayorbharatasya varSasya kIza AkArabhAvapratyavatAraH pRcchA, gautama ! bahusamasamaNIyo bhUmibhAgo'bhavat sa eva gamo netavyaH, nAnAtvaM dve dhanussahasre urdhvamuccatvena, teSAM ca manujAnAM canuSSaSTipRSThakaraNDakAH, caturthe bhakte AhArArthaH, samutpadyate, sthitiH palyopamam , ekonAzIti rAtrindivaM saMrakSanti saMgopayanti, yAvat devalokaparigRhItAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! / tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge bharatasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAro'bhavat 1, gautama! bahusamaramaNIyo bhUmi bhAgo'bhavat , tadyathAnAma AliGgapuSkara iti vA yAvat maNibhirupazobhitaH tadyathA-kRtrimaizcaiva akRtrimaizcaiva / tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge bharate varSe manujAnAM kIdRza AkArabhAva pratyavatAro'bhavat 1, gautama ! teSAM khalu manuSyANAM SaividhaM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre saMhananaM pavidhaM saMsthAnaM bahUni dhanuzzatAni urdhvamuccatvena, jaghanyeya saMkhyeyAni varSANi utkarSeNa asaMkhyeyAni varSANi AyuSkaM pAlayanti, pAlayitvA apyekake nirayagAminaH, apyekake tiryaggAminaH, apye kake manuSyagAminaH, apyekake devagAminaH, apyekake sidhyanti yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti // 36 / / TIkA-'tIseNaM' ityAdi / 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! 'tIseNaM samAe tihiM sAgarovama koDAkoDIhiM' tasyAH khalu samAyAH tribhiH sAgaropamakoTokoTibhiH kRtvA' kAle vIikkate' kAle vyatikrAnte sati, kIdRze tasmin kAle ? ityAha--'aNaM tehiM vaNNapajjavehi jAva' anantaiH varNaparyavairyAvat 'aNaMtaguNaparihANIe parihAyamANe parihAyamANe' anantaguNaparihANyA parihIyamAne parihIyamAne iti, aba yAvat padena trayastriMzattamasUtroktaH pAThaH saMgrAhyaH, 'etthaNaM' atra-atrAntare khalu 'susamadussamA NAmaM samA paDivajjisu' suSamaduSSamA nAma samA prtypdyt-prtipnnH-lgitH| 'sA NaM' sA-suSamaduSpamA nAma khalu 'samA tihA' samA tridhA-tribhiH prakArai 'vibhajjaI' vibhajyate-vibhaktA kriyate / tamevavibhAgamAha-'paDhame' ityAdi / 'paDhame tibhAe' prathamastribhAgaH tRtIyo bhAgaH, 'majjhimetibhAe' madhyamastribhAgaH, 'pacchime tibhAge' pazcimaH antimastribhAgaH ! ayaM bhAva: tRtIyAraka kA svarUpa kathanaTIkA-tIse NaM samAe tihiM sAgarovama koDAkoDIhiM kAle vIikkate' ityaadi.| TIkArtha-prabhu gautama ko samajhAte hue kaha rahe haiM-ki he gautama ! jaba ananta varNaparyAyoM kA yAvat ananta puruSakAra prarAkrama paryAyoM kA dhIre 2 hAsa hote 2 yaha tIna sAgaropama pramANa vAlA susamA nAmakA dvitIya ArA samApta ho jAtA hai. taba "ettha NaM susama dussamA NAmaM samA paDivajjisu samaNAuso" he zramaNa AyuSman ! isa bhArata kSetra meM suSama duSSamA nAmakA tRtIya kAla lagatA hai; "sA NaM samA tihA vimajjai, paDhame tibhAe 1, majjhime tibhAe2, pacchime tibhAe3" isa tRtIya kAla ko tIna vibhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai eka prathama tribhAga meM, dvitIya madhyama tribhAga meM aura tRtIya pazcima vibhAga meM tAtparya isakA yaha hai ki isa tRtIya kAla ke tRtIya ArakanA svarUpanuM kathana. 'tIseNa samAe tihiM sAgarovama koDA koDIhiM kAle vIikkaMte'-ityAdi ||suutr 36 // TIkAtha-prabhu gautamane samajAvatA kahe che ke he gautama ! jyAre anaMtavarNa paryAne thAvat anaMta puruSakAra parakama paryAne dhIme dhIme pAsa thatAM thatAM traNa sAbarama pramANa suSamA nAma dvitIya bhA24 sabhAma thAya che. tyAre "ettha NaM susama dussamA NAma samA paDijjisu samaNAuso' hai shrm| mAyubhan ! yA bharata kSetramA suSamaSamA nAma: tRtIyA prAraMbha thAya che. sA NaM samA tihA vibhajjai, paDhame tibhAe 1, majjhime nibhA 2. niLame nibhAe 3" sAtatIya jana trAmAgomA vianari aa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam 317 suSamaduSSamAyAH samAyA bhAgatraye kRte prathamamadhyamapazcimAstrayo bhAgA bhavanti / tatra dvikoTIkoTisAgaropamApramANaH suSama duSamAkAlo bhavati / dvikoTIkoTirAzistribhirvibhaktaH san Sada SaSTikoTisahasrANi SaTkoTizatAni SaT paThikoTayaH SaTSaSTilakSANi SaTSaSTiH sahasrANi SaT zatAni SaTpaSThizca sAgaropamANi dvau ca sAgaropamatribhAgau iti labhyate, sthApanAceyam 666666666666662 iti / evaM ca pratyekasmin bhAge pUrvokta saMkhyA vijJeyeti / atra gautamasvAmI pRcchati-'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susamadussamAe samAe paDhamamajjhimesu tibhAgesu bharahassa vAsassa kerisae' he bhadanta ! jambUdvIpe khalu asyAm avasarpiNyAM suSamaduSSamAyAH samAyAH prathamamadhyamayostribhAgayoH bharatasya varSasya kIdRzaH-ki prakArakaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAra: svarUpaparyAyaprAdurbhAvo'bhavat ? iti gautamasya 'pucchA' pRcchA praznaH / bhagavAnAha--'goyamA !' he gautama ! asyAM samAyAM 'bhUmibhAge' bhUmibhAgaH bharatakSetra bhUmipradezo 'bahusamaramaNijje hotthA' bahusama ramaNIyo'bhavat / atra sarve pUrvavada vodhym| etadeva sUcayati-'so ceva gamo Noyambo' sa eva gamo netavyaH iti / sa eva-pUrvokta prathama, madhyamaaura pazcima isa prakAra se tIna bhAga hue haiM, isa tRtIya kAla kA samaya koDAkoDI sAgaropama pramANa hai, isa rAzi ko jaba tIna se vibhakta kiyA jAtA hai. taba isakA ekabhAga 66666666666666 itanA hotA haiM itanA hI pramANa dvitIyabhAga kA aura itanA hI pramANa tRtIyabhAga kA hotA hai, aba gautama svAmI prabhu se punaH aisA pUchate haiM-"jaMbU dIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susama dussamAe samAe par3hamamajjhimesu tibhAesu bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre pucchA" he bhadanta ! jaba isa jambUdvIpAntargata bharata kSetra meM avasarpiNI kAla kI sthiti meM suSama duSSamA kAla vartatA hai usa samaya meM isake prathamatribhAga aura madhyamatribhAga meM bharata kSetra kA kyA svarUpa hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- "goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA so ceva gamo Neyavo NANattaM do dhaNusahassAI urse uccatteNa" che. eka prathama vibhAgamA, dvitIya madhyama tribhAgamAM ane tRtIya pazcima vibhAgamAM AnuM tAtparya A pramANe che ke A tRtIya kALanA prathama, madhyama ane pazcima A pramANe traNa bhAge thayelA che. A tRtIya kALane samaya be koDA-keDI sAgaropama pramANa che. A saMkhyAne jyAre traNathI vibhakata karavAmAM Ave che tyAre tene eka bhAga 66666666666666 maatt| thAya che. mATa prabhAra dvitIya bhane mATa . pramA! tRtIya bhAganu hAya che. ve gautama prabhute 52 prazna :re che -"jabuddIveNaM bhaMte ! dIve imIse osapieNIe susamadussamAe samAe paDhamamajjhimeMsu tibhAe bharahassa vAsa. ssa kerisae AyArabhAvapaDoyAre pucchA" he mahanta ! nyAre ma dIpAntagata bharata kSetramAM avasarpiNI kALanI sthitimAM suSama duSamA kALa varte che te samaye AnA prathama vibhAga ane madhyama vibhAgamAM bharatakSetranuM kevuM svarUpa hoya che. enA javAbamAM prabhu -"goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA so ceva gamo Neyavyo NANataM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 _ jambUdvIpaprajJaptisUtre eva gamaH pATho netavyaH jJAtavya iti / atra 'NANattaM' nAnAtvaM pArthakyamevaM bodhyam , tathAhi-prathamamadhyamayostribhAgayovartamAnA manuSyA 'do dhaNusahassAI uDDhaM uccatteNaM' dve dhanussahasre Urdhvam uccatvena prjnyptaaH| tathA tesiM ca maNuyANaM causarTi' teSAM ca manuSyANAM catuSSaSTiH catuSSaSThi saMkhyakAH 'piTThakaraMDugA' pRSThakaraNDakA bhavanti / evaM ca suSamA samotpannamanuSyApekSayA eteSAM manuSyANAM pRSThakaraNDakasaMkhyA ardha bhavatIti bodhyam / tathA-teSAM manuSyANAm 'AhAratthe' AhArArthaH AhAraprayojanaM 'cautthabhattassa' caturthabhakte vyatikrAnte 'samuppajjaI' samutpadyate-bhavati / 'cauttha bhattassa' ityatra saptamyarthe sssstthii| ekadinAntaritasteSAmAhAro bhavatIti bhAvaH / tathA teSAM 'ThIi' sthitiH AyuH sthitiH 'paliovamaM' palyopamam ekaM palyopamaM bhavati / tathA te manuSyAH svApatyAni 'egaNAsII' ekonAzIti 'rAiMdiyAI rAtrindivaM 'sArakkhaMti saMgoti' saMrakSanti saMgopayanti / ekonAzIti rAtrindivAvaziSTAyuSkAste manujA apatyAni prasuvate, tAni te ekonAzIti rAtrindivaM yAvat saMrakSanti saMgopayantIti bhAvaH / eteSAmapatyarUhe gautama ! suSama duSpamA kAla ke prathama aura madhya ke vibhAgoM meM isa bharata kSetra kA bhUmibhAga bahusama ramaNIya hotA hai, ityAdi rUpa se saba kathana isa samaya kA pUrvokta rUpa se hI samajha lenA cAhiye, parantu jo usa kathana se yahAM se sambandha rakhane vAle isa kathana meM bhinnatA hai vaha aisI hai-"NANattaM do dhaNu sahassAiM uTheM uccateNaM, tesiMca maNuyANaM causaTTi piTukaraMDugA, cautthabhattassa AhAratthe samupajjai, ThiI paliovamaM, egRNAsoI rAiM diyAi, sArakkhaMti, saMgoveMti, jAva devaloga pariggahiyA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" ki inake zarIra kI U~cAI do hajAra dhanuSa kI arthAt eka koza kI hotI hai, 64 inake pRSTha karaNDaka hote haiM / eka dina ke antara se inhe mUkha lagatI hai. sthiti 1 eka palyopama kI hotI hai 79 rAta dina taka ye apane apatyoM-baccoM ko sAra saMbhAla karate haiM yAvat-phira ye kAlamAsa meM marakara devaloka meM janma dhAraNa karate haiN| aisA he zramaNa AyuSman ! ina manuSyoM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai| inake do dhaNu sahassAI uida uccattaNa" he gautama ! suSamahuSamA janA prathama ana madhyAnA vibhAgomAM A bharatakSetrane bhUmibhAga bahu samaramaNIya hoya che. ItyAdi rUpamAM A samayanuM kathana badhuM pUrvokta rUpamAM ja samajI levuM joIe. paNa pUrvakathana karatAM ahIM je vizeSatA cha 1 mA pramANe che. "NANattaM do ghaNu sahassAI uDDha uccatteNaM, tesiM ca maNuyANaM causahi piTTa karaMDagA, cautthabhattassa AhAratthe samuppajjA, ThiI paliovama, egRNAsoI, rAIdiyAI', sArakkhaMti, saMgoveti, jAva devaloga pariggahiyA NaM te maNuyA paNNatA samaNAuso' se amana zarIranI yA mehana2 dhanuSa 28 parthAta eka gAu jeTalI hoya che. emanA pRSTha karaMDake 64 hoya che. eka divasanA aMtare emane bhUkha lAge che. 1 emanI sthiti eka palyopama jeTalI hoya che. 79 rAta-divasa sudhI e e pitAnA apanI saMbhALa rAkhe che, yAvata pachI eo kAlamAsamAM mRtyu prApta karIne devalokamAM janma dhAraNa kare che. he zramaNa Ayuman ! AvuM te manuSyonA saMbaMdhamAM vizeSa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam 319 pANAM yugalikAnAmapi saptAvasthAkramAH pUrvavad bodhyAH tatraikaikasyAmavasthAyAm ekAdaza dinAni saptaghaTayaH aSTau palAni catustriMzadakSaroccAraNaparimitAt kAlAt kiJcidadhikakAlo bhavatIti bodhyam / 'jAva' yAvad - yAvatpadena 'saMrakSya saMgopya kAsitvA kSusvA jRmbhitvA akliSTA avyathitA aparitApitAH kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu utpadyante ' iti saMgrAhyam | arthastu prAgukta eva / eteSAM devalokotpAde hetumAha - 'devalogapariggahiyA NaM' ityAdi / samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! te NaM maNuyA' te ' manujAH khalu-nizcayena 'devalogapariggahiyA' devaloka parigRhItA bhavantIti / atredaM bodhyamasyAH samAyAH prathamamadhyama tribhAgayorbhinnajAtIyamanuSyANAmanuSaJjAnA jAti paramparA nAsti, tathAvidhakAlasvAbhAvyAt / yattu - ' uggA bhogA rAyanna khattiyA saMgaho bhavecauhA' ityucyate tadasyAH samAyA antyatribhAgamapekSya bodhyamiti / itthaM suSamasuSamAyAH samAyAH prathamamadhyamatribhAgau varNayitvA samprati antimatribhAgaviSaye prAha - 'tI se NaM' yugalika apatyoM kI sAta avasthAoM kA krama jaisA pahile kahA jA cukA hai vaisA hI hai, eka 2 avasthA meM 11 dina sAta ghaDI ATha pala aura 34 akSaroM ke uccAraNa karane meM jitanA kAla lagatA hai usase kucha adhika kAla hai, yahAM yAvatpada se "79 dina taka ye apatyoM kI rakSA aura pAlana karake khAMsI chIMka aura jaMbhAI lekara vinA kisI kleza aura vyathA ke prApta kiye kAla mAsa meM mara kara devalokoM meM utpanna hote haiM" aisA pATha gRhIta huA hai, isakA kAraNa yaha hai ki inheM devAyu kA hI bandha hotA hai aura manuSyAyu Adi kA nahIM / isa tRtIya kAlarUpa Are kA prathama madhya vibhAga meM bhinna jAtiya manuSyoM kI anuSaJjanA - jAtiparamparA nahIM hotI hai, kyoMki isa kAla kA hI aisA svabhAva hai; " yattu uggA bhogA rAyannavattiya saMgaho bhave cauhA " aisA jo kahA gayA hai vaha isa tRtIya kAla ke antya tribhAga ko lekara kahA gayA hai; isa taraha se tRtIya kAlake prathama tribhAga aura madhyama tribhAga kathana karavAmAM Avela che. emanA yugalika apatyeAnI sAta avasthAenA krama je rIte pahelAM kahevAmAM Avye che, te rIte ja ahI' paNa krama samajaveA. eka eka avasthAmAM 11 divasa, sAta ghaDI, ATha pala ane 34 akSarAnA uccAraNamAM jeTalA samaya lAge che. tenA karatAM kaMIka adhika samaya che. ahIM yAvata padathI 79 divasa sudhI ee apatyeAnI rakSA ane pAlana kare che, khAMsI, chIMka ane bagAsu` khAIne vagara koI paNa jAtanI vyathA ke leze ee kAla mAsamAM mRtyu prApta karIne devaleAkamAM utpanna thAya che. evA pATha sa`grahIta thayela che. Anu kAraNa A pramANe che ke emane devAyune ja anya hAya che. ane manuSyAyu vagere nA nahIM. A tRtIya kALa rUpa ArAnA prathama madhyama tribhAgamAM bhinna jAtIya manuSyanI anuSajanA-jAti paraMparA hotI nathI, kemake e kALanA spabhAva 4 ve che. "yattu uggA bhogA rAyannakhattiyA saMgaho bhave cauhA" sAmane uhevAmAM Avela che. te A tRtIya kALanA anya tribhAgane laine kahevAmAM Avela che. A rIte tRtIya kALanA prathama tribhAga ane madhyama tribhAganuM varNana karIne have sUtrakAra aMtima jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 jambUdvIpaprajJaptisUtre ityAdi / gautamasvAmI pRcchati 'tIse NaM bhaMte ! samAe pacchime' he bhadanta ! tasyAH samAyAH khalu pazcime-antime 'timAe' tribhAge 'bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre' bharatasya varSasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAra:-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'hotthA' prajJaptaH 1 bhagavAnAha-'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA' he gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahA NAmae' tadyathA nAma-'AliMgapukkharei vA jAva maNIhi uvasobhie' AliGgaSuSkara iti vA yAvat mnnibhiruupshobhitH| 'taM jahA' tadyathA-'kittimehiMceva akittimehiMceva' kRtrimaizcaiveti yAvatpada saMgrAhyaH pAThaH pUrvato'vadhArya iti / pUrvakAlApekSayA'trAyaM vizeSaH-pUrvakAle hi kRSyAdikarmANi na pravRttAnyamUvan . bhUmirapi kRtrimaistRNairmaNibhizvopazobhitA nAsIt , atra kAle tu kRSyAdi karmANi pravRttAni, bhUmizca kRtrimaistRNairmaNibhizcopazobhitA'bhUditi / punargau tamasvAmI pRcchatikA varNana karake aba sUtrakAra antima tribhAga ke viSaya meM kahate haiM-"tIse NaM bhaMte ! samAe pacchime tibhAe bharahassa vAsassa kerisae AyAra mAvapaDoyAre hotthA" isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! usa tRtIya kAla ke pazcima vibhAga meM bharata kSetra kA svarUpa kaisA huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva maNIhiMuvasobhie taM jahA kittimehiM ceva akittimehiM ceva" he gautama ! tRtIya kAla ke pazcimatribhAga meM bharatakSetra kA bhUmibhAga vahusama ramaNIya hotA hai aura yaha aisA bahusamaramaNIya hotA hai ki jaisA AliMga puSkara hotA hai, yAvat yaha maNiyoM se upazobhita hotA hai. ina maNiyoM meM kRtrima aura akRtrima maNi hote haiM. yahA yAvatpada saMgrAhya pATha pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI vaha yahAM grahaNa kiyA gayA jAnanA cAhiye. pUrvakAla kI apekSA yahAM yaha vizeSatA hai ki pUrvakAla meM kRSyAdi karma cAlu nahIM hue the; tathA bhUmi bhI katrima tRNa aura maNiyoM se upazobhita nahIM thI, parantu isa kAla meM to kRSyAdi karma cAlU hue, aura bhUmi kRtrima evaM akRtrima tRNa aura maNiyoM se zobhita huI "tIse NaM bhaMte ! samAe pacchime vibhAganA samayamA ra cha. "tIseNaM bhate ! samAe pacchime tibhAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA" mAmI gautama prabhune mAzate prazna ye cha / bhadaMta ! te tRtIya kALanA pazcima vibhAgamAM bharatakSetranuM svarUpa kevuM thayuM haze ? AnA nAmamA prabhu he cha-"goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmimAge hotthA se jahANAmae Aliga pukkhareivA jAva maNIhi uvasobhie taM jahA-kittimehi ceva akittimehi ceva" hai gautama! tRtIya kALanA pazcima tribhAgamAM bharatakSetrane bhUmibhAga bahusamaramaNIya hoya che ane e AliMga puSkaravata bahasamaramaNIya hoya che, yAvat A maNiothI uparobhita hoya che, A maNiomAM kRtrima ane akRtrima maNio hoya che. ahIM yAvat pada saMgrAhya pATha pahelAM je pramANe kahevAmAM Avela che te pramANe ja ahIM samaja. pUrvakALanI apekSA ahIM vizeSatA A pramANe che ke pUrvakALamAM kRSNAdi karmano prAraMbha ja thayo nathI. temaja bhUmi paNa kRtrima tRNa ane maNiothI upaoNbhita na hotI paNa A kALamAM te kRSNAdi karmo cAlu thaI gayAM hatAM ane bhUmi kRtrima tathA akRtrima tRNa ane maNi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam 321 'tIse gaM bhaMte ! samAe pacchime tibhAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre' he bhadanta ! tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge bharate varSe manujAnAM kIdRza AkArabhAva pratyavatAra:=svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'hotthA' prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA ! tesiM maNuyANaM chavihe saMghayaNe' he gautama ! teSAM manujAnAM paividhaM sahananaM bhavati, 'chabihe saMThANe' paividhaM ca saMsthAnaM bhavati / tathA te manujA 'bahUNi dhaNusayANi uddhaM uccatteNa' bahUni dhanuzzatAni urdhvamuccatvena bhavanti / tathA te manujAH jahaNNeNaM saMkhijjANi vAsANi' jaghanyeNa saMkhyeyAni varSANi 'ukkoseNa asaMkhijjANi vAsANi AuyaM pAleti' utkarSeNa ca asaMkhyeyAni varSANi AyuH pAlayanti, 'pAlittA' pAlayitvA 'appegaiyA' apyekake kecit 'Niyaraga mo' 'nirayagAmino-nArakA bhavanti, 'appegaiyA' apyekake 'tiriyagAmI' tiryaggAmino bhavanti, 'appegaiyA maNussagAmI' apyekake manuSyagAmino bhavanti, 'appegaiyA devagAmI' apyakake devagAmino bhavanti 'appegaiyA sijhaMti' apyekake sidhyanti sakalakAryakAritayA siddhA bhavanti 'jAva' yAvatimAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae Ayara bhAva paDoyAre hotthA" aba gautama ne prabhu se pUchA hai he bhadanta ! usa tRtIya kAla ke antima tribhAga meM bharata kSetra meM manuSyoM kA svarUpa kaisA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai- "goyamA tesiM maNuyANaM chavihe saMghayaNe, chavihe saMThANe, bahUNi dhaNusayANi uDDhaM uccatteNaM jahaNNeNaM saMsvijANi ukkoseNaM asaMkhijjANi vAsANi AuyaM pAlaMti." he gautama ! isa kAla ke manuSyoM ke 6 prakAra kA saMhanana evaM chaha prakAra kA saMsthA na hotA hai tathA inake zarIra kI U~cAI saikaDoM dhanuSa kI hotI hai. inakI Ayu jaghanya se saMkhyAta varSa kI aura utkRSTa se asakhyAta varSoM kI hotI hai. isa Ayu kA pAlana karake arthAt isa Ayu ko pUrNarUpa se bhoga karake inameM se kitaneka to mara kara naraka gati meM jAte haiM. kitaneka tiyaJca gati meM jAte haiM, kitaneka devagati meM jAte haiM aura kitaneka manuSyagati meM jAte sAthI zAmita cha hatI. "tIse Na bhaMte ! samAe pacchimeM tibhAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA' va gautama prabhune mevI zata prazna 12 che ke he bhadaMta ! te tRtIya kALanA aMtima tribhAgamAM bharatakSetramAM manuSyanuM svarUpa kevuM DAyacha? zanApAsabhA prabhu 43 chaH 'goyamA ! tesi maNuyANa chavihe saMghayaNe, chavihe saMThANe, bahUNi dhaNusayANi ur3ha uccatteNa jahaNNeNa saMkhijjANi vAsANi UkkoseNaM asaMkhijjANi vAsANi AUyaM pAlaMti0 "3 gotama ! // nA manuSyAna prakAranA saMhanana ane prakAranA saMsthAne hoya che. temaja emanA zarIranI UMcAI seMkaDo dhanuSa jeTalI hoya che, emanA AyuSyanI avadhi jaghanyathI saMkhyAta varSanI ane utkRSTathI asaMkhyAta varSo jeTalI hoya che. Ayune bhogavIne eTale ke saMpUrNa rIte A Ayano upabhoga karIne emAMthI keTalAka te naraka gatimAM jAya che, keTalAka tiyaMga gatimAM jAya che, keTalAka devagatimAM jAy che ane keTalAka manuSya gatimAM jAya che, tema ja keTalAka evA paNa hoya che ke jeo siddha avasthAne paNa prApta kare che. ahIM yAvata parathI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 jambUdvIpaprajJaptisUtre tpadena budhyante mucyante parinirvAnti iti sNgrhH| tatra budhyante-vimalakevalAlokena sakalalokAlokaM jAnanti, mucyante sarvakarmebhyo muktA bhavanti 'parinirvAnti samastakarmakRtavikArarahitatvena svasthA bhavanti, tathA-'savvadukkhANaM' sarvaduHkhAnAm samastaklezAnAm 'aMta' antam-nAzaM kareMti' kurvanti avyAvAdhasukhabhAjo bhavantIti bhAvaH / nanu asyAH samAyA bhAgatrayaM kathaM kRtam ? iticet Aha-yathA suSamasuSamAyAH samAyA Adau manuSyAH tripalyopamAyuSkAstriAvyuta parimitodhAstridinAntaritabhojanA ekonapaJcAzad dinAni yAvat svApatyapAlakAzca bhavanti / tataH krameNa varNagandhAdiparyavahAnyA kAlasya hIyamAnatvena suSamAyAH samAyA Adau manuSyA dvipalyopamAyuSkAH dvigavyatocchayA dvidinAntarita bhojanAzcatuppaSTim ahorAtrAn yAvat svApatyapAlakAzca haiM tathA kitaneka aise bhI hote haiM jo siddha avasthA ko bhI prApta karate haiM, yaha yAvat pada se "budhyate, mucyate parinirvAnti" ina padoM kA saMgraha huA hai. vimala kevala jJAnarUpa Aloka ke dvArA sakala lokAloka ko ve jAnane lagate haiM, samasta karmoM se ve mukta-chUTa jAte haiM aura samasta karmakRta vikAroM se phira ve rahita ho jAne ke kAraNa svastha ho jAte haiM, evaM samasta duHkhoM kA nAza kara dete hai arthAt avyAbAdha sukha ke bhoktA bana jAte haiM, zaMkA-isa kAla ke tIna bhAga kaise kiye ? to isakA uttara aisA hai ki jisa prakAra suSamasuSamA kAla kI Adi meM manuSya tIna palyopama kI Ayu vAle tIna koza pramANa zarIra vAle evaM tInadina ke antara se bhojana karane vAle hote haiM tathA 49 dina taka jIvita rahakara apane yugalika apatyoM kI sAra saMbhAla karate haiM / phira krama 2 se yaha kAla jaise 2 hIna ho jAtA hai usa kama se vaise varNa gaMdha Adi ko ko paryAyoM kI hAni ho jAtI hai. aura jaba yaha prathama kAla pUrNarUpa se samApta ho jAtA hai taba suSamA nAmaka dvitIya ArA prArambha ho jAtA hai, isa kAla kI Adi meM manuSyoM kI Ayu do palyopama kI hotI hai, do koza U~cA unakA zarIra "budhyante, mucyante, parinirvAnti" mA yhaane| saya thaya che. (ma usa jJAna 35 Aleka vaDe teo sakala lokAlokane jANavA lAge che samasta karmothI teo mukta thaI jAya che, ane samasta kamakRta vikArothI teo rahita thaI javAthI svastha thaI jAya che, tathA samasta duHkhane nAza kare che. eTale ke avyAbAdha sukhanA bhakta banI jAya che. zaMkA-A kALanA traNa bhAgo kevI rIte karavAmAM AvyA che ? te ene javAba A pramANe che ke jema suSama-suSamA kALanA AdimA manuSya traNa palyopama jeTalI AyunI avadhivALA, traNa gAu pramANa zarIravALA temaja traNa divasanA aMtare bhojana karanArA hoya che tathA 49 divasa sudhI jIvita rahIne pitAnA cuMgalika apatyAnI sAra saMbhALa kare che. pachI yathAkrame A kALa jema jema hIna thatA jAya che, te ja kamathI varNa, gaMdha AdinI paryAnI hAni thatI jAya che ane jyAre prathama kALa saMpUrNa rIte samApta thaI jAya che tyAre suSamA nAmaka dvitIya Arakano prAraMbha thAya che. A kALanA prAraMbhamAM manuSyanuM Ayukhya be palyopama jeTaluM hoya che. temanuM zarIra be gAu jeTaluM uMcu hoya che. be divasanA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam 323 bhavanti, tato'pi krameNa varNagandhAdi paryavahAnyA kAlasya hIyamAnatvena suSamaduSSamAyAH samAyA Adau manuSyA ekapalyopamAyuSkA ekagavyUtocchyA ekadinAntaritabhojanA ekonAzIti divasAn yAvat svApatyapAlakAzca bhavanti / tataH suSamaduSSamAyA AdyatribhAgadvayaM yAvat varNagandhAdInAM niyataparihANyA kAlasya hIyamAnatvena krameNAdhikAdhika hIyamAnA yugalino'bhUt / antimatribhAge tu parihANiranizcitA jAteti asyAH samAyA bhAgatrayaM kRtamiti ||suu0 36 // hotA hai. do dina ke antara se inheM AhAra kI icchA hotI hai causaTha rAta dina kI jaba inakI Ayu avaziSTa rahatI hai. taba inake yugalika saMtAna kA janma hotA hai. aura ye 64 dina taka apanI saMtAna kI sAra saMbhAla karate rahate haiM. isa taraha krama 2 se jaba isa kAla kI bhI samApti ho jAtI hai aura varNa gandhAdiparyAyoM kI bhI pahile Are kI apekSA aura adhika hInatA ho jAtI hai-taba tRtIya kAla jo suSamaduSSamA hai usakA prAraMbha hotA hai. isa kAla ke prAraMbha meM manuSya eka palyopama kI AyuvAle hote haiM, eka koza kA inakA zarIra hotA hai, aura eka dina ke antara se inheM AhAra kI abhilASA hotI hai. jaba inakI Ayu 79 dina kI bAkI rahatI hai- taba inake yugalika saMtAna kA janma hotA hai, ye 79 dina taka usakA lAlana pAlana kara kAlamAsa meM Ananda ke sAtha apane zarIra kA parityAga kara deva gati meM janma lete haiM. krama 2 se jaba yaha tRtIya kAla kA tribhAga pramANa Adya samaya meM vyatIta ho jAtA hai aura madhya kA bhI isI taraha se tribhAga pramANa samaya samApta ho jAtA hai-ina donoM vibhAgoM meM varNAdi paryAyoM kI to kramazaH hAni hotI hI rahatI hai-ina donoM tribhAgoM meM adhikAdhikarUpa se yugalikoM kI hInatA AjAtI hai aura phira antima tribhAga meM yaha hInatA anizcita rUpa meM AjAtI hai. isa kAraNa isa aMtare temane AhAra grahaNa karavAnI IcchA thAya che, 64 rAta-divasa jeTaluM AyuSya avaziSTa rahe che. tyAre emane yugalika saMtAna thAya che. ane teo 64 divasa sudhI pitAnA bALakanI sAra-saMbhALa karatA rahe che. A pramANe yathAkrame jyAre A kALanI paNa samApti thaI jAya che ane varNa gandhAdi paryAnI paNa-pahelA ArakanI apekSAe vadhAre hInatA thaI jAya che, tyAre tRtIya kALa je suSama duSamA kALa che, teno prAraMbha thAya che. te kALanA prAraMbhamAM manuSya eka palyopama jeTalA AyuSyavALA hoya che. eka gAu jeTaluM UMcuM emana' zarIra hoya che ane eka divasanA aMtare emane AhAra grahaNa karavAnI abhilASA thAya che. jyAre emanuM AyuSya 79 divasa jeTaluM bAkI rahe che tyAre emane yugalika saMtAna utpanna thAya che. eo 79 divasa sudhI tenuM lAlana-pAlana karIne kAla mAsamAM AnaMdapUrvaka potAnA zarIrane cheDIne devagatimAM janma prApta kare che. yathAkame jyAre A tRtIya kALanuM vibhAga pramANu-Adya samaya vyatIta thAya che ane madhyama paNa vibhAga pramANa samaya e rIte samApta thaI jAya che-e ane tribhAgomAM varNAdi paryAnI te kamazaH hAni thatI ja rahe che, e bane tribhAgamAM adhikAdhika rUpathI yugalinI ja hInatA AvI jAya che ane pachI aMtima tribhAgamAM A hInatA anizcita jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre suSama duSpamAyA antime tribhAge yathA lokavyavasthA jAtA, tAM pratipAdayatimUlam - tIse NaM samAe pacchime tibhAe paliovamadrumabhAgAvasese ettha NaM ime paNNarasa kulaMgarA samuppajjittho taM jahA sumai 1. paDisi 2. sImaMkare 3. sImaMdhare 4. khemaMkare 5. khemaMdhare 6. vimalavAhaNe 7. cakkhumaM 8 jasamaM 9. abhicaMde 10. caMdAme 11. pasei 12, marudeve 13 nAbhI 14 usame 15 tti | sU0 37 // 324 chAyA - tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge palyopamASTamabhAgAvazeSe atra khalu ime paJcadaza kulakarAH samudapadyanta tadyathA - sumatiH 1, pratizrutiH 2, sImaGkaraH 3, somandharaH 4, kSemaGkaraH 5, kSemandharaH 6, vimalavAhanaH 7 cakSuSmAn 8, yazasvAn 9, abhicandraH 10, candrAbhaH 11, prasenajit 12, marudevaH 13, nAbhiH 14, RSabhaH 15, iti // sU0 37 // TokA - 'tI se NaM' ityAdi - 'tI se' tasyAH - supama duSpamAyAH 'NaM' khalu 'samAe' samAyAH pacchime tibhAe palio maTTamabhAgAva se se' pazcime tribhAge palyopamASTamabhAgAvazeSe kRtASTabhAgasya palyopamasya aSTame bhAge avaziSTe sati, 'ettha' atra etadabhyantare 'NaM' khalu 'ime, ime vakSyamANAH 'paNNarasa kulagarA' paJcadaza kulakarAH = = lokavyavasthAkAriNaH kulakaraNazIlAH viziSTa buddhiyuktAH puruSavizeSAH 'samuppajjitthA ' samudapadyanta samutpannAH, 'taM jahA ' tadyathA - 'sumaI' sumatirityAdi paJcadazanAmAni sUtroktAni bodhyAni / tRtIya Are ke tIna tribhAga kiye gaye haiM || 36 | isa Are ke antima tribhAga meM jaisI loka kI vyavasthA hotI hai aba sUtrakAra usakA pratipAdana karate haiM- 'tIse NaM samAe pacchime vibhAe paliomamabhAgAva se se' ityAdi / TIkArtha-usa suSama duSSamA nAmake tRtIya Are ke antima vibhAga kI samApti hone meM jaba palyopama kA AThavAM bhAgamAtra samaya bAko rahatA hai taba ye " ime paNNarasa kulagarA samuppa - jjitthA" 15 kulakara usa samaya utpanna hote haiM - "taM jahA " unake nAma isa prakAra se haiM"sumaI 1, paDissuI 2, somaMkare 3, sImaMdhare 4, khemaMkare, 5, khemaMdhare 6, vimalavAhaNe 7, crUpamAM AvI jAya che. A kAraNAthI A tRtIya ArakanA traNa tribhAgA karavAmAM Avela che.|36|| TIkA A smArakanA a Mtima tribhAgamAM jevI leAkanI vyavasthA hAya che. te viSe have sUtrakAra pratipAdana kare che. 'tIse NaM samAe pacchime tibhAe paliovamaTTha bhAgAvasese' ityAdi sUtra // 37 // TIkA-te suSamadukhamA nAmaka tRtIyU ArAnA aMtima tribhAganI samApti thavAmAM kyAre pasyopamA Aubho lAga mAtra jI rahe che tyAre the "ime paNNarasa kulagarA samuppa jjitthA 15 sarIte samaye utpanna thAya che. 'tU jahA " tebhanA nAma mA prabhAcha 'sumaI 1, Dissu 2, sImaMkare 3, sImaMdhare 4, khemaMkare 5, khemandhare 6, vimalavAhaNe 8, cakkhumaM 8, jasamaM 9, abhicaMde 10, caMdAme 19, paseNaI 12, marudeve 13, NAbhI 14, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 37 suSamaduSSamAyAntimatribhAge lokavyavasthA 325 nanu sthAnAGgAdiSu-"jaMbuddIve bhArahe vAse imIse osappiNIe sattakulagarA hotthA, taM jahA-paDamittha vimalavAhaNa 1, cakkhumaM 2, jasamaM 3, cautthamabhicaMde 4, tatto pasegaI 5, puNa, marudeve 6, ceva nAbhI 7 y||" ityuktam, atra tu paJcadaza kulakarA uktA iti parasparamAgamavirodhaH ? iti cet. Aha-sUtragate vaicitryAttatra saptaiva kulakarA uktA atra tu paJcadazetyadoSa iti / / nanu tathApi 'asyAH samAyAstRtIye tribhAge palyopamASTabhAgAvazeSe paJcadaza kulakarA abhUvan' iti yaduktaM tanna saMgacchate, yataH palyopamaM kila asatkalpanayA catvA khumaM 8, jasamaM 2, abhicaMde 10, caMdAbhe 11, paseNai 12, marudeve 13, NAbho 14, usame tti" sumati 1, pratizruta 2, sImaMkara 3, sImaMdhara 4, kSemaMkara 5, kSemaMdhara 6, vimalavAhana 7, cakSuSmAn 8, yazasvAn 9, abhicandra 10, candrAbha 11, prasenajit 12, marudeva 13, nAbhI 14, aura RSabha 15, tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jaba isa kAla ko samApti hone meM eka palyopama pramANa kAla bAko bacatA hai| taba isa palyopama pramANa kAla ke 8 bhAga karanA aura 7 bhAga pramANa palyopama jaba samApta ho jAve aura 8 veM bhAga pramANa palyopama jaba bAko rahe taba isa samaya meM ye pandraha kulakara utpanna hote haiM / ye loka ko vyavasthA karane vAle hote haiM isaliye inheM kula kara kahA gayA hai, inakA kAma kuloM kI racanA karane kA hai| ye viziSTabuddhizAlI hote haiM / ataeva inheM puruSa vizeSa bhI kahA jAtA hai / yahAM zaMkA aiso ho sakatI hai ki sthAnAGga Adi sUtroM meM "jaMbuddovedIve bhArahe vAse imIse osappiNoe sattakulagarA hotthA"-taM jahA paDhamittha vimalavAhaNa, 2, cakkhuma 2, jasamaM 3, cautthamabhicaMde 4, tatto paseNaI 5, puNa marudeve 6, ceva nAmo 7, isa pATha ke anumAra 7 hI kulakara isa bharatakSetra meM avasarpiNokAla meM hue kahe gye| phira Apa yahAM 15 prakaTa kara rahe haiM to phira usame 15 ti" sumati 1, pratizruta 2, sIma42, sIma 2 4, ma42 5, maghara vimalavAhana 7, cakSuSmAna 8, yazasvAna 9, abhicandra 10, candrAbha 11, prasenajita 12, marudeva 13, nAbhi, ane RSabha 15 A kathananuM tAtparya A pramANe che ke jyAre A kALanI samApti thavAmAM eka palyopama pramANa kALa zeSa rahe che tyAre Apalyopama pramANa kALanA 8 bhAge karavA ane sAta bhAga pramANa patye pama jyAre samApta thaI jAya ane 8 mo bhAga pramANa palyopama jyAre zeSa rahI jAya tyAre e samayamAM e 15 karo upana thAya che. e leka- vyavasthApaka hoya che. ethI ja emane kulakara kahevAmAM Avela che. emanuM kAma kulAnI racanA karavAnuM che. e buddhizALI hoya che. ethI emane puruSa vizeSa paNa kahevAmAM Ave che. ahIM zaMkA evI udbhave che ke "sthAnA kore sUtrobhA "jabuddIve dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe sattakulagarA hotthA-taM jahA pamittha vimalavAhaNa 1, cakkhumaM 2, jasamaM 3, cautthamabhicaMde 4, tattopaseNaI 5, puNa marudeve 6, ceva nAbhIya 7, 2 // pA3 bhuma 7 1 4142 2 matakSetramA asapiNI kALamAM thAya che, Ama kahevAmAM AvyuM che. pachI tame ahIM 15 no ullekha karI rahyA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 jambUdvIpaprajJaptisUtre riMzadbhAgavibhaktaM kalpanIyam te catvAriMzad bhAgA aSTabhirbhAjyAstata ekaiko bhAgaH paJcapaJcabhAgayukto bhavati / tatra yaH paJcabhAgayukto'STamo bhAgastasmin paJcadaza kulakarA bhavantItyAgatam / teSu paJcasu bhAgeSu catvAro bhAgAH palyopamadazamabhAgAyuSa Adyasya sumatinAmakasya kulakarasyAyuSi gatAH zeSaH palyopamasyaiko bhAgaH, tatrAsaMkhyeyapUrvAyuSo dvAdaza kulakarAH, saMkhyeyapUrvAyuSko nAbhiH, ekonanavatipakSAdhika caturazItilakSapUrvAyuSka RSabhadevazca bhavanti, ekasmizvatvAriMzattame bhAge kathaM pratizrutyAdInAM caturdazakulakarANAM bRhattamAyurjuSAM saMbhAvanA ? iti cet, Aha - ekasmiMzcatvAriMzattame bhage'saMkhyeyAni pUrvANi bhavanti, tAni ca asaMkhyeyAni pUrvANi krameNa hInahInAni 'paDissuI, sImaMkare, sImaMdhare, khemaMkare, khemaMdhare, vimalavAhaNe, cakkhumaM, jasamaM, abhicaMde, caMdAbhe, marudeve' pratizruti sImaGkara sImandhara kSemaGkara kSemandhara vimalavAhana cakSuSmadyazasvadabhicandra candrAbhaprasenayaha paraspara meM AgamoM meM virodha kaisA ? to isa zaMkA kA samAdhAna aisA hai ki sUtra kI gati vicitra hotI hai ataH vahAM sAta hI kulakara kahe gaye haiM aura yahAM 15 kahe haiM, isameM koI doSa Ane jaisI bAta nahIM hai / zaMkA- Apane jo aisA kahA hai ki isa kAla kA tRtIya tribhAga jaba palyopama ke 8veM bhAgamAtra avaziSTa rahatA hai taba 15 kulakara utpanna hote haiM so yaha kathana saMgata nahIM hotA hai kyoMki asatkalpanA se palyopama ke karanA caahiye| ina 40 cAlIsa bhAgoM meM 8 kA bhAga dene para eka se yukta hotA hai / isa taraha 5 bhAga yukta jo AThavAM mAga hai usameM haiM vaha bAta Agama prApta hotI hai / ina pAMca bhAgoM meM ke 4 bhAga to bhAga pramANa AyuvAle Adi ke sumati nAmake kulakara kI Ayu meM cale gaye bAkI kA palyopama kA eka bhAga aura rahA- soM usameM asaMkhyAta pUrva kI AyuvAle zeSa 12 kulakara hue ina meM saMkhyAta pUrva kI AyuvAlA nAbhi huA aura 89 pakSa adhika 84 lAkha pUrva kI AyuvAlA che. te A AgamAmAM paraspara virodha kema che ? te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke sUtranI gati vicitra hAya che ethI tyAM sAta ja kulakara kahevAmAM Avela che ane ahI 15 kahevAmAM AvyA che temAM koI paNa jAtane dveSa nathI. 40 cAlIsa bhAga kalpita eka bhAga 5 - 5 bhAgoM 15 kulakara utpanna hote palyopama ke dazaveM zakA-tame je Ama kahyuM che ke A kALaneA tRtIya tribhAga jayAre eka phakta pacepamanA 8 AThamA bhAga jeTale aziSTa rahe che tyAre 15 kulakara utpanna thAya che, teA A kathana sa'gata thatu' nathI kemake asakalpanAthI patyeApamanA 40 bhAge kalpita karavA joIe. e 40 bhAgeAmAM 8 nA bhAgakaravAthI eka bhAga 5-5 bhAgothI cuMkta thAya che. A pramANe pa bhAga yukta je 8 mA bhAga che temAM 15 kulakarA utpanna thAya che, A vAta AgamathI siddha thAya che. e pAMca bhAgeAmAMnA cAra bhAge te| paDye pamanA dasamA bhAga pramANa AyuvALA AdinA sumati nAmanA kulakaranA AyumAM jatA rahyA. zeSa palyopamanA eka bhAga bAkI rahyo hata!, temAM asaMkhyAta pUrvanI AyuvALA zeSa 12 kulakara thayA AmAM saMkhyAta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 38 kulakaratAprakArakathanam 327 jinmarudevAnAM dvAdazAnAM kulakarANAmAyurmAnAni, 'NAbhI' nAbhestu saMkhyeyAni pUrvANi AyurmAnam, 'usabhe' RSamasya caturazIti lakSapUrvANi AyurmAnam, avaziSTAzca ekonanavatipakSA ityekasminneva catvAriMzattamamAge caturdazakulakarANAmasti saMbhAvaneti na kazcid virodha iti // 37 // mUlam-tattha NaM sumai paDissui sImaMkara sImaMdhara khemaMkarANaM eesiM paMcaNhaM kulagagaNaM hakkAre daMDaNoi hotthA te NaM maNuA hakkAreNaM daMDeNaM hayA samANA lajjiyA vilajjiyA veDDA bhIyA tusiNiyA viNa oNayA ciTThati / tattha NaM khemaMdharavimalavAhaNa cakkhumaM jasamaM abhicaMdANaM eesi NaM paMcaNhaM kulagaraNaM makkAre NAmaM daMDaNII hotthA te NaM maNuyA makkAreNaM daMDeNaM hayA samANI jAva ciTThati tattha NaM caMdAbha paseNai marudeva usabhANaM eesiNaM paMcaNhaM kulagarANaM dhikkAre RSabhadeva huA to phira eka 40 ve bhAga meM pratizruta Adi 14 kulakaroM kI ki jo bahuta bar3o AyuvAle the utpatti kaise sabhavita ho sakatI hai ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki eka 40 va bhAga meM asaMkhyAta pUrva hote haiM aura ye asaMkhyAta pUrva kama se hIna hIna hote haiM tathA pratizruta, sImaGkara, sImanghara, kSemaGkara, kSemandhara, vimalavAhana, cakSuSman , yazasvAn, abhicandra, candrAbha, prasenajita aura marudeva ina 12 kulakaroM kI Ayu ke pramANa hote haiM / nAbhi kI Ayu kA pramANa saMkhyAta pUrvI kA thA aura RSabha kI Ayu kA pramANa 84 lAkha pUrva kA thA / vAkI ke kulakaroM ko Ayu kA pramANa 89 pakSAdhika 81 lAkha pUrva kA thA / isa taraha 40 veM bhAga meM 14 kulakAroM kI utpatti kI saMbhAvanA meM kyA virodha ho sakatA haiM ? arthAt koI bhI virodha nahIM ho sakatA hai // 37 // pUrvanA AyuSyavALA, nAbhi thayA ane 89 pakSa adhika 84 lAkha pUrva jeTalA AduvALA, RSabhadeva thayA. te pachI eka 40 mA bhAgamAM pratikRta Adi 14 kulakaronI ke jeo khUba lAMbA AyuSyavALA hatA-utpatti kevI rIte saMbhavI zake ? te A zaMkAne uttara A pramANe che ke eka 40 mA bhAgamAM asaMkhyAta pUrvo hoya che ane e asaMkhyAta pUrve yathAkrame hIna-hIna hoya che temaja pratikRti, sImakara, sImanvara, kSema kara, kSemadhara, vimala vAhana, cakSuSmAna . yazasvAna, abhicandra, candrA, prasenajita ane marudeva e 12 kulakaranI AyunA pramANe hoya che. nAbhinI AyunuM pramANa saMkhyAta pUrvAnuM hatuM ane RSabhanA AyuSyanuM pramANa 84 lAkha pUrvanuM hatuM. zeSa kulakaranA AyuSyanuM pramANa 89 pakSAdhika 84 lAkha pUrva jeTaluM hatuM. A pramANa 40 bhAgamAM 14 kulakaranI utpattinI saMbhAvanAmAM zuM virodhathaI zake che ? eTale ke koI paNa jAtane virodha saMbhavI zake ja nahi. sUtra. 37ii jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre NAma daMDaNII hotthA te NaM maNuyA dhikkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva ciTuMti ||suu0 38 // _chAyA-tatra khalu sumati pratizruti somakara sImandhara kSemaGkarANAm eteSAM paJcAnAM kulakarANAM hAkaro nAma daNDanItirabhavat te khalu manujA hAkereNa daNDena hatAH santo lajjitA vilajjitA vyarddhA bhItAstUSNIkA vinayAvanatAstiSThanti / tatra khalu kSemandhara vimalavAhana cakSuSmad yazasvada bhiyandrANAm eteSAM khalu paJcAnAM kulakarANAM mAkaro nAma daNDanItirabhavat, te khalu manujA mAkAreNa daNDena hatAH santo yAvat tiSThati / tatra khalu candrAmaprasenajinmarudeva nAbhi RSamANAm eteSAM khalu paJcAnAM kulakarANAM dhikkAro nAma daNDanIti rabhavat , te khalu manujA dhikkAreNa daNDena hatAH santo yAvat tiSThanti ||suu0 38 // ete kulakaratvaM kathaM kRtavantaH ? ityaha TIkA--tattha NaM' ityAdi, 'tattha' tatra - teSu paJcadazasaMkhyakeSu kulakareSu madhye 'Na' khala 'sumai paDissui sImakara sImadhara khema karANaM eesiM pacaNha kulagarANaM' sumati pratizruti sImaGkarasImandharakSemaGkarANAm eteSAM pazcAnAM kulakarANAM kAle 'hakkAre' hAkAro = 'hA' ityadhikSepArthakaH zabdastasya karaNam nAma 'daMDaNII' daNDanItiH - daNDanaM daNDaH = aparAdhinAmanuzAsanaM tatra nItiH = nyAyaH 'hotthA' abhavat = samutpannaH / atredaM bodhyam tRtIyArakAnte kAladoSeNa alpIbhUteSu kalpavRkSeSu santu, tatra teSAM yugalikamanujAnAM mamatve jAyamAne te kalpavRkSAH tai manujaiH svakIyatvena parIgRhItAH / tatrAnya parigRhIte kasmiMzcit kalpavRkSe kenacida aba inhoMne kulakaratA kaise kI-isa bAta kAka kathana sUtrakAra karate haiM "tattha Na sumai, paDissui sImakara, sImaMdhara, khemaMkarANaM eesiM paMcaNha' ityAdi / TIkArtha- "tattha NaM sumai paDissui, sImaMkara, sImaMdhara khemakarANaM eesi paMcaNhaM" ina pandraha kulakaroM meM se sumati, pratizruta, sImaMkara, sImaMghara aura kSemaMkara ina pAMca kulakaroM ke samaya meM "hAhAkAra" isa nAma kI daNDanIti thI, "hA" yaha zabda adhikSepa kA vAcaka hai|, isakA karanA hAhAkAra hai, aparAdhiyoM ko anuzAsana meM lenA yaha daNDa hai, isa daNDa ke liye jo nIti-nyAya hai vaha daNDanoti hai, yahAM aisA samajha lenA cAhiye-tRtIya Araka ke anta meM kAladoSa ke prabhAva se jaba kalpavRkSa thoDe se raha gaye -taba una kalpavRkSoM ke Upara una yugalika have temaNe kulakaratA kevI rIte karI ? A vAtanuM sUtrakAra kathana kare che - 'tatthaNa sumai paDissui sImaMkara sImaMdhara khemakarANaM papasi ecaNha'-ityAdi-sUtra // 38 // TIka the-e 15 kulakaromAMthI sumati, pratisRti sImaMkara, sI madhara, ane kSemakara e pAMya saronA samayamA 'hAhAkAra' nAme 49 nIti tI. 'hA' za6 madhio5 vAya che. menu karavuM 'hAhAkAra' che. aparAdhIone anuzAsanamAM rAkhavA e daDanA mATe je nIti-nyAya che, te daDanIti che. ahIM Ama samajavuM joIe. tRtIya AratA aMtamAM kALa doSanA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 38 kulakaratAprakArakathanam / 329 nyena mamatvena parigRhyamANe teSu vivAdaH prAvarttata / tataste manujAH vivAda nirNayAya sarvebhyo'dhikaprabhAvazAlinaM sumati sarveSAmAdhipatye vyavasthApayan / tataH sa sumatiH sarvebhyo yathAyogyaM kalpavRkSAdIn vibhajya pradadau / tatra yaH kazcit maryAdA maticakrAma, tacchAsanAya sa jAtismRtyA nItijJatvena hAkAra daNDanIti pAvarttayat / tAmeva daNDanIti pratizrutyAdayazcatvAro'pyanukRtavantaH iti / hAkAradaNDanItyA te kIdRzA abhUvana ! ityAha-'te NaM' ityAdi / 'te NaM maNuyA' te manujAH khalu 'hakkAreNaM da DeNaM hayA' hAkAreNa daNDena hatAH= adRSTapUrvazAsanAnAM teSAM daNDAdi ghAtebhyo'pyadhikaM marmaghAti tacchAsanamidamiti AtmAnaM hatA iva manyamAnAH 'samANA' santo 'lajjiyA' lajjitAH sAmAnyato lajjAyuktAH, 'vilajjiyA' vilajjitAH vizeSato lajjitAH, 'veDDA' vyAH= manuSyoM ko mamatvabhAva ho gayA so unhoMne unheM apanA 2 kara mAna liyA, usa para jaba koI dUsarA yugalika manuSya adhikAra jamAne lagA to unameM Apasa meM vivAda honA prAraMbha ho gyaa| taba una manuSyoM ne vivAda kA nirNaya karAne ke liye saba se adhika prabhAvazAlI sumati kulakara ko saba ke Upara adhipati cuna liyA / taba sumati kulakara ne saba ke liye yathAyogya kalpavRkSoM kA vimAga kara diyA aura saba ke liye unheM vitarIta kara diyaa| inameM se jo koI maryAdA kA ullaGghana karatA use anuzAsana meM lene ke liye usane jAti smareNa jJAna ke bala se nItija banakara hAkAra daNDa nIti kI pravRtti kI, usI daNDanIti kA anusaraNa pratizruti Adi cAra kulakaroM ne bhI kiyA, "teNaM maNuyA hakkAreNaM daMDeNaM hayA samANA lajjiyA, vilajjiyA veDDhA bhIyA tusiNIyA viNaoNayA ciTuMti" ve manuSya usa hAkArarUpa daNDa se jaba Ahata hue, to apane Apako hata hue ke jaise mAnate hue pahile to sAmAnyarUpa se lajjAyukta vane phira vizeSarUpa se lajjita hue, vyarddha-atyanta aura adhika lajjita hue kyoMki unhoMne pahile kabhI aisA zAsana dekhA nahIM thA / ataH aisA yaha zAsana unake liye daNDAdighAta se bhI adhika mrmAvela kalpavRkSa para bIjo yugalika manuSya adhikAra karavA lAgyo temAM paNa paraspara vivAda prAraMbha thaI gayA. tyAre sau yugalikoe vivAdanA nirNaya mATe sauthI zreSTha prabhAva 1 lI sumati kulakarane potAnA adhipati tarIke cUMTI lIdhA. sumati kulakare saunA mATe yathAyogya kalpavRkSonuM vibhAjana karI dIdhuM enA pachI koI maryAdAnuM ullaMghana karatA tyAre tane anuzAsanamAM rAkhavA mATe temaNe jAti smaraNa jJAnanA baLathI nItijJa thaIne hAkAra daDanItinI pravRtti prAraMbha karI. teja daDanItinuM anusaraNa pratizrati vagere zAra isa 55 yu che. "teNaM maNuyA hakkAreNa daMDeNa hayA samANA lajjiyA, vilajjiyA, veDDhA bhoyA tusiNIyA viNa oNayA ciTThati" te manuSyo kyAre hAra 3pa daDathI jyAre Ahata thayA, tyAre pitAnI jAtane hitanA rUpamAM mAnIne pahelAM to sAmAnya rUpamAM lajajA yukata thayA pachI vizeSa rUpamAM lajijata thayA. vyadUdha-atyaMta tema ja adhika lajijata thayA, kema ke temaNe pahelAM kaI paNa divase AvuM zAsana joyuM nahotuM. ethI A zAsana temanA mATe daMDAdi ghAta karatAM paNa vadhAre marma ghAtI thaI 42 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwmurwwwwwwwww 330 jambUdvIpaprajJaptisUtre atizayalajjitAH, 'bhIyA' bhItAH-mayayuktAH, 'tusiNIyA' tUSNIkAH maunAH 'viNaovaNayA ciTuMti' vinayAvanatAzca tiSThanti, na tu dhRSTavat nilajjAH nirbhayAH vAcAlA ahaGkAriNazca bhavanti / hAkAradaNDena hatAste manujA hRtasarvasvamivA''tmAnaM manyamAnAH punaraparAdhasthAne na pravRttA abhUvanniti / samprati tadanantaraM yA daNDanInirabhUta tAM pratipAdayati 'tattha NaM khemadhara' ityAdinA / 'tattha NaM khemadhara vimalavAhaNa cakkhuma jasavaM abhicaMdANaM' tatra khalu kSemandhara vimalavAhana cakSuSmadyazasvad-abhicandrANAm 'eesi NaM paMcaNhaM kulagarANaM' eteSAM' paJcAnAM kulakarANaM kAle 'makAre' mAkAro-mAkaraNaM mAkaro 'NAma daMDaNII hotthA' nAma daNDanItirabhavat / 'te NaM maNuyA makkAreNaM daMDeNa hayA samANA jAva ciTThati' te khalu manujA mAkAreNa daNDena hatAH santo yAvat tiSThanti / yAvat padena 'la. jjitA vilajjitAH' ityAdi pAThaH saMgrAhyaH / atredaM bodhyam hAkAradaNDasyAtiparicayena ghAtI huA / isaliye use apane ApakA ghAtaka mAnakara unheM atyanta adhika lajjA se yukta honA par3atA, hamArA aba kyA hogA isa prakAra se bhayabhIta hokara unheM cupa rahanA par3atA aura apanI galtI svIkAra kara unheM vinayAvanata bananA par3atA, dhRSTa puruSa kI taraha ve na to nirlajja banate, na nirbhaya banate, na bAcAla banate aura na ahaMkArI banate / isa taraha hAkAra daNDa se hata hue ve manuSya jinakA sarvasva haraNa kara liya hai / aisA apane Apa ko samajhakara phira aparAdha karane ke sthAna para pravRtta nahIM hote the, "tattha NaM khemaMdhara vimalavAhaNa cakkhumaM jasamaM abhicaMdANaM eesi NaM paMcaNhaM kulagarANaM makkAre NAma daMDaNII hotthA" isa hAkAra daNDa. noti ke bAda kSemandhara, vimalavAhana, cakSuSmAn, yazasvAn evaM abhicandra ina pAMca kulakaroM ke kAla meM mAkAra nAmakI daNDanIti kA pracalana huA / "mata karanA" isa prakAra kI jo niSedhAtmaka nIti hai vahI mAkAra nAma kI daNDanIti hai, ina kSemandhara Adi pAMca kulakaroM ke samaya meM jo manuSya daNDanIya kArya karatA to use mAkAra daNDanIti se daNDita kiyA jAtA thA-isase paDayuM. eTalA mATe tene potAnA ghAtaka rUpamAM mAnIne teo atyaMta lajijata thatA ane kahetA ke have amAruM zuM thaze? A pramANe bhayabhIta thaIne teo cupa besI rahetA ane pitAnI bhUla kabUla karI teo vinayAvanata thaI jatA dhRSTa mANasanI jema teo nate nirlajaja thatA, na nirbhaya thaIne rahetA, na vAcAla banatA ane na ahaMkArI banatA. A pramANe hAkAra daMDathI hata thayelA manuSya ke jemanuM sarvasva haraNa karavAmAM AvyuM cha. me mAnAne 121 a52|5 42vAnA yA pravRtta thatA naha, "tattha NaM khemaMdhara vimalavAhaNa cakkhumaM jasama abhicaMdANaM eesiNaM paMcaNha kulagarANa makAre NAma daMDaNIi hotthA" mA 12 nIti pachI mandhara, vibhasAina, yazumAn , yazasvAn, ane abhicandra e pAMca kulakaronA kALamAM mAkAra nAmanI daMDanItinuM pracalana thayuM. nahi karo" A prakAranI je niSedhAtmaka nIti che te ja mAkA2 nAmanI daMDanIti che. e kSemaMdhara Adi pAMca kulakaronA samayamAM je manuSya daMDanIya kAryo karatA temane sAkAra nAmaka daMDanIti mujaba daMDita karavAmAM AvatA ethI te aparAdhI pUrvanI jemaja lajijata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 38 kulakaratAprakArakathanam tato'bhISu yugmimanujeSu satsu kSemandharaH kulakarasteSAmanuzAsanAya mAkAraM daNDanIti pravarttitavAn tadanuyAyino vimalavAhana - cakSuSmad yazasvadabhicandrA api mAkArameva daNDanIti pravartitavantaH / tatra mahatyaparAdhe mAkAro daNDaH, sAmAnyAparAdhe tu hAkAra iti / atha tadanantara kAlabhAvinaH kulakarA yAM daNDanIti pravartitavantaH, tAmAha - ' tattha NaM' ityAdi / 'tattha NaM' tatra khala 'caMdAma paseNai marudeva usabhANaM eesi NaM paMcaha kulagarA NaM' candrAbhaprasenajid marudeva nAbhi RSabhANAm eteSAM khalu paJcAnAM kAle 'dhikkAre' dhikkAre- dhikkaraNaM dhikkAro 'NAmaM daMDaNII hotthA' nAma daNDanItira tarabhavat 'te NaM maNuyA dhikkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva citi' te khalu manujA dhikkAreNa vaha pUrva kI taraha lajjita, vilajjita adi vizeSaNoM vAlA bana jAyA karatA thA, yahI bAta yahAM yAvatpada se samajhAI gaI hai / tAtparya isa kathana kA yahI ki jaba hAkAra daNDa atiparicita ho cukA to usase una logoM meM bhaya nahIM rahA - " te taM maNuyA makkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva ciTThati" taba una yugalika manuSyoM meM bhaya kA saMcAra rahe- ve anuzAsana se hI na hojAveM isa bhAva ko lekara kSamandhara kulakara ne unako apane anuzAsana meM rakhane ke liye mAkAra nAmakI daNDanIti kA pracalana kiyA / kSemandhara ke bAda inake anuyAyI vimalavAhana, cakSuSmat, yazasvAna, aura amicandra ina cAra kulakaro ne bhI isI mAkAra daNDanIti kA pravartana kiyA, yaha mAnakara daNDanIti kA vahuta baDe aparAdha ke hone para hI kiyA jAtA thA, sAmAnya aparAdha meM to kevala hAkAra daNDanIti kA prayoga hotA thA, inake bAda meM hue kulakaroM ne jisa daNDanIti ko pravRtti ko use aba sUtrakAra prakaTa karate haiM - " tattha NaM caMdAbha, pasenai, marudeva, usabhANaM eesi NaM paMcaNheM kulagarANaM dhikkAre NAmaM daMDaNII hotthA" candrAbha, prasenajita marudeva, nAbhi aura RSabha ina pAMca kulakaroM ke kAla meM dhikkAra nAmakI daNDanIti pracalita huI, isa daNDanIti se ina kulakaroM ke samaya manuSya daNDita hote rahe yahAM aisA samajhanA vilajijata vagere vizeSaNeAthI yukata thaI jateA. e ja vAta ahI' yAvata padathI kahevAmAM A vI che. A kathananuM tAtpa A pramANe che ke jayAre hAkAra daMDa ati paricita thaI gayA tyAre te lekemAM daMDa. pratye bhaya rahyo nahi. tee abhIta thaI gayA. tyAre te yugalika manuSyamAM bhayatuM sacaraNa rahe, tee anuzAsanahIna thaI jAya nahi, e bhAvane laIne kSemanyara kulakare temane peAtAnA anuzAsanamAM rAkhavA mATe 'mAkAra' nAmaka krUDanIti tuM pracalana karyuM. kSemadhara pachI temanA anuyAyI vimalavAhana, cakSuSmAn abhicandra e cAra kulakarAe paNa eja 'mAkAra' daMDanItinu` pravatana karyuM. A mAkAra' krUDanItine prayAga bahu ja meTA aparAdha khala ja karavAmAM AvatA. sAmAnya aparAdha mATe tA phakata 'hAkAra' da'DanItine prayAga ja thatu. 'hAkAra' duSThanIti bAda kulakarAe je daMDanItinA prayAga karyAM, te viSe have sUtrakAra kahe che- candrAbha, prasenajita, marudeva, nAbhi ane RSabha e pAMca kulakarAnA kALamA dhikakAra' nAmaka daMDanItinuM pracalana hatuM.. A daMDanItithI e kulakaronA samayanA leAkeA IMDita thayA, evu atre samajavuM joie. 'mAkAra' jambudvIpaprajJaptisUtra 331
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 jambUdvIpaprajJaptisUtre daNDena itAH santo yAvat tiSThanti / atredaM bodhyam-mAkAra daNDasyApyatiparicayena tato'mIteSu yugmimanujeSu satsu candrAbhaH kulakarasteSAmanuzAsanAya dhikkAraM daNDanIti pravartitavAn / taduktam-Agatyalpe nItimAdyAM dvitIyAM madhyame punH| mahIyasi dve api te, sa prAyukta mhaamtiH||1||iti / tatastadanuyAyinaH prasenajid marudeva-nAbhiRSabhAzcatvAro'pi kulakarA: sva svakAle tAmeva daNDanItimanusRtavantaH / tatra mahatyaparAdhe dhikkAro daNDo madhyamAparAdhe makAro, jaghanyAparAdhe tu hAkAra iti / ito'nantaraM bharatakAle kAlasvAbhAvyAjjaneSu mahAparAdhighu jAteSu parimASaNAdyA caturvidhA daNDanItirajAyata / taduktam-- cAhiye-mAkAra daNDanIti se jaba manuSya atiparicaya meM Agaye to phira unheM usa daNDanIti kA jaisA bhaya cAhiye vaisA bhaya nahIM rahA-ataH ve isa noti ke sambandha meM nirmaya hote cale gaye, "teNaM maNuyA dhikkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva ciTuMti" taba una yugalika manuSyoMko anuzAsita karane ke liye candrAma kulakara ne dhikkAra nAma ko daNDanIti ko cAlU kiyAtaduktam-Agasyalpe notimAyAM dvitIyAM madhyame punaH / mahIyasi dve api te sa prAyukta mahAmatiH // 1 // ina pAMco ke bAda inhIM kulakaroM ke anuyAyI prasenajit. marudeva, nAbhi aura RSabha ina pAMca kulakaroM ne apanI 2 zAsana vyavasthA ke samaya meM isI dhikkAra daNDanIti kA anusaraNa kiyA jaba yugalika manuSyoM se koI mahAn aparAdha ho jAtA to usa samaya ve dhikkAra daNDa se unheM daNDita karate, madhyama aparAdha ho jAne para mAkAra daNDa se aura jaghanya aparAdha ho jAne para hAkAra daNDa se daNDita karate / inake bAda bharata kAla meM kAla svabhAva se jaba manuSya mahAparAdhI hone lage to paribhASaNa Adi cAra prakAra kI daNDanIti cAlU kI gii| daMDanItithI jayAre leke atiparicita thaI gayA tyAre e daMDanItine je bhaya rahevA che te bhaya e daMDanItino rahyo nahIM, ethI teo e nItinA saMbaMdhamAM nirbhaya thaI eTale ke beparavA thaIne rahevA lAgyA. te samaye yugalikone anuzAsita karavA mATe candrAbha nAmaka kulakare "dhikAra" nAmaka daMDanIti pracalita karI takatama Agatyalpe nItimAdyAM dvitIyA madhyame punaH / / mahiyasi dve api te sa prAyukta mahAmatiH // 1 // e pAMca kulakaro pachI e kulakazenA anuyAyI prasenajita, marudeva, nAbhi ane aSabha e pAMca kulakaroe pota-potAnA zAsanakALamAM e "dhikakAra. daMDanItinuM ja anusaraNa kaI jyAre yugalika manuSyo kaI mahAnuM a5rAdha karatA tyAre "dhikakAra daMDanIti dvArA tene daMDita karavAmAM AvatA, jyAre teo madhyama aparAdha karatA tyAre mAkAra daMDanIti dvArA ane jaghanya aparAdha karatA tyAre hAkAra daMDanIti dvArA daMDita karavAmAM AvatA tyAra bAda bharata kALamAM kALanA svabhAvathI jayAre manuSya mahAparAdhI thavA lAgyA tyAre paribhASaNa vagere cAra prakAranI daMDanItio pracalita thaI tadukatam - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 333 prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 38 kulakaratAprakArakathanam paribhAsaNAu paDhamA maMDalabaMdhatti hoi bIyA ya cAraga chabi cheyAI bharahassa cauvidA nII // 1 // chAyA-paribhASaNA tu prathamA maNDalabandha iti bhavati dvitIyA ca / cArake chabicchedAdi, bharatasya caturvidhA nItiH ||1||iti|| ||suu038|| itthaM paJcadazasya kulakarasya RSabhasvAminaH caturdaza kulakarasAdhAraNaM kulakaratvamupadazya sampratyasya asAdhAraNapuNyaprakRtyudayasamudabhUt trijagajjanapUjanIyatAM pradarzayituM yathA'smAdeva loke viziSTa dharmAdharma saMjJAvyavahArA pravRttA abhUvanniti darzayati mUlam-NAbhissa NaM kulagarassa marudevAe bhAriyAe kucchisi estha NaM usame NAmaM arahA kosalie paDhamarAyA paDhamajiNe paDhamakevalI paDhamatitthayare paDhamadhammavaracAuraMtacakavaTTI samuppajjitthA / taeNaM usame araho kosalie vIMsaM puvvasayasahassAI kumAvAsamajjhe vasai, vasittA tevaDhiM pubbasayasahassAiM mahAroyavAsamajhe vasai tevahiM puvvasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasamANe lehAiyAo gaNiyappahANAo sauNasyapajjavasANAo bAvettari kalAo cosahi mahilAguNe sippasayaMca ka mmANaM tiNNi vi payAhiyAe uvadisai, uvadisittA puttasayaM rajjasae abhisiMcai abhisiMcittA tesII puvvasayasahassAI mahArAyavAsamajjhe vasai vasittA je se gimhANaM paDhame mAse paDhame pakkhe cittabahule tassa NaM cittabahulassa NavamIpakkheNaM divasassa pacchime bhAge caitA hiraNNaM caittA suvaNNaM caittA puraM caittA kosaM koTTAgAraM caittA balaM caittA vAhaNaM caittA puraM caittA aMte uraM caittA viuladhaNakaNagarayaNa maNimottiya saMkha silappavAlarattasyaNasattasArasAvaijjaM vicchaDDaittA vigovaittA dAyaM dAiyA NaM paribhAettA sudaMsaNAe sIyAe sadevamaNuyAsurAe parisAe samaNugammamANamagge saMkhiyacakkiyaNaMgaliya muhamaMgaliya pUsamANaba baddhamA Naga AikkhagalaMkhamaMkha ghaMTiyagaNehiM tAhiM iTAhi kaMtAhi piyAhiM maNu taduktabU-"paribhAsaNA u paDhamA maMDalabaMdhatti hoi bIyA ya / / cAraga chavi cheyAI bharahassa caubdhihA nII // 1 // 38 // paribhAsaNA u paDhamA maMDalabaMdhatti hoi boyAya / cAraga chavi cheyAI bharahassa caunvihA nII // 1 // sUtra // 38 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 jambUdvIpaprajJaptisUtre hi maNAmAhiM urAlAhi kallANAhiM sivAhi dhannAhi maMgallAhiM sassiriyAhiM hiyagamaNijjAhiM hiyayapalhAyaNijjAhiM kaNNamaNaNivvaikarAhi apuNaruttAhiM aTThasaiyAhi vaggUhiM aNavarayaM abhinaMdatA ya abhithuNaMtA ya evaM vayAsI - jaya jaya naMdA ! jaya jaya bhaddA ! dhammeNaM abhIe parIsahovasaggANaM khaMtikhame bhayabhevANaM dhamme te avigdhaM bhavauttikaTTu abhinaMdati ya abhithuNaMti ya taraNaM usame arahA kosalie NayaNamAlAsahassehiM picchijjamANe picchijjamANe evaM jAva Niggaccha jahA uvavAie jAva AulabolabahulaM NabhaM karate viNIyAe zahANI majjhaM majjheNaM Niggacchai Asiya sammajjiya sittasuikapuphovayArakaliyaM siddhatthavaNaviula rAyamaggaM karemANe hayagayara pahakareNa pAikacaDakareNa ya maMda maMda udadhUyareNuyaM karemANe karemANe jeNeva siddhatthavaNe ujjANe jeNeva asogavarapAyave teNeva uvAgacchai uvAgacchittA asogavarapAyavassa ahe sIyaM ThAvei ThAvittA sIyAo paccoruhai paccaruhittA sayamevAbharaNAlaMkAraM omuyai omuittA sayameva cauhiM a dvAhiloyaM kares karitA chaNaM bhatteNaM apANaeNaM AsAdAhiM NakkhatteNa jogamuvAgaNaM uggANaM bhogANaM rAinnANaM khattiyANaM cauhiM sahasse hi saddhi egaM devadusamAdAya muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie ||suu0 39 // chAyA - nAmeH khalu kulakarasya marudevAyA bhAryAyAH kukSau atra khalu RSabho nAma arhan kauzalikaH prathamarAjaH prathamajinaH prathamakevalI prathamatIrthakaraH prathamadharmavAracAturantacakravartI samudapadyata / tataH khalu RSabhaH arhan kauzaliko viMzati pUrvazatasahasrANi kumAravAsamadhye vasati, uSitvA triSaSTi pUrvazatasahasrANi mahArAjavAsamadhye vasati, triSaSTizatasahasrANi mahArAjavAsamadhye vasan lekhAdikA gaNitapradhAnAH zakunarutaparyavasAnA dvAsaptati kalAH catuSSaSTi mahilAguNAn zilpazataM ca karmaNAM trINyapi prajAhitAya upadizati, upadizya putrazataM rAjyazate abhiSiJcati, abhiSicya trayastriMzat pUrvazatasahasrANi mahArAja - vAmadhye vasati uSitvA yaH sa grISmANAM prathame mAse prathamaH pakSazcaitra bahulaH, tasya khalu catrabahulasya navamIpakSe divasasya pazcime bhAge tyaktvA hiraNyaM tyaktvA suvarNa, tyaktvA kozaM koSThAgAra, tyaktvA bale, tyaktvA vAhanaM tyaktvA puraM tyakUtvA antaHpuraM, tyakRtvA vipulaghana kanakaratnamaNi mauktikazaGkhazilApravAla raktaratna satsArasvApateya, viccha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 335 vigopya, dAya dayikAnAM paribhAjya, sudarzanAyAM zibikAyAM, sadevamanujAsurayA pariSadA samanugamyamAnamArgaH zAlikacakrikalAGgalikamukhamaGgalika puSyamANava varddhamAnakANyAyaka lasa makha ghaMTikagaNaH tAbhiriSTAbhiH kAntAbhiH priyAbhirmanojJAbhirmana AmIbhiH udArAbhiH kalyANIbhiH zivAbhiH dhanyAbhiH maGgalyAbhiH sathIkAbhiH hRdayagamanIyAbhiH hRdayaprahAdanIyAbhiH karNamanonivRttikarobhiH apunaruktAbhiH arthazatikAbhiH vAgbhiH anavaratam aminandantazca abhiSTuvantazca evamavAdiSuH jaya jaya nanda ! jaya jaya bhadra ! dharmeNa abhItaH parISahopasargANAM kSAntikSamo bhayabhairavANAM dharme te avidhnaM bhavatu-iti kRtvA abhinandanti ca abhiSTuvanti ca / tataH khalu RSabhaH arhan kozaliko nayanamAlAsahasraH prekSyamANaH prekSyamANa evaM yAvannirgacchati, yathA aupapAtike yAvat AkulabolabahulaM namaH kurvan vinItAyA rAjadhAnyA madhyamadhyena nirgacchati, AsiktasammArjitasiktazucika puSpopacArakalitaM siddhArthavanavipularAjamArauM kurvan hayagajarathaprakareNa padAticaTakareNa ca mandaM mandam uddhatareNukaM kurvan kurvan yatraiva siddhArthavanam udyAnaM yatraiva azokavarapAdapaH tatraiva upA. gacchati, upAgatya azokavarapAdasya adhaH zivikAM sthApayati, sthApayitvA zivikAtaH pratyavarohati, pratyavaruhya svayamevAbharaNAlaGkAram avamuJcati, avamucya svayameva catasabhimuSTibhirlocaM karoti, kRtvA SaSThena bhaktena apAnakena ASADhAdiminakSatreNa yogamupAgate khalu ugrANAM bhogAnA rAjanyAnAM kSatriyANAM caturbhiH sahasraH sAdham eka devadUSyamAdAya muNDo bhUtvA agArAt anagAratAM pravajitaH ||suu0 39 // TIkA-'NAbhissaNaM' ityAdi / 'NAbhissaNaM kulagarassa marudevAe bhAriyAe kucchisi' nAbheH kulakarasya marudevyA bhAryAyAH kukSau 'ettha' atra asmin samaye 'Na' khalu 'usame isa prakAra se pandraha kulakaroM meM aura RSabhasvAmo meM caturdaza kulakaroM ko sAdhAraNa kulakaratA pragaTa karake aba sUtrakAra inameM asAdhAraNa puNyaprakRti ke udaya se samudbhUta trijagajjanoM dvArA-pUjanIyatA pragaTa karane ke liye jisa taraha inase hI lokameM viziSTa dharmAdharmasaMjJArUpa vyavahAra cAlU hue isa bAta ko dikhAte haiM - "NAbhissa NaM kulakarassa marudevAe bhAriyAe" ityAdi / TokArtha-"NAbhissa NaM kulakarasta marudevAe bhariyAe kucchiMsi etthaNaM usabhe NAmaM arahA" nAbhi kulakara ko marudevI bhAryA kI kukSi meM isa samaya RSabha nAma ke arhanta-deva, manuSya A pramANe paMdara kulakaro ane traSabha svAmImAM caturdaza kulakaronI sAdhAraNa kulakaratA prakaTa karIne have sUtrakAra emanAmAM akSAdhAraNa puNya prakRtinA udayathI samudbhUta trijagajajana vaDe pUjanIyatA prakaTa karavA mATe je rIte emanA vaDe ja lokamAM viziSTa dharmAdharma saMjJA rUpa vyavahAra pracalita thayA, e vAtane spaSTa kare che- _ 'nAbhissa Na kulagarassa marudevAe bhAriyAe' ityAdi sUtra // 39 // TIkAtha-nAbhikulakaranI marudevI bharyAnI kukSImAMthI RSabha nAmanA ane deva, manuSya ane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 jambUdvIpaprajJaptisUtre NAmaM' RSabho nAma 'arahA' arhan= sadeva manujAsuranamaskArArha : 'samupajjitthA' samudapadyata' samutpannaH / sa kIdRzaH samudapadyata ? ityAha- 'kosalie' kauzalikaH - kozalAyAM dezavizeSe bhavaH, tathA 'padamarAyA' prathamarAjaH prathamazvAsau rAjA ceti, ihAvasarpiNyAM nAbhi kulakarAjJaptairyugalikamanujaiH zakreNa ca sarvataH prathamamabhiSikatvAt AdirAja ityarthaH tathA 'paDhamajiNe' prathamajinaH prathamazvAsau jinazceti, rAgAdInAM prathamo jetA, yadvA rAjyatyAgAdanantaraM dravyato bhAvatazca sAdhutve samutpanne sati prathamo manaHparyavajJAnI, asyAmavasarpiNyAmasyaiva bhagavataH sarvataH prathamaM manaH paryavajJAnitvAt / nanu sa eva bhagadAn asyAmavasarpiNyAM sarvataH prathamam avadhijJAnI manaH paryavajJAnI kevalajJAnI ca jAtaH / jinapadena ca arvAdhamanaH paryava kevalajJAninAM sarveSAmapi grahaNaM bhavati, tarhi kathamatra jinapadena manaH paryavajJAnimAtraM gRhyate ? iti cet, Aha- jinapadena avadhijJAnino grahaNe sUtram akramabaddhaM syAt, kevalajJAnino grahaNe cottaragranthena saha paunaruktyaM syAt, ato aura asuroM se namaskAra karane yogya Adi nAtha prabhu utpanna hue, "kosalie" ye kauzalika the kyoMki ye korAlA nAmake deza vizeSa meM avatarita hue the / "paDhamarAyA " ye prathama rAjA the kyoMki avasarpiNIkAla meM nAbhikulakara ke dvArA AjJana hue yugalika manuSyoM ne aura zakoM ne inakA sarvaprathama abhiSeka kiyA thA / "paDhamajiNe" sarva prathama ye avasarpiNI kAla ke jina the- kyoMki rAgAdikoM ke ye hI sarva prathama jetA the, athavA - rAjatyAga ke anantara dravya aura bhAva se sAdhutva ke utpanna hone para ye prathama manaH paryayajJAnI the, kyoMki isa avasarpiNIkAla meM ye manaH paryaya ke sarvaprathama adhikArI hue hai zaMkA - jinapada se to samasta avadhijJAniyoM kA, samasta manaH paryayajJAniyoM kA aura kevala jJAniyoM kA grahaNa ho jAtA hai to phira yahAM para jina pada ke dvArA eka manaH paryayajJAnI kA hI grahaNa Apane kyoM kiyA hai ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki yadi jina pada se avadhijJAnI kA grahaNa mAnA jAve to isa sthiti meM sUtrameM akramabaddhatA AjAvegI, kevalajJAnI kA grahaNa mAnane para uttaragrantha ke sAtha punarukti doSa AasurothI namas4rIya mAhinAtha prabhu utpanna thayA. yethe 'kosalie' prezasiha hatA, Debha ee kezala nAmaka deza vizeSamAM avatarita thayA hatA. prathama rAjA hatA, kemake avasarpiNI kALamAM nAbhi kulakara vaDe AjJasa thayela yugalika manuSyAe ane zakoe sarva prathama emanA abhiSeka . avasarpiNI kALanA eesaCprathama jina hatA kema ke rAgAdikA para vijaya meLavanAra sarvaprathama e ja hatA. athavA rAjaya tyAga pachI dravya ane bhAvathI sAdhutva utpanna thayA pachI ee prathama manaH payajJAnI hatA kema ke e kALamAM ee manaH payajJAnanA sarvaprathama adhikArI thayA varSiNI cakA:-jinapadathI tA samasta avadhijJAnIonuM samasta manaH payajJAnIonu' ane kevaLa jJAnIonuM grahaNa thaI jAya che te pachI ahIM jina padma vaDe tame eka manaH pa yajJAnInuM ja grahaNa zA mATe kayu che? A zakAnA javAba A pramANe che ke jo jinapathI avadhijJAnInu vratuNu mAnavAmAM Ave te A sthitimAM sUtramAM akramabaddhatA AvI jaze ane kevalajJAnInuM grahaNa mAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 337 sa jinapadena manaH paryavajJAnI eva gRhyate iti / tathA 'paDhama kevalI' prathama kevalI = prathamakevalajJAnI-AdyasarvajJa ityarthaH / tathA 'paDhamatitthayare' prathamatIrthakara : AdyazcaturvarNasavasthApaka:, ataeva 'paDhamadhammavara cAuraMtacakkavaTTI' prathamadharmavaracA turantacakravarttI -dAnazIlatapobhAvaiH catasRNAM narakAdi gatInAM caturNAM vA kaSAyANAmanto =nAzI yasmAt, athavA - catasro gatizcaturaH kaSAyAn vA antayati nAzayatIti, yadvA-caturbhirdAnazIlatapobhAvaiH : kRtvA anto = ramyaH, athavA - catvAraH - dAnAdayaH antAH - avayavA yasya, yadvA catvAri = dAnAdIni antAni = svarUpANi yasya 'anto'vayave svarUpe ca' iti hemacandraH sa caturantaH, sa eva cAturantaH, sa eva cakraM janma- jarAmaraNocchedakatvena cakratulyasvAt, varaM ca tat cAturantacakraM varacAturantacakraM, varapadena rAjacakrApekSayA'sya zreSThatvaM vyajyate, lokadvayasAdhakatvAt dharma eva varacAturantacakraM : dharmavaracAturantacakraM tAdRzasya dharmAtiriktasyAsaMbhavAt ata eva saugatAdidharmAbhAsa nirAsaH, teSAM tAtvikArthapratiSAdakatvAjAvegA / isaliye yahAM jinapada se sirpha manaH paryaya jJAnI kA grahaNa kiyA gayA hai, avasarpi kAla meM "paDhamakevalI" ye hI sarvaprathama kevalI hue haiM, AyasarvajJa hue hai / "baDhamatitthayare" ye hI Adya tIrthaMkara prakRti ke udayavAle hue haiM - sarvaprathama ye hI caturvidha saMgha ke sthApaka hue haiM, "paDhamadhammavaracA uraMtaca kavaTTI samupajjitthA " ye hI prathama dharmavara cAturanta cakravartI hue haiM- dAna, zIla, tapa aura bhAvoM ke dvArA cAra gatiyoM kA athavA cAra kaSAyoM kA jisase nAza ho jAtA hai, athavA cAra gatiyoM kA aura cAra kaSAoM kA jo vinAza kara detA hai, athavA dAna, zIla, tapa aura bhAvoM se jo ramya hai, athavA cAra dAnAdika jisake " anto'vayave svarUpeca" isa hemacandra koza ke anusAra avayava haiM yA jisake svarUpa haiM vaha caturanta hai| caturanta hI cAturanta hai, yaha cAturanta hI jarA maraNa kA ucchedaka hone se janma hai, aisA jo zreSTha cAturantakacaka hai vahI vara cAturantacaka hai; vara pada se rAjacakra kI apekSA isameM zreSThatA vyakta kI gaI hai / kyoMki yaha loka dvaya kA sAdhaka hotA hai aisA cAturanta cakra dharma ke vAmAM Ave te uttara granthanI sAthe punarukita doSa AvI jaze. ethI ja ahI jinapadathI phakta mana: payajJAnInuM grahaNa karavAmAM Avela che. avasarpiNI kALamAM phakta ee ja savaprathama kevalI thayA che, Adya sana thayA che, ee ja AdyatItha kara prakRtinA upavALA thayA che, catuvidha sa MghanA sthApaka thayA che. e e ja prathama dharma vara cAturanta nAdi gationA athavA cAra gatienA ane cAra narakAdi gatine athavA cAra kaSAyAnA jenAthI nAza thaI jAya che, athavA cAra gatinA ane cAra kaSAyAne je vinAza kare che, athavA hAna, zIkha, taya bhane lAveothI ne rabhya che, athavA yAra hAnAhi 'anto'vayave svarUpe ca' the hebhayandra apanA uthana mulya avayavo che, athavA lenA sva3yo che, te caturanta che caturanta jacAturanta che, e cAturanta ja jarA maraNane ucchedaka hAvAthI janma che, evA je zreSTha cAturanta cakranI apekSA emAM zreSThatA vyakata karavAmAM AvI che kema ke e leAkadravyanA sAdhaka hAya che, cakra che te ja cAturanta cakra che, ca padathI 43 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre bhAvena zreSThatvAbhAvAt , dharmavaracAturantacakreNa vartituM zIlaM yasya sa dharmavaracAturantacakravartI cakravartipadena paTkhaNDAdhipati sAdRzyaM vyajyate, tathAhi-catvAraH-uttaradizi himavAn zeSadikSu copAdhibhedena samudrA antAH-sImAnasteSu svAmitvena bhavazcAturantaH, cakreNa ratnarUpapraharaNavizeSeNa vartituM zIlaM yasya sa cakravartI, cAturantAzca te cakravarti nazceti cAturantacakravartinaH dharmeNa-nyAyena varaH-zreSThaH itaratIrthikApekSayeti dharmavaraH 'dharmAH puNyayamanyAya svabhAvAcArasopamAH' ityamaraH, sa cAsau cAturantacakravartI ceti dharmavaracAturantacakravartI, yadvA-cAturantaM ca taccakraM cAnurantacakraM karaM ca taccAturantacakraM varacAturantacakraM, dharmovaracAturantacakramiva dharmavaracAturantacakraM, tena vartitu varttayituM vA zIlaM yasya sa dharmavaracAturantacakravartI, prathamazcAsau dharmavaracAturantacakravartI ceti prathamadharmavaracAturantacakravartIti / prathamarAjanyAdi vizeSaNaviziSTaH sa bhagavAn RSabho'rhana nAbhikulakara bhAryAyA marudevyAH kukSau samutpannaH iti bhAvaH / 'taeNaM' tataH -janmagrahaNAnantaraM khalu 'usabhe arahA kosalie' RSabho'rhan kauzaliko 'vIsaM puvya atirikta aura koI nahIM hai / isase saugatAdi dharmAbhAsoM kA nirAsa ho jAtA hai / kyoMki unameM yathArtharUpa se pratipAdakatA nahIM hai / ataH unheM zreSThatA kA sthAna prApta nahIM ho sakA hai| dharmavaracAturantakacakra se vartane kA jisakA svabhAva hai vaha dharmavaracAturantacakravartI hai / "cakavartI" isa pada se chaha khaNDa ke adhipati kA sA dRzya vyakta kiyA gayA hai| jo uttara dizA meM rahA huA himavAn hai vaha aura zeSa dizAoM meM upAdhibheda se vartamAna jo samudra haiM ve isa bharata khaNDa kI sImA rUpa haiN| inameM jo svAmirUpa se hotA hai vaha cAturanta hai tathA cakra se ratna rUpa praharaNa vizeSa se vartana karane kA jisakA svabhAva hai vaha cakravartI hai, "dharmAH-puNyayamanyAya svabhAvAcArasaMyamAH" isa amarakoSa ke vacanAnusAra dharma-nyAya se jo itara tIrthiyoM kI apekSA zreSTha hai vaha dharmavara hai / aisA dharmavara jo cAturantacakravartI hai vaha dharmavara cAturantacakravartI hai aise ve prathama rAjatvAdi vizeSaNoM se viziSTa bhagavAn RSabha arhanta nAbhikulakara kI evuM cAturanta caka dharmAtirikata bIju koI nathI. enAthI saugatAdi dharmAbhAsono nirAsa thaI jAya che, kema ke temanAmAM yathAthika pratipAdakatA nathI. ethI ja teone zreSThatAnuM sthAna prApta thayuM tethI. dharmavara caturanta cakra mujaba vartavAne jene svabhAva che, te dharma checakavatI? A padathI 6 khaMDanA adhipatinuM sAdezya vyakata karavAmAM Ayela che. je uttara dizAmAM Avela himavAnuM che te ane zeSa dizAomAM upAdhibhedathI vartamAna je samudra che te A bharatakhaMDanI sImA rUpamAM che. vidyamAna che emAM je svAmi rUpe je zAsaka hoya che te cAturanta che, tema ja cakathA eTale ke rAga rU5 praharaNa vizeSathI pani 42vAnA reno svabhAva che te 54vatI che. "dharmAH puNyayama nyAya svabhAvAcArasopamAH" e amarakeSa'nA vacanAnusAra dharmenyAyathI je Itara tIthiyenI apekSAe zreSTha che, te dharma vara che. evA dhamaeNvara je cAturata cakavatI che, te dharmavara cAturata cakravatI che. evA te prathama rAjanyAdi vizeSaNethI viziSTa bhagavAna RSabha ahaMta nAbhikulakaranI bhAryA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 339 sayasahassAI' viMzatiM pUrvazatasahasrANi-viMzatilakSapUNi 'kumAravAsamajhe' kumAravAsamadhye kumAreNa-bhAvapradhAnatvAt kumAratvena vAsaH-avasthitistanmadhye 'vasaI' vasati / viMzatilakSapUrvANi yAvat kumArapade sthita iti bhAvaH / 'vasittA' uSitvA-kumArapade sthitvA 'tevaThiM puvyasayasahassAI' triSaSTiM pUrvazatasahasrANi-triSaSTi- lakSapUrvANi 'ma hArAyavAsamajjhe' mahArAjavAsamadhye-mahArAjena-bhAvapradhAnatvAt mahArAjatvena vasanaM - mahArAjavAsastanmadhye 'vasaI' vasati / tatra sa prajAnAmupakArAya yatkRtavAMstadAha 'tevarddhi' ityAdi / 'tevaddhiM puvvasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasamANe triSaSTiM pUrvazatasahasrANi mahArAjavAsamadhye vasan sa bhagavAn RSabho'rhan 'lehAiyAo' lekhAdikAH-lekhana akSaravinyAsaH sa Adau yAsAM tAstathA tAH, punaH 'gaNiyappahANAo' gaNitatapradhA nAH-gaNitam-aGkavidyA, tatpradhAnaM yAsu tAstathA tAH, tathA 'sauNaruyapajjavasANAbho' zakunarutaparyavasAnAH zakunarutaM-pakSizabdaH paryavasAne-ante yAsAM tAstathAbhUtAH tAH, 'bAvatari' dvAsaptati-dvAsaptatisaMkhyakAH 'kalAo' kalAH, 'cosaTuiM' catuSpaSTi-catuSpabhAryA marudevI kI kukSi meM utpanna hue, "taeNaM usabhe arahA kosalie vIsaM puvvasayasahassAI kumAravAsamajjhe vasaI" janma grahaNa ke anantara una kauzalika RSabha arhanta ne 20 lAkha pUrva kumArakAla meM samApta kiye / arthAt 20 lAkha pUrva taka RSabhanAtha kumAra kAla meM rahekumAra kAla meM itane pUrva taka "vasittA" rahane ke bAda "tevaDhei pucasayasahassAI mahArAya vAsamajhe vasaI" phira ve 63 lAkha parvataka mahArAja pada meM rahe "tevaDhei puvyasayasahassAiM mahArAyavAsamajhe vasamANe lehAiyAo gaNiyappahANAo sauNaruyapajjavasANAo bAvattari kalAo cosaTThi mahilAguNe sippasayaM ca kammANaM tiNNi vi payAhiyAe ubadisai'' usa pada meM rahakara unhoMne jo prajAjanoM kA upakAra kiyA vaha aba "tevaTuiM" ityAdi padoM dvArA sUtrakAra pragaTa karate haiM-63 lAkha pUrvataka mahArAja pada meM rahakara una RSabhanAtha ne lekhAdika kalAoM ko-akSara vinyAsa Adi rUpa vidyAoM ko gaNita pradhAna-rUpa kalAoM ko, evaM pakSiyoM bharahapInI ekSithI 5nna thayA 'tae NaM usamearahA kosalie vIsaM puvyasayasahassAiM kumAravAsamajhe vasai' bha pachI ta simanAtha bhaInta 20 sAmasumAra mAM samApta karyA, eTale ke 20 lAkha pUrva sudhI RSabhanAtha kumAra kALamAM rahyA. eTalA pUrva sudhI kumArakALamAM rahyA pachI teo 63 lAkha pUrve sudhI mahArAja pade rahyA. e pada para samAsIna rahIne temaNe je rIte prajAne upakAra karyo te vize have "re vahi" tyA phe| 43 sUtrA2 49 che. 63 saya pUrvA sudhA mhaa2|04 56 52 sbhaasIna rahIne te RSabhanAthe lekhAdika kalAone akSara vinyAsa Adi rUpa vighA ene, gaNita pradhAna rUpa kalAono, temaja pakSIonI vANI samajavA rU5 aMtima kalAone A rIte sarva 72 kalAone temaja 64 strIonI kalAone, jIvikAnA sAdhanabhUta karmonA saMdarbhamAM vijJAnazata-zatasaMkhyaka kulakarAdi zilpone, Ama sarvamaLIne puruSonI 72 kalAone 64 strIonI kalAone ane vijJAna zata rUpa zi95ne prajAhita mATe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 jambUdvIpaprajJaptisUtre STi saMkhyakAn 'mahilAguNe' mahilAguNAn strIkalAH 'kammANaM' karmaNAM-jIvikAsAdhanabhUtAnAM ca madhye 'sippasayaM' zilpazataM-vijJAnazatam zatasaMkhyakAni kumbhakArAdi zilpAnItyarthaH, etAni 'tiNNivi' trINyapi 'payAhiyAe' prajAhitAya-lokopakArAya 'upadisai' upadizati / 'trINyapi' ityatra api zabdaH kalA-mahilAguNa-zilpazatAnAm ekapuruSopadizyamAnateti sUcanArtham / 'upadizati' iti vartamAnakAlatvena nirdezaH sarveSA mAdyatIrthakarANAmayameva upadeza prakAra iti sUcayitum / yadyapi kRSivANijyAdayo bahavo jIvikAsAdhanaprakArAH santi, tathApi yat zilpazatamevAtra nirdiSTaM tat kRSivANijyAdInAM pazcAdutpattiriti sUcanAyeti / tatazca bhagavatA zilpazatamevopadiSTaM kRSivANijyAdIni tu pazcAt samudbhUtAnIti vijJeyam / ata eva AcAryopadezajaM zilpam anAcAryopadezaja karmeti prasiddham / kI bolI ko pahicAnanerUpa antima kalA taka kI ina saba 72 kalAoM ko evaM 64 striyoM kI kalAoM ko, tathA jIvikA ke sAdhana bhUta karmoM ke bIca meM vijJAnazata ko-zata saMkhyaka kumbhakArAdi zilpoM ko isa taraha lekhAdika rUpa puruSoM kI 72 kalAoM ko, 64 striyoM kI kalAoM ko aura vijJAnazatarUpa zilpoM ko prajAjanoM ke hitake liye upadiSTa kiyA, "trINyapi" meM AyA huA yaha api zabda yaha sUcita karatA hai ki ye 72 kalAe~ 64 kalAe~ aura zilpazata ina saba meM eka puruSa dvArA upadizyamAnatA hai arthAt inakA sarva prathama upadeza inhIM RSabhadeva ne diyA hai / "upadizati" aisA jo vartamAna kAlika kA prayoga kiyA gayA hai usase sUtrakAra ne yaha sUcita kiyA hai ki samasta AdyatIrthaMkaroM ke upadeza kA prakAra aisA hI hotA hai / yadyapi kRSi, vANijya Adi aneka prakAra ke jIvikA ke sAdhana haiM tathApi yahAM jo zilpazatamAtra kA hI nirdeza karane meM AyA hai vaha isa bAta ko pragaTa karatA hai ki inakI utpatti pazcAt hI huI hai / isa taraha bhagavAn RSabhadeva ne to zilpamAtra kA hI upadeza diyA hai / kRSi vANijyAdi kA nahIM-inakI to pIche se hI utpatti huI hai| isaliyezilpa AcAryopadezaja hai aura karma anAcAryopadezaja hai| athavA-- apaDezasyo . "trINyapiH' mA mAvasa mA 'api' 054 sUthita 42 che se 72 kalAo, 64 kalAo ane zilpa-zata e sarvemAM eka puruSa vaDe upadizya mAnatA che. meTa se saba sAmAnA sarva prathama upaheza RSabhadeva yo che. "upadizati" e ja vartamAna kAlika prayoga karavAmAM Avela che tenAthI sUtrakAra A pramANe sUcita karavA mAMge che. samasta Adya tIrtha kare nA upadezane prakAra evo ja hoya che, jo ke kRSi, vANijya vagere aneka prakAranAM jIvikAnAM sAdhane che, te paNa ahIM mAtra zi95zatane ja nirdeza karavAmAM Avela che, te A vAta prakaTa kare che ke emanuM pracalana pachI ja thayuM che. A rIte bhagavAna kASabhadeve te zi95 zata mAtrane ja upadeza karyo che, kRSi vANijayAdi no upadeza karyo nathI. emane AviSkAra te pachI ja thayela che. ethI zi95 AcAryopadeza ja che ane karma anAcAryopadeza ja che. athavA- jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 341 athayA-"tRNahAra kASThahAra kRSivANijyakAnyapi / kamoNyAsUtrayAmAsa lokAnAM jIvikAkRte // 1 // " iti / prAcInoktyA kRSivANijyAdInyapi bhagavataivopadiSTAnIti vijJeyam / tatazca 'karmaNAm' ityatra dvitIyArthe sssstthii| evaM ca bhagavAn jaghanyamadhyamotkRSTabhedabhinnAni karmANizilpazataM ca pRthageyopadiSTayAniti bodhyam / kalAnAM lekhAdikA dvAsaptatibhedAH tadarthAzca jJAtAsUtrasya prathamAdhyayane viMzatitamasUtre matkRtAyAm anagAradharmAmRtavarSiNITIkAyAM draSTavyAH / catuSSaSThiH strIkalAzcemAH, nRtyam 1, auciyaM 2, citraM 3, vAdinaM 4, mantraH 5, tantraM 6, jJAnaM 7, vijJAnaM 8, dambhaH 9, jalastambhaH 10, gItamAnaM 11, tAlamAnaM 12, meghavRSTiH 13, jalavRSTiH 14, ArAmaropaNam 15, AkAragopanam 16 dharmavicAraH 17, zakunasAraH 18, kriyAkalpaH 19, saMskRtajalpaH 20, prAsAdanItiH 21, dharmarItiH 22, vaNikAvRddhiH 23, svarNasiddhiH 24, surabhitailakaraNaM 25, lIlA"tRNahAra kASThahAra kRSivAjijyakAnyapi / karmaNyAsUtrayAmAsa lokAnAM jIvikAkRte // 1 // " isa prAcIna ukti ke anusAra kRSi vANijya Adi karma bhI bhagavAn ke hI dvArA upadiSTa huza haiM aisA jAnanA cAhiye / "karmaNAm" yaha dvitIyArtha meM SaSThI huI hai| ataH bhagavAn ne jaghanya , madhyama aura utkRSTa ke bheda se aneka prakAra ke karmoM kA aura zilpazata kA alaga 2 hI upadeza diyA hai aisA samajhanA caahiye| kalAoM ke lekhAdika jo 72 bheda haiM aura inakA jo artha hai vaha saba maiMne jJAtAsUtra ke prathama adhyayana kA jo vIsamA sUtra hai usakI TokA meM khulAzA kiyA hai| ataH yaha viSaya vahAM se acchI taraha jAnA jA sakatA hai / 64 jo striyoM kI kalAe~ haiM ve isa prakAra se haiM-nRtya 1, aucitya 2, citra 3, vAditra 4, maMtra 5, tantra 6, jJAna 7, vijJAna 8, dambha 9, jalastambha 10, gItamAna 11, tAlamAna 12, meghavRSTi 13, jalavRSTi 14, ArAmaropaNa 15, AkAragopana 16, dharmavicAra 17, zakunasAra, 18. kriyAkalpa 19, saMskRtajalpa 20, tRNahAra kASThahAra kRSivANijyakAnyapi / karmaNyAsUtrayAmAsa lokAnAM jIvikA kRte // 1 // A prAcIna kathana mujaba kRSi vANijyAdi karmo paNa bhagavAna vaDe ja upadiSTa thayA cha, mAma enase. 'karmaNAm' mA dvitIyA bhAM SaSThI yayehI che. yethA bhagavAna jAnya, madhyama ane utkRSTanA bhedathI aneka prakAranA karmone ane zilpazatene judA judA svarUpamAM ja upadeza karyo che, Ama samajavuM joIe. lekhAdikanA rUpamAM kalA nA je 72 bheda che ane emanA je artho che, te viSe meM "jJAtAsUtra' nA prathama adhya yananA, 20 mAM sUtranI TIkAmAM spaSTatA karI che. ethI A saMbaMdhamAM jijJAsuo te granthanuM adhyayana karIne vizeSa jJAna prApta karI zake che. strIonI 64 kalAo A pramANe cha. 1 nRtya, 2 maucitya, 3 [5tra, 4 pAhitra, 5 matra, itantra, 7 jJAna, 8 vijJAna, 9 daMbha, 10 jalastaMbha, 11 gItamAna, 12 tAlamAna, 13 meghavRSTi, 14 jalavRSTi, 15 ArAma paNa, 16 AkAragepana, 17 dharmavicAra 18 zakunasAra, 19 kiyAkalpa, 20 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 342 saMcaraNa 26, hayagajaparIkSaNaM 27, puruSastrIlakSaNaM 28, hemaratnabhedaH 29, aSTAdazalipiparicchedaH 30, tatkAlabuddhi. 31, vAstusiddhiH 32, kAmavikriyA 33, vaidyakakriyA 34, kumbhabhramaH 35, sArizrama 36, aJjanayogaH 37, cUrNayogaH 38, hastalAghavaM 39, vacanapATavaM 40, bhojyavidhiH 41, vANijyavidhi : 41, mukha maNDanaM 42, zAlikhaNDanam 43, kathAkathanaM 44, puSpagrathanaM 45, vakroktiH 46, kA vyazaktiH 47, sphAravidhiyeSaH 48, sarvabhASAvizeSaH 49, amidhAnajJAnaM 50, bhUSaNa paridhAnaM 51. bhRtyopacAraH 52, gRhAcAraH 53, vyAkaraNaM 54, paranirAkaraNaM, 55, randhanaM 56, kezabandhanaM 57, vINAnAdaH 58, vitaNDAvAdaH 59, aGkavicAra : 60, lokavyavahAraH 61, antyAkSarikA 62, praznaprahelikA 64 iti / iha kAzcit kalAH strIpuruSasAdhAraNA api yat pRthak pRthakU strIviSayatvena puruSaviSayatvena coktAstatra prasAdanIti 21, dharmarIti 22, vaNikAvRddhi 23, svarNasiddhi 24, surabhitailakaraNa 25, lIlA saMcaraNa 26, hayagajaparIkSaNa 27, puruSastrIlakSaNa 28, hemaratnabheda 29, aSTAdazalipipariccheda 30, tatkAlaghuddhi 31, vAstusiddhi 32, kAmavikriyA 33, vaidyakakiyA 34, kumbhabhrama 35, sArizrama 36, aJjanayoga 37, cUrNayoga 38, hastalAghava 39, vacanapATa 40, bhojyavidhi 41, vANijyavidhi 41 mukhamaNDana 42, zAlikhaNDana 43, kathAkathana 44, puSpagrathana 45, vakokti 46, kAvyazakti 47, sphAravidhiyeSa 48, sarvabhASA vizeSa 49, amidhAnajJAna 50, bhUSaNaparidhAna 51, bhRtyopacAra 52, gRhAcAra 53, vyAkaraNa 54, paranirAkaraNa 55, randhana 56, kezabandhana 57, vINAnAda 58, vitaNDAvAda 59, aGkavicAra . loka vyavahAra 61, antyAkSarikA 62, evaM praznaprahelikA 63, ina kalAoM meM kitanoka kalAe~ aisI bhI haiM jo strI aura puruSa meM samAnarUpa se hotI haiM, parantu jaba ve strI saMbandhI hotI haiM to strIkalA kahalAtI haiM, aura jaba puruSa saMbandhI hotI haiM to puruSakalA kahalAtI haiM, issa MskRta jalpa, prAsAdanIti, 22 dha rIti, 23 vaNikAvRddhi, 24 svarNa`siddhi, 25 surabhi taila karaNa 26 lIlA sacaraNa 27 hayagajaparIkSaNa, 28 puruSa lakSaNa, 29 hemaratna bheda, aSTAdazalapipariccheda, 31 tatkAla buddhi, 3ra vAstusiddhi, 33 kAmavikriyA, 34 vaidya DiyA, upa mula zrama, u sArizrama, 37 annayoga u8 yUNuyoga, uhasta sAdhava, 40 payana pATava, 41 lona bhavidhi, (41 vAzinya vidhi), 42 bhuNabhaDana, 43 zakhiNDana, 44 thAna, 45, puNya athana, 46 vaDAsti, 47 avyazakti, 48 sjhara vidhiveSa, 49 sarva bhASA vizeSa, 50 abhidhAna jJAna, 51 bhUSaNuparidhAna, para nRtyeApacAra, 53 gRhAcAra, 54 vyAkaraNa, 55 nirAkaraNa, 56 randhana, 57 keza bandhana, 58 vINA nAda, 59 vita'DAvAda, 60 aMkaviyAra, 61 lokavyavahAra, dara antyAkSarikA ane 63 prazna prahelikA. e kalAomAM keTalIka kalAe evI paNa che ke je strI ane puruSa banne mATe samAna rUpe hAya che, paNa jayAre te strI saMbadhI heya che, tyAre strI kalA kahevAya che ane jayAre puruSa saMbaMdhI hAya che tyAre tenI gaNanAM puruSa kalAnA rUpamAM thAya che. ethI ema 6deg, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 343 paunarutyazaGkA na kAryA, strIkalAviSayatvena puruSakalAviSayatvena ca pRthag pRthag vivakSaNAt , anyathA strIkalApuruSakalA tadubhayakalAceti kalAnAM bhedatrayaM vivakSaNIyaM syAditi / zilpazataM yaduktaM tatra mUlazilpAni kumbhazilpaM lohazilpaM citrazilpaM tantuvAyazilpaM nApitazilpamiti paJca / tatra ekaikasya bhedasya viMzativiMzati meMdA iti zilpazatam / taduktam "paMceva ya sippAI ghaDaloha cittaNaMta kaasve| ikikkassa ya itto vIsa vIsaM bhave bheyA // 1 // " chAyA-paJcaiva ca zilpAni ghaTaloha citra vastra kAzyapAni / viMzati ekaikasya ca ito vizatirbhedAH // 1 // iti nanu kiM nimittaM bhagavatA paJca mUlazilpAni proktAni ! iti ceta, Aha-kAlasvabhAvena yugalikapuruSeSu mandajATharAgniSu jAteSu apakvauSadhiSu bhujyamAnAsu tadaparipAkena rugNaprAyAste yugalikapuruSAH saMjAtAH, tatasteSAM durdazAmAlokya dayAhRdayena liye inameM punarukti kI saMbhAvanA nahIM ho sakatI hai, yadi aisA na hotA to phira strI kalA puruSakalA aura tadubhayakalA isa taraha se kalAkoM ke tIna bheda vivakSita hote parantu isa prakAra se phalAoM ke bheda vivakSita nahIM hue haiN| zilpazata aisA jo kahA gayA haiM usameM mUlazilpa citrazilpa, tantupAyazilpa, aura nApita zilpa ye pAMca meda haiM, inameM pratyekazilpa ke 20-20 aura bheda hote haiM, isa taraha zilpazata hote hai / taduktam-paMceva ya sippAiM, ghaDaloha citaNaMta kAsavae / ikkikasta ya itto-bosaM bIsaM bhave meyA // 1 // zaMkA- bhagavAn ne kisa nimita se pAMca mUlazilpa kahe haiM ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki jaba yugalika puruSa manda naTharAgni vAle ho gaye taba unhoMne apaka auSadhiyA~ khAnA prAraMbha kara diyA / parantu ve bhI unheM nahIM pacI- isa kAraNa ve rugNaprAya rahane lge| nAmAM punarukitanI saMbhAvanA hoI zake nahi. je Ama na hota to strI kalA, puruSa kalA ane tadabhayakalAnA rUpamAM kalAonA traNabhede vivakSita hota. paraMtu kalAonA A rIte bheda karavAmAM AvyA nathI. zilpazata evuM je kahevAmAM AvyuM che, temAM mUlazilpanA kaMbha zilpa, lehazi95, citra zipa tanatuvAya zi95 ane nApitazi95 e pAMca bheda che emAM dareka zi95nA 20 -20 prakAre bIjA paNa hoya che A rIte zilpazata thaI jAya che, tadukatam paMceva ya sippAI ghaDaloha citaNata kaasve| ikkikkassa ya itto bIsa bIsa bhave bheyA // 1 // zaMkA -bhagavAne kayo nimite pAMca mUla zilpa kahyAM che ? te A zaMkAne javAba A pramANe karavAmAM Ave che ke yugalika puruSo manda, jaTharAgnivALA thaI gayAM tyAre temaNe apakava auSadhIonuM sevana karavA mAMDayuM, paraMtu te auSadhIone paNa teo pacAvI zakayo nahi, ethI teo prAyaH rahevA lAgyA teonI AvI durdazA joIne bhagavAne dayArdra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhagavatA tadrandhanAya randhanasAdhanapAtranirmANazilpamupadideza / tatra bhagavAn sarvataH prathama ghaTanirmANazilpamuSadiSTavAniti prathamaM ghaTamUlazilpaM saMjAtamiti ? / anAryebhyaH prajA rakSituM kSatriyAH zastrapANayasti'SThantu iti bhagavatA lohazilpaM darzitam / citrAGgakalpavRkSeSu kAlasvamAvena parikSINeSu citrazilpam 3 / vastrapradAyiSu kalpavRkSeSu parikSINeSu tantuvAyazilpam 4 / pUrvamavarddhamAnaromanakhAna kAlaprabhAveNa barddhamAnaromanakhAn yugalino narAn vIkSya tairomanakhasteSAM vyAghAto mA bhUditi vicArya dayAhRdayena bhagavatA nApitazilpaM ca pradarzitam 5 iti / nanu karmakSapaNArthameva avaziSTasatkauNo bhagavanto'rhanto vyAdhipratIkArArtha bhaiSajyamiva stryAdi parigrahaM syokurvate, na vitare, kathaM puna niravadhaikarucitaba aisI durdazA unakI dekhakara dayAhRdaya vAle bhagavAn ne una auSadhiyoM ko pakAne ke liye pakAne meM sAdhararUpa pAtroM ke nirmANa karane kozilpa kalA kA upadeza diyA, isameM sabase pahile ghaTa nirmANarUpa zilpa kA upadeza diyA, isalie ghaTamUlazilpa sarva prathama huaa| anAryajanoM se prajA kI rakSA ke liye kSatriya jana apane 2 hAthoM meM hathiyAra liye rahe'-isake liye prabhu ne loha zilpa kA upadeza diyA, citrAGgajAta ke kalpavRkSa jaba kAlasvabhAva ke kAraNa naSTa ho gaye-taba prabhu ne citrazilpa kA Adeza diyA, vastroM ko dene vAle kalvRkSoM ke naSTa ho jAne para prabhu ne tantubAya zilpa kA upadeza diyA / pahile yugalika naroM ke roma nakha nahIM baDhate the para aba kAla ke prabhAva se bar3e hue nakha roma vAle yugalika naroM ko dekhakara una nakha romoM se unakA vyAghAta na ho jAya aisA vicAra kara dayA se jinakA antaH karaNa AI ho rahA hai aise bhagavAna ne nApita zilpakA upadeza diyA / zaMkAkarmanaSTa karane ke liye hI avaziSTa satkarmavAle bhagavAn arhanta vyAdhi ke pratIkAra ke liye auSadhi sevana ke samAna strI AdirUpa parigraha ko svIkAra karate haiM / itarajana aisA nahIM karane; ataH niravadyakarma meM hI ruciyAle bhagavAn sAyadyakriyA ke upadeza meM kaise pravRtta hue ! thaIne te auSadhIone pakavavA mATe pakavavAmAM sAdhana rUpa pAtrone banAvavAnI zipakalAno upadeza karyo. emAM sauthI pahelAM ghaTa nimaNarUpa zipakalAne upadeza karyo. ethI ja ghaTa mUla zilpa sarva prathama astitvamAM AvyuM. anArya kothI prajAnI rakSA karavA mATe kSatri pota potAnA hAthamAM hathiyAra rAkhavA lAgyA, enA mATe prabhue leha zipano upadeza karyo. citrAMga jAtanA ka9pavRkSe jyAre kAla svabhAvanA kAraNe nAza pAmyAM tyAre prabhue citra zilpane upadeza karyo. vastro ApanArA kalpavRkSe jyAre nAza pAmyAM tyAre prabhue taMtavAya zilpane upadeza karyo pahelAM yugalika narenA roma-nakha vadhatA na hatAM. paNa pachI kALanA prabhAvathI yugalika narenA roma-nakha vadhavA lAgyAM tyAre te nakha-rAme thI temane vyAghAta thAya nahi tema vicArIne dayAdrata karaNu bhagavAne nApita zi95ne upadeza karyo zakA-karma naSTa karavA mATe ja avaziSTa satkarma vALA bhagavAna ahaMta vyAdhinA pratikAra mATe auSadhi sevana karavAmAM Ave che. tema strI Adi rUpa parigrahane svIkAre che. Itara leke AvuM karatA nathI. ethI niravA karmamAM ja ruci dharAvanArA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 345 bhavAn sAvadhakriyopadeze pravRtta: : iti cet, Aha kAlaprabhAveNa vRttihIneSu dIneSu janeSu satsu taddurdazAmAlokya karuNarasasamAplutasyAnto bhagavAn vRttihInA ete cauryAdi durvRttibhAjo mAbhUvan' iti vicArya teSAM jIvikAsAdhanabhUtA kalAH samupadidezeti avaziSTasatkarmaprabhAveNa bhagavatAmarhatAM stryAdi parigraha svIkaraNamiva bhagavata Adijinasya kalopadezakatvamapi bodhyamiti / evaM bhagavato rAjyadharmapravartakatvaM duSTanigrahAya ziSTaparipAlanAya vijJeyam / arAjakatve hi mAtsyanyAyapravRttyA loke vyavasthAyA nitarAmabhAvaH prasajyet, tatazca sarve durvRttibhAja eva bhaveyuriti sarveSAM durgati reva syAt iti durgatibhAjo mA bhUvan manujA iti vicAryaiva bhagavatA Adijinena rAjadharmo'pi pravartitaH / kiM ca sarve'pi AdijinA - prathama kevalinaH rAjadharmamapi pravartayantIti jItavya to isakA uttara aisA hai ki kAla ke prabhAva se vRtti hIna hue dInajanoM ke ho jAne para unakI durdazA ke dekhane se jinakA antaH karaNa karuNA rasa ke pravAha se bhara gayA hai aise arhanta bhagavanta ne yaha socakara ki vRtti se vihAna hue ye jAna cauryAdirUpa durvRttivAle na bana jAyeM unakI jivikA kI sAdhanabhUta kalAoM kA upadeza diyA / avaziSTa satkarmake prabhAva se bhagavanta zrI arhanta prabhu jisa prakAra strI AdirUpa parigraha ko svIkAra karate haiM usI prakAra se bhagavAn AdijinakA yaha kalA kA upadeza bhI samajhanA cAhiye / isa taraha bhagavAn meM rAjadharma kI pravartakatA duSToM ke nigraha ke liye aura ziSTajanoM ke pAlana ke liye huI jAnanI cAhiye / loka meM arAjaka avasthA meM mAtsyanyAyakI pravRtti ke anusAra vyavasthA kA atyanta abhAva ho jAtA hai / isa hAlata meM samasta jana durvRtti vAle ho jAte haiM / ataH ina jIvoM ko durgati kA pAtra na honA par3e aisA vicAra karake bhagavAn Adi jina ne rAjadharma kI bhI pravRtti kI, kiMca- samasta Adi jina rAjadharma kI bhI pravRtti karate haiM aisA jIta vyavahAra hai / isI liye ina Adi jina ne bho rAjadharma pravartita kiyA / bhagavAna sAvadya kriyAnA upadezamAM kevI rIte pravRtta thayA ? te praAAnA javAkha-A pramANe che ke kALanA prabhAvathI vRttihIna thayelA hIna lAkone joine, temanI durdazA joine jemanuM antaHkaraNu karuNA pravAhathI taramALa thaI gayuM che, tevA ahaMta bhagavAne vRttihIna lekA cauryAdi rUpa vRttivALA thai na jAya Ama vicArIne temanI jIvikAnA sAdhananA rUpamAM kalAAne upadeza karyo. avaziSTa satkramanA prabhAvathI bhagavanta zrI arjunta prabhu je rIte strI AdirUpa parigrahane svIkAre che, te rIte bhagavAna Adi jinane! A kalAne upadeza paNa samajavA joie. A pramANe bhagavAnamAM rAja dharmanI pravatakatA duSTAnA nigraha mATe ane ziSTa jane!nA pAlana mATe che Ama samajavu joie. leAkamAM arAjaka anasthAmAM mAtmyanyAyanI pravRtti mujaba vyavasthAnA jyAre atyantAbhAva thaI jAya che tyAre sa loko dhruvR.ttivALA banI jAya che ethI jIve kharAba raste jAya nahi, tema vicAra karIne bhagavAna Adi jine rAja dharmanI pravata nA karI. kaca, samasta Adi jino rAja dhamanI pravRtti kare che, evA jIta vyavahAra che. ethI ja A bhagavAna AdRi jine paNa rAjadharmanI prava`nA karI. 44 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 jambUdvIpaprajJaptisUtre vahAraH, atazcApi bhagavatA rAjadharmaH pravartita iti / prakRtamanusarAmaH-tathA 'uvadisittA' upadizya-dvAsaptati puruSasya kalAH catuSpaSTiM mahilAguNAna zilpazatAni ca prajAbhya upadizya 'puttasayaM' putrazataM bharata bAhubalipramukhAn putrAn 'rajjasae' rAjyazate-kosalAtakSazilAdiSu zatasaMkhyakeSu 'rAjyeSu 'abhisiMcai' abhiSiJcati, 'abhisiMcittA' abhiSicya 'tesII puvyasayahassAi' vyezItiM pUrvazatasahasrANi-viMzatipUrvalakSANi kumAravAsasya triSaSTiM pUrvalakSANi mahArAjavAsasyeti vyazItilakSapUrvANi 'mahArAyavAsamajjhe vasaI" mahArAjavAsamadhye vasati / yadyapi bhagavato mahArAjavAsastryazIti lakSapUrvANi na bhavanti, kintu kumAravAsamahArAjavAsayoH sammalitAni tAvanti, pUrvANi bhavanti, tathApi kumAravAsApekSayA mahArAjavAsasya prAcuryeNa mahArAjavAsa sambandhitvenaiva tryazItilakSapUrvANi vibakSitAnIti bodhyam / itthaM kumAravAsamahArAjavAsayoH vyazItilakSapUrvANi 'vasittA'uSitvA 'je se' yaHsaHprasiddho 'gimhANaM' grISmANAM-grISmaRtoH 'paDhame mAse' prathame-Adhe mAse caitramAse 'paDhame pakkhe citabahule' prathamaH pakSaH caitrabahula:-caitra kRSNapakSaH, 'tassa NaM citta bahulamsa NayamI pakkheNa' tasya khalu caitrabahulasya navamI pakSe navamyAM tithau 'divasassa' isa taraha se prabhu ne 72 puruSoM kI kalAoM kA 64 striyoM kI kalAoM kA aura zilpazata kA prajAjanoM ke liye "uvadisitA" upadeza dekara phira unhoMne "putasayaM rajjasae abhisiMcai" bharata, bAhubali Adi apane zatasaMkhyaka putroM ko kosalA, takSazilA Adi 100 eka sau rAjyoM ke Upara abhiSeka kiyA, "abhisiMcitA" abhiSeka karake "tesIiM puvyasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasaI" isa taraha 83 lAkha pUrva-kumAra kAla ke 20 lAkha pUrva aura mahArAja pada ke 63 lAkha parva taka ke gRhasthAvasthA meM rahe yahAM ina donoM padoM ke kAlako milAkara 83 lAkha pUrva unhoMne gRhasthAvasthA meM apanA samaya samApta kiyA-aisA jAnanA cAhiye. isa taraha 83 lAkha pUrva taka ve gRhasthA vasthArUpa mahArAja pada meM rahakara phira "je se gimhANaM paDhame mAse pakkhe citabahule, tassa NaM cita bahulassa NavamI pakkheNaM divasassa pacchime bhAge" grISmaRtu ke prathamamAsa meM caitramAsa meM kRSNapakSa meM 9 naumI tithi meM divasa ke pazcima A pramANe prabhue 72 kalAone 64strIonI kalAonA ane zi95zane prajAjano bhAre 'upadisittA' 53 // 4zana bhae 'puttasayaM' rajjasae abhirsicai' bharata sAmAna vagere pitAnA putrone kesalA takSazilA vagere 100 ekaso rAjya para abhiSeka karyo che. abhisiMcitA' maniSa zane 'tesiipuvyasayasahassAI mahArAjavAsamajhe vasai' mA rIte 83 lAkha pUrva-kumAra kALanA 20 lAkha pUrva ane mahArAja padanA 63 lAkha pUrva sudhI gRhasthAvasthAmAM rahyA ahI A A banne padonA kALane meLavavAthI 83 lAkha pUrva thAya che. tema samajavuM e pramANe 83 lAkha pUrva teo gRhasthAvasthA rUpa mahArAja5damAM 2hIne pachI "je se gimhANaM paDhame mAse pakkhe cittabahule tassa NaM citabahulassa nayamI pakkhe NaM divasassa pacchime bhAge' zrImatunI prathama mahInA se thaitra bhAsamA yA pakSamA navamI tithimA pisanA // 71 lAmA 'caittA hiraNaM' 24-yAMhIna chIna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 347 divasasya 'pacchime bhAge' pazcime bhAge utArddha bhAge 'hiraNaM' hiraNyaM-rajatam aghaTita suvarNa vA 'cai tA' tyaktvA parityajya, suvaNNaM' suvarNam aghaTitaM ghaTitaM vA suvarNa 'caitA' tyaktyA kosaM'kozaM-bhANDAgAraM 'kohAgAraM'koSThAgAraM-dhAnyAgAraM ca 'caitA' tyaktyA, 'balaM' balaM-sainyaM 'caitA' tyaktyA, 'pAhaNaM' vAhanam azvAdikaM 'caitA' tyattyA 'pura' puranagara 'caitA'tyaktyA 'aMte uraM caitA' antaH puraM tyaktvA, tathA 'viula dhaNakaNagarayaNamaNimotiyasaMkhasilappavAlara tarayaNasaMtasArasAvaijja' vipuladhanakanakaratnamaNimauktikazaGkhazilApravAlarataratnasatsArasvApateyaM-vipulaM-pracura dhanaM-gavAdikaM, kanaka-suvarNa, ratnaMkarketanAdikaM, maNiH sUryakAntAdiH, mauktikAni-muktAphalAni, zaGkhA: dakSiNAvartAH, zilAH rAjapaTTAdirUpAH, prayAlAni-vidrumANi, raktaratnAni-padmarAgAH, ratnagrahaNenaiva padmarAgasyApi grahaNe siddhe punaH raktaratnagrahaNaM tasya prAdhAnyakhyApanArtham, eSAM dvandvaH, etadrUpaM yat satsArasvApateyaM-san-vidyamAnaH sAro yasmistat satsAra tAdRzaM yata sthApateyaM-dravyaM tacca 'caitA' tyattyA, hiraNyAdikaM pUrvoktaM sarva mamatvaparityAgena parityajyeti bhAvaH, tathA 'vicchaDDaittA' viccharya mamatvAkaraNena dUrIkRtya, 'bigovaittA' vigopya-jugupsitametad hiraNyAdikamiti binindha, tathA 'dAiyANaM' dAyikAnAM dAyAdAnAM 'dAyaM paribhAetA paribhAjya ekaikazo vittorya, tadA yAcakAnAmabhAvAdatra dAyikagrahaNama, bhAga meM "caittA hiraNaM" rajata-'cAMdo ko chor3akara "caitA-suvaNaM" suvarNa ko chor3akara "caitA kosaM kodAgAraM" koza-bhANDAgAra ko chor3akara, koSThAgAra-dhAnyabhaMDAra ko chor3akara "caittA balaM" balasainya ko chor3akara "caittA vAhaNaM" azvAdika vAhanoM ko chor3akara "caittA puraM" pura-nagara chor3akara "caittA aMteuraM" antaH pura-raNavAsa ko chor3akara "caittA viula dhaNakaNagarayaNamaNimotiya saMkhasilApavAlara tarayaNasaMtasArasAyaijja" pracura gavAdi rUpa dhana ko chor3akara, kanaka-suvarNa ko, karketana Adi ratnako, sUryakAntAdirUpa maNiyoM ko muktAphalo ko zaGkhoM ko, rAjapaTTAdirUpa zilAoM ko, pravAloM ko, padmarAga Adi rUpa rakta ratnoM ko, isa prakAra se saba satsArabhUtadravya ko chor3akara ina sabase apanA mamatvabhAva haTAkara "vicchaDDaittA" ye saba jugupsita haiM isa prakAra se inheM "vigovaittA" nindanIya samajhakara aura usa samaya yAcaka'caittA suvaNaM' sonAna choDIna 'caitA kosa koTThAgAraM Sa lAegAne choDana mero dhAnya bharane ch|ddiine 'caittA balaM' masa-sainyane ch|ddiine 'caitA vAhaNaM' mAhiyAhanA choDIna caittA pura' pu2-2ne ch|ddiine 'caittA ateuraM' manta:52-29pAsane choDIna 'caittA viThaladhaNakaNagarayaNamaNimottiyasaMkhasilApavAlara tarayaNasaMtasArasAvaijja' prayu2 gavAdirUpa dhanane tyajIne kanaka-suvarNa kaketana vigere ratnone sUryakAntAdi maNione mukatAphaLane zaMkhane kanaka-sonAne, rAjapaTTAdirUpa zilAone, pravAlane, pradyarAga vigere rata rane A rIte badhA ja satsAra rUpa dravyone cheDIne e badhAthI potAnI mamatvalaavaavaan vicchaDaDahattA' mA adhA nazasita che se prabhAtabhane 'vigovaDattA' nanIya sabhalana anatasamaye yAyanA malAvAvAthA 'dAya dAiyANaM paribhAettA' jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 jambUdvIpaprajJaptisUtre te'pi nirmamA bhagavat preritAH santa upahArarUpeNaiva taM jagRhuH / jinAnAmayameva jItakalpo yad grahItaNAm icchAvadhi dAtavyamiti / nanu jinasya yAcakecchAvadhidAnaM yadi jItaM, tarhi sAmpratika eka eva maheccho yAcakaH ekadinadeyaM saMvatsaradeyaM vA grahItumicchet ? iti cet Aha, prabhu prabhAveNa teSAM tathAvidhecchAyA asaMbhavAditi / tathA-'sudaMsaNAe' sudarzanAyAM sudarzanA nAmnyA 'sIyAe' zibikAyAM smaaruuddhH| 'samArUDha' ityadhyAhAryam / tathA 'sadeva maNuyAsurAe' sadeva manujAsurayA-manujAzca asurAzceti -manujAsurAH devaiH sahitA manujAsurA yasyAM sA tathA tayA parisAe' pariSadA 'samaNugammamANamagge samanugamyamAna mArgo'bhUdityadhyAhAryam / tata evaM vidhaM taM bhagavantaM 'saMkhiyacakkiya NaMgaliyamuha janoM ke abhAva hone se "dAyaM dAiyANaM paribhAettA" dAyAdoM meM inheM vibhaktakara "sudaMsaNAe sIyAe" ve prabhu sudarzanA nAmaka ramaNIya zivikA meM ArUDha ho gaye. jisa samaya prabhu ne dAyAdoM ko pUrvokta dravya vibhakta kara diyA thA usa samaya una dAyAdoM ne nirmama hokara-bhagavAn ke dvArA prerita hokara-upahArarUpa se hI usa vibhakta dravya ko grahaNa kiyA thA. jinoM kA yahI AcAra hai jItakalpa hai ki ve gRhotA janoM ko unakI icchA ke anusAra hI dAna dete haiM / zaMkA-yadi yA caka janoM ko unakI icchA ke anusAra hI dAna denA jitendradeva kA AcAra hai to usa samaya kA eka mahato icchA vAlA yAcaka eka dina meM dene yogya yA saMvatsara meM dene yogya dAna ko grahaNa karane kI icchA kyo nahIM karatA hai ? to isakA samAdhAna yahI hai ki prabhu ke divya prabhAva se yAcaka janoM meM aisI icchA nahIM hotI hai ki eka dina meM diye jAne yogya dAna yA saMvatsara meM diye jAne yogya dAnako maiM hI pUre rUpa se le lU~ / sudarzanA zibikA para ArUDha hokara jaba pramu cale to usa samaya "sadevamaNuyAsurAe parisAe samaNugammamANamagge" unake sAtha sAtha manuSyo kI pariSadA ki jisameM deva aura asura hoyAmA mene pahayAna 'sudaMsaNAe sIyAe' sunA nAmanI sun62 zimima tamA ArUDha thayA je samaye prabhue dAyAdAmAM pUrvokta dravya vahecI dIdhuM e samaye e dAyAdo e nirmama mamatva rahita thaIne bhagavAna dvArA prerAIne 83 5hArarUpe e vahecelA dravyane svIkAryuM ane e ja AcAra che: jIta ka95 che. ke teo lenAra janetAne temanI IcchA pramANe ja dAna de. zaMkA-je cAcaka janene temanI IcchA pramANe ja dAna ApavuM evo jInendradevano AcAra che, te te samayane eka mahatI IcchA dharAvanAra yAcaka eka eka divasa ApavA rogya athavA eka varSamAM ApavA yogya dAnane eka sAthe ja grahaNa karavAnI IcchA kema karate nathI? A zaMkAnuM samAdhAna evuM che ke prabhunA divya prabhAvathI yAcaka janemAM evI IcchA ja thatI nathI ke eka divasamAM ApavAmAM ApanAra dAna athavA eka varSamAM ApavAmAM AvanAra dAnane huM pUre purU laI lauM. suzana AAPaa presI nyAre pralu yAvyAta ta samaye 'sadevamaNuyAsurAe parisAe samaNugammamANamagge' temanI sAthe bhanu yAnI parikSA mA heve| mane sasurA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatA prarUpaNam 349 maMgala mANavavaddhamAga AikkhagalaMkhamaMkhaghaMTiyagaNehiM' zAGkhikaM cAkrikalAGgalikamukhamaGgalika puNyamANavavardhamAnakAkhyAyaka laGkhamaGkhaghANTikagaNAH- tatra zAGkhikAH - zaGkhavAdakAH, cakrikA:- cakrabhrAmakAH, lAGgalikAH- kaNThAvalambitasvarNAdimayahaladhAriNo bhaTTavizeSAH, mukhamaGgalikA:- cATukAriNaH puSyamANavAH mAgadhAH, vardhamAnakAH- skandhAropitanarAH, AkhyAyakAH - kathAkArakAH, laGkhAH- vaMzAgramadhiruhya krIDAkAriNaH, maGkhAH- ci phalakahastAH ghaNTikAH - ghaNTAvAdakAH, teSAM gaNAH- samUhAH 'tAhiM' tAbhiH prasiddhAbhiH 'hA' iSTAbhiH abhilaSaNIyAbhiH, 'kaMtAhi' kAntAbhiH - kamanIyAbhiH, 'piyAhi' priyAbhiH - priyArthamuktatvAt hRdayAbhilaSaNIyAbhiH, 'maNuNNAhi' manojJAbhiH - sundarIbhiH ata eva 'maNAmAhiM' mana AmAmi :- manogatAbhiH, 'urAlAhi ' udArAbhiH - utkRSTa zabdArthayuktAbhiH, 'kallANAhi' kalyANIbhiH - kalyANArthayuktAbhiH, 'sivAhi' zivAbhiH - nirupadravAbhiH zabdArtha doSarahitAbhirityarthaH, 'ghaNNAhiM' dhanyAbhiH - 'puNNAhi' puNyAbhiH, 'maMga llAhiM' maGgalyAbhiH - maGgalakarIbhiH 'sassiriyAhiM' sazrIkAbhiH - zabdArthAlaGkArayuktatvAt sammilita the calI, "sakhiya" zAGkhikone - zaGkha bajAne vAloM ne, "cakkiya" cAkakoMne caka ko ghumAne vAlo ne "NaMgaliya" lAGgalikoM ne svarNa nirmita halakoM kaNThoM meM laTakAye hue manuSyoM ne, "muha maMgaliya" mukhamaGgaliko ne cATukAriyo ne, "pUsamANava " puSpamANavoM ne mAgadhA ne, "vaddhamAga' vardhamAnakoM ne apane skandho para jinhoM ne puruSoM ko caDhA rakhA hai aise manuSyoM ne " Aikkhaga' AkhyAyako ne kathA kArakajano ne "laMkha" labboM ne vaMza para car3hakara krIr3A karane vAle manuSyoM ne, "maMkha" maGkhone jinake hAtho meM citraphalaka hai aise manuSyoM ne evaM " ghaMTi yagaNehiM" ghANTiko ne ghaNTA bajAne vAloM ne, "tAhi iTThAhi kaMtAhi piyAhi maNuNNAhiM" mAmAhi urAlAhi kallANAhiM sivAhi dhannAhi maMgallAhiM sassiriyAhiM hiyayagamaNijjAhiM hiyayapalhAyaNijjAhiM kaNNamaNaNivvuikarAhiM apuNaruttAhiM aTThasaiyAhi vaggUhiM aNavarayaM abhinaMdaMtA" prasiddha, iSTa, kAnta, priya, manojJa, manabhAvanI, utkRSTa zabdArthayukta, kalyANArthasahita, nirupadravasAthai hRtA te jadhA sAthai vyAlyA 'saMkhiyA' zamime bheTaTI De zAma pagAunArAmAge 'cakkiya' yaDio me meToDe thane zvavAvAjAoge 'gaMgaliya' sAMgatithe sonAnA anesA hamane muMDe saTAvesA manuSyo 'muhamaMgaliyA' bhubha maMgasi-yA TumArIyo. 'samANana' puSyabhAva-vidvAyalinu parzana 12nAra bhAgo me 'vaddhamANaga' vardhamAna theparapuSamesAranAtha 'Aikalaga' yAmyAyo - yA ro 'lekha' la'khAe eTale vAMsa para caDhIne khelakara nArAoe 'mala' ma kheAe ke jemanA hAtheAmAM citraptt hoya teSA manuSyeome 'ghaMTiyagaNehiM' ghaTAvagADa nArA 'tAhi iTThAhiM kaMtAhi piyAhiM maNNAhi maNAmAhiM urAlAhi kallANAhi sivAhi dhanmAhi maMgallAhi sassiriyAhi hiyayapalhANijjAhi hiyayapalhAvaNijjAhiM kaNNamaNaNithyuikarAhi apuNaruttAhi a sAhiM vahiM aNavarayaM abhinaMdattAya prasiddha, ISTa, anta, priya, manojJa, manalAvinI, utkRSTa, zabdArtha cuta, kalyANA sahita, nirUpadrava zabdArtha dvASa vagaranI, pavitra, 1 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 jambUdvIpaprajJaptisUtre zobhanAbhiH ataeva 'hiyayagamaNijjAhiM' hRdayagamanIyAbhiH-prasAdaguNayuktatvAt subodhAmiH, tathA 'hiyayapalhAyaNijjAhi hRdayaprahlAdanIyAbhiH-hRdayAnandakarIbhiH, ataeva 'kaNNamaNaNivyuikarAhiM' karNamanonivRtikarobhiH-karNamanaH sukhakarIbhiH tathA 'apuNaruttAhi' apunaruktAmiH, punaruktidoSarahitAmiH, tathA 'aTThasaiyAhiM' arthazatikAbhiH-arthazatayuktAbhiH, etAdRzIbhiH 'baggUhi' vAgbhiH cANobhiH 'aNavarayaM' anavaratam-avicchinnaMyathA syAttathA 'amiNaMdaMtA' abhinandayantaH satkurvantaH 'amithuNaMtA' abhiSTuvanta:-- prazaMsantazca 'evaM' evaM bakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdiSuH uktvntH| yaduktavantastadAha-'jaya jaya' ityAdi / 'naMdA' he nanda ! nandatIti nandaH, tatsaMbodhane, he samRddhizAlin , yadvA nandayatIti nandaH, tatsaMbodhane, he Ananda dAyin 'jaya jaya jaya jaya-nitarAM jayazAlo bhavaM 'bhadA' he bhadra -he kalyANa zAlin ! 'jaya jaya' jaya jaya-nitarAM jayazAlI bhava / tathA dhammeNaM' dharmeNa-sAdhana-bhUtena dharmeNa 'parIsahovasaggANaM' parISa hopasargANAM devabhanuSya tiyakRtaparISahopasargebhyaH, ApatvAt paJcamyarthe SaSThI, 'abhIe' abhIto-bhayarahito bhava, tathA 'bhayabheravANaM' bhaya bhairavANAMbhayAvahA ye bhairayA: ghorAH prANinaste bhayabhairavAsteSAM bhayaGkaraprANikRtopadrayANAM'khatikhame' zAntikSamaH kSamApUrvakaM sahanakArI bhava, 'dhamme' dharme caritradharmArAdhane zabdArtha doSa rahita, pavitra, maGgalakArI, zabdAlaMkAra aura arthAlaMkAra se yukta hone ke kAraNa sazrIka, ataeva hRdayagamanIya, hRdayaprahlAdanIya, karNa aura mana ko Ananda dAyaka, apunarukta saikar3o arthoM vAlI, aisI vANiyoM se bAra bAra prabhu kA abhinandana - satkAra kiyA, unakI prazaMsA ko phira unhone "evaM vayAso" isa prakAra se kahanA prArambha kiyA "jaya jaya NaMdA" he nanda samRddhizAlin athavA he AnandadAyin ! Apa atyanta jayazAlI ho "jaya jaya bhaddA" he bhadra kalyANazAlin Apa atyanta jayazAlI ho "dhammeNaM abhIe" sAdhanabhUta dharma ke prabhAva se deva, manuSya aura tiryaJco dvArA kRta parISaha aura upasargoM se bhayarahita-niDara ho, "parIsahovasaggANaM khaMtikhame" bhayAvaha jo ghora prANI haiM-unake dvArA kiye gaye upadravoM ke Apa zAntikSama-kSamApUrvaka sahanakArI ho, "bhaya bheravANaM dhamme te avigdha bhavau" cAritra dharma maMgalakArI, zabdAlaMkAra ane arthAlaMkArathI yukata hovAthI sazrIka, atao hadaya gamanIya. kAna ane manane atyaMta AnaMdaprada, apunarUkta seMkaDe arthavALI evI vANiyothI vAraMvAra prabhunumabhinana-sA2 jyu temanI prazasArI. te 5chI tamAme 'evaM vayAsI' mA pramANe yaane| prArama dhyo 'jaya jaya gaMdA' na-samRddhizAlin athavA u mAnayin mApa atyaMta yazAlI thApa, 'jaya jaya bhaddA' bhadra yAgular mA5 satyata 4ya zAsI maneo. 'dhammeNaM abhIe' sAdhana bhUta dhamanA prabhAvathI heya, mnussye| bhane tiya yA dvaa2| 42vAmAM mAvasa pazaSaha bhane 75sAthI laya hita-ni72 manI. 'parisahocasaggANaM khati khame' laya 422 dhAra praay| cha temanAthI 42vAmAM mArapadrayAnA mA5 zAntikSama-kSamA pUrva 4 sahana 42nA2 mI. 'bhayameravANaM dhamme te avigdhaM bhavau' yAtri jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 351 'te' ta = tava 'avigghaM' avighnaM 'bhavau' bhavatu vighnAbhAvo'stu 'ttikaTTu' iti kRtvA - ityuccArya punaH punaH 'abhinaMdaMti' abhinandayanti-saskurvanti 'abhithuvaMti' abhiSTuvantiprazaMsanti ca / 'taeNaM' tataH tadanantaraM khalu 'usame arahA' RSabho'rhan 'kosalie' kauzalako kozala dezodbhavaH 'NayaNamAlAsahassehiM' nayanamAlAsahasraiH - nAgarikajanAnAM nayanapaGktisahasraiH 'picchijjAmANe picchijjamANe' prekSyamANaH prekSyamANa::- bhUyobhUyo'valokyamAnaH, "evaM jAva Niggaccha3' evam - amunA prakAreNa nirgacchati - iti padaM yAvat paryantaM vAcyam, kasmAt ? ityAha 'jahA uvavAie' yathA aupapAtike - aupapAtikasUtre kUNikarAja nirgamanaM tathaivAtrApi vaktavyam / tatkathaM vaktavyamiti sUcayitumAha'jAva Aula bolabahulaM NabhaM karate viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM Niggacchara' yAvat Akula bolabahulaM nabhaH kurvan vinItAyA rAjadhAnyA madhyamadhyena nirgacchatIti / atra yAvatpadena 'hiyayamAlA sahassehiM abhinaMdijjamANe abhinaMdijjamANe, maNorahamAlAsa - hassehiM picchijjamANe picchijjamANe vayaNamAlAsahassehiM abhithuvvamANe abhidhuvvamANe, kaMtirUvasoharagaguNehiM patthijjamANe patthijjamANe, dAhiNa hattheNaM bahUNaM NaraNArIkI ArAdhanA meM Apake liye kisI bhI prakAra kA vighna upasthita na ho, "ttikaTTu abhidati ya abhidhuNaMti ya" isa prakAra se kahakara phira se unhone bAraMbAra prabhuko abhinandana satkAra kiyA aura prazaMsA kI, "taeNa usame arahA kosalie NayaNamAlAsahassehiM picchijjamANe picchijjamANe" isake bAda ve kauzalika RSabha arhanta nAgarika janoM kI hajAroM nayanapaGktiyoM ke bAra bAra lakSya hote hue "evaM jAva Niggaccha jahA uvavAie" aupapAtika sUtra varNita kUNika rAjA ke nirgamana kI taraha " viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM Niggacchai" vinItA rAjadhAnI ke bIcoM bIca ke mArga se hote hue nikale "jAva AulabolavahulaM NamaM karate" pATha meM jo yaha yAvatpada AyA hai usase aupapAtika sUtra kA yaha pATha saMgRhIta huA hai- "hiyayamAlAsa - hassehiM abhinaMdijjamANe 2 maNorahamAlAsahassehiM picchijamANe 2, vayaNamAlAsahassehi abhidhu mANe 2, kaMtirUvasohaggaguNehiM patthijjamANe 2, dAhiNahatyeNaM bahUNaM NaraNArIsahassANaM aMjali - dharmanI ArAdhanAmAM khApane / yazu mAranu vidha-mAdhA na thAva. 'tikaDa abhi daMtiya abhiyuti ya' mA pramANe ahIne irIthI tethe vAraMvAra pralunu abhinaMdana yu, satra yAne azasA rI 'taNaM usame arahA kosalie NayaNamAlA sahassehiM picchijamANe pichijjamANe te pachI ne zasi RSala arhata nAgari knoni hl| netra paMDitamothI vAraMvAra lakSya thatA thatA 'evaM jAva Nigacchai jahA uvavAie' 'aupayAti sUSabhAM varNita ziDa rAjanA nirgamananI prema 'viNIyAe rAyahANIe majjha majjheNaM Niggaccha' vinItA nAma rAjdhAnInA madhyamAM AvelA mArga para thAne pasAra thayA "jAva Aula bola bahulaM NAmaM karate" pAThamAM mahIM me " yAvat' yaha nyAvesa che tenAMthI 'sopayAti sUtra yA yA saMgra hIta thayesa che- "hiyayamAlA sahassehiM abhinaMdijjamANe 2, maNorahamAlA sahassehiM vicchi mANe 2, vayaNamAlA sahassehi abhiyuvvamANe 2. kaMtirUvasohagga guNehiM patthijjamANe 2, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sahassANaM aMjalimAlAsahassAiM paDicchamANe paDicchamANe maMju maMjuNA ghoseNaM paDi bujjamaNe paDibujjhamANe, bhavaNapatisahassAiM samaicchamANe samaicchamANe, taMtItalatAla tuDiyagIyavAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNaM jayasaddaghosavisaraNaM maMjumaMjuNA ghoseNaM ya paDibujjhamANe appaDibujjhamANe, kaMdaragirivivarakuharagirivarapAsAduiDhaghaNabhavaNa devakulasiMghADagatigacaukkacaccara ArAmujjANakANaNasamappavampadesa bhAge paDi~suyAsyasahassasaMkula kareMte hayahesiya hatthigulagulAiya rahaghaNaghaNasahamosaraNaM mahayA kalaraveNaM ya jaNassa mahureNaM pUrayaMte sugaMdhavarakusumacuNNauvviddhavAsareNukavilaM narma kareMte kAlAguru kuMdurukka turukka dhUvanivaheNaM jIvalogamitra vAsayaMte samaMtao khubhiyacakkavAlaM paurajavAlavuDDhamuiyaturiya pahAviya viulAula bolabahulaM' itisaMgrAhyam / chAyA - svasya hRdayamAlAsaha khairabhinandyamAnaH abhinandyamAnaH manorathamAlAsaha traivispRzyamAno vispRzyamAnaH, vacanamAlAsahasraiH abhiSTrayamAnaH abhiSTrayamAnaH, kAnti rUpa sobhAgyaguNaiH abhiSTayamAnaH abhiSTayamAnaH kAntirUpasaubhagyaguNaiH prArthyamAnaH prArthyamAnaH dakSiNahastena bahUnAM naranArI sahasrANAm aJjalimAlA sahasrANi pratIcchan pratIcchan, maMju majunA ghoSeNa pratibudhyamAnaH pratibudhyamAnaH, bhavanapaGkti sahastrANi samati krAman samatikrAman, tantrI talatAlatruTitagItavAditaraveNa madhureNa manohareNa jayazabdaghoSavizadena maJjumaJjanA ghoSeNa ca pratibudhyamAnaH pratibudhyamAnaH kandaragiri vivarakuharagirivaraprAsAdordhvadhanabhavanadeva kulazRGgATakatrikacatuSkacatvarAmodyAnakAnana sabhA mAlAsahassAi N paDicchamANe 2, maMjumaMjuNAghoseNaM paDivujsamANe, bhavaNapatisahassAI samaicchamANe 2, taMtotalatAltuDiyagIyavAiyaraveNaM mahureNaM maNahare NaM jayasaddaghosavisapuNaM maMjumaMjuNAghoseNaM paDibujjhamANe appaDibujjhamANe kaMdaragiri vivarakuhara girivarapAsAduDaghaNabhavaNadeva kulasiMghADargAtaga caukka caccara ArAmujjANakANaNa samappavappade sabhAge paDisuyAsu sahassasaMkulaM kare te hasiya hatthigulagulA iyarahaghaNa ghaNa saddamIsaeNaM maddayA kalaraveNaM ya jaNasma mahureNaM pUrayaMte sugaMdhavara kusumavaNNa ubviddhavAsareNukavilaM na kareMte kAlAguru kuMdarukaturukka ghUvanivaheNaM jIvalogamiva vAsayaMte samaMtao khubhiyacakkavAlaM pajarajaNacAlabuDDapamuiyaturiyapahAviya viulA ulabolabahula" dAhiNahattheNa bahUNaM NaraNArI sahassANaM aMjali mAlA sahassAI paDicchamANe 2. maMjumaMjuNA ghoNa paDijjJamANe, bhavaNapati sahassAI samaicchamANe 2, taMtItalatAla tuDiyagIya vAi yaraveNa mahureNa maNahareNa jayasaddaghosa visaraNaM maMjumaMjuNA ghoseNaM paDibujjhamANe apaDa. bujhamANe kaMdara girivivara kuhara girivara pAsAduDadhNabhavaNa devakula sidhADagatigacaukka caccara ArAmujjANa kANaNa samapyavappa desamAge paDasuyAsu sahamsa saMkula kareM te hayahesiya hatthi gulagulAIya rahaghaNaghaNasahamIsaraNaM mahayAkalavareNa ya jaNatsa mahureNa parayaMte sugandhavara kusuma cuNNa uvviddhivAsareNukavilaM nama kare te kAlAguru kurukka turukka dhruva nivaheNa jIvalogamiva vAsayaMle samatao khubhiya cakkavAla pa buDDa pamuiyaturiya pahAviya viulAlabolabahulaM A pAThanA spaSTA ame aupappA 352 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 353 prapApradeza bhAgAt pratizrutazatasahasrasaMkulAn kurvan, hayadveSita gajagulagulAyita rathaghanaghanazabdamizritena mahatA kalaraveNa ca janasya madhureNa pUrayan sugandhavarakusuma cUrNodviddhavAsareNukapilaM nabhaH kurvan, kAlAgurukunduruSkaturupha dhUpanivahena jIvalokamiva vAsayan samantataH kSubhitacakravAlaM pracurajanabAlavRddhapramuditatvarita pradhAvita vipulAkulabolabahulam' iti / 'Akulabolabahula' namaH kurvan vinItAyA rAjadhAnyAmadhyamadhyena nirga cchati' iti tu sUtre proktameva / arthastu aupapAtikasUtrasya matkRtapIyUSavarSiNI TIkAasannaH / navaraM vinItAyA: = ayodhyAyA iti / tathA 'AsiyasammajjiyasittasuikapuSphovayArakaliye' AsikasammArjitasitaM zucika puSpopacArakalitam - Asikam - IpatsiktaM sugandhijalena, tataH sammArjitam = apanItakacavaram, siktaM = sugandhitajalena samyak prakSAlitam, ataeva zucikaM zuddhaM tataH puSpapuJjopacArakalitaM- puSpapujena kRto ya upacAra :- upacaraNaM zobheti yAvat tena kalitaM = yukta 'siddhattha vaNaviularAyamaggaM' siddhArthavanavipularAjamArga= siddhArthavanodyAnagAmirAjamArga 'karemANe' kurvan, tathA 'hayagaya - rahapahakareNa' hayagajarathaprakareNa - hayagajarathasamUhena 'pAikacaDakareNa' padAti caTakareNa== padAti samUhena ca 'maMda maMda' mandaM mandaM yathA syAttathA* 'uddhayareNuyaM' uddhajareNukam = uDDIisa pATha kA spaSTArtha hamane usI aupapAtika sUtra kI pIyUSavarSiNI TIkA meM likhA haiM so vahIM se ise jAna lenA cAhiye, usa samaya " Asiyasammajjiyasittasuika pupphobayArakaliya siddhatthavaNaviularAyamaggaM" siddhArthavana udyAna kI ora jAne vAlA rAstA sugandhita jala se sikta karavA diyA gayA phira use buhAru Adi se jhAr3akara sApha sutharA karavAyA gayA, kUDA kacarA vahAM se haTavA kara use dUra phikavAyA gayA, punaH sugandhita jala usa para chir3akA gayA, isase vaha pahale kI apekSA aura adhika zuddha ho gayA thA, phira jagaha 2 usa para puSpoM dvArA zobhA kI gaI thI, 'karemANe haya gaya rahapahakareNa pAika caDakareNa ya" isa taraha jinake prabhAva se vaha siddhArthavanodyAnagAmI rAjamArga zuddha, sApha aura alaMkRta kiyA gayA hai aise ve Adijina zibikA meM virAjamAna hue, haya aura gaja samudAya ke sAtha 2 evaM paidala calane vAle sainika tika sUtranI pIyUSa varSiNI TIkAmAM karyo che te jijJAsu janAe tyAMthI ja jANI levA ye. te vasate 'Asiyasammajjiyasittasuika pupphovayArakaliyaM siddhatthavarNAviularAyamaggaM' siddhA vana tarapha janAra mArgone pahelAM sugandhita jala vaDe sita karavAmAM Avye ane tyAra bAda sAvaraNI vagerethI, kacarA sApha karvAmAM AvyeA hatA. pUjo tyAMthI laI levAmAM AvyA hatA. ane chevaTe pharI khIjI vAra te mAne sugadhita jala vaDe sikta karavAmAM AvyeA hateA. ethI te mA pahelAM karatAM vadhAre zuddha thaI gayA hatA, ane tyAra khAda te mArga 2 - puNyA vaDe zolA uravAmAM bhAvI hUtI 'karemANe hayagayarahapahaka reNa pAikka caDakareNaya' prabhanebhanA pralAvadhI te siddhArtha vanodyAna gobhI rA mA zuddha sApha ane alaMkRta karavAmAM Avela che, evA te Aphri jina zibikA para ArUDha thayA ane tyAra khAda haya ane gaja temaja pAyadaLathI pariveSTita thaIne te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 _ jambUdvIpaprajJaptisUtre yamAnareNuyuktaM 'karemANe' kurvan 'jeNeva siddhatthavaNe ujjANe' yatraiva siddhArthavanaM udyAnaM, 'jeNeva' yatraiva 'asogavarapAyave' azokavarapAdapaH 'teNeva uvAgacchai', tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'asogavarapAyavassa' azoka varapAdapasya, 'ahe' adha:-adhobhAge 'sIyaM ThAvei' zibikAM sthApayati, 'ThAvittA sIyAo paccoruhai' sthApayitvA zibikAtaH pratyavarohati-avatarati 'paccoruhittA' pratyavaruhya 'sayamevAbharaNAlaMkAraM' svayameva AbharaNAlaGkAram-AbharaNAni ca alaGkArAzceti samAhArastata, 'omuyai' avamuzcatiparityajati, 'omuittA' avamucya parityajya 'sayameva' svayameva 'aTTAha' AsthAbhiH zraddhAnvitobhUtvA 'cauhi' catasRbhiH 'mudvihiM' muSTibhiH karaNabhUtAbhiH loyaM' loca kezApanayanaM 'karei' karoti / anyatIrthakarANAM sAdhUnAM paJcabhimuSTirmiloca iti yaduktaM, tatreyaM vRddhaparamparA-bhagavAnRSabha svAmI prathamamekayA muSTayA zmazrukUrcayorlocamakarot / tatastisamUha ke sAtha 2 ghire hue hokara jA rahe the "maMda maMdaM uddhatareNuya karemANe karemANe jeNeva siddhatthavaNe ujjANe jeNeva asoMgavarapAyave teNeva uvAgacchai" usa mArga para usa samaya haya aura gaja samudAya ke pairoM ke AghAta se evaM paidala calane vAle sainya samUha ke padoM ke AghAta se jamIna meM jamI huI dhUli dhIre 2 se nikalakara manda manda rUpa meM ur3atI huI najara AtI thI siddhArthavanodyAna ke Ate hI aura usameM bhI jahAM azoka nAma kA vara pAdapa thA "AgacchittA asogavarapAyavassa ahe sIyaM ThAvei" vahAM pahuMcate hI usake nIce prabhu kI pAlakI khar3I ho gaI "ThAvittA sIyAo paccoruhai" pAlakhI nIce rakhate hI prabhu usa zibikA se bAhara Agaye, "paccoruhittA sayamevAbharaNA laMkAra omuyaha" bAhara Ate hI prabhu ne pahire hue AbharaNoM ko evaM alaMkAroM ko apane zarIra Upara se utAra diyA, "omuittA sayameva cauhiM aTTAhiM loyaM karei" utAra kara unhoMne zraddhAyukta hokara cAra muSTiyoM se kezoM kA luJcana kiyA, anya tIrthaMkaro ne sAdhu avasthA dhAraNa karane para pAMca muSTiyoM se loca kiyA hai aisA jo kahA hai so isa sambandha meM vRddhapara parA aisI hai ki bhagavAn RSabha svAmI ne prathama eka muSTi se mUcha aura dADha) ke bAloM bhAga 52 vyAkhyA te mate 'maMda maMda uddhatareNuyaM karemANe karemANe jeNeva siddhatthavaNe ujjANe jeNeva asogavarapAyave teNeva uvAgacchaI' ya, gara bhane pAyanA pahAvAtathA te mAganI jala vaDe sita thayelI bhUminI dhUli dhIre dhIre-manda manda rUpamAM uDavA lAgI A rIte siddhArthavadyAna ane temAM paNa jyAM azAka nAmaka vara pAdapa hatu tyAM teo mA0yA tyA 'AgacchittA asoyavarapAyavassa ahe sIyaM Thavei' 5DAyata tanI nIye pramunI zima abhI 281. 'ThAvittA sIyAo paccIruhai' shimi| nIye bhUtai 4 prabhu tamAthI mA2 mAvyA. 'paccoruhittA sayamevAbharaNAlaMkAraM omuyai' mahA2 mAtai or prasuthe paDasA maamnne| tabha04 sArIne potAnA zarI2 52thA utAryA ane 'omuittA sayameva cauhiM aTThAhi loyaM karei' tyA2 mA temANe zraddhA pU' yA2 bhuSTiya 3 za laMcana karyuM, bIjA tIrthakaro e sAdhu-avasthA dhAraNa karyA bAda pAMca muSTie vaDe keronuM laMcana karyuM hatuM, evuM je kahevAmAM AvyuM che, te A saMbaMdhamAM vRddha paraMparA evI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 355 sRbhirmuSTibhiH zirasthakezAn yAvat luJcati tAvadindro'vaziSyamANAmekAM muSTiM pavanAndolitAM kanakAvadAtayoH prabhuskandhayorupariluThantI mArakatIM dyutimAbibhratIM paramaramaNIyAM vIkSya paramAnandarasasamaplAvyamAnahRdayaH zirasA'JjaliM baddhvA evamavAdIt bhagavan ! imAM kezamuSTimeva rakSatu bhadanto mayyanugRhyeti / evaM zakreNokto bhagavAn tAM kezamuSTi tathaiva rakSitavAn / mahAnto hi ekAntabhaktimatAM pArthanAM cedvighaTayantIti teSAM svabhAvasiddho vyvhaarH| luzcitAMzca tAn kezAn zakro haMsacitracitrate vastre nidhAya, evaM locaM 'karittA kRtvA 'deviMde devarAyA bhagavaM sadorayamuhapattiM rayaharaNaM, gocchagaM, paDiggahaM devadUsaM vatthaM paDicchai' devendro devarAjaH bhagavate sadorakamukhavastrikA, rajoharaNaM gocchakaM, pAtraM devaSyavastraM ca prayacchati 'apANaeNaM' apAnakena nirjalena 'cha?NaM bhatteNa' SaSThena bhaktena upavAsadvayarUpeNa yuktaH, 'AsADhAhiM' ASADhAbhiH uttarASADhAbhiH 'NakkhatteNaM' nakSatreNa saha 'jogamuvAgaeNaM' yogamupAgate candre khalu 'uggANaM' ugrANAM-svadvArA ArakSakatvena kA loca kiyA, tIna muSTiyoM se zira ke bAloM kA loca kiyA, itane meM vAkI bacI huI eka muSTi ko jo ki pavana ke jhokoM se hila rahI thI aura kanaka ke jaise avadAta prabhu skandhoM ke Upara loTa rahI thI tathA dekhane meM jo marakatamaNi kI jaisI kanti vAlI thI. paramaramaNIya dekhakara Anandarasa ke pravAha se jisakA antaH kAraNa hilore le rahA hai aise indra ne donoM hAtha jor3akara prabhu se aisI prArthanA kI ki he bhagavan isa kezamuSTi ko mere Upara anugraha karake Apa rahane deM ise na ukhAr3eM, prabhune indra kI isa prArthanA se usa kezamuSTi ko vaisI vaisI rahane dI, jo mahAn puruSa huA karate haiM ve ekAntabhaktivAle puruSoM kI prArthanA ko vihUnI nahIM karate haiM aisA unakA svabhAva siddha vyavahAra huA karatA hai, luJcita hue una kezoM ko zakrane haMsacitra se vicitra vastra meM rakhakara kSIrasAgara meM nikSipta kara diyA, "karittA chadreNaM bhatteNaM apANaeNaM AsADhAhiM NakvatteNa z2ogamuvAeNa uggANa bhogANa rAinnANaM khattiyANa cauhiM sahassehiM saddhiM egaM deva dUsamAdAya muMDe che ke bhagavAna RSabha svAmIe prathama eka muSTi vaDe mUcha ane dADhInA vALanuM lucana karyuM traNa muSTio vaDe mAthAnA vALanuM laMcana karyuM. enA pachI bAkInI eka muSTi ke je pavananA jhokAthI hAlI rahI hatI. ane kanakanA jevA avadAta prabhunA skaMdha para ALoTI rahI hatI temaja jovAmAM je marakatamaNi sadaza kAMtivALI hatI, paramaramaNIya te dazyane joIne AnaMda rasanA pravAhamAM jenuM antaHkaraNa tarabaLa thaI rahyuM che evA Indra bane hAtha joDIne prabhune prArthanA karI ke he bhagavana ! mArA upara anugraha karIne A keza muSTine Apa have rahevA de, have luMcana karo nahi. prabhue IndranI prArthanAne sAMbhaLIne te kezamuTine te pramANe ja rahevA dIdhI je mahAna puruSo hoya che te ekAMta bhakitavALA puruSonI prArthanAne asvIkAra karatA nathI. e temane svabhAva hoya che. lucita thayelA te vALAne zake haMsa citrathI citrita thayelA vastramAM mUkIne kSIra sAgaramAM nikSipta zahadhA'karittA chaTheNa bhatteNaM apANaeNaM AsADhAhiM NakhattaNa jogamuvAgaeNa uggANaM bhogANaM rAinnAtha khattiyANa cauhiM sahassehi saddhi ega devadUsamAdAya muMDe bhavittA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ PVAJAVAJvJ-vsrven 356 jambUdvIpaprajJaptisUtre niyuktAnAM, 'bhogANaM' bhogAnAM gurutvena vyavasthApitAnAM, 'rAinnANaM' rAjanyAnAM vayasyatvena svIkRtAnAM 'khattiyANaM' kSatriyANAM prajAnAM rakSaNArtha niyuktAnAM 'cauhiM sahassehiM saddhiM ega dUvadUsa' caturbhiH sahasraiH saha ekaM devadUSya-divyaM vastram 'AdAya' AdAya= gRhItvA-paridhAyetyarthaH, "muMDe bhavittA agArAo' muNDo bhUtvA agArAt agAraM-gRhaM parityajya, 'aNagAriyaM' anagAritAm-agAraM gRhaM, tadasyAstIti agArI-gRhasthaH, na agArI anagArI sAdhuH, tasya bhAvastattA-sAdhutvaM, 'pavvavaIe' pravrajitaH prAptaH iti / etAvatA bhagavAn RSabhadevaH indrapradattasadorakamukhavastrikAdi dharmoMpakaraNAni gRhItvA svayaM dIkSito'bhUt, tadanusAriNaH anye'pi sahasracatuSTayaziSyA indrapradattasAdhupakaraNAdi grahaNapUrvakaM svayaM dIkSitAH abhUvan, tatazca taiH sahasracatuSTayaziSyaiH saha bhagavAn RSabhadevaH gRhasthAzramaM parityajya anagAritAM prAptavAn iti phalitam ||suu039|| tato bhagavAnRSabho yadakarottadAha---- mUlam-usameNaM arahA kosalie saMvacchara sAhiyaM cIvaradhArI hotthA, teNa paraM acelae / jappabhiI ca NaM usame arahA kosalie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie tappabhiI ca NaM usame arahA kosalie NiccaM vosaTTakAe ciyattadehe je kei uvasaggA uppajjati, taM jahA-divyA vA jAva paDilomA vA aNulomAvA / tattha paDilomA vetteNa vA jAva kaseNa vA kAe AuTejjA, aNulomA vaMdejja vA jAva pajjuvAsejja vA te savve sammaM sahai jAva ahiyAsei / taeNaM se bhagavaM samaNe jAe IriyAsamie jAva pariTTAvaNAsamie maNasamie vayasamie kAyasamie bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie" isa prakAra prabhu ke loca karane ke bAda nirjala do upavAsa kiye; phira uttarASADhA nakSatra ke sAtha candra kA yoga hone para apane dvArA ArakSaka rUpa se niyukta kiye gaye ugroM kI, gururUpa se vyavasthApita kiye gaye bhogoM kI, mitrarUpa se svIkRta kiye gaye rAjanyoM kI aura prajAjanoM kI rakSA ke liye niyukta kiye gaye kSatriyoM kI catuH sahasrI ke sAtha eka devadUSya ko grahaNa kara muNDita hokara, gRha kA parityAga kara anagAri avasthAko ko dhAraNA kiyA // 39 // agArAo aNagAriyaM pavbaie' 240 pramANe prabhume suyana yA mAha meM yAvihAra upavAsa karyA. pachI uttarASADhA nakSatranI sAthe candrane ga tyAre pitAnA vaDe ArakSaka rUpamAM niyukta karavAmAM Avela ugronI, gururUpamAM vyavasthApita karavAmAM Avela bhegonI, nimna rUpamAM svIkRta karavAmAM Avela rAjAnI ane prajA jananI rakSA mATe niyukta karavAmAM Avela kSatrinI catuHsahastrInI sAthe eka devadUSyane svIkArIne, muMDita thaine, gharane parityAga karIne, anagAritA dhAraNa karI sUtra 3lA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 357 maNagutne jAva guttabaMbhayArI akohe jAva alohe saMte pasaMte uvasaMte pariNivvuDe chiNNasoe niruvaleve saMkhamiva NiraMjaNe, jaccakaNagaMva jAyarUve AdirasapaDibhAge iva pAgaDabhAve, kummo iva gutidie, pukkharapattamiva niruvaleve gagaNamiva nirAlaMbaNe, aNile iva NirAlae caMdo iva somadaMsaNe. sUro iva teyaMso, vihaga iva apaDibaddhagAmI, sAgaro iva gaM bhIre, maMdaro iva akaMpe puDhavIviva savvaphAsavisahe, jIvoviva appaDihayagaitti ||suu0 40 // chAyA-RSabhaH khalu arhan kauzalikaH saMvatsaraM sAdhikaM cIvaradhArI abhavat, tataH param acelakaH / yabhRtprati ca khalu RSabhaH arhana kauliko muNDo bhUtvA agArAt anagAritAM pravajitaH, tatprabhRti ca khalu RSabho'han kauzalako nityaM vyutsRSTakAyaH tyaktadeho, ye kecit upasargAH utpadyante, tadyathA divyA vA yAvat pratilomA vA anulImA vA, tatra pratilomA vetteNa vA yAvat kazena vA kAye AkuTTayet, anulomA vandeta vA yAvat paryupAsIta vA, tAn sarvAn samyak sahate yAvat adhyAste / tataH khalu sa bhagavAn zramaNo jAta IryAsamito yAvat pariSThApanikA samito manaH samito vAkUsamitaH kAyasamito mano gupto yAvad guptabrahmacArI akrodho yAvat alobhaH zAntaH prazAntaH upazAntaH parinirvRtaH chinna srotA nirUpalepaH, zaGkhaiva nirajjanaH, jAtyakanakamiva jAtarUpaH Adarza pratibhAgaiva prakaTa bhAvaH, kUrma iva guptendriyaH, puSkarapatramiva nirupalepA, gaganamiva nirAlambanaH anala iva nirAlayaH candra iva saumyadarzanaH, sUra isa tejasvI, vihaga iva apratibaddhagAmI, sAgara iva gambhIraH mandara iva akampaH pRthivIva sarva sparza viSahaH, jIva iva aprati baddhagati riti ||suu0 40 // 'usabheNaM' ityAdi / TIkA-'usabheNaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM' RSabhaH khalu arhan kauzalikaH saMvatsaraM sAdhika kiMcidadhikaika-saMvatsaraM yAvat 'cIvaradhArI' cIvaradhArI vastradhArI 'hotthA' abhavat, 'teNa paraM' tataH param tadantaram 'acelae' :acelako'bhavat / 'jappa dIkSita ho jAne para prabhu ne jo kiyA usakA kathana isa sUtra dvArA sUtrakAra karate hai-"usabheNaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM" ityAdi / TIkArtha.---."usabheNaM arahA kosalie saMkccharaM sAhiyaM cIvaradhArI hotthA" una kauzalika RSabha arhanta ne kucha adhika eka varSa taka vastra dhAraNa kiyA. "teNa paraM acelae" isake bAda ve dIkSA grahaNa karyA pachI prabhu e je karyuM tenuM kathana sUtrakAra A sUtra vaDe kare che- TA--'usameNaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM cIvaradhArI hotthA' te zatira RSabhanAtha mata padhAre meM varSa paryanta khadhArI 2. 'teNa paraM acelae' te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhiI ca Na' yatprabhRti-yatsamayAdAramya ca khalu 'usabhe arahA' RSabho'han 'kosalie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie' kauzaliko muNDo bhUtvA'gArAt anagAritAM pravajitaH, 'tappabhii ca Na' tatprabhRti tatsamayAdArabhya ca khalu 'usame arahA kosalie NiccaM' RSabho'rhan kauzaliko nityaM sarvadA 'vosaDhakAe' vyutsRSTakAyaH vyutsRSTaH zarIrasaMskAraparityAgAt visajitaH kAya:-zarIraM yena tathAbhUta -zarIrasaMskAraparivarjita ityarthaH, tathA 'ciyatta-dehe' tyaktadeha : tyaktaH paripahasahanAt ujjhita iva deho yena sa tathA zarIra mamatva rahita ityarthaH, etAdRzaH san sarvAna upasargAn samyaka sahate yAvat adhyAste iti pareNAnvayaH / etadevAha-'je kei uvasaggA' ye kecit upasargAH-upadravA 'uppajjati utpadyante 'taM jahA tadyathA 'divvA' divyAH divi bhavAH-devasambandhina ityarthaH, 'vA' zabdo vikalpArthe, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'mANusA vA tirikkha joNiyA vA' mAnuSA vA taiyagyonikA vA iti saMgrAhyam, tatra mAnuSA:-manuSyasambandhinaH , tairyagyonikA: tirthagyonisambindhino vA 'paDilomA vA pratikUlAH viruddhA vA 'aNulomAvA' anukUlAH aviruddhA vA / 'tattha' tatra tayormadhye 'paDilomA' pratilomA upasargAH 'vetteNa' vetreNa vetralatAdaNDena, 'jAva' yAvat-dhAvatpadena "tayAe vA chiyAe acelaka ho gaye, "jappabhiI ca NaM usame arahA kosalie muMDe bhavittA agArao aNagAriyaM pavvaie" jisa samaya se kolika RSabha arhanta muNDita hokara agAra avasthA ko tyAga kara anagAra avasthA meM Aye, "tappabhiI ca NaM usame arahA kosalie NiccaM vosadakAe ciyatta deheje ke uvasaggA uppajjati" tabase unhoMne apane zarIra kA saMskAra (aMgAra) karanA chor3a diyA, ve tyaktadeha parISahoM ke sahana karane se chor3a diye zarIra ke jaise ho gaye-zarIra ke mahatva hIna ho gaye, "taM jahA divvA vA jAva paDilomA vA aNulomA vA" jo bhI koI upasarga-upadrava unake Upara AtA cAhe vaha devoM dvArA kiyA gayA hotA yAvat manuSyakRta yA tiryaJcakRta hotA ve use acchI taraha se sahana karate the / yahAM "vA" zabda vikalpArthaka hai. "tattha paDilomA vetteNa vA jAva kaseNa vA kAe A uddejjA" ina upasargoM meM yadi koI upasarga unake viruddha hotA jaise-yadi koI unheM beMta se pITatA, vRkSa kI chAla se nirmita rassI se kaThina cAbuka se pITatA, yA cikanI kazA se poTatA, latA daNDa se unheM mAratA, keza-camar3e ke koDe se unheM mAratA to use bhI ye bar3e zAntabhAvoM se sahana karate the / "aNulomA vaMdeja vA jAva pajjuvApachI tasA zrI ayasa manI gayA. 'jappabhiI ca Na usame arahA kosalie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavbaie' yAthI auzata pasanA mata bhuta dhana sAra avasthAnI tyAsa 42 // me||2 avasthAmA mAlyA. 'tappabhiI ca Na usame arahA kosalie Nicca vosaTTakAe ciyattadehe je kei upasaragA uppajani' tyArathI tasA potAnA zarIranA saMskAra (zragAra) karavAnuM choDI dIdhuM; teo tyakata deha eTaleke parISaha sahana karavAthI tyajI hIdhA zarIra pratye mamatvamA rebho mevA mAnI gayA. 'ta jahA divvA vA jAba paDilomA vA aNulomAvA' 2 / 75sA-upadrava tamanA 52 bhAvatAta yA to vAdvArA karavAmAM Avela hoya yAvat manuSyakRta agara tiryaMca dvArA karavAmAM Avela hoya te badhAne tathA sAzazata saDana 42tA tA.mahAyA 'kA za6 qigepAya che. 'tattha paDilomA vetteNa vA jAva kaseNa vA kAe AuTejjA' mA saga paina ne 5 64sa tamanAthI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantara kartavyanirUpaNam 359 vA layAe vA" tvacA vA zlakSNakaSeNa vA latayA vA iti saMgrAhyam, tatra tvacA zaNANi vRkSatvanirmitayA karAyA vA 'chiyAe' - 'chiyA' zabdaH zlakSNakazArthe dezIzabdaH, tatatha lakSNakazena cikaNakarAyA vA latayA latAdaNDena vA, 'kaseNa' kazena carmayaSThyA vA, 'kAe' kAye zarIre 'AuTejjA' akuTTayet tADayediti / tathA - 'aNulomA' anulomA upasargAH 'vaMdejja' vandeta abhivAdayed vA 'jAva' yAvat yAvatpadena - 'pUejja vA sakkArejja vA sammANejja vA kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM' pUjayed vA satkArayed vA sammAnayed vA kalyANaM maGgalaM daivataM caityam' iti / tatra - pUjayet vA sadvacanaiH, satkArayed vA vastrAdinA, sammAnayed vA abhyutthAnAdinA maGgalaM maGgalasvarUpaH, daivataM devasvarUpaH, caityaM jJAnasvarUpaH, iti dhiyA 'pajjuvAsejja' paryupAsota paryupAsanAM kuryAd vA, 'te savve' tAn dvividhAnapyupasargAn sa bhagavAn 'sammaM' samyakU - yAthAtathyena 'sahai' sahate bhayAkaraNena, nirbhayenetyarthaH 'jAva' yAvat yAvatpadena 'khamai titikkha' kSamate titikSate - iti saMgrAhyam tatra kSamate krodhAbhAvena, titikSate dainyAkaraNena 'ahiyA sei' adhyAste - avicala - tayeti / 'taNaM se bhagavaM samaNe jAe' tataH khalu sa bhagavAn RSabhaH zramaNo jAtaH / seja vA " isI taraha yadi unake Upara anukUla upasarga Ate-jaise - koI unakI vaMdanA karatA, yAvat koI unakI pUjA - sadvacanoM se stuti karatA, satkAra - vastrAdi pradAna kara yA khar3e hokara unake prati apanI bhaktiprakaTa karatA, unakA sammAna karatA - hAtha jor3akara unakA Adara karatA, isa buddhi se ki ye maMgala svarUpa haiM, devasvarUpa haiM aura jJAna svarUpa haiM yadi koI unakI paryupAsanA karatA to usa sthiti meM ye harSabhAva yukta nahIM hote "te savve samma sahai nAva ahiyAsei" isa taraha ye bhagavAn zrI AdinAtha bhUpra ina pratikUla parISaha aura upasargoM ko acchI taraha se rAgadveSa pariNati utpanna hue vinA sahana karate the. yahAM yAvatpada se " svamai titikkhaI" ina padoM kA grahaNa huA haiM. ina padoM se yaha prakaTa kiyA gayA hai ki ina kSudAdi parISahAdikoM ke virUddha hAya jemake-jo kadAca koI temane netarathI mAratuM athavA vRkSanI chAlathI khanAvela deraDAthI ke kaThora cAbukathI temane mAratu athavA cIkaNA kazAcAbukathI mAratu latA daMDathI temane mAratA cAmaDAnA cAbukathI temane mAratA te! tane paNa ee atyaMta zAMta bhAvethI sana 12tA hatA 'aNulImA vaMdejjavA jAva pajjuvA sejjavA' the 4 pramANe temanI 52 anukULa upasaga Ave jemake keAI temane vaMdanA karatu yAvat koI temanI pUjA karatu arthAt sadgucanAthI stuti karatuM satkAra-vastrAdi pradAna karIne agara ubhA rahIne temanA pratye peAtAno bhakitabhAva batAvatuM temanu sanmAna karatu hAtha joDIne temaneA Adara ema mAnIne ke tee maMgalasvarUpa che. devasvarUpa che, ane jJAna svarUpa che je keI temanI pa pAsanA astu' to me sthitimAM tethe harSAnvita thatA na hatA. 'te savve sammaM sahai jAva ahiyAseha' A rIte e bhagavAna zrI AdinAtha prabhu AvA pratikULa anukULa parISahA ane upasane sArI rIte-goTale }Le rAgadveSa rahita thAne-sahana urato hatA. ahIM yAvat pahathI " khamai titikkhaI" mA pAnu zrathayuM che. me yahothI se auTa kuravAmAM Ave che De me parISahA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 jambUdvIpaprajJaptisUtre kIdRzaH zramaNo jAtaH ? ityAha - 'IriyA samie' ityAdi / tatra 'IriyAsamie' IryAsamitaH - IraNam IryA=tigamanaM tatra samitaH samyagekIbhAvena rAgadveSarAhityena vA itaH pravRttaH, 'jAva' yAvat - yAvatpadena - " bhAsA samie, esaNAsamie, AyANabhaMDamattanikskhevaNAsamie, uccArapAsavaNa khela jalla siMghANa" iti saMgrAhyam, 'paridvAvaNAsamie' iti mUloktena padAMzena saha " uccArAdi siMghANAnta' padAMzasya sambandhaH / chAyA tubhASAsamitaH, eSaNAsamitaH, AdAnabhANDamAtranikSepaNAsamitaH, uccAraprasravaNa khela jallaziGkhANa pariSThApanikA samitaH iti / tatra-bhASAsamitaH bhASaNaM bhASAvacanaM tasyAM samita:= kArkazyAdi rahita hitamitasphottamRduvacanaM yathA syAttathA pravRttaH, tathA eSaNAsamitaH eSaNA = gaveSaNA grahaNaiSaNA paribhogeSaNAdilakSaNA, samitaH, tatra samitaH - samyak prakAreNa yathAsthAttathA pravRttaH, sopayogaM navakoTivizuddhabhikSAgrahaNazIla ityarthaH, tathA - AdAnabhANDa sahana karane meM inheM krodha kA abhAva rahatA thA aura dInatA kA abhAva rahatA thA, ye to avicala bhAva se hI inheM sahate the, "tapaNaM se bhagavaM samaNe jAe iriyAsamie" ye RSama aise zramaNa IryAmiti ke pAlana meM, "jAva" yAvat - bhASA samiti ke pAlana meM, eSaNAsamiti ke pAlana meM, "paridvAvaNAsamie" AdAna bhANDamAtranikSepaNA samiti ke pAlana meM aura uccAra prasravaNakhela jallaziGghANapariSThApanikA samiti ke pAlana meM rAgadveSa se rahita pariNati se pravRtta rahe, tigamana kA nAma IrSyA hai. isa IryA meM jo ekIbhAva se athavA rAgadveSarahitatA se pravRtta honA hai vaha IryA samiti hai. IryAsamiti kA pAlana hai, kArkazya Adi se rahita hita, mita, sphIta, mRduvacana kA bolanA bhASAsamiti hai, bhASAsamiti kA pAlanA hai, grahaNaiSaNA paribhogeSaNAdirUpa gaveSaNA meM jo upayoga pUrvaka navakoTi vizuddha bhikSA kA grahaNa honA eSaNAsamiti hai eSaNAsamiti kA pAlana haiM, bhANDa vastrAdi upakaraNa kA mAtra pAtra kA jo AdAna grahaNa karanA dikAne sahana karatI vakhate eemAM- krodhanA abhAva rahetA hatA. ane dInatAne! abhAvarahetA hato. yethe| to 'adhyAste' bheTale vyaviyasa lAvathI se sarva pazeSahone sahana puratA tA. 'taNa se bhagavaM samaNe jAe iriyAsamie' me RSabha sevA zrama manyA hai dharyA sabhi tinA pAsanabhAM yAvat bhASA samitinA pAsanamAM, zeSANA samitinA pAsanamAM, 'paridvAvaNA mit AdAna bhAMDa mAtra nizceSaNa samitinA pAlanamAM ane uccAra prasravaNa khelajalazi ghANapariSThAyanikA samitinA pAlanamAM rAgadveSathI vihIna pariNatithI ee pravRtta rahyA. tigamananu nAma iryA che. A iryAmAM je ekI bhAvathI athavA rAgadveSa rahita thaine pravRtta hAya che, te dhairyo samita che. eTale ke iMryA samitinuM pAlana che. kAzya vagerethI rahita hita, mita, smIta mRdu vacana khelavu bhASA samita che. eTale ke bhASA samitinuM pAlana che. grahaNaiSaNA paribhrAgaiSaNAdirUpa gaveSaNAmAM je upayega pUrNAMka navakaiATi vizuddha bhikSAnu grahaNa che, te grahaNa eSaNA samita che, eTale ke eSaNA samitinuM pAlana che. bhAMDa-vastrAdi upakaraNanuM mAtra pAtranu je AdAna grahaNa karavuM ane nikSepaNa mUkavuM che. temAM kharAkhara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 361 mAtra nikSepaNAsamitaH, AdAne grahaNe, bhANDa mAtrayoH bhANDasya vastrAdyupakaraNasya mAtrasya pAtrasya ca nikSepaNAyAM rakSaNe ca samitaH supratyupekSitasupramArjitakrameNa pravRttaH, bhANDamAtrayoH, madhyamaNinyAyena AdAne nikSepaNAyAM cAnvayo bodhya iti / tathA-uccAraprastravaNakhelajallazivANapariSThApanikAsamitaH, tatra uccAraH puriSaM, prasravaNaM mUtraM, khelaH zleSmA, jallaH dehamalaM, zivANaM nAsikAmalaM teSAM pariyuktaH, tathA- 'maNasamie' manaH samitaH kuzalamanoyogapravartakaH, 'bhASAsamitaH' ityuktvA punaryad 'vAkUsamitaH' iti proktaM tad dvitIyasamitAvatyAdarasUcanArtha karaNatrayazuddhisUtre saMkhyApUraNArtha ca bodhyamiAta / tathA 'kAyasamie' kAyasamitaH prazastakAyayogavAnityarthaH / tathA 'maNagutte' manoguptaH akuzala manoyoganirodhakaH, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'vAgguptaH kAyagupto gupto guptendriyaH, iti saMgrAhyam / tatra vAgguptaH akuzala vAgyoganirodhakaH, kAyaguptaH akuzalakAyayoganirodhakaH, satpravRtti nirodho guptiriti samiti guptyovizeSaH, ataeva guptaH sarvathA saMvRtaH, tatazca guptendriyaH-guptAni iMdriyANi yasya sa evaM nikSepaNa-dharanA hai usame dekha bhAla kara evaM supramArjita kara jo pravRtta honA hai vaha AdAnabhANDamAtranikSepaNasamiti hai isa samiti kA pAlanA hai arthAt vastrAdikoM kA aura pAtroM kA jo bhUmi ko dekha kara aura use pramArjita kara dharanA aura dekhakara aura pramArjita kara unakA uThAnA yahI AdAnabhANDamAtranikSeSaNA samita hai isa samitti kA pAlanA hai. uccAra-purISotsargakaranA, prastravaNa-pezAba karanA, zleSmA kA DAlanA, jalla-deha mailakA prakSepaNa karanA, zivANa-nAkachikanA ityAdi rUpa pariSThApanikA meM jo samita honA hai, vaha uccAra prasravaNa khelajallazivANa pariSThApanikA samiti hai, isa samiti kA pAlanA hai, isakA tAtparya yahI hai ki nirjantu sthAna meM mala mUtrAdi kA tyAga karanA so uccAraprazravaNAdirUpa samiti kA pAlana hai, isI taraha se ve bhagavAn zrI AdinAtha prabhu "maNasamie, vayasamie, kAyasamie, maNagutte, jAva guttabaMbhayArI akohe jAva alohe saMte pasaMte uvasaMte pariNivvuDe, chiSNasoe, Niruvaleve, joIne tema ja suprabhAjita karI je pravRtta hoya che. te AdAna bhAMDa mAtra nikSepaNa samita che. eTale ke te AdAna bhAMDa mAtra nikSepaNa samitinuM pAlana che. tAtparya A pramANe che ke vastra dike ane pAtrone bhUmine joIne ane tene pramAjita karIne mUkavAM tema ja jaIne ane pramArjita karIne te vastrAdika ane pAtrone uThAvavAM e ja dAna bhAMDamAtranipekSaNa samita che. e samitinuM pAlana che. uccAra-puraSotsarga karo. prasavaNalaghuzaMkA karavI, lempa (kapha) nAMkhave jala-deha-malanuM prakSepaNa karavuM, zidhANa-chIMka khAvI ItyAdirga parijhApanikAmAM je samita hoya che te uccAra pravaNa khela jallaziMghANa pariSkApanikA samita che, A samitinuM pAlana che. AnuM tAtparya A pramANe che ke nijat sthAnamAM mala mUtrAdine tyAga kare te uccAra prasavaNAdi rUpa samitinuM pAlana cha. yA pramANe te mAhinAya prabhu "maNasamie, vayasamie, kAyasamie, maNagutte jAva, gutta baMbhayArI akohe jAba alohe saMte pasaMte uvasaMte pariNibbuDe, chiNNasoe, Nirubaleve, 46 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre tathA-indriyaviSayeSu zabdAdiSu rAgadveSarAhityena pravRtta ityarthaH / tathA 'guttabaMbhayArI' guptabrahmacArI-guptaM vasatyAdibhirguptibhiH prayatnapUrvakaM rakSitaM yada brahma maithunaviramaNalakSaNaM, tena caratItyevaM zIla:-brahmacaryarakSaNe satatapravRtta ityarthaH, tathA-'akohe' akrodhaH krodhavarjitaH, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'amANe amAe' amAnaH amAyaH iti pada dvayaM saMgrAhyam / tatazca mAnavarjito mAyAvarjitazcetyarthaH, tathA 'alohe' alobhaH lobhavarjitaH, krodhAdirAhityaM sthUlakrodhAdyapekSayA bodhyam / sUkSmakrodhAdInAM sUkSma saMparAyaguNasthAnakaparyantaM sadbhAvaH ataH sUkSmakrodhAdi sattA tu tatkAle bhagavata asIdeveti / ata eva 'saMte' zAntaH zAntakAyavAgmanovyApAratvAt, ata eva 'pasaMte' prazAntaH prakarSaNa zAntiyuktaH, tata eva 'uvasaMte' upazAntaH parISahopasargaprAdurbhAve'pi prazAntiyuktatvAda dhIratayA tatsahanazIla ityarthaH, ataeva 'pariNivvuDhe' parinirvRtaH sakala santApavarjitatvena zItalIbhUtaH, 'chinnasoe' chinna srotAH chinnasaMsArapravAhaH, "chinnazokaH' iti cchAyApakSe-zokarahita ityarthaH, tathA 'niruvaleve' nirUpalepaH dravyabhAvamalarahitaH, itthaM saMkhamiva NiraMjaNe" manaH samita, vacaH samita, kAyasamita, manogupta yAvat guptabrahmacArI, krodhahIna yAvat lobha hIna the, zAMta the, prazAnta the, upazAnta the, parinirvRta the, zoka rahita the, upalepa rahita the; zaMkha kI taraha niraJjana the, yahAM jo pAMca samitiyoM se samita hone ke bAda manaH samita Adi vizeSaNoM vAlA jo pramu ko prakaTa kiyA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki ve kuzala manoyoga ke pravartaka the, isase azubha cintavana kA unameM sarvathA abhAva sUcita kiyA gayA hai. dharmadhyAna ke dhyAtRtva kI unameM puSTi kI gaI hai / "vacaH samita" pada se bhASAsamiti meM unako atyAdarabhAva thA yaha spaSTa kiyA gayA hai, tathA karaNatrayazuddhi sUtra meM saMkhyApUraNa ke liye ina vAksamita pada kA prayoga kiyA gayA hai / "kAyasamitaH" aisA jo kahA gayA hai vaha IryApatha samiti meM vizeSa AdarabhAva sUcita karane ke liye kahA gayA hai. kyoM ki ye prazastakAyayoga vAle the., ye akuzala manoyoga ke nirodhaka the. isaliye manogupta saMkhamiva NiraMjaNe' manaH sabhita payaH sabhita, yasabhita bhne|gute yAvat zubha brahmayArI, kAdhahIna yAvat lebhahIna hatA, zAMta hatA, prazAMta hatA, upazAMta hatA, parinivRtta hatA, zeka vihIna hatA, upalepa rahita hatA, zaMkhanI jema niraMjana hatA, ahIM je paMcasamitio vaDe samita thayA bAda mana: samita vagere vizeSaNothI yukata prabhune prakaTa karavAmAM AvyA che, tenuM tAtparya A pramANe che ke teo kuzala ma ganA pravartaka hatA. ethI azubha cintavanano teo zrImAM saMpUrNa rIte abhAva sUcita karavAmAM Avela che. dhama dhyAnanA dhyAtRtvanI tozrImo puSTi 42vAma mAvI che. "bacaH samita" pahathA bhaassaasamitimAM teo zrIne atyAdara bhAva hato e vAta-spaSTa karavAmAM AvI che. tema ja karaNa traya zuddhi sUtramAM saMkhyA pUraNa mATe e vA samita padano prayoga karavAmAM Avela cha. "kAyasamitaH" me 2 havAmAM mA0yuche, te dhyA55 samitimA vizeSa mAhara bhAva sUcita karavA mATe kahevAmA Avela che. kemake teo zrI prazastakAgavALA hatA, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 363 bhagavato varNanaM sAmAnyenAbhidhAya samprati sopamAnaM bhagavatovarNanamAha-'saMkhamiva' ityaadi| 'saMkhamiva NiraMjaNe' zaGga iva nirajanaH nirgatam aJjanaM jIvamAlinyakaraM karma yasmAt sa tathA, yathA zaGkhaH zubhro bhavati tathaiva vigatakarmamalatvAt sa bhagavAnapi vizuddhAtmasvarUpa ityarthaH mUle 'saMkhamiva' ityatra makaro'lAkSaNikaH, tathA 'jacca kaNagaM vA jAyarUve' jAtyakanakamiva-vizuddha suvarNamiva jAtarUpaH, jAtaM rUpaM svarUpaM rAgAdi kutsitadravyavirahAd yasya sa tathA, yathA-nirgatamala suvarNa sudarzanaM bhavati tathaivAsau rAgAdi the, yahAM yAvatpada se "vAgguptaH kAyaguptaH guptaH guptendriyaH" ina padoM kA grahaNa huA hai., akuzalavAgyoga ke nirodhaka hone se ye vAggupta, akuzala kAyayoga ke nirodhaka hone se ye kAyagupta the, satpravRtti kA nAma samiti hai aura asatpravRtti kA nirodha karanA gupti hai. yahI gupti aura samiti meM meda hai, ataeva ye gupta -sarvathA saMvRtta the. isIliye ye guptendriya the-indriyoM ke viSaya bhUta zabdAdikoM meM inakI rAgadveSa se rahita hI pravRtti thI. tathA ye gupta brahmacArI thebrahmacarya mahAvrata ke saMrakSaNa meM sadA 9 nau koTi se tallIta the, tathA-"akrodhaH" krodha rahita the. yahAM yAvatpada se "amANe, amAe, ina padoM kA grahaNa huA hai. tathA ca-ye mAnavarjita aura mAyAvarjita the. "alobhaH" lobha se rahita the. krodhAdi kaSAyoM se rahitatA kA yaha kathana sthUlakodhAdi kI apekSA se kiyA gayA jAnanA cAhiye. kyoMki 10 veM sUkSma sAMparAya guNasthAna taka kaSAya kA sadbhA va siddhAnta ne mAnA hai ataH sUkSma krodhAdi kaSAyoM kI sattA to usa samaya prabhu meM thI hI. ata eva ye mana, vacana aura kAya ke vyApAra kI zAnti hone se zAnta the, prazAnta the prakarSarUpa meM zAnti se yukta the aura yahI kAraNa thA ki pahISaha aura teo akuzala ma ganA nirodhaka hatA, ethI ja mane gupta hatA. ahIM yAvat padathI vAguptaH kAyaguptaH, guptaH guptendriyaH" mA pahonA saba 42vAmA mAvasa cha. sazasa vAgyeAganA nirodhaka hatA tethI eo vAguma hatA ane akuzala kAyAganA nirodhaka hovAthI kAyagupta hatA. sampravRttinuM nAma samiti che. ane asapravRttine nirAdha kare gupti che. gupti ane samitimAM e ja bheda che. ethI teo gupta sarvathA saMvRtta hatA. ethI ja ee guptendriya hatA. IndriyenA viSayabhUta zabdAdikamAM emanI rAgadveSavihIna pravRtti ja hatI, temaja eo gupta brahmacArI hatA brahmacarya mahAvratanA saMrakSaNamAM sarvadA meyaTIthI tIna tA. tbhn| 'akrodhaH' jodha viDIna tA. gAr3I yAvat 54thI 'amANe, amAe' se phe| aDa 42raay|| che. tabha0 mA bhAnapati mana bhAyA pati hatA. 'alobhaH' sAla 2hita tAmaDI-choghAhi upAya vihIna 5 // samAdhI thana skUla-kodhAdinI apekSAe karavAmAM Avela che. kemake 10 mA sUkSma sAMparAya guNasthAna sudhI kaSAyane sadbhAva siddhAne mAnya che. ethI sUkSama krodhAdika kaSAnI sattA te te vakhate prabhumAM hatI ja, ethI teo mana, vacana ane kAyanA vyApAranI zAMti thaI javAthI zAMta hatA, prazAMta hatA, prakarSa rUpamAM zAMti yukata hatA ethI ja teo parISaha ane upasargonA AkramaNa vakhate dhIra thaI jatA ane tethI teo temanA A jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 jambUdvIpaprajJaptisUtre upasargoM ke Ane para bhI dhaura ho jAne ke kAraNa unheM ye sahana karane ke svabhAva vAle bana cuke the; inheM kisI bhI prakAra kA bAhya aura bhItara kA AtApa-santApa-Akula vyAkula nahI kara sakatA thA-usase ye varjita the isalie ye "parinirvRtaH" zItalobhUta ho gaye the. tathA "chinna srotAH" ye isaliye kahe kaye haiM ki inakA saMsAra pravAha sarvathA chinna ho cukA thA, "chinnazokaH" jaba aisI "chiNNasoe" pada ko chAyA rakhI jAvegI taba ye zokarahita the aisA isakA artha hogA; "nirupalepaH" pada se yaha sUcita kiyA gayA hai ye dravyamala aura bhAvamala ina dono prakAra ke maloM se rahita ho cuke the, isa taraha sAmAnya rUpa se bhagavAn kA varNana kara aba sUtrakAra sopamAna bhagavAn kA varNana karate haiM-ye bhagavAn "zaGkhamivaNiraJjanaH" jova ko malIna karane vAlA aJjana ke jaisA karmarUpa maila jinase dUra ho gayA hai aise the, zaGkha zubhra hotA hai isI prakAra karmarUpa maila ke vigata ho jAne se prabhu bhI vizuddha AtmasvarUpa vAle the, "mUla meM saMskhamiva" aisA jo pATha kahA gayA hai so yahAM yaha makAra alAkSaNika hai "jacca kaNagaM va nirUvaleve" vizuddha suvarNa kI taraha prabhu rAgAdika kutsita dravyoM ke viraha ho jAne se zuddha svarUpa se yukta the, nirgatamala vAlA suvarNa jaisA sudarzana hotA hai usI prakAra rAgAdimalarahita hone se prabhu bhI sudarzana the, "Adirasa paDibhAge iva pAgaDabhAve" prabhu Adarza-darpaNa ke prati bimba kI taraha anigRhita abhiprAya vAle the, darpaNa meM jaisA mukhAdika kA AkAra hotA hai| vaisA hI vaha pratibimbita hai usI prakAra se RSabhadeva bhI sarvadA anigUhita abhiprAyavAle the, kamaNane sahana karavA yogya svabhAva vALA thaI gayA hatA. emane bahAra ke aMdarane kaI paNa jAtane AtApa-saMtApa-AkuLa vyAkuLa karI zakatuM na hatuM. tenAthI e patitA, methI 24 'parinirvRtaH' zItalI bhUta tha gayA hatA. tathA 'chinnasotA' me o eTalA mATe kahevAmAM Avela che. ke emane saMsAra pravAha sarvathA chinna bhinna thaI bhayo hato. 'chiNNasoe' pahanI 'chinnazokaH' mevI chAyA thaze tyAre saya 2hita hatA sevA menI mayaze, 'nirUpalepaH' 54thI mAma sUyita 42vAmA mAveza cha hai yA dravyamala ane bhAvamala e baMne prakAranA malethI vihIna thaI gayA hatA. A pramANe sAmAnya rUpamAM bhagavAnanuM varNana karIne sUtrakAra have sepamAna bhagavAnanuM varNana kare che se lagavAn 'zaGkhamiba NirajanaH' 71ne masina 42naa| mananA bha35 mata jenAthI dUra thaI gayuM che, evA hatA. zaMkha zubha hoya che. A pramANe karmarUpa malanAvinaashthii prabhu 5 vizuddha mAtma 2135 / / hatA. bhUtamA saMmiva' savere 54 chatamA mA bha2 sAkSaNi cha. "jatyakanakamiva nirUpalevaH" vizuddha suvAnIbha prA . dika kutsita dravya vihIna hovA badala zuddhasvarUpa yukta hatA. nirgatamavavALuM suvarNa jevuM suzana DAya che. te bhu5 prabhu 55 rAmasahita DA mahasa suzana STI, "Adarza pratibhAgaiva prakaTabhAvaH" prabhu mAza-45nA pratiminI ma bhanihita malipAya vALA hatA. darpaNamAM jema mukhAdikanA AkAra jevuM ja pratibiMba dekhAya che, temaja bhaga vAna trASabhadeva paNa sarvadA anigUhita abhiprAyavALA hatA. zaThanI jema teo nigrahita jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 365 malarahitatvAt sudarzana ityarthaH, 'AdirasapaDibhAge iva' Adarza pratibhAga iva AdarzadarpaNe yaH 'pAgaDa bhAge' pratibhAgaH pratibimbaH sa Iva prakaTabhAvaH prakaTa anigRhitaH bhAvaH abhiprAyo yasya sa tathA, yathA darpaNe yathAsthita mukhAdeH pratibimbaH pratiphalito bhavati tathaiva bhagavAna RSamo'pi sarvadA'nigRhitAbhiprAya AsIt, na tu zaTha iva nigUhitAbhiprAya iti bhAvaH / tathA 'kUmmo iva guttidie' kUrma iva guptendriyaH-yathA kUmoM bhaye samupasthite caturazcaraNAn grIvAM ca saMgopayati, tathaivAsau bhagavAn zabdAdi bhayebhyaH sarvadA saMgopitapaJcendriya AsIdityarthaH / tathA 'pukkharapattamiva' puSkarapatramikamalapatramiva 'niruvaleve' nirupalepaH--upalepajitaH, yathA kamalapatra paGkajAtaM jale saMvarddhitamapi jalAdupari nirliptaM tiSThati, tathaivAsau bhagavAn bhoge samutpannaH svajanAdiSu saMvaddhito'pi tatsneharUpaleparahita ityarthaH / tathA 'gagaNamiva nirAlaMbaNe' gaganamiva nirAlambanaH yathA-gaganam avaSTambharahitaM bhavati tathaivAsau bhagavAn kulagrAmanagarAdinizrArahito'bhUdityarthaH / tathA 'anile iva' anila iva-vAyuriva 'nirAlae' nirAlaya:AlayavarjitaH, yathA vAyuH sarvatra saMcaraNazIlatvena sthAnapratibandhazaTha kI taraha nigUhita abhiprAyavAle nahIM the| "kummo iva guttidie" kacchapa jisa prakAra bhaya ke upasthita hone para apane cAroM caraNoM ko aura grIvA ko saMkucita kara letA hai usI prakAra prabhu bhI zabdAdikoM meM Asakti ho jAne ke bhaya se sarvadA apanI pAMcoM hI indriyoMko unake viSayoM se saMgopita-surakSita rakhe hue the, "pukkhapattamiva niruvaleve" prabhu kamalapatra kI taraha upalepa se rahita the, jisa prakAra kamala kIcar3a meM utpanna hotA hai aura jala meM saMvarddhita hotA hai taba bhI vaha jala ke Upara hI rahatA hai aura usase nirlipta banA rahatA hai usI taraha bhagavAn bhoga meM utpanna hue aura apane saMbaMdhi janoM ke bIca meM saMvarddhita hue phira bhI unake sneharUpalepa se rahita the, 'gagaNamiva nirAlaMbaNe' prabhu AkAza kI taraha avalaMbana se rahita the, AkAza vinA sahAre ke jaisA rahatA hai usI prakAra prabhu bhI kula grAma Adi kI nizrA se rahita the, "aNile iva nirAlae" vAyu jisa prakAra saMcaraNa zIla hone se binA kisI roka malAyA na ta "kUrma iba guptendriyaH" 4275 ma mayAvasthAmA potAnAM yAra paga ane grIvAne saMkucita karI nAkhe che. temaja prabhu paNa zabdAdi viSayomAM Asakita na thaI jAya te bhayathI sadA potAnI paMcendriyone temanA viSayothI saMgApita-surakSita zamatA . "pukkharapattamiva nirulevaH' prabhu bhaNapatranI ma pasepathI 2hita tA. jema kamaLa kAdavamAM utpanna thAya che. ane pANImAM saMvandrita thAya che, chatAM te jala upara ja rahe che ane tenAthI nilita thaI ne rahe che, temaja bhagavAna bhegamAM prakaTa thayA ane pitAnA saMbaMdhionI vacce rahIne moTA thayA chatAMe temanA sneharUpa lepathI rahita hatA "gaganamiva nirAlaMbaNe" prabhu mAzanI ma mApana vihAna tA. mAzama sahArA 112 rahe cha tamA prabhu 5 / puSa, Ama vagairenI nizrAthI 2hita tA. "aNile iva nirA havAyu jema saMcaraNazIla hovAthI sarvatra vitaraNuzIla hoya che, temaja prabhu paNa A jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 jambUdvIpaprajJaptisUtre rahito bhavati, tathaivAsau prabhurapi apratibandhavihAritvena vasatyAdi pratibandharahito'bhUdityarthaH / tathA 'caMdo iva somadaMsaNe' candraiva saumyadarzanaH yathA candraH priyadarzanatvena sarveSAM manonayanAlAdajanako bhavati tathaivAso prabhurapi sarveSAM manonayanAnandakara AsIdityarthaH / tathA 'sUro iva teyaMsI' sUra iva tejasvI yathA-sUryaH candranakSatrAdInAM tejo'pahArako bhavati tathaivAso prabhurapi sakala paratIrthika tejo'pahArako'bhUdityarthaH / tathA-'vihaga iva apaDibaddhagAmI' vihaga iva apratibaddhagAmI-apratibaddhaH pratibandharahitaH san gacchatItyevaM zIlaH apratibaddhagAmI-yathA-vihagaH pakSIpratibandharAhityena svAvayavabhUtapakSasApekSaH sarvatra viharati tathaivAso bhagavAn karmakSayasahAyakAriSu anekeSvanAryadezeSu parAnapekSaH san svazaktyA viharatIti bhAvaH / tathA 'sAgaro iva gaMbhIre' sAgara iva gambhIraH yathA sAgaro'talasparzI bhavati tathaivAyaM Toka ke sarvatra viharaNazIla hotI hai usI prakAra prabhu bhI apratibandha vihArI hone ke kAraNa sthAna ke pratibandha se rahita the, arthAt vasati Adi meM mamatva rahita the, "caMdo iva soma daMsaNe" candra kI taraha prabhu saumya darzanavAle the candra jisa prakAra se priya darzanavAlA hone ke kAraNa samasta jIvoM ke mana aura nayanoM ko AhlAda janaka hotA hai usI taraha prabhu bhI samacaturasra saMsthAna evaM vajraRSabhasaMhanana ke dhArI hone se saba jIvoM ke mana aura netroM ko Ananda dene vAle the "sUro iva teyaMsI" sUrya kI taraha prabhu tejasvI the sUrya jisa prakAra nakSatrAdikoM ke teja kA apahAraka hotA hai usI prakAra pabhu bhI sakala paratIthikajanoM ke teja ke apahAraka the, "vihagaiva apaDibaddhagAmI" pakSI kI taraha prabhu apratibaddha gAmo the' pakSI jisa prakAra pratibandha rahita hone ke kAraNa kevala apane avayavabhRta paMkho ke bala para sarvatra vihAra karatA hai usI prakAra pabhu bhI karmakSaya meM sahAyakArI aneka anAryadezoM meM parAnapekSa hokara apanI zakti ke bala para vihAra karate the "sAgaro iva gaMbhore" prabhu samudra kI taraha gaMbhIra the, sAgara jisa prakAra agAdha hone ke kAraNa kisI ke bhI dvArA tala sparzI pratibandha vihArI hovA badala sthAnanA pratibandhathI rahita hatA, eTale ke vastI vageremAM bhamatva vihIna hatA. 'caMdo iva somadaMsaNe" prabhu yandravat saubhyAza nANAta. rema candra priyadarzI havA badala sarva jIvonA mana ane netrone AhalAda ApanAra hoya che, te maja prabhu paNa samacaturastra saMsthAna temaja vajA RSabha saMhananana dhArI hovAthI sarva vAnA mana bhane natrAne mAna 5mAunAra che. "sUraiva tejasvI' prabhu sUryana rebha 24 svI hatA. sUrya jema nakSatrAdikanA tejane apahartA hoya che. temaja prabhu paNa samasta paratIthinAnA tenA apahatA tA. "vihaga iva apaDibaddhagAmI' pakSInI rema prabhu apratibaddhagAmI hatA. pakSI jema pratibandha rahita levA badala kRta pitAnA avayavabhUta paMkhonA AdhAre sarvatra vihAra kare che temaja prabhu paNa karmakSayamAM sahAyakArI aneka a nAya dezamA pazanapekSa thaIne svama nA AdhAre vihA2 42 che. 'sAgaro iva gaMbhIre' sAgara jema agAdha hovAthI atalasparzI hoya che. temaja prabhu paNa atala spazI eTale ke gUDha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 367 prabhurapi gambhIrAzaya ityarthaH / ayaM bhAvaH - yathA samudro'gAdhatvAnna kenApi talAvacchedena sparzanIyo bhavati, tathaivAsau prabhurapi parairajJAtasvAbhiprAya nirupamajJAnavatve'pi rahaH kRtaduzcaritAnAmaparitrAvitvAd harSazokAdikAraNa sadbhAve'pi tadvikAradarzanAda veti / tathA - 'maMdaro iva akaMpe' mandara iva akampaH yathA mandaraparvato'kampo bhavati tathaivAsau prabhurapi svapratijJAteSu tapaHsaMyameSu dRDhAzayatvena parISahopasargAdikRtabAdhAsaMyukto'pi tatoSpracyavanazIla iti bhAvaH / tathA 'puDhavIviva savvaphAsavisa he ' pRthivI iva sarvasparzaviSahaHyathA pRthivI sarvasparza sahanazIlo bhavati tathaiva prabhurapi sarvavidhAnukUla pratikUla sparza sahanazIst bhavatIti / tathA 'jIvaviva appaDihayagaitti' jIva iva apratibaddha gatiriti / yathA jIvasya kaTakuDyAdibhirgatipratighAto na bhavati tathaivAsya prabhorapi AryAnAryadezeSu saMcarata parapAkhaNDikRtapratighAto nAbhUdityarthaH / iti zabdo sandarbhaparisamAptau // 040 // nahIM hotA hai usI taraha prabhu bhI dUsaroM ke dvArA jinakA abhiprAya jAnA jAya aise nahIM the / athavA prabhu nirupama jJAnazAlI the, phira bhI ekAnta meM kRta duzcaritoM ke aparisrAvo hone ke kAraNa harSazokAdi kAraNoM ke sadbhAva meM bhI tadvikAra kA unameM adarzana rahatA thA, isaliye ve sAgara ke jaise gaMbhIra the, tathA "maMdaro iva akaMpe mandara ke samAna prabhu kampa the, jisa prakAra mandara parvata bhayaMkara se bhI bhayaMkara AMdhI ke samakSa akampa aDiga rahatA hai usI prakAra prabhu bhI apane dvArA pratijJAta tapaH saMyamoM ke Upara dRDhAzayavAle hone ke kAraNa parISaha aura upasarga Adi ke dvArA bAdhA saMyukta hone para bhI unase vicalita nahIM hote, pRthivo kI taraha prabhu " puDhavI viva savvaphAsa visahe" sarva prakAra ke sparzo ke sahana karttA the, pRthivo jisa prakAra sarva prakAra ke sparzo ko sahana karane vAlI hotI hai usI prakAra se prabhu bhI sarva prakAra ke anukUla, pratikUla sparzo ke sahana karane ke svabhAva vAle the, "jIvoviva japaDihayagaitti' prabhu jIva kI taraha apratibaddha gativAle the, jIva kI gati jisa prakAra kaTa kuDyAdikoM dvArA pratihata nahIM hotI usI prakAra prabhu kA vihAra bhI Arya anArya dezoM meM hotA huA bhI pAkhaNDiyoM dvArA pratighAtayukta nahIM hotA // 40 // hatA. prabhune abhiprAya koi jANI zakatA na hatA. athavA prabhu nirupama jJAnazAlI hatA. chatAMe ekAMtamAM kRta duvyaritAnA aparisAvI hAvAM badala ma zAkAdi kAraNeAnA sabhA vamAM paNa tadna viSayaka vikArAnA teezrImAM abhAva rahetA hatA. ethI ja te zrI sAga ranI jema gaMbhIra hatA temaja mandaranI jema akampa hatA. jema mandara paryaMta bhaya karamAM bhayaMkara sakhata AMdhI nI sAme akampa aDaga rahe che. temaja prabhu paNa pAtAnA vaDe pratijJAta tapaH saMyamA upara dRDha AzayavALA heAvAthI parISaha ane upasaga vagere vaDe khAdhA saMyukta havA chatAM temanAtha viyasita thatA nathI, pRthivInI prema alu "sarvasparza viSahaH " sarva prAranA sparzo ne sahana uranAra hatA. pRthivI prema sarva amaranA sparzani sahana karanArI che temaja prabhu paNa sarva prakAranA anukUla-pratikUla spardhAne sahana karI zake tevA svabhAvavANA itA. "jIba iva pratibaddhagatiH " lavanI prema prabhu atimaddhagativAjA hatA. jIvanI gati jema kaTa kuyAdi vaDe pratihata hAtI nathI temaja prabhunA vihAra paNa Aya anAya dezamAM hAya che chatAMe te pAkhaDIo vaDe pratighAtayukta thatA nathI. prasU. 40nA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 jambUdvIpaprajJaptisUtre / ___ mUlam-Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthai paDibaMdhe / se paDibaMdhe, caubihe bhavai taM jahA davvao, khittao. kAlao, bhAvao! dabaoiha khalu mAyA me, piyA me bhAyA me bhagiNI me jAva saMgaMthasaMthuA me, hiraNNaM me, suvaNaM me jAva uvagaraNa me ahavA samAsao saccitte vA acitte vA mIsae vA davvajAe sevaM tassa Na bhavai / khittaogAme vA NayarevA araNNe vA khette vA khale vA gehe vA aMgaNe vA, evaM tassa Na bhavai / kAlao thove vA lave vA muhutte vA ahoratte vA pakkhe vA mAse vA uUNa vA ayaNe vA saMvacchare vA annayare vA dIhakAle paDibaMdhe evaM tassa Na bhavai / bhAvao-kohe vA jAva lohe vA bhae vA hose vA evaM tassa Na bhavai / se NaM bhagavaM vAsAvAsavajja hemaMtagimhAsu gAme egarAie Nayare paMcaroie vavagayahAsasoga arai bhaya parittAse Nimmame NirahaMkAre lahubhUe agaMthe vAsI tacchaNe aduDhe caMdaNANulevaNe aratte lehummi kaMcaNammi ya same ihaloe paralAe ya apaDibaddhe jIviyamaraNe niravakaMkhe saMsArapAragAmI kammasaMgaNigghAyaNaTThAe abbhuTThie viharai ||suu0 41 // chAyA-nAsti khalu tasya bhagavataH kutrApi pratibandhaH / sa pratibandhaH caturvidho bhavati, tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvataH / dravyataH-iha khalu mAtA me, pitA me, bhrAtA me, bhaginI me, yAvat saMgranthasaMstutA me, hiraNyaM me, suvarNa me yAvat upakaraNaM me, athavA samAsataH-sacitte vA acitte vA mizrake vA, sa evaM tasya na bhavati / kSetrato grAme vA nagare vA araNye vA kSetre vA khale vA gehe vA aGgaNe vA, evaM tasya na bhavati / kAlataH-stoke vA lave vA muhUrta vA ahorAtre vA pakSe vA mAse vA Rtau vA ayane vA saMvatsarevA dIrghakAle pratibandhaH, evaM tasya na bhavati / bhAvataH krodhe vA yAvat lome vA bhaye vA hAse vA evaM tasya na bhavati / sa khalu bhagavAn varSAvAsavarja hemantagroSmayoH grAme aikarAtriko nagare pAJcarAtriko vyapagatahAsazokAratibhayaparitrAso nirmamo nirahakAro laghubhUtaH agrantho, vAsItakSaNe adviSTaH candanAnulepane araktaH, leSTau kAJcane ca samaH, ihaloke paraloke ca apratibaddhaH, jIvitamaraNe niravakAkSaH saMsArapAragAmI karmasainirghAtanAya abhyutthito viharati ||suu0 41 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 41 bhagavataH zramaNNavasthAvarNanam atha bhagavataH zramaNAvasthA varNayati TIkA - 'Natthi NaM' ityAdi / Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthai paDibaMdhe' tasya bhagavataH khalu kutrApi kasmiMzcidapi sthAne pratibandhaH 'ayaM mama ahamasya' iti manobhAvarUpo bandho nAsti = nAsIdityarthaH / 'ayaM mama ahamasya' iti rUpazca saMsAra eva / taduktaM - "ayaM mameti saMsAro nAhaM na mama nirvRptiH / caturbhirakSarairvvadhaH paJcabhiH paramaM padam ||" iti / 'se paDibaMdhe cauvvihe bhavai' sa ca pratibandhacaturvidho bhavati, 'taM jahA - dabyao' tadyathA - dravyataH - dravyamAzritya 'khitao' kSetrataH = kSetramAzritya 'kAlao' kAlataH = kAlamAzritya, 'bhAvao' bhAvataH = bhAvamAzrityeti / tatra 'davvao' dravyataH = bhagavAn kI zramaNAvasyA kA varNana "sthi NaM tassa bhagavaMtassa katthaI paDibaMdhe" ityAdi / TIkArtha -- " tassa bhagavaMtassa" una RSabhanAtha bhagavAn ko " katthai" kahIM para bhI "paDibaMdhe" yaha merA hai, maiM isakA hUM, isa prakAra kA mAnasika vikArarUpa bhAva nahIM hotA / kyoM ki mai isakA hU, yaha merA hai isa prakAra kA bhAva hI saMsAra hai, taduktam - ayaM mameti saMsAro nAhaM na mama nivRtiH " 2 jaha merA hai isa prakAra kA bhAvahI saMsAra hai mai na isakA hUM aura na yaha merA hai" isa prakAra kA jo bhAva hai vahI saMsAra ko nivRtti hai, " caturbhirakSarairbandhaH paJcabhiH paramaM padam " cAra akSaroM dvArA bandha hotA hai aura pAMca akSaroM se parama pada prApta hotA hai " ahamasya, ayaM mama" yahAM cAra cAra akSara haiM inase jIva karmabandha kA karttA hotA hai aura "ahaM asya na, ayaM mama na" ye pAMca akSara haiM, inake anusAra pravRtti karane vAle puruSa ko mukti kI prApti hotI hai, "se paDibaMdhe caubbihe bhai " vaha pratibandha cAra prakAra kA hotA hai "taM jahA " jaise - "davyao " dravya ko Azrita karake, " khittao" kSetra kI Azrita karake, "kAlao" kAla ko Azrita karake aura " bhAvao" bhagavAnanI zramaNAvasthAnuM varNana ' Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthara paDibaMdhe' ityAdi ||suutr 41 // TIartha - " tassa bhagavaMtassa" te RSalanAtha bhagavAnane 'katthara' adha pazu sthAne 'paDi vikArarUpa bhAva utpanna thatA. nahatA saMsAra che, tahutam - " ayaM mameti me bhAvasaMsAra che. tebha hu~ bhano saMsAranI nivRti ke "caturbhira vadho A mAruM che. huM enA chuM A jAtanA mAnasika ma hu~ mAno chuA bhaare| he AjatanA bhAva saMsAro nAhaM na mama nirvRtiH" AbhArI che aneDU yenA nathI mane me bhaare| nathI yA jatana ke bhAva he te kSarairbandhaH paJcabhiH paramaM padam" yAra akSarI bar3e mandha thAya che yAne yAMya akSaro paDe parama yaha prApta thAya che. "ahamasya ayaM mama" ahIM yAra akSaro che. menAthI lava ma mndhne| urtA thAya che. ane "ahaM asya na, ayaM mama na" se pAMca akSaro che se mkssre| bhula pravRtti 42nAra puruSane bhuktinI Apti thAya che. 'se paDivaMghe cavvihe bhai' te pratimandhanA yAra prahAra che, 'taM jahA-' bhaDe 'dabvabha' dravyane Azrita ane, 'khitao' kSetrane Azrita urIne "kAlabha" asane yAzrita urIne bhane "bhAvao" lAvane mAzrita jambudvIpaprajJaptisUtra 369
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 jambUdvIpaprajJaptisUtre dravyamAzritya pratibandhaH 'iha khalu mAyA me' ihaloke khalu mAtA me-mAtA mamAsti, evaM 'piyA me' pitA me, 'bhAyA me' bhrAtA me, 'bhaginI meM bhaginI me 'jAva' yAvatyAvatpadena 'bhajjA me, puttA me, dhUA me, NattA me, suNhA me, sahisayaNa' chAyA'bhAryA me, putrA me, duhitaro me, naptA me, snuSA me, sakhisvajana' iti saMgrAhyam / tatra-bhAryA-patnI me-mamAsti, putrA me duhitaraH-putryA me naptA-pautro dauhitro yA me, snuSA-putra vadhU meM, tathA 'saMgaMtha saMthuyA me' saMgrantha saMstutA me sakhisvajanetyasya saMgranthasaMstutA ityanena saha sambandhaH, tatazca-sakhisyajanasaMgranthasaMstutA iti padam, tatra--sakhA-mitraM, svajana:-pitRvyaputrAdiH, saMstutaH-punaH punadarzanena paricitaH, sakhyAdInAmitaretarayoga dvandvaH, te ca me-mama santIti / tathA-'hiraNNaM meM hiraNyaM me 'suvaNNaM meM suvarNa me, 'jAva' 'kaMsa me dRsaM me dhaNaM meM chAyA-kAMsyaM me dRSyaM me dhanaM meM' iti saMgrAhyam , tathA 'uvagaraNaM me' upakaraNaM-pUrvoktAtiriktA sAmagrI me iti / punaH prakArAntareNa dravyataHpratibandhamAha-'ahayA' ityAdi / 'ahavA' athavA-dravyataH pratibandhaH 'samAsao' samAsataH-saMkSepataH 'sacitte vA' sacitte-dvipadAdau 'acitte vA' acittebhAva ko Azrita karake "davyao" dravya ko Azrita karake pratibandha isa prakAra se hai" iha khalu mAyA meM piyA me, bhAyA me, bhagiNI me" mAtA merI hai, pitA merA hai, bhAI merA hai, bhaginI merI hai "jAva" yAvatpada se "bhajjAme, puttA me, dhUA meM NatA me, suNhA meM sahisayaNa" ina padoM ke saMgraha ke anusAra bhAryA merI hai, putra mere haiM, duhitA-putrI merI hai, nAtI merA hai, snuSA putra vadhU merI hai, sakhi-mitra aura svajana mere haiM, "sakhisvajana" isa pada kA "saMgaMtha saMthuyA me" pada ke sAtha sambandha hai. isase saMstuta-bAra 2 paricita hue sakhi svajana pitRvya putra Adi ye saba mere hai. tathA-"hiraNaM me" hiraNya merA hai, "suvaNNa me" suvarNa merA haiM. "jAva" yAvatpada se gRhIta "kaMsaM me, dUsaM me, dhaNaM me" ina padoM ke anusAra kAMsA merA hai, dUSya-vastra-tambU Adi mere haiM, tathA "uvAgaraNaM meM" upakaraNa-parvokta vastuoM se atirikta sAmagrI merI hai| prakArAntara se punaH dravya kI apekSA pratibandha kA kathana "ahavA samAsao sacitte yA acitte yA mIsaevA davyajAe se taM tassa Na bhavaI" athavA dravya kI apekSA zana. 'davvao' dravyane mAzrita zana2 pratimA thAya cha tanu 8535 2 // pramANe che. 'iha khalu mAyA me, piyA me, bhAyA me, bhagiNI me, bhAta bhArI che, pitA bhaa| cha; AS bhA cha, mahana bhArI cha. yAvat 54thI 'bhajjA me, puttA me, dhUA me, NattA me, suNhA me, sahisaya " A padenA saMgraha mujaba bhAryAmArI che. putra mAre che, duhitA-putrI mArI che. nAtI putrane putra ke putrIne putra--mAro che, manuSA-putra vadhU mArI che, sakhi, mitra ane svajane bhAche. 'sakhisvajana:' mA phn| 'saMgaMtha saMthuAma' panI sAthai samaya che. manAyA saMstata vAraMvAra paricita thayela sakhi-svajana pitRvya kAkA putra vagere badhAM mArA che. tara hiraNa meM hi29ya yAhI bhA che. 'suvaNNaM me' suparNa-sAnu bhAche. 'jAva' yAvat payA PSURAT 'kasa me dUsa me dhaNaM me' mA pramANe mAra cha, dravya-pakSo aiy jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 41 bhagavataH zramaNNavasthAvarNanam 371 hiraNyAdau, 'mIsae vA' mizrake-hiraNyAdyalakRtadvipadAdau 'davvajAe' dravyajAte uktAtiriktadravyasamUhe bhavati 'vA' zabdAH samuccayadyotakAH 'sevaM' sa-pUrvoktaH pratibandhaH 'tassa' tasya-prabhoH evaM-mamedamiti bhAvapUrvakaM 'Na bhavai' na bhavati na AsIditi / 'khittao' kSetrataH pratibandhaH 'gAme vA' grAme vA 'Nayare vA' nagarevA 'araNNevA' araNyevA 'khettevA' kSetre-kedAre vA, 'khale vA' khale-dhAnyamardanasthAne vA 'gehe vA' gehe vA 'aMgaNe vA' aGgaNevA bhavati, 'tassa' tasya prabhoH kSetraviSayaH pratibandhaH 'evaM' evaM-mamedamiti bhAvapUrvakaM 'na bhavaI' na bhavati-nAsIditi / tathA 'kAlao' kAlataH pratibandhaH 'thove vA' stoke sapta prANAtmake 'lavevA' lave-sapta stokapramANe vA, 'muhutte vA' muhUrtesaptasaptatilavamAne vA 'ahoratte vA' ahorAtre-triMzanmuhUrtamAne vA, 'pakkhe vA' pakSe-paJcadazAhorAtrAtmake vA, 'mAse vA' mAse-pakSadvayapramANe vA, 'uUe vA' Rtau mAsadvayapratibandha saMkSepa se sacitta dvipada catuSpada Adi meM acitta hiraNya suvarNAdi pudgaloM meM aura mizraka hiraNya Adi se alaGkRtadvipada Adi dravyasamUha meM hotA hai, yahAM "vA" zabda samuccayadyotaka hai. aisA yaha pratibandha mamatvabhAva una prabhu ke nahIM thA / "khittao gAme vA Nayare vA araNNe vA khette vA khale vA gehe vA aMgaNe vA evaM tasta Na bhavai" kSetra kI apekSA pratibandha grAmoM meM, nagaroM meM, jaMgaloM meM, khetoM meM skhalihAnoM meM, gRha meM, athavA aGgaNa meM mamatvabhAva una prabhu ko nahIM thA, "kAlao thove vA lave vA muhutte vA ahoratte vA pakkhe vA mAse vA uUe vA ayaNe vA saMvacchare vA annayare vA dIhakAle paDibadhe, eva tassa na bhavai" tathA kAla kI apekSA pratibandha mamatvabhAva una prabhu ko eka stoka-sAtaprANAtmakasamayarUpa kAla meM, eka lava-sAta stoka pramANAtmaka samayarUpa kAla meM eka muhUrta meM 77 lavapramANa samaya meM, eka ahorAta meM tIsa muhUrtapramANa samaya meM, eka pakSa meM 15 dinarAtapramANasamaya meM, eka mAsa vagaire bhA cha, tara 'uvagaraNa me' 8542|3-puuritvstumaathii mAjI raDatI sAmagrI bhArI cha. 421-tarathI dhuna:dra0yanI apekSA pratima dhanu 4thana- 'ahavA' samAsao sacitte vA acitte vA mIsae vA vajAe se tta tassa Na bhavai' athavA dravyanI apekSA se pratimA saMkSepathI sacitta-dvipada vigere acitta-hiraNya suvarNAdimAM ane mizraka hiraNya vigere thI zaNagArebha hAthi vigere dravyasamUhamAM hoya che. ahIM 'va' zabda samuccaya dyotaka che. mevo / pratimanda-mamatvamA-te prabhumAna ta. 'khittao gAmevA nayare vA araNNe vA khette vA khale vA gehe vA aMgaNe vA evaM tassa na bhavaI kSetranI apekSAye grAmImA, nagamA, vanamAM, khetaramAM, khaLAomAM gharomAM agara AMgaNamAM te prabhune pratibandha na hate. tabhA 'kAlao thove vA lavevA muhutte vA ahoratte vA pakkhe vA mAse vA uUe vA ayaNe vA saMvaccharevA annayare vA dIhakAle paDibaMdhe evaM tassa na bhava' sanI apekSA mamatvabhAva te prabhune ekastaka-sAta prANAtmaka kALamAM, nahatA eka lava sAta staka pramANamaka samaya rUpa kALamAM, eka muThTha 77 lava pramANAtmaka samayamAM, eka aherAtamAM- trIsa-muhUrta pramANAtmaka samayamAM, eka pakSamAM-15 dina-rAta pramANa vALA samayamAM, eka jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 jambUdvIpaprajJaptisUtre pramANe vA, 'ayaNe vA' ayane-RtutrayapramANe vA, 'saMvacchare vA' saMvatsare-ayanadvayapramANe vA 'annayare vA' anyatarasmin vA 'dIhakAle' dIrghakAle-varSazatAdau 'paDibaMdhe' pratibandho bhavati, ayaM prativandhaH 'tassa' tasya prabhoH 'evaM' evaM-mamedamiti bhAvapUrvakaM 'Na bhavaI' na bhavati-nAsIditi / tathA-'bhAvao' bhAvataH pratibandhaH 'kohe vA' krodhe vA 'jAva' yAvatpadena-'mANe vA mAyAevA' mAne vA mAyAyAM vA-iti saMgrAhyam , tathA 'lohe vA' lobhe vA' 'bhae vA bhaye vA, 'hAsevA' hAse vA bhavati, sa pratibandhaH 'tassa' tasya prabhoH 'evaM' evaM-mamedamiti bhAvapUrvakaM 'Na bhavaI' na bhavati-nAsIditi / 'se' sa pratibandharahitaH 'NaM khalu 'bhagavaM' bhagavAn 'vAsAvAsavajja varSAvAsavarja-varSAsu-varSAkAle vAsa:basanaM nivAsastadvajai-varSAkAlaM vihAyetyarthaH zeSayoH 'hemaMtagimhAsu' hemantagrISmayoH RtvoH 'gAme egarAie' grAme ekarAtrikA-ekarAtraparyanta nivAsakRt 'Nayare paMcarAie' nagare pAzcarAtriko 'vavagayahAsasoga arai bhaya parittAse' vyapagatahAsazokAratibhayaparitrAsAH, vyapagatA:-dUrIbhUtA hAsazokAratibhayaparitrAsAH-hAsa:-hAsyaM, zokaH prasiddhaH, meM pakSadvaya pramANa samaya meM, eka Rtu meM mAsa dvayapramANa samaya meM eka ayana meM RtutrayapramANa samaya meM, eka saMvatsara meM-ayanadvaya pramANa samaya meM athavA aura bhI kisI lambe samayavAle varSazatAdi rUpakAla meM nahIM thA, pratibandhazabda kA artha mamatvabhAva hai, aisA mamatvabhAva prabhu ko na dravya meM thA, na kSetra meM thA, aura na kAla meM thA, "bhAvao-kohe vA jAva lohe vA bhae vA hAse vA evaM tassa Na bhavai" isI taraha bhAva kI apekSA pratibandha una prabhu ko na krodha meM thA na "yAvatpada" grAhya mAna meM thA, na mAyA meM thA, aura na lobha meM thA aura na hAsya meM hI thA isa taraha pratibandha rahita hue ve prabhu sirpha "se NaM bhagavaM vAsA vAsavagja" varSAkAla ke samaya ko chor3akara zeSa "hemaMta gimhAsu" hemanta aura grISma RtuoM meM "gAme egarAie" grAma meM eka rAtraparyanta nivAsa karate the, "Nayare paMcarAie" nagara meM pAMca rAtri ye prabhu pUrvoktarUpa se "vavagayahAsasogaaraibhayaparittAse Nimmame NirahaMkAre', hAsya, zoka, arati-. mAsamAM-pakSa vALA samayamAM eka tumAM- be mAsa pramANa samayamAM, eka ayanamAM-traNa vAta pramANu samayamAM, eka saMvatsaramAM-be ayana pramANuvALA samayamAM athavA bIjA kaI paNa dIrgha samayavALA varSa zatAdi rUpa kALamAM pratibandha na hato pratibandha zabdano artha bhabhAvamA cha. mev| bhamatvamA prabhune dravyamA kSetramA ajamAna itA. 'bhAvao kohe vA jAva lehe vA bhae vA hAse vA evaM tassa Na bhavai' mA pramANe 1 lAnI apekSAta prabhune pratibaMdha-mamatvabhAva- na phodhamAM hato, na yAvatpada grAhya-mAnamAM hatA. na mAyAmAM hato na lebhamAM hatA. temaja na hAsyamAM hatA. A pramANe pratibandha rahita thayelA te prabhu 14ta se gaMgavaM vAsAvAsavajja' varSAmanA samayane mA. zana mADImA 'hemaMtagimhAsu' hemanta mana zrIbha RtumA 'gAme egarAie' yAmamAM se rAtra 5yata nivAsa 42tA tA. 'Nayare paMcarAie' nagaramA pAMya zata paryanta prabhu pUti pramANe nivAsa 42 // ita! 'vavagaya hAsasogaaraibhayaparittAse Nimmame nirahaMkAre' hAsya, 2, ati mAnasika, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 41 bhagavataH zramaNNavasthAvarNanam 373 aratiH-manasa udvegaH, bhayaM prasiddhaM, paritrAsaH-AkasmikaM bhayaM ca yasmAt sa tathAbhUtaH, punaH 'Nimmame' nirmamaH mamatvarahitaH, 'NirahaMkAraH' ahaGkAra varjitaH, ataeva lahubhUe' laghubhUtaH UrdhvagatikaH tata eva 'agaMthe' agranthaH bAhyAbhyantaragranthirahitaH 'vAsItacchaNe' vAsItakSaNe vAsyA sUtradhAropakaraNavizeSeNa yattakSaNaM-tvaca utkhananaM tatrApi 'aduTTe' adviSTaH-dveSavarjitaH tathA 'caMdaNANulevaNe' candanAnulepane 'aratte' araktaH-rAgarahitaH, kazcid bhagavataH zarIratvacaM vAsyA takSNuyAt , kazcit zarIraM candanenAnulepayeta , bhagavAn dveSarAgarAhityena sama itibhAvaH tathA 'leTummi' leSTau loSThe 'kaMcaNammiya' kAJcane-suvarNe ca 'same' samaH lobharAhityena tulyaH, 'ihaloe' ihaloke-manuSyaloke 'paraloe' paraloke-devabhavAdau ca 'apaDibaddhe' apratibaddhaH-sukhAzArAhityena abhilASarahitaH, tathA 'jIviyamaraNe' jIvitamaraNe jIvitaM ca maraNaM ca jIvitamaraNaM tatra 'niravakaMkhe' niravakAGkSaH-AkAGkSA rahitaH indrAdikRta satkArAdiprAptau jIvitaviSaye mAnasika udvega, bhaya, aura paritrAsa Akasmika bhaya inase sarvathA rahita bana cuke the, nirmama mamatA rahita ho cuke the, nirahaMkAra ahaMkAra se varjita ho cuke the, ataeva ye "lahubhUe" itane adhika halke urdhvagatika bana cuke the. ki inheM vAhya aura Abhyantara parigraha ko AvazyakatA ne apane meM nahIM bAMdhA, "agaMthe vAso" ataH nirgrantha avasthAyukta hue ina prabhu ko apane Upara "tacchaNe aduTe" kulhADAcalAne vAle ke prati bho kisI prakAra kA dveSa bhAva nahIM thA aura apane Upara "candaNANulevaNe aratte" candana kA lepa karane vAle ke prati thor3A sA bho rAga bhAva nahIM thA, kintu donoM prakAra ke prANiyoM para ina ke hRdaya meM samamAva thA rAgadveSa se rahita pariNAma thA, "lehummi kaMcaNammi ya same" ye loSTha aura kAJcana meM bheda buddhi se rahita ho cuke the, "ihaloe" isaloka meM manuSyaloka meM evaM "paraloe paraloka devabhava Adi meM "apaDibaddhe" inako abhilASA bilakula dhvasta ho cukI thI, "jIviyamaraNe niravakaMkhe" jIvana aura maraNa meM ye AkAMkSA rahita bana cuke the, indrAdi dvArA satkAra kI prApti hone bhaya ane paritrAsa-Akasmika bhayathI sarvathA rahita banI gayA hatA. nirmama-mamatAthI rahita thaI gayA hatA. nirahaMkAra-ahaMkAra rahita thaI gayA hatA. ethIja eo zrI 4 - mUn" eTalA badhA hakA-urvagatika thaI gayA hatA ke temane bAhya ane AtyaMtara parigrahanI mAvazyatAmme pAtAnAmA mayA nahI', 'arAMthe vAsI' tathA niyamavasthA vANA janatA te prasune potAnI 52 'tacchaNe aduhe' yAcanA2 52 55 tana dveSa sAvana hatamane potAnA 52 'caMdaNANulevaNe aratte' yahananA 5 42naa| pratye 12 // sarako paNa rAga bhAva na hato. paraMtu banne jAtanA prANIo tarapha temanA hRdayamAM sama bhAva utA-2 deSa-viDIna thaI gayA tA. lehummi kaMcaNammiya same' tayA bhAgA mana sonAmA leha mudhi vinAnA 2 gayA hatA 'ihaloe' mA samAM-manuSya sabhA mane 'paraloe' 52 heva sava mAhimA 'apaDibaddhe' memanI malASA pUta: nAza pAbhI hatI. jIviyamaraNe niravakaMkhe na mane bharaNamA sammAmAkSA 2hita 25 gayA hatA, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre " dussahaparISahopasargaprAptau maraNaviSaye ca vAcchArahitaH ityarthaH tathA 'saMsArapAragAmI ' saMsArapAAgAmI - saMsArasya caturvidhagatirUpasya pAra gantuM zolamasyeti tathA, nirvANa gamanazIla ityarthaH tathA 'kammasaMgaNigghAyaNaTTAe' karmasaGganirghAtanArthAya - karmaNAM yaH saGgaHjIvapradezaiH saha AnAdikAH sambandhastasya nirghAtanArthAya - ninAzAya 'abhuTTie' abhyutiH - samudyukta san 'viharai' viharatIti / sU0 41 // mUlam - tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM viharamANassa ege vAsa sahasse vikkate samANe purimatAlassa nayarassa vahiyA sagaDa muhaMsi ujjANaMsi NiggohavarapAyavassa ahe jhANaMtariyAe vamANassa phaguNabahulassa ikkArasIe puvvaNhakAlasamae aTTameNa bhatteNaM apANaNaM uttarAsAdANakkhatteNaM jogamuvAgaNaM aNuttareNaM NANeNaM jAva cariteNaM aNuttareNaM taveNaM valeNaM vIrieNaM AlaeNaM vihAreNaM bhAvaNAe khaMttIe guttI muttIe tuTThIe ajjaveNaM maddaveNaM lAghaveNaM sucariyasovaciya phala nivvANamaggeNaM appANaM bhAvemANassa anaMte aNuttare nivvAghAe 374 para inheM "maiM aura adhika jindA rahU~ to isa prakAra ke satkAra prApta karatA rahU~" aisI abhilASA svapna meM bhI nahIM hotI thI, tathA dussaha parISaha aura upasarga kI prApti hone para inake mana meM aisI bhAvanA bhI nahIM uThatI thI ki "maiM bahuta hI zIghra mara jAUM to ina ApattiyoM se merA piNDa chUTe " pratyuta jIvana aura maraNa meM inameM samabhAvanA thI, kyoki ye "saMsAra pAragAmI" caturvidhagatirUpa janmajarAmaraNa kI vyAdhivAle isa saMsAra se pAra jAne kI kAmanA vAle the arthAt samasta karmoM ke kSaya se jAyamAna aikAntika Atma zuddhi rUpa mukti ke pathika the, "kammasaMga NigghAyaNaNaTThAe anbhuTTie viharai" isI kAraNa karmoM ke anAdikAla se jIvapradezo ke sAtha hue sambandha ko sarvathA nirmUla karane ke liye ye kaTibaddha hue the // 41 // indrAdi vagere devatAe vaDe satkAra pAmI 'hu` vadhAre AyuSya bhAgavIne A pramANe kAyama satkAra meLavatA rahuM evI abhilASA svapnamAM paNa emane thatI nahatI tathA dussaha parI Saha ane upasanI prApti thatAM emanAM manamAM evI bhAvanA paNa utpanna thatI na hatI ke 'hu jaldI maraNa pAm te A sava ApattiethI mane mukti maLe A pramANe jIvana ane maraNa pratye emanA manamAM saMpUrNataH samabhAvanA-utpanna thaI cUkI hatI. kemake ee 'saMsArapAragAmI' sa'sArathI - caturvidhagati 35 4 bharAbharaNunI vyAdhivAjA mA saMsArathI pAra javAnI kAmanAvALA hatA. arthAt samasta karmanA kSayathI jAyamAna ekAntika Atma zuddhi 35 muktinA yethe| pathi hatA. 'kammasaMgaNiraghAyaNahAe abhuTTie viharas' ethI ja karmAnA anAdikAlathI jIva pradezeAnI sAthe thayela saMbadhane sapUtaH nirmULa karavA mATe ee ekadama kaTibaddha thaI gayA hatA 5415 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 375 nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNNe jiNe jAe ke valI savvannU savvadarisI sa NeraiyatiriyanarAmarassa laugassa pajjave jANai pAsai, taM jahA AgaI gaI ThiI cavaNaM uvavAyaM bhutaM kaDaM paDiseviyaM AvokammaM raho kammaM taM kAlaM maNavayakAe joge evamAdI jIvANavi sabvabhAve ajIvANavi sabvabhAve mokkhamaggassa visuddhatarAe bhAve jANamANe pAsamANe esa khalu mokkhe magge mama aNNesi ca jIvANaM hiyasuhaNisseyasakare savvadukkhavimokkha paramasuhasamANe bhavissai ||suu0 42 // chAyA- tasyA khalu bhagavata etena vihAreNa viharamANastha ekasmin varSasahasne vyatikrAnte sati purimatAlasya nagarasya bahiH zakaTamukhe udyAne nyagrodhapAdapasyAdhodhyAnAntarikAyAM vattamAnasya phAlgunabahulasya ekAdazyAM pUrvAhnakAlasamaye aSTamena bhaktena apAnakena uttarASADhAnakSatre yogamupAgate, anutareNa jJAnena yAvat cAritreNa, anuttareNa tapasAbalena vIryeNa Alayena vihAreNa bhAvanayA kSAntyA guptyA muktyA tuSTayA AjeyeNa mArdavena lAghavena sucaritasopacitaphalanirvANamArgeNa AtmAnaM bhAvayato'nantam anuttaraM niAghAtaM nirAvaraNaM kRtsnaM pratipUrNa kevalavarajJAnadarzanaM samutpannam, jino jAtaH kevalI sarvazaH sarvadarzI sa narayikatiryanarAmasya lokasya paryavAna jAnAti pazyati. tadyathA-Agati gati sthati cyavanam upapAtaM bhuktaM kRtaM pratisevitaM AviSkarma rahaH karma, tasmin tasmin kAle manovAkAyAn yogAn evamAdIn jIyAnAmapi sarvabhAvAn ajIvAnAmapi sarvabhAvAn mokSamArgasya vizuddhatarakAn bhAvAn jAnan pazyan , eSa khalu mokSamArgo mamAnyeSAM ca jIvAnAM hitasukhaniHzreyasakaraH sarvaduHkhavimokSaNaH paramasukhasamopanno bhaviSyati ||suu0 42 // TIkA--'tassa NaM' ityAdi / 'tassa NaM' tasya-RSabhasya khalu 'bhagavaMtassa' bhagavataH eeNaM' etena-anantaroktena 'vihAreNaM' vihAreNa 'viharamANassa' viharamANasya-vicarataH 'ege vAsasahasse' ekasmin varSasahasre 'viikkate' vyatikrAnte sati eka sahastravarSeSu vyatIteSu 'samANe' satsu 'purimatAlassa nayarassa bahiyA' purimatAlasya nagarasya bahiH purima "tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM viharamANassa" ityAdi / TIkArtha--"tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM viharamANassa ege vAsasahasse viikkate samANe" isa taraha ko pariNati meM ekatAna hokara vihAra karate karate jaba prabhu kA eka hajAra varSa 'tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM' tyAdi TI -'tassa Na bhagavaMtassa eeNa vihAreNa viharamANassa ege pAsasahasme viDa kkate samANe' tanI parirAtImA yetAna ne vihA2 42tai Rai prabhune nyAre mera 6002 So puu2|| tha6 gayA tyAre 'purimatAlassa nayarassa bahiyA sagaDamuhali jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tAlanagarAd bahiH sthite 'sagaDa muhaMsi ujjANaMsi NiggohabarapAyavassa' zakaTamukhe udyAne nyagrodhavarapAdapasya vaTavRkSasya 'ahe' adhaH adhobhAge 'jhANaMtariyAe ' dhyAnAntarikAyAm antarasya vicchedasya karaNam antarikA, athavA antarameva Antarya tasya strItva vivakSAyAm AntarI, saiva AntarikA, dhyAnasya AntarikA dhyAnAntarikA pRthaktvavitarka vicAram 1, ekatvavitarkamavicAram 2 sUkSmakriyamapratipAti 3, vyucchinnakriyAnivRtti 4, iti caturaNAtmakasya zukladhyAnasya AdyacaraNadvayadhyAnAnantaraM caramacaraNadvayasya yA aprAptiH sA dhyAnAntarikA, yoganirodharUpasya tRtIyacaturtha caraNadhyAnasya catudazaguNasthAnavarttini kevalani saMbhavAttadAnIM tasya bhagavatastadaprAptirbodhyA, evaM bhUtA yA dhyAnaraftar tasyAM 'vaTTamANassa' varttamAnasya, 'phagguNavahulassa' phAlgunabahulasya phAlgunakRSNapakSasya 'ekkArasIe' ekAdazyAm ekAdazI tithau 'puvvaNhakAlasamae' pUrvAhnakAlamaye ahnaH pUrvI bhAgaH pUrvAhnaH, tadrUpo yaH kAlasamayastasmin, 'apANaNaM auraha nirjana 'ameNa bhatteNaM' aSTamena bhaktena yuktasyeti gamyaM tathA 'uttarA sADhANakkhatteNaM' uttarASADhA nakSatre candreNa saha 'jogamuvAgaNaM' yogam upAgate prApte sati, aNuttareNa' anuttareNa kSapakazreNi samArUDhatvena kevalasAmIpyataH paramavizuddhiprAptatvena kA samaya samApta ho cukA "purimatAlassa nayarassa bahiyA sagaDamuhaMsi ujjANaMsi Niggehavara pAya vassa ahe jhANatariyA evaTTamANassa" taba purimatAla nagarake bAhara ke zakaTa mukha nAmake udyAna meM nyagrodha vRkSa ke nIce dhyAnAntarikA meM virAjamAna - pRthaktvavitarka savicAra 1, ekattvavitarka avicAra 2, sUkSmakriyA apratipAti 3 aura vyucchinnakriyAnivRtti 4 bhedavAle zukladhyAna ke Adi ke do bhedoM ke anantara anta ke do bhedoM kI aprApti kA nAma dhyAnAntarikA hai- kyoMki inakI prApti caudahaveM guNasthAnavartI kevalI ko hotI haiM, bhagavAn ke usa kAla meM inakI aprApti thI, aisI isa dhyAnAntarikA meM sthita " phagguNa bahulassa ikkArasIe puvvaNhakAlasamae aTTameNaM bhateNaM apANaeNaM" phAlguna kRSNa pakSa kI ekAdazI ke dina pUrvAhna kAla ke samaya meM aSTama bhakta se jaba prabhu yukta the " uttarAsADhA NakkhatteNaM jogamuvAgaeNaM" taba candra ke sAtha uttarASADhA nakSatra ke yoga meM "aNuttareNaM NANeNaM jAva caritteNaM" anuttarajJAna se kSapaka zreNi para ArUr3ha hue jIva Niggohavara pAyavassa ahe jhANaMtariyA vaTTamANassa' puzmitAsa nagaranI mahAra rASTa sukha nAmanA udyAnamAM nyagrodha vRkSanI nIce dhyAnAntarikAmAM virAjamAna thaI gayA. 1 pRthavitarka savicAra, 2 ekavitA avicAra, 3 sUkSmakriyA apratipAti, nyucchinna kriyA nivRtti e rIte cAra prakAranA bhedavALA zaikaladhyAnanA pahelAnA e bhedA nI pachI antanA be bhedonI aprAptinu' nAma yAnAntarikA che. kemake-tenI prApti caudamAM guNasthAnamAM rahelA kevalIneja thAya che. bhagavAnane tekALe enI aprApti hatI. methI te dhyAnAntarikSamA rahelA lagavAn 'phagguNabahulassa ikkArasIe puvvaNhakAlasamae ameNa bhatteNaM apANaeNaM' zaguna mahInAnA puNyakSanI kheDAdRzInA hivase pUrvAhna ajanA sabhayabhAM aSTabhalastathI yukta hatA tyAre 'uttarAsAdA NakkhatteNa jogamuvAgaNaM' candranI sAthai 376 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 377 zaktyA, ca nAsti uttaraM pradhAnaM chAdmasthikaM jJAnaM yasmAttadanuttaraM tena tathAbhUtena 'NANeNaM' jJAnena, 'jAva' yAvatpadena darzaneneti saMgrAhyam, anuttareNetyasya tu darzane tyArabhya vihAreNetyantapadeSu sarvatrAnvayaH, tatazca anuttareNa kSAyikabhAvApannena darzanena samyaktvena, anuttareNa kSAyika bhAvApannena 'cariteNaM' cAritreNa viratipariNAmena, tathA 'aNuttareNa anuttareNa sarvotkRSTena 'taveNa tapasA dvAdazavidhAnazanena anuttareNa 'baleNaM' balena zArIrika anuttareNa 'vIrieNaM' vIryeNa sAmarthyena, anuttareNa AlaeNaM' Alayena nirdoSa vasatyA, anuttareNa 'vihAreNaM' vihAreNa gocaryAdau doSaparihArapUrvakaM vicaraNena, anuttarayA 'bhAvaNAe' bhAvanayA padArthAnityatvAdibhAvanayA, anuttarayA 'kha'tIe' kSAntyA krodhanirodhena, anuttarayA 'guttIe' guptyA manoguptyAdirUpayA, anuttarayA 'muttIe' muktyA frofanet anutarA 'tuTThIe' tuSTayA santoSeNa, anutareNa 'ajjaveNa' Arjavena mAyAnirodhena anuttareNa mahaNa mArdavena mAnanirodhena anuttareNa 'lAghaveNa' 'lAghavena kriyAnaipuNyena ko hI niyama se kevalajJAna kI prApti hotI haiM kyoMki usa samaya jIva 12ve guNasthAna ke anta meM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina karmoMkA -- samUla vinAza kara cukA hotA haiM, ataH kevalajJAna ke vaha jJAna bilakula samIpa pahu~ca jAtA hai, chadmasthAvasthA kA jJAna isa kSAyika jJAna ke samakSa avizuddha hotA haiM aura yaha kevalajJAna - kSAyika jJAna - parama vizuddhivAlA hotA hai-aise kevalajJAna ke samIpa pahu~ce hue jJAna se, yAvatpadagrA - anuttara darzana se, anuttara cAritra se "aNuttareNaM taveNaM" tathA sarvotkRSTa tapa se "baleNaM - vIrieNa AlaeNa vihAreNa" anuttara bala se, anuttara nirdoSa vasati se, anuttara bihAra se - gocarI Adi meM doSa parihAra pUrvaka vicaraNa se, "bhAvaNAe " anuttara bhAvanA se padArthoM sambandhI anityatvAdi vicAradhArA se, "khatie " anuttara kSAnti se- krodha ke nirodha se, "guttIe" anuttara manogupyAdi rUpa gupti se, "mutI " anuttara nirlobhatArUpa mukti se, "tuTThoe" anuttara saMtoSa se, "ajjaveNaM' anuttara Arjava - mAyA uttarASADhA nakSatramA yogamA 'aNuttareNaM NANeNaM jAva cariNa' anutarajJAnathI kSayamzreNI para ArUDha thayelA jIvane niyamathI kevala jJAnanI prApti thAya che. kemake--te samaye jIve 12 mAM guNusthAnanA aMtamAM jJAnAvaraNu, danAvaraNa ane aMtarAya e karmAMnA samULa vinAza karI cUkela hAya che. tethI kevaLajJAnanI khilakUla najIka te paheAMcI jAya che,chadmasthAvasthAnuM jJAna A kSAyika jJAna pAse avizuddha hoya che. ane te-kevaLa jJAnakSAyikajJAna paramavizuddha heAya che. evA kevaLajJAnanI samIpa pahoMcelA jJAnathI yAvapadagrAhyaanu taradRrzanathI anuttara yAstrithI 'aNuttareNaM taveNaM' tathA sarvotkRSTa tathathI, 'baleNa vIrieNaM AlavaNaM vihAreNaM' anutara jajathI, anuttara nirdoSa vasatithI, anuttara-vihArathI goyarI vigeremAM doSa nivRttipUrva ka virathI 'bhAvanAeM' anuttaralApanAthI pahArthoM saMbaMdhI anityatvAdi viyAradhArIthI 'saMtIe' anuttarakSAMtithI - DodhanA nirodhathI 'guttIe' anuttara bhanAzuptyAdd3iya guptithI 'muttIe' anuttara nirdolitA3ya bhustithI 'tuTThIe' anuttara satASathI 'ajjaveNaM' anuttara bhAva-bhAyA nirodhathI, 'maddayeNaM' anutaramAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 _ jambUdvIpaprajJaptisUtre anutareNa 'sucariya sovaciyaphalanivyANamaggeNaM' sucaritasopacitaphalanirvANamAgaNasucaritasya sadAcaraNasya puNyasya yat sopacitam-upacitena upacayena sahitaM sopacitaM puSTaM yatphalaM pariNAmo nirvANamArgaH asAdhAraNaratnatrayarUpastena tathAbhUtena ca 'appANaM bhAvamANassa' AtmAnaM bhAvayataH vAsayataH 'aNaMte' anantam niravasAnaM vinAzarahitatvAt, 'aNutare' anuttaraM sarvotkRSTaM, tata utkRSTasyAmAvAt, 'NivyAghAe' nirvyAghAtaM vyAghAtavanitaM-kaTakuDayAdibhirapratihatatyAt, 'NirAvaraNe" nirAvaraNam-AvaraNavarjitaM kSAyikatvAt, 'kasiNe' kRtsnaM-samagraM sakalArthagrAhakatbAta, 'paNipuNNe' pratipUrNa-sarvataH pUrNa candravat sakalasvAMzayuktatvAt iti anantetyAdivizeSaNaviziSTaM 'kevala nirodha se, -- maddaveNaM" anutara mAnanirodharUpa mArdava se, "lAghaveNaM" anuttara lAghaya se-kriyA meM naipuNya se aura "sucariya sovaciyaphalanivyANamaggeNaM' anutara sucarita sopacitaphalanirvANa mArga se-sucarita-sadA-caraNarUpa puNya kA jo sopacita -puSTa phala-nirvANamArga jo ki asAdhAraNa ratnatrayarUpa haiM usase 'appANaM bhAve mANassa" apane Apako bhAvita karate hue "aNaMte aNuttare nivyAdhAe nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavara nANadaMsaNe samuppaNNe" ananta, anuttara, nirvyAghAta, nirAvaraNa, kRtsna, pratipUrNa, kevalavarajJAna darzana utpanna ho gayA, kevalavarajJAnadarzana ke ina vizeSaNoM kA sArAMza aisA hai ki yaha vinAza rahita hotA hai isaliye ananta kahA gayA hai, sarvotkRSTa hotA hai isaliye anutara kahA gayA hai, kyoMki isase utkRSTa aura jJAna darzana nahIM hotA hai| yaha kaTa kuDaya Adi AvaraNoM dvArA apratihata hotA hai isaliye ise vyAghAtavarjita kahA gayA hai, kSAyikarUpa hone se yaha AvaraNa se varjita hotA hai isaliye nirAvaraNa kahA gayA hai, sakalArtha kA grAhaka hotA hai-mUrta padArtha aura amUrta padArtha ina sabako yaha grahaNa karanevAlA hotA hai-isaliye ise kRtsna kahA gayA hai, saba tarapha se yaha pUrNa hotA hai-candra kI taraha nirA535 mAthI lAghaveNa' manu ta2 sAthI-(yAmA nipuetAthI bhane 'suca riyasociyaphalanivvANamaggeNaM' manu ta2 surita seopayita 3 nirvANu bhAthA sunya rita-sadAcaraNarUpa puNyanuM je saupaciti-puSTa-phaLa-nirvANa-mArga ke je asAdhAraNa 29natraya35 cha, tanAthI 'appANaM bhAvamANassa' pAtapAtAne bhAvita 42tA 'aNate aNuttare nivAghAe nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalayaranANadaMsaNe samuppaNNe manata, anuttara, nirvAghAta nirAvaraNa kRtna, pratipUrNa, kevalavara jJAnadarzana utpanna thayA, kevalavara jJAna darzananA upayuMkata vizeSane sArAMza A pramANe che ke e vinAza rahita hoya che. ethI anaMta kahevAmAM Avela che, sarvotkRSTa hoya che ethI anuttara kahevAmAM Avela che, kemake enAthI utkRSTa jJAna-darzananI zakyatA ja hotI nathI. te kaTa, kukya vagere AvaraNe dvArA apratihata hoya che. ethI Ane vyAghAta varjIta kahevAmAM Avela che. kSAyikarUpa hovAthI A AvaraNathI varjita hoya che. ethI e nirAvaraNa kahevAmAM Avela che. e sakalArthanA grAhaka hoya che. mUrta padArtha ane amUrta padArtha e sarvene e grahaNa karanAra hoya che. ethI Ane kRtna kahevAmAM Avela che. ene cAre taraphathI pUrNa hoya che, candranI jema A jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 379 varanANadaMsaNe' kevalavarajJAnadarzana-kevalam advitIyatvAt asahAyaM varaM zreSThaM jJAnaMsAmAnyavizeSobhayAtmake jJeyavastuni vizeSAvadhAraNarUpaM, darzanaM ca sAmAnyAvadhAraNarUpaMnirvizeSa vizeSANAM graho darzanam' iti vacanAt, ta tathAbhUtaM 'samuppaNNe' samutpannam sam samyakU kSAyikatvenAvaraNa dezasyApyabhAvAdutpannaM prAdurbhUtamiti / atredaM bodhyam yathA durAt vibhinna jAtIyavRkSasamUha tatajjAtIyavRkSatve nAnavadhAritamavalokayato janasya sAmAnyena yo vRkSamAtragrahaH sa darza namucyate, yatpunarAsannapradezAttameva vibhinnajAtIya yaha sakala apane aMzoM se yukta hotA hai, isaliye ise pratipUrNa kahA gayA hai, jJAna ko advitIya hone se kevalapada se aura anyajJAnAdikoM kI sahAyatA se rahita hone se vara-zreSTha phahA gayA hai, isa taraha kA kevalajJAna una prabhu ko utpanna huA, jJAna jo hotA hai vaha sAmAnya vizeSadharmaviziSTa vastu kA vizeSarUpa se nizcaya karanevAlA hotA hai aura darzana jo hotA hai vaha sAmAnyarUpa se hI vastu kA jAnane vAlA hotA hai, ''nirvizeSa vizeSANAM graho darzanam' aisA kathana hai jisa samaya kevalajJAna kevaladarzana utpanna hote haiM usa samaya AtmA meM AvaraNa kA eka aMza bhI maujUda nahIM hotA hai; AvaraNa kA sarvathA abhiva ho jAtA hai| yahAM isa prakAra samajhanA cAhiye jaba koI manuSya dUra se vibhinna jAtivAle vRkSoM ke samUha ko dekhatA hai taba use yaha pratIta nahIM hotA hai ki isa vRkSa samUha meM amuka amuka jAti ke amuka amuka varNa Adi ke vRkSa hai vahAM to sAmAnyarUpa se hI vRkSatva jAti kA jJAna hotA hai, ataH aisA jo yaha jJAna hai isI kA nAma darzana hai aura jaba vahI manuSya pAsa meM pahuMca jAtA hai to use yaha AmalakI hai, yaha khadira hai, yaha palAsa hai ityAdi rUpa se jo jJAna hotA hai vaha vizeSagrAhI jJAna kahA jAtA hai yahI jJAna aura darzana meM bheda hai| pitAnA sarva aMzothI yukta hoya che, ethI Ane pratipUrNa kahevAmAM Avela che. jJAna advitIya havA badala, kevala padathI ane anya-jJAnAdikanI sahAyatAthI rahita hovA badala vara-zreSTha kahevAmAM Avela che. A jAtanuM kevaLa jJAna te prabhune utpanna thayuM. jJAna je hoya che te sAmAnya vizeSa dharma viziSTa vastune vizeSa rUpathI nizcaya karanAruM hoya cha. ane zAna hAya che te sAmAnya 35thI / vastune nA hAya che. "nirvizeSaM vizeSANAM graho darzanam'' mA 4thana cha. samaye avajJAna, paNa zana utpanna yAya che, te samaye AtmA mAM AvaraNane eka aMza paNa vidyamAna hete nathI. eTaleke AvaraNane sarvathA abhAva thaI jAya che ahI A pramANe samajAvuM joIe ke jyAre koI manuSya dUrathI vibhinna jAtivALA vRkSe nA samUhane jue che tyAre tene evI pratIti thatI nathI ke A vRkSa samUhamAM amuka jAtinA ke amuka-amuka varNa AdinA vRkSe che tyAM to jenArane sAmAnya rUpathI vRkSatva jAtinuM ja jJAna thAya che. ethI AvuM je jJAna che, te ja darzana kahevAya che. ane jyAre te ja jenArI vyakita pAse pahoMce che tyAre tene A AmalakI che, A maMdira che, A palAza che vagere rUpathI jJAna thAya che. e jJAna vizeSagrAhI jJAna kahevAya che. jJAna ane darzanamAM ATale ja taphAvata che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 jambUdvIpaprajJaptisUtre vRkSasamUhamutpazpatastattajAtIyaviziSTavRkSagrahaH sa jJAnamucyate / ayameva jJAnadarzanayovizeSaH / nanu jJAnadarzanayovizeSasAmAnyagrAhitvena bhede kevalajJAnadarzanayoH pratyekaM saphalArthagrAhakatA na syAt, yujyate ca ekaiphasya sakalArthagrAhakatvam ? iti ceta, Aha-jJAnakSaNe ketralino jJAnaM sakalavizeSAn gRhNan prakAzate iti sakalavizeSarUpaM sAmAnyamapi pratibhAtameva / darzanakSaNe tu darzanaM sAmAnyaM gRhNan prakAzate iti sakalavizeSA api pratibhAtA eva, vizeSarahitasya sAmAnyasya grahaNAsaMbhavAt / ata eva 'nirvizeSaM vizepANAM graho darzanam' ityucyate / ato-jJAnadarzanayoH pratyekasakalArthagrAhitvaM na virudhyate / paramayaM vizeSaH jJAne prAdhAnyena vizeSAH gauNatvena sAmAnyaM, darzane tu prAdhAnyena sAmAnyaM gauNatvena vizeSA iti / atha samutpannakevalajJAno bhagavAn yathA jAtastadAha'jiNe jAe' ityAdi / samutpannakevalajJAnI sa bhagavAn 'jiNe' jino rAgAdijetA zaMkA-jJAna aura darzana meM vizeSagrAhakatA aura sAmAnyagrAhakatA kI apekSA se yadi bheda mAnA jAtA hai to phira kevalo ke jJAna aura darzana meM pratyeka meM sakalArtha grAhakatA nahIM bana sakatI hai parantu vahAM to sakalArtha grAhakatA mAnI gaI hai ! to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki kevalI kA jJAna jJAnakSaNa meM sakala vizeSoM ko grahaNa karatA huA hI prakAzita hotA hai so usa samaya sakala vizeSarUpa jo sAmAnya haiM yaha aprakAzita nahIM rahatA hai vaha bhI prakAzita ho jAtA hai, isI taraha jaba darzana kSaNa meM darzana sAmAnyakA prakAzana karatA hai-taba sakalavizeSa bhI prakAzita ho jAte haiM kyoMki vizeSarahita sAmAnya kA grahaNa honA asaMbhava hai / isaliye "nirvizeSa vizeSANAM graho darzanam" aisA kahA gayA hai / isaliye jJAnadarzana ina donoM meM se pratyeka meM savalArthagrAhakatA viruddha nahIM hotI hai / parantu vizeSatA yahI hai ki jJAna meM vizeSa kI pradhAnatA rahatI hai aura sAmAnya ko gauNatA rahatI hai aura darzana meM sAmAnya kI pradhAnatA rahatI hai aura vizeSa kI gauNatA rahatI hai / bhagavAn ko jaba kevala jJAna utpanna ho gayA-taba prabhu "jiNe zaMkA jJAna ane darzanamAM vizeSa grAhaktA ane sAmAnya grAhakatAnI apekSAthI je bheda mAnavAmAM Ave to pachI kevalInA jJAna ane darzanamAM pratyekamAM sakalArtha grAhakatA siddha thaI zakatI nathI paraMtu tyAM to sakalArtha grAhakatA mAnavAmAM AvI che te A zaMkAnA javAbamAM Ama kahI zakAya ke kevalInuM jJAna kSaNamAM sakala vizeSaNene grahaNa karatAM karatAM prakAzita thAya che, eTalA mATe te samaye sakala vizeSa rUpa je sAmAnya che te aprakAzita rahetuM nathI. paNa te prakAzita thaI jAya che. A pramANe jyAre darzanakSaNamAM darzana sAmAnyanuM prakAzana kare che tyAre sakala vizeSa paNa prakAzita thaI jAya che, kemake vizeSa rahita sAmAnynu aDathayu asalaya che. methii| "nirvizeSaM vizeSANAM graho darzanam' sAbha yAmA AvyuM che. ethI jJAnadarzana e bannemAMthI darekamAM sakalArtha grAhakatA viruddha hotI nathI. paNa vizeSatA A pramANe che ke jJAnamAM vizeSanI pradhAnatA rahe che. ane sAmAnyanI gauNatA rahe che ane darzanemAM sAmAnyanI pradhAnatA rahe che ane vizeSanI gauNatA rahe che. bhagavAna ne nyAre zAna utpanna yu. tyAre prala "jiNe jAe" Car-meTa ? jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 381 'jAe' jAtaH, tataH sa 'kevalI' kevalI zrutajJAnAdi sahAyavarjita jJAnavAn , ataeva 'savyannU' sarvajJaH vizeSAMzaprAdhAnyena sarvapadArthajJAtA, 'savvadarisI' sarvadarzI sAmAnyAMzaprAdhAnyena sarvapadArthajJAtA san' sa raiyatiriyanarAmarassa' sa nairayikatiryanarAmarasya-nairayikAzca narAzca amarAzceti-nairayikatiryaGnarAmarAH, taH sahito yaH sa tasya tathAbhUtasya 'logassa' lokasya paJcAstikAyAtmakakSetrakhaNDasya, upalakSaNAt alokasya nabhaH pradezamAtrAtmakakSetravizeSasyApi pajjave' paryAyAna kramabhAvisvarUpavizeSAn 'jANai' jAnAti kevala jJAnena, pAsai' pazyati kAladarza ne neti / tAneva paryAyAnAha'taM jahA' ityAdinA / 'taM jahA' tadyathA 'AgaI' Agati nairayika devagatibhyAM cyutyA tiryagyonau manuSyayonau vA Agamanam 'gaI' gati manuSyagatau tiryaggatau vA mRtyA devagatau nArakagatau vA gamanaM, 'ThiI' sthiti kAyasthitiM bhavasthiti ca 'cavaNa' cya vanaM devalokAnnarakAcca cyuti, 'upavAyaM' upayAtaM devagatau nAraka gatau vA janma, 'bhutta' jAe" jina-rAgAdikoM ke jetA ho gaye, "kevalI" kevalI ho gaye zrutajJAna Adi ko sahAyatA se varjita jJAna vAle bana gaye,ataeva "savvannU" sarvajJa-vizeSAMzoM ko pradhAnatA ko lekara samasta padArthoM ke jJAtA bana gaye, "savvadariso" sarvadarzI-sAmAnyAMza ko pradhAnatA lekara sarva padArthoM ke jJAtA dRSTA bana gaye, 'sa NeraiyatiriyanarAmarasta logassa pajjave jANai pAsaiH' isa taraha ve prabhu nairayika, tiryaJca, nara, aura deva ina se yukta isa paJcAstikAyAtmaka loka ke aura upalakSaNa se nabhaH pradezamAtrAtmaka aloka ke jJAtA dRSTA bana gaye arthAt loka aura aloka : kI jo kramabhAvI paryAyeM hai una saba ke hastAmalakavat dekhane jAnane vAle ho gaye, "taM jahA-AgaI gaI Thii cavaNaM ubavAyaM bhuttaM kaDaM paDiseviyaM-AvIkammaM raho kammaM " nairayika aura devagati se cavakara manuSya athavA tiryaJca gati meM Agamana ke manuSyagati ora tiryaJca gati meM se marakara devagati athavA narakagati meM gamana ke kAyasthiti ke, devaloka se aura narakaloka se cayana ke, devagati meM rAgAdikanA vijetA thaI gayA. kevaLI thaI gayA-zrutajJAna vagerenI sahAyatAthI vajita jJAnavALA thaI gayA. ethI teozrI "daghanU sarvajJavizeSAMke nI pradhAnatA laIne samasta pahAnA jJAtA manI gayA. 'savvadarisI' sapaze-sAmAnyAMzanI pradhAnatA sana sa pahAnA jJAtA-dRSTA-manI gayA. 'sa raiyatiriyanarAmarassa logassa pajjaye jANai pAsai' // pramANe te prabhu nai2yi tiyaya, na2 mana he memanAthI yuti mA 5yaastikAyAtmaka jIva lokanA ane upalakSaNathI-nabhaH pradezamAtrAtmaka alakanA jJAtA-daSTa banI gayA. arthAta leka ane alekanA je kamabhAvI paryAya che, te sarvanA hastAmalakata jenArA bhane jJAtA / gayA. 'taM jahA-AgaI gaI ThiI cavaNaM uvadhAya bhuttaM kaDaM paDiseviyaM Adi kammaM rahokamma nai2(mane yatithI yapIne manuSya sevA tiya gatimA saasmananA, manuSya gati ane tiryaMca gatimAMthI mRtyu pAmIne devagati athavA narakagati gamananA, kAyasthitinA, devakathI ane narakathI cavananA devagatimAM ane narakagatimAM janmanA, bhukatanA, ekAntamAM azitanA, kRtanA-ekAMtamAM kRta caryAdi karmanA, prati sevi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhuktam ekAnte'zitaM, 'kaDaM' kRtaM ekAnte kRtaM cauryAdi, 'paDiseviyaM' pratisevitaM maithunAdi, 'AvIkamma' AviSkarma prakaTakRtam , 'rahokamma' rahaHkarma ekAntakRtamiti etAn AgatyAdIn paryAyAn sa bhagavAnRSabhadevaH kevalajJAnadarzanena jAnAti pshytiityrthH| tathA 'taM taM kAlaM' ityatra prAkRtatvAtsaptamyarthe dvitIyA, tatazca taM taM kAla maNavayakAe joge' tasmin tasmin kAle manovAkkAyAn yogAn karaNatrayarUpAn 'evamAdI' evamAdIna evamprakArAn 'jIvANavi' jIvanAmapi 'savvabhAve' sarvabhAvAn samastAn jIvadharmAn 'ajIvANavi savvabhAve' ajIvAnAmapi sarvabhAvAn samastAn jIvadhamAn rUpAdIn jAnan : pazyan viharati, tathA 'mokkhamaggassa' mokSamArgasya ratnatrayarUpasya 'visuddhatarAe' vizuddhatarakAna atizayavizuddhiyuktAn karmakSayahetubhUtAn 'bhAve' bhAvAn jJAnAcArAdIn 'jANamANe pAsamANe' jAnan pazyan tathA 'esa' eSaH vakSyamANaprakArako 'mokkhamagge' mokSamArgaH ratnatrayAtmakaH 'khalu'khalu nizcayena 'mama' mama upadezakasya RSabhasya 'aNNesiM ca' anyeSAM madatiriktAnAM ca'jIvANaM' jIvAnAM aura narakagati meM janmake, bhuktake-ekAntameM azita ke, kRtake-ekAnta meM kRta cauryAdi karma ke, pratisevita ke-maithunAdi karma ke, AviSkarma ke prakaTa meM kiye gaye karma ke, aura rahaH karma keekAnta meM Acarita karma ke isa prakAra se ina gati Agati Adi rUpa paryAyoM ke ve bhagavAn sAkSAt jJAtA dRSTA bana gaye isI taraha ve bhagavAn "taM taM kAlaM maNavayakAe joge evamAdI jIvANavi savvabhAve ajIvANavi savvabhAve" samasta jIvoM ke mana vacana kAya rUpa yogoM ke tathA unase sambandha rakhane vAle aura bhI samasta bhAvoM ke aura ajIvoM ke samastabhAvoM ke-rUpAdi ajIva dharmo ke jJAtA dRSTA bana gaye "moksvamaggassa visuddhatarAe bhAve jANamANe pAsa mANe" tathA-ratnatrayarUpa muktimArga ke atizaya vizuddhiyukta-sakala karmo ke kSaya meM kAraNabhUta-bhAvoMke jJAnAcAra AdikoM ke jJAtA dRSTA hote hue "esa khalu mokkhamagge mama aNNesiM ca jIvANaM hiya suhaNisseyasakare savvadukkha vimokkhaNe paramasuha samANaNe bhavissai" yaha ratnatrayAtmaka mukti mArga nizcaya se mujha upadezaka RSabha ko evaM mujha se atirikta anya bhavya jIvoM ko hita sukha tanA-mathunAdi karmanA, AviSkarmanA, prakaTamAM karavAmAM Avela karmanA ane rahaH karmanAekAntamAM Acarita karmanA A pramANe A gati-Agati Adi rUpa paryAnA te bhagavAna sAkSAt zAtA haTA manI gayA. rIta te japAn 'taM taM kAlaM maNabayakAe joge evamAdI jIvANa vi savvabhAve ajIvANa vi savvabhAve' samasta 7vAnA mana-vayana, Aya35yeogAnA temaja temanAthI saMbaddha bIjA paNa samasta bhAvanA ane ajInA samasta bhAvanA 35 09-dhInA-jAtA-TA manI yA 'mokkhamaggassa visuddhatarAe bhAve jANamANe' temaja ratnatraya rUpa mukita mArganA atizaya vizuddhiyukata-sakala karmono kSayamAM kAraNabhUtabhaavaanaa-jaanaa yAra mahinA jJAtA-haTA thAne 'esa khalu mokkhamagge mama aNNesiM ca jIvANaM hiyasuhaNisseyasakare savvadukkhavimokkhaNe paramasuisamANaNe bhavissaI' mA ratnatrayAtmaka mukitamArga nizcaya pUrvaka mane upadezaka RSabhanetemaja mArA sivAya bIjA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 383 'hiyasuhaNisseyasakare' hitamuniHzreyasakaraH, hitaH pariNAmazubhaphalajanakaH sukham AtyantikaduHkhanivRttiH, nizreyasaM kalyANakaraM sakalakarmakSayalakSaNo mokSaH, eteSAM karaH kAraka ata eva 'savvadukkha vimokkhaNe' sarvaduHkhavimokSaNaH sarvadukhebhyaH zArIramAnasasakaladuHkhebhyo jIvAna vimokSayati dUrI karItoti tathA zArIramAnasasakaladuHkhApanetetyarthaH tata eva 'paramasuhasamANaNe' paramasukhasamApanaH paramam vinAzAbhAvAt sarvotkRSTaM yat sukhaM sAtaM tat samyag yAthAtathyena Apayati prApayati dadAti yaH sa tathA parama sukhapradAtA ca 'bhavissai' bhaviSyatIti jAnan pazyaMzca viharatIti / mule hi 'savvanna savvadarisI' ityuktam / tatretthaM vicikitsA jAyate kevalajJAnaM kevaladarzanaM ca kevalajJAna kevaladarzanAvaraNayoH zrINamohAntyasamaya eva kSINatvena yugpdutpdyte| tatazca yathA 'savvannU samvadarisI' iti jJAna prAthamyakramastathA 'savvadarisIsavvannU' iti darzanaprAthamyakramo'pi bhavitumahati, samAnanyAyAt ? iti / atrAha-'sadhAo laddhIo sAgArovauttaniHzreyasakara hai pariNAma meM zubha hai isaliye hitarUpa hai, Atyantika duHkha kI nivRttirUpa hai isa lie sukhakara hai, aura sakalakarmoM kA kSaya karAnevAlA hai isalie niHzreyasakara hai; isI se sakala jIvoM ke zArIrika, mAnasika samasta duHkhoM kI nivRtti hotI hai isI kAraNa yaha sarvaduHkhavimokSaNarUpa kahA gayA hai aura isI se jIvoM ko ananta sarvotkRSTa jo sukha hai usakA yaha pradAtA hai pUrva meM huA hai aura Age bhI hogA, isa prakAra se jJAtA dRSTA bana gaye yahAM para "savvanna savvadarisI" jo aisA sUtrapATha kahA gayA hai usameM aisI vicikitsA saMdeha ho sakatI haiM ki kevala jJAna aura kevala darzana, kevala jJAnAvaraNa aura kevala darzanAraNa ke kSINamoha nAmake guNasthAna ke antya samaya meM hI kSINa ho jAne se yugapat utpanna hote haiM to phira jisa prakAra se sarvajJa sarva darzI aise kathana meM jJAna kI prathamatA kA krama kahA gayA hotA hai usI prakAra "savvadarisI savvannU" aisA bhI darzana ko prathamatA kA krama ho sakatA hai ? isake lie samAdhAna aisA hai bhavya jIvenA mATe hita-sukha nizreyaskara che, pariNAmamAM zubha che, ethI hita rUpa che. AtyaMtika du:khanI nivRtti rUpa che, ethI sukhakare che ane sakala kamene kSaya karanAro che, ethI niyaskara che, ethI ja sakala jIvonA zArIrika-mAnasika samasta dukhanI nivRti thAya che, eTalA mATe ja A sarvadumbaviyokSaNa rUpa kahevAmAM Avela che ane ethI ja jonA anaH sarvotkRSTa je sukha che, te sukhane ApanAra e ja che, bhUtakALamAM paNa sukha ApanAra e ja mArga hato ane bhaviSyamAM paNa sukha ApanAra e ja mArga thaze, ma! pramANe jJAtA-STAyanI AyA. mI "savvaNNU savvadariso"2 mA tI sUtrA kahevAmAM Avela che, tethI evI vicikitsA (saMdeha) thaI zake che ke kevaLa jJAna ane kevaLa darzana kevaLa jJAnAvaraNa ane kevaLa darzanAvaraNanA kSINa meha nAmanA guNasthAnanA atyasamayamAM ja kSINa thaI javAthI yuga5r upanuM thAya che te pachI je pramANe sarvajJa sarvadazI mevA 4thanamA jJAnanI prthmtaan| bhAbhI mAvata cha a pramANe 'savvadarisI savvanna" bhAgatanA 54 zananI prthmtaan| ma salavIza cha? mAnu samAdhAna // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre ssa uvavajjati No aNAgArovau tassa' chAyA-saryA labdhayaH sAkAropayuktasya upapacante no anAkAropayuktasya-ityAgamapramANAt utpattikrameNa sarvadA jinAnAM prathame samaye jJAnaM dvitIye samaye darzanaM bhavatIti sUcayituM 'savvannU savyadariso' ayameva kramaH sarvatra svIkriyate / iti chadmasthAnAM tu prathame samaye darzanaM dvitIye samaye jJAnamutpadyate ityapi prasaGgato vijJeyam / 'paramasuhasamANaNo' ityasya 'paramasukhasamApanazchAyA samApeH samANaH iti prAkRtasUtreNa samApeH samANAdezAd bodhyeti ||suu0 42 // mUlam-taeNaM se bhagavaM samaNANaM niggaMthANaya niggaMthINaya mahavyayAI sabhAvaNagAiM chacca jIvaNikAe dhammaM desemANe viharai, taM jahA puDhavikAie bhAvaNAmegaM paMca mahabbayAI sabhAvaNagAiM bhANiyavvAiM ti usabhassa NaM arahao kosaliyassa caurAsI gaNA gaNaharA hotthA / usamassa NaM arahao kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasIiM samaNasAhassIo ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA / usamassa NaM arahao kosaliyassa baMbhIsuMdarIpAmokkhAo tiNNi ajjiyA sayasAhassIo ukkosiyA ajjiyA saMpayA hotthA / usabhassaNaM arahao kosaliyassa ki "savvAo ladvIo sAgArova uttassa uvavajjati" jitanI bho labdhiyAM hotI haiM ve sAkAropayoga meM upayukta jIva ke hotI hai, "No aNAgArova uttassa" anAkAra upayoga vAle ke nahIM hotI haiM, aisA Agama kA pramANa hai / utpatikrama kI apekSA sarvadA jina prabhu ko prathama samaya meM jJAna utpanna hotA hai aura dvitIya samaya meM darzana hotA hai, isa bAta ko sUcita karane ke lie "savyannU savvadarisI" aisA ho sUtrapATha rakhA gayA haiM yahI krama sarvatra hai| hAM, jo jIva chadmastha hai unake to prathama samaya meM darzana aura dvitIya samaya meM jJAna hotA hai aisAM jAnanA cAhie "parama suha samANaNo" meM samApi ke sthAna meM prAkRta sUtra se samANAdeza hI jAtA hai taba "samANaNa" aisA bana jAtA hai // 42 / / prabhArI cha, "savyAo laddhIo sAgArovauttassa uvavajjati" 28sI samayamA thAyachate sA5yegama 6yuta sapane thAya cha, "No aNAgArovautassa" anAra upagavALAne hotI nathI. evuM AgamanuM pramANa che. utpatti kramanI apekSA sarvadA jina prabhunA prathama samayamAM jJAna utpanna thAya che ane dvitIya samayamAM darzana hoya che. e pAtana sathita 42vA mATe "sadhannU savvadarisasI" cyA sUtrA: 25vAbhAMmA che. e ja krama sarvatra che. paNa te ja chadmastha che, temane te prathama samayamAM darzana ane dvitIya samayamA jJAna hAya che mAmale meM paraMtu nyAre "paramasuha samANaNo" bhA samApinA sthAnamA prAkRta sUtrathA samAheza ya ya che. tyAre "samANaNa" menu rUpa thaI jAya che 4rA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA-dvivakSaskArasU.43RSabhasvAmina kevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam 385 sejjaMsapAmokkhAo tiNNi samaNovAsagasayasAhassIo paMca ya sAhassIo ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA / usabhassa NaM arahavo kosaliyassa subhadApAmokkhAo paMca samaNovAsiyA sayasAhassIo caupaNNaM ca sahassA ukkosiyA samaNovAsiyA saMpayA hotthaa| usabhassa NaM arahao kosaliyassa ajiNANaM jiNasaMkAsANaM sabaksarasaMnivAINaM jiNoviva avitahaM vAgaramANANaM catAri cauddasapuvvIsahassA aTThamA yo sayA ukkosiyA cauddasapubbI saMpayA hotthA / usabhassa NaM arahao kosaliyarasa Nava ohiNANisahassA ukosiyA ohiNANisaMpayA hotthA / usabhassa NaM arahaau kausaliyassa vIsaM jiNasahassA, vIsaM veubviyasahassA chaccasayA ukosiyA jiNasaMpayA veubbiyasaMpayA ya hotthA, bArasabiulamaisahassA chaccasayA paNNAsA, bArasavAisaMpayA chaccasayA paNNAsA / usabhassa NaM arahao kosaliyassa gaikallANANaM ThiikallANANaM Agamesi bhadANaM bAvIsaM aNutarovavAiyANaM sahassA Nava ya sayA ukosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA / usamasta NaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA, catAlIsaM ajjiyAsahassA siddhA sahi aMtevAsisahassA siddhA / arahao NaM usabhassa bahave aMtevAsI aNagArA bhagavaMto appeiyA mAsapariyAyA jahA uvavAie savvao aNagAravaNNao jAva uddhaM jANU ahosirA jhANakoTThodhagayA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvamANA viharati / arahao NaM usamassa duvihA aMtakarabhUmI hotthA taM jahA-jugaMtakaramUmI ya priyaaaNtkrbhuumiiy| jugaMtakarabhUmI jAca asaMkhejjAiM purisajugAiM pariyAaMtakarabhUmI aMtomuttapariyAe aMtamakAsI ||suu043|| chAyA-tataH khalu sa bhagavAn zramaNAnAM nirgranthAnAM ca nirgranthInAM ca paJca mahAbratAni sabhAvanakAni SaT ca jIvanikAyAn dharma dezayan viharati, tadyathA-pRthivIkAyikAn bhAvanAgamena paJca mahAvratAni sabhAvanakAni bhaNitavyAnoti / RSabhasya khalu arhata: kaulikasya caturazItigaNI gaNadharA abhavan RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya RSabha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 jambUdvIpaprajJaptisUtre senapramukhAzcaturazItiH zramaNasAhastryaH utkRSTAH zramaNasampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya brAhmIsundarIpramukhAH tiratraH AryikAzatasAhasyaH utkRSTA AryikA sampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya zreyAMsapramukhAstistraH zramaNopAsaka zatasAhastryaH paJca ca sAhasthya utkRSTAH zramaNopAsakasampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya subhadrApramukhAH paJca zramaNopAsikAzatasAhasyazcatuSpaJcAzaca sahasrANi utkRSTAH zramaNopAsikAsampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya ajinAnAM jinasaMkAzAnAM sarvAkSarasannipAtinAM jinasyeva aghitathaM vyAgRNatAM catvAricaturdazapUrvIsahasrANi ardhASTamAni ca zatAni utkRSTAzcaturdazapUrvIsampado'bhavan / RSabhasya khala arhataH kauzalikasya naya avadhizAnisahasrANi utkRSTA avadhijJAnisampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya viMzatijinasahasrANi, viMzativaikurvikasahasrANi SaT ca zatAni utkRSTA jinasampado caikurvikasampadazcAbhavan , dvAdazapipulamatisahasrANi SaT ca zatAni paJcAzat , dvAdazavAdi sahasrANi SaT ca zatAni paJcAzat / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya gatikalyANAnAM sthitikalyANAnAm AgamiSyadbhadrANoM dvAviMzatiranuttaropapAtikAnAM sahasrANi nava ca zatAni utkRSTA anutaropapAtikasampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kaulikasya vizatiH zramaNasahasrANi siddhAni, catvAriMzat AryikAsahalANi siddhAni, paSTiranteyAsisahasrANi siddhAni / arhataH khalu RSabhasya bahavaH antevAsinaH anagArA bhagavataH apyekake mAsaparyAyAH, yathA aupapAtike sarvakaH aNagAravarNako yAvat UrdhvajAnavaH adhaHziraso dhyAnakoSThopagatAH saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayanto viharanti / arhataH khalu RSabhasya dvividhA'ntakarabhUmirabhavat , tadyathA yugAntakarabhami paryAyAntakarabhUmizca / yugAntakarabhUmiryAcadasaMkhyeyAni puruSayugAni, paryAyAntakarabhUmiH antarmuhUrta paryAye antamakArSIt ||suu0 43 // TIkA-'tae NaM' ityAdi / 'taeNaM se bhagavaM' tataH khalu sa bhagavAn mRSabhaH 'samamANa niggaMthANa ya niggathINa ya' zramaNAnAM nirgranthAnAM ca nigranthInAM ca zramaNebhya niyanyebhyaH zramaNIbhyo nigranthIbhyazca 'sabhAvaNagAI' sabhAvanakAni:ryAdisamiti bhAvanAsahitAni 'paMcamahavyayAI' paJcamahAvratAni prANAtipAtaviramaNAdi parigrahaviramaNAntAni paJcasaMkhyakAni mahAvatAni, tathA 'chacca jIvaNikAe' SaT ca jIvanikAyAna= "tae NaM se bhagavauM samaNANaM niggaMthANa ya niggaM thINa ya" ityAdi / TIkArtha-"tae NaM se bhagavaM samaNANaM niggaMthANa ya niggaMthINa ya" isake bAda una zramaNa bhagavAn RSama deva ne zramaNa ninthoM ko evaM ninthiyoM ko "paMca mahavyayAi sabhAvaNagAI" pAMca 2 bhAvanAoM sahita pAMca mahAvratoM kA "chaJca jIvaNikAe dhamma desemANe viharata ne tae se bhagaya samaNANa nigaMthANa ya niggaMthINa ya, ityaadi| sAthI --'tae NaM se bhagavaM samaNANaM niggaMthANa ya nigAMthINa ya' tyA2 pAhata samAna ve zrama niyone taka niya thImAna 'paMcamahavyayAI sabhAyagAI pAMya yAyalAnA sahita pAMya mahAvatAnA 'chacca jIvaNikAe dhamma dese mANe jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA-dvivakSaskArasU.43RSabhasvAminaH kevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam 387 pRthivyAditrasAntAn jIvanikAyAn ityevaM rUpaM 'dhamma desemANe' dharma dezayan upadizan-viharati / atra dharma prastAve yat SaijIvanikAyAH proktAH tad jIvanikAyaparijJAnaM vinA samyag mahAvratapAlanaM na saMbhavatIti sUcayitumitibodhyam / nanu prANAtipAtaviramaNalakSaNe prathame mahAvrate'yaM niyamaH saMbhavati, parantu mRSAvAdAdiSu catuSu mahAvrateSu nAyaM niyamaH saMbhavet , bhASAvibhAgAdi parijJAnAdhInatvAteSAm ? iti cet , Aha-mahAvanasya paryantavartivRkSavad mRSAvAdaviramaNAdIni catvAri mahAvratAnyapi prANAtijahA-puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMca mahavvayAi samAvaNagAI mANiyabvaiMti" SaTravidhajIvanikAyoM kA-pRthivIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya aura trasakAya-inakA upadeza diyA, ahiMsA mahAvrata, satyamahAvrata, acauryamahAvata, brahmacarya mahAvrata aura pariprahatyAga mahAvrata ye pAMca mahAvrata haiM ina mahAvatoM kI arAdhanA ke liye pratyeka mahAvrata kI 5-5 bhAvanAe~ kahI gaI haiM, inakA varNana anya AgamoM meM haiM, yahAM para dharmopadeza ke prakaraNa meM jo 6 jova nikAyoM ke sambandha meM kathana AyA hai usakA kAraNa yaha hai ki jaba taka cha jIvanikAyoM ke svarUpa kA parijJAna nahIM hogA-taba taka mahAvratoM kA paripAlana acchI taraha se nahIM ho sakatA hai, isa bAta kI sUcanA ke liye yahAM para cha jIvanikAyoM kA kathana kiyA gayA hai, zaMkA-prANAtipAta viramaNa rUpa ahiMsA mahAvrata meM yaha niyama saMbhavita hotA hai, parantu mRSAvAdAdi viramaNarUpa cAra satyamahAvatAdikoM meM yaha niyama saMbhavita nahIM hotA hai kyoM ki ina cAra mahAvatoM meM to bhASA Adi ke parijJAna kI AvazyakatA hotI haiM, inake parijJAna hue binA satyamahAvatAdikoM kA paripAlana yathArtharUpa meM nahIM bana sakatA hai, so zaMkA kA samAdhAna aisA hai-mahAvana ke paryantavativRkSoM kI vAr3a kI taraha mRSAbAdaviramaNAdi jo cAra viharai, taM jahA-puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMcamahabbayAI bhANiyacAiMti' pvidhaankAyane-pRthivIkAya, akAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya ane trasakAyano upadeza Ape. ahiMsA mahAvrata, satya mahAgrata acaurya mahAvrata, brahmacarya mahAvrata ane parigraha tyAga mahAvata e pAMca mahAvratA che. A mahAgratAnI ArAdhanA mATe dareke-dareka mahAvratanI pAMca-pAMca bhAvanAo kahevAmAM Ave che, emanuM varNana anya Agama granthomAM che. ahIM dharmopadezakanA prakaraNamAM je 6 jIvanikAnA saMbaMdhamAM kathana Avela che, tenuM kAraNa A pramANe che ke jyAM sudhI 6 javanikAyanA svarUpanuM parijJAna thaze nahi, tyAM sudhI mahAvatenuM paripAlana sArI rIte thaI zakaze nahi. e vAtane sUcita karavA mATe ahI 6 javanikA kathana karavAmAM Avela che. zaMkAH-prANAtipAta viramaNa rUpa ahiMsA mahAvratamAM e niyama saMbhavita hoya che parata mRSAvAdAdi viramaNa rUpa cAra satya mahAvratAdikamAM e niyama saMbhavita thatuM nathI. kemake e cAra mahAvratamAM te bhASA vagerenA parijJAnanI AvazyaktA hoya che, emanA parijJAna vinA satya mahAgratAdikanuM paripAlana yathArtha rUpamAM thaI zakatuM nathI. A pramANe uparyuMkata zaMkAnuM samAdhAna thaI zake che. mahAvratanA paryAvati vRkSanI vADanI jema mRSA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 jambUdvIpaprajJaptisUtre pAtaviramaNalakSaNasya prathamamahAvratasyaiva rakSakANi, tathAhi mRSAvAdaviramaNayukto muniH paranindA viratatvAt kulavaghyAdInAmahiMsako bhavati, adattAdAnaviramaNayuktau dhanasvAminAM sacittajalaphalAdInAM ca ahiMsako bhavati, maithunaviramaNayukto navalakSapaJcendriyAdInAM, parigrahaviramaNayuktazca zuktikakastUrImRgAdInAM ca ahiMsako bhavatIti jIvanikAyaparijJAnaM sarveSvapi mahAvateSu samupayogIti / dharmasvarUpameva vivRNoti taM jahA' tadyathA 'puDhavi kAie' pRthivIkAyiko jIvanikAyaH, sUcAmAtratyAt satrasyAtra lAghayArtha 'pRthivIkAyika ityevopAtaM, tatazca-apkAyikaH tejaskAyiko vAyukAyiko vanaspatikAyikakhasakAyika-' iti saMgrAhyam , tathA-'sabhAvaNAgameNaM' sabhAvanakAni IryAsamityAdi bhAvanA yuktAni 'paMcamahavyayAI 'paJca mahAvratAni 'sabhAvaNagAI' sabhAvanAgamena=AcArAGgadvimahAvata haiM ve prANAtipAta-viramaNarUpa prathama ahiMsA mahAvrata ke hI rakSaka hai jo muni mRSAvAda viramaNarUpa cAra mahAvatoM se yukta hotA hai baha paranindAvirata ho jAne ke kAraNa kulavadhvAdikoM kA ahiMsaka ho jAtA hai, adatAdAna viramaNa yAlA muni dhanasvAmiyoM ke sacita jala phalAdikoM kA ahiMsaka ho jAtA hai, maiMthunaviramaNayukta muni nau lAkha-paJcendriyoM kI hiMsA se rahita ho jAtA hai aura parigraha viramaNa vAlA muni zukkika kastUrImRgAdikoM kA ahiMsaka ho jAtA hai, isa taraha se jIvanikAyoM kA parijJAna saba hI mahAvratoM meM samupayogI hai, sUtra sUcAmAtra hotA hai isase yahAM Aye hue pRthivIkAyika pada se apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspati kAyika aura trasakAyika ina 5 nikAyoM kA grahaNa ho jAtA hai IryAsamiti Adi bhAvanAoM se yukta pAMca mahAvata pAlane kA jo prabhu ne upadeza diyA hai so una bhAvanAoM ko jAnane ke lie AcArAGga dvitIyazrutaskaMgha sUtra ke antargata bhAvanA nAmaka adhyayanavartI jo pATha hai use hRdayaGgama kara lenA cAhie, usI ke anusAra pAMca bhAvanAoM sahita ina pAMca mahAvratoM kA paripAlana karanA cAhie; vAdAdi viramAdi je cAra mahAvate che te prANAtipAta viramaNArUpa prathama ahiMsA mahAvratanA ja rakSaka che. je muni mRSAvAdaviramaNa rU5 cAra mahAvratothI yukata hoya che, te paranidA virata hovAthI kula vadhvAdika mATe ahiMsaka thaI jAya che. adattAdAna viramaNavALA muni dhanasvAmInA sacita jaLa phalAdikanA ahiMsaka thaI jAya che. maithuna viramaNa cukata muni nava lAkha paMcendrionI hiMsAthI rahita thaI jAya che. ane parigraha viramaNa vALA muni zakita kasturI mRgAdikonA ahiMsaka thaI jAya che. A pramANe jIvanikAcana parijJAna sarvamahAvratAmAM samupagI che. sUtra sUcAmAtra hoya che tethI ahI AvelA prathivIkAyika padathI apUkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspati kAyika ane trasakAyika e pAMca nikAnuM grahaNa thAya che. IryAsamiti Adi bhAvanAothI yukta pAMca mahAvrata pALavAne je prabhue upadeza Ape che, te te bhAvanAonA jJAna mATe AcArAMga satranA bIjAbhUtakadhamAM je bhAvanA nAmanA adhyayanavatI pATha che, tene hadayaMgama karavo joIe. te mujaba ja pAMca bhAvanAo sahita e pAMca mahAbatenuM paripAlana karavuM joIe, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA-dvivakSaskArasU.43RSabhasvAminaHkevalajJAnotpattyanantara kAryanirUpaNam 389 tIyazrutaskandhAntargatabhAvanAnAmakAdhyayanavartipAThAnusAreNAtra 'bhANiyavyAiMti' bhaNitavyAni vaktavyAnIti / nanyatra sUtre uddezakoTau 'paMcamahavvayAI sabhAvaNagAiM chacca jIcaNikAe' ityuktam nirdezakoTau tu 'puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMca mahavyayAI sabhAvaNagAI bhANiyacyAiMti' iti caiparItyenoktam iti pUrvokteH pazcAduktivirudhyate ? iti cet , Aha-uddezakoTau pazcAduktAnAmapi pRthivIkAyikAdInAM nirdezakoTau yatprathamata upAdAnaM tat svalpavatavyatayA 'sUcIkaTAha' nyAyena vicitrA sUtrANAM kRtirAcAryasya' iti nyAyena vA bodhyamiti / nanu yathA yatidharmaH proktaH tathaiva bhagavatA gRhidharmasaMvignapAkSikadharmAvapi vaktavyau mokSAGgatvAt , yaduktam-"sAvajjajogaparivajjaNAu savyuttamo jaidhammo / bIo sAvagadhammo, saMviggapakkhapaho // 1 // " chAyA-sAyadyayogaparivarjanAtu sarvottamo yatidharmaH / dvitIyaH zrAvakadharmaH tRtIyaH saMvigna pakSapathaH // 1 // iti, zaMkA-isa sUtra meM uddezyakoTi meM "paMca mahavyayAI sabhAvaNagAI chaJca-jIvanikAe" aisA pATha kahA gayA hai aura nirdezakoTi meM "puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMca mahavvayAI samAyaNagAi bhANiyavyAiti" aisA pATha kahA hai-so isa prakAra viparyaya kathana se paraspara meM pazcAt ukta bhI pRthivIyAyika AdikoM kA nirdezakoTi meM jo prathamataH upAdAna kiyA gayA haiM vaha unake sambandha meM svaplavaktavyaktA hone ke kAraNa "sUcI kaTAha" nyAya ke anusAra kiyA gayA hai. AcAryajana kI sUtroM kI racanA vicitra hotI haiM / kA-bhagavAn ne jisa prakAra yati dharma kahA hai usI prakAra unhoM ko gRhasthadharma aura saMvignapAkSika dharma bhI kahanA cAhiye thA, kyoMki ye do dharma bhI paramparArUpa ple mokSa ke kAraNabhUta haiM / taduktam - "sAvajjajogaparivajjaNA u savvutamo jaidhammo / bIo sAvagadhammo taio saMviggapakkhapaho // 1 // jisameM mana, vacana, kAya, kRta,, kArita aura anumodanA se sarva sAvadyayoga kA parivarjana ho jAtA hai vaha yatidharma hai, isase utaratA zrAvaka s:-mA sUtramA 6deza rimA "paMca mahavvayAI sabhAvaNAI chaccajIvanikAe" yo / hepAmA mAvasa cha, bhane niza rimAM "puDhabikAie bhAvaNAgayeNaM paMcamaha. vyayAI sabhAyaNagAI bhANiyavvAI ti" mevo che. tAmA tanA viSaya yathanathI paraspara pAThamAM aMtara Ave che te A aMtaranuM kAraNa zuM ? uttara -udeza koTimAM pazcAt ukata paNa pRthivI kAyika AdikanuM nirdeza kaTimAM je prathamataH upAdAna karavAmAM Avela che te emanA saMbaMdhamAM sva95vakatavyatA hovAthI sacI kaTAha" nyAya mujaba karavAmAM Avela che. AcAryajananI sUtra-racanA vicitra hAya che. zaMkA -bhagavAne je pramANe yati dharma kahelo che, te pramANe ja gRhastha dharma ane saMvigna pAkSika dhana" viSe paNa nirUpaNa karavuM joItuM hatuM. kemake e bane dharma paNa 5252 // 35thI mokSanA 12 bhUta che. tahata :-sAvajjajogapariyajjaNA u savvutamo jaidhammo, bIo sAyagadhammo taio saMviggaparakhapaho // 1 // mAM mana-vayana-jAya, ta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___jambUdvIpaprajJaptisUtre atrAha- sarvasAvadyavarjanIyatvena dezanAyAM prathamaM yatidharmasya dezanIyatvAta, mokSapathasyAtyAsannatvAt, zramaNasaMghasya prathamaM vyavasthApanIyatvAcca sarvataH prathama yatidharmopadezo bhagavatA kRtaH, tatastadaGgabhUtau zrAvakadharma saMvignapAkSikadharmAvapi bhagavatA samupadiSTAveva, ata eva tau zAstreSu samupalabhyete, bhagavadanupadiSTatve tu tayo nAmApi zrotuma zakyam / atra tu zramaNadharmasyaiva yadupAdAnaM tallAvArthamuktam / ataH zrAvakadharmayatidharmApapi bhagavaduktatve nAtra saMgrAhyAyeveti / atha bhagavatkRtadharmopadezaprabhAveNa bahayo bhagavadanuyAyino jAtAH, teSAM yAvantaH saMghA-jAtAstAnAha-'usabhassa NaM' ityAdinA / 'usabhassa NaM arahao kosaliyassa caurAsIgaNA gaNaharA hotthA' RSabhasya khalu arhataH kauzAlikasya caturazItirgaNAH caturazItirgaNadharAzca abhavan / atredaM bodhyam-yasya bhagavato yAvanto gaNA bhavanti tasya tAvanta eva gaNadharA bhavanti / taduktaM 'jAvaiyA jarasa gaNA tAvaiyA gaNaharA tassa' chAyA-yAvanto yasya gaNAstAvanto gaNadharAstasya kA dharma aura saMvignapAkSika kA dharma haiM, so isa zakA kA samAdhAna aisA hai ki sarvaprathama prabhu dezanA meM yadhidharma kA hI vyAkhyAna karate haiM, kyoki vahI dezanIya batalAyA gayA hai. isakA kAraNa bhI yahI haiM ki yatidharma meM ho sarva prakAra se sAvadhayoga kA parihAra hotA hai. isI se vaha mokSapatha ke atyAsanna hotA kahA gayA hai| zrAvakadharma aura saMvigna pAkSika dharma ye do dharma yatidharma ke aGgabhUta kahe gaye haiM so inakA bhI prabhu ne upadeza diyA hI hai. yadi aisA na hotA to zAstroM meM jo inakA varNana kiyA gayA milatA hai vaha nahIM miltaa| yahAM para jo yatidharma kA hI upAsana kiyA gayA hai yaha lAghava ke liye kiyA gayA hai. isaliye zrAvakapharma aura yatidharma ye donoM dharma bhagavadupadiSTa hone se yahA para saMgrAhya hI haiN| bhagavAn dvArA upadiSTa hue dharmopadeza ke prabhAva se aneka manuSya unake anuyAyI ho gaye / "usabhassa NaM arahao kosaliyassa caurAso gaNA gaNaharA hotthA" usa samaya una koza kArita ane anumodanAthI sarva sAvaghayoganuM parivarjana thaI jAya che. te yati dharma che enAthI utarato zrAvaka dharma ane savigna pAkSika dhama che. te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke sarva prathama prabhu dezanAmAM yati dharmanuM ja vyAkhyAna kare che, kemake te ja dezanIya kahevAmAM Avela che. AnuM kAraNa A pramANe che ke yati dharmamAM ja sarva prakArathI sAvadhagane parihAra thAya che. ethI ja te mokSapathane atyAsana che, evuM kahevAya che. zrAvaka dharma ane saMvignapAkSika dharma e o bane dharmo yati dharmanA aMgabhUta kahevAmAM Avela che, prabhue emane paNa upadeza Ape ja che. je evuM na hota to zAstromAM je emanuM varNana maLe che te maLata nahi. ahIM je yati dharmanuM upAdAna karavAmAM Avela che te lAghavanA mATe karavAmAM Avela che, ethI ja zrAvaka dharma ane yati dharma eo bane dhamaeN bhagavadupadiSTa hovAthI ahIM saMgrAhya ja che. bhagavAna dvArA upadiSTa dharmopa zana pralApathI ! manudhyA tamanA mnuyaayii| thaI gayA, 'usabhaslaNaM arahao kosaliyassa caurAsI gaNA gaNaharA hotthA' ta samaye te sAsa bha prabhuna 84 sAmane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA-dvivakSaskArasU.43RSabhasvAminaHkevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam 391 iti / bhagavataH sAdhusaMkhyAmAha-'usabhassa Na arahao kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasIiM samaNasAhassIo' RSabhassa khalu arhataH kozalikasya RSabhasena pramukhAzcaturazItiH zramaNasAhasyaH caturazItisahasrasaMkhyakAH zramaNAH 'ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA' utkRSTAH zramaNasampadaH abhavan / sAdhvI saMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa baMbhI sundarI pAmokkhAo tiNNi ajjiyAsayasAhassIo' RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya brAhmI sundarI pramukhAH tistraH AyikAzatasAhastryaH trilakSasaMkhyakAH utkRSTAH sATavyaH 'ukkosiyA ajjiyAsaMpayA hotthA' utkRSTAH AryikAsampado'bhavan , zrAvakasaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahI kosaliyassa sejjaMsapAmokkhAo tiNNi samaNovAsagasayasAhassIo' RSabhasya khulu arhataH kauzalikasya zreyAMsapramukhAH tisraH zramaNopAsakasAhasyaH 'paMca ya sAhassIo' paJca sAhasyazca paJcasahasrAdhikalakSatrayaparimitA zrAvakAH 'ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA' utkRSTAH zramaNopAsakasampado'bhavan / zrAvikAsaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa subhadA pAmokkhAo paMca samaNovAsiyAsayasAhassIo-cauppaNNaM ca sahassA' RSabhasya khalu arhataH kozalikasya subhadrApramukhAH paJca zramaNopAsikAzatasAhasyaH catuSpazcAzacca sAhasya:-catuSpaJcAzatsahasrAdhikapaJcalakSasaMkhyakAH 'ukkosiyA samaNovAsiyA saMpayA lika RSabha prabhu ke 84gaNa evaM 84 gaNadhara ho gaye aisA niyama hai ki "jAvaiyA jassa gaNA tAvaiyA gaNaharA tassa" ki jisake jitane gaNa hote haiM utane unake gaNadhara hote haiM, bhagavAna AdinAtha ke 84 gaNa the isI kAraNa inake 84 gaNadhara kahe gaye haiM, "usabhassa NaM araho kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasIi samaNasAhasIo ukosiyA samaNasaMphyA hotthA" ina prabhu ke RSabhasena Adi 84 hajAra zramaNa the, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa baMbhI sundarI pAmokkhAo tiNNi ajjiyA sayasAhassoo ukosiyA ajjiyA saMpayA hotthA" brAhmI sundarI Adi 3 tIna lAkha aryikAe~ thI, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa sejjaMsa pAmokkhAo tiNi samaNocAsagasayasAhassIo paMca ya sAhassIo ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA" tIna 3 lAkha 5 hajAra zreyAMsapramukha zrAvaka the, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa subhaddA pAmokkhAo paM ca samaNovAsiyAsayasAhassIo caupaNNa ca sahassA uvakosiyA 84 mAgha 24 gayA, mevA niyama cha "jAvaiyA jassa gaNA tAvaiyA gaNaharA tassa" jemane jeTalA gaNo hoya che, temane teTalA gaNadhare hoya che. bhagavAna AdinAthane 84 ge| itA methI ra memane 84 shodh| vAmAM mAvesa che. "usabhassa Na arahao kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasII samaNasAhassIo ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA se bhabhune pamasena pore 84 02 shrbho| . 'usamasla NaM arahao kosaliyassa baMbhI suMdarI pAmokkhAo tiNi ajjisAsayasAhassIo ukkosiyA ajjiyA saMpayA hotthA' grAhI surI vigaire 3 gunA mAhitI. 'usabhassaNa arahauno kosaliyassa senjaMsapAmokkhAo tinni samaNoyAsagasayasAhassIo paMca ya sAharasIo ukosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA' 2" rm pAya // 2 zreyAMsa vizere zrApa DatA, 'usamassa Na arahao kosaliyassa subhadApAmokkhAo paMcasamaNovAsiyA sayasA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre hotthA' utkRSTA zramaNopAsikA sampado'bhavan / caturdazapUrvIsaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa ajiNANaM' RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya ajinAnAM jinabhinnAnAM chadmasthAnAmityarthaH, 'jiNasaMkAsANaM' jinasakAzAnAM jinasadRzAnAM 'savyakkharasaMnivAINaM' sarvAkSarasannipAtinAm-sarvANi ca tAni akSarANi akArAdIni, teSAM sannipatA:-dvayAdisaMyogAH, te ca anantatvAt anantAH, te vidyante jJeyatvena yeSAM te tathA teSAM sarvAkSarasaMyogavidAmirthaH, tathA 'jiNo viva' atra SaSThyarthe prathamA , tatazca 'jiNo viva' jinasyeca-prAptakevala jJAnasyeva kecalizruta-kevalinaH prajJApanAyAM tulyatyAt 'avitaha' avitathaM yathArtha 'yAgaramANANaM' vyAgRNatAM-vyAkurvatAM 'cattAri cauddasapuvvIsahassA addhaDhamA ya sayA' catvAri caturdazapUrvIsahasrANi ardhASTamAni ca zatAni sArddhasaptazatAdhikacatussahasasaMkhyakAzcaturdazapUrviNaH 'ukphosiyA cauddasapuvvIsaMpayA hotthA' utkRSTAH caturdazapUrvisampado'bhavan / avadhijJAnisaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa Nava ohiNANisahassA' RSabhasya khalu ahaMtaH kozalikasya naya avadhijJAni sahastrANinava saMkhyakA avadhijJAninaH 'ukkosiyA ohiNANisaMpayA hotthA' utkRSTA avadhijAni sampado'bhavan / jinasaMkhyAM vaikurvikasaMkhyAM cAha-'usamassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM jiNasahassA' RSabhassa skhalu arhataH kauzalikastha viMzatiH jinasahasrANi= samaNIvAsiyA saMpayA hotthA" pAMca 5 lAkha 54 hajAra subhadrApramukha zramaNopAsikAe~-zravikAe~ thIM, "usabhassa NaM arahAmo kosaliyassa ajiNANaM jiNasaMkAsANaM savyakkharasaMnivAINaM jiNoviva avitahaM vAgaramANANaM cattAri cauddasa puyIsahassA addhamA ya sayA ukkosiyA cauddasapajvIsaMpayA hotthA" sarvAkSarasaMyoga vedI, jinabhinna, jinasadRza evaM jinakI taraha avitatha artha kI prarUpaNA karane vAle aise caturdaza pUrvadhArI 4 hajAra 7 sAtasau 50 pacAsa the, catudarza pUrvadhArI zrutakevalI hote haiM, prajJApanA meM kevalI aura zrutakevalI tulya hote hai, isI kAraNa yahAM para "jinasyeva avitathaM vyAgRNatAM" aisA pATha kahA gayA hai| "usamassa gaM arahao kosaliyassa Nava ohiNANisahassA ukkosiyA ohiNANi saMpayA hotthA" 'nau hajAra avadhijJAnI the, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM jiNasahassA" 20 pIsa hassIo cauppaNNaM ca sahassA ukkosiyA samaNovAsiyA saMpayA hotthA' pAya sApa yopana 2 sukhadrAma -zrAvimA hatI. 'usamassa arahao kosaliyassa ajiNANaM jiNasaMkAsANaM sadhyakkharasaMnivAINaM jiNoviva avitahaM vAgaramANANaM cattAri cauhasapUvyisahassA addhaTThamA ya sayA ukkosiyA cauhasapuvI saMpayA hotthA' sAkSara sAgajJAtA, chatabhinta paNa jInasarIkhA temaja jInanI jema avitatha arthanI prakRpA karavAvALA evA 14 caudapUrvane dhAraNa karanArA cAra hajAra 7 sAtaso 50 pacAsa hatA. pavane dhAraNa karanArA zrata kevaLI samAna hoya che ema kahe che tethI ja ahIyAM 'jinasyeva avitathe vyAgRNatAM' mA pA Dela cha. 'usamassa NaM araio kAsa. liyasta Nava ohi NANIsahassA ukkosiyA ohiNANIsaMpayA hotthA' nA avavijJAnIye. utA. 'usamasta NaM araio kosaliyasla vIsaM jiNasahassA' pIsagara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA - dvi0vakSaskAra sU. 43 RSabhasvAminaH kevalajJAnotpattyananta ra kAryanirUpaNam 393 vizatisahasrANi jinA:, tathA - 'vIsaM veDavviyasahassA chaccasayA' vizatiH vaikurvikasahastrANi SaT ca zatAni SaTzatAdhikaviMzatisahasrasaMkhyakA vaikriyalabdhimantatha 'ukkosiyA tripayA vevviyasaMpayAya hotthA' utkRSTA jinasampado vaikurvikasampadatha abhavan / vipulamatisaMkhyAM vAdisaMkhyAM ca prAha- 'bArasa viulama sahassA chacca sayA paNNAsA RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya dvAdaza vipulamatisahasrANi SaT ca zatAni paJcAzat paJcAzadadhika ghaT zatAdhika dvAdazasahasrasaMkhyakAH vipulamatayo, bArasa vAisahassA chacca sayA paNNAsA' dvAdazavAdisahasrANi SaT ca zatAni paJcAzat paJcAzadadhikaSaTzatAdhika dvAdaza sahasravAdinazca utkRSTA vipulamatisampado vAdisamdazcAbhavan / anuttaropapAtikasaMkhyAmAha - 'usabharasaNaM arahao kosaliyamsa gai kallANANaM' RSamasya khalu arhataH kauzalikasya gatikalyANAnAM gatau devagatau kalyANaM divyasAtodayatvAt yeSAM te tathA 'ThiikallANANaM' sthiti kalyANAnAM sthitau devAyUrUpa sthitau kalyANam apravIcArasukhasvAmitvAt yeSAM te tathA teSAm, tathA Agamesi bhaddANaM' AgamiSyad bhadrANAm - AgamiSyati devabhavAnantaramAgAmini manuSyabhave setsyamAnatvAt bhadraM mokSarUpaM kalyANaM yeSAM te tathA teSAM 'bAvosaM aNuttaroiyANaM sahassA Nava ya sayA' dvAviMzatiH anuttaropahajAra jina the, "bIsaM veDavviyasahassA chacca sayA ukkosiyA aiNasaMpayA veuvviyasaMpayA ya hotthA" vaikilabdhivAle 20 hajAra 6 chasau the, "bAraha viulamaisahassA chaccasayA paNNAsA" 12 bAraha hajAra 6 sau 50 pacAsa vipulamati manaH paryaya jJAnI the, aura " bAraha vAisahassA chacca sayA paNNAsA" itane hI vAdI the / "usabhassa NaM arahao kosaliyamsa gaiphallANANa, ThiikallANANaM AgamesibhadANaM bAvIsaM aNuttarovavAiyANaM sahassA Nava ya sayA ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA" una kaulika RSabha arhanta ke gati kalyANoM kIdevagati meM divya sAtodaya se kalyANa vAloM kI saMkhyA tathA sthiti kalyANavAloM kI devAyurUpa sthiti meM apravIcAra sukha ke svAmI hone se kalyANa vAloM kI saMkhyA evaM AgamiSyabhadroM kI devabhava ke anantara AgAmI manuSyabhava meM jinakA mokSarUpa kalyANa hotA hai kuneo hatA. 'vIsaM veuvviyasahassA chaccasayA ukosiyA jiNasaMpayA gheuvviyasaMpayAya hotthA vaiDiyasamdhivANA vIsa hajara chaseo hatA. 'bArasaviulamaisahassA chacca sayA paNNAsA mAra innara chse| payAsa vipusamati manaHpUya jJAnIyeo hatA bhane 'bArasahissA chaccasayA paNNAsA' bhane bheTalA pAhIyeo hato. 'usabhassa NaM ara hokosaliyasa yaikallANANaM, ThiikallANANaM, AgamesibhaddANaM bApIsaM aNutarovavAIyANaM sahajaya ya yA ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA' the bhaisi RSala saha tane gati kalyANavALAonI devagatimAM divya sAteAdayathI kalyANavALAonI sa MkhyA tathA sthitikalyANavALAonI devApurUpa sthitimAM apravicAra sukhanA svAmI hAvAthI kalyANavALA enI sa MkhyA temaja AAgamiSyabhadronI devabhavanA pachI AvanArA manuSya bhavamAM jemanAMmAkSa rUpa kalyANa thAya che, emanI sa MkhyA ane anuttaropapAtikAnI sa MkhyA 22900 khAvIsa 50 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre pAtikAnAM sahasrANi nava ca zatAni navazatAdhika dvAviMzatisakhasaMkhyakA anuttaropapAtikA: 'ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA' utkRSTA anuttaropapAtika saMpado'bhavan / atha siddhasaMkhyAmAha - 'usabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA' RSabhasya svala arhataH kauzalikasya viMzatiH zramaNasahasrANi siddhAni - viMzati sahastrasaMkhyakAH zramaNAH siddhAH, tathA 'cattAlIsaM ajjiyAsahassA siddhA' catvAriMzat AryikAsahasrANi siddhAni catvAriMzatsahasrasaMkhyakA ArthikAH siddhAH itthaM ca zramanAyiko bhaya saMkhyAmIlane 'sahi aMtevAsisahassA siddhA' SaSTiH antevAsi sahasrANi siddhAni - SaSTisahasrasaMkhyakAH antevAsinaH siddhA ityarthaH / atha bhagavato'ntevAsivarNana - mAha-'arahao NaM' ityAdi / 'arahao NaM usamasta bahave aMtevAsI' arhataH khalu RSabhasya bahavo'ntevAsinaH- ziSyA 'aNagArA' anagArAH - sAdhavo 'bhagavaMto' bhagavantaH sakalamAnyAH, tatra 'appegaiyA' apyekake- kecit 'mAsapariyAyA' mAsaparyAyAH - mAsaM paryAyo yeSAM te tathA - eka mAsika dIkSAparyAyayuktAH, itaH param : 'ekamAsikA' ityArabhya Urdhva jAnavaH' iti paryantaM sarvam anagAravarNanam aupapAtikasUtrato'vaseyam, amumevArthe sUcayati - 'jahA uvavAie savvao aNagAravaNNao jAva' iti, tathA 'uddhaM jANU' urdhvaM jAnavaH Urdhve jAnunI yeSAM te tathoktAH - UrdhIkRta jAnava ityarthaH, ayaM bhAvaH - zuddhapRthivyAsana varjanAdapagrahika niSadyAyA abhAvAccotkuTukAsanA iti, tathA 'ahosirA' adhaH zirasaHunakI saMkhyA, evaM anuttaropapAtikoM kI saMkhyA 22900 thI, "usabhassa NaM arahao kosaliyamsa vosaM samaNasahassA siddha / " 20 hajAra zramaNasiddhoM kI saMkhyA thI, " cattAlosaM ajjiyA sahassA siddhA" ArthikA siddhoM kI saMkhyA 40 cAlIsa hajAra thI, isa prakAra zramaNasiddha aura ArthikA siddha ina donoM kI saMkhyA 60 sATha hajAra kI thI "saTThi antebAsI sahassA siddhA" antevAsI siddha 60 hajAra the. "arahao NaM ubhassa bahave 'tevAsI aNagArA bhagavaMto " inameM RSabha bhagavAn ke antevAsI - ziSya anagAra sAdhu sakalajanoM dvArA pUjya the, "appegajhyA mAsapariyAyA" inameM kitaneka antevAsI eka mAsa kI dIkSA vAle the, " jahA upabAie savvao aNagAra vaNNao jaci uddhaMjANU" vahAM se lekara " urdhvajAnava;" taka kA saba anagAra varNana aupapAtika sUtra se jAna lenA cAhiye zuddha pRthivIrUpa hannara navasonI hatI. 'usabhassANaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA' pIsa 20 itara zramazasiddho sabhyA hatI. 'cattAlIsa AbhiyAsahassA siddhA' gAyi siddhonI saMkhyA 40 cALIsa hajAranI hatI ArIte zramaNa siddha ane AyikAsiddha yo jannenI saMkhyA 60 sATha hantaranI hutI. 'saTThi aMtevAsI saissA siddhA' matevAsI siddha sA innara itA. 'arahao usabhassa bahave aMtevAsI aNagArA bhagavaMto' temAM RSabhabhagavAnanA aMtevAsI-ziSya-anagAra sAdhu sakaLajanA dvArA pUjya hatA. 'aiyA mAsapariyAyA' temAM DeMTalA tapAsI me bhAsanI dIkSAyojA hatA. 'jahA uvavAie sabyao aNagAravaNNao jAva uddhaM jANU' yA pAThathI mAra lIne 394 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA-dvivakSaskArasU.43RSabhasvAminaHkevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam 395 adhomukhAH UrvatiryagdRSTivikSeparahitA ityarthaH, tathA 'jhANakoTThovagayA' dhyAnakoSTopagatAH dhyAnarUpo yaH koSThaH kusulastam upAgatAH tatra praviSTAH koSTake yathA dhAnyaM nikSiptaM na vikIrNa bhavati, evameva te'nagArA dhyAnakoSThakopagatAH santo diSayApracArita dRSTayo bhavantIti bhAvaH, evaM vidhAste'nagArAH 'saMjameNaM' saMyamena saptadaza vidhena tavasA tapasA-dvAdarA vidhena ca 'apANaM bhAvamANA' AtmAnaM bhAvayanto vAsayanto 'viharaMti' vihrnti-tisstthntiiti| saMyamatapasozcAtra grahaNaM tayoH pradhAnatayA mokSAGgatvasUcanArtham , tatra saMyamasya navInakarmAnuSAdAnahetutvena tapasazca purANakarmanirjarAhetutvena mokSapradhAnAGgatvam / navInakarmAsaMgrahaNAta purAtanakarmakSapaNAcca sakalakarmakSayalakSaNo mokSo bhavatyeveti / tathA--'araho NaM usa massa Asana ko chor3ane se aura aupagrAhika niSadyA ke abhAva se jo utkuTuka AsanavAle sAdhu jana haiM ve urghajAnu sAdhujana haiM, "aho sirA" jo nIcA mu~ha karake tapasyA meM lIna rahate haiM ce adhaH zirAH sAdhujana haiM inakI dRSTi Upara kI ora nahIM jAtI hai. jo sAdhujana koSThaka meM rakhA huA dhAnya jisa prakAra vikIrNa nahIM hotA hai isI prakAra "jhANa koTTokavayA'' dhyAnarUpI koSThaka meM virAjamAna rahate hai, inakI dRSTi viSayoM kI ora pracArita nahIM hotI hai ve anagAra dhyAnakoSThakopagata kahe jAte haiM / "saMjameNaM tayasA appANaM bhAvamANA viharaMti" isa prakAra ke ye saba anagAra sataraha prakAra ke saMyama se aura 12 prakAra ke tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate the. yahAM jo saMyama aura tapa kA grahaNa huA hai vaha pradhAnatA se unameM mokSAGgatya kI sUcanA ke nimitta se huA hai. kyoki saMyama ke dvArA nayIna karmoM kA Agamana rokA jAtA hai aura tapa ke dvArA saMcita hue karmoM kI nirjarA kI jAtI haiM. isa kAraNa inameM mokSa kAraNatA pradhAna haiM. yaha to nizcita hai ki navIna karmoM kA Agamana to hotA nahIM aura purAne saMcita karmoM kI nirjarA hotI rahe to isa taraha se sakala karmakSayarUpa 'urdhvajAnavaH paya-tanu tamAma anAra na auSapAtisUtrathI samaya ba. zuddha pRthivA rUpa Asanane choDavAthI ane aupagrAphika niSaghAnA abhAvathI je utkaTaka AsanavALA sAdhunanA cha tesa 4 onnu sAdhujanA che. hai 'ahosirA' nIyu mAM zane tapasyAmA lIna rahe che te adha: zirAH sAdhujane che. emanI dRSTi uparanI tarapha jatI nathI. je sAdhurAnA aSTamA bhUta dhAnya vihI thatu nathI te 4 ghare 'jhANakoTThovagayA' dhyAna rUpI kASThakamAM virAjamAna rahe che, temanI draSTi viSayanI tarapha pracArita thatI nathItthaa manamArane dhyAna ATata yAmAM mAla che. 'saMjameNaM tava appANa bhAvemANA viharaMti' mA pramANe 2. save mnaa| 17 ranA sayabhathI bhane 12 ||2naa tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA hatA. ahIM je saMyama ane tapanuM grahaNa thayela che te pradhAnatAthI temanAmAM mokSAMgavaMnI sUcanA mATe thayela che. kemake saMyama dvArA navIna karmonuM Agamana rokavAmAM Ave che ane tapa dvArA saMcita thayelA karmonI nirjarA karavAmAM Ave che. ethI emanAmAM makSikAraNatA pradhAna che. A vAta te nizcita che ke navIna karmonuM Agamana te thAya nahIM ane jUnA saMcita karmonI nirjarA thatI rahe te A pramANe jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 jambUdvIpaprajJaptisUtre duvihA' arhataH khalu RSabhasya dvividhA-dviprakArA 'aMtakarabhUmi' antakarabhUmiH-antasya bhavAntasya mokSasya karA antakarAH mokSagAminasteSAM bhUmiH kAlaH 'hotthA' abhavat / kAlo hi sarvAdhAraH, ata AdhAratvasAmyenAtra kAlo bhUmitvena vivakSita iti / tAmevAntakarabhUmimAha-'ta jahA' ityAdi / 'taM jahA' tadyathA 'jugaMtakarabhUmIya' yugAntakarabhUmiHyugaM-paJcavarSAtmakaH kAlaH, kRtayugAdirUpo cA kAlaH, ayaM ca yugarUpaH kAlaH Rmiko bhavati tathaiva guruziSyaprAzaSyaparamparA'pi kramikA, ato guruziSyaparamparA'pi yugazabdeneha vivakSitA / tayA guruziSyapraziSyaparamparayA samupalakSitA yA antakarabhUmiH-mokSagAmikAlaH sA yugAntarakarabhUmiH / tathA 'pariyAaMtakarabhUmoya' paryAyAntakarabhUmi:paryAya: tIrthakRtaH kevalitvakAlaH, tadapekSayA antakarabhUmiH mokSagAmikAlaparyAyaH / ayaM bhAvaH-labdhakevalajJAnasya bhagavato yAvati kevalitvaparyAye vyatIte mokSaM gantuM pravRttA mokSa jIva ko prApta ho hI jAtA hai / "arahao Na usabhassa duvihA antakarabhUmI hotthA" una AdinAtha prabhu ke antakara mokSagAmI jIvoM kA kAla do prakAra kA huA. kAla sarvAdhAra hotA hai ataeva AdhAra kI sAmyatA ko lekara kAla ko yahAM bhUmirUpa se kaha diyA hai "taM jahA" vaha dviprakAratA isa prakAra se hai "jugaMtakara bhUmIya' eka yugAntakara bhUmi aura "pariyAyaMtakarabhUmi ya, dUsarI paryAyAntakara bhUmi, pAMca varSa pramANa kAla kA nAma yuga hai athavA kRtayugAdirUpa kAla kA nAma yuga hai. yaha yugarUpa kAla kramika hotA haiM isaliye yugazabda se guruziSyapraziSya paramparA bhI vivakSita ho jAtI hai. isa guruziSyapraziSyaparamparA se samupalakSita jo antakara bhUmi hai mokSagAmo jovoM kA kAla haiM vaha yugAntara bhUmi hai. tIrthaMkara kA jo kevalitya paryAya kA kAla hai vaha paryAya hai. isa apekSA jo mokSagAmI jIvoM kA kAla hai vaha paryAyAntakara bhUmi hai, isakA tAtparya aisA haiM jaba bhagavAn ko kevalajJAna ho cukA aura usa avasthA meM unakI jitanI kevalI avasthArUpa paryAya vyatIta ho cukI usa samaya meM jitane sa makSaya35 bhAkSa chapane prApta tha ya che. "arahao NaM usamassa duvihA aMta. karabhUmI hotthA ta mAhinAtha prabhune manta72-mokSagAmI vaan| - prAranA thayA. kALa sadhAra hoya che. ethI AdhAranI-sAmyatAne laIne kALane ahIM bhUmi rUpamAM kahe. pAmA mAvasa che. 'taM jahA' te ritA 25 // prabhAgecha. "jugatakarabhUmIya' se yugAnta32 bhUmi bhane mI "pariyAyatakarabhUmI ya paryAyAnta42 bhUmi yAMya 4 pramANa anu nAma yuga che. athavA kRtayugAdirUpa kALanuM nAma yuga che. A yuga rUpa kALa-kramika hoya che. A pramANe guruziSya praziSya paraMparA paNa kamika hoya che. ethI ja yuga zabdathI guru ziSya praziSya paraMparA paNa vivakSita thaI jAya che. A guru ziSya praziSya paraMparAthI samupalakSita je aMtakara bhUmi che. mokSa gAmI no kALa che, te yugAntakara bhUmi che. tIrthakarane je kevalitva payAya kALa che te paryAya che. e apekSAe je mokSagAmI jIvane kALa che te paryAyAntakara bhUmi che. Anu tAtparya A pramANe che ke jyAre bhagavAnane kevaLa jJAna thaI cUkyuM ane te sthitimAM temanI jeTalA kevalI avasthA rUpa paryAyavyatIta thaI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.44 bhagavato janmakalyANakAdivarNanam 397 anagArAH sa kAlaH paryAyAntakarabhUmiriti / atha yugAntakarabhUmi paryAyAntakarabhUmyoH pramANaprarUpaNAyAha-'jugaMtakarabhUmI' yugAntakarabhUmi hi 'asaMkhejjAiM purisajugAI' asaMkhyeyAni puruSayugAni 'jAva' yAvat asaMkhyeyapuruSaparamparAparimitA'bhavat / tathA 'pariyA aMtakarabhUmI' paryAyAntakarabhUmireSA'bhavat yat bhagavata RSabhasya 'aMtomu hatapariyAe' antamahataparyAye kevalijJAnasya antarmuhartapramANe paryAye vyatIte sati 'aMtamakAsI' antam = bhavAntam akArSIt akarot muktiM gato na tu tataH prAk kazcijjIvaH / bhagavato'ntarmuhartapramANe kevaliparyAye sati tanmAtA marudevI muktiM gateti bodhyam ||suu0 43 // yasmin yasminnakSatre janmAdi kalyANakAni bhagavato jAtAni tanakSatrapradarzana purassaraM bhagavato janmakalyANakAdInyAha mUlam-usameNaM arahA paMca uttarAsADhe abhIichaDe hotthA, taM jahAuttarAsADhAhi cue caittA gabhaM vakte, uttarAsADhAhiM jAe uttarAsADhAhiM rAyA bhiseyaM patte uttarAsADhAhiM muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie, uttarAsADhAhiM aNaMte jAva samuppaNNe, abhIiNA pariNivvue ||suu044|| chAyA-RSabhaH khalu arhan paJcotarASADhaH amijiSaSTho'bhavat tadyathA-uttarASADhAsu cyutapracyutvA garbha vyutkrAntaH, uttarASADhAsu jAtaH uttarASADhAsu rAjyAbhiSekaM prApta: uttarASADhAsu muNDo bhUtvA agArAt anegAritAM prabajitaH, uttarASADhAsu ananta yAvat mokSa meM jAne ke lie anagAra pravRtta hue vaha kAla paryAyAnta kara bhUmi hai "jugaMtakarabhUmI jAva asaMkhejAI purisajugAI" inameM jo yugAntakara bhUmi hai vaha asaMkhyAta puruSaparamparApramita hotI hai. tathA "pariyAyatakarabhUmi aMto muhutapariyAe aMtamakAso" paryAyAntakara bhUmi aisI hai ki bhagavAn RSabha ke kevalI hone kA paryAya kA anmamuhUrtapramANa samaya vyatIta hone para jisa jIva ne apane bhayakA anta kara diyA hotA hai. mokSa meM vaha jIva pahaMca jAtA hai-isake pahile koI jIva mokSa prApta nahIM karatA hai. aisA vaha samaya paryAyAntakara bhUmi rUpa kahA gayA hai, RSabhanAtha kI kevaliparyAya jaba eka antarmuhUrtepramANa kAla vyatIta ho cukI thI usa samaya meM unakI mAtA marudevA mukti calI gaI thIM // 43 // cUkyA te samayamAM jeTalA mokSamAM janArA anagAre pravRtta thayAte kAla paryAyAntakara bhUmi cha. "jugaMtakaramUmo jAva asaMkhejjAI purisajugAI" semanAmA yugAnta42 bhUmi cha tamasacyAta puruSa 52 52 / pramita DAya tathA "pariyAyatakarabhUmI aMtomuhutapariyAe aMtamakAsI 5ryAyA-ta42 bhUmi sevI che lagavAna RSabhane upajI pAnI paryAyanI antamuharta pramANa samaya vyatIta thaI javA bAda je jIve potAnA bhavane anta karI dIdhe che, te jIva mokSamAM pahoMcI jAya che. enA pahelAM keI jIva mokSa prApta karatA nathI. e te samaya paryAyAntakara bhumi rUpa kahevAmAM Avela chekASabhanAthanA kevali paryAya jyAre eka antamuhUrta pramANa kALa vyatIta thaI cUkyA hatA, te samaye temanI mAtA mara devA mukita prApta karI cUkI hatI. 43 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 jambUdvIpaprajJaptisUtre samutpannam, abhijitA parinirvRtaH ||suu. 44 // TIkA-'usabheNaM' ityAdi / 'usabheNaM arahA paMca uttarAsADhe' RSabhaH khalu arhan paJcotarASADhaH paJcasu utarASADhAsu cyavanajanmarAjyAbhiSekadIkSAjJAnalakSaNAni paJcakalyANakAni yasya sa tathAbhUtaH, 'abhIichaTTe' abhijitSaSThaH-abhijiti nakSatre SaSThaMnirvANalakSaNaM SaSThaM kalyANaM yasya sa tathAbhUtazca hotthA' abhavat / tadevAha-'taM jahA' tadyathA 'uttarAsADhAhi' uttarASADhAsu nakSatre 'cue' cyutaH sarvArthasiddhi nAmno mahAvimAnAnirgataH, 'caittA' cyutvA 'gabbhaM cakkaMte' garbha vyutkrAntaH-marudevAyAH kukSau, avatIrNaH / tathA-'utarAsADhAhiM jAe' uttarApADhAsu jAta:-garbhAnniSkrAntaH, 'utarAsADhAhiM rAyAbhiseyaM patte' uttarApADhAsu rAjyAbhiSekaM prAptaH, 'uttarAsADhAhiM muDe bhavittA agArAo' jina 2 nakSatra meM janmAdika kalyANaka bhagavAn ke hue haiM una 2 nakSatroM ke pradarzana pUrvaka aba sUtrakAra prabhu ke janmakalyANaka kA kathana kahate haiM- "usabheNaM arahA paMcauttarAsADhe' ityaadi| TIkArtha- "usabheNaM arahA paMca uttarAsADhe" RSabhanAtha bhagavAna pAMca uttara nakSatro meM cyavana kalyANa vAle, janmakalyANa cAle, rAjyabhiSeka kalyANa vAle aura dokSA kalyANa vAle hue haiM, tathA "abhii chaTe hotthA" abhijitta nAmake nakSatra meM ye nirmANa kalyANa vAle hue hai "taM jahA" isI viSaya kA spaSTI karaNa aba sUtrakAra karate hue kahate hai-"uttarAsADhehiM cue caitA gambhaM vakte uttarAsADhAhiM jAe" RSabhanAtha bhagavAn sarvArthadvi nAmake mahAvimAnase utarASADha nakSatra meM nirgata hokara usI uttarASADha nakSatra meM marudevAko kukSi meM avatIrNa hue, uttarASADha nakSatra meM hI rAjyapada meM abhiSikta hue, "uttarAsADhAhiM muDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie" uttarASADhanakSatra meM hI ve muNDita hokara agArAvasthA se anagArAvasthAmeM prabajita hue aura je je nakSatramAM janmAdi kalyANaka bhagavAnane thayAM che te nakSatrone pradarzita karIne have sUtrakAra prabhunA jamakalyANakanuM kathana kare che : 'usameNaM arahA-paMca uttarAsADhe' ityAdi sUtra // 44 // sAtha - "usameNaM arahA paMca uttarAsADhe *SabhanAtha bhagavAna pAya uttarASADha nksstromAM cyavana kalyANavALA. janmakalyANavALA, rAjyAbhiSeka kalyANavALA ane dIkSA kalyANapaannii yA cha, tathA 'abhiichaThe hotthA' mamiti nmn| nakSatramA tamo nini yAga pANA yA cha. "taM jahA' se vi 25STatA 2tAM huve sUtrA24 cha / 'utarAsADhAhiM cae caitA gabhaM yakkaMte uttarAsADhAhi jAe' pamanAtha lAyAna sathisiddha nAmanA bhAva mAnathI utarASADha nakSatramAM nigata thaI ne te uttarASADhA nakSatramAM ja marudevAnI kukSimAM avtii| yA. uttarASADha nakSatramA tame 2055 mAmaSita thayA. 'uttarAsAdAhine bhavitA agArAo aNagAriyaM pavvaie' uttarASADha nakSatramA tayA bhuDita thAhA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 44 bhagavato janmakalyANakAdivarNanam 399 uttarASADhAsu muNDo bhUtvA agArAt agAraM gRhaM parityajya 'aNagAriyaM' anagAritAM= sAdhutvaM 'paccaie' pravrajitaH - prAptaH, 'uttarAsAdAhiM anaMte jAya samuppaNNe' uttarASADhAsu anantaM yAvat samutpannam / atra yAvatpadena - 'aNuttareNa nivyAghAe NirAvaraNe kasiNe paDaNe kevalavarANadaMsaNe' chAyA-anuttaraM nirvyAghAta nirAvaraNaM kRtsnaM pratipUrNa kevalavarajJAnadarzanam iti saMgrAhyam, arthAstyeSAmekacatvAriMzatama sUtre (41) vilokanIyA iti / tathA aNA' abhijiti nakSatre pariNivyue' parinirvRttaH - siddhiM gata iti | | 044 // mUlam -- usameNaM arahA kosalie vajjarisahanArAyasaMghayaNe samaca uraMsaThANasaMThie paMca dhaNusayAI uddhaM uccateNaM hotthA | usabheNaM arahA vIsaM puvvasaya sahassAIM kumAravA samajjha vasittA tevaTThi puvvasaya sahassAI mahArAjjavAsamajhe vasitA tesIiM puvvasayasahassAIM agAkhAsa majjhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie / usabheNaM arahA ega vAsahassaM chaumatthapariyAyaM pAuNittA egaM puvvasaya sahassaM vAsasahassUNaM kevalipariyAyaM pANitA evaM puvvasayasahassaM bahupaDipuNNaM sAmaNNapariyAyaM pAuNittA caurA sIiM puvvasaya sahassAIM savvAuyaM pAlaittA, je se hemaMtANaM tacce mose pacame pakkhe bhAhabahule, tassa NaM mAhabahulassa teraso pakkheNaM dasahiM aNagArasahassehiM saddhi saMparivuDe aTThAvayasela siharaMsi codasaNaM bhatteNaM apANaeNaM saMpaliyaMkanisaNe puvvANhakAlasamarthasi abhIiNA NakkhatteNaM jogamuvAgaNaM susamadUsamAe samAe eguNa Navauihi pakkhehiM se sehiM kA lagae bIikkaMtejAva savvadukkha pahINe ||suu045 chAyA - RSabhaH khalu arhan kauzalako vajraRSabhanArAca saMhananaH samacaturastra saMsthAna saMsthitaH paJca dhanuzzatAni Urdhvam uccatvena abhavat / RSabhaH khalu arhan viMzati pUrvazatasahasrANi kumAravAsamadhye uSitvA triSaSTi pUrvazatasahasrANi mahArAjyavAsamadhye uttarAsAdAhi aNate jAva samuppaNNe" uttarASADhA nakSatra meM hI unhoMne ananta yAvat kevalavarajJAna darzana prApta kiye; yahAM yAvatpada se - " aNuttareNa nivvAghAe, nirAvaraNe, kasiNe, paDipuNe, kevalavaranANa daMsaNe" ina padoM kA grahaNa huA hai, ina padoM kA artha jAnane ke lie 41 veM sUtra ko dekhanA cAhiye, 'abhIiNA pariNivvue" RSabhanAtha prabhukA nirvANa abhijit nAmake nakSatra huA // 44 // pasthAyI anagArAvasthAmA prati thayA 'uttarAsAdAhiM aNate jAba samupaNNa' ne uta rASADha nakSatramAM ja temaNe ana ta yAvat kevaLavajJAna daza nanI prApti karelI ahIM yAvata hathI "aNuttareNa nivvAdhAra, NirAvaraNe, kasiNe, paDipuNNe, kevalavaraNANa daMsaNe" mA yahA~ grahaNa thayA che. yA mahonA arthAne bhAgavA mATe 41 bhA~ sUtrane le le ye 'abhoNA pariNivyue' RSalanAtha prabhu nirvANu malinita nAmanA nakSatramAM thathu ||suutr-44|| . jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre uSitvA jyazItiM pUrvazatasahasrANi agArayAsamadhye uSitvA muNDo bhUtyA agArAt anagAritAM pravajitaH / RSabhaH khalu arhan eka varSasahasraM chadmasthaparyAyaM pAlayitvA, ekaM pUrvazatasahasraH varSasahasronaM keliparyAyaM pAlayitvA, ekaM pUrvazatasahasraM bahupratipUrNa zrAmaNyaparyAya pAlayityA caturazIti pUrvazatasahasrANi sarvAyuSkaM pAlayityA, yaH sa hemantAnAM tRtIyo mAsaH paJcamaH pakSo mAghabahulaH, tasya khalu mAghabahulasya trayodazI pakSe khalu dazabhiranagArasahastraiH sAddha saMparivRtaH aSTApadazailazikhare caturdazena bhaktena apAnakena saMpalyaGka niSaNNaH pUrvAhakAlasamaye abhijit nakSatreNa yogamupagate khalu suSamaduSSamAyAH samAyAH ephona navatyAM pakSeSu zeSeSu kAlagato vyatikrAnto yAvat sarvaduHkhapahINaH ||suu0 45 // TIkA--'usame NaM' ityAdi / 'usabheNaM arahA kosalie vajjarisahanArAyasaMghayaNe' RSabhaH khalu arhan kauzaliko vajraRSabhanArAcasaMhananaH vajra kIlikAkAramasthi, RSabhaH tadupari pariveSTanapaTTAkRtiko'sthivizeSaH, nArAcam ubhayato markaTabandhaH, tathA ca dvayorasthnorubhayato markaTabandhanena baddhayoH paTTAkRtinA tRtIyenAsthanA pariveSTitayorupari tadasthitrayaM punarapi dRDhIkattu tatra nikhAtaM kIlikAkAraM vajranAmakamasthi yatra bhavati tada yaRSabhanArAcam saMhanyante-dRDhIkriyante zarIrapudgalA yena tat saMhananam asthinicayaH vajraRSabhanArAcaM saMhananaM yasya sa tathAbhUtaH, punaH 'samacauraMsasaMThANasaMThie' samacaturasrasaM aba sUtrakAra prabhu se saMbandhita zarIrasaMhanana Adi kA, kumArAdi kAloM ko sthiti kA aura dIkSA grahaNa Adi kalyANakoM kA kathana karate haiM-- "usame Na arahA kosalie vajjarisahaNArAyasaMghayaNe" ityaadi| TIkArtha "usabheNaM arahA kosalie vajjarisahaNArAya saMghayaNe" kauzalika pe RSabha arhanta vajra RSabhanArAca saMhanana vAle the, isa saMhanana meM kIlikA ke AkAra kI jo haDDoM hotI hai usakA nAma vajra hai, usake Upara pariyeSTanakarane vAlo paTTI ke jaisI jo dUsarI haDDoM hotI hai usakA nAma RSabha hai, donoM tarapha jo markaTabandha hai usakA nAma nArA ca hai, tathA jisa saMhanana meM donoM haDDiyoM ke upara jo ki donoM ora se markaTabandha dvArA jakar3I huI hotI hai evaM paTTI ke jaisI tRtIya haDDI se jo pariveSTita rahatI haiM. ina tInoM haDDiyoM ko majabUta karane ke liye unameM kIlikA ke AkAra jaisI eka vajra nAma kI haDDi ThukI huI hotI hai, isI kAraNa isa saMhanana kA nAma have sUtrakAra prabhuthI saMbaddha zarIra saMhanana vagerenuM kumArAdi kALanI sthitinuM ane dIkSA grahaNa vagere kalyANakonuM kathana kare che : 'usameNaM arahA kosalie parisahaNArAyasaMghayaNe'- ityaadi-suutr-||45|| TIkAtha-kauzalika te RSabha ahaMta vajA kaSabhanArAca-saMhananavALA hatA, e saMhananamAM kIlikAnA AkAranI je asthi hoya che tenuM nAma vA che. te asthinI upara pariSTana karanArI paTTI jevI bIjI asthi hoya che tenuM nAma RSabha che. banne tarapha je markaTabaMdha che, tenuM nAma nArA che. tathA je sahananamAM beu hADakAonI upara ke je bane bAjuthI markaTa bandha vaDe jakaDAyela hoya che, ane paTTinA jevI trIjA hADakAthI je vIMTa. LAyela rahe che, A traNe hADakAone majabUta karavA mATe temAM khIlAnA AkAra jevuM eka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 45 bhagavataH saMhananAdi nirUpaNam sthAnasaMsthitaH-samAH-tulyAH anyUnAdhikAH catasraH asrayo hastapAdoparyadhorUpAJcatvArospi vibhAgAH zubhalakSaNopetA yasya saMsthAnasya tat samacaturasraM = tulyArohapariNAhaM, tacca tat saMsthAnam = AkAravizeSaH, tena saMsthitaH yuktaH, tathA 'paMca dhaNusayAI' paJcadhanuzatAni 'uddhaM uccateNaM hotthA' Urdhvamuccatvena abhavat AsIditi / itthaM bhagavataH zarIravarNanamabhidhAya samprati kumAravAsamadhyAdi sthiti chasthatvAdiparyAyAMzca pradarzayan nirvANakalyANamAha- 'usabheNaM arahA vIsa' ityAdi / 'usabheNaM arahA vIsaM puyvasaya sahassAI ' RSabhaH khalu arhan viMzatipUrvazatasahasrANi viMzatilakSapUrvANi 'kumAravAsamajhe vasittA' kumAravAsamadhye uSitvA - sthitvA, 'tevaTThi puvvasaya sahassAI' triSaSTiM pUrvazatasahasrANi = triSaSTilakSapUrvANi 'mahArAjavAsamajhe vasittA' mahArAjyavAsamadhye uSitvA, itthaM 'tesIiM puvvasaya sahassA' vyazItiM pUrvazatasahasrANi = tryazItilakSapUrvANi 'agAravAsamajjhe' agAravAsamadhye-gRhasthatve 'vasittA' uSitvA tato 'muMDe bhavittA agArAo' muNDo bhUtvA vajraRSabhanArAca saMhanana hai; jisake dvArA zarIra pudgala dRDha kiye jAte haiM usakA nAma saMhanana hai yahasaMhanana asthinicayarUpa hotA hai, bhagavAn RSabhanAtha kA yahI saMhanana thA " samacauraMsasaMThANa saMThie" saMsthAna-samacaturasra thA, jisa saMsthAna meM hAtha, paira, Upara aura nIce kA bhAga ye cAroM avayava sama anyUnAdhika pramANa vAle hote haiM tathA zubhalakSaNoM se yukta hote haiM, usa saMsthAna kA nAma samacaturasra saMsthAna hai, "paMca dhaNusayAI uddhaM uccatteNa hotthA" inake zarIra kI U~cAI 500 dhanuSa kI thI, "usabheNaM arahA vIsaM puvvasaya sahassAIM kumAravA samajjhe vasittA" ye RSabhanAtha jinendra 20 bIsa lAkha pUrvataka kumArAvasthA meM rahe, "tevaTThi puvvasaya sahassAI mahArAja vAsamajhe vasittA" 63 lAkha pUrva taka mahArAjA ke pada para raheM, "tesIiM pubvasaya saharasAI agAravAsamajjhe vasittA" isa taraha 83 lAkha pUrva taka ye gRhasthAvasthA meM rahe, "muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie" bAda meM ye muNDita hokara agArAvasthA ko chor3akara anagArAvasthA vajrA nAmanuM hADakuM besArela heAya che. AkAraNathI ja A saMhananuM nAma vajra RSabha nArAca sahanana che. jenA vaDe zarIranA puThUgalA majabUta karavAmAM Ave che. te sahanana kahevAya che. e saMhanana asthi samUha rUpa hoya che. bhagavAna RSabhanAthanuM e ja sahenana 3tu' 'samacauraMsaThANa saMThie' tebhanuM saMsthAna samayaturasa hetu ke saMsthAnamA hAtha, yaJa, upara ane nIcenA bhAga A cAre avayava sama-anyanAdhika pramANa vALA hoya che. ane zubha lakSaNothI yukta hoya che. te saMsthAnanu nAma samayaturasra saMsthAna che. 'paMca dhaNu sayAjJa' udve uccantaNa hotthA' tebhanA zarIranI ucAI 500 - pAMca seo dhanuSanI itI. 'usameNa arahA vIsaM puvvasaya sahassAI kumAravAsamajjhe vasittA / yA RSabhanAtha kanendra 20 vIsa lAkha pUrva paryanta kumAra avasthAmA rahyA. 'tevaDaM puvvasayasa issAI mahArAjayAsamajjhe vasittA' mA prabhA 63 sAtha pUrva sudhI mahArAna yaha para mirAlyA. tyAra mAha 'tesii' puvyasayasaislAI agAravA samajjhe vasittA / 83 sAtha pUrva sudhI tetheo gRhasthA 51 jambudvIpaprajJaptisUtra 401
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 jambUdvIpaprajJaptisUtre agArAt - agAraM parityajya 'aNagAriyaM pavbaie' anagAritAM pravrajitaH = prAptaH / itthaM gRhItavrajya 'usame arahA eMgaM vAsasahassaM' RpamaH khalu arhan ekaM varSasahasram = eka sahasravarSANi 'chaumatyapariyAyaM pAuNittA' chadmasthaparyAyaM pAlayitvA = samApya tataH 'ega pucvasathasahassaM vAsasahassUNaM' ekaM = pUrvazatasahasraM varSasahasro nam = eka sahasravarSanyUnaikalakSapUrvANi 'kevalipariyAyaM' kevaliparyAyaM = kevalitvaM 'pAuNittA' pAlayitvA = samApya, itthaM ca 'egaM puvvasayasahassaM bahupaDipuNNaM' ekaM pUrvazatasahasraM bahupratipUrNam = akhaNDitAni ekalakSapUrvANi 'sAmaNNapariyAyaM pAuNittA' zrAmaNyaparyAyaM pAlayitvA tatazca 'caurA - sII pucvasa sahassAI' caturazItiM pUrvazatasahasrANi caturazItilakSapUrvANi 'savvAuyaM' sarvAyuSkaM = saMpUrNamAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA = samApya 'je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe mAhabahule' yaH sa hemantAnAM tRtIyo mAsaH paJcamaH pakSo mAdhabahula: = mAdhakRSNapakSaH, 'tassaNaM mAhabahulassa terasIpakkheNaM' tasya mAdhabahulasya trayodazIpakSe trayodazI titha khalu 'dasahi aNagArasahassehi' dazabhiH anagArasahasraiH- dazasahasrasaMkhyakairanagAraiH 'saddhiH saMparivuDe' sArddha samparivRttaH, 'aTThAvayaselasiharaMsi' aSTApadazailazikhare = aSTApadanAmaka parvameM pravrajita ho gaye, "usabheNaM arahA egaM vAsasahassaM chaumatthapariyAyaM pAuNittA" ye isa avasthA meM eka hajAra varSa taka chadmastha rahe, " egaM puvya sayasahassaM vAsasahassUNaM kevalipariyAyaM pAuNittA" eka hajAra varSa kama eka lAkha pUrvataka kevaliparyAya kA inhoMne pAlana kiyA, " evaM puvyasayasahassaM bahupaDipuNaM sAmaNNapariyAyaM pAuNittA" isa taraha pUre eka lAkha pUrvataka zrAmaNya paryAya kA pAlana karake inhoMne apanI "caurAsIiM puvvasaya sahassaM savvAuyaM pAlaittA " 84 lAkha pUrva kI pUrI Ayu samApta kara phira ye "je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe mAhabahule, tassa NaM mAha bahulassa terasI pakkheNaM" hemanta Rtu ke mAghakRSNa pakSa meM trayodazI ke dina "dasahi aNagArasahassehiM saddhi" daza hajAra muniyoM se samparIvRtta hue " aTThAvayasela siharaMsi" aSTApada zailazikhara se " codasameNa bhatteNa " nirjala chaha upavAsa karake "saMpaliyaMkavasthAmA rahyA tyAra mAha 'muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie tethe bhuMDita thardhane agArAvasthAne eTale ke grahasthapaNAnA tyAga karIne anagAra avasthA dhAraNa karI arthAt abhuta yardha gayA. 'usameNaM arahA eMga vAsa sahassaM chaumattha pariyAyaM pAuNittA' tethe / ma avasthAmoM me innara varSa paryanta chadmastharaDyA. 'ega puvvayasahas kevalipariyAya pAuNittA' meDa inbhara varSa nyUna kheDa sAtha varSa paryanta yo bhAge upasi paryAya pAlana yu 'egaM putrvasayasahassaM bahu paDipuNNaM sAmaNNapariyAya pAuNattA' A pramANe pUrA eka lAkha varSa sudhI zrAmaNya paryAyanuM pAlana karIne emaNe peAtAnu 'usI puvvasaya sahassaM savvAuyaM pAlayittA' 84 lAkha pUrvanuM saMpUrNa Ayu samApta karane pachI 'je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe mAhabahule, tassa Na mAhabahulassa terasI ekkhe NaM' hemanta RtumA mAgha kRSNa pakSamAM terasane hivase dasahi aNagArasahassehiM saddhi isa hantara bhuniyothI yukta yardha ne " aTThAvaya selasiharaMsi" maSTAyaha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 45 bhagavataH saMhananAdi nirUpaNam 403 tazikhare 'coisameNaM bhatteNa apANaeNaM' caturdazena bhaktena apAnakena-nirjalaiH SabhirupavAsaiH yukta ityadhyAhAryam , tathA='saMpaliyaMkaNisaNNe' sampalyaGkaniSaNNa: padmAsanopaviSTaH san 'puvvaNhakAlasamayaMsi' pUrvAhnakAlasamaye 'abhIiNA NakkhatteNa jogamuvAgaeNaM' abhijitA nakSatreNa saha yogamupAgate khalu, candre ityadhyAhAryam , tathA 'susamadusamAe samAe egRNaNavauiIhiM pakkhehi' suSama duSSamAyAH samAyAH ekonanavatau pakSeSu-sArdhASTamAsAdhikeSu triSu varSeSu 'sesehiM' zeSeSu satsu 'kAlagae' kAlagataH-maraNadharma prAptaH, 'vIikkaMte' vyatikrAnta:-janmajarAmaraNAdilakSaNaM saMsAram vyatigataH 'jAva' yAvat yAvatpadena 'samughataH chinnajAtijarAmaraNabandhana: siddho buddho mukto'ntakRtaH parivivRtaH' iti saMgrAhyam / tatra-samudyAtaHsaM-samyaka punarAvRttirAhityena ut=udhye lokAMgralakSaNaM sthAnaM yAtaH prAptaH, na punaranyatairthikavat punaravatArI, uktaM ca taiH "jJAnino dharmatIrthasya, kAraH paramaM padama / gatvA''gacchanti bhUyo'pi, bhavaM tIrthanikArataH // 1 // iti nisaNNe" paryaGkAsana se "puvva Nha" pUrvAhna "kAlasamayaMsi" kAla ke samaya "abhoiNA NakvateNaM" abhijita nakSatra ke sAtha "jogamuvAgaeNaM" candrayoga meM mukti padhAre, jaba ye mokSa padhAre usa samaya "susama dusamAe samAe egUNa NavaiIhiM pakkhehiM sesehiM" caturtha kAla ke 3 varSa 8 // mAsa bAkI the, isa prakAra "kAlagae vIikkate jAva sabba dukkhapahINe" janma, jarA, maraNa Adi lakSaNa vAle saMsAra kA parityAga kara ye prabhu yAvat sarva duHkhoM se prahINa ho gaye, yahAM yAvatpada se "samuddhAtaH chinnajAtijarAmaraNa bandhanaH siddho buddho mukto'ntakRtaH parinirvRtaH" isa pATha kA grahaNa huA hai / isa pATha kA bhAva isa prakAra hai prabhu usa lokAgrarUpa sthAna para pahu~ce ki phira jahA~ se kabhI bhI vApisa unheM yahAM para nahIM AnA par3atA hai / ataH anya tIthiko ne jo aisA kahA hai ki "jJAnino dharmatIrthasya kartAraH paramaM padam / gatyA''gacchamti bhUyo'pi se zipathI 'cohasameNaM bhatteNaM' ni cha 65Asa prazane 'saMpaliyaMka nisaNNe' pakSanayA 'puvva pUryAsta kAlasamayasi' nA samaye abhoiNA NakhattaNa' mAnachat nakSatrathI sAtha 'jogamuvAgaeNa' mAnAyA thye| tyAre tasA zrIbhuritAbhi thayA. nyAre tasA zrI bhuti yathAryA tyAre 'susama dusamAe samAe egaNaNavau iIhiM pakkhehi searda caturtha kALanA 3 traNa varSa ane 8 sADA ATha mAsa bAki hatA A pramANe 'kAlagae vIikkate jAva savva dukkhapahINe' -bha, 12, bha295 mA sakSayANA saMsArane parityAga karIne te prabhu yAvatuM sarva duHkhothI prahaNa thaI gayA. ahIM yAvata padathI "samuddhAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho buddho mukto'ntakRtaH parinirvRtaH "mA pATha grahaNa thayela che. A pAThane bhAva A pramANe che : jyAMthI pharI vAra koI paNa divase teozrIne pAchA ahIM AvavAnuM thAya nahi evA te lokAgrarUpa sthAna para teozrI padhAryA methI anya tIrtha yo 2 mA pramANe 4thu cha "jJAnino dharmatIrthasya kartAraM paramaM padam / gatvA''cchanti bhUyo'pi bhavaM tIrthanikArataH // 1 // yuti mane mAmayI sapathA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 jambUdvIpaprajJaptisUtre tathA chinnajAtijarAmaraNabandhanaH chinnaM vinAzitaM jAtijarAmaraNarUpaM bandhanaM, taddhatubhUtakarmaNAM vinAzAd yena sa tathAbhUtaH, tathA siddhaH kRtArthaH, buddha jJAtasamastatattvaH, muktaH bhavopagrAhikarmA zemyo vinirgataH, antakRtaH antaH bhavAntaH kRto yena sa tathAvidhaH apunarbhaya ityarthaH, parinivRtaH karmakRtasakala santAparahitatvAt samantAcchItIbhUtaH, ataeva 'savvadukkhappahINe' sarvaduHkhagrahINaH sarvANi-zArIramAnasAni duHkhAni prahoNAni yasya sa tathA vinaSTasakalazArIramAnasaduHkhazca jAtaH iti ||suu. 45 // ___ atha bhagavati nivRte devA yatkRtavantastadAha mUlam-jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kAlagae vIikkate samujjAe chiNNajAijarAmaraNavaMdhaNe siddhe buddhe jAva savvadukkhappahINe, taM samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devarannI AsaNe calie / tae NaM se sakke devide devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai, pAsittA ohiM pauMjai, paraMjittA bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei, AbhoittA evaM vayAsI-pariNivvue khalu jaMbuddIve dIve bharahe vAse usahe arahA kosalie, taM jIyameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM sakkANaM deviMdANaM devarAbhavaM tIrthanikArataH // 1 // vaha sarvathA yukti aura Agama se viruddha hai, prabhu ne jAti jarA maraNa rUpa bandhana kA vinAza isaliye kara diyA ki inake hetubhUta karmoM kA unhoMne vinAza kara diyA thA / prabhu kRtArtha hone ke kAraNa siddha ho gaye kahe gaye haiM, bhavopagrAhika karmA zo se vinirgata / ho jAne ke kAraNa prabhu ko muktarUpa se prakaTa kiyA gayA hai| aba pramu kA punaH saMsAra meM janma nahIM hogaa| isa kAraNa unheM antakRta kahA gayA hai, karmajanya sakala saMtApoMse rahita hone ke kAraNa prabhu meM saba tarapha se zItalatA AgaI thI isaliye unheM parinirvRta kahA gayA hai, zArIrika, mAnasika samasta duHkhoM se prabhu sarvathA rahita ho cuke the isaliye unheM sarvaduHkhaprahINa prakaTa kiyA gayA hai // 45 // viruddha che. prabhue jAti jarA maraNa rUpa bandhanane vinAza eTalA mATe karyo ke emanAM hetabhUta karmone teozrIe vinAza karI dIdhuM hatuM. kRtArtha hovA badala prabhu siddha rUpe prasiddha che. samasta tAnA jJAtA hovA badala prabhu buddha kahevAmAM Avela che. bhopAhika karmA zothI vinirgata hovAthI prabhune mukta rUpamAM prakaTa karavAmAM Avela che. have saMsAramAM pharI vAra prabhune janma kadApi thaze nahi. ethI ja teozrIne annakRta kahevAmAM Avela che. karma janya samasta saMtApothI rahita hovA badala prabhumAM sarva rIte zItaLatA AvI gaI hatI ethI ja temane parinivRtta kahevAmAM Avela che. zArIrika mAnasika samasta dukhethI prabhu sarvathA vihIna thaI cUkyA hatA eTalA mATe teozrIne sarvaduHkha prahaNanA rUpamAM prakaTa karavAmAM Avela che. sUtra-4pA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 46 bhagavataH nirvANAnantaradevakRtyanirUpaNam 405 INaM titthagarANaM parinivvANamahimaM karittae, taM gacchAmi NaM ahaMpi bhagavao titthagarassa parinivvANamahimaM karemi tti kaTu vaMdai NamaMsai, vaMdittA NamaMsittA caurAsIe sAmANiyasAhassIhi tAyattIsAe tAyattIsarahiM, cauhiM logapAlehiM jAva carahiM caurAsIIhiM AyarakkhadevasAhassIhiM aNNehi ya bahUhi sohammakappavAsIhiM vemANIehiM devehiM devIhiM ya saddhiM saMparikhuDe tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM jeNeva aTThAvayapavvae jeNeva bhagavao titthayarassa sarIrae teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA vimaNe NirANaMde aMsupuNNaNayaNe titthayarasarIrayaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei, karittA NaccAsaNNe NAidUre sussUsamANe jAva pajjuvAsai // sU0 46 // chAyA--yasmin samaye ca khalu RSabho'rhan kauzalikaH kAlagato vyatikrAntaH samudyAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho yAvat sarvaduHkhaprahINaH, tasmin samaye ca khalu zakrasya devendrasya devarAjasya Asana calitaM / tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH Asana calitaM pazyati, dRSTvA avadhi prayunakti, prayujya bhagavantaM tIrthakaram avadhinA Abhogati, Abhogya evamavAdIt-parinirvRtaH khalu jambUdvIpe dvIpe bharate varSe RSabho'n kauzalikA, tadjItametat atItapratyutyannamanAgatAnAM zakANAM devendrANAM devarAjAnAM tIrthakarANAM pari nirvANamahimAna phatum tad gacchAmi khalu ahamapi bhagavatastIrthakarasya parinirvANamahimAnaM karomIti kRtvA vandate namasyati, vanditvA namasyitvA cuturazItyA sAmAnikasAhasrIbhiH, trayastriMzatA bAyastriMzakaiH, caturbhirlokapAlairyAvat catasRbhiH caturazItibhiH AtmarakSakadevasAhasrIbhiH, anyaizca bahubhiH saudharmakalpavAsibhiH vaimAnikaiH devairdevIbhizca sArgha samparivRtastayA utkRSTayA yAvat tiryagasaMkhyeyAnAM dIpasamudrANAM madhyamadhyena yatraiva aSTApadaparvato yatraiva bhagavatastIrthakarasya zarIrakaM tatraiva upAgacchati upAgatya vimanA nirAnandaH azraparNanayanaH tIrthakarazarorakaM trikRtva AdakSiNa pradakSiNaM karoti, kRtvA nAtyAsanne nAti dUre zuzrUSamANo yAvat paryupAste // 46 // bhagavAn ke mukti meM cale jAne para devoMne jo kucha kiyA use yahAM sUtrakAra prakaTa karate haiM -- "jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kAlagae" ityAdi / TokArtha-"jaM samayaM ca NaM usabhe arahA kosalie kAlagae vIikkate samujjAe chinnnnjaaibhagavAna mukitamAM padhAryA ane te pachI dee je kaMI karyuM, tene ahI' sUtrakAra 48 42 cha: jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kaalge-ityaadi-suutr-46|| 12-'jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kAlagae viikkate samujjAe chiNNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 jambUdvIpaprajJaptisUtre ___TIkA-'jaM samayaM ca' ityAdi / mUle 'jaM samayaM' 'taM samayaM' ityubhayatra prAkRtatvAt saptamyarthe dvitIyA, tatazca 'jaM samayaM ca NaM usame arahA-kosalie kAlagae vIika te samujjAe chiNNa jAijarAmaraNabaMdhaNe-siddhe buddhe' yasmin samaye ca khalu RSabho'hana kauzalikaH kAlagato vyutkrAntaH samudyAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho buddho 'jAva' yAvat, yAvatpadena-'muktaH antakRtaH parinivRttaH' iti padatrayaM saMgrAhyam, tathA 'savya dukkhappahoNe' sarvaduHkhaprahINaH, 'kAlagatAdisarvaduHkha prahoNAntazabdAnAM vyAkhyA'traiva catuzcatvAriMzattame sUtre'valokanIyA, 'taM samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devaraNNo AsaNe calie' tasmin samaye ca khalu zakrasya devendrasya devarAjasya AsanaM calitaMkampitam / 'tae NaM-se sakke deviMde devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai' tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH AsanaM calitaM pazyati avalokayati, 'pAsittA' dRSTvA ohi' avadhim avadhijJAnaM 'pauMjai' prayunakti-vyApRNAti, 'pauMjittA' prayujya avadhijJAnaM vyApRtya 'bhayavaM titthayaraM ohiNA' bhagavantaM tIrthakaram avadhinA=avadhijJAnena 'AbhoeI Abhogayati-pazyati, 'AbhoittA' Abhogya dRSTvA 'evaM' evaM-vakSyamANaM vacanam 'vayAsI' avAdIt-uktavAn 'pariNivyue' parinirvRtaH karmakRtasakalasantAparahitatvAt samantAcchItalIbhUtaH 'khalu jaMbuddIve dIve bharahe vAse usahe arahA kosalie' khalu jambUdvIpe jarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe jAva savvadukkhApahoNe" ve kauzalika RSabha aha~ta ji samaya mukti meM gaye arthAt kAlagata Adi sarva duHkha prahINAnta taka ke vizeSaNoM se jaba ve yukta ho cuke "taM samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devaNNo AsaNe calie" usa samaya devendra devarAja zaka kA Asana kampAyabhAna huA, "taeNaM se sakke deviMde devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai" zakrane jaba kammita hote hue apane Asana kA dekhA to usI samaya usane apane avadhijJAna ko vyApArita kiyA "pAsittA" vyApArita kara "ohiM pauMjai pauMjittA bhayavaM titthayaraM AbhoeI" usane usa avadhijJAna se tIrthakara prabhu ko dekhA, "AbhoittA" dekhakara phira vaha "evaM vayAsI" isa prakAra kahane lagA 'pariNivvue khalu jaMbUddIvedIve bharahe vAse usahe arahA kosalie" jambUdvIpa nAmake dvIpa meM sthita bharatakSetra meM kauzalika RSabha ahaMta parinirvRta hue haiM-karmakRta sakala jAijarAmaraNabaMdhaNe siddha buddhe jAva savvaduHkhappahINe' te zasi pana mata samaya mukitamAM padhAryA eTale ke kAlagata vagere sarva duHkha prahINAnta sudhInA vizeSaNathI jyAre tamAzrI yukta tha yUdhyA te samaya ca Na sakassa deviMdassa devaraNo AsaNe calie' te samaye hevendra 12004 zanu sAsana 42pAyamAna thayu 'taeNaM se sakke devide devarAyA AsaNaM caliyaM pAsaI' / nyAre potAnA bhAsanane pAyamAnatuM nayu tyAre te kSaNe tI pAtAnA avadhi jJAnane vyApArita :yu 'pAsittA' vyApArita zane 'ohiM pauMjai pauMjittA' bhayavaM titthayaraM Abhoei' tahata avadhi jJAnathI tItha 42 prabhune nayA. 'Abho. ittA' tItha 42 prabhune ni te 'evaM vayAsI' mA pramANe 4aa yA 'pariNivvue khalu jaMbuddIve dIve bharahe vAse usahe arahA kosalie' bhUdIpanAmanA dIyama mAvesa bharatakSetra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 46 bhagavataH nirvANAnantaradevakRtyanirUpaNam 407 dvIpe bharate varSe RSabho'hana kauzalikaH 'ta' tadetat 'tIya paccuppaNNamaNAgayANaM' atItapratyutpannAnAgatAnAm bhUtavartamAnabhaviSyatkAlajAtAnAM 'sakANaM deviMdANaM devarAINaM titthagarANaM parinivvANamahima' zakrANAM devendrANAM devarAjAnAM tIrthakarANAM parinirvANamahimAnaM tIrthakarasambandhiparinirvANamahotsavaM 'karittae' kartuM 'jIyameyaM' jItaM jItavyavahAro vartate, 'taM' tat=tasmAd hetoH ahaMpi bhagavao titthagarassa pariNivvANamahimaM karomi' tad gacchAmi khalu ahamapi bhagavatastIrthakarasya parinirvANa mahimAna karomi 'ttikaTu' iti kRtvA ityuktvA 'vaMdai' vandate-stauti 'NamaMsai' namasyati praNamati 'vaMdittA NamaMsittA' vanditvA namasyitvA 'caurAsIe sAmANiya sAhassohi' caturazItyA sAmAnikasAhasrIbhiH caturazIti sahasrasaMkhyakaiH sAmAnikadevaiH, 'tAyattIsAe' traya striMzatAtrayastriMzatsaMkhyakaiH 'tAyattIsaehi trAyastriMzakaiH gurusthAnIvairdevaiH, 'caurhi' catubhiH catussaMkhyakaiH 'logapAlehi' lokapAlaiH somayama-varuNakuberasaMjJakai lokapAlaiH 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'ahiM aggamahisIhiM saparivArAhi tihi parisAhiM sattahiM saMtApoM se rahita ho gaye haiM isaliye ve samantAt zItalIbhUta bana gaye hai, "taM jIyameyaM tIyapaDuppaNNa maNAgayANaM sakkANaM deviMdANaM devarAINaM titthagarANaM parinivvANamahimaM karittae" ataH samasta atIta, vartamAna evaM bhaviSyatkAla saMbaMdhI indro kA yaha jIta-vyavahAra hai ki ve tIrthaMkara prabhu ke nirvANagamana mahotsava ko kareM, "taM gacchAmi NaM arhapi bhagavao titthagarassa parinivvANamahima karittae" isaliye meM bhI bhagavAn tIrtha kara RSabhadeva ke nirvANagamanotsava karane ke liye jAtA hUM "taM gacchAmi NaM ahaMpi bhagavao titthagarassa-parinivvANamahimaM karemitti kaTu caMdai NamaMsai, vaMditA NamaMsittA caurAsIe sAmANiya sAhassIhiM tAyattIsAe tAyattIsaehiM, cauhiM logapAle hiM jAva cauhiM caurAsIIhiM AyaraksvadevasAhassIhiM aNNehi ya bahUhiM sohammakappavAsohiM vemANiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparivuDe tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIbasamudANaM majhamajjheNaM jeNeva aTThAvayapavvae jeNeva bhagavao titthayarassa sarIrae teNeva uvAgacchai, uvaamAM kauzalika RSabha aData parinivRtta thayA che.-karmakRta sakala saMtApothI rahita thaI gayA cha. methI tamA samantAta zItalIbhUta manI yA che. 'taM jIyameyaM tIyapaDuppannamaNAgayANaM sakkANaM devidANaM devarAyANaM pariNivvANamahimaM karittae' tethI sA satAta, manogata ane vartamAna kAla saMbaMdhI Idrone A jIta vyavahAra che ke-teo tIrthaMkara prabhune nirvANa sAmana mahotsavaye. 'taM gacchAmi gaM ahapi bhagavao titthagarassa pariNiyANamahima karittae' tathA 59 bhagavAn tItha 42 pavanA nirmANa mahotsava 42vA 'taM gacchAmi Na ahaMpi bhagavao titthagAssa pariNivvANa mahimaM karemitti kaTu vaMdai NamaMsai vaMdittA NamaMsittA caurAsoe sAmANiba sAhassIehI tAyattIsAe tAyattIsaaihiM cAhi logapAlehiM jAva cauhiM caurAsoihi Ayarana devasAhassIhI aNNehiya bahuhi sohamma kappavAsIhiM vemANiehiM devehiM devihiya saddhi saMparibuDe tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejjANa dIvasamudANa majjha majjheNaM jeNeva aDhAvayapadhae jeNeva bhagavao jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre aNI hiM' chAyA-aSTabhiragramahiSIbhiH saparivArAbhiH, tisRbhiH parivadbhiH saptabhiranIkaiH' iti saMgrAhyam, tatra - aSTabhiH agramahiSIbhiH = padmA 1. zivA 2 zacI 3 ajU: 4 amalA 5 apsarA 6 navamikA 7 rohiNI 8 ityaSTasaMkhyA bhiragramamahiSIbhiH kIdRzIbhirAbhiH ityAha- saparivArAbhiH = SoDazasahasra - SoDaza - parivAra sahitA bhiriti tathA tisRbhiH pariSadbhiH vAhyamadhyAbhyantararUpAbhistrisaMkhyAbhiH pariSadbhiH, tathA saptabhiH anIkaiH = hayagajaratha subhaTa - vRSabha gandharva nATyarUpaiH saptabhiH sainyaiH tathA saptabhiH anIkAdhipatibhiH, tathA 'cahiM caurAsIhiM Ayarakkha devasAhassIhiM' catasRbhiH caturazItibhiH AtmarakSakadeva sAhasrIbhiH = catasRSu dikSu pratyekasyAM dizi vartamAnaiH caturazItisahasraiH caturazIti sahasrAtmarakSaka devaiH, tathA - 'aNNehi ya bahUhiM sohammakappavAsIhiM vaimANiehiM deve hiM devIhi yasaddhiM saMparivuDe' anyaizca bahubhiH saudharmakalpavAsibhiH vaimAnikadevaiH, tAhazabhirdevazca sArddhaM saMparivRtaH = saMpariveSTitaH 'tAe' tayA devasambandhinyA 'ukki TThAe' utkRSTayA=prazastavihAyogatiSu zreSThayA, jAva' yAvat - yAvatpadena - 'turiyAe calAe caMDAe javaNAe uddhUyAe sivAe devagaIe vIIvayamANe' chAyA - tvaritayA capalayA caNDayA javanayA uddhUtayA zighrayA divyayA devagatyA vyativrajan vyativrajan ' iti saMgrAhyam / tatra - tvaritayA manoja nyautsukyavazAt capalayA - kAyavyApAracApalyAt caNDayA = tIvrayA zramajanitaglAnyabhAvAt javanayA atyutkRSTagatimatvAt uddhRtayA = utkR TayA-vAyuga terivokaTatvAt, zIghrayA = niravacchinnazIghratvaguNayogAt etAdRzyA divya[ - devajanocitayA devagatyA - devasambandhinyA gatyA karaNabhUtAyA vyattinajan vyatti - yA= = 408 gacchittA vimaNe nirANaMde aMsupuNNaNayaNe tivthayara sarIrayaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei, karitA NaccAsaNe NAidUre sussUsamANe jAva pajjuvAsai" isa prakAra kahakara usa zakrane vandanA kI, namaskAra kiyA, vaMdanA namaskAra karake apane 84 hajAra sAmAnika devoM ke sAtha 33 trAtriMzaka devoM ke sAtha vAvat saparivAra ATha apanI paTTarAniyoM ke sAtha pratyeka - dizA ke 84-84 hajAra AtmarakSaka devoM ke sAtha aura isI taraDha se aura bhI dUsare saudharmakalpavAsa deva deviyoM ke sAtha zaka apanI utkRSTa prazasta vihAyogati meM bhI zreSTha divya devagati se calatA 2 tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ke TIka madhyabhAga se hotA huA jahAM aSTApada parvata thA titthadharasta sarIrae teNeva uvAgacchara uvAgacchittA vimaNe nirAnande aMsupuNNaNaya Ne titthayarasarIrayaM ttikkhuttoM AyAhiNa paryAAhiNa karei, karitA NaccAsapaNe NAidUre sussUsamANe jAMva pajjuvAsaI' mA pramANe 'hIne se zaDe prabhune vahanA urI namasra aryA vadanA namaskAra karIne peAtAnA 84 hajAra sAmAnika devonI sAthe 33 trAya'irAka devAnI sAthe yAvat saparivAra ATha peAtAnI paTTarANIyeA sAthe dareka dizAnA 84 hajAra 84 hajAra Atma rakSaka devAnI sAthe ane A pramANe bIjA paNa saudharma kalpavArsI deva-daiviyeAnI sAthe te zakra peAtAnI utkRSTa prazasta SihAyeAgatimAM paNa zreSTha divya evI devagatithI cAlatA cAlatA tiyagra asakhyAta dvIpa samudronI kharAkhara madhyabhAgamAM thaI ne jyAM aSTApada pata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 46 bhagavataH nirvANAnantaradevakRtyanirUpaNam 409 vrajan-gacchan 'tiriyamasaMkhejjANaM'tiryagasaMkhyeyAnAM tiryagalokavartinAm asaMkhyeyAnAM 'dIvasamudANaM' dvIpasamudrANAM dvIpAnAM samudrANAM ca 'majjhaM majjheNaM' madhyamadhyena sAtizayamadhyabhAgena 'jeNeka' yatraiva yasminneva pradeze 'aTThAvayapavvae' aSTApadaparvataH tatra ca parvate 'jeNeva' yatraiva-yasminneva bhAge 'bhagavao tittha garassa sarIrae' bhagavata stIrthakarasya zarIrakaM teNeva uvAgacchai' tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'vimaNe' vimanAH-zokAkulitacittaH, ataeva 'NirANaMde' nirAnandaH-AnandavarjitaH, 'aMsupuNNaNayaNe' azrupUrNanayana:-azruparipUrNanayanaH 'titthayarasarIrayaM' tIrthakarazarorakaMbhagavata RSabhadevasya niSprANaM zarIraM 'tikkhutto' trikRtvaH vAratrayam 'AyAhiNa payAhiNaM karei' AdakSiNapradakSiNaM karoti, 'karittA' kRtvA 'NaccAsaNNe NAidarenAtisamIpe nAtidUre kintu samucitasthAne 'sussUsamANe' zuzrUSamANaH sevamAnaH mAMsAziprANibhyo rakSannityarthaH, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-NamaMsamANe abhimuhe viNajahAM bhagavAn tIrthakara kA zarIra thA vahAM AyA 'vahAM para Akara vaha zokAkulita citta vAlA bana gayA usake mana se Ananda bAhara nikala gayA usakI AMkhoM meM AMsu bhara Aye usane niSprANa usa tIrthakara zarIra kI tIna pradakSiNAe~ dekara vaha samucita sthAna para baiTha gayA, mAMsAziprANiyoM se usa zarIra kI rakSA karatA huA vaha indra bAra 2 usa zarIra ko praNAma pharane lagA-paJcAGganamana pUrvaka namrIbhUta hone lagA aura vinaya ke sAtha donoM hAtha jor3akara usa zarIra ke pAsa saMmukha baiTha gayA / gati sUtra meM jo yAvatpada hai usase "turiyAe, cavalAe, caMDAe, javaNAe, uddhRyAe, sigdhAe, divyAe, devagaIe, vIIvayamANe 2" isa pATha kA yahAM grahaNa huA hai manojanya autsukya ke vaza se usako vaha gati tyarA se yukta thI, kAyavyApAra kI capalatA se vaha capala thI, zrama janitaglAni ke abhAva se vaha toba thI, isase U~cI-uttkRSTa-aura koI gati nahIM ho sakatI hai, isa kAraNa vaha javanA thI, vAyu kI gati kI taraha vaha utkaTa thI, ishate jyAM bhagavAn tIrthakaranuM zarIra hatuM tyAM gayA. tyAM jaI ne te zekAkulita cittavALA thaI gayA. temanA cittamAMthI AnaMda lupta thaI gayA. temanI AMkho AMsuthI bhIMjAI gaI teNe niSNANa evA te tIrthakarane zarIranI traNa pradakSiNA karI ane tyAra bAda te ucita sthAna para besI gayo, mAMsabhakSaka prANiyothI te zarIranI rakSA karatA te Idra vAraMvAra te zarIrane praNAma karavA lAgyo paMcAMga namana pUrvaka namrI bhUta thavA lAge ane savinaya banehAtha joDIne te zarIranI najIka besI gayA. gati sUtramA 2 yAt54 mAvasa che. tethI 'turiyAe cavalAe, caMDAe, javaNApa, udhUyAe, sigdhAe, divyAe, devagaIe vIIkyamANe 2, 0 5 / / saMgraha thye| cha. manajanya sUkaya ne lIdhe tenI te gati tvarAyukta hatI. kAya vyApAranI capaLatAthI te capaLa hatI. zramajanita glAninA abhAvathI te tIvra hatI. enAthI uccatama-utkRSTagati bIjI hoya ja nahi. ethI te javanA hatI. vAyunI gatinI jema te utkRSTa hatI, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre eNaM paMjaliuDe' chAyA-namasyan abhimukhe. vinayena pAJjalipuTaH, iti saMgrAhyam , tatra namasyan paJcAGganamanapUrvakaM praNato bhavan abhimukhe-sammukhe vinayena savinayaM prA jalipuTaH aJjalIkRtakarayugala: 'pajjuvAsai' paryupAste tiSThati ||suu0 46 // itthaM bhagavatkalevarasamIpAgamanarUpAM zakravaktavyatAmuktvA sampratIzAnendrAdivaktaliye vaha udhUta thI, niravacchinna zIghratva guNa ke yoga se vaha zIghrarUpa thI, tathA devajanocita hone se vaha divya thI, tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karatA huA vaha zaka AyA so isakA tAtparya aisA hai ki tiryaglokavartI asaMkhyAta dvIpa samudra zAstra meM kahe gaye haiM tiryagyaloka kA tAtparya madhyaloka se hai isa madhyaloka meM jambUdvIpa Adi dvIpa aura lavaNasamudra Adri samudra asaMkhyAta 2 haiM aisI jinendra kI vANI hai| trAyastriMzaka deva 33 hI hote haiM aura ye gurusthAnIya hote haiM, soma, yama, varuNa aura kubera isa taraha se ye cAra lokapAla kahe gaye haiN| ATha agramahiSiyoM ke nAma isa prakAra se haiM-padmA 1, zivA 2, zacI, 3, aJjU 4, amalA 5, apsarA 6, navamikA 7, aura rohiNI 8, ina eka 2 paTTa deviyoM kA parivAra 16-16 hajAra pramANa hai, bAhyapariSadA, madhyapariSadA aura abhyantara pariSadA ke bheda se isakI 3 pariSadAe~ hotI haiM, anIka-senA sAta prakAra kI kahI gaI hai-haya, gaja, ratha. sumaTa, vRSabha, gandharva, aura nATaya cAra dizAoM meM se pratyeka dizA meM 84-84 hajAra AtmarakSaka deva rahate hai isIliye yahAM cAroM dizAoM ke cAra caurAsI hajAra arthAt tIna lAkha chihottara hajAra AtmarakSaka deva kahe gaye haiM // 46 // ___ isa prakAra se bhagavAn ke kalevara ke samIpa zaka ke Agamana kI vaktavyatA ko prakaTa karake ethI te udhUta hatI. niravacchinna-zIghatva guNanA vegathI te zIdhra rUSa hatI. temaja devajacita hovAthI te divya hatI. tiryaMgU asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karIne te zaka AvyuM hatuM AnuM tAtparya A pramANe che ke tiryagU lakavata asaMkhyAta dvIpa samudra zAstramAM kahevAmAM Avela che.-tiyagU lekanuM tAtparya madhyaka thAya che. e madhyalekamAM jabudvIpa vagere dvIpa ane lavaNa samudra vagere samudro asaMkhyAta 2 che. evI jinendranI vANI che. trAyazvi zakra deve 33 ja thAya che, ane e gurusthAnIya hoya che. soma, yama, varuNa ane kubera A rIte e cAra kapAle kahevAmAM Avela che. ATha agra mahiSIonA nAma A pramANe che 1 padmA, 2 zivA, 3 zacI, 4 aMja, 5 amalA, 6 apsarA, 7 navAmikA ane 8 rohiNI e eka-eka paTTadevIone parivAra 16-16 hajAra pramANa che. bAhya pariSadA, madhya pariSadA ane Abhyantara pariSadAnA bhedathI AnI rU pariSadAo thAya che. anIka-senA sAta prakAranI kahevAmAM Avela che, haya, gaja, ratha, subhaTa, vRSabha, garva ane nArya cAra dizAomAMthI dareka dizAmAM 84-84 hajAra AtmarakSaka devo rahe che. ethI ahIM cAre cAre dizAonA cAra corAsI hajAra AtmarakSaka de kahevAmAM Avela che. mAdA A pramANe bhagavAnanA kalevaranI pAse zakanA AgamananI vaktavyatAne prakaTa karIne have jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 47 bhagavataH nirvANAnamtara mIzAnadevakRtyanirUpaNam 411 vyatAmAha mUlam -- teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM IsANe deviMde devarAyA uttaraloga hivaI aTThAvIsavimANasaya sahassA hivaI sUlapANI vasahavAhaNe suriMde arayaMbaravatthadhare jAva viulAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai / tae NaM tarasa IsAsa devisa devaranno AsaNaM calai / taraNaM se IsANe jAva devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai pAsittA ohiM pauMjai paraMjittA bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei AbhoitA jahA sakke niyagaparikhAreNaM bhAyavvo jAva pajjuvAsai / evaM savve deviMdA jAva accue niyagaparikhAreNaM bhANeyavyA / evaM jAva bhavaNavAsINaM iMdA vANamaMtarANaM solasa joisiyANaM doNi NiyagaparivArA NeyavvA // sU0 47 // chAyA - tasmin kAle tasmin samaye IzAno devendro devarAja uttarArddhalokAdhipatiH aSTAviMzativimAnazatasahasrAdhipatiH zUlapANivRSabhavAhanaH surendraH arajo'mbaravastradharo yAvad vipulAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati / tataH khalu tasya IzAnasya devendrasya devarAjasya AsanaM calati / tataH khalu sa IzAno yAvat devarAjaH AsanaM calitaM pazyati, dRSTvA avadhi prayuGkte, prayujya bhagavantaM tIrthakaram avadhinA Abhogayati, Abhogya yathA ant nijaka parivAreNa bhaNitavyo yAvat paryupAste / evaM saveM devendrA yAvat acyuto nijakaparivAreNa bhaNitavyAH / evaM yAvad bhavanavAsinAmindrA vyantarANAM SoDaza, jotiSkANAM dvau, nijakaparivArA netavyAH ||sU047|| TIkA- 'te kAleNaM' ityAdi / 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe' tasmin kAle tasmin samaye IzAnaH IzAnanAmaka : 'deviMde devarAyA uttaraddha logAhivaI' devendro devarAjaH uttarArddhalokAdhipatiH uttarArddha devalokasvAmI, 'aTThAvIsavimANasaya sahassAhivaI' aSTAviMzati aba sUtrakAra IzAna indra kI vaktavyatA kA kathana karate haiM "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe devide' ityAdi / TIkArtha- "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe deviMde devarAyA uttaraddha logAhivaI aTThAvIsavimANa saya sahassA hivaI" usa kAla meM aura usa samaya meM uttarArdhaloka ke adhipati devendra devarAja IzAna indra kA jo ki 28 lAkha vimAnoM kA adhipati hai, "sUlapANI" hAtha meM jisake zUla sUtrakAra IzAna IndranI vaktavyatAnuM kathana kare che. 'te' kAle teNa samapaNa IsANe daviMde' ityAdi - sUtra 47 TIDArtha' - 'te' kAle teNa samaraNa IsANe davide dabarAyA uttaraddha logA hivaI aTThAvIsavimANasayasahassAhinnaI' te asa bhane te samaye uttarAdha soDanA adhipati devendra hevarAja IzAna ndranu -} ? 28 lAkha vimAnAnA adhiyati che, 'sUlapANI' hAthamAM prema jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vimAnazatasahasrAdhipatiH aSTAviMzatilakSasaMkhyakavimAnasvAmI' 'sUlapANI' zUlapANiH zUlahastaH 'basavAhaNe' vRSabhavAhanaH vRSabho vAhanaM yasya sa tathA vRSabhayAnavAn 'suriMde' surendraH svarlokavAsi devasvAmI ' arayaMbaravatthaghare' arajo'mbaravastradharaH arajo'mbaraM nirmalAkAzaM, tatsadRzaM svacchaM yad vastraM vasanaM tasya dharaH dhArakaH 'jAva' yAvat yAvatpadena 'AlaiyamAla uDe NacahemacArucittacaMcalakuMDala vilihijja mANagalle mahiddhie mahajjuie mahAbale mahAjase mahANubhAve mahAsukkhe bhAsuraboMdI palaMbavaNamAlaghare isANakampe IsA - raiser vimANe suhammAe sabhAe IsANaMsi, sIhAsaNaMsi se NaM aTTAvIsAe vimA NAvAsasayasAhassINaM asIIe sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe tAya tIsagANaM caunhaM logapAlANaM ahaM aggamahIsoNaM saparivArANaM tihUM parimANaM sattaNhaM aNIyANaM sattaNhaM aNIyAhivaINaM unheM asoINaM AyarakkhadevasAhassINaM aNNesiM ca IsANakappavAsINaM sahaM devA devINa ya AhevaccaM poreccaM sAmittaM bhaTTitaM mahattaragataM ANAIsarasegAvaccaM kAremANe pAleNANe mahayAhayaNaTTagIyavAiyatatItalatAla tuDiyaghaNa muiMga paDuppavAiyaraveNaM' hai "vasahavAhaNe" vAhana jisakA vRSabha hai, Asana kaMpAyamAna huA ise surendra vizeSaNa se jo abhihita kiyA gayA hai vaha yaha prakaTa karatA hai ki yaha IzAna indra IzAna svargavAsI devalokoM kA pUrNa rUpa se Adhipatya karatA hai yaha sadA "arayaMbara vatthaghare" arajo'mbaravastra pahinatA hainirmala AkAza kA raGga jaisA svaccha hotA hai vaisA hI isake dvArA pahine gaye vastroM kA varNa bhI svaccha nirmala hotA hai yahAM "jAva" yAvatpada se AlaiyamAlamauDe, NavahemacArucittacaMcalakuMDala vilihijja mANagalle, mahiddhie, mahajjuie, mahAbale, mahAjase, mahANubhAve, mahAsukkhe, bhAsurakhoMdI, palaMbavaNamAlaghare, IsANakappe, IsANavaDiMsae, vimANe, suhammAe, sabhAe IsANaMsi sIhAsaNaMsi, se NaM aTThAvIsAe vimANAvAsa saya sAhassINaM asIie sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM aTUha aggamahisINaM saparivArANaM tiha parisArNa sattaNhaM aNIyANaM sattaNha' aNIyAhivaINaM caunha asIINaM Ayarakkha devasAhassINaM aNNesiM ca nA zUla che. 'basavAhaNe' vRSala nematu vAhana he Asana ubhyAyamAna thyu yAne surendra vizeSaNAthI je abhihita karavAmAM Avela che te A prakaTa kare che ke AIzAna Indra IzAna svargavAsI devasoanu pUrNa 35bhAM Adhipatya ure che. ye sahA 'ayaraMbaravatthaghare' ara ambhara vasra dhAraNa kare che, e nirdeLa kAcane raMga jema svaccha hoya che, temaja A indre paheresAM vastrono va svaccha-nirbhasa hoya che. ahIM' 'jAva' yAvat pathI 'Ala iya mAlamauDe, Nava hemacArucittacaM' calakuMDala vilihijjamANagalle, mahiddhie, mahajjuie, mahAbale, mahAjase, mahANubhAve, mahAsukkhe, bhAsuraboMdI, palaMvavaNamAladhare, IsANakarape, IsADisa, vimANe, suhammAma sabhAe, IsANaMsi sohAsaNaMsi, seNaM aTThAvIsAe vimA NAvAsasayasAhassINaM asIie sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe, tAyattIsagANaM caunheM logapAlANaM aTTahe, agamahisINaM saparivArANaM, tinhaM parisANa satanhaM aNIyANa satahaM aNIyAhiviINa caunhaM asIINa AyarakkhadevasAhastIrNa aNNesi ca IsANa 412 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 47 bhagavataH nirvANAnantaramIzAnadevakRtyanirUpaNam 413 chAyA-AlagitamAlAmukuTo navahaimacArucitracaJcalakuNDalavilikhyamAnagallo maharddhiko mahAdyutiko mahAbalo mahAyazAH mahAnubhAvo mahAsaukhyo bhAsvarazarIraH pralambavanamAlAdharaH IzAnakalpe izAnAvataMsake vimAne sudharmAyAM sabhAyAm IzAne siMhAsane, sa khalu aSTAviMzateH vimAnAvAsazatasAhasrINAm azIteH sAmAnikasAhasrINAM trayastriMzatastrAyastriMzakAnAM catasRNAm azItInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm anyeSAM ca izAnakalpabAsinAM devAnAM devonAM ca AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartRtvaM mahattarakatvaM AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan mahatA ahatanATyagItavAdyatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa-iti saMgrAhyam / tatra-AlagitamAlamukuTa:-Alagitau-svasvIcitasthAne dhRtau mAlAmukuTau-mAlAkirITazca yena sa tathAbhUtaH punaH navahaimacArucitracaJcalakuNDalaviliravyamAnagalla:-navenUtane haima-svarNamaye cAruNI-manohare citre-adbhute caJcale-kAyavyApAravazAt kampamAne ye kuNDale-kuNDaladdhayaM, tAbhyAM vilikhyamAnaH-ghRSyamANo galla:-kapolo yasya sa tathAbhUtaH punaH-mahaddhikaH mahatI-vizAlA RddhiH vimAnAdisamRddhi ryasya sa tathA-sAtizayavimAnAdisamRddhiyukta ityarthaH, tathA-mahAdyatikaH-mahatI dyutiH-zarIrAbharaNAdisambandhimahAdIptisamanvita ityarthaH, mahAbala:-mahat-sAtizaya bala zArIraM sAmathai yasya IsANakappavAsINaM devANaM devINa ya AhevaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahattaragattaM ANAIsara seNAvaccaM kAremANe pAlemANe mahayA haya NagIyavAiyattItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNa" isa pATha kA grahaNa huA hai isakA bhAva isa prakAra se hai-mAlA aura mukuTa jo ki yathocita sthAna dhAraNa kiye gaye the ve baDe hI isake suhAvane pratIta hote haiM isane jo kuNDalakAnoM meM pahine hue the ve navIna the, sone ke bane hue the, mana ko haraNa karane vAle the, baDe anokhe the aura zarIra ke vyApAra ke vaza se caJcala hote rahate the, isaliye usake donoM kapola isake dvArA ghRSyamANa hote rahate the| isakI vimAnAdirUpa samRddhi alpa nahI thI-kintu mahatobar3I thI, isaliye yaha sAtizaya vimAnAdi samRddhivAlA yahAM prakaTa kiyA gayA hai| isake zarIra kI aura zarIra ke Upara dhAraNa kiye gaye AbharaNAdikoM kI dyutiviziSTa prabhA saMpanna thii| isakA zArIrika sAmarthya sAtizaya thA arthAt parvata Adi ko UkhADa dene meM ise jarA kappavAsINa devANaM devINa ya Ahevacca porevaccaM sAmitaM bhATTita mahattaragata ANAI. saraseNAbaccaM kAremANe pAlemANe mahayAhayaNaTTagIyavAiyataMtItalatAlatuDiya dhaNa muiMga paDuppayAiyaraveNa" 21 54 aDae 42vAmA mAvasa che. bhA pAuna bhAva mA pramANe chyathA sthAne dhAraNa karavAmAM AvelAM mALA ane mukuTa khUba ja suMdara lAgatAM hatAM. eNe je navIna kuMDalo kAnamAM dhAraNa karelAM hatAM, te navA hatAM ane te kuMDale suvarNanA hatAM. manahara hatAM. addabhuta hatAM ane zarIranA halana-calanathI hAlatA hatAM. ethI tenA bane kapilo tenAthI gharSita thatA hatAM. enI vimAnAdi rUpa samRddhi a9pa nahotI paNa puSkaLa pramANamAM hatI. ethI ja emane ahIM sAtizaya vimAnAdi samRddhivAna tarIke prakaTa karuM vAmAM Avela che. enA zarIranI ane zarIra para dhAraNa karavAmAM AvelA AbharaNAdikanI ghati viziSTa prabhA saMpanna hatI. enuM zArIrika sAmarthya sAtizaya hatuM, eTale ke pavata jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 jambUdvIpaprajJaptisUtre sa tathA parvatAdyutpATanasAmarthyayukta ityarthaH, tathA - mahAyazAH mahad - vistIrNaM yazo yasya sa tathA - viziSTavaikriyAdikaraNAcintya sAmarthyayukta ityarthaH, tathA - mahAsaukhyaH - mahat- pracuraM saukhyaM - sukhaM prabhUtasadvedanIyodayAd sa tathA atyantasukhayukta ityarthaH tathA bhAsvarazarIra:- dedIpyamAna dehaH, pralambavanamAlAdharaH - pralambA- pralambamAnA yA vanamAlA tasyA dharaH - dhArakaH, tathA - IzAnakalpe IzAna kalpanAmake svargaloke, IzAnAvataMsa ke vimAne IzAnAvataMsaka nAmake vimAne, sudharmAyAm sabhAyAm IzAne IzAnanAmake siMhAsane, virAjamAnaH ityadhyAhAryam saH IzAnendraH khalu aSTAviMzateH vimAnAvAsazatasAhasrINAm aSTAviMzatilakSasaMkhyaka vaimAnikAnAM devAnAm azIteH sAmAnikasAhasrINAm azItisahasrasaMkhyaka sAmAnikadevAnAm trayastriMzataH trayastriMzakAnAm trayastriMzatsaMkhyakAnAM gurusthAnIya devAnAm caturNAM lokapAlAnAM sImAdInAM catuHsaMkhyakAnAM lokapAlAnAm saparivArANAMsvasvasaMkhyAdiparivArasahitAnAm aSTAnAm agramahIpINAma tisRNAM pariSadAM bAhyamadhyAbhyantarabhedabhinnasya pariSat trayasya, saptAnAm anIkAnAm hayAdisainyabhedena saptasaMkhyakAnAM sainyAnAm saptAnAm anIkAdhipatInAm yAdyanIkasvAminAM catasRNAm azItInAm AtmarakSakadeva sAhasrINAm catasRSu dikSu pratyekasyAM dizi varttamAnAnAm azItisahasnAtmarakSakAnAmazItisahasrasaMkhyakAnAm AtmarakSakANAM devAnAm tathA anveSAM ca bahUnAM sA bhI AyAsa (parizrama) nahIM hotA thA / isakA yaza tribhuvana meM prakhyAta thA / viziSTa vaikiyAdi karane meM isakA sAmarthya acintya thA / prabhUta sAtA vedanAma karma ke udaya se yaha pracura saukhyarAzi kA svAmI bhoktA thA, isake zarIra kI kAnti bhAsvara thI - sadA camakatI rahatI thI. yaha jisa vanamAlA ko gale meM pahire rahatA thA. vaha Upara se nIce taka laTakatI rahatI thI. yaha IzAna nAmake kalpa meM IzAnAvataMsaka vimAna meM sudharmA nAma kI sabhA meM sthita IzAna nAmaka siMhAsana para virAjarAna rahatA, aisA yaha IzAnendra 28 lAkha vaimAnika devoM kA 80 hajAra sAmAnika devoM kA 33 trAstrazaka devo kA, somAdika cAra lokapAloM kA, saparivAra ATha agramahiSiyoM kA, bAhya, madhya aura Abhyantara tIna sabhAoM kA hayAdi - medavAle sAta sainyo kA, unake sAta adhipatiyoM-senApatiyoM kA 80-80 hajAra cAroM dizAoM ke AtmarakSaka devoM kA tathA aura bhI aneka IzAna devalokavAsI deva deviyoM vagerene ukhADavAmA ene jarA paNa AyAsa thatA nahIM. enI kIti tribhuvanamAM prakhyAta hatI. viziSTa vaikriyAdvi karavAmAM enuM sAmarthya acittva hatu. prabhUta sAtA vedanIya karmAMnA udayathI e pracura saukhya rAzinA svAmI eTale ke bhAkatA hatA enA zarIranI kAMti bhAvara hatI sadA camakatI rahetI hatI. e je vanamALAne grIvAmA dhAraNa karatA hatA te uparathI nIce sudhI laTakatI rahetI hatI. e izAna nAmaka kalpamAM izAnAvata saka vimAnamAM sudharmA nAmanI sabhAmAM sthita IzAna nAmaka siMhAsana para virAjamAna rahetA. evA e izAnendra 28 lAkha vaimAnika devA para, 80 hajAra sAmAnika devA para, 33 trAyastri zaka devA para, sAmAdika cAra leAkapAle para, saparivAra ATha agramahiSIe para, mAhya, madhya ane AbhyaMtara traNa sabhAe para, hayAdi prakAranA sAta sainyApara, temanA sAta adhipati senApati- 52, 80-80 hajAra cAre dizAonA AtmarakSaka devAnA temaja mIjA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 47 bhagavataH nirvANAnantaramIzAnadevakRtyanirUpaNam 415 devAnAM devInAM ca Adhipatyam adhipatitvam paurapatyaM purapatitvaM, svAmitvaM svAmyaM, bhartRtvam mahattarakatvam AjJezvarasenApatyam AjJAyA IzvaraH AjJezvaraH, senAyAH patiH senApatiH AjJezvarazcAsau senApatizceti AjJezvarasenApatistasya bhAvastatvaM ca kArayan pAlayaMzca mahatA vizAle na aha ta nATayagItavAdyatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa ahato niravacchinno yo nATaya gItavAdyatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaravaH tatra nATayaM naTakarma, gotaM prasiddham tathA paTubhiH paTupuruSaiH pravAditAni yAni tantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgarUpANi vAdyAni, eteSAM yo vaH zabdastena sahitAn 'viulAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai' vipulAn bhogabhogAn bhujAno viharati / 'ahatanATayagItavAdya' ityAdipade 'vAdya' zabdasya pUrvanipAtaH 'paTupravAdita' zabdasya paranipAtazca ASatvAd bodhya iti / 'taeNaM' tataH bhagavataH zarIratyAgAnantaraM khalu 'tassa IsANassa deviMdassa devaranno AsaNaM calai' tasya IzAnasya devendrasya devarAjasya AsanaM calati / 'taeNaM se IsANe' tataH khalu sa IzAno 'jAva' yAvat yAvatpadena 'devendro devarAjaH iti' saMgrAhyaH, tathA 'devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai' devarAjaH AsanaM calitaM pazyati, 'pAsittA ohiM pauMjaI' kA adhipatya, paurapatya, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, evaM AjJezvara senApatya karavAtA huA unakI paripAlanA karatA huA satata niravacchinna rUpa se hone vAle nATaya ke gItoM ke sAtha 2 paTupuruSoM dvArA bajAye gaye tantrI, talatAla, truTita Adi rUpa bAjoM kI tumula cittAkarSaka dhvani se yukta "viulAI bhogAbhogAiM bhuMjamANe viharaI" vipula bhogabhogoM ko bhogatA huA apanA samaya Ananda ke sAtha vyatIta karatA rahatA hai. yahAM "ahatanATya gItavAdya" Adi pada meM vAdya zabda kA pUrvanipAta aura "paTupravAdita" zabda kA paranipAta ArSa hone se huA hai| bhagavAn ne jaba apane zarIra kA parityAga kara diyA thA "taeNaM tassa IsANassa deviMdassa devaranno AsaNaM calai" usa samaya isa devendra devarAja IzAna indra kA Asana kamyA yamAna huA "tae NaM se IsANe jAva devarAyA AsaNaM caliyaM pAsaI" kampAyamAna hue Asana aneka IzAnadevalokavAsI deva-devIo para Adhipatya, paurapatya, svAmitva, bhatRtva, mahattarakatva, temaja AkSedhara senApatyanA rUpamAM zAsana karate temanI paripAlana karate, satata niravacchinna rUpathI abhinIta thatA nATya nA gItAnI sAthe-sAthe pa8 puruSa vaDe vagADavAmAM AvelAM taMtrI, talatAla truTita Adi rUpa vAdyayaMtronI tuyula cittAkarSaka dhvani thI yukta 'biulAI bhogabhogAI-bhujamANe viharai' viYa mA legAne pasarato patAnA samaya sumethI 5sA2 42tA to. mahI' 'ahata nATva gotavAdya' mA 56mA pAza na pUrvanipAta bhane "paTupravAdita" shhone| pazinipAta mavipAthI thaye che. lagavAne nyAre potAnA shriirne| parityAga dhyo, 'taeNaM tassa IsANassa deviMdassa devaranno AsaNa calaI' te samaye mA devendra 12 / 4 yazAna chandranu bhAsana pAyamAna yu 'taeNaM isANe jAva devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai' tyAre zAna va pAyamAna yeta Asanane neyu 'pAsitA' na tethe potAnA 'ohiM pauMjai' avadhi jAnane 65yuta thu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre dRSTvA avadhi prayunakti, 'pauMjittA bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei' prayujya bhagavantaM tIrthakarama avadhinA Abhogayati nirIkSate, 'AmoittA' Abhogya nirIkSya zakendravat sakalaparivArasamanvito'STApadaparvate samAgatya candana namaskArapUrvakaM bhagavantaM paryupAste etadeva sUcayitumAha-mUle 'jahA sakke niyagaparivAreNa bhANeyavyo jAva pajjuvAsaI' iti 'evaM' evam-anena prakAreNa 'savve' sarve vaimAnikA 'deviMdA' devendrAH' 'jAva accue' yAvadacyutaH-acyutaparyantA 'NiyagaparivAreNa' nijakaparivAreNa-sva sva parivAreNa sahitA 'bhANeyavvA' bhaNitavyAH / 'evaM' evam-anena prakAreNa-vaimAnikendraprakAreNa 'jAva' yAvat-sarve yAvacchabdo'tra sarvArthe na tu saMgrahArthe, saMgrAhyapadAbhAvAt, 'bhavaNavAsINaM iMdA' bhavanavAsinAm indrAH-viMzatirapi bhavanavAsIndrAH nija nija parivAreNa sahitA vaktavyAH, tathA 'vANamaMtarANaM' vAnavyantarANAM-vyantarajAtIyAnAM devAnAmapi 'solasa' SoDaza-SoDaza saMkhyakA indrA kAlAdayo 'joisiyANaM doNNi' jyotiSkadevAnAM caMdrasUrya dvau indrau niyagaparivAreNa NeyavyA' nirjAnajaparivAreNa sahitA vaktavyAH, nanu ko dekhA "pasittA ohiM pauMjae' dekhakara usane apane avadhijJAna ko upayukta kiyA "pauMjittA" upayukta karake usane "bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei" tIrthakara bhagavAn ko usa avadhijJAna dvArA dekhA "AbhoittA" dekhakara 'jahAsakke niyagaparivAreNaM bhANeyavyo jAva pajjuvAsai" vaha zakendra kI taraha sakala parivAra sahita aSTApada parvata para A gayA aura vahAM Akara ke usane vandana namaskAra pUrvaka bhagavAnakI paryupAsanA kI "evaM savve viMdeviMdA jAva accue NiyagaparivAreNaM bhANeyavvA" isI prakAra se acyuta devaloka saka ke samasta indra apane 2 parivAra sahita aSTApada parvata para Aye aisA kahanA cAhie, yahAM yAvat zabda savortha meM pra huA hai. saMgrahArtha meM nahIM kyoMki yahAM para saMgrAhya padoM kA abhAva hai, "evaM jAva bhavaNavAsINaM iMdA yANamaMtarANaM solasa" isI taraha bhavanavAsiyoM ke 20 indra, vyantaroM ke 16 kAlAdika indra, aura "joisiyANaM doSiNa" jyotiSkoM ke candra aura sUrya ye do indra, "Niyaga parivArA NeyavyA" apane 2 parivAra sahita isa aSTApada parvata para aisA kahanA cAhiye. yahA~ zaMkA 'paMujittA' upayuta dharIne to 'bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei' tIrtha2 sapAnanA te bhavadhijJAna paDezana ryA 'AbhoittA' 6zana zane ta 'jahA sakke niyagaparivAraNa bhANeyacco jAva pajjuvAsai' zahendranI ma sa parivAra sahita maSTA 56 55ta 52 bhAvI gayA. ane tyAM mAvIna to vAhana nama2412 pU samayAnanI payupAsanA 421. 'evaM savve devidA jAca accue NiyagaparivAreNaM bhANeyavvA' mA pramANe sayuta he sopa-tanA saghaLA Indro pitA potAnA parivAra sahita aSTA pada parvata para AvyA ema kahevuM joIe ahIM yAvat zabda sarvArthamAM prayukta thayela che. saMgrahAthaMmAM nahIM kemake ahIM saMgraha 438 // pni| malApa che. 'evaM jAva bhavaNavAsINa iMdA vANamaMtarANaM solasa' me pramANe bhavanavAsIyAnA pIsa chandra, vyata2 ve| nA16 sANa vagerendra bhane 'joisiyANaM doSiNa' yatinAya bhane sUrya se mendra 'NiyagaparivArA NeyavvA' pAta pAtAnA parivAra sAthe A aSTApada parvata para AvyA, ema kahevuM joIe. ahIMyA e jAtanI gata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 47 bhagavataH nirvANAnantaramIzAnadevakRtyanirUpaNam 417 sthAnAGgAdyAgamepu dvAtriMzatsaMkhyakA vyatarendrA uktAH, iha tu SoDaza kathamucyante ! iti cet, Aha-yadyapi vyantarendrA dvAtriMzatsaMkhyakAH santi, parantu na te sarva RddhayAdi sampannA bhavanti / tatra ye maharddhikAH kAlAdayaH pradhAnavyantarendrAste iha vivakSitAH, ye tu alpamahaddhikA aNapannIndrAdayaste iha gauNatvAnna vivakSitAH teSAmavivakSaNe na kApi vipratipattiH kAryAH, yato vicitrA sUtrakRto zelI bhavati / ata evottamapuruSaparigaNanAyAM prativAsudevAnAmuttamapuruSatve'pi kvacit Agame tatparigaNanA na kRtA / yathA samavAyAGge 'bharaheravaesu NaM vAsesu egamegAe osappiNIe cauvaNaM cauvaNaM uttamapurisA uppajjisu vA, uppajjiti vA, uppajjissaMti, 'taM jahA-cauvIsaM titthayarA bArasa cakkavaTTI nava baladevA nava vAsudevA' chAyA-bharatairavatayoH khalu varSayoH ekaikasyAmutsaaisI kI jA sakatI hai ki sthAnAGga Adi sUtroM meM 32 vyantaroM ke indra kahe gaye haiM phira yahAM para 16 hI inake indra kyoM kahe gaye haiM ! so isakA samAdhAna aisA hai ki yadyapi vyantarendra 32 hI kahe gaye haiM parantu yahAM jo 16 prakaTa kiye gaye haiM-ve yaha batalAte haiM ki vyantaroM ke 32 indra saba samAna Rddhi Adi vAle nahIM haiM kintu kAlAdika 16 indra hI mahAn RddhivAle haiM isaliye ye pradhAna vyantarendra haiM aura isI kAraNa inheM yahAM vivakSita kiyA gayA hai. alpaRddhi vAle aNapanIndrAdikoM ko nahIM vivakSita kiyA gayA hai. unheM to gauNa hI rakkhA gayA hai. isaliye isa prakAra ke kathana meM koI viprati patti jaisI bAta nahIM samajhanI cAhiye. kyoMki sUtrakAroM kI zailI vicitra prakAra kI hotI hai, isI kA yaha prabhAva hai ki jaba uttama puruSoM kI parigaNanA kI gaI to usameM prativAsudeva ko uttama puruSa hone para bhI kisI 2 Agama meM parigaNanA nahIM kI gaI hai, jaisA ki samavAyAGga meM "bharaheravaesu NaM vAsesu egamegAe osappiNIe caubaNNaM caupaNNaM uttamapurisA uppajjisuvA upajjiti vA, uppajjisati vA taM jahA-cauvIsaM titthayarA, kA karI zakAya ke sthAnAMga vigere sUtromAM vyaMtaradevonA 32 batrIsa Idra kahevAmAM Avela che. te pachI ahI tenA 16 soLaja Indra kema kahayA che ? AzaMkAnuM samAdhAna evuM che ke--je ke vyaMtara devenI saMkhyA. 32 ja che paraMtu ahI je 16 prakaTa karavAmAM AvyA che te Ama batAve che ke vyaMtaronA 32 Indro sarva samAna Rddhi Adi thI yukta nathI paNa kAlAdika 16 Indo ja mahAna RddhivALA" che. ethI eo pradhAna yaMta. rendro che ane ethI ja emane ahIM ullekha karavAmAM AvyuM che. aha5 dvivALA apanIdrAdikone ahIM ullekha karavAmAM AvyuM nathI. temanuM sthAna gauNa ja mAnavamAM AvyuM che. ethI A jAtanA kathanamAM kaI vipratipatti jevI vAta samajavI gya nathI, kemake sUtrakAranI zailI vicitra prakAranI hoya che. ene ja e prabhAva che, ke jyAre uttama puruSonI parigaNanA karavAmAM AvI to temAM prativAsudeva uttama purUSa hovA chatai / bhAgamamA pramANe tanI parizAnya 42pAmA bhAvI nathI. ma 'samavAyAGga' mA "bharaherakpasu Na vAsesu egamegAe osappiNIe upANaM caupaNNaM uttama purisA upajisu vA upajiti vA, uppajjissaMti vA taM jahA-cauvIsaM titthayarA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre piNyAM catuSpazcAzat catuSpaJcAzat uttamapuruSAH udapadyanta vA, utpadyante yA, utpatsyante vA, tadyathA caturvizatistIrthakarAH, dvAdaza cakravartino nava baladevA nava vAsudevA ityatra prativAsudevA uttamapuruSatvena na saMgRhItA iti / tathA 'joisiyANaM doNNi' jyautiSkANAM dvau indrau-candra sUryo, candrasUryAviti jAtyAzrayeNa bodhyam, vyaktyAzrayeNa tu te asaMkhyAtAH ete bhavanavAsinAM vyantarANAM jyotiSkANAM ca indrA 'NiyagaparivArA' nijakaparivArAH sva sva parivAreNa sahitA 'NeyavyA' netavyA:-bhaNitavyAH / yathA svaparivAreNa sahitaH zakraH samAgatastathaiva sarve indrAH sva sva parivAreNa sahitAH samAgatya savidhi bhagavantaM praNamya nAti dUre nAti nikaTe kRtAJjalayaH sAzrunayanA sthitA iti ||suu0 47 // itthaM catuSSaSTAvindreSu samAgateSu zakro devendro yatkRtavAMstadAha-- mUlam-tae NaM sakke deviMde devarAyA bahave bhavaNavaivANamaMtarajoisavemaNie deve evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! NaMdaNavaNAo sarasAiM gosIsavaracaMdaNakaTThAI sAharaha, sAharittA tao ciigA o raeha, egaM bhagavao titthayarassa, egaM gaNaharANaM egaM avasesANaM vArasa cakavaTTI, nava baladevA, nava vAsudevA" isa pATha meM prativAsudeva uttamapuruSarUpa se parigaNita nahIM kiye gaye haiM. jyotiSka devoM ke jo candra aura sUrya aise do indra kahe gaye hai ve jAti ke AzrayaNa se kahe gaye haiM-nahIM to vaise to ye vyakti kI apekSA asaMkhyAta hai| ina bhavanavAsiyoM ke, vyantaroM ke aura jyotiSkoM ke indra apane 2 parivAra se sahita hokara yahAM Aye aisA kaha lenA cAhiye, jisa prakAra apane parivAra se yukta hokara zaka AyA upsI prakAra se samasta indra bho apane 2 parivAra sahita hokara Aye aura ve saba ke saba savidhi bhagavAn ko namaskAra kara na unake ati samIpa baiThe aura na una se ati dUra hI baiThe. kintu yathocita sthAna para Akara baiThe usa samaya unake donoM hAtha bhakti ke vaza se aMjalirUpa meM jur3e hue the evaM A~khoM meM una saba kI zoka ke azru bhare hue the // 47 // vArasa cakkavaTTI, nava baladevA, nava vAsudevA" mA 54mA prativAsudeva uttama puruSa rUpathI pariNita karavAmAM AvyA nathI. jyotiSka denA je candra ane sUrya evA be Indro kahevAmAM Avela che te jAtinA AzrayathI kahevAmAM Avela che. Ama te te vyaktinI apekSA e asaMkhyAta che. e bhavanavAsIonA, vyaMtaronA ane jyotikonA Indro pitapotAnA parivAranI sAthe atre AvyA. evuM kahevuM joIe. jema pitAnA parivArathI saMyukta thaIne zaka AvyuM te pramANe ja sarve Indro paNa potapotAnA parivA rathI saMyukta thaIne AvyA ane teo sarve savidhi bhagavAnane namana karIne ekadama temanI pAse paNa nahi tema temanAthI vadhAre dUra paNa nahi A pramANe cAgya sthAne besI gayA. te samaye temanA banane hAthe bhaktivaza aMjali rUpe saMyukta hatA temanI AMkhomAMthI azrudhArAo pravAhita thaI rahI hatI. kA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 48 devAgamanAnantaraM indrakAryanirUpaNam aNagArANaM / taraNaM te bhavaNavai jAva vemANiyA devA NaMdaNavaNAo sarasAI gosIsavaracaM daNakaTThAI sAha raMti, sAharitA tao ciigAo ratiegaM bhagavao titthayarassa, egaM gaNaharANaM, egaM avasesANaM aNagArANaM / aNa se k deviMde devarAyA abhioge deve sahAve, sAvittA evaM vayAsI - khippAmeva bho devANuppiyA ! khIrodagasamuddAo khIrodagaM sAharaha | taraNaM te abhiogA devA khIrodagaM sAharaMti // sU0 48 // 419 chAyA - tataH khalu zakro devendro devarAjo bahUn bhavanapativyantarajyotiSavaimAni - kAn devAn evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH nandanavanAt sarasAni gozIrSavaracandanakASThAni samAharata, samAhRtya tisraH citikAH racayata, ekAM bhagavatastIrthakarasya, ekAM gaNadharasya, ekAm avazeSANAm anagArANAm / tataH khalu te bhavanapati yAvad vaimAnikA devA nandanavanAt sarasAni gozIrSavaracandanakASThAni 'samAharanti, samAhatya tisraH citikA racayanti - ekAM bhagavatastIrthakarasya, ekAM gaNadharANAm ekAm avazeSANAM anagArANAm / tataH khalu sa zakro devendro devarAja abhiyogyAn devAn zabdayati, zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! kSIrodakasamudrAt kSIrodakaM samAharata / tataH khalu te AbhiyogyA devAH kSIrodakasamudrAt kSIrodakaM samAharanti // 48 // TIkA- 'tae NaM se sakke' ityAdi / 'tae NaM' tataH = catuSSaSTIndrasamAgamanAnantaraM khala 'sakke derdide devarAyA bahave bhavaNavai vANamaMtara joisavemANie' zakro devandro devarAjaH bahUn bhavanapativyantarajyotiSavaimAnikAn caturvidhAn 'deve' devAna ' evaM ' evaM vakSyamANaprakAreNa - 'vayAsI' avAdIt = uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA !' kSiprameva = zIghrameva bhI devAnupriyAH ! yUyaM 'NaMdaNavaNAo sarasAI' nandanavanAt sarasAni = sni isa prakAra 64 indroM ke upasthita ho jAne para zaka devendra ne jo kiyA usakA kathana isa prakAra hai- "taNaM sakke deviMde devarAyA bahave" ityAdi / TIkArtha - isake bAda "taraNaM sakke deviMde devarAyA bahave bhavaNavai vANamaMtarajoisa vemANie deve evaM vayAsI" devendra devarAja zaka ne una upasthita hue samasta 64 parivAra sahita bhavanapati, yAnavyantara, jyotiSka evaM vaimAnika devendroMse aisA kahA - " khippAmeva bho devANupiyA ! naMdaNavaNAbho sarasAIM gosIsacaMdaNakaTThAIM sAharaha" bho devAnupriya ! tuma saba zIghra hI nandana A pramANe 64 Indro jyAre upasthita thaI gayA tyAre zakra devendra je karyuM tenu athana thA pramAne che :- 'tara Na sakke devide devarAyA bahave' - ityAdi sUtra // 48 // artha-tyAra mAha 'tara Na sakke deviMde devarAyA bahave bhavaNavazvANamaMtara joisiya vaimANi deve evaM vayAsI' hevendra hevarA za te upasthita thayelA samasta - 64, parivAra sahita bhavanapatie vyatarA yAtiSka temaja vaimAnika devendrone, A pramANe kahyu 'khipAmeya bho devANupiyA naMdaNavaNAo sarasAi' gosIsacaMdaNakaTThAI sAharaha' De hevA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 jambUdvIpaprajJaptisUtre gdhAni na tu rukSANi, 'gosIsavaracaMdaNakaTThAI' gozIrSavaracandanakASThAni-gozIrSa gozIrSa nAmnA prasiddhaM yadvaraM zreSThaM candanaM tasya kASThAni 'sAharaha' samAharata-samAnayata 'sAharittA' samAhRtya 'tao ciigAo' tisraH citikA: citAtrayaM 'raeha' racayata, tatra 'egaM' ekAM citikAM bhagavao titthayarassa' bhagavatastIrthakarasya kRte racayata, 'egaM' ekAM citikAM 'gaNaharassa' gaNadharANAM kRte, 'egaM' ekAM ca citikAm 'avasesANaM' avazeSANAM tIrthakaragaNadharabhinnAnAm 'aNagArANaM' anagArANAM-sAdhUnAM kRte racayata / 'tae NaM te bhavaNavai jAva vemANiyA' tataH khalu te bhavanapati yAvad vaimAnikAH bhavanapativyantara jyautiSa vaimAnikA 'devA NaMdaNavaNAo sarasAiM-gosIsavaracaMdaNakaTThAI sAharaMti' devA nandanavanAt sarasAni gauzIrSavaracandanakASThAni samAharanti, 'sAharittA' samAhRtya 'tao ciigAo raeMti' tikhaH citikAH racayanti / 'egaM bhagavao titthayarassa' tatraikAM citikAM bhagavatastIrthakarasya RSabhadeva svAminaH kRte,, 'egaM gaNaharANaM' ekAM citikAM gaNadharANAM kRte, 'egaM avasesANaM-aNagArANaM' ekAM ca citikAm avazeSANAm anagArANAM kRte racayanti / 'taeNaM se sakke devide devarAyA Abhiyoge' tataH khalu sa zakro devendro devarAja abhiyogyAn-kiGkarabhUtAn 'deve' devAn 'saddAvei' zabdayati, saddAvittA' zabdayitvA 'evaM' evaM-vakSyamANapakAreNa 'vayAsI' avAdIt-uktavAn 'khippAmeva' vanase sarasa gozIrSacandana kI lakaDiyoM ko lAo aura "sAharittA" lAkarake "tao ciGagAo raeI" tIna citAoM kI racanA karo; inameM "egaM bhagavao titthayarassa" eka prabhu tIrthaMkara kI, "egaM gaNaharassa" eka gaNadhara kI aura "egaM avasesANaM aNagArANaM" eka avazeSa anagAroM kI' taba una bhavanapati se lekara samasta vaimAnika devoM ne nandana vana meM jAkarake vahAM se sarasa gozIrSacandana kI lakar3iyoM ko lekara pUrvokta tIna citAoM kI racanA kI, eka bhagavAn tIrtha kara ke liye, dUsarI gaNadharoM ke liye aura tIsarI ina donoM se bhinna zeSa anagAroM ke liye "taeNaM se sakke deviMde devarAyA Abhioge deve saddAvei" isake bAda devendra devarAjazaka ne Abhiyogya jAti ke devoM ko bulAyA-"saddAvittA evaM vayAsI-" bulAkara usane aisA kahA nupriyA, tame sarva maLIne zIdhra nandana vanamAMthI sarasa gozISacandananA lAkaDAo lAve ane 'sAharitA' sAbIna 'tao ciigAo' athittaa| taiyAra 42 / 'ega bhagavao titthayarassa' se prabhutIya 42 mAre "egaM gaNaharassa' se gha2 mATe bhane 'ega avasesANa aNa gArANa' 23 sapazeSa mngaare| bhATe. tyAra mAha sapanapatimyAthI bhAMDAra sa vaimAni4 dee nandana vanamAM jaIne tyAMthI sarasa zIrSa candananA lAkaDAo lAvIne pUrvokata traNa citAonI racanA karI eka bhagavAna tIrthaMkara mAMTe, eka gaNadhare mATe ane eka mAsannI lina zeSa bhanAbhATe. 'taraNa se sakke devide devarAyA Abhioge deve sahAveI' tyAra mAha pendra deva24 mAliyogya jatinAvAne masAthyA 'sahAvittA evaM vayAsI' jI ne temane yA pramANe dhu-khippAmeva bho devANupyiyA khirodagasamu jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 49 bhagavadAdi kalevarasnapanAdikanirUpaNam 421 zIghrameva 'bho devANuppiyA !' bho devaanupriyaaH| yUyaM 'khIrodagasamudAo' kSIrodaka samudrAt 'khorodakaM' kSIrodakaM 'saharaha' samaHharata = samAnayata 'tae NaM se AbhiogA devA' tataH khalu te AbhiyogyA devAH kSIrodakasamudrAt 'khorodagaM' kSIrodakaM' sAharaMti' samAharanti-samAnayanti iti ||suu0 48 // __ mUlam-tae NaM se sakke deviMde devarAyA titthagarasarIraMga khIrodageNaM pahANei pahANittA saraseNaM gosIsavaracaMdaNeNaM aNuliMpai,-aNuliMpittA haMsalakkhaNaM paDasADayaM NiyaMsei NiyaMsittA savvAlaMkAravibhUsiyaM karei, tae NaM se bhavaNavai jAva vemANiyA gaNaharasarIraMgAI aNagArasarIragAiMpi khIrodageNaM pahAveM ti hAvittA saraseNaM gosIsavaracaMdaNeNaM aNuliMpati aNulipittA ahayAiM divvAiM devadUsayalAI NiyasaMti NiyaMsittA savyAlaMkAravibhUsiyAI kareMti, taeNaM se sakke deviMde devarAyA te bahave bhavaNavai jAva vemANie deve evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! IhAmiga usabha-turaya jAva vaNalayabhatticittAo tao siviyAo viuvveha, egaM bhagavao titthayaramsa egaM gaNaharANaM egaM avasesANaM aNagArANaM, taeNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA tao sibiyAo viuvyaMti, egaM bhagavao titthayarassa egaM gaNaharANaM egaM avasesANaM aNagArANaM, taeNaM se sakke devide devarAyA vimaNe NirANaMde aMsupuNNagayaNe bhagavao titthayarassa viNaTTha jammajarAmaraNassa sarIragaM sIyaM Aru hei AruhittA ciigAe Thavei, taeNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA "khippameva bho devANuppiyA khIrodagasamudAo khIrodagaM sAharaha' he devAnupriyo ! tuma zIvra hI kSIrodaka samudra para jAo aura vahAM se kSIrodaka lekara Ao. isa prakAra indra kI AjJA sunakara 'taeNaM te AbhiogA devA khIrodagaM sAhara ti" Abhiyogga jAti ke deva kSIrodaka samudra para gaye aura vahAM se kSIrodaka lekara vApisa Agaye / / 48 // hAo nIrodagaM sAharaha' vAnupriya, tame zIghra kSIrA samudra 52 tamo ana tyAMthI kSIza64 6 mAvo mA pramANe chandranI mAjJA sAMmajIne 'taeNaM se AbhiogA devA khIrodagaM sAhati'te sa mayogya jtinaav| kSIrA64 samudra 52 gayA ana tyAMcI kSIredaka laI te pAchA AvyA. 48 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 422 jambUdvIpaprajJaptisUtre devA gaNaharANaM aNagArANaya viNaTTha jammajarAmaraNANaM sarIragAiM sIyaM Aruheti AruhitA ciigAe ThaveMti ||suu0 49 // chAyA-tataH khalu sa zakro devendro devarAjastIrthakarazarIrakaM kSIrodakena snapayati snapayitvA saraseNa gauzIrSavaracandanenAnulimpati anulipya haMsalakSaNaM paTazATakaM nivAsayatinivAsya sarvAlaGkAravibhUSitaM karoti, tataH khalu te bhavanapati yAvad vaimAnikA gaNadhara zarIrakANi anagArazarIrakANyapi kSIrodakena snapayaMti snapayitvA sarasena gozIrSadharacandanenAlimpanti, anulipya ahatAni divyAni devadUSyayugalAni nivAsayanti nivAsya sarvAlaGkAravibhUSitAni kurvanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjastAn bahUn bhavanapati yAvad vaimAnikAn devAnevamavadat-kSiprameva bho devAnupriyAH / IhAmRgavRSabha-turaga-yAvad vanalatA bhakticitrAstisaH zivikA vikuruta, (tatra) ekAM bhagavate tIrthaMkarAya ekAM gaNadharebhyaH ekAmabazeSebhyo'nagArebhyaH, tataH khalu te bahUvaH bhavanapati yAvad vaimAnikAstisraH zibikAM vikurvanti, (tatra) ekAM bhagavate tIrthaMkarAya, ekAM gaNadharemyaH, ekAmavazeSebhyo'nagArebhyaH, tataH khalu sa zako devendro devarAjo vimanA nirAnando'zrupUrNanayano bhagavatastIrthakarasya vinaSTajanmajarAmaraNasya zarIrakaM zibikAyAmAropayati Aropya citikAyAM sthApayati, tataH khalu te bahavo bhavanapati yAvad vaimAnikA devA gaNadharANAmanagArANAM ca vinaSTajanmajarAmaraNAnAM zarIrakANi chibikAyAmAropayanti AroSya citikAyAM sthApayanti ||suu0 49 // TIkA--'taeNaM ityAdi / tataH-tadanantaraM -kSIrodakasaMharaNAnantaraM 'se' saHpUrvoktaH 'sakke' zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' thevarAjaH 'titthayarasarIragaM' tIrthaMkara zarIrakaM-jinakalevaraM 'khIrodageNaM' kSIrodakena-kSIrasAgarAnItajalena 'gaNANei' snapayatisnApitaM karoti 'NhANittA' snapayitvA 'saraseNaM' sarasena-sugandhabandhureNa 'gosIsavaracaMdaNeNaM-gozIrSavaracandanena-devavRkSa-sambhavagozIrSAkhyottama candanena 'aNuliMbaI' anulimpati-anuliptaM karoti 'aNuliMpittA' anulipya 'haMsalakkhaNaM' haMsalakSaNaM-haMsavacchve aba kSIrodaka AjAne ke bAda zakra kI kRti kA varNana karate haiM-taeNaM se sakke deviMde devarAyA" ityAdi / TIkArtha-"tae NaM se sakke deviMde devarAyA titthagarasarIragaM khIrodageNaM NhANeDa" isake bAda devendra devarAja zaka ne tIrthaMkara ke zarIra ko usa kSIrodaka se snAna karAyA aura 'hANittA' snAna karA karake phira use 'saraseNa gosIsacandaNeNaM aNulippai' gozIrSa nAma ke zreSTha kSIrAdaka laI AvyA bAda zakanI kRtinuM varNana kare che- 'taeNa se sakke devide devarAyA-ityAdi-sUtra // 49 // zahAtha-"tae NaM se sakke devideM devarAyA titthagarasarIragaM khIrodageNa pahANeha' tyArapachI devendra devarAja zake tIrthaMkara nA zarIrane te kSIradakathI snAna karAvyuM ane "ggr vittA' snAna 42pI tane 'saraseNa gosIsacaMdaNeNa aNuliMpaI' gozIpa nAmanA zreSTha yana jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 49 bhagavadAdi kalevarasnapanAdikanirUpaNam 423 tavarNa 'paDasADayaM' paTazATakaM-zATakavastraM 'NiyaMsei' nivAsayati-paridhApayati 'NiyaMsittA' nivAsya-paridhAya 'savvAlaMkAravibhUsiya' sarvAbharaNasamalaGkRtaM 'karei' karoti 'taeNaM' tataH-tadanantaraM bhagavaccharIrasya zakrakartRka sarvAlaGkAravibhUSitIkaraNAnantaram khalu 'te' te 'bhavaNavai jAva vemANiyA' bhavanapati yAvada vaimAnikAH bhavanapati vANamaMtara jyautiSka vaimAnikA devA 'gaNaharasaroMraMgAI' gaNadhara zarIrakANi gaNadharakalevarANi 'aNagAra sarIragAI' anagArazarIrakANi anagArAH sAdhavastaccharIrakANi tatkalevarANi 'khIrodageNaM' kSIrodakena-kSIrasAgarAnItajalena pahAveMti' snapayanti 'pahAvittA' snapayitvA 'saraseNaM' sarasena sugandhinA 'gosIsacaMdaNeNaM' gozIrSacandanena 'anulipati' anulimpanti 'anulipittA' anulipya 'ahayAI' ahatAni-akhaNDitAni 'divvAI' divyAni-svargIyANi uttamAni 'devadUsajUyalAI' devadRSyayugalAni devaparidheyavastradvayAni, iha bahuvacanaM pratyekANi gaNadharAnagArazarIrANyapekSya 'NiyaMsati' nivAsayanti paridhApayanti 'NiyaMsittA' nivAsya paridhApya 'savvAlaMkAravibhUsiyAI' sarvAlaGkAravibhUSitAni sarvAbharaNAlaGkRtAni 'phareMti' kurvanti tae NaM' tataH tadanantaraM khalu gaNadharAnagArazarIrANAM bhavanapatyAdikartRcandana se anulipta kiyA "aNuliMpittA" anulipta karane ke bAda phira "hasa lakkhaNaM paDasADayaM NiyaMsei" use ha~sa ke jaise zvetavarNavAle zATaka vastra se susajjita kiyA, "NiyaMsittA" susajjita karane ke bAda phira use "savvAlaMkAravibhUsiyaM karei" samasta alaMkAroM se vibhUSita kiyA, bhagavAn ke zarIra ke vibhUSita kiye jAne ke bAda "tae NaM se bhavaNavai jAva vemANiyA gaNahara sarIragAiM aNagAra sarIragAipi khododageNaM grahAveMti hAvittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNulipittA ahayAi divbAI devadUsajuyalAI NiyaMsaMti NiyaMsittA savvAlaMkAravimUsiyAI kareMti" bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM ne gaNadhara ke zarIroM ko aura anagAra ke zarIroM ko bhI kSIrodaka se snAnayukta kiyA. snAnayukta karake phira sarasa gozIrSaka nAmaka zreSThacandana se anulipta kiyA, anulipta karake ahata divya devadUSyayugala una zarIroM para ghare-pahirAye, devadUSya yugaloM ke pahirAne ke bAda phira unhoMne una zarIroM ko samasta prakAra ke alaMkAroM se nAsapA 'alipittA' yahananA pazana tana 'haMsalakkhaNapaDasADayaM NiyaMsei' sanA 40 saIta yA patrathI susata yuH "NiyasiMttA' susa 4rIna tene 'savvAlaMkAravibhUsiyaM kareha' sadhA mAthI zobhAyamAna yu lagavAnanA zarIrane vibhUSita ya pachI 'taeNa se bhavaNavai jAva cemANiyA gaNaharasarIragAiM aNagAra sarIragAi khIrodageNa pahAveti pahAvittA saraseNa gosIsacaMdaNeNaM aNulipittA ahayAI divyA devadUsajuyalAI NiyasaMti NiyaMsittA savyAlaMkAravibhUsiyAI kareMti' pachI apana patithI AraMbhIne vaimAnika paryanta nA devoe gaNagharanA zarIrane ane anagArAnA zarIrane paNa kSIradakathI snAna karAvyuM te sarvane snAna karAvIne pachI sarala gozISa nAmanAuttama caMdanathI lepa kaye lepa karIne devadUSya yugala te zarIra para paherAvyA. devadUSya yugala vastra dhAraNa karAvyA pachI teoe e zarIrane saghaLA prakAranA alaMkArothI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre kasaryAlaGkaraNAnantaraM 'se' saH-pUrvoktaH alaGkRtajinakalevaraH 'sakke' zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'te' tAn-alaGkRtagaNadharAnagArakalevarAn 'bahave' bahUnanekAn 'bhavaNavai jAva vemANie' bhavanapati yAvad vaimAnikAn bhavanapativANamantarajyotiSka vaimAnikAn 'deve' devAn 'evaM' 'evam vakSyamANaM vacanam 'vayAsI' avadat-abavIt "khiyyAmeva' kSiprameva zIghrameva 'bho devANuppiyA !' bho devAnupriyAH ? he mhaanubhaavaaH| 'ihAmiga usabha turaga jAva vaNalayabhatticittAo' IhAmRgavRSabha turagayAvadvanalatA bhakticitrAH-IhAmRga vRSabha turaganaskAmaravihaga vyAlaka kinnararuraruzarabhacamarakuJjaravanalatA bhakti citrAH-tatra-IhAmRgaH vRkAH, vRSabhA -balIvaH, turagAH,-azvAH narA:-manuSyAH, makarA:grAhAH, vihagA:-pakSiNaH, vyAlakA:-sarpAH kinnarA:-vyantaradevAH, ruvaH-mRgAH, zarabhAH aSTApadAH, camarAH-camara gAvaH kujarAH-hastinaH, vanalatAH-prasiddhaH, etAsAM yA bhaktayaH racanAvizeSAH, tAbhizcitrAH-adbhutAH 'to' tisnaH trisaMkhyAH 'siviyAo' zibikAH yApyayAnAni 'pAlakhI' iti prasiddhAH 'viuvyaha' vikuruta vaikriyazaktayotpAdayata tatra 'egaM' ekAM-zivikA 'bhagavao' bhagavate 'titthagarassa' tIrthaMkarAya-jinAya 'egaM' ekAm aparAM dvitIyAM zibikAm 'gaNaharANaM' gaNadharebhyaH gaNibhyaH 'egaM' ekAm anyAn vibhUSita kiyA, "taeNaM se sakke deviMde devarAyA te vahave bhavaNavai jAva vemANie deve evaM vayAsI-" isake bAda usa devendra devarAja zaka ne una samasta bhavanapati devoM se lekara yAvat vaimAnika devoM se isa prakAra kahA-"khippAmeva bho devANuppiyA ! IhAmiga usabha turaga jAva vaNalaya bhatticitAo to sibiyAo viuvveha" he devAnupriyo ! Apaloga IhAmRga, vRSabha, turaga yAvat vanalatAoM ke citroM se citrita tIna zibikAoM kI vikurvaNA karo. inameM eka bhagavAn tIrthakara ke liye aura eka avazeSa anagAroM ke liye "taeNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA tao siviyAo viuvvaMti" isa prakAra se indrapradatta AjJA ke anusAra una bhavanapati devoM se lekara vaimAnika taka ke devoM ne tIna zivikAoM kI vikurvaNA kI "egaM bhagavao titthagarassa" inameM eka tIrthakara ke liye kI gai, "egaM gaNaharANaM" eka gaNadharoM ke bharata . 'taeNaM se sakke devide devarAyA te bahave bhavaNavai jAva cemANie deve evaM vAlI" te pachI e devendra devarAja zake e saghaLA bhavanapati deve yAvata vaimAnika devAne / pramANe 4thu khippAyeva bho devANuppiyA IhAmigausabhaMturaga jAya vaNalaya bhatticittAo siviyAo viuvyeha' vAnupriyo mA5 hAmRga, vRSabha, tu2yAvat vanalatAo nA citrothI citrita evI traNa zibikAe arthAt pAlakhIonI viguNa karAvo te paikI eka bhagavAna tIrthakarane mATe eka gaNadharo mATe ane eka bAkInA anagAre bhATe 'taeNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA tao sibiyAo viuvvaMti' mA prabhArI ne Apela AjJAnusAra e bhavanapati dethI laIne vaimAnika paryantanA dee traNa pAlakhImaanaa vi 431. 'egaM bhagavao tityayarassa' ta paiI se bhagavAn tIrtha2ne bhATe manAvatAta. 'ega gaNaharANaM' me gdhre| mATe 'ega avasejANaM agagArANa' trA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 425 prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 49 bhagavadAdi kalevarasnapanAdikanirUpaNam tRtIyAM zivikAm' ava se sANaM' avazeSebhyaH jinagaNadharAtiriktebhyaH aNagArANaM' anagArebhyaH vikuruteti pUrveNAnvayaH 'taraNaM' tataH tadantaraM khalu zivikAtrayavikaraNArthazakrAjJAnantaram 'te' te zakrAjJaptAH 'bahave' bahavaH 'bhavaNavara jAva vaimANiyA' bhavanapati yAva dvaimAnikAH bhavanapati jyotiSkavyantaravaimAnikAH devAH 'o' tisraH 'sibiyAo' zivikA: 'ciubvaMti' vikurvanti, 'taNaM' tataH tadantaraM khalu zivikAtrayavikaraNAnantaram 'se' saH 'sakke' zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'vimaNe' vimanAH- viSaNNacittaH 'NirANaMde' nirAnandaH AnandarahitaH duHkhI 'asupuNNaNayaNe' azrupUrNanayanaH vASpAkulanetraH 'bhagavao' bhagavataH 'titthayarassa' tIrthakarasya 'viNadvajammajarAmaraNassa ' vinaSTa janmajarAmaraNasya janmavArdhakyamRtyurahitasya bhagavata ityanena sambandhaH tasya 'sarIragaM' zarIrakaM - kalevaraM 'sIaM' zivikAyAm atra mUle saptamyarthe dvitIyA prAkRtajanyA 'Aruhei' Aropayati-AruDhaM karoti 'AruhittA' Aropya - ArUDhaM kRtvA bhagavatkalevaraM 'ciigAe ' citikAyAm - citAyAm 'Thavei' sthApayati' 'taraNaM' - tataH - tadanantaraM bhagavaccharIrasya citAyAM sthApanAnantaram 'te' te - vaikriyazaktyotpAditazivikAyAH 'bahave bahavaH aneke 'Haras jAva vaimANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikAH - bhavanapati jyotiSkavyantara vaimAnikA: 'devA' devA: 'gaNaharANaM' gaNadharANAM gaNinAm 'aNagArANaM' anagArANAm 'ya' ca 'viNa jammajarAmaraNANaM' vinaSTajanmajarAmaraNanAM - janmavArdhakyamRtyurahitAnAM 'sarIragAI' zarIrakANi 'sI' zivikAyAM dvitIyAyAM tRtIyAyAM ca 'Aruheti' Aropayanti - liye kI gaI aura "egaM avasesANaM aNagArANaM' eka zeSa anagAroM ke liye kI gaI, isake bAda" taNaM se sakke deviMde devarAyA cimaNe NirANaMde aMsupuNNaNayaNe bhagavao titthagarassa viNa janmajarAmaraNassa sarIragaM sIyaM Aruhei" usa devendra devarAja zaka ne vimanaska aura nirAnanda hote hue azrupUrNa nayanoM se bhagavAn tIrthaMkara ke kI jinhoMne janma, jarA aura maraNa kaSTa kara diyA hai zarIra ko zibikA meM Aropita kiyA, "AruhittA" zibikA meM Aropita karake phira "ciigAe Thavei" use usane citA meM rakhA, isake anantara "taNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA devA gaNaharANaM aNagArANaya viNaTujammajarAmaraNANaM sarIragAI sIyaM Arurheti" una bhavanapati devoM se lekara vaimAnika taka ke devoM ne gaNadharoM aura anagAroM kheDa mAhInA anagAre bhATe stravAmAM bhAvI te pachI 'tae NaM se sakke deviMde devarAyA for furt de supuNNaNapaNe bhagavao titthagarassa viNaTTajammajarAmaraNassa sarIragaM sIyaM Aruhe' se devendra devarAja zatru vimanas bhane nirAna manI ne mAMgothI bharelA netro vaDe bhagavAna tIrthaMkara ke jeee janma jarA ane maraNanA vinAza karela che tebhanA zarIrane pAsa bhI bhAM padharA0yuH 'AruhittA pAsaNI bhAM dharAvI ne te pachI 'ciigAe ve' tene zaDe yitA para bhUmyutyAramAha 'tapaNa' te bahatre bhavaNavara jAva vemANiyA devA gaNarANa aNagArANaya viNa jammajarAmaraNANaM sarIragAI sIyaM Aruheti te lavanayati 54 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 jambUdvIpaprajJaptisUtre. ArUDhAni kurvanti 'AruhittA' Aropya = ArUDhIkRtya 'ciigAe' citikAyAM citAyAM 'ThaveMti' sthApayanti - nivezayanti // 049 // atha citAyAM bhagavadAdikalevarasthApanAnantaraM zakrAdikRtimAhamUlam - taNa se sakke deviMde devarAyA aggikumAre deve sahAve sadAvittA evaM vayAsI - khippAmeva bho devANupiyA titthagaraciigAe jAva aNagAraciigAe agaNikArya viuvvaha viuvvittA eyamANatiyaM paccappiNaha, taraNaM te aggikumArA devA vimaNA nirAnaMdA aMsupuNNa NayaNA titthayaraciigAe jAva aNagAraciigAe ya agaNikAyaM viuvvaMti ari se deviMde devarAyA vAukumAre deve sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! titthayaraciigAe jAva aNagAraciigAe yavAkkAyaM hi viubvittA agaNikAyaM ujjAleha titthayarasarIragaM gaNaharasarIragAIM aNagArasarIragAI ca jhAmeha taeNaM te vAukumArA devA vimaNA NirANaMdA aMsupuNNaNayaNA titthayaraciigAe jAva viuvvaMti aga NikArya ujjAti titthayarasarIraMgaM jAva aNagArasarIragANi ya jhAmeM ti ke ki jinhoMne janma jarA aura maraNa ko sarvathA vinaSTa kara diyA hai zarIro ko zikSikA meM Aropita kiyA, aura "AruhittA" Aropita karake phira unhoMne "ciigAe ThaveMti" una zarIro ko citA meM rakha diyA, IhAmRga - nAma vRka kA hai, vRSabha nAma balIvarda kA hai, turaMga nAma ghAr3e kA haiM nara nAma manuSya kA hai, makara nAma grAha kA hai, vihaga nAma pakSI kA hai, vyAlaka nAma sarpa hai. kinnara vyantarajAti ke devavizeSoM kA nAma hai, ruru nAma mRga kA haiM, zarabha nAma aSTApada kA hai, camara nAma camarI gAya kA hai, kuJjara nAma hAthI kA hai. jaMgala kI latAoM kA nAma vanalatA hai // 49 // devAthI mAMDI te vaimAnika sudhInA devAe ke jemaNe janma jarA ane maraNa ne sathA vinaSTa karI dIdhA che evA gaNadhara ane anagArAnA zarIrane zikhikAmAM AreApita karyo ane 'AruhitA' Aropita purIne pachI tebhANe 'ciigAe Thaveti' zarIrAne thitA para bhUmI hIghAM, IhAmRga, vRhunu nAma che. vRSala, jasIvahanu nAma che turaMga, nAma ghoDAnu che. nara, manuSyanu nAma che bha42, zrIhanu nAma che. vihaga, pakSI nAma che. vyAsa, sarpanu nAma che. dvinnara, vyantara latinA deva vizeSa nAma che. 33, bhRganu nAma che. zarala, aSTApadRtu' nAma che, amara, yabharI gAyanu nAma che. 42, hAthInu nAma che. vanavatA, jagalI latA nuM nAma che. 5 sUtra 49 5 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIdvi0vakSaskArasU.50kalevarANicitoparisthApanAnantarikazakrAdikAryanirUpaNama 427 taeNaM se sakke deviMde devarAyA te bahave bhavaNavai jAva vemANie deve evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! titthayaraciigAe jAva aNagAraciigAe aguruturukkaghayamadhuM ca kuMbhaggaso ya bhAraggaso ya sAha raha, taeNaM te bhavaNavai jAva titthayara jAva bhAraggaso ya sAharaMti, taeNaM se sakke deviMde devarAyA mehakumAre deve sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bhA devANappiyA ! titthayara ciigaM jAva aNagAraciigaM ca khIrodageNaM NivyAveha, tarpaNa te mehakumArA devA titthayaraciigaM jAva NivvA ti, taeNaM se sake devide devarAyA bhagavao titthayarassa uvarilaM dAhiNaM sakahaM geNhai IsANe devide devarAyA uvarilaM vAmaM sakahaM geNhai, camare asuriMde asurarAyA hiDillaM dAhiNaM sakahaM geNhai, balI vairoyaNide vairoyaNarAyA hiDillaM vAmaM sakahaM geNhai, avasesA bhavaNavai jAva vemANiyA devA jahArihaM avasesAI, aMgamaMgAI, kei jiNabhattIe kei jIyameyaMti kaTu kei dhammotti kaTu geNhaMti sU0 // 50 // chAyA-tataH khalu sa zako devendro devarAjo'gnikumArAn devAn zabdayati zabdayitvA evamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! tIrthaMkaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAmagnikArya vikuruta, vikRtya etAmAjJaptikAM pratyarpayata, tataH khalu te'gnikumArA devA vimanaso nirAnandA azrupUrNanayanAstIrthaMkaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAM cAgnikArya cikurvanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjo vAyukumArAn devAn zabdayati zayitvA evamavadat kSiprameva bho devANupriyAH ! tIrthakaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAM ca vAyukumAraM vikuruta vikRtya agnikAyamujjvalayata tIrthakara zarIrakaM gaNadharazarIrakANi anagArazarIrakANi ca dhmApayata, tataH khalu te vAukumArA devA vimanaso nirAnandA azrupUrNa naya. nAstIrthakaracitikAyAM yAvat vikurvanti agnikAyamujjvalayanti tIrthakarazarIrakaM yAvadanagArazarIrakANi ca dhmApayanti, tataH khalu sa zako devendro devarAjastAn bahUn bhavanapati yAvad vaimAnikAn devAn evamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! tIrthakaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAmaguruturuSka ghRtamadhu ca kumbhAgrazazca bhArAgrazazca saMharata, tataH khalu te bhavanapati yAvat tIrthakara yAvad bhArAprazazca saMharanti, tataH khalu sa zako devendro devarAjo meghakumArAn devAn zabdayati zabdayitvA evamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! tIrthakaracitikAM yAvadanagAracitikAM ca kSIrodakena nirvApayata, tataH khalu te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre meghakumArA devastIrthaMkaracitikAM yAvannirvApayanti, tataH khalu sa devendro devarAjo bhagavatastIrthaMkarasya uparitanaM dakSiNa sakthi gRhNanti, IzAno devendro devarAjaH uparitanaM vAmaM sakthi gRhNanti, camaro'surendrA'surarAjeo'dhastanaM dakSiNa sakthi gRhNanti, valI vairocanendro vairocanarAjeI'dhastanaM vAmaM sakthi gRhNanti, avazeSA bhavanapati yAvada vaimAnikA devA yathArhamavazeSANi aGgAGgAni kecijjinabhaktyA kecijjotametaditi kRtvA kecid dharma iti kRtvA gRhNanti // sU0 50 // 'TIkA - 'taeNa se sakke' ityAdi / 428 tataH tadanantaraM bhagavadAdizarIrANAM tattaccitAsu saMsthApanAnantaram khalu saHpUrvoktaH zakraH 'deviMdaH' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'aggikumAre ' aggikumArAn 'deve' devAn 'saddAvei' zabdayati 'sadAvittA' zabdayitvA - AhUya ' evaM ' evaM vakSyamANam 'vayAsI' avadat 'khippAmeva' kSiprameva- zIghrameva 'bho devANupiyA !' bho devAnupriyAH ! he mahAnubhAvAH | 'titthayaraciigAe' tIrthakaracitikAyAm 'jAva' yAvat - yAvatpadena - 'gaNaharaciigAe' iti saMgrAhyam tasya 'gaNadharacitikAyAm' iti chAyA, gaNadharacitAyAmiti tadarthaH, 'aNagAraciigAe' anagAracitikAyAm anagAracitAyAm 'agaNikAryaM' agnikAyam - agnim 'viuvvaha' vikuruta - vaikriyazaktyotpAdayata 'viuccittA vikRtya - citA meM bhagavAn Adi ke zarIroM ko rakhane ke anantara zaka AdikoM ne jo kAma kiyA use isa sUtra dvArA sUtrakAra prakaTa karate haiM - " tara NaM se sakke deviMde devarAyA aggikumAre" ityAdi / -- TIkArtha- "taeNaM' bhagavAn AdinAtha Adi ke zarIroM ko citAoM meM rakhane ke bAda "deviMde " devendra "davarAyA" devarAja "sakke " zakrane " aggikumAre deve" agnikumAra devoM ko "sadAvei " bulAyA "sadAvittA" bulAkara "evaM vayAsI" una devoM se usane aisA kahA - " bho devANupiyA " he devAnupriyo ! Apaloga "titthagara ciigAe" tIrthaMkara kI citA meM yAvat " gaNaharaciigAe" gaNadharoM kI citA meM aura " aNagAraciigAe" anagAroM kI citA meM " agaNikAyaM viubvaha" agnikAya kI-- agni kI--vikurvaNA karo - vikriyAzakti se agni ko utpanna karo 'viubvittA' citAmAM bhagavAn AdinA zarIrone sthApita karIne zaka vageree je ka'I karyu tene A sUtra vaDe sUtrakAra prakaTa kare che. 'taraNa' se sakke devide devarAyA aggikumAre' ityAdi ||suutr 50 // zabdArtha - (taeNa ') bhagavAna vigerenA zarIrIne yitAo para bhUmyA pAha (devide) devendra (devarAyA) va (sakke) rADe (aggikumAre) agni kumAra hevAne (sahAvei) sosAvyA (sadAvittA) mosAdIne (evaM vayAsI) te devAne tethe yA pramANe - ( bho devANupiyA) De hevAnupriyo, tame (titthagaraciigApa) tIrtha 42nI citAmAM yAvat 'gaNaharaciigAe gae dharAnI zitAmA bhane ( aNagAraciigAva) anagAronI yitAmAM (agaNikArya vivaha) agniprayanI-agninI vidurvA kuze, viGiyA zaktithI agni ne utpanna are (viubvittA) jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIdvi0 vakSaskArasU. 50 kalevarA Nici toparisthApanAnantarikazakrAdikAryanirUpaNam 429 vaikriyazaktyotpAdya 'eyamANattiyaM' etAmAjJaptikAm imAmAjJAM pAlitAM satIm 'paccaftone' pratyarpayata asmAbhirbhavadAjJAmagnivikaraNakArya kRtamiti madAjJAM pUrNAM nivedayata 'taraNaM' tataH - tadanantaram khalu agnikumArAnprati zakrasyAgnikAya vikaraNAjJAnantaram 'te' te zakrAjJaptAH 'agnikumArA' agnikumArAH 'devA' devA: 'vimaNA' vimanasaH viSaNNacittAH 'NirAgaMdA' nirAnandAH- AnandarahitAH duHkhinaH santaH ataeva 'asupuNNaNayaNA' azrupUrNa nayanA - bAppA kulanetrAH 'titthayaraciigAe' tIrthakara citikAyAm 'jAva' yAvat - yAvatpadena - 'gaNahara ciigAe' iti saMgraho bodhyaH, tasya 'gaNadharacitikAyAm' iti chAyA gaNadharacitAyAmiti tadarthaH, 'aNagAraciigAe ya' anagAracitikAyAM ca 'agaNikAya' agnikam - agni 'vibvaMti' vikurvanti, 'tapaNaM' tadanantaram agnikumAra devaiH agnikAya vikurvaNAnantaram se deviMde devarAyA' saH devendraH devarAjaH 'vAu kumAre deve sahAbei' vAu kumAra devAn zabdayati, Ahvayati 'saddAvitA' AhUya 'evaM vayAsI' evamavadat - 'khipAmeva bho devANupiyA' kSiprameva bho devAnupriyAH 'tityayaraciigAe jAMva aNagAraciGgAe' tIrthaMkaracitikAyAM yAvat anagAracitikAyAM 'vAukkArya' vAyukAyam 'viuvvaha' vaikriyazakti se agni ko utpanna karake " eyamANattiyaM" phira isa merI AjJA kI "yaha pAlita kI jA cukI hai" - isa prakAra se "pacappiNaha" hame khabara do " taraNaM" isake anantara "te aggikumArA devA" una aggikumAra devoM ne kheda - khinna citta hote hue, Ananda rahita citta hote hue aura azrupUrNanetra hote hue tIrthakara kI citA meM, yAvat gaNadharoM kI citA meM aura " aNagAraciigAe" zeSa anagAroM kI citA meM "agaNikAyaM viuvvaMti" agnikAya kI vikurvaNA zakti se utpatti kI 'taeNaM' agnikumAra devoMne tIrthakarAdi ke zarIra meM anikAya kI vikurvaNA karane ke bAda 'se deviMde devarAyA' vaha devendra devarAja ne 'vAukumAradeve sadAveha' vAyukumAra devoM ko bulAyA 'saddAvittA' bulAkara 'evaM bayAsI' una vAyu kumAra devoM ko isa prakAra kahA 'khippAmeva bho devANupiyA' he devAnupriya zIghra hI 'titthagara ciigAe jAva aNagAraciigAe ' vaiThiya zaktithI agni utpanna urIne (eyamANattiyaM) pachI yA bhArI mAjJAnu akSarazaH pAsa thardha laya tyAre 'AjJAnu' yathAvat pAsana tha ga che' se prabhAze ( paccadipaNaha) bhane amara Aye. (taraNa) tyAra mAha (te aggikumArA devA) te agnikumAra vA kheda khinna cittavALA thaIne arthAt AnaMda vahIna thaIne ane azrupUrNa netravALA thaI ne tIrtharanI zitAmAM yAvat gaNudharonI yitAmA ane (aNagAraciragAra) zeSa mana. zAzanI citA bhAM (agaNikArya viuvvaMti) agnimayanI viThurpaNA zatithI utpatti 'tapaNaM' agnikumAra devAce tIrthaM rAhinA zarIromAM agnimayanI vidurvA zaktithI utpattiryAvAha 'se deviMde devarAyA te devendra devarAne 'vAukumAre deve sahAvei' vAyukumAra devAne moDAvyA "sadAvittA' meosAvIne ' evaM vayAsI' mA pramANe dhuM "khippAmeva bho devApiyA' he hevAnupriyo kahithI "titthagaraciigAe jAva aNa gAraciigae' tIrtha 42 nI yitAbhAM yAvat zeSa managAronI vittAmA 'vADakAyaM' vAyuayane 'vivyaha vidurvita jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 jambUdvIpaprajJaptisUtre vikuruta 'viuccittA' vikurvya - utpAdya 'agaNikAyaM' agnim 'ujjAleha' ujjvalayata - pradIpayata pradIpya 'titthagara sarIragaM' tIrthakarazarIraM 'gaNaharasarIragAI' gaNadhara zarIrakANi 'aNagAra sarIragAI' anagArazarIrakANi ca 'jhAmeha' dhyApayata-taraNaM zakrAjJA zravaNAnantaram 'te' te - pUrvoktAH 'vAukumArA' vAyukumArAH 'devA' devA 'vimaNA' vimanasaH viSaNNa hRdayA: 'NirAgaMdA' nirAnandAH AnandarahitAH duHkhAkulAH ataeva 'aMsupuNNaNayaNA' azrupUrNanayanA vASpAkulanetrAH 'titthayara ciigAe' tIrthakaracitikAyAM jinacitAyAm ' jAva' yAvat - yAvatpadena - 'gaNaharaciigAe aNagAraciigAe ya agnikArya' ityasya saMgrahaH, tasya ca 'gaNadharacitikAyAm anagAracitikAyAm' cAgnikAyam iticchAyA, gaNicitAyAm anagAracitAyAm agnimiti tadarthaH 'viuvvaMti' vikurvanti vaikriyazaktyotpAdayanti, tathA 'aggikAryaM' agnikAyam - agnim 'ujjAle ti' ujjvalayanti pradIpayanti pradIptena cAgninA 'titthayarasarIragaM' tIrthakarazarIrakaM 'jAva' yAvat - yAvatpadena 'gaNahara - sarIragAI' ityasya saMgrahaH, tasya ca 'gaNadharazarIrakANi' iticchAyA, gaNadhara kalevarANIti tadarthaH, 'aNagArasarIragANi ya' anagArazarIrakANi ca 'jhAmeMti' dhmApayanti - saMyojayanti 'tapaNaM' tataH tadanantaraM khalu jinAdizarIreSu dahanasaMyojanAnantaram ' se ' tIrthakara kI citA meM yAvat anagAra kI citA meM 'vAukkAyaM' vAyukAyako 'vikuvvaha' vikurvita karo 'viubvittA' vaikriyazakti se utpanna kara ke 'agaNikArya' agnikAyako 'ujjAleha' pradIpta karo pradIpta karake 'titthagarasarIragaM' tIrthakarake sarIra ko 'gaNaharasarIragAI' gaNadharoM ke zarIra ko evaM 'aNagAra sarIragAI' zeSa anagAra ke zarIra kA 'jhAmeha' agnisaMyukta karo "taNaM te vAu kumArA devA vimaNA nirANaMdA aMsupuNNaNayaNA' isake bAda una vAyukumAra devoM ne vimanaska evaM Ananda rahita hokara tathA netroM meM jinake azru bhare hue haiM aise hokara 'titthagaraciigAe' jinendradeva kI citA meM " jAva" yAvat- gaNadharoM kI citA meM evaM anagAroM kI citA meM agnikAya kI vikurvaNA kI, tathA "aggikAyaM ujjAleti" use pradIpta kiyA, pradIpta huI usa agni sAtha phira unhoMne "titthagarasarIragaM" tIrthaMkara ke zarIra ko " jAva" yAvat - gaNadharoM ke | 'viuccittA' vaiyi zaktithI vAyubhayane utpannarIne 'agaNikArya' agni ne 'ujjA leha' ahIpta ch| the pramANe agniyane ahopta urIne 'titthagarasarIraMga' tIrtharanA zarIrane yAvat 'gaNaharasarIragAI' gaNadharonA zarIrane tebhana 'aNagArasarIggAI' zeSamanagAnA zarIrane 'jhAmeha' abhiyukta re| (taeNa te vAukumArA devA vimaNA NirANaM dA supuNNaNayA) tyAra mAha te vAyubhAra heveo vimanas temana AnaMda vihIna thAne tebhana azrulInA netrothI (titthagara ciigAe) minendranI yitAmAM (jAva) yAvat jAzudharonI yitAbhAM tebhaka anagoronI zitAmAM agnimayanI viThu purI tena (agnikArya ujjAti) tene ahIsa . ahIsa thayela te agninI sAthai bho (titthagara sarIragaM) tIrtharanA zarIrane yAvat gaedharonA zarIrAne (aNagAra saroragANi) anagAzanA zarIrAne jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIdvivakSaskArasU.50kalevarANicitoparisthApanAnantarikazakrAdikAryanirUpaNam 431 saH pUrvoktaH 'sakke' zakraH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'te' tAn-pUrvoktAn 'bahaye' bahUn anekAn 'bhavaNavai jAca vemANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikAn bhavanapatijyotiSkacyantaravaimAnikAn 'deve' devAn 'evaM' evaM-vakSyamANaM 'vayAsI' avadat 'khippAmeva' kSiprameva-zIghrameva bho devANuppiyA !' bho * devAnupriyAH ! he mahAnubhAvAH 'titthagaraciigAe' tIrthakaracitikAyAM jinacitAyAm 'jAya' yAvat-yAvatpadena 'gaNaharaciigAe', iti saMgrAhyam , tasya ca 'gaNadharacitikAyAmiticchAyA, gaNadharacitAyAmiti tadarthaH, 'aNagAraciigAe' anagAracitikAyAm anagAracitAyAm aguruturukkaghayamadhuM ca' aguruturuSkaghRtamadhu ca tatrAguru-aguru, turuka-yAyanadhUpavizepaH 'lohavAna iti khyAtaH, ghRtaM-prasiddhaM madhu caiteSAM samAhAradvandve kRte tathA aguruyAyanadhUpadhRtamadhRni ca 'kuMbhaggaso' kumbhArazaH-anekaghaTapramANamagurvAdi 'ya' ca-punaH 'bhAraggaso' 'bhArAgrazaH anekabhArapramANaM 'ya' ca-'sAharaha' Anayata 'taeNaM' tataH-tadanantaram khalu aneka kumbhabhArapramANAgurvAdhAnayanAjJAnantaram , 'te' te-AjJaptAH 'bhavaNavai jAva' bhavanapati yAvad-bhavanapati jyotiSkavyantaravaimAnikA devAH 'titthayara jAva bhAraggaso' tIrthakara yAvad bhArAgrazaH tIrthakaretyAramya 'bhArAgrazazca' iti paryantapadAnAM saMgraho'tra yodhyaH, tathAhi-tIrthakaracizarIra ko "aNagArasaroragAI" anAgAroM ke zarIra ko "jhAmeMti" saMyukta kiyA 'taeNaM' isa taraha agni ke sAtha jinAdikoM ke zarIra jaba saMyukta ho cuke taba 'se sakke' usa zakane "deviMde devarAyA' jo devoM kA indra aura unakA rAjA thA "bahaye bhavaNavai jAva vemANie deve evaM vayAsI' una saba bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM se-isa prakAra kahA "khippAmeva bho devANuppiyA' he devAnupriyo ! Apa loga bahuta ho jaldo se "titthagaraciigAe jAva gaNaharaciigAe aNa pAraciigAe' tIrthaMkara kI citA meM yAvat gaNadharoM kI citA meM evaM zeSa anagAroM kI citA meM 'aguru turukka ghayamadhu ca kuMbhaggaso ya bhAraggaso ya sAharaha' aguru, turuSka, ghRta aura madhuko aneka kumbhapramANa aura aneka bhAra pramANa meM DAlane ke liye le Ao "taeNaM te bhavaNavai jAva titthagara jAva bhAraggaso" taba ye bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke samasta devagaNa tIrthaMkara kI citA meM, gaNagharoM kI citA meM aura zeSa anagAroM kI citA meM (jhAti) [ saMyuta 4aa. (taeNaM) pramANe bhaninI sAthe nA zarIza nyAre sayuta tha yAM yAre (se sakke) te za (devide devarAyA) 2 vAnI ndra bhane tn| 2 hata.. (bahave bhavaNavaI jAya vemANie deve evaM vayAsI) te sarpa sapanapatimAthI bhAMDIna vaimAnika sudhAnA hevAne 2pramANe tu (khippAmeva bho devAnuppiyA) 3 heyAnupriyA. tame sema zItAthI (titthagara ciigAe jAva gaNaharaciIgAe aNagAra ciigAe) tItha 42nI thitAmA yAvat sAdhanA zitAmA tama zeSa manAnI yitAmA (aguruturukkadhayamadhu ca kumamgasA ya bhAragasA ya sAharaha) magare, tu304. dhuta bhane madhuna bhane ma pramANa ane sane sA2 prabhAmA napAmATe dAvo. (ta eNaM te bhavaNayaha jAya titthagara jAya bhAraggaso) tyAre te sapanapatithI mahAna vaimAnita jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 jambUdvIpaprajJaptisUtre tikAyAM gaNadharacitikAyAm anagAracitikAyAm aguruturuSkaghRtamadhu ca kumbhArazazca bhArAgrazazceti paryavasitam , 'sAharaMti' saMharanti-Anayanti 'taeNaM' tataH-tadanantaram khalu kumbhabhArAgrapramANAgurvAdisaMharaNAnantaram 'se' saH-pUrvoktaH'sakke' zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mehakumAre' meghakumArAn 'deve' devAn 'saddAvei' zabdayati-Amantrayati 'sadAyittA' zabdayitvA Amantrya 'evaM' evaM-vakSyamANam 'vayAsI' avadat 'khippAmeva' kSiprameya 'bho devANuppiyA !' bho devaanupriyaaH| he mahAnumAvAH ! 'titthayara ciigaM' tIrthakaracitikAm 'jAya' yAvad-yAvatpadena 'gaNaharaciigaM' iti saMgrAhyam tasya ca gaNadharacitikAm' iticchAyA, gaNadharacitAmiti tadarthaH 'aNagAraciigaM ca' anagAracitikAM ca anagAracitAM ca 'khorodageNaM' kSIrodakena-kSIrasamudrata AnItajalena 'NivyAveha' nivApayata-vidhyApayata 'taeNaM' tataH-tadanantaraM khalu kSIrodakena jinAdi citA nirvApaNAjJAnantaram, 'te' te-AjJaptAH 'mehakumArA' meghakumArAH 'devA' devAH 'titthayaraciDagaM' tIrthakaracitikA 'jAva' yAvata-yAvatpadena 'gaNaharaciiga aNagAraciIgaM ya ityasya saMgrahaH, tasya ca 'gaNadharacitikAmanagAra citikAMca' iticchAyA, 'gaNadharacitamanagAracitAM ceti tadarthaH 'NivyAti' nirvApayanti vidhyApayanti 'taeNa' tataH-tadanantaraM khalu kSIrodakena jinAdi citA nirvApaNAnantaram 'se' sa:-pUrvoktaH 'devide' devendraH DAlane ke liye aneka kuMma pramANa ora aneka bhAra pramANa aguru, turuSka, ghRta aura madhu le Ae "taeNaM sakke deviMde devarAyA mehakumAre deve saddAvei" isake bAda devendra devarAja usa zakane meghakumAra devoM ko bulAyA "sadAvitA evaM vayAsI" aura bulAkara unase aisA kahA"khippAmeva bho devANuppiyA ! titthagaraciige jAva aNagAra ciigaM ca" he devAnupriyo ! Apa loga zoghra hI tIrthakara kI citA ko yAvat gaNadharoM kI citA ko evaM zeSa anagAro kI citA ko 'khIrodageNaM NivvAveha' kSIrasAgara se lAye hue jala se bujhA do "taeNaM te mehakumArA devA titthagaraciigaM jAva gaNaharaciigaM aNagAraciiMgaM ya NivyAti" taba una meghakumAra devoM ne tIrthakara kI citAko yAvat gaNagharo kI citAko anagAro kI citA ko kSIrasAgara se lAye sudhInA samasta devagaNoe tIrthakaranI citAmAM, gaNadharanI citAmAM ane zeSa anagAronI citAmAM nAkhavA mATe aneka kuMbha pramANa ane aneka bhAra pramANa aguru. turUSka, vrata bhane madhu as mAvyA. (tae NaM sakke devide devarAyA mehakumAre deve sadAvei) tyAra mAha devendra 52 / 04 te za meghamAra devAne mosAvyA. ''sadAvittA evaM cayAsI' bhane melApIna tamana mA pramANe chu "khippAmeva bho devANupiyA ! titthagaraciige jAva aNagAra ciigaM ca" pAnupriyA ! bhA5 sa zI tItha 42 nAyitAne yAvat sAdhanA yitAnatama zeSa manamAnI yitAne "khIrodageNa NivAyeha" kSIrasAgaramAthA sAvatA veeii zAMta 421. "taeNaM te mehakumArA devA titthagaraciigaM jAva gaNaharacigaM aNagAraciga ya NivAveMti' tyAre te mAra hevAye tItha 42nI yitAna. yAvatsara dharenI citAne ane anagAronI citAne kSIra sAgara mAMthI laI AvelA pANI vaDe zAMta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIdvi0 vakSaskArasU. 50 kalevarA Nici toparisthApanAnantarikazakrAdikAryanirUpaNam 433 'devarAyA' devarAjaH 'bhAgavao' bhagavatA 'titthayarassa' tIrthakarasya 'uvarillaM' uparitanaM 'dAhINaM' dakSiNaM 'saka' sakthi - Urum dakSiNabhAgasthorusambandhyasthi 'geNDa' gRhNAti tathA 'IsANe' IzAnaH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'uvarillaM' uparitanaM 'vAma' vAmaM 'sakahaM' sakthi - urum vAmabhAgasthorusambandhyasthi 'gehai' gRhNAti tathA 'camare' camara: 'asuriMde' asurendra: 'asurarAyA' asurarAja: 'hidvillaM' adhastanaM 'dAhiNaM' dakSiNa 'saka' sakthi - Uru dakSiNabhAgasthorusambandhyasthi 'geNhai' gRhNAti 'balI' balI 'vairo de' vairocanendraH 'vairoyaNarAyA' vairocanarAjaH 'hidvillaM' adhastanaM 'saka'he' sakthiUrum adhastanabhAgasthorusambandhyasthi 'gehai' gRhNAti - cinoti ' ava sesA 'avazeSa avaziSTAH zakrAdyatiriktAH 'bhavaNavai jAya vemANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikA:bhavanapatijyotiSkavyantaravaimAnikAH 'devA' devAH 'jahArihaM' yathArha = yathAyogyam yathA syAttathA 'avasesAI' avazeSANi - atiriktAni zakrAdi gRhItAtiriktAni 'aMgamaMgAI' hue jala se bujhA diyA "taraNa' se deviMde devarAyA bhagavao titthagarassa uvarillaM dAhiNaM sakaha gehai" jaba kSIrasAgara ke jala se ve tIrthakara Adi kI citAe~ acchI taraha bujha gaI to phira usa devendra devarAja ne bhagavAn tIrthakara kI uparitana dakSiNa haDDo ko - dakSiNa bhAgastha uru sambandhi haDDI ko uThAyA 'IsANe deviMde devarAyA uvarillaM vAmaM sakahaM gehai' devendra devarAja IzAna indra ne uparitana vAmabhAga ke uru kI haDDI ko uThAyA tathA " camare - asuriMde asurarAyA hilliM dAhiNaM sakahaM gehai' asurendra asurarAja camara ne aghastana dakSiNa haDDI ko - dakSiNabhAgastha uru saMbandhI asthi ko uThAyA 'balI vairoyaNide vairovaNarAyA hilli' sakahaM geors' vairocanendra vairocanarAja bali ne adhastana haDDI ko - adhastana bhAgastha uru sambandhI asthi ko uThAyA " avasesA' bAkIke - zakrAdikoM se atirikta bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM ne "jahArihaM avasesAI agamaMgAI' yathAyogya avaziSTa aMgo kI haDDiyoM ko uThA . "taraNa se deviMde devarAyA bhagavao titthagarassa uvarillaM dAhiNaM sakahaM geNhai" jyAre kSIrasAgaranA pANIthI te tItha kara vagerenI citAe sapUrNa rIte elavAI gaI tyAra bAda te devendra devarAje bhagavAn tIthaMkaranI uparitAna dakSiNa asthine-dakSiNa bhAga stha te saMdhi asthine sIdhI "IsANe deviMde devarAyA uvarillaM vAmaM sakahaM gevhai" hevendra devarAma IzAna Indre upastina vAsalAganI asthine sIdhI te "camare asu. riMde asurarAyA hiDillaM dAhiNaM sakahaM gehai" asurendra asurarAna thamare adhastana dakSiNa -sthine- dakSiNa lAgastha tat saMbaMdhI asthine - sIdhI. "balI vairoaNide - roaNarAyA hiTThillaM sakahaM geNhaha" vairoyanendra vairoyana rAtha masime adhastana asthine-adhastanaM lAgasya tat saMbaMdhI asthine sIdhI " avasesA" zeSa - zAhi sivAyanA-bhavanayatithI bhAMDIne vaimAni sudhInA heveoye "jahArirha avasesAI aMgabhaMga / I" yathAyAgya avaziSTa ageAnA asthiene uThAvyA . zakrAdikA dvArA gRhIta asthiyA sivA 55 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 jambUdvIpaprajJaptisUtre aGgAGgAni pratyekamaGgAni sarvAGgAsthoni gRhNAti tatra 'kei' kecit devAH 'jiNabhattIe' jinabhaktyA-jinAnurAgena gRhNAti 'kei' kecit devAH 'jIyameyaM' jItametat-jItAkhyaH kalpo'yam 'itika?' iti kRtvA iti budhyA gRhNAti 'kei kecit 'dhammotti kaTu' asmAkamayaM dharma iti kRtvA iti budhvA 'geNhaMti' gRhNAti ||suu050|| ___ athAsthisaMcayanavidhyanantarajAtaM vidhimAha tae Na se sakke deviMde devarAyA bahave bhavaNavai jAva vemANie deve jahArihaM evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA.' savvarayaNAmae mahaimahAlae tao ceiyathUbhe kareha, egaM bhagavao titthayarassa ciigAe egaM gaNaharacigAe egaM avasesANaM aNagArANaM ciigAe, taeNaM te bahave jAva kareMti, taeNaM te bhavaNavai jAva vemANiyA devA titthayarassa pariNivvANamahimaM kareM ti, karittA jeNeva naMdIsaravare dIve teNeva uvAcchaMti, taeNaM se sake deviMde devarAyA puracchimille aMjaNagapavyae aTThAhiyaM mahAmahimaM karei, taeNaM sakkassa deviMdassa devarAyassa cattAri logapAlA causu dahimuhagapavvaesu aTThAhiyaM mahAmahimaM kareMti, IsANe deviMde devarAyA uttarille aMjaNage aTThAhiyaM mahAmahimaM kareM ti camaro ya dAhiNille aMjaNage tassa logapAlA dahimuhagapavvaesu balI paccathimille aMjaNage tassa logapAlA dahimuhagasu, taeNaM te bahave bhavaNavaiyANamaMtara jAva aThThAhiyAo mahA-mahimAo kareti karitA jeNeva sAiM 2 vimANAI jeNeva sAiM 2 bhavaNAI jeNeva sAo 2 sabhAo suhammAo jeNeva sagA 2 mANavagA ceiyakhaMbhA teNeva liyA, inameM "ke" kitaneka devoMne 'jiNabhattIe' jinendra kI bhakti se 'kei jIyameyaM iti kaTu' kitaneka devoMne yaha jIta nAmakA kalpa hai isa abhiprAya se "kei dhammo ti kaTu meNhaMti' kitaneka devoMne hamArA yaha dharma hai isa khyAla se una haDDiyo ko uThAyA ||suu050|| yatI asthiyAna-sAdhI. sabhAthA (keha) Beets vAma "jiNabhattIe" nindranI mastithA "kei jotameyaM iti kaTu" ais vAme mA chatanAma 65 che mA mabhiprAyathA "keha dhammotti kaTu geNhaMti" rakSA hevAya amArI mA 1218 cha, ma jyAlayAta sthiene uThAvyA. sUtra, 50 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dviSvakSaskAra sU.51 asthisaMcayanavidhyanantarikavidhinirUpaNam 435 uvAgacchaMti uvAgacchittA vairAmaesu golavaTTasamuggaesu jiNasakahAo pakkhivaMti aggehiM varehiM mallehi ya acceti accittA viulAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti sU0 51 chAyA-tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH bahUn bhavanapati yAvad vaimAnikAn devAn yathArhamevamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! sarvaratnamayAn mahatimahatastrIn caityastUpAn kuruta tatra ekaM bhagavatastIrthakarasya citikAyAm, ekaM gaNadharacitikAyAm ekamavazeSANAmanagArANAm tataH khalu te bahavo yAvat kurvanti, tataH khalu te bahayo bhavanapati yAvad vaimAnikA devAstIrthakarasya parinirvANamahimAnaM kurvanti, kRtvA yatraiva nandIzvaravaro dvIpaH tatraiva upAgacchanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH paurastye'Jjanakaparvate aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti, tataH khalu zakrasya devendrasya devarAjasya catvAro lokapAlAH caturyu dadhimukhakaparvateSu aSTAlikaM mahAmahimAnaM kurvanti, IzAno devendro devarAjaH auttarAhe'janake'STAhnikaM tasya lokapAlAzcaturyu dadhimukhakeSu aSTAhnikaM camarazca dAkSiNAtye'Jjanake tasya lokapAlA dadhimukhakaparvateSu, valiH pazcime'Jjanake tasya lokapAlA dadhimukhakeSu, tataH khalu te bahavo bhavanapativyantara yAvat aSTAhnikAn mahAmahimnaH kurvanti kRtvA yatraiva svAni 2 vimAnAni yatraiva svAni 2 bhavanAni yatraiva svAH 2 sabhAH sudharmAH yatraiva svakAH2 mANavakAH caityastambhAH tatraiva upAgacchanti upAgatya vajramayeSu golavRttasamukeSu jinasakthIni prakSipanti, prakSipya agyurvarAlyaizca gandhaizcAcanti arcitvA vipulAn bhogabhogAn bhujAnA viharanti / sU0 51 // TIkA-'tae NaM se sakke' ityAdi / tataH tadanantaraM-jinAdi sakthigrahaNAnantaram khalu saH-pUrvoktaH zakraH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'bahave' kahUn-anekAn 'bhavaNavai jAva vemANie' bhavanapati yAvadvaimAnikAn bhavanapativyantarajyotiSka isa prakAra se jaba ve caturnikAya ke deva haDDiyoM kA cayana kara cuke taba kyA huAisa bAta ko aba sUtrakAra prakaTa karate haiM--"taeNaM se sakke devide devarAyA vahaye bhava Navai' ityaadi| TokArtha-'taeNaM' haDDiyoM ke cayana ho cukane ke bAda 'sakke deviMde devarAyA' devandra devarAja zakra ne 'bahave bhavaNavai jAva vemANie deve jahArihaM evaM vayAsI' una samasta bhavanapati se lekara A pramANe jyAre te caturnikAyanA devee asthionuM cayana karI lIdhuM tyAra bAda zuM thayuM. A vAtane have sUtrakAra prakaTa kare che- 'ta eNa se sakke devide devarAyA bahave bhavaNavaI' ityAdi, sUtra // 51 // zahAtha-"ta eNa" asthiyAnA yayana mA "sakke" deviMde devarAyA" hevendra devarA zo "bahave bhavaNavaI jAva vemANie deve jahArihaM evaM vayAso' samasta bhavanapati jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 jambUdvIpaprajJaptisUtre vaimAnikAn 'deve' devAn 'jahArihaM' yathArha yathAyogyam 'evaM' evam-vakSyamANam 'vayAsI' avadat-abravIt 'bho devANuppiyA' bho devAnupriyAH he mahAnubhAvAH ! 'savvarayaNAmae' sarvaratnamayAn sarvAtmanA ratnamayAn 'mahaimahAlae' mahAtimahataHativistIrNAn (to) trIn (ceiathUbhe) cetyastUpAn caityAH cittAnandakAstUpA caityastUpAstAn (kareha) kuruta sampAdayata citAtrayabhUmiSviti zeSaH tatra (ega) ekaM caityastUpam (bhagavao) bhagavataH (titthagarassa) tIrthakarasya (ciigAe) citikAyAM citAbhUmau kuruta (ega) ekaM caityastUpam (gaNaharaciigAe) gaNadharacitikAyAM gaNicitAbhUmau kuruta (ega) ekaM tadanyaM tRtIyaM caityastUpam (avasesANaM) avazeSANAm avaziSTAnAm (aNagArANaM) anagArANAM sAdhUnAM (ciigAe) citikAyAM citAbhUmau kuruta, (tae) tataH tadanantaram-caityastUpatrayakaraNAjJAnantaram (Na) khalu (te) te AjJaptAH (bahave) bahavaH aneke (jAva) yAvat yAvatpadena "bhavanapativyantarajyo tiSkavaimAnikAH sarvaratnamayAn mahAtimahatasIna caityastapAn" iti saMgrAhyam (kareMti) kurvanti sampAdayanti (tae) tataH tadanantaram caityastUpatrayakaraNAnantaram (Na) vaimAnika taka ke devoM se yathAyogya rUpa se isa prakAra kahA-'bho devANupiyA ! savvarayaNAmae mahai mahAlae tao ceiyathUbhe kareha' he devAnupriyo ! tuma loga samasta ratnoM ke bane huesarvAtmanA-ratnamaya aise tIna caitya stUpoM kI-citta ko Ananda upajAne vAle -stUpoM kI citA traya bhUmiyoM meM racanA karo 'ega bhagavao titthagarassa ciigAe egaM gaNaharaciragAe egaM ava. se sANaM aNagArANaM ciigAe' inameM eka caitya stUpa, tIrthakara bhagavAn kI citA meM, eka gaNadharo kI citA meM, aura eka avazeSa anagAroM ko citA meM 'taeNa-te bahave jAva kareMti' isake bAda una bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM ne jahAM jahAM caitya stUpa banAne ko kahA gayA thA vahAM vahAM una tIna sarva ratnamaya caitya stUpoM kI racanA kara dI 'taeNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA devA titthagarassa pariNivyANamahima' isa ke bAda una samasta bhavanapati sAthI bhAMDana vaimAni sudhAnAvAne yathAyogya 35mA pramANe yu:-"bho devaannuppiyaa| savvarayaNAmae mahaimahAlae to ceiathUme kareha" he yAnupriyA! tame srvrtnnirmita eTale ke sarvAtmanA ratnamaya evA traNa cetya stUponI-cittane AnaMda Ape tavA stUponI-yatAtraya bhUmi52 2yanA 42 / "egaM bhagavao titthagarassa ciigAe, egaM gaNahara ciigAe pagaM avasesANaM aNagArANaM ciigAe" mA me caityastU5 tItha 42 bhagavAna nI citAmAM eka gaNadharanI citAmAM ane eka avazeSa anagAranI citAmAM taiyAra 21. 'ta eNaM te bahave jAva kareM ti tyA2 mA te savanapatithI bhAMDIna vaimAni sudhiin| devAne jyAM jyAM caitya stUpa taiyAra karavA mATe kahevAmAM AvyuM hatuM, tyAM tyAM sarva ratna bhaya 3 caitya stUpAnI 2yn| 421. 'ta eNaM te bahave bhavaNavaI jAva yemANiyA devA tittha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 51 asthisaMcayana vidhyanantarika vidhinirUpaNam 437 khala (te) te ( bahave ) bahavaH aneke (bhavaNavai jAva vemANiA) bhavanapati yAvadvaimAnikAH ( bhavana pativyantarajyotiSkavaimAnikAH (devA) devAH (titthagarassa) tIrthakarasya jinasya (pariNivvANamahimaM) parinirvANamahimAnaM mokSagamanotsavaM (kareMti) kurvanti (karitA) kRtvA (jeNeva ) yatraiva mUle saptamyarthe tRtIyA prAkRtatvajanmA bodhyA (naMdIsaravare) nandIzvaraH tadAkhyaH (dove) dvIpaH (teNeva ) tatraiva atrApi mUle prAkRtatvAdeva saptamyarthe tRtIyA (uvAgacchaMti) upAgacchanti (tae) tataH tadantaraM bhavanapatyAdInAM nandIzvaradvIpopagamanAnantaram (NaM) khalu (se) saH pUrvoktaH (sakke) zakraH (devide) devendraH (devarAyA) devarAjaH ( puracchimille) porastya - pUrvadigbhave (aMjaNagapavvae) aJjanakaparvate ( aTThAhia ) aSTAhnikam aSTAbhirdinaiH sampAdyam ( mahAmahimaM) mahAmahi - mAna mahotsava (kareMti) kurvanti sampAdayanti (tae) tataH zakrasyASTAhnika bhagavannirvANa mahimakaraNAnantaram (NaM) khalu (sakkssa) zakrasya (deviMdassa) davendrasya (deva - rAyassa) devarAjasya sambandhinaH ( cattAri ) catvAraH (logapAlA) lokapAlAH (causu) caturSu (dahimuhagapacaesa) dadhimukhakaparvateSu (aTThAhiyaM) aSTAhnikaM ( mahAmahimaM) mahAmahimAnaM (kareMti) kurvanti (IsANe ) IzAnaH (deviMde) devendraH (devarAyA) devarAjaH se lekara vaimAnika taka ke caturvidha nikAya ke devoM ne tIrthakara bhagavAn ke nirvANa kalyANa kI mahimA mokSa gamana kA utsava kiyA "karitA jeNeva nandI saravare dIve teNeva uvAgacchanti' mokSagamana kA utsava karane ke bAda ve caturvidha nikAya ke deva phira jahAM para nandIzvara nAmakA dvIpa thA vahAM para gaye "tae NaM sakke deviMde devarAyA puracchimille aMjaNagaphanvae - aTThAhiyaM mahAmahima kareMti' vahAM jAkara devendra devarAja zakra ne pUrvadizA meM sthita aMjanaka parvata para aSTAhnikA mahotsava - jo ki ATha dinoM taka lagAtAra hotA rahatA hai- kiyA " taraNaM sakkassa devidassa devarAyassa cattAri logapAlA causu dahimuhagapavvasu aTThAhiyaM mahAmahimaM kareM ti" isake bAda devendra devarAja zakra ke cAra lokapAloM ne cAra dadhimukha parvatoM para aSTAnhikA mahotsava kiyA "IsANe deviMde devarAyA uttarille aMjaNage aTThAhiyaM" devendra devarAja garasa pariNivvANamahimaM karei' tyAra mAha te samasta lavanayatithI bhAMDIne vaibhAniGa suSI nA catuvidha nikAyanA devAe tIrthaMkara bhagavAnanA nirvANa kalyANanI mahimAnI-meAkSagamanotsvnii AyonA rI 'karitA jeNeva naMdIsaravare dIve teNeva uvAgacchaMti' bhokSa gamananA utsava bAda te caturvidha nikAyanA devA jyAM naMdIzvara nAme dvIpa hatA tyAM gayA 'ta eNaM sakke deviMde devarAyA puracchimille aMjaNagapavvae aTThAhiaM mahAmahimaM kareM ti tyAM jaIne devendra devarAja zakra pUrva dizAmAM sthita majanaka parvata para aSTAMhnikA eTale he ATha divasa sudhI lagAtAra unavAte rahe che-te mahotsanI yonnA 12 'taeNa sakkassa deviMdassa devarAyassa cattAri logapAlA causu dahimuhagapavvasu aThThAhiaM mahAmahimaM kareti' tyAra mAha hevendra devarAna zanAyAra soupAye yAra dadhimukha parvata para maSTAhi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ Hd yh sm swm mHyH 438 jambUdvIpaprajJaptisUtre (uttarille) auttarAhe uttaradigbhave (aMjaNage) aJjanake ajananAmakaparvate (aTThAhiyaM) aSTAhnikaM mahimAnaM karoti (tassa) tasyezAnasya devendrasya devarAjasya sambindhinaH (logapAlA) lokapAlAH (causu) caturyu (dahimuhagesu) dadhimukhakeSu dadhimukhaparvateSu (aTTAhiyaM) aSTAhikaM mahAmahimAnaM kurvanti (camaro a) camarazvAsurendrosurarAjaH (dAhiNille) dAkSiNAtye dakSiNadigbhave (aMjaNage) ajanake aJjanaparva te aSTAhnikaM mahAmahimAnaM karoti (tassa) tasya camarasyAsurendrasyAsurarAjasya sambandhinaH (logapAlA) lokapAlAH (dahimuhagapavvaesu) dadhimukhakaparvateSu aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti (bali)valiH vairocanendro vairocanarAjaH (paccasthimille) pazcime (aMjaNage) aJjanake ajanaparvate aSTAhnika mahAmahimAnaM karoti (tassa) tasya baleH sambandhinaH (logapAlA) lokapAlAH (dahimuhagesu) dadhimukhakeSu dadhimukhaparvateSu aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti (tae) tataH-tadantaraM zanAdibaliyayentendrANAmaSTAnika mahAmahimakaraNAnantaram (NaM) khalu (te) te pUrvoktAH (bahave) bahava aneke (bhavaNavaivANamaMtara jAva) bhavanapati vyantara yAvat bhavanapativyantarajyotiSkavaimAnikAH (aTTAhiAo) aSTAhnikAn (mahAmahimAo) mahAmahimAnaH, mUle prAkRtatvAtstrItvam (kareMti) kurvaIzAna ne uttaradizA ke aJjana nAma ke parvata para aSTAnhika mahotsava kiyA 'tassa logapAlA ca usu dahimuhesu adrAhiyaM kareM ti" devendra devarAja IzAna ke cAra lokapAloM ne cAra dadhimukha parvatoM para aSTAnhika mahotsava kiyA; "camaro ya dAhiNille aMjaNage tassalogapAlA dahimuhapavvaesu" asurendra asurarAja camara ne dikSiNa dizA ke aJjanaparvata para aSTAnhika mahotsava kiyA aura usake lokapAloM ne cAra dadhimukhaparvatoM para aSTAnhika mahotsava kiyA "balI" vairocanendra vairocanarAja bali ne "paJcasthimille aMjaNage tasta logapAlA dahimuhagesu" pazcima dizA ke aMjana parvata para aSTAnhika mahotsava kiyA aura usake cAra lokapAloM ne dadhimukha parvatoM para aSTAnhika mahotsava kiyA, taeNaM te bahave bhavaNavaivANamaMtara jAva aTTAhiyAo mahAmahimAo kareM ti" isa taraha jaba zaka se lekara balitaka ke indra aSTAnhikA mahotsava kara mahotsava yA 'isANe devide devarAyA uttarille aMjaNage aDhAhiyaM devendra deva zAna uttara IzAnana nAma parvata 52 maTA mahotsava zya[ . 'tassa logapAlA causu dahimuhesu aThThAhiya kareM'ti' hevendra 312 / 4 zAnanA yA sApAlA yAra dhibhuma pt| 52 aANi mahotsava yA 'camaroadAhiNille aMjaNage tassa lokapAlA dahi ggggg asurendra asurarAja camare dakSiNa dizAnA aMjanI parvata para aSTAhika mahotsava karyo ane tenA kapAlAe dadhimukha parvata para aSTAhika mahotsava karyo vaiziyanendra vaizayane 2 / 01 makhiye 'paccathimille aMjaNage tassa logapAlA dahimuhagesu' pazcima dizAnA aMjanI parvata para aSTAhika mahotsava karyo ane tenA cAra lokapAlee dhibhu5 5 to nA 52 aTa1964 mahAtsayA . 'ta eNaM te bahave bhavaNa jAva aTTAhiyAo mahAmahimAo kareM ti mA pramANe nyAre 4thI mADI mAta sudhInA te bahave bhavaNavai vANamaMtara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 51 asthisaMcayana vidhyanantarika vidhinirUpaNam 439 nti (karitA ) kRtvA (jeNeva ) yatraiva (sAiM 2) svAni 2 nijAni 2 (vimANAiM ) vimAnAni ( jeNeva ) yatraiva (sAI 2) svAni 2 ( bhavaNAI ) bhavanAni ( jeNeva ) yatraiva (sAo 2) svAH 2 ( sabhAo) sabhAH (suhammAo) sudharmAH devasabhAH (jeNeva ) yatraiva (sagA 2) svakAH 2 nijAH ( mANavagA) mANavakAH mANavakanAmAna ityarthaH ( ce akhaMbhA ) caityastambhAH AhlAdakastambhAH (teNeva ) tatraiva ( uvAgacchaMti) upAgacchanti ( uvAgacchittA) upAgatya ( vairAmaesa) vajramayeSu ( golavaTTasa muggaesu) golavRttasamudgakeSu vartulAkAra bhAjanavizeSeSu ( jinasakahAo ) jinasakthIni mUle strItvaM prAkRtatvamUlakam (pakkhivaMti ) prakSipanti sthApayanti (pakkhivittA) prakSipya-saMsthApya jinasakthidazanAdi (aggehiM) ayyaiH uttamaiH agrairiticchAyA pakSe pratyayaiH (varehiM) varaiH prakRSTaiH mahadbhirityarthaH (malle hi) mAlya: (a) ca (gaMdhehi a) gandhaizca (acceti ) arcanti pUjayanti (accittA) arcitvA pUjayitvA (viulAI ) vipUlAn (bhogabhogAI) bhogabhogAn bhogyabhogAn mUle napuMsakatvaM prAkRtatvamUlakam (bhuMjamANA) bhuJjAnAH anubhavantaH cuke taba bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke samasta devoM ne aSTAnhikA mahotsava kiyA 'karitA jeNeva sAI 2 vimANAi jeNeva sAI 2 bhavaNAI jeNeva sAo 2 sabhAo suhammAo jeNeva sANaM 2 mANavagA ceiyakhabhA teNeva uvAgacchaMti" aSTAnhikA mahotsava karake phira ve saba ke saba indrAdika devaloka jahAM apane 2 vimAna the, jahAM apane 2 bhavana the jahAM apanI 2 sudharmA sabhAeM thI aura jahAM apane2 mANavaka nAmake caityastambha the vahAM para gaye, "uvAgacchittA" vahAM jAkara " vairAmae golavaTTa samuggae jinasakahAo pakkhivaMti" unhoMne vajramaya golavRtta samudroM meM vartulAkAra bhAjanavizeSo meM una jinendra kI haDDiyoM ko rakha diyA "pakkhivittA aggehi varehiM mallehiM ya gaMdhehi acceti" rakha karake phira unhoMne uttama yA navIna zreSTha bar3I 2 mAlyoM se evaM gandha dravyoM se unakI pUjA kI "azcittA biulAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti" pUjana indroe aSTAhika mahAtsaveA sampanna karyA tyAre bhavanapatithI mAMDIne vaimAnika sudhInA sarva devA maSTAri mahotsavA ardhyA 'karitA jeNeva sAI 2 vimANAi jeNeva sAI sAI bhavaNAI jeNeva sAo 2 sabhAo suhammAo jeNeva sANaM 2 mANavaga ceiyakhaMbhA teNeva uvAgacchaMti aSTAri mahotsava arIne pachI te sarva indrAdibhyAM paatpeAtAnA vimAne hatAM jyAM peAtAtAnA bhavanA hatAM, jyAM peAta peAtAnI sudharmo slaam| hatI yAne nayAM potapotAnA bhAva nAme caitya sta loitAM, tyAM gayA, 'ubAgacchitA tyAMne 'vairAmaesa golavaTTasamuragae jinasakahAo pakkhivaMti tebha vajramaya gAlavRtta samudrakAmAM-vartulAkAra bhAjana vizeSAmAM-te jitendranI asthione prasthApita . 'pakkhivittA aggerhi varehiM mallehiM ya gaMdhehiM a acceti' prasthApita ane pachI temaNe uttama ke navIna zreSTha moTI-moTI mALAethI temaja ganya dravyeAthI temanI pUjA 42. 'aMcittA, biulAi bhoga bhogAi bhuMjamANA bihareti' yUmana purIne pachI tesa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 jambUdvIpaprajJaptisUtre (viharaMti) viharanti Asate / nanu cAritrAdi guNarahitasya jinazarIrasya jinasakthyAdezca pUjanamanucitam iti cenmaivam-bhAvajino yathA bandhastathA nAmasthApanA dravya jinA api bandhAstadA dravyajinarUpasya jinazarIrasya bhAvajinarUpajinazarIrAvayabasakthyAdInAM ca vandyatvamiti tannAnucitam, jinazarIrAvayavasakthyAderbhAvajinarUpatvenA bandyatve garbhatayotpannamAtrasya "samaNe bhagavaM mahAvIre" ityAdyabhilApena sUtrakRtAM sUtrakaraNaM zakrANAM zakrastavanaprayogAdikaM cAnucitaM syAditi, ataeva jinasakthyAdyAzAtanAbhayazIlA devAstatra kAmAsevanAdau na pravartanta iti // 51 // iti tRtIyArakaH samAptaH karake phira ve saba ke saba apane 2 sthAnoM para rahate hue Ananda ke sAtha vipula bhogabhogoM ko bhogane meM laga gaye, yahAM para aisI zaMkA ho sakato hai-cAritrAdi guNa rahita jina zarIra kA ora jina haDDiyoM kA pUjana karanA anucita hai-so isakA uttara aisA haiM ki jisa prakAra se bhAvajina vandya hote haiM usI prakAra se nAma jina, sthApanA jina aura dravya jina bhI vandha hote haiM, isa taraha dravyAjanarUpa jina zarIra kA bhAvajinarUpa jinazarIra kA tathA unake avayava bhUta asthi AdikoM kA vandana karanA koI anucita nahIM haiM yadi aisA kahA jAya ki jina zarIra ke avayavabhUta haDDiyoM Adi meM bhAvajinarUpatA nahIM rahatI hai isaliye unheM bandha nahIM mAnanA cAhiye to isakA samAdhAna aisA hai ki jaba jina garbha meM Ate haiM to usa samaya jo "samaNe bhagavaM mahAvIre" isa prakAra se sUtroM kI racanA karate haiM tathA indra unakA stavana karate haiM yaha saba anucita mAnA jAnA cAhiye, parantu nahIM mAnA gayA hai, isI prakAra jina sakyyAdi kI AzAtanA ke bhaya se Dare hue deva vahAM kAmasevana Adi kArya meM pravRtti nahIM karate haiM // 51 // ||tRtiiyaark samApta // pitapotAnA sthAno para nivAsa karatAM AnaMda pUrvaka vipula bhega-bhego bhogavavA lAgyA. ahIM evI zaMkA thaI zake ke cAritrAdi guNa vihIna jina zarIranuM ane jina asthi enuM pUjana karavuM anucita che, te Ano javAba A pramANe che ke jema bhAvajina vanya hoya che. temaja nAma jIna sthApanAjIna ane dravyajina paNa vanya hoya che. A pramANe ajina rU5 jina zarIranuM bhAvajina rU5 zarIranuM temaja temanA avayavabhUta asthi AdikanuM vaMdana karavuM keI paNa rIte anucita nathI. je A pramANe kahevAmAM Ave ke jina zarIranA avayavabhUta asthi vageremAM bhAvajina rUpatA rahetI nathI, ethI temane vanya gaNavA gya nathI te AnuM samAdhAna A pramANe che ke jyAre jina garbhamAM Ave che te te vakhate je tamane maLe mAre A pramANe sUtranI racanA kare che. temaja Indra temanuM stavana kare che to A badhuM anucita gaNavuM jAIe paNa AvuM mAnavAmAM AvyuM nathI. ethI ja jina asthi vagerenI AzAtanA nA bhayathI saMtrasta thayelA de tyAM kAma sevana vagere kAmamAM pravRti karatA nathI. e sUtra 51 che tRtIyAraka samApta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 52 caturthArakasvarUpanirUpaNam 441 ___ atha caturthArakasvarUpaM nirUpayati mUlam-tIse NaM samAe dohiM sAgarovamakoDAkoDIhiM kAle vIikkate aNaMtehiM vaNNapajjavehiM taheva jAva aNaMtehiM uTThANakamma jAya parihAyamANe 2 ettha NaM dUsamasusamA NAmaM samA kAle paDiyajjisu samaNAuso ! tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AgArabhAvapaDoAre paNNatte ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva maNohiM upasobhie, taM jahA kitimehiM ceva akittimehiM ceya, tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe maNuANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA ! tesiM maNuyANaM chavihe saMghayaNe chabihe saMThANe bahUI dhaNUiM uddhaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM puvvakoDI AuaM pAleti pAlittA appegaiyA NirayagAmI jAya devagAmI appegaiyA sijjaMti jAva savvadukkhANamaMtaM kareMti, tIse NaM samAe taA vaMsA samuppajjitthA, taM jahA-arahaMtavaMse 1 cakkapaTTi vaMse 2 dasAsvaMse 3 tIseNaM samAe tevIsaM titthayarA ikkArasacakkayaTTI Naya baladevA Nava vaasudev| samuppajjitthA ||suu0 52 // __ jayA-tasyAM khalu samAyAM dvAbhyAM sAgaropamakoTIbhyAM kAle vyatikAnte amantairvarNaparyavaiH tathaipa yAvadanantaiH utthAnakarma yAvat parihoyamAnaH 2 atra khalu duSSamatuSamAnAma samA kAlaH pratyapadyata zramaNA''yuSman!tasyAM khalu bhadanta! samAyAM bharatasya dharSasya kITaza AkArabhAvapratyavatAraH prajAtaH?, gautama! bahusamaramaNIyo bhUmIbhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkaramitiyA yAvat maNibhirupazobhitaH, tadyathA-kRtrimaizcaiva akRtrimaizcaiya, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate manujAnAM kIDazaka AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH?, gautama ! sepA manujAnAM SadhiM saMhananaM Saividha saMsthAna bahUni dhaSi Urdhvamuccatvena jadhanyenAntarmuhurtam utkarSeNa pUryakoTayAyuSkaM pAlayanti pAlayitvA apyekake nirayagAmino yAvat deSagAmenaH adhyekake sidhyanti budhyante yAvat sarvadukkhAnAmantaM kurvanti, tasyAM khalu samAyAM trayo vaMzAH samudapadyanta, tadyathA-arhavaMzaH 1 cakravartivaMzaH 2 dazAhavaMzaH 3 tasyA khalu samAyAM trayoviMzatistIrthakarA ekAdaza cakravartino naya baladevA naya vAsudevAH samudapadhanta // sU0 52 // 56 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA - "tIseNa samAe" ityAdi-tasyAm pUrvokAyAM khalu samAyAM kAle ( dohiM) (sAgarovamakoDAkoDIhiM) sAgaropamakoTA koTIbhiH sAgaropamakoTAkoTIdvayeneti padadvayasyArthaH, 'pramite' itizeSaH, tasyAnantaravartinA 'kAle' ityanena sambandhaH 'kAle' kAle samaye 'vIikkaMte' vyatikrAnte vyatIte sati 'anaMtehiM anantaiH ' caNNapajjayehiM' varNa paryayaiH varNA - zuklAdayaste ca paryayAH paryAyAH guNAH varNaparyayAstaistathA zuklAdivarNarUpaguNai: 'paryavaH paryAyaH guNaH, vizeSaH, dharma' ityete samAnAthakAH, 'ata' tathaiva dvitIyArakapratipattikramavad bodhyam, 'jAva' yAvat' 'anaMterhi' anantaiH 'udvANakamma jAva' utthAnakarma yAvat utthAnakarmabalavIrya puruSakAra parAkramairanantaguNaparihAnyA 'parihAyamANe 2' parihIyamAnaH 2 'ettha ' atra atrAntare 'NaM' khala ( dUsamasusamA ) duSSamasuSamA 'NA' nAma 'samA' kAlaH (paDivajjisu ) pratyapadyata (samaNAuso ) ! zramarssyuSman ! he zramaNa ! he AyuSman ! atha pUrvArakavad bharatasvarUpaM nirUpayituM saMvadati (tI se bhaMte !) tasyAM khalu bhadanta ! he mahAnubhAva ! (samAe) samAyAM kAle ( bharahasta) bharatasya tadAkhyasya (vAsassa) varSasya (kerisae) kodRzaka : - kIdRzaH (AgAra bhAva paDoyAre) AkAra bhAva pratyavatAraH svarUpa- tadgatapadArthasahita prAdurbhAvaH (paNNatte) prajJaptaH ? (goyamA 1) aba sUtrakAra caturthAraka kA svarUpa kahate haiM 'tI seNaM samAe dohiM sAgarovamakoDAkoDIhiM ityAdi sUtra - 52 - 442 TIkArtha- jaba do koTAkoTI sAgaropama pramANa tRtIya kAla samApta ho gayA tava (aNatehi yajjahiM tava jAya aNatehi uTThANa kamma jAva parihAyamANe 2 ettha NaM dUsama susamA NAmaM samA kAle paDivajjisu samaNAuso ) ananta zuklAdiguNa rUpa paryAyoM kI hInatA vAlA yAvat ananta utthAna, bala vIrya, puruSakAra parAkrama rUpa paryAyoM kI hInatA vAlA duSSama suSamA nAmakA caturtha kAla he zramaNa AyuSman ! prArambha huA yahA~ yAvat zabda se dvitIya Araka meM jisa prakAra se varNaparyAyoM se lekara puruSakAra prarAkrama taka kA pATha kahA gayA hai vaisA hI vaha saba pATha yahAM para bhI kaha lenA cAhiye "tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae aagaarhave sUtrakAra caturthArakanuM svarUpa kahe che.-- 'tI se samAe dohiM sAgarovamakoDA koDihi' - ityAdi sUtra // 52 // TIkA--jayAre e keTA koTI sAgarApama pramANa tRtIya kALa samApta thayeA. tyAre(aLa tehiM vaNNapajjavehiM taheca jAva aNatehiM uTThANakammU jAva parihAyamANe 2 pattha NaM dusama mA mA paDivajjisu samaNAuso) he zrama AyuSman yAnaMta zubhsAhi guNa rUpa paryAyAnI hInatA vALA yAvat anaMta utthAna, khala, vIya, puruSakAra parAkama rUpa pA~conI hInatA vALA duSama suSamA nAmaka caturtha kALa prArabha thayA. ahI yAvRt pathI dvitIya ArakamAM jema vadhu paryAye thI mAMDIne puruSakAra parAkrama sudhIneA pATha grahaNa che te te pAsahI yAga grahaNa thayesa che. "tIse NaM bhaMte ! samAe bharaharUsa vAsarasa kerisapa AgArabhAvapaDoyAre paNNatte" he mahanta ! yA caturthI AjamAM lasta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 52 caturthArakasvarUpanirUpaNam gautama ! tasya (bahusamaramaNijje) bahusamaramANIyaH atyantasamatalo'ta eva ramaNIyaH sundaraH (bhUmibhAge) bhUmibhAgaH bhUmipradezaH (paNNatte) prajJaptaH sa kIdRzaH ityAha- 'se' saH (jahANAC) yathAnAmaka: (AliMgapukkhara vA) AliGgapuSkaramiti vA AliGgaH- murajo vAdyavizeSaH tasya puSkaraM - carmapuTaM tadatyantasamatalaM bhavatIti tattulyasamatalatvAt tadevaitizabdo hi sAdRzyArthakaH, vA zabdaH samuccayArthakaH, evamagrepi (jAva) yAvat - yAvatpadena - " muiMgapukkharei vA sarataleiva vA, karatalei vA, caMdamaMDalei vA, sUramaMDalei yA AsamaMDalei vA urabbhacammei vA, usabhacammei vA, varAhacammei vA, sIhacammeiva vA, 443 mevA, migaca me vA, chagalacammei vA, dIviyacammei vA, aNegasaMkukI lagasahassavitaha NANAviha paMcavaNehiM" iti saMgrAhyam, tacchAyA - "mRdaGgapuSkaramiti vA, sarastalamiti vA, candramaNDalamiti vA, sUramaNDalamiti AdarzamaNDalamiti vA, urabhracarmetivA, vRSabhacarmeti vA varAhacarmetivA, siMha carmeti vA, vyAghracarmeti vA, mRgacarmeti vA chagalacarmeti vA dvIpikacarmeti vA, anekazaGkukIlakasahasravitataH nAnAvidhapaJcavarNaiH" iti etadvyAkhyA rAjaprIyatrasya paJcadazasUtrasya matkRtasubodhinI TIkAto bodhyA, (maNorhi) maNibhiH (uvasobhoyare paNNatte" he bhadant ! isa caturthakAla meM bharata kSetra kA svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM - "goyamA ! bahusara maNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahAma aliMgapukreivA jAva maNIhi uvasobhie" he gautama! usa caturtha kAla meM isa bhAratakSetra kI bhUmi atyanta samatala vAlI thI ata eva vaha ramaNIya - sundara thI vaha aisI samatala vAlI thA ki jaisA muraja mRdaMga nAmaka vAdya vizeSa kA carmapuTa samatala vAlA hotA hai. yahAM iti zabda sArthaka hai aura vA zabda samuccayArthaka hai yahAM para yAvat zabda se - ' muGgapuklareivA, saratale ivA, karataleivA, caMda maMDaleivA, sUramaMDaleivA, AryasamaNDaleivA, urambhacammeivA, usama cammaiiyA, varAhacammeiva, sIhacammeivA, caggacammeIvA, migacammeivA, chAgalacammeivA, dIviyacamcA, agasaMkuphIlaga sahassavitae NANAviha paMcavaNNehiM" isa pATha kA grahaNa huA hai| isa pATha ke padoM kI vyAkhyA rAjapraznIya sUtra ke 15veM sUtra kI subodhinI TIkA se jAna lenA kSetranA svarUpa viSe zuM kahevAmAM AvyuM che ? te| A praznanA javAkhamAM prabhu kahe che'gomaa ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAya maNIhi unasobhie" he gautama, te caturtha AjamAM te larata kSetranI lUbhi atyaMta samatala hatI, ethI te ramaNIya su Mdara hatI, suraja nAmaka vAdya vizeSanA ca put je pramANe samatula vALA hAya che, te pramANe ja te bhUmi samatalavALI hatI. ahIM 'zrRti' zabda sAddezyA ka che ane 'pA' zabda samukhyArtha che. ahIM yAvat zabthI "muiMgapukkhare vA, saratale vA karatale vA, caMdamaMDalei vA, sUramaMDalei vA AyaMsamaMDalei vA urabbhacammei vA, usabhaSamme vA, varAhacammei vA, vagdhacammei vA, sIhacammei vA, migacamme vA, chAgalacammedavA dIviyacammeivA, aNega saMkukIlagasahassaMvitara NANAviha pNcvisi~" A pATha saMgrahIta thayA che. A pAThanA pAnI vyAkhyA rAjapraznIya sUtra' nA sUtra na'. 15 nI sukhAdhinI TIkA parathI jANI levI joI e. te bhUmi aneka prakAranA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhie) upazobhitaH-alaGkRtaH, (taM jahA)tadyathA(kittimehiM ceva akittime hiM ceva) kRtrimaizveva akRtrimaizcaiva-svAbhAvikaiH kArunimitaizca maNibhirupazobhita ityarthaH, iti bharatarSabhabhUmibhAgavarNanam atha duSpamasuSamAkAlotpannabharatakSetrabhavamanujAn varNayituM saMvadati (tIse) tasyA duSpamasuSamAyAM(NaM) khalu (bhaMte !) bhadanta ! he mahAnubhAvaH (samAe) samAyAM kAle (bharahe) bharate-bharatakSetre varSe (maNuyANa) manujAnAM manuSyANAM (kerisae) kIrazaka:kIdRzaH (AyArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAra:-svarUpasaMhananasaMsthAnoccatyAdi padArthasahitaprAdurbhAvaH (paNNatte) prajJaptaH ? asya praznasyottaraM bhagavAnAha- (goyamA !) gautama ! (tesiM) teSAM duSpamasuSamAsamotpannabharatavarSIyANAm (maNuyANaM) manujAnAM (chabihe) padavidhaM SaTprakArakaM (saMdhayaNe) saMhananaM zarIraM(chavyihe) paDyidhaM (saMThANe) saMsthAnam AkAraH (bahUI) bahUni- anekAni (dhaNUI) dhanUMSi (uddhaM) Urdhvam (UccatteNa) uccasvena prajJaptam tacca te (jahaNNeNaM) jaghanyena- apakarSeNa (aMtomuhatta) antarmuhartam (uko seNaM) utkarSaNa-utkRSTatayA (pucakoDIAuaM) pUrvakoTayayuSkam- pUryakoTimAyuH (pAleMti) cAhiye vaha bhUmi aneka prakAra ke pAMcavarNoM ke maNiyo se upazobhita thI "kitihiM ceva akittimehiM ceva" ina maNiyo me kRtrima maNi bhI the aura akRtrima maNi bhI the isa prakAra se caturtha kAla ke samaya kI bhUmikAvarNana kara aba sUtrakAra isa caturtha kAla meM utpanna hue manuSyoM kA varNana karane ke liye kahate haiM- "tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" isameM gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta usa caturtha kAla ke manuSyoM kA svarUpa kaisA kahA gayA haiM ? arthAt inakA svarUpa saMhanana, saMsthAna evaM uccatyAdi padArtha sahita prAdurbhAva kaisA batalAyA gayA hai. isa prazna ke uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA tersi maNuyANaM chabihe saMghayaNe' he gautama caturtha kAla ke manuSyoM ke 6 prakAra kA saMhanana kahA gayA hai-tathA yaha "bahUI dhaNUI uddhaM uccatteNaM" aneka dhanuSa kA UMcAi vAlA kahA gayA hai. isa kAla ke manuSyoM kI Ayu jaghanya se "antomuhuttaM" eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se "puvvakoDI AuyaM pAleMti" eka pUrvakoTi kI kahI gai hai. itanI bar3I Ayu ko bhogakara "appepAya yA nA mAzothI pamita tI. "kittimehi ceva akittimehi ceva" . bhali. emAM kRtrima maNio paNa hatA. ane akRtrima maNio paNa hatA. A pramANe caturtha kALanA samayanI bhUminuM varNana karIne have sUtrakAra A caturthI kALamAM utpanna thayela bhAgasArnu pani 421 // bhATe yA pramANe he cha-"tIseNaM bhate ! samAe bharahe vAse maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" mAmA gautamasyAmI prabhune 5 / pramANe prala re che ke he bhadanta te caturtha kALanA mANasanuM svarUpa kevuM kahevAmAM AvyuM che. ? A prazna n| uttaramA pramuche-"goyamA ! tesi maNuyANaM chabbihe saMghayaNe" gautama ! yatutha aNana bhAse nA 6 prA2nA sahanana yAmAM mAvyA che. tebhara ta 'bahu dhanUI uddhaM ucyatteNa" bhane dhanuSa mI yA gharAtA hatA. 21 janA mAse numAyudhanyathA "aMtomuhutta" me mantabhuta nI bhane aSTayA "puSakoDI AuyaM pAleti" ma jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvivakSaskAra sU. 52 caturthArakasvarUpanirUpaNam pAlayanti anubhavanti (pAlittA) pAlayitvA tatra (appegaiyA) apyekake kecit (NirayagAmI) nirayagAminaH narakagAminaH (jAya) yAvat- yAvatpadena- "tiryggaamin| manuSya gAminaH" iti saMgrAhyam, (devagAmo) devagAminaH (appegaiyA) apyekake kecit manunAH (sijhaMti) sidhyanti siddhi prApnuvanti (bujhaMti) budhyante- bodhaM kevalajJAnaM prApnuvanti 'jAva' yAvat -- "muJcati, pariNivyAti" iti saMgrAhyam, tasya "mucyante parinirvAnti" iticchAyA, tatra mucyante ityasya sakalakarmabandhAnmuktA bhavantItyarthaH, parinirvAnti- pAramArthika sukhaM prApnuvanti, 'savyadukkhANamaMta' sarvaduHkhAnAmanta nAzaM 'kareMti' kurvanti, atha pUrva samAptI vizeSamAha -'tose' tasyAM 'Na' khalu 'samAe' samAyAM kAle 'to' trayaH- trisaMkhyAH 'vaMsA' vaMzAH vaMzA iva vaMzAH prayAhAH- ApalikAH, na tu santAnarUpAH paramparAH parasparaM pitRputrapautraprapautrAdivyavahArAbhAyAt 'samuppajjitthA' samudapadhanta- samutpannA abhUvan 'taM jahA' tadyathA 'arahaMtavaMse' arhadvaMzaH 1 'cakacaTTiyaMse' cakravartivaMzaH 2 'dasAravaMse' dazAhavaMzaH 3 tatra dazAhavaMzaH- dazArhANAM baladevavAsudevAnAM vaMzo dazAhavaMzaH, yadatra dazArazabdena baladevavAsudevayorgrahaNaM taduttarasUtrabalAdeva bodhyam, gaiyA" ki taneka jIva "NireyagAmI" narakagAmI hote hai, "jAva" yAvat kitaneka jIva tiryaggAmI hote haiM, kitaneka jIva manuSya gAmI hote haiM aura kitaneka jIva "devagAmI" devagAmI hote haiM. tathA kitaneka jIva sijhaMti" siddhi gati ko prApta hote hai. 'bujhaMti' jAva muccaMti, pariNivyAanti" kitaneka kevalajJAna ko prApta karate haiM, yAvat sakala karmoM ke bandhana se mukta ho jAte haiM aura pAramArthika sukha ko prApta kara lete hai "savvadukkhANamaMtaM kareMti" Ara samasta daHkhoM kA anta kara dete haiM tIse samAe tao vasA samuppajjitthA-taM jahA-arahaMtavaMse cakkavahivaMse 2 "dasAravaMse" usa kAla meM 3 tIna vaMza utpanna hue-eka ahevaza dUsarA cakravarti vaMza aura tIsarA dazAha vaMza ina arhanta prabhu kI jo vaMza, hai vaha ahavaMza aura cakravartI kA jo vaMza haiM vaha cakravAta vaMza hai tathA baladeva aura vAsudevoM ke vaMza ko dazAhe vaMza kahA gayA haiM. yahAM para jo dazAra pahiro hepAmA mAya che. mArahAmAyu sopIne "appegaDayA" sAra Man jirayagAmI" na24 gabhI hAya che. yAvat 281 21 tiya bhI kAya yA bhanuSyAbhI DAyacha mana ITamA 7 "devagAmI yazAbhI DAyaje. tabhATA "sijjhati siddhigatina prAta 43 che. "bujjhaMti jAva muccati pariNicyA atiTamA ch| vijJAna prApta 2 cha. yAvat sa bhanI manAthI bhAta thAlaya cha, pAramAthi sumane prAta 43 cha. "sabadukkhANamaMtaM kareMti" bhane sabhAta monA manta 4 nA che. 'tIse samAe tao vaMsA samuppajitthA taM jahA arahaMtavaMse cakkayadviyaMse 2 dasAravaMse' te mAtra utpana thayA-3 mahaza, mIna cakavati vaMza trIje dazAha vaMza. e traNe mAM je ahaMta prabhuno vaMza che, te avaMza ane cakavatIne je vaMza che te cakravatI vaMza che. temaja baladeva ane vAsudevanA vaMzane dazAha vaMza kahevAmAM Ave che. ahIM' je dara zabdathI baladeva vAsudevanuM grahaNa karavAmAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 jambUdvIpaprajJaptisUtre anyathA dazArhazabdena vAsudevAnAmeva pratipAdyatayA grahaNaM syAditi 'ahayaM ca dasArANaM' iti vacanAt yadyapi prativAsudevavaMzo'tra noktaH tathApi upalakSaNAt so'pi grAhyaH, tadanuko kAraNaM ca upAGgAnAmaGgAnuyAyitvamiti sthAnAGge vaMzatrayasyaiva pratipAdanAt tatkAraNaM ca prativAsudevAnAM vAsudevavadhyatayA puruSottamatvAnabhyupagama iti vRddhA AhuH etadevAha - 'tI seNaM samAe tevIsa titthayarA ikkArasa cakavaTTI va baladevA Nava vAsudevA' iti "tasyAM samAyAM trayoviMzatistIrthakarA ekAdaza cakravartinaH RSabhabharatayostRtI yArake jananAt nava baladevA nava vAsudevAH, tatra vAsudevApekSayA baladevAnAM jyeSThatvena prAgupAdAnam, evaM copalakSaNAtprati vAsudevavaMzo'pi grAhyaH 'samupajityA' samudapadyanta | suu052|| iti caturthAsraka uktaH 4 / zabda se baladeva aura vAsudeva kA grahaNa kiyA gayA hai vaha uttara sUtra ke bala se hI grahaNa kiyA gayA hai nahIM to phira pratipAdya hone ke kAraNa vAsudevoM kA hI grahaNa honA cAhiye thA 'ahayaMca dasArANaM" isa vacana ke anusAra yadyapi yahAM para prati vAsudeva kA vaMza nahIM kahA gayA hai tathApi upalakSaNa se vaha bhI yahAM para grAhya hai use jo yahAM spaSTa rUpa se nahIM kahA gayA hai usakA kAraNa upAGga aGgAnuyAyI hote haiM isa niyama ke anusAra sthanAGga meM vaMzatraya kA pratipAdana haiM tathA prati vAsudeva vAsudeva ke dvArA vadhya hote haiM isa kAraNa unhe uttama puruSoM meM parigaNita nahIM kiyA gayA hai aisA vRddha kahate haiM usa caturtha kAla meM hI tevIsaM titthayarA ikkArasa cakkabaTTI Nava baladevA" 23 tIrthaMkara 11 cakravartI nau valadeva aura nau vAsudeva hote hai yahAM 23 tIrthakara isaliye kahe gae haiM ki RSabhadeva bharata kSetra meM tRtIya Araka meM hue haiM vAsudeva kI apekSA baladeva jyeSTha hote haiM isalie unheM pATha meM prathama kahA gayA hai isa taraha upalakSaNa se prativAsudeva kA vaMza bhI gRhIta huA jAnanA cAhie- caturtha Araka samApta -- 52 Avela che te uttara sUtranA baLathI grahaNa karavAmAM Avela che, nahItara pachI pratipAdya hAvAne lIdhe vAsudevAnuM ja grahaNa thavuM joI e atyaM ca lAvALuM A vacana mujaba yadyapi atre prati vAsudevanA vaMza kahevAmAM Avela nathI, tathApi upalakSaNathI tenu paNa ahIM grahaNa thayuM che. tene jo atre spaSTa rUpamAM pradarzita karavAmAM Apela nathI. tenuM kAraNa upAMga aMgAnuyAyIe heAya che. A niyama mujaba sthAnAMga mAM vazaya nuM pratipAdana che temaja prativAsudeva vAsudeva vaDe vadhyuM hoya che, tethI temanI uttama puruSAmAM pariMgaNanA kuravAmAM AvI nathI. mevu vRddho uhe che. te caturtha Aja bhAM4 " tevIsa titthayarA ikkArasa cakkavaTTo Nava baladevA" 23 tIrtha 12, 12 apato, nava jagadeva ne nava vAsudevA hAya che. ahI' tItha'karA eTalA mATe kahevAmAM Avela che ke RSabha deva bharatakSetramAM tRtIya ArakamAM thayA che. vAsudevanI apekSA baLadeva jyeSTha hAya che. ethI temane pAThamAM prathama kahevAmAM Avela che. A pramANe upalakSaNathI prativAsudevanA vaza paNa gRhIta thayA che, tema samajavuM. parA caturthAM Araka samApta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 447 prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.53 paJcamArakasvarUpanirUpaNam atha paJcamo'rako varNyatemUlam-tIse NaM samAe ekkAe sAgarovamakoDAkoDIe bAyAlI sAe vAsasahassehi UNiAe kAle vIikkate aNaMtehiM vaNNapajjavehi taheya jAya parihANoe parihAyamANe 2 etthaNaM dusamA NAmaM samA kAle paDiyajjissai samaNAuso ! tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AgArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! bahusamaramaNijja bhUmibhAge bhavissai se jahANAmae AliMgapukkhareiva vA muiMgapukkharei vA jAva NANAmaNipaMcavaNNahiM kittimehiM ceva akittimehiM ceva tIse gaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa maNuANaM kerisae AyArabhAvapar3oyAre paNNatte ? goyamA ! tesi maNuyANaM chavdhie saMghayaNe chavie saMThANe bahu Io rayaNIo uddhaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasayaM AuMaM pAleti pAlittA appegaiA NirayagAmi jAva savvadu khANamaMtaM karenti, toseNaM samAe pacchime tibhAe gaNadhamme pAsaMDadhamme rAyadhambhe jAyatee dhammacaraNe ayocchijjissai ||suu0 53 // - chAyA -tasyAM khalu samAyAmekayA, sAgaropamakoTAkoTyA dvicatvAriMzatA varSasahakhairUnitAyAM kAle vyatikrAnte'nantaivarNapayevaiH tathaiva yAvat parihAnyA parihIyamAnaH 2 atra khalu duSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNA''yuSman !, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo bhaviSyati, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkaramiti vA mRdaGgapuSkaramiti thA yAvad nAnAmaNi paJcavaNaH kRtrimaizceva akRtrimaizceva, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatavarSasya manujAnAM SaDUvidha saMhananaM SaividhaM saMsthAna bahavyo ratnayaH Urdhvamucyatvena jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa sAtireka varSazatamAyuSkaM pAlayanti pAlayityA apyekake nirayagAmino yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti, tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge gaNadharmaH pAkhaNDadharmo rAjadharmo jAtatejAH dhame caraNaM ca vyucchetsyate // 53 // TIkA-"tIse NaM samAe" ityAdi-tasyAM duSpamasuSamAyAM khalu samAyAM kAle (ekAe) ekayA eka saMkhyayA (sAgarovamakoDAkoDIe) sAgaropamakoTAkoTayA- ekena koTAkoTi paMcama Araka kA varNana'tIse NaM samAe ekkAe sAgarovama'-ityAdi sUtra-53 TIkArtha-usa kAla meM jaba 42 hajAra varSa kama eka koTA koTI sAgaropama pramANa vAlA caturthakAla samApta ho cukA taba dhIre dhIre "aNaMtehiM vaNNApajjayehiM taheva jAva parihANIe pari. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambudvIpaprajJaptisUtre sAgaropameneti padadvayArthaH (bAyAlIsAe) dvicatvArizatA (vAsa sahasse hiM) varSasahasraiH dvicatvAriMzatsahasravarSairitipadadvayArthaH (aNiAe) anitAyAM nyUnIbhUtAyAM samAyAmiti pUrve - NAnvayaH, tasyAM tadrUpe (kAle) kAle ( vIikaMte) vyatikrAnte vyatIte sati (aNaM te hiM) anantaiH antarahitaiH aivaNNapajjavehiM) varNa paryavaH zuklAdi varNavizeSaiH (tadeva) tathaiva catutharakavadeva ( jAva ) yAvat gandhaparyavairityArabhya anantabalavIrya puruSakAraparAkramairanantaguti yAvatpadaM saMgrAhyam tatrAnantaguNetyasyAgretanenAnvayaH (parihANIe ) parihAnyA-anantaguNaparihAnyA anantaguNahAsena eSAM vyAkhyA dvitIyArakavarNane gatA (parijAyanANe 2) parihIyamAnaH 2 sana 2 kAla upatiSThati ( ettha ) atra atrAntare (NaM) khala ( dUsamA) dUpamA (nAma) nAma (samA) (kAle kAlaH) (paDivajjissai) pratipatsyate upasthAsyati atra vakturapekSayA bhaviSyakAlanirdezaH (samaNAuso) zramaNA''yuSman ! he zramaNa ! he AyuSman ! atha duSSamAyAM bharatasvarUpaM nirUpayituM saMvadati (tIse) tasyAM duSSamAyAM samAyAM (NaM) khala (d) bhadanta ! mahAnubhAvaH ( samAe) samAyAM (kAle bharassa) bharatasya ( vAsassa) varSasya ( risae) kIzakaH kIdRzaH (AgArabhAva paDoyAre) AkArabhAvapratyavatAraH, idaM prAgvat (paNNatta) prajJaptaH / asya praznasyottaraM bhagavAnAha - ( goyamA !) gautama ! ( bahusamaramaNijje) bahusamaramaNIyaH atyanta samatalo'ta evaM ramaNIya:- sundara : (bhUmibhAge) bhUmibhAgaH bhUmi pradeza: (bhavissai) bhaviSyati (se) saH bhUmibhAgaH (jahANAmae) yathAnAmakaH hAyamANe" antarahita varNaparyAya ke yAvat gandhaparyAya ke ananta bala vIrya puruSakAra parAkrama anantaguNarUpa se ghaTa jAne para 'samaNAuso' he zramaNa AyuSman ! ' ettha NaM dUsamA NAma samA kAle paDivajjisai' isa bharata kSetra meM dUSSamA nAmakA pAMcavA kAla lagegA yahAM para yaha bhaviSyatkAla kA nirdeza vaktA kI apekSA se kiyA bharahassa kerisae AgArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta ! isa kSetra kA AkAra bhAva pratyavatAra - svarUpa - kaisA kahA gayA hai kahate hai - "goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavissaha, se paMcama smArakanuM varNa na isa 'tIseNa samAe ekkAe sAgarovama' - tyAhi sUtra -43 448 gayA hai / 'tIseNa bhaMte ! samAe paMcama kAla ke samaya meM bharata gautamake prazna ke uttara meM jahANAmae AliMgapukkharei vA prabhu TIkA"--te kALe jyAre 42 hajAra varSe kama eka keATA kATI sAgarApama pramANavALA caturtha Aja samApta thayo tyAre dhIme dhIme "aNatehiM vaNNapajavehiM taheva jAva parihAity parihAyamANe" anta rahita varSA paryAyAnA yAvat gandha paryAyAMnA anaMta aNavIya AyuSman ! 'ettha NaM dUsamAjAma samA kAle paDivajjissara' mA bharatakSetramA huSSamA nAbhanA pAMcamAM kALa nA prArabha thaze. ahIM bhaviSyakALanA ullekha vaktAnI apekSAe karavAmAM yAvesa che. 'tIse bhaMte samApa bharahassa kerisapa AgArabhAva paDoyAre paNNatte' he lhnta ! A pa`cama kALanA samayamAM bharatakSetranA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa-kevu' kahevaamaaN Ave che ? gautamanA yA praznanA bhayANa mAM alu he che - bahusamaramaNijje bhUmi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.53 paJcamArakasvarUpanirUpaNam 449 (AliMgapukkharei pA) AliMGga puSkaramiti yA AliGga:-murajo vAdyavizeSaH, tasya puSkaraM carma puTaM tadatyantasamatalaM bhavatIti tattulyasamatalatyAttadeva iti / iti zabdohi sAhazyArthakaH yA zabdaH samuccayArthakaH, eSayagre'pi (muiMgapukkharei vA) mRdaGgapuSkaramiti vA (jAya) yAvat iha yAvatpadena 'saratalei yA' ityAdInAM saGgrahaH 51 ekapaJcAzattamasUtre kRtastadanusAreNa bodhyaH, teSAM vyAkhyA ca tadvat (NANAmaNipaMcavaNNehi) nAnAmaNipaJcavarNaiH nAnA-nAnAvidhaiH maNibhiH kIdRzaiH paJcavarNaiH kRSNanIlazuklahAridralohitaH punaH ko dRzaistaiH(kittimehiM ceva akittimehiM ceya) kRtrimaizcaiva akRtrimaizcaiva racitaiH svAbhAvikaizca maNibhirUpazobhito bhUmibhAgo bharatavarSasya bhaviSyatIti prayogaH pRcchakApekSayA, atra bhUmebahusamaramaNIyatyAdikaM caturthArakato hIyamAna 2 kAlakrameNAtyantaM hInaM bodhyam, nanu "khANubahule yisamabahule" ityAdinA'dhastanasUtreNa lokaprasiddhena ca virudhyate muiMgapukkharei vA jAva sarataleiyA' he gautama usa samaya meM usa bharata kSetra kA bhUmibhAga aisA atyanta samatalapAlA, ramaNIya hogA jaisA ki vAdyavizeSa muraja mRidaMga] kA puSkara-carmapuTa atyanta samatala vAlA hotA hai mRdaGga kA mukhya samatala vAlA hotA hai. yahAM "iti" zabda sAdRzyArthaka hai aura "vA" zabda samuccayArthaka haiM. isa taraha se ina zabdoM ke sambandha meM Age bhI jAnanA cAhiye. yahAM yAvatpada se "sarataleiyA" ityAdi pada kA saMgraha huA hai. yaha saMgraha 51 ce sUtra meM kiyA gayA prakaTa kiyA hai. bharatakSetra kA yaha bhUmibhAga (NANAmaNi paMca yaNNehiM kittimehiM ceva akittimehiM ceya) aneka prakAra ke pAMca vaNau vAle kRtrima maNiyoM se evaM akRtrima maNiyoM se upazobhita hogA yahAM pRcchaka kI apekSA se bhI yaha bhaviSyatkAla kA prayoga huA hai. yahAM bhUmibhAga meM bahusamaraNIyatA Adi caturtha Araka kI apekSA hoyamAna hIyamAna kAlakama ke anusAra atyanta hIna jAnanIcAhiye. yahAM aiso AzaMkA nahIM karanI cAhiye-"khANu bahule visama bahule" ityAdi sUtra dvArA paMcama kAla meM bharatakSetra kI bhUmi sthANu bahula Adi rUpa bhAge bhavissai se jahA NAmae AliMgapuktarei dhA muiMgapukkharei thA jAya saratakeicA) OM gautama te samaye 2 larata kSetramA bhU- mAyA mayata samatala, 2bhaNIya tharI je ke vAdyavizeSa muraja (mRdaMga) ne, puSkara-camapuTa atyaMta samataLa hoya che. mRdaM, ganuM mukha samataLa heya ahIM "Iti" zabda sAdezyArthaka che ahIM "dha' zabda samuccayArthaka che. A pramANe A zabdonA saMbaMdhuMmAM AgaLa paNa jANavuM joIe. ahIM yAvata padathI "sarataleiyA" tyA pahIna ahe| yuche. mepana (51) // sUtramA yAta yathA grahIta sa ph| zyAmAM bhAva cha bhrttrne| bhAbhimA (NANAmaNi paMcapapaNehi kittimehi ceva akittimehiM ceya) mana: prAnA pAMya yA trima mAga che temaja akRtrima maNiothI upazAbita thaze. ahIM pRcchakanI apekSAe paNa bhaviSya hAlana prayoga karavAmAM Avela che. A kSetranA bhUmibhAganI basamaramaNIyatA vagere caturtha AranI apekSAe hIyamAna kAlakrama mujaba atyaMtahIna saMmajavI. ahIM' A jAtanI / thavA na 'khANu cahale visamabahule" tyAhi sUtra 5 5yabhAmA larata 57 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti cenmaiyam- bahulazabdena sthANukaNTakaviSamatAdInAM prAcuryamuktaM nahi paSThAraka iyaikAntikatyam tena kvacinmahAnadIgaGgAditaTAdau mahArAmAdau vaitADha yagiro nikujAdau vA bahu samaramaNIyatyAdikamupalabhyate eveti na virodhaH, atha duSSamAkAlajAtAnAM bharatavarSIyamanujAnAmAkArAdikAn nirUpayituM saMvadati (tIse) tasyAmityAdi prAgyata navaraM (bahuIo) bahyaH (ramaNIyo) rampa:- hastAH Urdhvamuccatvena sasahastonnatatyAt, yadyapi koSe ratnizabdo baddhamuSTikahastArthakastathApi svasiddhAntaparibhASayA'tra pUrNa hastaparo gRhyte| te manunAH (jahaNNeNaM) jaghanyena apakRSTatayA (aMtomuhuttaM) antarmuhUrtam (ukkoseNaM) utkarSeNa utkRSTatayA (sAirega) sAtirekaM kiMzcidadhikasahitam (vAsasayaM) varSazatam zataM se varNita kI gaI hai phira yahAM Apa bahusamaramaNIya Adi pada dvArA usameM bahusamaramaNIyatA kA kathana kaise karate haiM? kyoMki sUtra meM bahulapada prayukta huA hai so yaha pada yaha prakaTa karatA hai ki isa kAla meM sthANu kaNTaka, viSamatA Adi kI pracuratA rahegI. parantu chaThe Araka kI taraha yaha inakI pracuratA ekAnta rUpa se yahAM nahIM rahegI isase kahIM 2 mahAnadI gAGgA Adi ke taTAdi meM bar3e bar3e vagIcA Adi ko meM vaitADhyagiri ke nikuJjAdikoM meM bahusamaramaNIyatA bhUmibhAga meM upalabdha ho hI rahI hai. ataH pratipAdana meM koI virodha jaisI bAta nahIM hai. aba isa kAla meM utpanna hue manuSyoM kA AkAra nirUpaNa karane ke nimitta sUtrakAra kahate haiM. isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-(tIseNaM bhaMte samAe bharahassa vAsassa maNuyANaM keri sae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte) he bhadanta usa kAla ke bharatakSetra ke manuSyoM kA AkArabhAva pratyayatAra-saMhanana, saMsthAna, zarIra ko U~cAI Adi-kaisA hogA isake uttara meM prabhu kahate hai / (goyamA tesiM maNuyANaM chavdhi he saMghayaNe, chavdhihe saMThANe bahuIo rayaNIo uddhaM uccateNaM jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasayaM AuyaM pAleMti) he gautama usa samaya ke kSetranI bhUmi sthANuM bahala Adi rUpathI varNita karavAmAM Avela che to pachI ahIM tame basamaramaNIya vagere 58 vaDe temAM bahusamaramaNIyatAnuM kathana kevI rIte kare che ? kemake sUtramAM bahupada prayukata thayela che. to A pada AvAta spaSTa kare che ke A kALamAM sthANu kaMTaka, viSamatA vagerenI pracuratA raheze. paNa chaThThA ArakanI jema A emanI pracuratA ekAMta rUpamAM ahIM raheze nahIM. ethI yatra-yaMtra mahAnadI gaMgA vagerenA taTAdimAM moTA moTA bagIcAomAM, vaitADhayagirinA nikujAdikamAM bahusamaramaNIyatA bhUmibhAgamAM upalabdha thaI ja rahI che. ethI pratipAdanamAM koI paNa rIte virodha che evuM lAgatuM nathI. have sUtrakAra A kALamAM utpanna thayelA manuSyanA AkAra nirUpaNa karavAnA hetuthI kahe che. A samayamA gautama prasune mAma prazna 4re cha-(tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte) i mahanta ! ammA laratakSetranA manuSyAnA AkAra bhAva-pratyavatAra-saM hanana, saMsthAna zarIranA uMcAI vagere kevAM haze ? enA javAba mA prabhu 43 cha-(goyamA! tesiM maNuyANaM chabihe saMghayaNe chavyihe saMThANe bahaIo rayaNoo uddhaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMto muhattaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasayaM AuyaM pAle ti) jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.53 paJcamArakasvarUpanirUpaNam varSANi kiJcidadhikAni (AuaM) AyuSkam AyuH (pAleti) pAlayanti anubhavanti (pAlittA) pAlayitvA anubhUyAyustatra (appegaiyA) apyekake kecit (NirayagAmI) nirayagAminaH (jAya) yAvat atra yAvatpadena- "tiryaggAminaH, manuSyagAminaH devagAminaH, apyekake sidhyanti budhyante mucyante parinirvAnti" ityeSAM saGgraho bodhyaH etadvayAkhyA'vyavahitapUrvakRtA grAhyA, (savvadukkhANamaMtaM) sarvaduH khAnAmantaM nAza (kareMti) kurvanti, punarapi duSpamAyAH samAyAH pazcimatribhAge nijajJAti prabhRti dharmavyucchedanArthamAha(tIse) tasyAH duSSamAyAH (NaM) khalu (samAe) samAyAH kAlasya (pacchime) pazcime pAzcAtye antime (tibhAge) tribhAge bhAgatraye aMzatritaye (gaNadhamme) gaNadharma samudAyadharmaH manuSyoM ke 6 prakAra kA saMhanana hogA chaha prakAra kA saMsthAna hogA-ityAdirUpa se vaha saba kathana pahile kahe gaye jaisA hI jAnanA cAhiye vizeSa unako sAta hAtha kI U~cAI vAlA zarIra hogA yadyapi koSa meM baddhamuSTi hAtha ko "ratni" zabda se kahA gayA hai, phira bhI siddhAnta kI paribhASA ke anusAra yahAM pUre hAtha ko hI rani zabda se pakar3A gayA hai yahAM ke manuSya utta kAla meM jaghanya antarmuhUrta kI AyuvAle aura utkRSTa se kucha adhika 1 sau varSa kI Ayu vAle hogeM itanI Ayu ko bhogakara (appegaiyA) kitaneka manuSya (NirayagAmI) narakagAmI hoMge (jAva savvadukkhANamaMta kareMti) yAvat-kitaneka tiryaggatigAmI hoMge kitaneka manuSyagatigAmI hoMge kitaneka devagatigAmI hoMge, tathA kitaneka "sidhyanti' sidhdipada ko prApta karegeM "buddhayanti" kevala jJAna se carAcara loga kA avalokana kareMge "mucyante" samasta karmo se rahita ho jAyegeM "parinirvAnti-zotIbhUta ho jAyegeM aura samasta dukhoM kA anta karadegeM paMcama kAla meM jo jIvoM ke mukti prApta karane kA yaha kathana kiyA hai vaha caturtha Are meM utpanna hue jIva kA hI samajhanA cAhiye. paMcama Are meM utpanna hue jIvoM kA nahI (tIseNaM samAe he gautama ! te kALanA manuSyanA 6 prakAranA saMhanane haze, 6 prakAranA saMsthAne che. vagere rUpamAM A badhuM kathana pahelA je pramANe kahevAmAM AvyuM che, temaja samajI levuM hazeSa temane sAta hAthanI UMcAI vALuM zarIra haze. jo ke kozamAM baddhamaSTi hAthane "patni' kahevAmAM Avela che. paNa siddhAntanI paribhASA mujaba ahI AkhA hAthane tni" zabda vaDe mAnavAmAM Avela che. ahIMnA manuSyo te kALamAM jaghanya antarmahatta raTaluM AyuSya dharAvatA ane utkRSTa karatAM kaMIka vadhAre eka se varSa jeTaluM AyuSya dharA bnaa| harI, mAsumAyuSya mAgavAna (appegaiyA) 30 mnussy| (NirayagAmI) na sabhI thaze. (jAca sayadukkhANamaMtaM karaiti) yAvat sA tiya tigAmI yaze, mAdhyati bhI thaze. yA vasatigAmI thaze tamA iTA 'sidhyanti' siddha pahana prAta 42. 'budhyanti" 34 jJAnathI ya2rAya2 vA avasAna 2ze. "mucyante, amarata thI 2hita thaze. 'parinirvAnti zItIbhUta 74 bhane samasta mAnA atna karaze. paMcamakALamAM javAnI mukti prApta karavA saMbaMdhI ja A kathana atre paNa karavAmAM Avela che te caturtha ArAmAM utpanna thayela jIvo mATe ja samajavuM joIe. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 jambUdvIpaprajJaptisUtre nijajJAtidharmaH (pAsaMDadhamme) pAkhaNDa dharmaH-zAkyA-di dharmaH (rAjadhamme) rAja dharmaH nigra hAnugrahAdi nRpadharmaH (jAya tee) jAtatejAH agniH se hi atistigne suSamasuSamAdau atirUle duSSamaduSSamAdau ca notpadyata iti, agneranuspAdAdagninimittako randhanAdi vyavahAro'pi (dhammacaraNe) dharmacaraNaM caraNadharma:- saMyamarUpo dharmaH, prAkRtatyAdatra padavyatyayaH (a) ca cakArAd gacchavyavahAro'pi (yocchijjissai) vyucchetsyate vyucchedaM prApsyati byucchinno bhaviSyati, samyaktvadharmastu keSAJcitsambhavatyapi, bilavAstavyAnAM hi atikliSTatvena cAritrAsambhavaH, ataeva prajJaptyAmuktam-- "osaNNa dhammasannappabmaTThA" iti 'avasanna dharmasannaprabhRSTAH iticchAyA dharmAsaktiprabhraSTAHjanA avasannam zithilaM samyaktvaM prApnuvanti ityarthaH iti samyaktvaM kacitprApyate'pi prAyaH iti paJcamo arakaH // sU0 53 // atha SaSThArakaM nirUpayitumupakramatemUlam-tose NaM samAe ekkavIsAe vAsasahassehiM kAle viikkate aNaMtehiM vaNNapajjayehi gaMdhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehi jAva pari pacchimai tibhAge gaNadhamme pAsaMDadhamme rAyadhamme jAyatee dhammacaraNe ayocchijjissai) usa kAla meM pAzcAtya vibhAga meM aMzatrilaya meM -gaNadharma-samudAyadharma-nijajJAtidharma--pAkhaNDadharma-zAkyAdidharma-nigrahAnigrahAdirUpa nRpadharma, jAtateja-agni, dharmAcaraNa-saMyamarUpadharma, evaM gacchavyavahAra yaha saba vyucchinna ho jAyegA. agni jaba rahegI nahIM to agninimittaka jo randhanAdi vyavahAra hai vaha bhI saba vyucchinna ho jAyegA. hAM kitaneka jIvoM ke samyaktvarUpa dharma hotA rahegA. parantu biloM meM rahanevAloM ke atikliSTa hone ke kAraNa cAritra nahIM hogA. isaliye prajJApanA meM "osaNaM dhammasannapabmaTThA" dharmAsakti se bhraSTa manuSya zithila samyaktva ko prApta karate haiM aisA kahA gayA hai tAtparya kahane kA yahI hai ki kinhIM kinhIM jIya ke isa kAla meM bhI samyaktya prApta hotA rahegA / suu053|| 5yama mArAmA 5nna thye| bhATa mAthana 25 42vAmA mAvasa nathI. (tIseNaM samAe pacchima tibhAge gaNadhamme pAsaMDadhamme rAyadhamme jAyatee dhammacaraNe avocchijjissai) mAM pAzcAtya trima mAtratayAM-dhama-samuhaya dharma-nijJAtidharma pAkhaMDadharma-zAkyAdidharma-nigrahAniMgrahAdirUpa na padharma, jAta teja-agni, dharmAcaraNa-saMyamAdhama ane gaccha vyavahAra e sarve chinna-vicchinna thaI jaze. agni jayAre raheze nahIM tyAre agni nimittika je 2jUnAdi vyavahAra che, te paNa saMpUrNa rUpamAM chinna-vichina i jaze. hA keTalAka jI ne samyakatva rUpadharma thatA raheze. paNa bilamAM rahenArAo mATe maniSTa hAyA mahase yAtri. na. methI prajJApanAmA "osaNaM dhammasanna cygrA" dharmAsakitathI bhraSTa manuSya zithila samyaktyane prApta kare che. Ama kahevAmAM Avela che. tAtparya kahevAnuM A pramANe che keTalAka jIvone tete kALamAM paNa samyaktva prApta thatuM raheze. 53 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 453 hAyamANe2 etthaNaM dUsamadasamANAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso tIse NaM bhaMte samAe uttamakaTThapattAe bharahassa vAsassa kerisae AyAra bhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA !kAle bhavissai hAhAmUe bhaMbhAbhUe kolAhalabhUe samANubhAveNa ya kharapharasaMdhUlimailA dubisahA vAulA bhayaMkarA ya vAyA saMvaTTagA ya vAiMti iha abhikkhaNaM dhUmAhiti a disA samaMtA raussalA reNukalusatamapaDalaNirAloA samayalukkhayAe NaM ahiaM caMdA sIaMmocchihiti ahiasUriA tavissaMti, aduttaraM ca NaMgoyamA! abhikkhaNaM arasamehA virasamehA khAramehA khattamehA aggimehA vijjumehA visamehA ajavaNijjodagA vAhirogavedaNodIraNapariNAmasalilA amaguNNapANiagA caMDA nilapahatatikkhadhArANivAtapauraM vAsaM vasihiMti, je NaM bharahe vAse gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamagayaM jaNavayaM cauppayagavelae khahayare pakvisaMdhe gAmAraNNappayAraNirae tase a pANe bahuppayAre ruksagucchagummalayavalleipavAlaMkuramAdIe taNavaNassaikAie osahIo a viddhaM sehiti pavyayagiri DoMgarutthalabhaTThimAdIe aveyaDva. girivajje virAvehiMti, salilabilavisamagattaNiNNuNNayANi a gaMgAsiMdhuvejjAiM samIkarehiMti, tose NaM bhaMte! samAe bharahassa vAsassa bhUmIe kerisae AgA rabhAvapaDoAre bhavissai ?, goyamA! bhUmI bhavissai iMgA. labhUA mummurabhUA chAriabhUA tattakavelluamUA tattasamajAibhUA dhUlibahulA reNubahulA paMkabahulA paNayabahalA calaNibahulA bahaNaM dharaNi goarANaM sattANaM duNikkamAyAvi bhavissai / toseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuANaM kerisae AyArabhAvapaDoAre bhavissai ?, goyamA ! maNuA bhavissaMti durUvA duvyaNA dugaMdhA durasA duphAsA aNiTThA akaMtA appiA asubhA amaNuNNA amaNAmA hINassarA dINassarA aNihassarA akaMtassarA apiyassaro amaNAmassarA amaNuNNassarA aNAdejjavayaNa. paccAyAtA NillajjA kUDakavaDakalahabaMdhaveranirayA majjAyAtikamappahANA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 jambUdvIpaprajJaptisUtre akajjaNiccujjuyA guruNiogaviNayarahiyA ya vikalarUvA parUDhaNahakesa. maMsuromA kAlA kharapharusasamAvaNNA phuTTasirA kavilapaliyakesA bahuNhA. ruNisaMpiNaddhaduIsaNijjarUvA saMkuDiavalItaraMgapariveDhiaMgamaMgA jarApari. Nayavya theragaNarA paviralapavisaDiadaMtaseDhI ubhaDaghaDamuhA visamaNayaNavaMka NAsA baMkavalI vigayabhesaNamuhA daduvikiTibhasibbhaphuDiapharusacchayo cittalaMgamaMgA kacchUravasarAbhibhUA kharatikSaNaksakaMDUiavikayataNU Tola gativisamasaMdhibaMdhaNA ukkaDuaTTiavibhattadubbalakusaMghayaNakuppamANakusaThiA kurUvo kuTThANAsaNakusejjakubhoiNo asuiNo aNegavAhipoDiaMgamaMgA khalaMta vibbhalagaI NirucchAhA sattaparivajjiyA vigayaceTTA NaTThateA abhikkhaNaM sIuNhasarapharusavAyavijjhaDiamaliNapaMsurao guDi aMgamaMgA bahukohamANamAyAlobhA bahamohA asubhadukkhabhAgI osaNaM dhammasaNNasammattaparibhaTTA ukoseNaM rayaNippamANamettA solasavIsaivAsaparamAuso bahuputtaNattupariyAla paNayabahulA gaMgAsiMdhUo mahANaIo veyaDDhe ca pavvayaM nIsAe bAvattari NigoabIaM bIamettA bilavAsiNo maNuA bhavissaMti, te NaM bhaMte! maNuA kimAhArissaMti?goyamA! te NaM kAleNaM teNaM samaeNaM gaMgAsiMdhUo mahANaio rahapahamittavittharAo akkhasoappamANamettaM jalaM vojjhihiMti sevi a NaM jale bahumacchakacchabhAINNe No cevaNaM Aubahule bhavissai |tennN te maNuyA sUruggamaNamuhuttaMsi a sUrathamaNamuhutasi a bile hito NiddhAissaMti bilehito NiddhAittA macchakacchabhe thalAI gAhehiMti macchakacchabhe thalAiM gAhettA sIAtavatattehi macchakacchamehiM ikkavIsaM vAsasahassAI vittiM kappemANA viharissaMti / te NaM bhaMte ! maNuA NissIlA NivyayA NigguNA NimmerA NippaccakkhANaposahovavAsA osaNNaM maMsAhArA macchAhArA khuDDAhArA kuNimAhArA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiMti kahi uvavajjihiti, goyamA !o jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 455 saNNaM NaragatirikkhajoNiesu uvavajjihitiM / tIse NaM bhaMte samAe sIhA vagdho bigA dIviA acchA tarassA parassarA sarabhasiyAla birADasuNagA kolasuNagA sasagA cittagA cillalagA osaNNaM maMsAhArA macchAhArA khodAhArA kuNimAhArA kAlamAse kAlaM kiccA kahi gacchihiti kahiM uvavanjihiti ? goyamA ! osaNNaM NaraMga-tirikkhajogiesu uvavajjihiMti, teNaM bhaMte ! DhaMkA kaMkA polagA maggugA sihI osaNNaM maMsAhArA jAva kahiM uvajjihiMti ? goyamA ! osaNaM NaragatirikkhajoNiesu jAva uvavajjihiti ||suu0 54|| chAyA-tasyAM khalu samAyAmekaviMzatyA varSasahasra (pramite) kAle vyatikrAnte anatairvarNaparyavargandhaparyavai rasaparyavaiH sparzaparyavaiH yAvat parihIyamAnaH 2 atra khalu duSSamadu. SamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNA''yuSman ! tasyAM khalu bhadanta ! samAyAmuttamakASThAprAptAyAM bharatasya varSasya kozakaH AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati, gautama ! kAlo bhaviSyati hAhAbhUto bhammAbhUtaH kolAhalabhUtaH samAnubhAvena ca varaparuSadhalimalinA durviSahA vyAkulA bhayaGkarAzca vAtAH saMvartakAzca vAnti, iha abhIkSNa 2 dhUmAthipyante dizaH samantAt rajasvalA reNukaluSatamaHpaTalanirAlokAH samayarUkSatayA khalu adhikaM candrAH zItaM mokSyanti adhika sUryAstapsyanti, athottaraM khalu gautama ! abhIeNamarasameghA virasameghAH kSArameghA zutrameghA agnimeghA vidyunmeghA viSamedhA ayApanIyodakAH dhyAdhirAgavedanodIraNA pariNAmasalilA amanojJapAnIyakAH caNDAnilamahatatIkSNadhArAnipAtapracuraM varSa varSiSyanti, yena bharatavarSe grAmAkaranagarakheTakarbaTamaDambadroNamukhapattanazramagataM janapadaM catuSpadagayelakAn khacarAn pakSisaMghAn grAmAraNya pracAraniratAn sAMzca prANAn bahuprakArAn vRkSagucchagulmalatAvallIpravAlAkurAdikAn tRNavanaspatikAyikAn oSadhIMzca vidhvaMsayiSyanti, parvatagiriDagarotsthalabhrASTAdikAn ca caitAdayagirivarjAn pilApayiSyanti, salilavilaviSamagatanimnonnatAni ca gaGgAsindhuyarjAni samIkariSyanti, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya bhUmeH kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH1, gautama ! bhUmibhaviSyAta aGgArabhUtA murmurabhUtA kSArikabhUtA taptakavellukabhUtA tapta samajyotirbhatA libahulA reNubahulA paGkabahulA praNayabahulA calanibahulA bahUnAM dharaNi gocArANAM satyAnAM duniSkamA cApi bhaviSyati, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujAnAM kIDa. zaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ?, gautama ! manujA bhaviSyanti dUsarA durvarNA durandhA dUrasA duHsparzA aniSTA akAntA apriyA azubhA amanojJA amano'mA hInasvarA dInasvarA aniSTasvarA akAntasyarA priyasvarA amano'masyarA amanojJasvarA anAdeyavacanapratyAjAtA nirlajjA kUTakapaTakalahabandhavairaniratA maryAdAtikramapradhAnA akAryanityodyatA guruniyogavinaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 jambUdvIpaprajJaptisUtre hitAzca vikalarUpAH parUDha nasake zazmazruromANaH kAlAH kharaparuSazyAmavarNAH bhraSTazirasaH kapilapalitakezAH bahusnAyuni saMpinaddhadurdazanIyarUpAH saGkuTi(cita valItaraGgapariveSTitAGgAGgAH jarAparigatA iva sthavirakanarAH praviralapariSaNNadantazreNayaH udbhaTaghaTAmukhAH viSamanayanavakanAsAH cakravalayaH vikRtabhISaNamukhA dradruvikiTibhasidhmasphuTitaparucchacayaH citralAGgAGgAH kacchakasarA (kaNDuvizeSA) bhibhUtAH svaratIkSNanasakaNDUyitavikRtatanavaH TolAkRti viSama sandhibandhanAH utkaTukAsthikavibhaktadurbalakusaMhananakupramANakusaMsthitA kurUpA kusthAnA''sanakuzayyakumojinaH azucayaH anekavyAdhipoDitAGgAGgAskhaladvihvalagatayaH nirutsAhAH sattvaparivarjitA vigataceSTAH naSTatejasaH abhIkSaNa zItoSNakharaparuSavAtamizrita malinAsurajoguNThitAGgAGgAH bahukrodhamAnamAyAlobhAH bahumohAH azubhaduHkhabhAginaH avasannaM dharmasaMjJA samyaktvaparibhraSTA utkarSeNa ratti pramANamAtrAH SoDazavi zativarSaparamAyuSaH bahuputranatpraparivArapraNayabahulAH gaGgAsindhUmahAnadyau vaitADhya ca parvataM nizrayA dvAsaptatiHnigodA bIja vIjamAtrAH bilavAsino manujA bhaviSyanti, te khalu bhadanta manujA kimAhariSyanti ?, gautama ! tasmin kAle tasmin samaye gaGgAsindhUmahAnadyau rathapathamAtra vistAre akSasrotaH pramANamAtraM jalaM vakSyataH tadapi ca jalaM bahumatsyakacchapAkIrNam naiva khalvap bahulaM bhaviSyati tataH khalu te manujA sUrAstamanamuhUrte ca vilebhyo nirdhAviSyanti vilebhyo nirdhAvya matsya kacchapAn sthalAni ahiSyanti matsyakacchapAn sthalAni grAhayitvA zItAtapataptaiH matsyakacchapairekaviMzati varSasahastrANi vRtti kalpayanto vihariSyanti / te khalu bhadanta ! manujAH niH zIlAH nirvatAH niguNAH nirmaryAdAH niSpratyAkhyAnapoSadhopavAsAH avasannaM mAMsAhArAH matsyAhArA kSaudrAhArAH kuNapAhArAH kAlamAse kAlaM kRtvA kva gamiSyanti kva upapatsyante', gautama ! avasannaM narakatiryagyonyorupapatsyante / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM siMhAH vyAghrAH vRkAH dvIpikAH RkSAH tarakSAH parAzarAH (GginaH) zarabhazagAlaviDAlazvAnaH (zunakAH) kola zunakazazakAH citrakAH cillalakAH(zcApadAH) avasannaM mAMsAhArAH matsyAhArAH kSaudrAhArAH kuNipAhArAH kAlamAse kAlaM kRtvA kva gAmiSyanti kva upapatsyante ?, gautama ! avasannaM narakatiyagyonyorupapatsyante !, te khalu bhadanta ! DaGkAH kaGkAH pilakAH madgukAH zikhinaH avasanna mAMsAhArAH yAvat kva gamiSyanti kva upapatsyante ?, gautama ! avasanna narakatiryagyonyoH yAvat upapatsyante // sU0 54 // TIkA- "tose Na samAe" ityAdi-tasyAM duSSamAyAM khala samAyAM 'kAle aba chaThA Araka kA prArambha karate haiM-- 'tIseNaM samAe ekkavIsAe vAsasahasse hiM' ityAdi sUtra-54TIkArtha-avasarpiNI kA duSSamA nAmakA pA~cavAM Araka jo ki 23 hajAra varSakA kahA have chaThThA ArAno prAraMbha karIe chIe. 'tIseNaM samAe ekkavIsAe vAsasahassehiM' ityAdi sUtra-54 TIkArtha--avasarpiNane duSamAnAmaka pAMcame Araka ke je 21 hajAra varSa jeTale jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 457 ekavIsAe, ekaviMzatyA ekaviMzatisaMkhyakaiH (vAsasahassehi) varSasahasraH pramite (kAle) kAle samaye (viikaMte) vyaktikrAnte vyatIte (aNaM tehiM) anantaiH niravadhikaiH (vaNNapajjavehiM) varNaparyaveH varNaparyAya (gandhapajjavehi) gandhaparyavaiH gandhaparyAyaiH (rasapajjavehiM) rasaparyavaiH rasaparyAyaiH (phAsapajjavehi) sparzaparyavaiH sparzaparyAyaiH (jAva) yAvat atra yAvatpadena (aNaMtehiM saMghayaNapajjavehi aNaM tehiM saMThANapajjavehiM aNaM tehi uccattapajjavehi aNaMtehiM agurulahupajjavehi aNaM tehiM uTThANakammabalavAriapurisakkAraparakkamapajjavehiM aNaMtaguNaparihANIe) eSAM padAnAM sagraho bodhyaH etacchAyA-anantaiH saMhananaparyavaiH anantaiH saMsthAnaparyavaiH anantairuccatvaparyavaiH anantarAyuparyavaiH anantairgurulaghuparyavaiH anatairutthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkramaparyavaiH anantaguNaparihAnyA iti etadIyo'rthaH dvitIyAra ke suSamAkAlavarNanaprasaGge ukta iti tato grAhyaH (parihAyamANe 2) parihIyamAnaH 2 hAni gacchan 2 kAla upasthito bhavati, (ettha) atra atrAntare (NaM khalu (dusamasamA) duSSamaduSpamA etannAmnI (NAma) nAma prasiddhA (samA) samo kAla amumevArtha spaSTIkartumAha (kAle) kAlaH samayaH (pADivajjissai) pratipatsyate upasthAsyati (samaNAuso) zramaNA''yuSman ! he zramaNa he AyuSman! (tIse) tasyAM duSpamaduSSamAyAM (NaM) svalu (bhaMte) bhadanta he mahAnubhAva (samAe) samAyAM kAlAparaparyAyAm yadvA / (uttamakaTupattAe) ityasya uttamakaSTaprAptAyAm iticchAyA tatpakSe paramakaSTaprAptAyAm ityarthaH (bharahassa) bharatasya bharatahai jaba vyatIta ho jAvegA aura kAlakama se (aNaMtehiM vaNNapajjavehi gandhapajjavehiM rasapajjavehi phAsapajjavehiM jAva parihAyamANe 2 etthaNaM dUsamadUsamAgAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso) anantavarNaparyAyeM, ananta gandhaparyAyeM, ananta rasaparyAyeM anantasparza paryAyeM, aura yAvatpada grAhya (aNatehiM saMghayaNapajjavehi, aNaMtehi saMThANapajjavehiM) ananta saMhanana paryAyeM, ananta saMsthAnaparyAyeM, (aNaMtehiM agurulahupajjavehiM aNaMtehi uTThANakammabalavIriyapurisakkAra parakkamapajjavehiM aNataguNaparihANIe) ananta agurulaghuparyAyeM anantautthAna karma, bala, vIrya puruSakAra parAkrama paryAyeM anantaguNarUpa se ghaTatI jAvegI taba he zramaNa AyuSman ! duSpamaduSpamA nAmakA chaTTA ArA prArambha ho jAvegA (tIse NaM bhaMte samAe uttamakadUpattAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvahepAmA Aveta cha. nyAre vyatIta tha/ ze bhane samathI (aNatehiM vaNNapajjavehi gandhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehiM jAva parihAyamANe 2 etthaNaM dUsamadasamA NAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso) ya manatavarNa pryaay| sanataparyAyo, mana tarasa paryAyo, manAta 25za paryAyo bhane yAvara54 pAya (aNatehiM saMghayaNapajjavehi aNatehi saMThANapajjavehi) sanata sahanana pryaay| sanata saMsthAna pAyA, (aNaMtehi agurulahupajavehi aNaMtehiM uThANakammabalavIriyapurisakkAraparakkamapajavehi aNaMta guNaparihANIe) sanata gurutadhu paryAya manata 2 utthAnamA, 5vIya, puru5442 5 / paryAye anaMta rUpamAM ghaTita thatA jaze tyAre he zramaNa AyumAn ! duSama duSamAnAmaka cho maare| prArama thaze. "tIseNaM bhaMte ! samAe uttama kaTTapattAe bharahassa vAsassa keri jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 jambUdvIpaprajJaptisUtre nAmnaH (vAsassa) varSasya (kerisae) kIdRzakaH kIdRza (AyArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAraH prAguktArthakamidam (bhavissai) bhaviSyati asya praznasyottaraM bhagavAnAha(goyamA) gautama (kAle) kAlaH (bhavissai) bhaviSyati sa kIdRzaH ityAha (hAhAbhUe) hAhAbhUtaH hAhetyAkArakaM duHkhArtalokaiH kriyamANaM zabdaM bhUtaH pAptaH bhU prAptAvAtmanepadotibhUdhAtoH kta pratyayAnto'yam, sa punaH (bhabhAbhUe) bhambhAbhUtaH bhambhA-bherI seva bhUtaH jAtaH janakSayahetukazUnyatvAt bherIsadRzAntaHzUnyaH sa punaH (kolAhalabhUe) kolAhalabhUtaH kolAhalam ApakSirutaM bhUtaH prAptastathA (samANubhAveNa) samAnubhAvena samA-kAlavizeSaH tasyAnubhAvaH sAmarthyam samAnubhAvastena tathA kAlavizeSaprabhAvena (a) ca cazabdo'tra vAcyAntarasUcanArthaH(sarapharusadhUlimailA) kharaparuSadhUlimalinAH khareSu kaThoreSu paruSAH kaThorA kharaparuSA paramakaThorA te catedhUlimalinAH dhUlibhiH rajobhiH malinAH malAkulAH vAtAH ityagretanenAnvayaH te kIdRzAH ? ityAha (duvvisahA) durviSahA atiduH sahAH tathA (vAulA) vyAkulAH vyAkulayantIti vyAkulAH vyAkulokArakAH ataeva (bhayaMkarA)bhayaGkarAH bhayotpAdakAH ya ca (vAyA) vAtAH vAyava (saMvaTTagA) saMvartakAH tRNakASThAdInAmekadezAddezAntare sthApakAH (ya) ca vAtA iti pUrveNa sambandhaH (vAiMti) vAnti gacchanti iha (iha) AsyAM yaDoyAre bhavissai) he bhadanta isa avasarpiNIkAla ke isa duSSama duSamAnAmake kAlake samaya meM jaba ki yaha apanI utkRSTasthiti bhI A jAvegA bharata kSetra kA AkAra bhAva pratyavatAra--svarUpa kaisA hogA ? isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM-(goyamA ! kAle bhavissai hAhAbhUe bhaMbhA. bhUe, kolAhalabhUe, samANubhAveNa ya kharapharasadhUlimailA duvvisahA vAulA bhayaMkarA ya vAyA saMvagAya vAIti) he gautama ! yaha kAla aisA hogA ki isameM duHkha se trasta hue loka hAhAkAra kareMge merI kI taraha yaha kAla janakSaya kI hetu bhUta hone ke kAraNa bhotara meM zUnya rahegA yaha kolAhalabhUta hogA aisA ho isakAla kA prabhAva kahA gayA hai isa meM jo vAyu vahegA vaha kaThora se kaThora hogA dhUli se malina hogA, durviSaha-duHsva se sahana karane yogya-hogA, vyAkulatA kA utpAdaka hogA bhayaprada hogA isa vAyu kA nAma saMvartaka vAyu hotA-kyoMki yaha tRNakASThAdiko eka deza se dezAntara meM pahuMcAne vAlA hogA (iha abhivasvaNaM dhumAhitiadisA samaMtA rassalA sae AyArabhAvapaDoyAre bhavissaI' 3 mata ! sA masInA mA hapama dampamA nAmanA kALanA samayamAM jyAre A pitAnI utkRSTasthiti sudhI pahoMcI jaze tyAra bharatakSetrane AkAra bhAva pratyavatAra-varUpa kevuM haze ? A praznanA javAbamAM prabhu hecha-(goyamA ! kAle bhavissai hA hA bhUe bhaMbhAbhUe kolAhalabhUe, samANumAveNa ya khara pharusa dhUlimailA duvisahA vAulA bhayaMkara ya vAyA saMvagA ya vAiMti) gautama e kALa e thaze ke emAM duHkhathI saMtrata thayelA leke hAhAkAra karaze bherInI jema e kALa janakSayane hetubhUta hovA badala bhItaramAM zUnya raheze. e kolAhalabhUta thaze e ja A kALano prabhAva kahevAmAM Avela che. emAM je vAyu vaheze te kaThoramAM kaThera haze, dhUlithI mAlana haze. durvisaha-duHkhathI sahya haze. vyAkuLatA utpanna kare te haze, bhayaprada haze. A vAyunuM nAma saMvartaka vAyu haze. kemake e tRNu-kAThAdikene eka dezamAMthI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU00 54 SaSThAraka svarUpanirUpaNam 459 = duSSamaduSSamAyAM samAyAm (abhikkhaNaM) abhIkSNamabhIkSNam vAraMvAram (dhUmAhiMti) dhUmAyiyante dhUmamuniriSyanti (a) ca (disA ) dizAH kIdRzyo diza: ? (samaMtA raussalA) samantAd rajasvalA sarvato rajoyuktAH tathA (reNukalusatamapaDalaNirAloA) reNukaluSatamapaTalanirAlokAH reNubhiH rajobhiH kaluSAH mlAnAH ataeva tamaHpaTalanirAlokAH tamaHpaTalena andhakArasamUhena nirAlokAH = prakAzavarjitAH / tathA asyAM duSSamaduSpamAyAM samAyAM (samaya lukkhANaM) samaya rukSatayA samayasya = kAlasya rukSatayA khalu = nizcayena (ahiyaM) adhikaM pracuram=apathyaM vA (sIyaM ) zItaM = himaM (caMdA) candrAH (mocchihiti) mokSyantipAtayiSyanti varSayiSyanti tathA (ahiyaM ) adhikam ahitaM vA yathA syAttathA (sUriyA) sUryAH (vissaMti) tapasyanti tApaM mokSyanti / ayaM bhAvaH - kAlaraukSyeNa jIvAnAM zarIrANi rUkSANi bhaviSyanti, tatazca teSAM jIvAnAM zItoSNajanito'dhikaH parAbhavo bhaviSyatIti / atha punaryad duSSamaduSpamAyAM samAyAM bhaviSyati tadAha - (aduttaraM ) ityaadi| (aduttaraM ca NaM) athottaram etadanantaram agreca khalu (goyamA) he gautama! ( abhikkhaNaM) abhIkSNaM punaH punaH (arasamehA) arasa medhAH - arasA : -rasarahitAzca te meghAti, svAdurasavarjitajalavarSimeghA reNukalusatamapar3alaNirAloA samayalukkhayAeNaM ahiaM candA soaM mocchihiMti, ahiaM sUriA tavissaMti) isa duSSamaduSamA kAla meM dizAe~ nirantara dhUmake jaisIpratIta hogI arthAt dizAe~ dhUmakA vamana karanevAlI hoMgI cAroM ora se inameM dhUli dhUli hI chAI rahegI isa kAraNa ve andhakAra se yukta hone ke kAraNa prakAza se rahita bana jAyegI tathA isa duSSama duSSamAkAla meM kAla ke anusAra rukhApana hone ke kAraNa (ahiyaM sIaM caMdA . ) adhika mAtrA meM yA apathyarUpa meM arthAt sahana na kI jAsake isa rUpa meM hima kI varSA candra kareMge sUrya itanI adhika uSNatA kI varSA kareMge ki jise sahana karanA bar3A bhArI kaThina ho jAyagA tAtparya yaha hai kAla kI rUkSatA ke nimitta se jIvoM ke zarIra rUkSa hoMgeM, ataH zIta aura uSNa kI adhikatA se jIvoM ko mahAn kaSTa kA sAmanA karanA hogA. ( aduttaraM ) isake vAda (goyamA !) he gautama (abhikkhaNaM) hezAntaramAM yahAMyADanAra ithe. (iha abhikkhaNaM dhUmAhiMtiadisA samaMtA raussalA reNuka satamapaDalaNirAloA samaya lukkhayAeNaM ahiyaM caMdA sIaM mocchihiti ahiaM sUriA tavissaMti) mehuNyabha duSSabhANamAM hizAgyo satata dhUma - bhevI pratIta thaze meTale he dizAo dhUmanuM vamana karanArI thaze. cAmera emAM dhULa ja chavAi raheze. ethI te aMdhakArAvRtta thavAthI prakAza rahita thaI jaze tathA e dukhama duSamAkALamAM kALa mujaba rUkSatA hovA badala ( ahiyasIyaM caMdA. ) adhimAtrAmA athavA apathya3pamA bheTa } sahana na tha zaThe the rUpamAM candra hima-varSA karaze. sUrya' eTalI badhI mAtrAmAM uSNatAnI varSA karaze ke te asahya thai paDaze. tApa A pramANe che ke kAlanI rUkSatAne lIdhe jIvAnA zarIrA rUkSa thaze ethI zIta bhane uSNu bhanne adhika hovAthI lavAne mahAn puSTa thaze. (aduttaraM ) tyAra Aha ( goyamA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 jambUdvIpaprajJaptisUtre ityarthaH, (virasamehA) virasameghAH - jalIyarasa viruddharasayuktajalavarSimeghAH, amumevArtha spaSTapratipattaye prAha - ( khAramehA) kSAramevA : sarjAdikSArasadRzarasayukta jalavarSimeghAH (khattamehA) khAtra meghAH - kArI parasamayajalavaSimeghA : ( aggimehA) agnimeghAH - agnivAhakArijalavarSimeghAH (vijjumehA) vidyumedhAH - vidyutpAtakAriNo meghAH (visamehA) viSameghAH - viSavatprAaranamarSimedhAH (ajavaNijjodagA) ayApanIyodakAH ayApanIyaM - nirvAhAyogyam udakaM - jalaM yeSAM te tathA nirvAhAyogyajalavarSiNo meghAH, (bAhirogavedaNodIraNapariNAmasalilA) vyAdhirogavedanodoraNa pariNAmasalilA: vyAdhayaH cirakAlaghAtinaH kuSThAdayaH rogAH - sadyoghAtinaH zulAdayaH' tajjanitA yA vedanA-vyathA, tasyA udIraNam - apApte'pisamaye udayAvalikAyAM pravezanaM tadeva pariNAmaH - paripAko yasya tAdRzaM salilaM jalaM yeSAM tathA vyAdhyAdikAri jalavarSakA meghAH, ataeva (amaNuNNapANiagA) amanojJapAnIyakAH- ama nojJam =aruciraM pAnIyaka- jalaM yeSAM te arucijalavarSiNo meghAH, evaMvidhAH sarve meghAH ( caMDAnilapahatatiksvadhArA - NivAyapAure) caNDAnilaprahatatIkSNadhArA-nipAta- pracuramcaNDAnilena = pracaNDavAyunA prahatAnAM prakIrNAnAM vikSiptAnAM tIkSNadhArANAM - balavaddhArANAM yo nipAtaH nipatanaM, sa pracuro = bahulo yasmin sa tathA tam (vAsaM) varSa = vRSTiM (vAsihiMti) varSiSyanti / anena varSaNena yad bhaviSyati tadAha 'je NaM bharahe' ityAdi / (je NaM) yena varSabAra bAra ( arasamehA virasamehA khAramehA khattamehA aggimehA vijjumehA visamehA ajavaNijodagA) svAdurasavarjita jalavarSImegha - jalIya rasa se viruddha rasayukta jalavarSI megha, khAramegha - sarjAdisAra sadRza rasayukta jalavarSImegha khAramegha kArISarasa sadRza jalavarSI megha agnimegha-agni tulya dAhakArI jalavarSI megha, vidyutmegha vidyutpAta kArI megha, viSamegha viSake jaise prANaghAtaka jala varasAnevAle megha, nirvAha ke ayogya jala ko varasAnevAle ayApanIyodaka megha, (bAhirogaveda - podIraNapariNAma salilA) asamaya meM cira kAlaghAtI kuSThAdika roga rUpa pariNAmotpAdaka jala vAle megha, sadyoghAtI zUlAdi vedanAkAraka jalavAle megha ki jinakA (amaNuNNapANi agA) pAnI aruci kAraka hogA- aise arucikAraka jala ko varasAne vAle megha, aisI varSA kareMge he gautama! (abhikkhaNaM) pAraMpAra ( arasamehA virasamehA khAramehA khattamehA agimehA cijjumehA simeMhA ajaya NijjodagA) svAdurasa pati saparSI meghA-nasIya rasathI viruddha rasayukta jalamegheA, khArameghA-sAdi sArasadaza rasayukta jalavI meghA, khArameaA-kArISa rasasadRza bhalavarSI bhegheo, agni bhedheo-agnitusya hAhaarIsavarSI bheghA, vidyutbhedheo vidhutyAta kArI meghA, viSameghe -viSa jevI prANa ghAtaka jalavRSTi karanArA medyA nirvAha-aAgya dRSTi puranArA ayApanIyoha meghe (vA hirogave daNodIraNapariNAmasalilA) asamayamA thi2. kALa dhAtI kuSThAdrika rogarUpa pariNAmeApAdakajalayukta meghA, saghoghAtI zUlADhi vedanA kAraka sayukta bheo, manu (amaNuNNapANi agA) pAthI ahira thaze, mevI arucira jalavRSTi karanArA meghA, evI varSA karaze ke jemAM vRSTidhArA pracaMDa pavananA AghAtathI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam Nena pUrvoktA meghA(bharahe vAse)bhArate varSe (gAmAgara-Nagara-kheDa-kabbaDa-maDaMba-doNamuha-paTTaNAsama-gaya)grAmAkaranagara-kheTa-karvaTa-maDamba-droNamukha-paTanA-zrama-gataM, tatra grAmo-vRtiveSTitaH AkaraH-suvArNaratnAdyutpattisthAnam, nagaram-aSTAdazakaravarjitam kheTaM dhUli-prAkAraparikSiptama karbaTam-kutsitanagaraM, maDamba-sArdhakrozadvayAntImAntararahitama, droNamukha jalasthalapathopeto jananivAsaH pattanaM samastavastuprAptisthAnam, tad dvividhaM jalapattanaM sthalapattanaM ceti, nigamaH prabhUtataravaNigjananivAsaH AzramaH yaH pUrvaM tApasairAvAsitaH pazcAdaparo'pi jano yatrAgatya vasati saH, eteSAM dvandvaH, tatragataM sthitaM (jaNavayaM) janavajaM janasamUha vidhvaMsayiSyantItyagreNa smbndhH| tathA-grAmAdigatAn (cauppaya-gavelae)catuSpadagavelakAn catuSpadAH mahiSyAdayaH gAvA-gojAtIyAH pazavaH, elakAH meSAstAn tathA(khahayare) khecarAn vaitATyavAsino vidyAdharAn punaH(pakkhisaMgha) pakSisaMghAn pakSisamUhAn athavA(khaha yare pakkhisaMgha)khecarAn pakSisaMghAn-AkAzacAriNaH pakSisamUhAn tathA(gAmAraNNapayAraNiki jisa meM jala kI dhArA pracaNDa pavana kI capeToM se idhara udhara vikhara jAvegI aura janoM kI Upara tIkSNa viziSTa AdhAto ko vaha karAnevAlI hogI (je NaM bharahe vAse, gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaMDabadoNamuhapaTTaNAsamagayaM jaNavayaca uppayagavelae khahayare pakkhisaMdhe) isa vRSTi se bharata kSetra meM sthita vRtiveSTita grAmoM meM, Akara-suvarNAdikI khAnoM meM aSTAdaza karavarjita nagaroM me, dhUli prAkAra parikSipta kheToM grAmoM meM, kutsitanagara rUpa karbaToM meM aDhAi koza ke bhItara 2 grAmAntara rahita maDamboM me, jalIya mArga se yukta jananivAsarUpa droNamukhoM meM samasta vastuoM kI prApti ke sthAna bhUta pattanoM meM jalapattanoM meM evaM sthalapattanoM meM donoM prakAra ke pattanoM meM, prabhutatara vaNi janoM ke nivAsabhUta nigamo meM pUrva meM tApasajanoM dvArA AvAsita pazcAt aura dUsare jana jahAM Akara rahane laga gaye hai , aise sthAnarUpa AzramoM meM rahane vAle manuSyoM kA ve megha vinAza phareMgeM / tathA una grAmAdikoM meM rahe hue catuSpadoM kA mahiSI AdikoM kA gojAtIya pazuoMkA elakoM-meSoM kA khecaro-vaitAtyagirivAsI vidyAdharoM kA (pakkhisaMghe) pakSisamUho kA athavA Ama tema verAI jaze. ane te loko upara te tIkSaNa viziSTa AghAta karanArI thaze. (je Na bharahe vAse, gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamagayaM jaNavayacauppayagavelae khahayare pakkhisaMdhe) mA vRSTiI maratakSetramA sthita vRtti aleta yAmAmA, mA42 supaNa - khANomAM, aSTAdaza karavajita nagaromAM, dhUli prAkAra parikSita kheTa grAmamAM, kasita nagara rUpa kabamAM, aDhI gAuni aMdara grAmAntara rahita maDaMbamAM, jalIya mArgathI yukta jananivAsa rUpa droNamukhamAM, samatavastuonI prAptinA sthAna bhUta pittanamAM, jalapattanomAM ane sthale pattanamAM-banne prakAranA pattamAM, prabhUtatara vaNijjanonA nivAsabhUta niga mAM, pahelAM tApasajana dvArA AvAsita ane tapazcata bIjA leke jyAM AvIne rahevA lAgyA hoya evA sthAna rUpa AzramamAM rahenArA mANasone te meghe vinAza karaze temaja te grAmA dikamAM rahenArAM catuSpadanA mAhiSI vagerane, gojAtIya pazuone, elake-meSonemeyrii-vaitaadygiri nivAsI vidyAdharAna (pakkhisaMghe) pakSI-sabhUDAnI 2924mAza jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 jambUdvIpaprajJaptisUtre rae tase a pANe bahuppayAre) gramAraNyapracAraniratAn sA~zca prANAn bahuprakArAna grAmeSu araNyeSu ca yaH pracAraH-saMcArastatra niratAn-tatparAn bahuprakArAn anekavidhAna trasAn prANAn dvIndriyAdIn prANinazca tathA(rukha-guccha-gumma laya-vallI pavAlaM-kuramAdIe)vRkSa:guccha-gulma-laya-vallipravAlAGkurAdikAn, tatra vRkSAH-AmrAdayaH gucchAH vRntAkIprabhRtayaH gulmAH navamAlikAdayaH, latA: azokalatAdayaH, vallayaH vAluGkayAdayaH pracAlAH pravAlA: pallavA aGkarAH zAlyAdInAm abhinavodbhedAH ete Adau yeSAM te tathA tAn vRkSAdyaGakurAnta prabhRtIna(taNavaNassaikAie) tRNavanaspatikAyikAn tRNavad vanaspatayaH tRNavanaspatayaH, ta eva kAyAH-zarIrANi te vidyante yeSAM te tathA tAn bAdaravanaspatikAyikAn tRNasAdhamya cAtra bAdaratvena, sUkSmANAM teSAM tairupadhAtAsaMbhavAditi, tathA (osahoo ya) oSadhIH zAlyAdirUpAzca (viddhaM se hiMti) vidhvaMsayiSyanti-nAzayiSyanti / tathA-te meghAH(veyaDDhagirivajje) parvatagiriDuMgarotsthalabhrASTAdikAn-tatra parvatanatAt-utsava vistAraNAt parvatAH krIDAparvatAH gRNanti-zabdAyante janaM nivAsabhUtatveneti girayaH DuGgAni dhUlyucchyarUpANi bhrASTrAH pAMsvAdivarjitabhUmayaH tata eteSAM dvandve te adiryeSAnte tathA tAn Adi zabdAta prAsAdazikharAdi parigrahaH vaitavyagirivarjAna, zAzvatAn vaitATyAna varjayitvA(pavyaya-giriDoMgarutthala bhaTTimAdIe) parvatagiri DuGgarotsthalabhrASTrAdIn tatra-parvatAH parvaNA~ tananAda= AkAzacAro pakSiyoM ko (gAmAraNNapayAraNirae tase a pANe bahuppayAre) grAma evaM jaMgala meM calane phirane vAle aneka prakAra ke trasajovoM kA-dvIndriyAdika prANiyoM kA (rukkhaguccha gummalatAvallI pavAlaMkuramAdIe) AmrAdika vRkSoM kA, tAkI Adi guccho kA navamallikA Adi gulmoM kA azokalatA Adi latAoM kA vAlukI Adi valliyoM kA phalasvarUpa prabAloM kA aura zAli AdikoM ke navIna ubhedarUpa aGkuroM kA ityAdi tRNavanaspati kAyikarUpa bAdara vanaspati kAyikoM kA (sukSmavanaspatikAyikoM nahIM kyoMki inake dvArA inakA vinAza nahIM ho sakatA hai) tathA (osahIoya) zAlyAdirUpa auSadhiyoM kA ye megha (viddhaMsehiti) vinAza kareMge tathA ye medha (veyagirivajje pacaya giriDoMgarutthala bhaTTimAdIe adhirAvehiti) zAzvata parvata vaitADyagiri ko chor3akara Urjayanta vaibhAra Adi krIDA parvatoM ko gopAlagiri citrakTa Adi parvatoM ko nyArI pakSAyAnA (gAmAraNNapayAraNirae tase a pANe bahuppayAre) grAma sane sImA viynaa2| bhane prA2nA sonA-dIndriyA6i4 praannaamaane| (rupa gucchagummalatApallI pavAlaMkuramAdIe) mAmA vRkSAnA, tAhI vagere gu2chAne. nadaa vagaire zubhAnA azokalatA Adi latAone vAkI vagere vallIono pahalavarUpa pravAle ane zAli vagerenA navIna uddabheda rUpa aMkurone-tRNavavaspati kAyika rUpamAdara vanaspati kAyikone (sUddhamavanaspati kAyakane nahi kemake temanA vaDe emane vinAza thaI zake tema nathI) temaja (osahIoya) yA35 auSadhiyAnA te mdhe| viddhasehito' vinAza 20 tama ta bhedh| (veyavagirivajje pavyayagiriDoMgarutthalabhaTTimAdIe adhirAvehiti) zAzvata yavata vaitADhaya girine bAda karIne Urjayanta bhAra vagere kIDA parvatane. gopAlagiri citrakUTa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU00 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 463 vistAraNAt parvatA:-krIDAparvatA ujjayantavaibhArAdayaH, girayaH gRNanti zabdAyante janaM nivAsabhUtatveneti girayaH gopAlagiri citrakUTaprabhRtayaH DuGgAni zilAsamUhAH corasamUhA yA santyeSviti DuGgarAH ziloccaya mAtrarUpAH utsthalAni-unnatAni sthalAni dhUlisamU harUpANi, bhrASTA: pAsvAdivarjitA bhUmayaH, tatra eSAM dvandvaH te Adau yeSAM te tathA tAna prAsAdazikharAdInA saMgrahaH, etAn sarvAn / (virAvehiti) vidrAvayiSyanti-nAzayiSyanti / tathA te medhAH(gaMgAsiMdhuvajjAiM)gaGgAsindhuvarjAni-zAzvata nadIM gahA~ sindhuM ca varjayitvA (salilabilavisamagattaNiNNuNNayAiM) salilabilAviSamagarnaH nimnonnatAni salilabilAni bhUnirjharAH, viSamagartAH duSpUrazvabhrANi, tathA nimnonnatAni nimnAni ca tAni unnatAni ceti tathA tAni uccAvacAnItyarthaH, eSAM dvandvastAni salilabilaprabhRtIni sarvANi jalasthAnAni(samIkarehiti) samIkariSyanti samAnAni kariSyantIti / atha gautamasvAmI punaH pracchati (tIseNaM bhaMte) ityAdi / (tIse gaM bhaMte ! samAe) tasyA khalu bhadanta ! samAyAM he bhadanta! tasyAM khalu duSpamaduSmAyAM samAyAM(bharahassa vAsassa)bhAratasya varSasya (bhUmIe) bhUmeH (kerisae)kIdRzakaH(AgArabhAvapaDoyAre)AkArabhAvapratyavatAraH AkArAH AkRtayaH, bhAvAH paryAyAH teSAM pratyavatAraH AvirbhAvo(bhavissai)bhaviSyati ? / bhagavAnAha(goyamA !)he gautama ! tasyAM duSSamaduSpamAyAM samAyAM(bhUmI)bhUmiH(bhavissai)bhaviSyati, zilA samUha jahAM hote haiM yA cora samUha jina meM nivAsa karate haiM aise DUMgaro ko-bar3I 2 zilAoM vAlI unnataTekariyoM ko, dhUli samUharUpa unnata sthaloM ko, aura pAMsu Adi se rahita vaDe paThAroM ko ityAdi samasta sthAnoM ko naSTa kara dege (salilavilavisamagattaNiNNuNNayANi a gaMgA siMdhu vajAiM samIkareMti) zAzvata nadI gaMgA aura sindhu ko chor3akara jamIna ke Upara ke jharano ko, viSama gaTTho ko,-nIce 2 pasare hue pAtroM ke draha ko, tathA nIce UMce jala sthAnoM ko pana saba ko barAbara banA dege-samAna-ekasA-kara dege (tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa bhUmie kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) aba gautama prabhu se aisA pachate hai-he bhadanta ! usa duSSama duSSamA nAma ke Are meM bharata kSetra kA AkAra bhAva pratyavatAra - svarUpa kaisA hogA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA ! bhUmI bhavissai iMgAlabhUA, mummura bhuA vagere parvatane, zilAsamUha jyAM hoya che athavA cAra samUhe jemAM nivAsa kare che evA parvatane, moTI-moTI zilAo vALA unnata TekarIone, dhUlisamUha rU5 unanata sthAno bhane pAMsu mAthi hita viNa 54aaraane| tabhA samasta sthAnAno nAza 42ze (salila bilavisamagattaNiNNuNNayANia gaMgAsindhuvajjAiM samIkareMti) zAzvata nahI A bhane sinthane bAda karIne pRthvI uparanA strotane, viSama khADAo ne, nIce prasarelA pANInAM hAna, tama nAye the sthAnIna te s2|| 4 // nAma samAna 2 nAmaze (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa bhUmie kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissA hai gautama prabhune A pramANe sAche che- he bhadanta ! te duSamA nAmanA ArAmAM bharatakSetranA AkAramaa5 pratyaktA2-2535 36ze ? anAyAmamA prabhu cha-(goyamA ! bhUmimapi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 __jambUdvIpaprajJaptisUtre kIdRzI bhUmirbhaviSyati? ityAha(iMgAlabhUyA) aGgAra bhUtA aGgAraH jyAlArahitAgnipiNDastadvad bhUtA- tatsadRzI, (mummurabhUyA) murmurabhUtA tuSAgnirUpA (chAriyabhUyA) kSArikabhUtA bhasmasadRzI (tattakavelluabhUyA) taptakaTAhasa hazI 'kavelluma iti kaTAhArthe dezI zabdaH(tattasamajoibhUyA) taptasamajyotirbhUtA-taptena tApena samo yo jyotiH agniH sa taptasamajyotiH= sarvadezAvacchedena samAnajvAlavAn agniH tadbhUtAH-tatsadRzI (dhUlibahulA) dhUlibahulAdhRtiH-pAMzuH, sA bahulA-pracurA yasyAM sA dhUlibhUyiSThA (reNubahulA) reNubahulA-reNuH= cAlukA, sA bahulA-pracurA yasyAM sA-vAlukAbhUyiSThA(paMkabahulA) paGkabahulA paGkaH kardamo bahulo yasyAM sA pracurakardamayuktA (paNayabahulA) panakabahulA-panaka: pratalakardamo bahulo yasyAM sA pracUrapratalakardamayuktA, (calaNibahulA) calanIbahulA-calanI-caraNapramANa: kardamaH sA bahulA yasyAM sA tathA caraNapramANakardamena pracuratayA yuktA, ataeva(bahUNaM) bahUnA(dharaNigoyarANaM) dharaNigocarANAM pRthvIsthitAnA(sattANaM satcAnAM prANinAM dunnikkamAyAvi) duniSkramA duHkhena niSkramo-niSkramaNaM yasyAH sA duratikramaNIyA cApi (bhavissaI) bhaviSyati / gautamasvAmI punaH pRcchati (tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta ! chAriabhUA tattakavelluabhUA tattasamajoi bhUA plibahulA reNubahulA, paNayabahulA, calaNibahulA, bahuNaM dharaNigoarANaM sattANa duNikkamAyAvi bhavissai) he gotama ! usa duSSama duSSamA kAla meM yaha bhUmi aGgAra bhUta jyAlArahita agnipiNDa jaisI, mumurarUpa tuSAgni jaisI kSArikabhUta-garma 2 bhasma jaisI, tapta kaTAha jaisI 'kavellua' yaha dezI zabda haiM aura kaTAha arthakA vAcaka haiM taptasamajyoti jaisI-sampUrNa deza meM samAna jyAlAvAlI agni jaisI hogI evaM pracura pAMzuvAlI hogo, pracurareNu vAlI hogI pracura paGkavAlI hogI. pracura panaka -patale kIcaDa vAlI hogI, paira jisameM samasta DUba jAve aisI pracura kadama vAlI hogI. ataeva calane vAle manuSyoM ko isake upara calane phirane meM bar3A bhArI kaSTa hogA-ye bar3I muzkila se isa ke Upara calaphira sakeMgeM . (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANa kesarie AyArabhAvapaDoyAre ssai iMgAlabhUA, mummurabhUA chAriabhUA tattakavelluabhUA tattasamajoibhUAdhulibahulA reNubahulA, paMkabahulA, paNayabahulA, calaNi bahulA dharaNi goarANa sattANaM duNNikkamAyAyi bhavissai)he gautama! tebha iSabhai imi mA bhUmimagArabhUtADita bhanina (5'repI bhubhu2 35 tuSAni vIkSArita gamaramarathI, taTAvA 'kavellu' A dezI zabda che ane kaTAha athavAcaka che-vasamajyoti jevI saMpUrNa dezamAM samAna javAlA vALI agni jevI thaze ane pracura pAMzuvALI thaze. pracurareNuvALA thaze, pracura paMkavALI thaze. pracura pinAka-pAtaLA kAdavavALI thaze, paga jemAM saMpUrNa rUpamAM pesI jAya evA pracura kAdavaLI thaze. ethI cAlanArA mANasone enI upara avara-javara karavAmAM bhAre kaSTa thaze ty| bhuz sAthI sanI 652 a12-12 42 zaze. (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) Dard! ta ma marata kSetramA mA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 465 samAyAM he bhadanta tasyAM khalu duppamaduSpamAyAM samAyAM(bharahe vAse) bhArate varSe(maNuyANaM) manujAnAM (kerisae) kIdRzakaH (AyArabhAvapaDoyAre ) AkArabhAvapratyavatAro (bhavissai) bhaviSyati ? / bhagavAnAha - ( goyamA !) he gautama ! tasyAM duSSamaduSpamAyAM samAyAM (maNuA) manujAH (bhavissaMti) bhaviSyanti, kozAste manunA bhaviSyanti ? ityAha-(durUvA) darUpAH duSTam -azobhanaM rUpam AkAro yeSAM te tathA azobhanAkatikAH (duvaNgA) durvarNAH duSTo varNoM yeSAM te tathA duSTavarNayuktAH (dugaMdhA) durgandhAH durgandhayuktazarorAH (durasA) dUrasAH-duSTarasayuktAH (duphAsA) dusparzAH kaThorAdiduSTaspazayuktAH ataeva ( aNiTThA ) aniSTAH anabhilapaNIyAH aniSTamapi kiMcit kamanIyaM bhavatItyata Aha - ( akaMtA) akAntAH-akamanIyAH akamanIyamapi kiMcitkAraNayazAt prItaye bhavatItyata Aha- (appiyA) apriyAH aprItisthAnabhUtAH, apriyatvaM ca tepAM kasmAt ? ityAha-(apubhA) azubhAzubhabhAvarahitA azubhA api ke cit AntarikasaMvedanena zubharUpeNa jJAyante ityatastanniSedhAya prAha -amanojJAH manojJAH-zubhatvena manoviSayobhUtAH, na manojJA:-amanojJA:-manasA'pi zubhatayA'pratIyamAnAH, amanojJA bhavissai) he bhadanta : usa kAla meM bhArata kSetrameM manuSyoM kA svarUpa kaisA hogA ? uttara meM prabhu kahate haiM -(goyamA! maNu A bhavissaMti duruyA, duvaNA, dugadhA, durasA, duphAsA, aNiTThA, akaMtA, appiA , asubhA, amaNuNNA, amaNAmA, hINastarA, dINastarA, aNissarA, akaMtastarA, apiyassarA, amaNAmassarA, amaNuNNassarA aNAdejjavayaNapaccAyAyA NilajjA, kUDakavaDakalahabaMdhaveranirayA majjAyAtikkamappahANA akajjaNiccujjuyA guruNiogaviNayarahiyAya) he gautama ! usa duSpama duSpamA kAlake manuSya azobhana rUpavAle azobhana AkRti vAle, duSTa varNavAle, duSTagandha vAle-durgandhayukta zarIrayAle duSTarasa yukta zarIravAle evaM duSTasparzayukta zarIravAle hoMgeM ata eva ve aniSTa anabhilaSaNIya-hogeM aniSTa hone se ve akAnta akamanIya hoge akamanIya hone se ve aprIti ke sthAnabhUta hogeM, kyoMki ye zubhabhAvoM se rahita hogeM amanojJa hogeM-ye zubha haiM-isa rUpa se ye mana ke viSayabhUta nahIM hoMge arthAt inheM dekhakara mana yaha kabhI nahIM vicAregA kiye zubha haiM! tathA smaraNa he bhagavana te kALamAM bharata kSetramAM mANasanuM svarUpa kevuM haze ? javAbamAM prabhu kahe che(goymaa ! maNuA bhavissaMti durUvA, duvvaNNA dugaMdhA, durasA, duphAsA, aNiTThA, a kaMtA, appiA, asubhA, amaNuNNA amaNAmA, hINassarA, doNastarA, aNiTThassarA, akaMtasasarA, appiyassarA, amaNAmassarA, amaNuNNassarA, aNAdejjayayaNapaccAyAyA NilagnA, kUDakavaDakala habaMdhayeranirayA majjAyAtikkamappahANA akajjaNiccujjuyA guruNiogaviNayara hiyA ya) gItama! humanA mnussy| sazasana 35vANA, mAmAna mAti vALA, duSTavarNavALA. duSTagadhavALA-durgadhayukta zarIravALA, duSTarasayukta zarIravALA ane duSTa paziyukata zarIravALA thaze. ethI teo aniSTa- ana bhilaSaNIya-thaze. aniSTa hovAthI teo akAnta-akamanIya thaze. akamanIya hovAthI teo aprItinA sthAna bhUta thaze. kemake e azubhabhAvanAothI rahita thaze. amane thaze e zubha che-A rUpamAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 jambUdvIpaprajJaptisUtre api padArthAH kadAcit smaraNAvasthAyAM manojJA ivAbhAnti ataevAha-(amaNAmA) amano'mAH-manasA abhyante-gamyante smaraNAvasthAyAM ye te mano'mAH, na mano'mA ityamano'mAH smaraNAvasthAyAmapi manasaH pratikUlA ityarthaH, athavA- ekArthakA ete zabdA atizayAniSTatAsUcanAya / tathA-( hINassarA) hInasvarAH-honaH svaro yeSAM te tathA-rugNasvarasadRzasvarayuktAH (dINassarA) dInasvarAH dInaH svaro yeSAM te tathA-dIna janasvarasadRzasvarayuktAH (aNihassarA) aniSTasvarA:-aniSThaH zravaNAramaNIyaH svaro yeSAM te tathA karNakaTusvarayuktAH ataeva (appiyassarA) apriyasvarA:-apriyaH svaro yeSAM te tathA karNapriyasvarayuktAH ataeva (amaNuNNassarA) amanojJasvarA:= azobhanasvarayuktAH, tathA (amaNAmassarA) amano'masvarAH sarvathA manaH pratikUlasvarayuktAH, tathA-(aNAdejavayaNapacAyAyA) anAdeyavacanapratyAyAtA:-anAdeyam-azobhanatvAdaspRhaNIyaM vacanaM pratyAyAtaMjanma ca yeSAM te tathA-aspRhaNIyavacanA aspRhaNIyajanmAnazcetyarthaH, tathA (NillajjA) nirlajjA:-lajjArahitAH (kUDakavaDakalahavahabaMdhaveranirayA) kUTa kapaTa kalahavadhabandhavairaniratAH-kUTa-kUTadravyaM bhrAntijanakadravyaM, kapaTa:-parapratAraNAya veSAntarakaraNaM, kalahaH yuddhaM, avasthAmeM bhI ye manake pratikUla hI pratibhAsita hoge athavA ye saba zabda atizayarUpa se aniSTatA ko hI sUcanA karane ke liye paryAyavAcIrUpa se prayukta hue haiN| tathA inakA jo svara hogA vaha rugNa vyakti ke svara ke jaisA hogA, dInajanoM kA jaisA svara hotA hai vaisA inakA svara hogA, sunane meM kAnoM ko ina kA svara aramaNIya hogA isalie ye aniSTa svara vAle hogeM. karNaka Tusvara se ye yuktahogeM ata eva ye apriya svaravAle hogeM. inakA svara mana ko bilakUla nahIM rucegA isaliye ye amanojJa svaravAle hogeM inake svara kI yAda Anepara bhI managlAni se bhara jAvegA isaliye ye amano'masvara vAle hogeM inake vacana sunane takakI bhI icchA koI nahIM karegA. aura na koI inake janmapAne kI sarAhanA hI karegA, ye saba lajjAhona hogeM kUTameM-bhrAnti janaka dravya meM, kapaTa meM--para ko prasAraNa karane ke liye veSAntara kara ne meM - kalaha-jhagar3A laDAI kara e mananA viSayabhUta thaze nahiM arthAt emane joIne koI paNa divase A jAtano vicAra nahIM thaze ke e e zubha che. temaja maraNa avasthAmAM paNa e mana mATe pratikaLaja pratibhAsita thaze. athavA e badhA zabda atizaya rUpamAM aniSTatAne ja sUcita karavA mATe atre paryAyavAcInA rUpamAM prayukta thayelA che. temaja emane je svara thaze te ruNa vyaktinA svara jevo thaze. dInajanene jesvara hoya che, te emane svara thaze. kAne mATe emano svara aramaNIya thaze eTale ke kaNe kaTu zabda teo uccAraze ethI e aniSTa svaravALA thaze. karNa kaTu svarathI e yukta thaze, ethI e apriyasvaravALA thaze. emane svara manane bilakula gamaze nahi tethI e amanejha svaravALA thaze. emanA svaranI smRti thatAM ja mana glAni yukta thaI jaze. ethI e amanema svaravAlA thaze. emanA vacanane sAMbhaLavAnI paNa koI IcchA karaze nahi, ane emanA janma ne laIne paNa koI sarAhanA karaze nahi. e sarve nirlajaja thaze kUTamAM-bhrAnti jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 467 prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam vadhaH capeTAdibhistADanaM, bandhaH rajjubhirniyamanam, vairaM zatrutA, eSAM dvandvaH, tatra niratAH =saMlagnAH, tathA (majjAyAtikkamappahANA) maryAdA'tikramapradhAnA:-maryAdA-vyavasthA, tasyA atikrame-ullaGghane pradhAnAH-pramukhAH (akajjaNiccujjuyA) akAryanityoyuktAHakArye-akartavye karmaNi nityaM sarvadA udyuktAH-saMlagnAH, tathA (guruNiogaviNayarahiyA) guruniyogavinayarahitAH gurUNAM-mAtApitrAdikAnAM yo niyogaH-niyojanaM saMyojanaM,tatra yo vinayaH vinItatAtanniyogasvIkArarUpA tena rahitAH-mAtApitrAdi gurujanAjJollar3akA ityarthaH (ya) ca-punaH (vikalarUvA) vikalarUpA:-vikalama-asaMpUrNa rUpama-AkAro yeSAM te tathA netrAdyaGgavaikalyena asampUrNAGgopAGgAH, tathA (parUDhaNahakesamaMsuromA) prarUDhanakhakezazmazruromANa:-prarUDhAni saMskArAbhAvAt prakRSTatayA vRddhi gatAni nakhakezazmazruromANi yeSAM te tathA (kAlA) kAlAH kRSNavarNAH kRtAntavat krUrA vA (kharapharusasAmavaNNA) kharaparuSazyAmavarNAH-kharaparuSA:-prakRSTakaThorasparzAzca te zyAmavarNAH-zyAmavarNavantazca ye te tathAsparzataH sAtizayakaThorAH varNatazca nolIbhANDe nikSiptorikSasavasravat nIlA ityarthaH, tathA ne meM, vadha capeTA Adi dvArA tADanA-karanemeM vandha meM-rajju Adi dvArA dUsaroM ko bAMdhane meM, vaira meM zatrutA karane me, ye saMlagna rahege-aise kAryoM meM ye vizeSarUpa se rata rahA kareMge! maryAdAvyavasthA ke atikamaNa karane meM ye kaTibaddha raheMge / evaM mAtA pitA AdirUpa gurujanoM kI bina yAdi kiyA karanA unakI AjJA mAnanA Adi bAtoM ko ye paravAha taka bhI nahIM karegeM. (vikalarUvA ) inake aGgopAGga pUrNa nahIM hogeM kisAna kisI aGga upAGga se ye hona raheMge. tathA ( parUDhaNahakesamaMsuromA ) inake nakha bar3e rahegeM, inake mastaka ke bAla saMskAra rahita hone se baDe rahegeM. dAr3hI ke bAla aura mUchoM ke bAla bho AvazyakatA se adhika vRddhiMgata hogeM. (kAlA varapharUsasAmavaNNA, phuTasirA, kapilapaliyake sA, bahuNhAruNi saMpiNaddha dudda saNijjarUvA saMkuDiabalitaraMgapariveDhiaMgamaMgA jarA pariNayava theragaNarA pavira lapavisai a daMta seDho, unbhaDadhaDamuhA ) varNameM bilakula kAle hogeM, athavA kRtAnta kI taraha krUra hoMge. inake zarIra kA sparza bahuta adhika naka dravyamAM. paTamAM-parane prasAraNa karavA mATe veSAnatara karavAmAM, kalaha-kalaha-kaMkAsa kara, mAM, vadha capeTA Adi dvArA tADanA karavAmAM baMdhamAM rajaju Adi dvArA bIjAone bAMdha. mAM, vairamAM zatratA karavAmAM eo saMlagna raheze. evA kAryo mAM teo vizeSa rUpathI ta raheze. maryAdA-vyavasthA-ke atikramaNa karavAmAM eo kaTibaddha raheze temaja mAtApitA vagere gurujanonI vinayAdi kriyA karavAmAM , temanI AjJA mAnavI vagere vAtenI bhem| 52 // 422 nahI (vikalarUvA) memanI mAMge pUrI nalina 164thI me| hIna 23. tama (parUDhaNahakesamaMsuromA) memn| mAthAnA vANa saMskAra rahita hovAthI moTA raheze. dADhI ane mUchanA vALa paNa AvazyakatA karatAM vadhAre pATA 29 (kAlA kharapharusasAmavaNNA, phuTThasirA, kapilapaliyakesA bahuNhAruNi saMpi gaddhaduddasaNijjarUvA saMkaDiavalitaraMgapariveDhiaMgamaMgA jarApariNayavvatheragaNarA paviralavisai a daMtaseDhI, ubbhaDaghaDamuhA) meme pAbhA sApa 11 thaze, athavA tAtinI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 jambUdvIpaprajJaptisUtre (phuTTasirA) sphuTitazirasaH sphuTatAni-rekhAvattvAt sphuTitAnIva zirAMsi-mastakAni-yeSAM te tathA-rekhAyukta zirasa ityarthaH, tathA (kavilapaliakesA) kapilapalitakezAH kapilA:kapilavarNAH dhUmravarNAH palitAH-zvetavarNAzca kezA yeSAM te tathA dhUmravarNazvetavarNakezadhAriNaH (bahuNhAruNisaMpiNaddha duddamaNijjarUvA) bahu snAyu-nisaMpinaddha durdarzanIyarUpA bahubhiHbahusaMkhyakAbhiH snAyubhiH - aGgapratyaGgandhibandhanarUpAbhiH vasnasAbhiH nisaMpinaddhAHatIva saMnibaddhAH, ataeva durdarzanIyarUpAH durdarzanIyaM rUpaM yeSAM te tathA-azobhanAkRtikAH, tataH padadvayasya karmadhArayaH, tathA ( saMkuDiavalItaraMgapariveDhiyaMgamaMgA) saMkuTitavalItaraGgapariveSTitAGgAGgAH-valyaH rekhAtmakAstvagvikArAstAsAM ye taraGgA-paramparAH taiH pariveSTitAni-vyAptAni aGgAni-avayavA yasmistad valItaraGgapariveSTitAGgam, saMkuTitaM-saMkocamupagataM tathAvidhamaGga yeSAM te tathA rekhAyuktasaMkucitazarIrA ityarthaH, ataeva (jarApariNayavya theragaNarA) jarApariNatA iva sthavirakanarAH-vArdhakyamupagatA vRddhanarA iva pratIyamAnAH vRddhasAdRzyameva prakaTayati ( paviralaparisaDiyadaMsaseDhI) pravirala-parizaTita dantazreNayaH praviralA:-pRthak pRthaka sthitAH parizATitA:parizATamupagatA dantazreNiH -dantapaMkti yeSAM te tathA-sAntarAlaparipatitadantazreNiyuktA ityarthaH, ataeva (ubbhaDaghaTamuhA) ujhaTapaTamukhAH-udbhaTaM-vikaTaM ghaTamukhamiva mukhaM yeSAM te tathA alpadantavatvena ghaTamukhatulyamukhayuktAH, tathA-(visamaNayaNavaMkaNAsA) viSamanaya, navakranAsAH viSame-atulye nayane-netre vakrA-kuTilA nAsA-- nAsikA ca yeSAM te tathA kaThora hogA tathA nIlI bhANDa meM bAra bAra DAlane se jaisA vastra meM nIla raMga gaharA jama jAtA hai vaisA hI gaharA vaha zyAmavarNa-nIla raMga- inake zarIra kA hogA. inake mastaka rekhAoM se yukta hoMge inke mastaka ke jo keza hogeM ve kapila varNavAle-ghUmake jaise varNavAle aura sapheda raMga ke hoMge. inakI AkRti aneka snAyu jAla se ghiro hui rahane ke kAraNa durdarzanIya rahegI. inakA aGgarekhAtmaka baliyoM ko paramparA se - jhurriyoM se vyApta rahegA. saMkoca yukta hogA ataeva ye aise dekhane para pratota hoMge ki mAno vRddhAvasthA se AliGgitavRddhajana ho haiM inako danta paGakti virala hogI aura vaha bhI saDo hui hogI-yA paripatita hogI. inakA mukha isase aisA lagegA ki mAnoM yaha ghaDe kA hi vikRta mukha hai. (visamaNayaNavaMkaNAsA) inake donoM netra barAbara nahIM hoMge-atulya hoMge aura nAka inako kuTila hogI(vaMkavalI vigayabhepaNamuhA) balI vikAra vAlA hone se evNjema-krara thaze. emanA zarIrane sparza ekadama vadhAre kaThora thaze temane nIlIbhAMDamAM vAra vAra jhaboLavAthI jema vastramAM nIlaraMga ghere jAmI jAya che te ja ghere zyAmavarNa nIlaraMga-emanA zarIrane thaze. emanA mastake rekhAethI yukta thaze, emanA mastakanA vALa paDhavAvALA dhamADAnA jevAvaNavALA ane sapheda raMgavALA thaze. emanI Akati aneka snAyujola veSTita hovAthI dezanIya raheze. emanuM aMga rekhAka karacalIothI vyApta raheze. saMkeca yukta thaze ethI jovAmAM evA lAgaze je ke jANe vRddhAvasthAthI AliMgita thayela vRddhajana ja che. emanI daMtapaMkti virala thaze ane te paNa saDI gayelI haze athavA paripatita thaze. emanuM mukha enAthI evuM lAgaze ke jANe te ghaDAnuM ja vikRta mukha cha. (visamaNayaNavaMkaNAlA) se manA bhanne natra 12152 nahIze matulya hazamana jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 469 viSamanetrakuTilanAsikA yuktA ityarthaH, tathA-(vaMkavalIvigayabhesaNamuhA) vakravalI vikRtabhISaNamukhAH-vakraM -kuTilaM valI vikRta-valIvikArayuktam ataeva bhISaNaM bhayAnakaM mukhaM yaSAM te tathA-kuTilatvena rekhA vikAropagatatvena ca bhayAnakamukhayuktAH, (dakiTibha-sibbha phuDiapharusacchabI) dadra-kiTibha-sidhma-sphuTita-paruSa- cchavayaH dadra kiTisidhmAni kuSThabhedAH, taiH sphuTitA paruSA kaThorA ca chavi: zarIracarma-yeSAM te tathA-dakiTibhasidhmeti rogatrayajanita sphuTitakaThorazarIracarmadhAriNa ityarthaH, ataeva(cittalaMgamaMgA)citralAGgAGgAH-citralAni karburANi aGgAni avayavA yasmistAdRzam aGgaM zarIraM yeSAM te tathAkaGgharavarNAvayavayuktazarIrA ityarthaH, tathA (kacchUkhasarA bhibhUyA) kacchU khasarAbhibhUtAH-kacchUH pAmA, khasaraH kaNDurogavizeSaH, tAbhyAm abhibhUtAH vyAptAH, ataeva (khara-tikkha-Nakkha kaMDUiya vikaya-taNU)kharatIkSNanakhakaNDUyitavikRtata navaH kharAH karkazAH tIkSNAH nizitAH ye nakhAmtairyat kaNDUyita kaNDUyanaM tena vikRtA vikAramupagatA satraNA tanuH zarIraM yeSAM te tathAbhUtAH karkaza nizitanakhakaNDUyanajanitavraNayuktazarorA ityarthaH tathA-(TIlagativisamasaMdhibaMdhaNA)TolagativiSamasandhibandhanAH-TolA:-jantuvizeSAH, dezIyo'yaM zabdaH, teSAM gatiriva gatiryeSAM te tathA uSTrAdijantugatisadRzagatiyuktAH, tathA-viSamANi-vaiSamyamupagatAni asamAni sandhivandhanAni sandhirUpANi bandhanAni yeSAM te tathA, padadvayasya karmadhArayaH tathA-(upakuDuadviavibhattadubbalakusaMghayaNakuppamANakusaMThiA) utkuTukAsthikavibhatadurvalakusaMhananakupramANakusaMsthitAH-utkuTukAni yathAsthAna sthitirahitAni yAni asthikuTila hone se ina kA mukha dekhane meM bhayaGkara hogA (dadadukiTibhasibbhaphuDia parusacchavI) inake zarIra kA camar3A dAda, kiTibha-khAja, sidhma-sehuA ina carmavikAroM se bharA huA hogA ataeva vaha bahuta ho adhika kaThora hogA, aura isI kAraNa usake zarIra kA haraeka avayava citralakarbura hogA (kacchU svasarAbhibhUyA)kacchu pAmA aura khasara-kaNDuroga se inakA zarIra vyApta rahegeM ata eva (svara-tiravaNakva-kaMDUiya-vikraya-taNU )svara-karkaza evaM tIkSNa nakhoM dvArA khujAyA gayA unakA zarIra vikRta-banA huA hogA aura jagaha 2 usameM ghAva hoMge(Tola gati-visama saMdhibaMdha gA) ina kI cAla uSTrAdi kI cAla jaisI-hogI sandhibaMdhana inake viSama hoMge (ukkuDu aTriavibhatta duvvala kusaMdhayaNakuppamANakusaMThiyA) ina ke zarora-ko asthiyAM utkuTuka-yathAsthAna kI sthiti se manu nA TiharI (vaMkavalIvigayamesaNamuhA) yamanubhuNa 12yasI sAthI vikata tamA juTisa vAthI sevAmA saya 42 vAgaze (dad dukiTibhasibbhaphuDiaparusacchavI) emanA zarIranuM cAmaDuM, da6, kiTibhakhAja, sima vigere vikArothI vyApta thaze, ethI te ghaNuMja kaThora haze ane ethI ja te zarIranA dareke dareka avayava citrala-kanuM-haze, (kacchakhasarAbhibhUyA) 425 pAmA bhane 542-425thI vyAta 2 methI (khara tiktaNakkhakaDUiya-vikaya taNU) 12-440 mane tIna pa 54ANe samarnu zarIra vita thaI gaye mane 45 Ne tabhI ghAze, (TolagativisamasaMdhibaMdhaNA) sabhanI yAsa TrAhinI 2vI thaze. manA samidhana viSama ze. (ukkuDuaTriavibhattaduvvalakusaMdhayaNakuppamANakusaMThiyA) memanI zarIranI masthiyA . yathAsthAnanI sthitithI rahita haze, ane vibhakata parasparamAM saMzleSathI rahita thaze e jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 jambUdvIpaprajJaptisUtre kAni kIkasAni 'haDDo' ti prasiddhAni, tAni vibhaktAni parasparamasaMzleSeNa sthitAni yeSAM te tathA, puna:-durbalAHbalarahitAH, kusahananAH kutsitasaMhananAH sevAttasaMhananayuktA ityarthaH, kupramANAH kutsita-hIna pramANaM yeSAM te tathA hInapramANayuktAH kusaMsthitAH kussinAkArayuktAH, eSAM padAnAM karmadhArayaH, ataeva (kurUvA) kurUpAH kutsitarUpayukAH, tathA-( kuTThANAsaNa-kusegnakumoiNo) kusthAnAsanakuzayyA kubhojina:kusthAne-kutsitasthAne Asanam =upavezanaM yeSAM te kusthAnAsanAH, kutsitA zayyA yeSAM te kuzayyAH, kutsitaM bhujate ye te kubhojina:-kRtsitAnnabhakSaNazIlAH, eSAM, padAnAM karmadhArayaH, tathA (asuiNo) azucayaH-zuddhirahitAH, 'azrutayaH' iticchAyApakSe zAstrajJAnavarjitA ityathaH (aNegavAhipIliaMgamaMgA) anekanyAdhipIDitAGgAGgAH aneka vyAdhibhiH bahuvidhairogaiH pIDitAni-vyathAmupagatAni aGgAni-aba yavA yasmistattAdRzamaGgaM zarIraM yeSAM te tathA-vividhavyAdhiparipIDitazarIra ityarthaH / tathA (khalaMtavinbhalagaI) skhalad vihvalagatayaH-skhalantI saMcalantI vihvalA-viklavA azakkA ca gatiryeSAM te tathA madonmattavad gamanazIlA ityarthaH, tathA (NirucchAhA) nirutsAhA:-utsAharahitAH (sattaparivajjiyA) sattvaparivarjitAH AtmabalavavarjitAH ataeva (vigayacehA) vigataceSTAH vigatAH ceSTA yeSAM te tathA ceSTA rahitA ityarthaH, tathA-(naTTateA) naSTatejasaH naSTAni rahita hoMgI, aura vibhakta-paraspara meM saMzleSa se rahita hogI ye saba ke saba durbala balarahita, kusaMhanana kutsita saMhananavAle-sebArta saMhananavAle aura kupramANa-hIna pramANavAle hogeM tathA kusaMsthita-kutsita AkAravAle hoMgeM ata eva ye kurUpa-kutsitarUpa yuktahoMge tathA ye(kudANAsaNakusejjabhoiNo) khoTI gandI jagaha meM uThegeM aura baiTheMge inakA bistara-yA zayyA kutsita hogI tathA ye kutsita anna bhojI hoMge (asuiNo) zuddhise ye rahita hoMge yA zAstra jJAna se ye rahita hogeM(aNegavAhi pIlIaMgamaMgA) inake zarIrakA pratyeka avayava aneka vyAdhiyoM rogoM se grasita hogA (khalaMta vibbhala gaI) madonmatta puruSa kI gatIko taraha inakI gatI hogI arthAt madonmatta kI gati lar3akhar3AtI hotI hai aisI hI inakI gati hogI (NirucchAhA) inameM kisI bhI prakAra kA utsAha nahIM hogA (sattapari vajjiyA) sattva-Atmabala se ye rahita hogeM (vigayacedrA) ceSTA inakI save durbalabalarahita, kusaMhanana kutsita saMhananavALA-sevA saMhananavALA ane kupramANa hIna pramANavALA thaze tathA kusaMsthita-kucita AkAravALA thaze ethI eo kurUpa-kayA musita35yuta thaze. tabhI semI (kuTThANAsaNakuseja bhoiNI) parAma- yAmA 80 saze. memanI zayyA dusita ze. (asuiNo) zuddhiyA mese| ti se 4th| zAstrajJAnathI memA 2hita za. (aNegavAhipIliaMgamaMgA) se manA zarIne 123 424 saya bhane vidha vyAdhiyo-rogothI asita ze. (khalaMtavimbhalagaI) mahonmatta 2panI zatinA jema emanI gati haze eTale ke madenmattanI gati lathaDatI hoya che. evI ja emanI gati Daze (NirucchAhA) memanAmA 56 gatano sAsa nahi DarI (sattaparivajjiyA) satvamAtma mAthI memohita ze. (vigaya ceThThA) memanI yeSTA naSTa thaa| ze. arthAt mesI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU00 54 SaSThAra kasvarUpanirUpaNam tejAMsi yeSAM te tathA-niSprabhA ityarthaH, tathA ( abhikkhaNaM) abhIkSNaM = satataM (sIunha-khara - pharusa - vAya-vijjhaDia-maliNa-paMsu-rao-guMDiyaMgamaMgA) zItoSNa - khara- paruSa-vAta-mizritamalina- pAMzu-rajo'vaguNThitAGgAGgAH zItAH zItasparzAH, uSNaH = uSNasparzAH kharAH, tIkSNAH puruSAH, kaTorA ye vAtAH, vAyavastaiH mizritAni vyAptAni, 'vijjhaDiya' iti mizritArthe dezI zabda:, ataeva malinAni mAlinyamupagatAni, tathA - pAMsurajo'vaguNThitAni pAMsavo - dhUlayasteSAM yAni rajAMsi =kSmakaNAstairavaguNThitAni aGgAni avayavA smitA zamaGga zarIraM yeSAM te tathA zItoSNakhara paruSavyAptatvena malinA dhUlisUkSmAMzasaMvalizarIrAzcetyarthaH, tathA (bahuko hamANamAyAlo bhA) bahukrodhamAnamAyAlobhA-bahavaH krodhamAnamAyAlomA yeSAM te tathA pracura krodhamAnamAyAlo bhayuktAH (bahumohA) bahumohAH pracuramohayuktAH, (asubhaduHkhabhAgI) azubhaduHkhabhAginaH nAsti zubhaM zubhakarma yeSAM te azubhAH zubhakarmavarjitAH, ataeva duHkhabhAginaH- duHkhabhAjaH padadvayasya karmadhArayaH, tathA (osavi) bAhulyena (dhammasaNasammattaparibhaTThA) dharmasaMjJAsamyaktva paribhraSTAH dharmasaMjJA dharmazraddhA samyaktvaM jinamatAbhirucistAbhyAM paribhraSTAH cyutAH, bAhulyagrahaNena kadAcidete samyagdRSTayo api bhavantIti sUcitam, tathA ( ukko seNaM) utkarSeNa ( rayaNippamANa me - naSTa ho jAvegI arthAt ye kisI bhI prakAra ko ceSTA vAle nahIM hogeM ceSTA se rahita hI hogA (naTTha teA) inakA zarIra phIkA kAnti rahita hI hogA, (amikkhaNaM sIuNhavara pharu savAyavijjhaDia maliNa sura oguMDiyaMgamaMgA ) inakA zarIra nirantara zItasparza vAlI uSNasparza vAlI, tIkSNa, kaThora, vAyu se vyApta rahegA ata eva vaha malinatA yukta hogA aura dhUli ke choTe choTe kaNoM se vaha aguNThita rahegA (bahu phohamANamAyA lobhA) inake krodha, mAna, mAyA aura lobha ye kaSAyeM pracura mAtrA meM rahegI (bahumohA) moha mamatA- inameM bahuta adhika hogI ( asubhadukkhabhAgI) zubha karmoM se ye rahita hogeM isaliye duHkhoM ke hI ye pAtra hogeM, tathA - (osaNNaM dhammasaNNa sammattaparibbhaTThA ) ye prAyaHkara dharmazraddhA aura samyaktva se paribhraSTa hoMge yahAM jo prAyaH zabda prayukta huA hai usa se yaha pragaTa kiyA gayA hai ki kadAcit ye samyagdRSTi bho hoNge| tathA - ( ukko seNaM syaNipyamANamettA) yA natanI yeSTAvAnA thaze nahI-yeSTArahita thaze. ( naTTateA) manu zarIra - aMti rahita haze ( abhikkhaNaM sIuNhakhara pharusavAya vijjhaDiamaliNapaMsura oguMDiyaMgamaMgA) manu zarIra niraMtara zItasyarzavAjA, uNasparza vAjA, tIkSNa, uThora vAyuthI vyApta raheze, ethI te malinatA yukta haze ane dhUlinA nAnA-nAnA kaNA thI te avazu Thita rahe. (bahu ko hamANamAyAlobhA) bhane odha, mAna, bhAyA bhane bola se uSAyo prayura mAtrAmA raheza. (bahu mohA) bhIr3a bhabhatA - nAmAM bahu padhAre prabhAzamAM thaze, (asubhadukhabhAgI) zubhaprabhethI yethe rahita harI methI yethe| duHkhalAgI thaze tathA (osaNaMdhammaNasammattaparibhaTThA) yethe| prAyaH dharma, zraddhA bhane samyatvathI paribhraSTa haze mahI ne prAyaH zabdavAcI 'osaNNa' zabda prayukta thayesa che. tenAthI bhAvAta auTa zvAsAM bhAvI chehAti yethe samyagdRSTi sampanna pazu thaze, tathA (ukko seNaM syaNippamANa jambudvIpaprajJaptisUtra 471
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 jambUdvIpaprajJaptisUtre ttA) ratnipramANamAtrAH ratniH hastaH-caturvizatyaGgulapramANastatpramANA mAtrA parimANaM yeSAM te tathA hastapramANazarIrA ityarthaH, tathA-(solasavIsaivAsaparamAuso) SoDazavizativaSa paramAyuSkaH poDazabhyo varSebhya Arabhya viMzati varSANi yAvat utkRSTAyuSkAH, tathA (bahuputtaNattapariyAlapaNayabahulA) bahuputranaptRparivArapraNayabahulAH bahavaH pracurA ye putrA nRptAraH-pautrA dauhitrAzca tadrapo yaH parivArastatra bahalA-pracuraH praNayaH sneho yeSAM te teSAM-putrapautrAdirUpaparivAre pracuraprItimanta ityarthaH, svalpenaiva kAlena yauvanodayAta alpe'pyAyupi te pracuraputrapautrAdisampannA bhavantIti / evaM bhUtAste maNujA bhaviSyantIti / nanu tadAnIM teSAM gRhAdyabhAvena te kya nivasantItyAzaGkAmapanetumAha (gaMgA siMdhUo mahANaIo veyaDdaM ca pavvayaM nIsAe ) gaGgAsindhu mahAnadyau vaitADhacaM ca parvataM nizrAya-gaGgasindhvo mahAnadyau vaitADhayaM ca parvataM nizrAya gaGgAsindhyormahAnaghau vaitADhayasya parvatasya ca nizrAM kRtvA 'bAvattari NiogabIyaM bIyamettA bilavAsiNo maNuA bhavissaMti' dvAsaptatirligodabIjaM bIjamAtrA bilavAsino manujA bhaviSyanti dvAsaptatisaMkhyakA bilavAsino-bileSu nivasanazIlA manujAH manuSyA bhaviSyanti, kIdRzA ete bhavipyanti ? ityAha-nigodabIjaM-nigodAnAM bhaviSyanmanujakuTumbAnAM bIjamiva-kAraNamiva, bhaviSyatAM manujAnAM hetubhUtatvAdete nigodavIjamityucyante itibodhyam, tathA caite inake zarIra kI UMcAI utkRSTa se2 4 aMgula pramANa-eka hAtha kI hogI (solasavIsaivAsaparamAu so) inako utkRSTa Ayu 16varSa se lekara 20varSa taka hogA (bahuputtaNattupariyAlapaNayabahulA) aneka putra evaM nAtIrUpa parivAra meM pracura praNaya -sneha-se ye yukta hoMge kyoM ki thor3e se hI kAla meM ye yauvanAvasthAvAle hojAveMge isa kAraNa alpa Ayu meM bhI ye pracura putra pautrAdipari vAra vAle hojAveMge yadi yahAM para koi aisI AzaMkA kare ki usasamaya meM inake gRhAdi ke abhAva se inakA nivAsa kahAM para hogA to isa zaGkA kI nivRtti ke liye sUtrakAra kahate haiM (gaMgAsiMdhuo mahANaIo veyaDaM ca pavvayaM nosAe bAvattAreM NiyAgabIyaM bIyamettA bilavAsiNo maNuyA bhavissaMti) ye gaMgA aura sindhu jo mahAnadiyAM hai unake evaM vaitADhaya parvata ke sahAre para raheMge vilavAso manuSya72 hogeM ina se phira bhaviSyat manuSyoM ke kuTumboM kI sRSTi hogo mettA) samanA zarIranI nyA. kRSTayA 24 5 prabhAva meM hAtha kI harI (solasavIsaivAsa paramAuso) omanI utkRSTa mAyu 16 15 thI bhAMDIna 20 varSa sudhA ze (baha puttaNattapariyAlapaNayabahulA) bhane putra bhane pautra35 parivAramA prayu2 prazya-snehathI ee vanAvasthA sampanna thaI thaze. ethI alpa AyumAM paNa eo pracura putra pautrAdi parivAra vALA thaI jaze je ahIM koI evI AzaMkA kare ke te samayamAM emane gRhAdinA abhAvathI eo nivAsa kayAM karaze ? te A zaMkAnI nivRtti mATe sUtrakAra kahe cha- (gaMgAsidhUo mahANaIo veyaDDhe va pavvayaM nosAe bAvattari NiyogabIyaM bIyamettA bilavAsiNo maNuyA bhavissaMti) sAga mane siMdhu tebhara vaitADhaya patanA AdhAre rahela. bilavAsI manuSya 7ra haze. emanAthI pharI bhaviSyat manuSyanA kuTuMbanI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU00 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 473 bIjamAtrA :- bIjasyeva mAtra parimANaM yeSAM tathA svarUpataH svalpA ityarthaH / he gautama ! duSSamaduSSamAyAM samAyAM 'dUrUvA' ityArabhya 'bilavAsinaH' ityantavizeSaNa padairnirUpitA manujA bhaviSyantIti bhavadbhirvijJeyam / punargeaumatasvAmI pRcchati (teNa bhaMte maNuA kimAharissaMtiH) te khalu bhadanta ! manujAH kimAhariSyanti, he madantaH ! duSSamaduSpamAsamotpannA manuSyA kiMvidhamAhAraM kurvanti ? iti gautama svAminaH praznaH / bhagavAnAha ( goyamA) he gautama! (tekA leNaM tasmin kAle duSpamaduSpamAlakSaNe kAle ( teNaM samapurNa ) tasmin samaye duSpamAyAH prAntabhAge (gaMgAsiMdhUo mahANaIo) gaGgAsindhU mahAnadyau kIdRzyoM mahAnadyau ? (ReefftharAo ) rathapathamAtravistare - rathasya panthA rathapathaH rathagamanamArgaH, tatparimANa vistaro vistAro yayoste tathAvidhe, (akkhasoyapamANamettaM ) akSasrotaH pramANamAtram akSa: cakraM tasya yat sroto- randhre tatpramANA = tatparimANA mAtrA = pramANam avagAhanApramANaM yasya tattathAvidhaM (jala) jala ( vojjhihiMti) vakSataH / gaGgAsindhvormahAnadyeorvi stAro rathapathamAtrapramANo jalAvagAha pramANaM rathacakrastrotaH parimitaM ca bhavatIti bodhyam iti bhAvaH / (sevi ya NaM jale) tadapi ca jalaM (bahumacchakacchabhAiNNe) ye svarUpa se svalpa hoMge isa taraha he gautama ! duSSamaduSSamA kAla meM 'dUrUvA' pada se lekara 'vilavAsina: ' isa antima vizeSaNa rUpa padoM taka ke padoM dvArA hamane chaThaveM Are- kAla ke manuSyoM kA varNana kiyA aba gautama svAmI punaH prabhu se aisA pUchate haiM - ( teNaM ! bhaMte maNuA kamA harirasaMti) he bhadanta ! ve chaTTa Are ke manuSya kaisA AhAra kareMge ? uttara meM prabhukahate haiM (goya mA! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM gaMgA sindhuoM mahANaIo) he gautama! usakAla meM aura usa samaya meM gaMgA evaM sindhU nAma kI do nadiyAM rahegI ye nadiyAM (rahapahamitta vittharAo) ratha ke gamana mArga kA jitanA pramANa hotA hai utane pramANa ke vistAra vAlI hoMgI (akkhasoyapamAtA) ina meM ratha ke candra ke chidra ke barAbara jisakI avag2AhanA kA pramANa hogA itanA jala bahatA rahegA arthAt inakI gaharAI bahuta thor3I hogI. ratha ke cakra ke cheda kI jitanI gaharAi hotI hai utanI gaharAI vAlA unameM jala rahegA ( se vi ya NaM jale bahu macchakacchabhAiNNaM No ceva suSTi thaze. ee svarUpamAM svalpa haze. A pramANe hi gautama ! kruSNamadrumAkALamAM 'duvA' pahathI bhAMDIne "vilavAsinaH " yA aMtima vizeSaNa 35 po sudhInA yahI vaDe amee chaThThA ArAnA vakhatanA manuSyAnu varNana karyuM che. have gautama svAmI karIthI prabhuzrIne prazna 42 che - (te bhaMte ! maNuA kimAharissaMti) he mata ! te chaThThA kharAnA bhanuSyo deva AhAra 21 vA che- (goyamA ! teNaM kAleNa teNaM samaraNaM gaMgA siMdhUo mahANaIo) he gautama! te ajamAM ane te samaya mAM gaMgA ne sindhu nAbhe me nahIM the| haze tho bhanne nahI the| (rahapahamitta vittharAo) rathanA gamana bhAgatu neTa abhA hoya che, terA pramANa bheTalA vistAravANI ize, (akkhasoyapramANa meM nta) bhanne nahI gobhI thanA candranA chidra tulya jenI avagAhanAnu` pramANa haze, teTaluM pANI vahetu raheze. eTale ke e bannenI UMDAI sAva ochI haze. rathanA cakranA chidranI jeTalI UMDAI hAya 60 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bahumatsya kacchapAkIrNa bahubhiH matsyaiH kacchapaizca AkIrNa vyAptam pracuramI nakUrmavyAptaM bhaviSyati / tathA - ( No ceva NaM Aubahule bhavissai) no caiva khalu abbahulaM bhaviSyati = tajjala ca sajAtIyApkAya bahulaM naiva bhaviSyati / atretthaM kazcit zaGkate kSullahimayatyarakavyavasthA nAstIti pUrvAcAryaiH pratipAditam tarhi tadvatapadmahRdAd nirgatayorgaGgAsindhunadIpravAhayorniyatatvena pUrvoktarUpau pravAhau kathaM sagacchete ? ityatrAha - gaGgApaprAtakuNDAnnirgamAnantaraM krameNa kAlaprabhAvavazAd bharatabhUmau pracaNDatApairaparajaleSu zuSkeSu samudrapraveze gaGgAsindhvoH sUtrokta pramANajalovazeSe tAvanmAtra jalavAhitvaM tayoriti na kazcid doSaH / (eNaM) tataH khalu = jalasyAtpatvAt khalu (te maNuyA) te manujAH (ruggamaNamuttasi a sUratthamaNamuttaMsi a) sarodgamanamuhUrte ca sUrAstamanamuhUrtte sUryodayakAle sUryAstakAle ca (bilehiMto) bilebhyaH 'NiddhAissaMti' nirdhAviSyanti = tvaritagatyA gamiSyanti bilehiMto ( NiddhAittA) bilebhyo nirdhAcya ca = 474 bahu bhavissai) usameM bhI aneka matsya aura kacchapa raheMge isa jala meM sajAtIya aSkAya ke jIva nahIM hoMge hAM koI aisI AzaMkA kara sakatA hai - kSullahimavAn parvata para araka vyavasthA nahI haiM vahAM jo padma nAmakA hRda hai usase hI ye gaGgA aura sindhu nAma kI nadiyAM nika lI haiM ataH ina nadiyoM kA pravAha niyata hotA hai phira pUrvokta rUpa se Apane inake jo pravAha kahe haiM ve kaise kahe hai ? to isa AzaMkA kA uttara hai - gaGgA prapAta kuNDa se nirgamana ke anantara kramazaH kAla ke prabhAva se bharatakSetra meM pracaNDa tApa dvArA anya jaloM ke zuSka ho jAne para samudra ke praveza ke samaya ina gaGgA aura sindhu nadiyoM meM pUrvokta pramANa valA jala avazeSa rahatA hai ataH ye utane hI pramANa vAle jala ko bahAtI haiM ataH isameM zaGka jaipo koI bAta nahIM hai / (tapaNaM te maNuA sUruggamaNamuhuttaMsi a sUratthamaNamuhuttaMsi avilehiMto giddha issaMti) ve bilavAsI manuSya jaba suryodaya hone kA samaya hogA taba aura jaba sUryAsta hone kA samaya hogA taba apane apane biloMse bAhara nikaleMge aura (bilehiMto NidvAittA) biloMse vega pUrvaka che teTasI aMDAI bheTapAzI yojanAmA raheze (se vi ya NaM jale bahumacchakacchabhAiNNaM No cevaNaM Auvahule bhavissaha) temAM pazu ne matsyo bhane cho raheze se pAlIbhAM sajAtIya akAyanA jIve nahi thaze. ahI' keAI A pramANe zaMkA karI zake ke kSullahimavAn parvata para araka vyavasthA nathI, tyAM je padma nAmaka hada che. temAMthI ja ga`gA ane siMdhu nAmaka nadIe nIkaLI che. ethI A nadIene pravAha niyata hoya che. tA pachI pUrvokta rUpathI Ape emanA je pravAhA kahyA che, te kayA AdhAre kahyA che ? tA A AzakAne javAba A pramANe che-gagA prapAtkuM DathI nigamana pachI kramazaH kALanA prabhAva thI bharatakSetramAM pracarDa tApa dvArA anya jalAzaya zuSka thaI jAya tyAre samudra praveza nA samaye, e gagA ane sindhu nadIemAM pUrvokta pramANa vALu pANI vaziSTa rahe che. ethI ee teTalA ja pramANavALA jaLane pravAhita kare che, ethI ahI` zakA jevI koI vAta nathI. (taNaM te maNuA sUruggamaNa muhutaMsi a sUratthamaNa muhuttaMsi a vilehiMto NiddhAissaMti) te bilavAsI manuSyA jyAre sUryodaya thavAnA samaya thaze tyAre ane jyAre sUryAsta thavAnA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 475 prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam (macchakacchabhe) matsyakacchapAn jalAd gRhItvA (thalAI gAhehiti) sthalAni grAhayiSyanti-taTa deze samAnayiSyanti, (macchakacchabhe thalAI gAhettA) matsyakacchapAna sthalAni grAhayitvA-matsyakacchapAn taTapradeze samAnIya (sIAtavatattehiM ) zItAtapataptaH rAtrau zItena divase cAtapena taptaH zuSkarasaiH (macchakacchabhehi) matsyakacchapaiH (iklabosaM vAsasahassAI) ekaviMzatiM varSasahasrANi (vittiM kappe mANA) vRttiM kalpa yantaH = jIvikAM kurvanto (viharissaMti) vihariSyanti= sthAsyanti / duSpamaduSpamAyAM samAyAmagne vidhvaMsena AmamatsyakacchapAnAm atirasAnAM tajjaTharAgninA paripAkAsaMbhavena tatkAlasamutpannA manujAstAn matsyakacchapAn zItAtapataptAneva bhokSyante ityuktaM 'sIyAtavatattehiM' iti / punagautamasvAmI pRcchati-(teNaM bhaMte ! maNuyA) te khalu bhadanta ! manujA:-he bhadanta ! te SaSThArakotpannA manuSyAH (NissIlA) nizzIlA: nikalakara ve (macchakacchabhe) matsyo aura kacchapoM ko jala se pakar3eMge aura pakar3akara (thalAhiMgAhehiti) unheM ye jamInapara- taTa pradeza para-bAhara-le AveMge (macchakacchabhe thalAI gAhettA sIAtavatattehiM macchakacchabhehiM ikkavIsaM vAsasahassAiM vitti kappemANA viharissaMti) phira ye una maccha kacchapoM ko rAta meM zIta meM aura dina meM dhUpa meM susvAveMge isa prakAra karane se unakA rasa jaba zuSka ho jAvegA-arthAt ve saba zuSka ho jAveMge taba ye unase apanI kSudhA kI nivRtti kareMge isa taraha se ye Are kI sthiti jo 21 hajAra varSa kI hai vahAM taka karate raheMge ! tAtparya yahI hai ki chaThe Are meM agnikA to vidhvaMsa ho jAvegA aura Ama-gIle-maccha kacchapo ko to ki jinameM rasa kI adhikatA rahatI hai inako jaTharAgni pacA nahIM sakegI isa kAraNa usa kAla meM utpanna hue manuSya una matsya kacchapoM ko zota aura Atapa meM DAlakara unheM sukhAkara hI khAveMge yahI vAta "sIyAtavatattehiM" pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / samaya harI tyAre pAta-pAtAnA bhisAmAthI mahA2 naze mana (vilehito NiddhAittA) simAMthI va pUrva nAgIna t| (macchakacchame) bhalsyo bhane 42 pAne mAMthI, pazamana sIna zilAhagAhehiti) tabhane sabhIna 652tara pradeza 52-sArA bhAvaze. (macchakacchame thalAI gAhettA sIAtavatattehi macchakacchapehi ikkavIsaM vAsasahassAI vitti' kappemANA viharissaMti) 5chI se mAte bha27 427pAne rAzItamA bhane divasamAM taDakAmAM sUkavaze. A pramANe karavAthI temane rasa jyAre zuSka thaI jaze, eTale ke teo sarve zuSka thaI jaze, tyAre eo temanAthI pitAnI bubhulA maTADaze A pramANe A ArAnI sthiti 21 hajAra varSa jeTalI che tyAM sudhI eo tema karatA raheze. tAtparya A pramANe che ke chaThThA ArAmAM agnine vinAza thaI jaze ane Ama-bhInA-maccha-kaccha pine ke jemanAmAM rasanI adhikatA rahe che, emanI jaTharAgni pacAvI zakaze nahI. A kAraNe te kALamAM utpanna thayelA manuSya te matsya kacchapane zIta ane AtapamAM nAkhIne tebhane sUvIna mAze. apAta "sIyAtavatattahi' yA paDe ghaTa 42vAmA mApI che. have gautama svAmI 5 // prabhune mA pramANe pUche che-(teNa bhaMte / maNuyA) 3 !. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 jambUdvIpaprajJaptisUtre = zIlavarjitAH durAcArAH (NicayA) nivratAH = mahAvratANuvratavarjitAH anuvatamUlaguNarahitA ityarthaH, (NigguNA) nirguNAH = uttaraguNavarjitAH (jimmerA) nirmaryAdAH = kulAdimaryAdAparivarjitAH, (NippaccakkhANaposahokyAsA) tatra niSpratyAkhyAnapoSadhopavAsAH pratyAkhyAnAni pauruSyAdiniyamAH, poSadhopavAsAH aSTamyAdi parvopabAsAH, tebhyo niSkrAntA ye te tathA poruSyAdi niyamAn aSTamyAdiparvopavAsAMzca AnAcarantaH, (osaNaM) bAhulyena (maMsAhArA) mAMsAhArA:-mAMsabhakSiNaH pazcAdInAM mAMsa bhakSaNazIlAH (macchAhArA) matsyAhArAH = matsyabhojina: (khuddAhArA) kSadrAhArA:-tucchAhArAharaNakAriNaH tathA (kuNimAharA) kuNapAhArA:vasAdi durgandhAhArakAriNaH santaH (kAlamAse kAlaM kiccA) kAlamAse kAlaM kRtvA (kahiM gacchihiti) kya gamiSyanti kasmin sthAne gati kariSyanti ? (kahiM uvajihiMti) kva upapatsyante =kutra janiSyante ? iti / bhagavAnAha (goyamA!) he gautama ! (osaNaM) bAhulyena (garagatirikkhajoNiesu) narakatiryaggatiSu (gacchihiti) gamiSyanti = gatibhAjo bhaviSyanti (upayajjihiti) upapatsyante = utpatibhAno bhaviSyanti / puna gautamasvAmI pRcchati-(tIse Na bhaMte ! samAe ) tasyAM aba gautama svAmI punaH prabhu se aisA pUchate haiM- "teNaM bhaMte ! maNuyA" he bhadanta ! ye chaThe Are meM utpanna hue manuSya jo ki (NissIlA) zIla se varjita durAcAra vAle hoMge. (NivyayA) mahAvrata aura kaNuvratoM se rahita raheMge-anuvrata aura mUlaguNoM se rahita raheMge(NigguNA) utara guNo se rahita raheMge (NimmerA) kulAdi maryAdA se parivarjita raheMge (NippaccakkhANaposahoyavAsA) pauruSi Adi niyamo ke aura aSTamo Adi parva sambandho upavAsoM ke AcaraNa se rAhata raheMge, (osaNaM maMsAhArA macchAhArA khuDDA hArI, kuNimA hArA) prAyaH mAMsa ho jinakA AhAra hogA matsyoM ko jo khAveMge, tuccha AhAra kareMge aura vasAdi durgandha AhAra karanevAlehoMge (kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchahiti, kahiM uyava. jjihiti) kAlamAsa meM marakara kahAM para jAyeMge ? kahAM para utpanna hoyeMge ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamo ! osaNNaM NaragatirikakhajoNiesu gacchihiMti uvajihiti) he gautama ! prAyaH kara ke ye naraka gati aura tiryaJca gati meM jAveMge ora vahIM para utpanna hoMge punaH se cha! bhAbhA utpanna yA manuSyA 2mA (NissIlA) ra pAta zayArI se (NivvayA) mahAtathI hIna thrii-mnuvrte| bhane bhUguNethI 2hita ze. (NiguNNA) uttama guthI hita ze, (NimmerA) sAhi mahie thI 5(2tize (NippaccakkhANaposahopavAsA) paurapa vagaire niyamI mane abhI pare 5 saya 75vA senA mAya thI 24ta thaze, (osaNaM maMsAhArA macchAhArA khuDAhArA kuNimAhArA) prAya: mAMsAhArI thaze, matsyamakSI thaze. tuccha AhAra karaze ane vasAdi durgadha AhAra bhakSI thaze. (Ara mAse kAlakicyA kahiM gacchihiti kahiuyayajjihiti) 0 bhAsamA bha25 prAzana 45i ? yai Girl | manAsapAsamA prabhu 49 cha-goyamA ! osaNaM NaragatirikkhajoNiesu gacchihiti upacanjirhiti gautama! prAyaH 42zana se / na24 gati atiya"ya gatimA bhane tyo 7 64-1 thaze. 5rI gautama svAmI prabhune prazna 72 cha - (toseNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ and--- - prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 54 sssstthaarksvruupniruupnnm| 477 khalu bhadanta ! samAyAM (sIhA) siMhAH (vagyA) vyAghrAH (vigA) vRkAH (dIviyA) dvIpikAH (acchA) RkSA:= bhallUkAH (tarakkhA) tarakSAH vyAghrajAtivizeSAH vanyapazuvizeSaH (parassarA)parAzarAH 'geMDA, iti bhASA prasiddhAH (sarabhasiyAlabirAlasuNagA) zarabha zrRgAlabiDAlazunakAH-tatra zarabhAH = aSTApadAH, zRgAlAH = jambUkAH biDAlA:mArjArAH zunakAH kukkUrAH eteSAM padAnAmitaretarayogadvandvaH tathA (kolasuNagA) kolazunakAH AraNyAH zukarAH (sasagA) zazakAH = (cittagA ) citrakAH tathA (cillalagA) cillalakAH zcApadavizeSAH, / ete sarve jantavaH ( osaNaM ) bAhulyena (maMsAhArA) mAMsAhArAH (macchAhArA) matsyAhArAH (khodAhArA) kSudrAhArAH kSudra tuccham AhAro yeSAM te tathA nIrasadhAnyAhAriNa ityarthaH (kuNimAhArA) kuNapAhArA:-kuNapaH zabaH tasya mAMsAdirapi kuNapaH, sa AhAro yeSAM te tathAmAMsavasAdhAhAriNazca santaH (kAlamAse kAlaM kiccA) kAlamAse kAlaM kRtyA (kahiM gacchihiMti ? kahiM upajjihiti) kya gamiSyanti ? kya utpatsyante ? iti gautamasyAminaH prshnH| bhagavAnAha-(goyamA) he gautama! ete sihAdayaH (osaNaM) prAyaH bAhulyena (NaragatirikkhajoNiesu) narakatiryagyonikeSu jIveSu (gacchirhiti uvajihiMti) gautama svAmI prabhu se pUchate haiM- " tIseNaM bhaMte ! samAe sIhA vagdhA vigA, dIviyA, acchA, tarakkhA, parassarA) he bhadanta ! usa chaTe Are meM zera, vyAghra, vRka, dvIpika, cItA, rIcha, tarakSa-vyAghrajAtikA hiMsaka jAnavara vizeSa aura paraspara-geMDA, hAthI, (sarabhasiyAlabiralisuNagA) tathA zarabha-aSTApada-zRgAla-viDAla-mAjora zunaka-kutte (kolasuNagA jaMgalI kutte, (sasagA) kharagoza, (cittagA) citraka, (cillalagA) cillalaka-zvApadavizeSa ye saba jAnavara (osaNNaM) prAyaH karake (maMsAhArA) mAMsAhArI (macchAhArA) matsyAhArI (khodAhArA) kSudAhArI nIrasadhAnya AhArI (kuNimAhArI) kuNava-zabake AhArI tathA mAMsavasA Adi ke AhArI hote haiM to ye saba bhI (kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiMti kahiM ubajjihiti) kAlamAsa meM maraNa kara ke kahAM jAyeMge? kahAM utpanna hoveMge | isake uttara meM prabhu kahate hai (goyamA ! osaNaM Naragatikkha joNiesu) he gautama! ye saba pUrvokta mAMsAhArAdi vizeSaNa bhate ! samAe sIhA vagdhA, vigA, dIyiyA, acchA, tarakyA, parassarA) he mata ! ta ch| AzamAM siMha, vAgha, vRka, dvApaka, cItA, rI cha, tAkSa-vAghanI jAtanuM hiMsaka jAnavara vizeSa bhane 52242-0 31, hAthI (sarabhasiyAlavirAlasuNagA) tathA zarama-24TA 56, zrAsa, AA-bhAga 2, shun-traa| (kolasuNagA) vanya t2|, (sasagA) sasakhAyA (cittagA) yitr| (cillalagA) ciaa-zyA 56 vizeSa mA uti prANI me| (osaNNaM) prAya: uzane (maMsAhArA) ma sAhArI (macchAhArA) mtsyaahaa2| (khodAhArA) kSudrAhArI-nIrasa dhAnya AhArI (kuNimAhArA) 15-za-mAhArI tama bhAMsa-pasA mAhinA mAhArI hAya cha. to pachI the 54aa (kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchahiMti kahiM uvavajjihiti) 17 mAsamAM maraNa prApta karIne kyAM jaze ? kayAM utpanana thaze ? enA javAbamAM prabhu kahe che - (goyamA! osaNNaM NaragatirikkhajoNiesu) he gautama ! me se| save pUrita mAMsAhA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre gamiSyanti upapatsyante iti / punargotamasvAmI pRcchati (te NaM bhaMte ! DhaMkA kaikA pIlagA gugA sihI) te khalu bhadanta ! DhaGkAH kaGkAH pIlakAH madgukAH zikhinaH, tatra-DhaGkA:= kAkavizeSAH, kaGkAH = lohapRSThAkhyAH pakSiNaH - 'lohapRSTastu kaGkaH syAt' ityamaraH, pIlakAH, pakSivizeSAH, madgukA: - jalavAyasAH zikhinaH - mayUrAH, ta ete pakSiNaH (osaNaM) prAya: ( sAhArA jAva ) mAMsAhArA yAvat yAvatpadena - 'matsyAhArAH kSudrAhArAH kuNapAhArAH' iti padatrayaM saMgrAhyam mAMsAhArAdi viziSTAH santaH (kahiM gaccharhiti kahi vavajjihati ? ) kva gamiSyanti kva utpatsyante / bhagavAnAha - ( goyamA) he gautama ! (oM) prAyaH (ragati rikkhajoNie su) narakatiryagayonikeSu (jAva) yAvat ( uvavajjihiMti) utpatsyante yAvatpadena - ' gamiSyanti' iti saMgrAhyam || sU0 54 // 478 SaSThArakaH prarUpitaH, tatprarUpaNena avasarpiNIkAlo'pi prarUpitaH samprati pUrvodimusarpiNa tatprathamArakAdi prarUpaNApUrvakaM prarUpayati mUlam - tIse NaM samAe ikkavIsAe vAsasahassehi kAle vIikaMte AgamissAe ussappiNIe sAbaNabahulapaDivae vAlevakaraNasi abhIiNakkhatte codasa padamasamaye aNatehi vaNNavajjave hi jAya anaMta guNapaviddhIe paribuddhemANe 2 ettha NaM dUsamadsamA NAmaM samA paDiva. jjissas samaNAuso ! tose NaM bhaMte! samAe bharahassa vAsassa keri vAle vyAghra Adi jAnavara prAya: karake narakagati yA tiryaggati meM maraNa kara ke jAyeMge vahA~ para utpanna hoNge| (teNaM bhaMte DhaMkA kaMkA pIlagA, magguA sIhI) he bhadanta ! DhaMka - kAkavizeSa, kaMkavRkSa phoDA pakSo, madraka- jala kauvA, evaM zikhI- mayUra, (osaNaM maMsAhArA jAva kahiM gacchahiMti karhi uvavajjarhiti ) ye saba pakSo, jo kI prAyaH mAMsa kA AhAra karate haiM, yovatmatsyoM kA AhAra karate haiM kSudrAhAra karate haiM, kuNapAhAra karate haiM kAlamAsa meM mara kara kahAM jAyeMge ! kahAM utpanna hoMge isake uttara meM prabhu kahate haiM - (goyamA ! ) osaNNaM Naragatirikkhajofree) he gautama! ye jIva prAyaH karake naraka aura tiryagyonikoM meM (jAba gacchihiMti ) hoMge yAvat jAyeMge evaM vahIM para ( uvavajjirhiti ) utpanna hoMge || 054 | vizeSaNA vALA siMha, vAgha vagere prANIe ghaNu karIne naraka gati athavA tA tiya gatimAM bharaNa prApta kurIne naze ane tyAMnA utpanna thaze. (teNa bhaMte DhaMkA, kaMkA pIlagA magguA sihoM) he ahanta ! 68-318 vizeSa, 53 vRkSa zeDa pakSI (jagaseo) bhadrane ziNI- mayUra (osaNNaM mAMsAhArA jAva kahi gacchahiti kahi uvavajjihiti) me madha pakSIo ke jeo prAyaH mAMsAhAra kare che, yAvat mAsyAhAra kare che, kSuddAhAra kare che, kuNapAhAra kare che, kAlamAsamAM mRtyu prApta karIne kayAM jaze ? kayA utpanna thaze ? enA zyAma - (goyamA ! osaNNaM NaragatirikkhajoNiesa) he gautama ! me ka AyaH na ne tiryag yonimA (jAva) yAvata (gacchihiti) 4ze ane tyAM (zaufenfefa) Gry 4, 114811 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 55 avasarpiNyAH prathamArakAdi nirUpaNam 479 sae AgArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! kAle bhavissai hAhAbhUe bhaMbhAbhUe, evaM so ceva dUsabhadUsamAveDhao nneyvvo| tIse NaM samAe ekkavIsAe vAsasahasse hiM kAle viikkate aNaMtehiM vaNNapajjavehi jAva aNaMtaguNaparivuddhIe parivaddhemANe pariSaddhemANe ettha Na dusamA NAmaM samo kAle paDivajjissai samaNAuso! ||suu0 55|| chAyA-tasyAM khalu samAyAm ekaviMzatyA varSasahasraiH kAle vyatikrAnte AgamiSyantyAmutsapiNyAM zrAvaNabahulapratipadi bAlavakaraNe abhijinnakSatre caturdazaprathamasamaye anantairvaNaparyavairyAvat anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAnaH parivarddhamAnaH, atra khalu TuSamaduSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate, zramaNAyuSman ! / tasyAM khalu bhadanta / samAyAM bharatasya varSasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? gautama ! kAlo bhaviSyati hAhAbhUto bhambhAbhUto evaM sa eva duSSamaduSSamAveSTako netavyaH tasyAH khalu samAyAM ekavizatyA varSasahastraiH kAle vyatikrAnte anantairvarNaparyavairyAvat anantaguNaparivRddhathA parivarddhamAnaH parivarddhamAnaH, atra khalu duSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNAyuSman !! sU0 55 // TIkA-"tIseNaM samAe" ityAdi / (samaNAuso !) zramaNAyuSman / he AyuSman zramaNa! (tIseNaM samAe) tasyAH khalu samAyAH avasarpiNyavayavarUpAyA duSSamAnAmnyAH (ikkavIsAe vAsasahasse hiM) ekaviMzatyA varSasahasraiH pramite (kAle vIikkate) kAle vyatikrAnte sati (AgamissAe ussappiNIe) AgamiSyantyAm AgAminyAm utsarpiNyAm (sAvaNabahulapaDivae) zrAvaNabahulapratipadi=pUrvAvasarpiNyA ASADhapUrNimAntima isa prakAra chaThe Are kI prarUpaNA karadene se avasarpiNI kAla prarUpaNa ho jAtA hai| aba sUtrakAra pUrvoddiSTa kAla avasarpiNI kAla kI usake prathamAraka Adi kI prarUpaNA karate hue prarUpaNA karate haiN| tIseNaM samAe ikkavIsAevAsasahasse hiM kAle voikkaMte-ityAdisUtra-55 ttiikaarth-(smnn| uso) he zramaNa AyuSman ! (tIseNaM samAe) usa avasarpiNI ke avayavarUpa duSSamA nAmaka Are ko (ikkavosAe vAsasahassehiM vIikkaMte) 21 ikkIsa hajAra varSa rUpa sthiti ke samApta ho jAne para arthAt 21 hajAra varSe kA paMcama kAla nikala jAne para (AgamissAe ussappiNIe) Ane vAle utsarpiNo kAla meM (sAvaNabahulapaDivae) zrAvaNa mAsa kI kRSNapakSa kI pratipadA A pramANe chaThThA ArAnI prarUpaNa karavAthI avasarpiNI kALanI prarUpaNa thaI jAya che. have sUtrakAra pUrveddhiSTa avasarpiNI kAlanI tenA prathama Araka vagerenI prarUpaNa kare che - tIse NaM samAe ikkavIsAe vAsasahassehi kAle viIkkate-ityAdi-sUtra // 55 // TI-(samaNAuso) 3 zrama mAyubhan ! (tIse Na samAe) te asapi pInA avayava 35 duSamA nAma: bhArAnI (ikkavIsAe vAsasahassehiM vIikkaMte) 21 ra varSarUpa sthiti jyAre sapUrNa thaI jaze eTale ke 21 hajAra varSa paMcamakALa nIkaLI ye (AgamissAe ussappiNoe) kyAre 10 mAnA2sapie mAM-sAvaNabahula - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 jambUdvIpaprajJaptisUtre samaye parisamApteH zrAvaNamAsasya kRSNapratipattithau ( bAlavakaraNaMsi) bAlavakaraNe - bAlava nAma karaNe (abhI inakkhatte) abhijinnakSatre candreNa sArddha yogamupAgate sati (codasapaDhamasamaye) caturdaza prathama samaye caturdazAnAM kAlavizeSANAM yaH prathamaH samaya ucchavAso niHzvAso vA tasmin caturdazakAlavizeSANAM prArambhakSaNe, caturdazakAlavizeSAstu niHzvAsAducchyAsAt vA gaNanIyAH, tathAhi niHzvAsaucchvAsovA 1, prANaH 2, stokaH 3, lavaH 4, muhUrttam 5, ahorAtraH 6, pakSaH 7, mAsaH 8, RtuH 9, ayanam 10, saMvatsaraH 11, yugaM 12, karaNaM 13, nakSatram 14 iti / samayasya nirvibhAgatvenAdyantavyavahArAbhAvAdAva likAyAJcAvyavahAryatvAdatra samayapadena niHzvAsocchvAsayorekataragrahaNam / atredaM bodhyam tithi meM pUrva avasarpiNIkAla ke ASADha mAsa kI pUrNimA rUpa antima samaya kI parisamApti hone para (bAlavakaraNaMsi abhiiNakkhatte) bAlava nAmake karaNameM candra ke sAtha abhijit nakSatrakA yoga honepara (codasapaDhamasamaye) caudaha kAloM kA jo ucchavAsa yA ni:zvAsa rUpa prathama samaya hai usa samaya (aNaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva anaMtaguNaparivaiDhIe parivaDDhamANe 2 etthaNaM dUsama dUsamA NAmaM samA paDivanissai) ananta varNa paryAyoM se yAvat- ananta gandha payAyI se, rasa paryAyoM se ananta sparza paryAyoM se, saMhanana paryAyoM se ananta saMsthAna paryAyoM se ananta uccatva paryAyoM se ananta AyuSka paryAyoM se ananta gurulaghuparyAyoM se ananta utthAna, karma, bala vIrya, puruSakAra paryAyoM se ananta guNa vRddhi vAlA hotA haA duSSamaduSSamA nAma kA kAla prArambha hogA. caudaha prakAra ke kAla isa prakAra se haiM niHzvAsa athavA ucchavAsa 1 prANa 2 stoka 3 lava 4 muhUrta 2, ahorAtra 6 pakSa 7mAsa 8 Rtu 9 ayana 10, saMvatpara 11 yuga 12 karaNa 13, aura nakSatra 14 samaya kAla kA nirvibhAga aMza hai - isaliye isameM Adi anta kA vyavahAra nahIM hotA hai tathA AvalikA rUpa kAla meM avyavahAryatA hai isaliye paDie) zrIpazu bhAsanI kRSNapakSanI pratipadA tithimAM pUrva vyavasarpiI apanA aSADha bhAsanI pUrNimA tithi 35 aMtima samayanI samApti tha ze ( bAlava karaNa si abhiiNakkhatte) mAsava nAmanA mAM yandanI sAthai malinita nakSatrano yoga thaze tyArai (copaDhamasamaye) tuddaza ani ucchavAsa hai niHzvAsa 3ye prathama samaya chete samaye (anaMtehi vaNNapajjavehi, jAva anaMta guNaparivuDDhIpa paribaDUDhamANe 2 etthaNaM dUsamadUsamANAmaM samA paDivajjisai) mana tavA paryAya thI, yAvat anaMta gandha paryAyothI, anaMtarasa paryAyathI anaMta paza` paryAyAthI, ana Mta sahanana paryAyeAthI, anaMta sa sthAna paryAyeAthI, anaMta uccatva paryAyeAthI, anaMta AyuSTha paryAyAthI anaMta agurulaghu paryAyeAtho, anaMta utthAna, bhurbha', jaja-vIrya puSakAra paryAyadhI anata guNa vRddhiyukta thatA A dukhama dukhamA nAmanA kALa prAraMbha thaze. caturdeza prakAranA kALe! A pramANe che niHzvAsa athavA 2ychvAsa (1) ANu (2) ste4 (3) sapa (4), bhuta (4), ahorAtra (1), pakSa (7), bhAsa (8) Rtu (E) ayana (10), sa paMtsara (11) yuga (12) 42 (13) ane nakSatra (14) samaya kALane nivibhAga aMza che, ethI emAM Adi aMtanA vyavahAra thatA nathI tathA A jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 55 SaSTArakasvarUpanirUpaNam 481 eteSAM caturdazAnAM kAlavizeSAMNAM yaH prathamasamayaH sa evotsarpiNI prathamArakaprathamasamayaH avasarpiNI sambandhinAmeMSAM niHzvAsAdi caturdazAnAM kAlavizeSANAM dvitIyASADhapaurNa mAso caramasamaya eva parisamAptatvAt / atredamAyAtam yadvA khalu avasapiNyAdi mahAkAlaH prathamataH pravRtto bhavati tadaiva khalu tadavAntarabhUtAH sarve'pi niHzvAsAdayazcaturdazakAlavizeSA yugapatpravRttA bhavanti, tatazca svasva prAmANasamAptau te samApti gacchanti, evaM prava rtamAnAH samApnuvantazca te niHzvAsAdikAlavizeSA mahAkAlaparisamAptau samApti gacchantIti / atredaM kazcit sandihati RturApADhAdau pravarttate iti zAstre kathitam, utsarpiNI ca zrAvaNAdau pravartate ityatra procyate, tatazca ya eva caturdazAnAM kAlavizeSANAM prathama samaya pada se yahAM para ucchvAsa niHzvAsa meM se eka tara kA grahaNa kiyA gayA hai aura yahAM se caturdaza kAla vizeSoM kI gaNanA kI gaI hai yahAM aisA samajhanA cAhiye ina caudaha kAlo kA jo prathama samaya hai vahI utsarpiNI kAla ke prathama Araka kA prathama samaya hai kyoMko avasarpiNIkAla sambandho ina caudaha niHzvAsAdi kAla vizeSo kI dvitIya ASADha paurNamAsI ke carama samaya meM hI parisamApti ho jAtA hai / tAtparya isa kathanakA aisA hai-jaba avasarpiNo Adi rUpa mahA kAla prathamataH pravRtta hotA hai usI samaya tadavAntarabhUta saba hI niHzvAsAdirUpa caudaha kAla vizeSa yugapat pravRtta hote haiM aura jaba apanA2 pramANa samApta ho jAtA hai taba ve saba ho niHzvAsAdirUpa caudaha kAla vizeSa yugapat pravRtta hote haiM aura jaba apanA pramANa samApta ho jAtA hai taba ve saba samApta ho jAte haiM isa prakAra se prArambha hue aura samApta hue ve niHzvAsAdi kAlavizeSa mahAkAla kI parisamApti hote hI samApti ko prApta ho jAte haiM yahAM koI aisI AzaMkA karatA hai ki Rtu ASADha kI Adi meM pravRtta hotI hai aisA zAstra meM kahA gayA hai aura tuma yahAM aisA kahate ho ki utsarpiNI zrAvaNa mAsa kI Adi meM pravRtta hotI valikArUpakALamAM avyavahAryatA che. ethI samayapadathI ahIM ucchavAsa nizvAsamAMthI ekataranuM grahaNa karavAmAM Avela che. ane ahIMthI caturdezakALa vizenI gaNanA karavAmAM AvI che. evuM ahIM samajavuM joIe. e caturdaza kAlene je prathama samaya che teja utsarpiNI kALanA prathama Arakane prathama samaya che, kemake--avasarpiNI kALa saMbaMdhI e caturdaza niHzvAsAdi kALa vizenI dvitIya ASADha parNamAsInA carama samayamAM ja parisamApti thaI jAya che. tAtparya A kathananuM A pramANe che ke jyAre avasarpiNa Adipa mahAkALa prathamataH pravRtta thAya che te ja samaye tadavAra bhUta sarva nidhAsAdi rUpa catadaMza kALa vizeSa yugavata pravRtta thAya che ane jyAre potapotAnuM pramANa samApta thaI jAya che. tyAre teo badhA ja samApta thaI jAya che. A pramANe prAraMbha thayela ane samApta thayela te nizvAdi kALa vizeSa mahAkALanI parisamApti thatAM ja samApta thaI jAya che. ahI kemaI evI AzaMkA kare che ke Rtu aSADanI AdimAM pravRtta hoya che, evuM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 jambUdvIpaprajJaptisUtre samayaH sa eva utsarpiNyA: prathamasamaya iti na saMgacchate, Rtvardhasya parisamAptatvAditi / atrAha - zrAvaNAdiH prAvRT, AzvinAdirvarSAH, mArgazIrSAdiH zarat, mAghAdi rhemantaH, caitrAdirvasantaH jyeSThAdi rgISmaH - iti rUpeNa RtukramasyAcAryaproktatvenAgamasammatatvAnumAnAt kasminnapi pakSe na kazcid doSa iti / (aNaMtehiM vaNNa pajjavehiM) anantairvarNa paryavaiH :=3777ntasaMkhyakairvarNa paryAyaiH (jAva) yAvat - yAvatpadena (aNaM tehiM gaMdhapajjavehi, aNatehiM rasapajjaverhiH anaMtehiM phAsapajjaverhiH aNatehi saMghayaNapajjavediH aNaM tehiM saMThANapajjave hiM aNaM tehiM uccattapajjavehiM aNaM tehiM AupajjavehiM anaMtehiM gurulahupajjavehiM aNaMterhi agurulahujjavehiM aNatehiM uTThANakammabalavIriyapurisakkArapajjavehiM ) iti saMgrAhaya - m / chAyA - anantairgandhaparyavaiH anantai rasaparyavaiH anantaiH sparzaparyavaiH anantaiH saMhananaparyavaiH anantaiH saMsthAnaparyavaiH anantaiH uccatvaparyavaiH anantaiH AyuH paryavaiH anantairgurulaghuparyavaiH anantairutthAnakarma-bala-vIrya puruSakAra paryavaiH iti / etAni padAni pUrva vyAkhyAtAni / etairanantasaMkhyakavarNanAdibhiH kRtvA (anaMta guNaparivadIe) anantaguNaparivRddhayA ( paribuddhe mANe 2) parivarddhamAnaH 2 san ( ettha NaM ) atra khalu =atrAntare khalu (dusamadusamANAme) duSSama duSSamA nAma (samA kAle) samA kAla: ( paDiva - jjissara) pratipatsyate = prApto bhaviSyati / iti / bhagavaduktau gautamasvAmI pRcchati - tIse bhaMte!' ityAdi (bhaMte !) he bhadanta ! (tIseNaM samAe ) tasyAM khalu samAyAM (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya (kerisae) kIdRzaka:- kiMvidhaH (AgArabhAva paDoyAre) hai ataH jo hI caudaha kAloM kA Adi samaya hai vahI utsarpiNI kA prathama samaya hai aisA kathana saMgata nahI hotA hai kyoMki AdhI Rtu kI parisamApti hojAtI hai to isakA samAdhAna aisA hai ki- zrAvaNAdi prAvRT AzvinAdi varSA, mArgazIrSAdi zarat, mAghAdi hemanta, caitrAdi vasanta, aura jyeSThAdi grISma Rtu haiM / isa rUpa se AcArya ne Rtukrama kahA hai ataH Agama sammata anumAna se isa pakSa meM bhI koI doSa nahIM hai / aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM - (tIse NaM bhaMte samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAva paDoyAre bhavissai) he bhadanta isa utsarpiNI kAla ke prathama Are meM bharata kSetra kA zAstranuM kathana che ane tame aDI' Ama kaheA che ke utsarpi`NI zrAvaNa mAsanA AdImAM pravRtta thAya che. ethI je caturdeza kALAnA AdI samaya che. te ja utsapINIne prathama samaya che, evu kathana saMgata lAgatu' nathI, kemake adhI RtunI parIsamAptI thai jAya che. tA A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke zrAvaNAdI prAvRtta AzvinAdi varSI mAga thI spaMdi zarada mAghAdi hemanta, aitrAdi vasanta ane jayASThAdi grISmaRRtu che e rIte AcAryae Rtu kramanuM vaNa na karyu che. ethI Agamasammata anumAnathI A pakSamAM kai pazutA hoSa nathI. have gautama svAmI prabhune A pramANe pUche che ke (tIse bhaMte samAe bharahassa vAsassa kerisapa AyorabhAvapaDoyAre bhavissara) 3 bhRdanta ! A utsarpiNI kALanA prathama ArAmAM bharatakSetranA kevA AkAra-bhAva-pratyavatAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU.0 55 SaSTArakasvarUpanirUpaNam 483 AkArabhAva-pratyavatAro (bhavissai) bhaviSyati / bhagavAnAha (goyamA !) gautama ! (kAle bhavissai) kAlo bhaviSyati (hAhAbhUe bhaMbhAbhUe) hAhAbhUto bhambhAbhUtaH (evaM so ceva dUsamadUsamA veDhabho) sa eva duSpama duSSamAveSTakaH avasarpiNI varNanaprasaGge pUrvamuktaH sakalo'pi duSpamaduSpamAvarNakagranthasandarbho (Neyavvo) netavyaH-unneya / itthaM duSSamaduSpamAM samAM varNayitvA samprati duSpamA varNayati 'toseNe' ityAdi / (samaNAuso !) he zramaNAyuSman ! (tIseNaM samAe) tasyAH duSpamaduSpamAyAH khalu samAyAH (ekavIsAe vAsasahassehi) ekaviMzatyA varSasahasraH praNite (kAle vIikkate) vyatikrAnte vyatIte sati (aNaM tehiM vaNNapajjavehiM) anantairvarNa paryavaiH (jAva) yAvat-yAvatpadena-(aNaM tehiM rasapajjavehi) ityAdIni pUrvektAni sakalAnyapi padAni saMgrAhyANi, tatazca anantavarNarasAdi paryAyANAmityarthaH (aNaMtaguNaparivuddhIe) anantaguNaparivRddhayA (paribartamANe 2) parivarddhamAnaH parivaddhamAnaH san (ettha NaM) atra khalu utsarpiNyA (dUsamA NAmaM samA kAle) duSamA nAma samA kAlaH (paDibajjissai) pratipatsyate-AgamiSyatIti ||suu055 // kaisA AkAra bhAva pratyavatAra svarUpa hogA isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA) he gautama ! (kAle bhavissai, hAhAbhUe bhaMbhAbhUe evaM soceva dUsamadUsamA veDhao) yaha kAla aisA hogA ki jaisA avasarpiNo kAla ke varNana meM chaThe Are kA varNana hAhAbhUta bhaMbhAbhUta Adi pado dvArA kiyA jA cukA hai ataH jaisA varNana vahAM kiyA gayA hai vaisA ho vaha varNana isa prasaGga meM yahAM para bhI jAnalenA cAhiye isa prakAra se utsarpiNI ke prathama Are rUpa duSSama duSpamA kA varNana karake aba sUtrakAra inake dvitIya Are kA varNana ke prasaGga meM kahate hai-(tose NaM samAe ekakavIsAe vAsa sahassahiM kale viikkate) jaba utsarpiNo kA yaha duSpamaduSSamA nAma kA 1prathama kAla jo ki 21 hajAra varSa kA hai samApta hojAvegA taba (aNaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva aNaMtaguNaparivuDDhoe parivaDDhemANe etthaNaM dUsamA NAma samA kAle paDivajjirapsai) taba dhIre 2 kAla ke prabhAva se ananta zulkAdivarNa paryAyoM se yAvat --ananta rasa Adi pUrvokta paryAyoM se anantaguNa parivarddhita hotA huA dUsarA duSSamA nAma kA ArA prArambha hogA // 55 // sara 2135 tharI. menA nAmamA prabhu 4 cha-(goyamA ! kAle bhavissai, hAhAbhUe, bhaMbhAbhUe evaM so ceva dUsamadUsamAveDhao) ye 4 saya tharI / masajinA varNanamAM chaThThA ArAnuM varNana hA hAbhUta, bhaMbhAbhUta vagere padavaDe spaSTa karavAmAM Avela, che. ethI je pramANe tyAM varNana karavAmAM Avela che. tevuM ja varNana A prasaMge ahIM paNa jANI levuM joIe. A pramANe utsarpiNInA prathama ArA rUpa duSama duSamAnuM varNana karIne hai sara senA dvitIya yArAnA 1 na-prasamA 49 che-(tIseNa samAe ekkavIsAe vAsasahassehiM kAle viikaMte) yAre sapiyAno sadupama pama nAmanA 1 prathama 2212 12TA che. sabhAta yaza tyAre (aNatehiM vaNNapajjavehiM jAva aNaMtaguNaparivuDDIe parivaDUDhemANe etthaNaM dUsamANAmaM samA kAle paDivajjissai) tyAre dhAma dhIme kALanA prabhAvathI anaMta suphalAdi varNa paryAyothI yAvata- anaMta rasa Adi pUkti paryAyI anaMta guNa parivartita, te bIje duSamAM nAmaka ArAne prAraMbha thaze. papA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 jambUdvIpaprajJaptisUtre asyA utsarpiNI duSSamAyAH avasarpiNI duSpamAyA vaiziSyamAha mUlam- teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM pukkhalasaMvaTTae NAmaM mahAmehe pAu bhavissai bharahappamANamitte AyAmeNaM tadaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhavAhalleNaM tae NaM se pukkhalasaMvaTTae mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai khippAmeva pataNataNAittA. khippAmeva pavijjuAissai, khippAmeva pavijjuAittA, khippAmeva jugamusalamuTTippamANamittAhiM dhArAhiM oghamegha sattarattaM vAsaM vAsissai, je NaM bharahassa vAsassa mUmibhAgaM iMgAlamUyaM mummuramUyaM chAri yabhUyaM tattakavellugabhUyaM tattasamajoibhUyaM NivvAvissatitti / taMsi ca NaM pukkhalasaMvagaMsi mahAmehaMsi sattarattaM NivattitaMsi samANaMsi etthaNaM khIramehe NAmaM mahAmehe pAubhavissai bharahappamANamitte AyAmeNaM tadagurUvaM ca NaM vikkhaMbhabAhalleNaM ! tae NaM se khIramehe NAmaM mahAmahe khippA meva pataNataNAissai jAva khippAmeva jugamusalamuTThi jAva sattarattaM vAsaM vAsissai, jeNaM bharahavAsassa bhUmIe vaNNa gaMdhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai, taMsi ca NaM khoramehaMsi sattarattaM NivattitaMsi samANaMsi itthaNaM ghayamehe NAmaM mahAmehe pAunbhavissai bharahappamANamette AyAmeNaM tadaNurUvaM ca NaM vikhabhabAhalleNaM / taeNa se ghaya mehe mahA mehe khippAmeva pataNataNAissai jAva vAsaMvAsimsai, je NaM bharahassa vAsassa bhUmIe siNehabhAvaM jaNaissai taMsi ca NaM ghayamehaMsi sattarattaM NivattitaMsi samANasi etthaNaM amayamehe NAma mahAmehe pAubhavissai bharahappamANamittaM AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai je NaM bharahevAse rukkhagucchagummalayavallitaNapavvagaharitaosahi pavAlaMku ramAie taNavaNassaikAie jaNaissai tesiM ca NaM amayameMhaMsi sattarattaM NivatitaMsisamANaMsi ettha NaM rasamehe nAmamahAmehe pAubmavissai bharahappamANamitta AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai jeNe tesiM bahaNaM rukkhaguccha-gummavalli-taNa-pavvaga harita-osahi.pavAlaM-kuramAdINaM-titta-kaDuyalaya-kasAya-aMbila-muhure paMcavihe rasavisese jaNaissai / tae NaM bharahe vAse bhavissai parUDha-rukkha-guccha gumma-laya-valli-taNapavvayaga jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 56 avasapapiNI duSpamAraka vaiziSya nirUpaNam 485 hariya-osahie uvaciya-taya-pattapavolaMkura-pRSpha-phala samuie suho vabhoge yAvi bhavissai // sU 56 / / chAyA-tasmin kAle tasmin samaye puSkarasaMvattako nAma mahAmeghaH prAdurbhavivyati- bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpaM ca khalu viSkambhavAhalyena / tataH khalu sa puSkarasaMvatako mahAmeghaHkSiprameva prastaniSyati, kSiprameva prastanya kSiprameva pravidyotiSyate, kSiprameva prabidhutya kSiprameva yuga-musala-muSTi-pramANa-mAvAmirdhArAbhiH oghamegha saptarAtraM varSa varSiSyati yaH khalu bharatasya varSasya bhUmimAgam aGgArabhUtaM mumurabhUtaM kSArikabhUtaM tatakaTAhabhUtaM taptasamajyotibhUtaM nirvApayiSyatIti / tasmizca khalu puSkarasaMvartake mahAmedhe saptarAtraM nipatite sati atra khalu kSIramegho nAma mahAmeghaH prAdurbhabiSyati bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpazca khalu viSkambhabAhalyena / tataH khalu sa kSIramegho nAma mahAmeghaH kSiprameva prastaniSyati yAvat kSiprameva yugamusalamuSTi yAvat saptarAtraM varSa varSiSyati, yaH khalu bharatavarSasya bhUmo varNa gandha rasaM sparza ca janayiSyati, tasmizca khalu kSIramedhe saptarAtraM nipatite sati atra khalu ghRtameMghA nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpazca khalu viSkambhavAhalyena / tataH khalu ghRtamegho nAma mahAmeghaH kSiprameva prastaniSyati yAvat varSa varSiSyati, yaHkhalu bharatasya varSasya bhUmau snehabhAvaM janayiSyati, tasmizca khala ghRtameghe saptarAtre nipatite sati atra khalu amRtamegho nAma mahAmeghaH prAdubhaviSyati bharatapramANamAtra ApAmena, yAvada varSa varSiSyati, yaH khala bhArate varSe vRkSagulma-latA-vallI-tRNa-parvata-haritako-padhipravAlA-kurAdikAn tRNavanaspatikAyikAn janayiSpati, tasmizca khalu amRtameM ve saptarAtraM nipatite sati atra khalu rasame gho nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati bharatapramANamAtra AyAmena yAvad varSa varSiSpati yaH khalu teSAM bahUnAM vRkSa-gulma-gucchalatA-valli-tRNa-parvataga-haritauSadhi-pravAlA-kurAdikAnAM tiktakaTuka-kaSAyA-mla-madhurAn paJvavidhAn rasavizeSAn janayiSyati / tataH khalu bharataM varSa bhaviSyati prarUDha vRkSa-guccha-gulama-latA-callI-tRNa-parvataka-haritako-padhikam upacittasvapatra-pravAlA-kura-puSpa-phala-samudita-sukhopabhogaM cApi bhaviSyati ||suu0|| 56 // TIkA-'teNaM kAleNaM' ityAdi / (teNa kAleNaM) tasmin kAle utsarpiNyA dvitIyArakalakSaNe (teNa samaeNaM) tasmin samaye-utsarpiNIgatadvitIyArakaprathamasamaye (pukkhalasaMva isa utsarpiNI ke duSSamA Are meM avasarpiNo ke duSSamA Are ko apekSA jo viziSTatA hai usakA varNana karate hue sutrakAra kahate haiM / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM pukkhalasaMvaTTae NAmaM mahAmehe' ityAdi. TIkArtha-isa utsarpiNI ke dvitIya Araka rUpa duSSamA kAla meM-isakAla ke prathama A utsapiNInA duSamA ArAmAM avasarpiNInA duSamA ArAnI apekSAe je vizi. pratA che. tenuM varNana karatAM sUtrakAra kahe che- 'te NaM kAleNaM teNaM samaeNa pukkhalasaMvaTTae NAmaM mahAmehe' ityAdi. sU. 56 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 jambUdvIpaprajJaptisUtre haNA) puSkala saMvatako nAma - puSkalaM sakalam azubhAnubhAvarUpaM bhAratavarSIyapRthivIraukSyadAhAdikaM prazastena svodakena saMvarttayati dUrikaroti yaH saH - etannAmako ( mahAme he ) mahAmeghaH ( pAunbhavissai) prAdurbhaviSyati = utpatsyate / kiyatpramANa utpatsyate ? ityAha(bharahappamANamitta AyAmeNaM) bharatapramANamAtra AyAmena - dairyeNa bharatakSetrapramANaH ekasaptatyadhika catuzzato taracaturdazasahasrayojana pramANa ityarthaH, (tayagurUvaM ca NaM vikkhaMbhabAhaleNaM) tadanurUpazca khalu viSkambhavAhalyena - viSkambheNa = vistAreNa bAhalyena =stholyena ca khalu-nizcayena tadanurUpaH = bharatakSetra pramANAnurUpaH ! ' tayaNurUvaM' ityatrArthatvAnnapuMsakatvam evamagre'pi (taraNaM) tataH khalu ( se pukkhala saMvahae) puSkalasaMvarttako nAma (mahAme he) mahAmeghaH parjanyAdIn trIn meghAnapekSya mahAn = vizAlo megho mahAmeghaH (khippAmeva ) kSiprameva - jhaTilyeva (pataNataNa issa) prastaniSyati = prakarSeNa garjiSyati, ( khippAmeva pataNataNAittA) samaya meM -- puSkalasaMvartaka nAmakA ( mahAmehe) mahAmegha (pauibbhavissai) prakaTa hogA puSkala saMvartaka - aisA jo mahAmegha kA nAma kahA gy| haiM vaha guNAnurUpa nAma hai kyoMki bharata kSetra kI pRthivI ko rukSatA ko dAhakatA Adi ko jo ki isameM avasarpiNI ke chaThe Are meM aura utsarpiNI ke prathama Araka meM Agai thI prazasta apane udaka ke dvArA dUra kara detA hai / ( marahamANamit AyAmeNaM tayaNuruvaM ca NaM vikkhabhabAhalleNaM) isa puSkalasaMvartaka mahAmegha kA pramANa jitanA bharata kSetra kA pramANa hai utanA hogA arthAt yaha 14471 yojana kA lambA hogA tathA bharata kSetra kA jitanA viSkamma aura sthaulya hai utane ho pramANavAlA isakA viSkambha aura sthaulya hogA - " tayaNuruva" maiM jo napuMsaka liGga kA nirdeza kiyA gayA hai vaha ArSa hone se kiyA gayA haiM isI taraha se Age bhI jAnanA cAhiye, (taeNaM se pukkhalasaMvaTTae mahAmehe vipAmeva taNataNAissai khippAmeva pavijjuAissai) isake bAda vaha puSkala saMvartaka - parjanyA di tInameghoM kI apekSA vizAlatAvAlA mahAmegha bahuta hI zIghratA se garjanA karegA ( vipAmeva TIkA A utsarpiNInA dvitIya Araka rUpa dukhamAkALamAM A kALanA prathama samayamAM yuSmsa saMvarta nAbhaH (mahAmehe) mahAmedha ( pAunbhavissai) prasTa thaze. puNDasasaMvarta !' vu je mahAmeghanu nAma ApavAmAM Avela che, te guNAnurUpa nAma che kemake bharatakSetranI pRthi vInI rUkSatAne-dAhakatA Adine ke je emAM avasarpiNInA chaThThA ArAmAM ane utsarpiNI nA prathama smArakamAM AvI gaI hatI-tene te mahAmegha peAtAnA prazasta udakavaDe dUra karI de che (marahappamANamite AyAmeNa "tayaNuruvaM ca NaM vikkhabhabAhalleNaM) yA puSThasavata mahAmeghanu' pramANa jeTalu' bharatakSetranu pramANa che teTalu thaze eTale ke A 14471 ceAjana jeTale! lAMbe thaze temaja bharatakSetranA jeTalA vizvaMbha ane sthaulya che teTalA ja pramANa jeTale khAnavAne spauDya thaze. tayaNuruva" mAM ne npuNsaasine| nirdeza uravAmAM Avela che te Apa hAvAthI karavAmAM Avela che, A pramANe ja AgaLa paNa samajavuM' ye (tara Na se pukkhalasaMvaTTae mahAmahe khippAmeva pataNataNAissai khippAmeva pavijju Aisai) tyAra mAha te puNDasa saMvarta - 4 nyAhi tra bhedhonI apekSAye vizAsatASANA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 56 avasapapiNI duSSamAraka vaiziSya nirUpaNam 487 kSiprameva prastanya = praga ( khippAmeva ) kSiprameva (parijjuAissai) pravidyotiSyate = vidyudbhiryukto bhaviSyati (khippAmeva pavijjuA ittA) kSiprameva pravidyutya ( khippAmeva) jugamusalamudvipyamANamattAhiM) yugamuzala muSTipramANamAtrAbhiH yugaM ratha zakaTAdyaGgabhUtaM 'juA' iti lokaprasiddham, musalaM prasiddhaM, muSTiH = baddhAGgulikaH pANiH, etatpramANA mAtrA yAsaM tAbhistathAbhUtAbhiH (dhArAhiM) dhArAbhiH (oha meM haM) ogha megham - ovena = sAmAnyena pravRtto tathAvidhaM ( sattarataM) saptarAtraM = saptAhorAtrAna (vAsaM) varSe = vRSTiM (vAsissai) varSiSyati kariSyati (je NaM) yaH khalu yo mahAmeghaH khalu (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya (bhUmibhAgaM) bhUpradeza kIdRzaM bhUbhAgam ? ityAha- 'iMgAlabhUyaM' ityAdi / (iMgAlabhrayaM) aGgArabhUtam aGgArasadRzaM (mummurabhUyaM) murmurabhUtam - visphuTitapra dezAGgAratulyaM (chAriyabhUyaM ) kSArikabhUtaM bhasmIbhUtaM (tattaka vellaga bhUrya) taptakaTAhabhUtaM = saMtapta kaTAhasadRzamiti / etAdRzaM bhUmAgaM (NivvA vistatitti) nirvApayiSyatIti zamayiSyatIti / ( taMsi ca NaM pukkhasaMvagaMsi mahAme haMsi) tasmiMzca khalu puSkalasaMvarttake mahAmece (sattarataM) saptarAtraM = saptAhotrAn nirantaraM ( NivattitaMsi samANaMsi) nipatite sati ( ettha NaM) atra khalu (khora mehe NAmaM mahAme he) kSIramevo nAma mahAmeghaH ( pAunbhavissai) prAdurbhaviSyati = utpatsyate (bharapataNataNAittA) garjanA karake (vippAmeva pavijju Aissai) phira vaha zIghra hI vidyutoMvijaliyoM se yukta ho jAvegA arthAt usameM bijaliyAM camakego (khippAmeva pavijju AittA khippAmeva jugamusalamuTTippamANamitterhi oghameghaM sattarattaM vAsaM vAsissai) vijaliyo ke camakane bAda phira vahAM mahAmegha juA pramANa, mUsala pramaNa tathA muSTi pramANa vAlIM dhArAoM se sAta dina rAta taka ki jinameM sAmAnya rUpa se megha kA sadbhAva rahegA varSA karatA rahegA ( jeNaM bharahassa vAsassa T bhUmie siNehabhAvaM jaNaissai) yaha megha bharata kSetra ke bhU pradeza ko ki jo aGgAra ke jaisA evaM tuSAgnike jaisA bana rahA thA aura bhasmIbhUta ho cukA thA tathA tapta kaTAha ke jaisA jala rahA thA bilakula zAnta kara degA - zItala kara degA - ( taMsi ca NaM pukkhalasaMvagaMsi mahA mehaM si) isa prakAra usa puSkala saMvartaka mahAmegha ke (satarattaM vittitaMsi samApti) sAta dina rAta taka nirantara varamahAbhedha atIva zIghratAthI garbhanA 12ze. ( khippAmeva pataNataNAittA) nArIne (khipAmeva pavijjuAissai) pachI te zIghra vidyutothI yukta thaze bheTale temAMthI vIjA the| yama ze. (khippAmeva pavijjuAittA khippAmeva jugamusalamuTThipyamANamitehi oghameghatara vAsaM vAsissai) vIra jImonA yabhasvA mAha pachI te mahAbhedha yUja prabhANa, bhUsasa pramANa tathA muSTi pramANa jevI dhArAethI sAta divasa sudhI ke jemAM sAmAnyarUpathI meghano sahabhAva raheze varSA karatI rahethe. (je NaM bharahasta vAsassa bhUmIe siNehabhAvaM jaNaissai) A megha bharatakSetranA bhUpradezane ke je aMgAra jevA temaja tuSAgni jevA thai rahyo che ane bhasmIbhUta thaI cUkyA hatA tathA tasa kaTAhanI jema saLagI rahyo hatA tene sampUrNa"taH zAnta 12ze, zItala 52ze. (tasi ca NaM pukkhalasavaTTagaMsi mahA mehaMsi) yA pramANe te puNDasasaMvata mahAbhedha (sattarataM NivatitaMsi samANasi ) sAta hivasa-rAtra sudhI satata varasaze tyAra mAha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 jambUdvIpaprajJaptisUtre happamANamece AyAmeNaM) bharatapramANamAtra AyAmena (tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhavAhalleNaM) tadanurUpazca khalu viSkambhavAhalyena / (tae NaM) tataH khalu (se khIramehe NAmaM mahAmehe) sa kSIramegho nAma mahAmeghaH (khippAmeva) kSiprameva (pataNataNAissai) prastaniSyati, (jAva vippAmeva jugamusalamuTTi jAva sattarattaM vAsaM vAsissai) yAvat kSiprameva yugamusalamuSTi yAvat saptarAtraM varSa varSiSyati / atra yAvatpadasaMgrAhayANi padAni asminneva sUtre pUrvI tAni anusandheyAni, vyAkhyA'pi tata evA'vabodhyeti / (je NaM) yaH khalu kSIramegho nAma mahAmeghaH khalu (bharahavAsassa bhUmIe) bharatavarSasya bhUmeH (vaNaM gandhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai) varNa gandhaM rasa sparza ca janayiSyati / varNAdayazcAtra zubhA evaM grAhyAH, yebhyo lokaH sukhamanubhavati, azubhavarNAdayastu pAkAlikAH santyeveti / atredaM zaGkate-yadi kSIrameghaH zubhavarNAdIn janayati, tadA tarupatrAdiSu nIlo varNaH, jambUphalAdiSu kRSNo, marIcAdiSu kaTuko rasaH kAravellAdiSu tiktaH, caraNakAdiSu rUkSaH sparzaH, suvarNAdiSu sane para (etthaNaM khIramehe NAmaM mahAmehe pAubbhavissai) phira yahAM kSIramegha nAma kA mahAmeghaprakaTita hogA (bharahappamANamete AyAmeNaM) isako bho lambAI bharata kSetra pramANa jitanI hogI (tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbAhalleNa) aura bharata kSetra pramANa ho isakA viSkambha aura bAhalya hogA (taeNaM se khIramehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai) vaha kSIramedha bahuta hI jaldI garjanA karegA (jAva khippAmeva jugamusalamuTThi jAva sattAttaM vAsaM vAsissai) yAvat vaha bahutahI zIghratA ke sAtha vijuliyoM ko camakAvegA aura bahuta hI zIghra phira vaha juA pramANa musala pramANa aura muSTi pramANa vAlI dharAoM se sAta dina rAta taka varSA karatA rahegA (je NaM bharahavAsasta bhUmIe vaNaM gaMdhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai) isase vaha kSoramegha bharata kSetra kI bhUmi ke varNa, gaMdha rasa, aura sparza ko zubha banAdegA-kyoMki isake pahile vahAM ke varNAdika azubha the yahAM koI aiso AzaMkA kara sakatA hai ki yadi kSIra megha zubhavarNAdikoM ko kara detA hai to nANapatrAdikoM meM nIla, nambUphalAdi ko meM kRSNavarNa, magevAdiko meM kadakarasa, karelA eyaNa khIrameMhe NAma mahAmeMhe pAubhavissai) mahI kSIrabhe nAma mahAbha paTa ze (bhAppamANameta AyAmeNaM) anI pApA bharatakSetra pramANa sI tharI (tayaNurUvaM caNa vikkhabhavAhalleNaM) bhane bharatakSetra pramANe 1 senA va bhane mAikSya 20. (ta eNaM se khIramehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai) te kSAra me nAbhana mahAmedha maI zInA 422. (jAva khippAmeva jugamusalamuhijAba sattaratta vArsa vAsissai) yAvat te atIva zIvratAthI vIjaLIne camakAvaze ane bahu ja zIvratAthI te yUkA pramANa, mUsala pramANa ane muSTi pramANa jeTalI dhArAothI sAta divasa-rAtri sudhI varSA karato raheze. (je NaM bharahavAsassa bhUmIe vaNNa gandhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai) methI te kSAra 12. takSetranI bhUminA varNa, ga, rasa ane sparzane zubha banAvI deze kemake enA pahelAM tyAMnA varNAdika azubha hatAM . ahI kei evI AzaMkA karI zake che ke je kSIramegha varNAdikane zA karI de che to pachI ta-patrAdikamAM nIla, jabUphalAdikemAM kRSNa varNa, marIcAdikAmAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 56 avasapapiNI duSpamAraka vaiziSya nirUpaNam 489 guruH, krakacAdiSu svaraH-ityAdayo'zubhavarNAdayaH kathaM saMbhavanti ? iti cedAha-yadyapi nIlAdayo'zumapariNAmAH, tathApi te'nukUlavedyatayA zubhA eva / yathA zveto varNoM yadyapi zubha eva,tathApi kuSThAdigataH pratikUla vedyatayA'zubha eva bhavatIti |(tNsi ca NaM khIramehasi sattarattasiNivattitaMsi samANaMsi) tasmiMzca skhalu kSIramadhe saptarAtraM nipatite sati (ettha NaM) atra khalu (ghayame he NAma mahAmehe) ghRtamegho nAma mahAmeghaH (pAubbhavissai) prAdurbhaviSyati (bharahappamANamitte AyAmeNaM, tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbheNaM) bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpazca khalu viSkaMbharAhalyena (taeNaM se ghayamehe NAma mahAmehe) tataH khalu sa ghRtameghonAma mahAmeghaH (khippAmeva) kSiprameva (pataNataNAissai) prastaniSyati (jAva vAsaM vAsissai) yAvat varSa varSiSpati, (je NaM bharahassa vAsassa bhUmIe siNehabhAvaM jaNaissai) yaH khalu bharatasya vapasya bhUmau snehabhAvaM-snigdhatAM janayiSyati (tasi ca NaM ghayamehaMsi sattarataM NivattitaMsi samANasi) tasmiMzca khalu ghRtamece saptarAtraM nipatite sati, (etthaNaM) atra Adi meM tikta rasa caNA Adi meM rUkSa sparza, suvarNa AdikoM meM gurusparza, kakaca, karota, Adi meM kaThora sparza, ityAdi ye azubha varNAdika kaise saMbhavita hote haiM ? to isakA uttara aisA haiki yadyapi nIlAdika azubha pariNAma rUpa haiM parantu ye anukUla vedya hone ke kAraNa zubha ho haiM, jaise zvetavarNa yadyapi zubha hI hotA hai, parantu jaba yaha kuSThAdigata hotA hai to vaha pratikla vedha hone se azubharUpa hI hotA hai (tasiNaM khIramehaMsi sattarattaMsi NivattitaMsi samANaMsi) jaba vaha kSIramegha sAta dina rAtataka barAbara-nirantara-varasatA rahegA-taba usake anantara hI (ghayamehe NAma mahAmehe) yahAM ghRtamegha nAma kA mahAmedha (pAubhavissai) prakaTa hogA. yaha megha bhI (bhara happamANamitte AyAmeNaM tayagurUvaM ca NaM vikkhaMbheNaM bAhaleNaM) bharata kSetra-pramANa lambA hogA aura bharatakSetra pramANa hI caur3A aura moTA hogA. (taeNaM se ghayamehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAi ssai) prakaTa hone ke bAda hI vaha dhRtamedha garjanA karegA-(jAva vAsaM vAsissai) yAvat varSA karegA (jeNaM bharahassa vAsassa bhUmIe siNehabhAvaM jaNaitsai) isase bharata kSetra kI bhUmi meM sneha bhaavkarasa, kArelA vageremAM tiktarasa, caNA AdimAM rUkSa-parza, suvarNa AdikamAM gurUpa kakaca-karavata vageremAM kaThora paza vagere e azubha varNAdike kevI rIte saMbhavita hoya che ? te Ane javAba A pramANe che ke nIlAdika je ke azubha pariNAma rUpa che paNa e o anukUla vedya hovAthI zubha ja che. jema vetavarNa zubha ja hoya che, paraMtu jyAre e hAta hAya cheto te pratisavedha DAvAyA azubha 3528 gaya che. (tasi NaM khIramehaMsi sattarasi NivattitaMsi samANaMsi) yA ta kSIrame sAta hasa bhane rAta sudhA satata pata! 23, tyA2mA (dhayamehe NAmaM mahAmehe) mI tame nAma mahAmedha (pAubhavissai) 548 thaze. 2mA bhedha pAza (bharahappamANamitte AyAmaNa tayaNuruvaM ca NaM vi. kkhameNa bAhalleNa) 12takSetra pramAe 28sI yA vaanne| mane vize. (taeNaM se ghayamehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai) 58 yAmAta dhRtabhedhana 422. (jAva vAsa bAsissai) yAvat varSA 422. (je NaM bharahassa vAsassa bhUmie siNehabhAvaM jaNaissai) jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu (amaya me NAma mahAme he pAubmavissA bharahappamANamitte AyAmeNaM jAva vAsaM vAsisa ) amRtamevo nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati bharatapramANamAtra AyAmena yAvad varSa varSiSyati ( jeNaM) yaH khalu = yo'mRtameghaH khalu ( bhara he vAse) bharate varSe ( rukkha - gucchagumma-laya-balli - taNa - pavvaga - haritaga-osa hipavAlaM - - kuramAIe) vRkSa-guccha - gulma - latA -callI - tRNa-parvaga - haritakau - padhi- pravAlAGkurAdikAn - vRkSAH zAkhinaH, gucchA:- stabakAH gulmAH skandharahitA vanaspativizeSAH, latAvallIti padadvayaM yadyapi samAnArthakaM tathApi kathaMcid bhedamupAdAya padadvayamupAttam, tRNAni uzIrAdIni, parvagAH =parvA ikSuprabhRtayaH haritakAni = dUrvAdIni oSadhyaH zAlyAdayaH, pravAlA : =pallavAH, aGkurAH = brIhyAdivIjasUcayaH, ityete Adau - prArambhe yeSAM te tathA tAn ( taNavaNaesaikAie ) tRNavanaspatikAyikAn vAdaravanaspatikAyikAn (jaNaissai) janayiSyati = utpAdayiSyati taMsi ca NaM amaya mehaMsi) tasmiMzca khalu amRtameghe sattarattaM NivattitaMsi samAsa ) saprarAtraM nipatite sati, ( ettha NaM) atra khalu paJcamo (rasamehe NAmaM mahAsnigdhatAho jAvegI (taMsi ca NaM ghayamei si sattarattaM NivattitaMsi samANaMsi) isa taraha yaha tamegha sAta dina rAta taka lagAtAra varSatA rahegA isI ke anantara ( etthaNaM amayame he pAunbhavissai bharahappamANamitte AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai ) yahAM amRtamegha nAmakA mahAmegha prakaTa hogA yaha lambAI meM caur3AI meM aura sthUlatA meM bharatakSetra kI lambAI cauDAI evaM sthUlatA ke hI barAbara hogA. yaha bho sAta dina rAta taka amRta kI varasA karatA rahegA (je NaM bharahe vAse rukstra - guccha - gumma-laya- valli - taNa - phavaga - haritaga-osahi-pavAlaM kuramAie ) yaha megha bharata kSetra meM vRkSoM ko, gucchoM ko, skandha rahita vanaspativizeSoM ko, latAoM ko, ballioM ko, azIrAdika tRNoM ko, parvaja ikSu AdikoM ko dUrvAdika harI vanaspati ko, zAlI Adika auSadhiyoM ko, patte AdirUpa pravAloM ko trAhi Adi bIja sUcIbhUta aGkuroM ko ityAdi bAdara vanaspati kAyikoM ko utpanna karegA ( taMsi ca NaM ama mehaMsisAthI bharatakSetranI lUmiyAM snehalAva - snigdhatA tharma naze, (taMsi ca NaM ghayamehaMsi sattarata NivattitaMsi samANasi) mA prabhA mA ghRtabhegha sAtaddivasa ne rAta sudhI satata varSate raheze. tyAramAha (ettha NaM amayamehe pAunbhavissai bharahaSyamANamittaM AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai) ahIM amRtameva nAma mahAmegha asTa thaze. yA megha samAI hoNArtha bhane sthUlatAmAM bharatakSetra jeTalo lakhAI, paheALAI ane sthUlavALA thaze. A paNa sAta divasa usane rAta sudhI amRtanI varSA 42ze (je NaM bharahe vAse rukkha guccha gumma-laya-balli-taNa paga - haritA - ohi - pavAla kuramAie ) yA bheSa bharata kSetramAM vRkSone, gurachAne, sudhrahita vanaspati vizeSAne latAone, valliene azIrAdika tRNete, paja I Adi kone dUrvAka lIlI vanaspatine, zALI Adika auSadhiene, pAMdaDA Adi rUpa pravAlAne, vrIhi Adi khIja sUcIbhUta aMkurane ityAdi khodavanaspatikAyikene utpanna karaze. (kuM sicaNa amayamehasi sattaratta nirvAta taMsi samANasa) mA pramANe amRtabhedya sAta divasa ane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 56 avasapapiNI duSbamAraka vaiziSya nirUpaNam 491 mehe) rasamegho nAma mahAmeghaH ( pAu bhavissa) prAdumaiviSyati (maharappamANamitte AyAmeNaM) bharatapramANamAtraM AyAmena (jAva vAsaM vAsissara) yAvada varSa varSiSyati (jeNaM) yaH khalu ( tesiM) teSAM pUrvoktAnAM (bahUNaM) bahUnAM = bahusaMkhyakAnAM (rukkha guccha gumma-laya- valli - taNa - pavvaga - harita - osahi - pavAlaM - kuramAINaM) vRkSa - guccha - gulma- latA - vallI - tRNaparvaga haritau-padhi- - pravAlA- -kurAdInAM (titta-kaTu- kasAya - mahure ) tikta kaTukakapAyAmla - madhurAn (paMcavihe rasavisese) paJcavidhAn rasavizeSAn - tiktAdIn paJcaprakArAn rasAn (jaNaissai) janayiSyati = utpAdayiSyati / paJcavidheSu raseSu tikto rasonimbAdiSu, kaTuko marIcAdiSu kapAyo harItakyAdiSu, amlazciJcAdiSu, madhurava zarkarAdiSu bodhyaH / lavaNarasasya madhurAdi saMsargajatvena na pRthagupanyAsaH / paJcAnAM prayojanaM yadyapi sUtre eva proktaM tathApi sphuTatarapratipattaye punarapyatrocyate tathAhi - puSkalasattarataM NivattitaMsi samAsi ) isa prakAra se yaha amRtamedha sAta dina rAta taka varasatA rahegA- isI ke bhItara (etthaNaM rasamehe NAmaM mahA mehe pAun bhavissai) yahAM eka aura mahAmegha prakaTa hogA - jisakA nAma rasamegha hogA. yaha rasamedha bho ( bharahRppamANamittaM AyAmeNa jAva vAsaM vAsissai) | lambAI caur3AI evaM sthUlatA meM bharata kSetra kI lambAI cauDAI aura sthUlatA ke barAbara kA hogA aura yaha bhI bharatakSetra kI bhUmipara sAta dina rAta taka lagAtAra varSatA rahegA ( jeNaM bahUNaM rukkha - guccha - gugma - laya - valli - taNa - pabvaga - harita - osahiM- pavAlaMkuramAINaM titta, kaDDuya- kasAya- abila - mahure ) yaha rasa megha aneka vRkSoM meM, gucchoM meM, gulmoM meM, latAo meM balliyoM meM, tRNoM meM parvato meM harita durvAdikoM meM auSadhiyoM meM pravAloM meM aura aMkurAdiko meM tikta, kaTuka, kaSAyalA, Amla aura madhura (paMcavihe rasavisese) ina pA~ca prakAra ke rasavizeSoM ko (isai) utpanna karegA. ina pAMca prakAra ke rasoM meM tiktarasanimba AdikoM meM, kaTuka rasa maroca AdikoM meM kaSAyarasa harotakI AdikeAM meM, amlarasa ciJcA ImalI AdikoM meM aura madhura rasa zarkarA AdikoM meM hotA hai. lavaNarasa madhurAdi ke saMsarga se utpanna hotA hai. rAta sudhI varSata raheze. yAnI aMDara 4 ( ettha NaM rasamehe NAmaM mahA mehe pAubhavissai) yahIM goDa jIle mahAmegha AuTa thaze. hetu nAma samedha ithe. Arasabhedha pazu (bharahappa mANamit AyAmeNa jAva vAsa vAsissai) sagAI, pahANArtha mane sthUlatAmAM bharatakSetranA pramANa jeTalA haze A paNa bharatakSetranI bhUmipara sAta divasa ane rAta sudhI satata varSAMte raheze / jeNa bahUNaM rukkha guccha gummalaya valli taNa pavvaga harita osahi pavAlaMkuramAINa titta, kaDDaya kasAya abila mahure) se rasamedha bhane vRkSeyAM, guchAmAM, gulmImA, salAma, valie mAM, tuNAmAM pa tAmAM, harita durvAdikeAmAM, auSadhimmAmAM, pravAle mAM ane aMkurAdibhaaNtist, uTu, uSAyA, Asa ne madhura (paMvi rasavisese) pAMya prAranA rasavizeSAne (jaNaissai) utpanna 12ze me yAMya prAznA rasobhAM tirasaniyama mAhimAM, Tu rasa marIca Adika mAM kaSAyarasa harItakI kiAmAM, amlarasa ci McA AmalI AdikamAM ane madhurarasa za rA AdikAmAM haiAya che. lavaNarasa madhurAdikAnA sasathI utpanna thAya che ethI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ yh tw mykhn mydHsyn Hsyny Hds my sy sy sy sy jambUdvIpaprajJaptisUtre saMvartakAbhidhasya prathamameghasya prayojanaM bharatabhUmerdAhopazamaH, dvitIyasya kSIrameghasya bharatabhUmau varNAdijananam, tRtIyasya ghRtameghasya bharatabhUmau snigdhatAsaMpAdanam, nanu kSIramedhenaiva zubhavarNagandhAdi niSpatI satyAM tatsaha bhAvinI snigdhatA'pi svayamevAyA teti ghRtamegho niSprayojana: ? iti cedAha-kSIramedhena zubhavarNagandhAdInAmutpattI tatsahabhAvinI snigdhatA bharatabhUmau yadyapi svayamevAyAti tathApi pracuratarasnigdhatAsaMpAdanameva ghRtameghaprayojanam, dRzyate cApi kSIrAdadhikA snigdhatA ghRte iti na kazcid doSa iti / caturthasya amRtameghasya vRkSAdhutpAdanaM prayojanaM paJcamasya ca rasameghaspa vRkSAdiSu yathAyogya rasotpAdaisaliye usakA svatantrarUpa se kathana nahIM kiyA gayA hai. pAMca meghoM kA prayojana yadyapi sUtra meM hI kaha diyA gayA hai tathApi sphuTatara pratipatti ke liye phira se yahAM vaha kahA jAtA hai. puSkala saMvartaka prathamameghakA bharatakSetra kI bhUmikA dAhazamita karanA yaha prayojana hai. dvitIya kSIramegha kA bharatakSetra kI bhUmi meM zubhavarNAdikA utpanna karanA yaha prayojana hai. tRtIya ghRtamegha kA bharatakSetra kI bhUmi meM snigdhatA ko utpatti karanA yaha prayojana hai| zaMkA-ghRtameghakA jo prayojana Apane bharatakSetra ko bhUmi meM snigdhatA kA ApAdana karane rUpa prakaTa kiyA hai so jaba kSIramegha se hI zubhavarNa zubhagandha Adi kI bharatakSetra kI bhUmi meM niSpatti ho jAyagI to zubhavarNa gandhAdi ke sAtha hone vAlI snigdhatAbhI apane Apa A jAvegI phira isa ghRtamedhakA prayojana to kucha hI rahatA nahIM hai ise niSprayojana mAnane ko kyA AvazyakatA hai ? so isakA samAdhAna aisA hai ki yaha bAta ThIka hai. ki zubhavarNAdiko kI niSpatti meM tatsahabhAvinI snigdhatA kA saMpAdana karanA hI ghRtamegha kA prayojana hai. yaha bAta to pratyakSa se hI pratIta hotI dekhI jAtI hai ki kSAra se adhika snigdhatA dhata meM hai ityAdi. ataH ghRtamedha kA kAma niSphala nahIM hai-saphala hai- caturtha jo amRtamegha hai-usakA svataMtrarUpamAM kathana karavAmAM AvyuM nathI, pAMca meghanuM prayojana jo ke sUtramAM ja spaSTa karavAmAM AvyuM che te paNa kutara pratipatti mATe pharIthI ahIM te viSe spaSTatA karavAmAM Avela che. puSkala saMvataka prathama meghanuM prayojana bharatakSetranI bhUmine dAha zamita kare te che. bIjA kSIrameghanuM prayojana bharatakSetranI bhUmimAM zubha varNAdika utpanna karavArUpa. tRtIya meghana prayojana che bharatakSetranI bhUmimAM snigdhatAnI utpatti karavIte zaMkA-tame ghatameghanuM prayojana jyAre bharatakSetranI bhUmimAM nidhatAnuM apAdana karavuM e prakaTa karela che te kSIrameghathI ja jayAre zubhavarNa, bhagadha vagerenI matakSetranI bhUmimAM niSpatti thaI jaze to zubhavarNa gatpAdinI sAthe AvanArI snigdhatA paNa ApameLe ja AvI jaze te pachI A ghata meghanuM prayojana te kaMI dekhAtuM ja nathI. te zuM ene niSNajana mAnavAmAM kaMI vadhe chete A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke je ke zubhavadikenI nipattimAM tasahabhAvinI snigdhatA ApameLe ja AvI jAya che paNa pracuratAra sinagdhatAnuM saMpAdana karavuM ghatameghanuM prayojana che e vAta to spaSTa ja che ke kSIra karatA vadhAre nigdhatA ghImAM che. ethI vRtameghanuM kAma niSphaLa nathI saphaLa che. caturtha je amRtamegha che, tenuM prayojana jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 56 avasapapiNI duSpamAraka vaiziSya nirUpaNam 493 nam / nanu amRtameghana vanaspatau janite sati varNAdisahitasyaiva vanaspaterupalabhyamAnatvena varNAdi saha bhAvino rasasyApi sutarAmutpattau rasamevo niSprayojana: ?, iti cedAha-yayapyamRta meghena sAmAnparasa utpAdyate tathApi svasvayogyarasaniSpAdanaM rasameghasyaiveti na kakazcidoSa iti / itthaM paJca bhirmedhai svasvakArye saMpAdite sati yAdRzaM bharatavarSasvarUpaM bhAvi taducyate-taeNaM, ityAdi / (tae NaM) tataH khalu (bharahe vAse) bharataM varSa pauDha-rukkhaguccha-gumma-laya-valli-taNa-pavvaga-harita-osahie) prarUDha vRkSa-guccha-gulma latAvallo tRNa parvaga-haritau-padhikaM prarUDhAH samutpannAH vRkSagucchAdiharitoSadhyantA yatra tattAdRzaM (bhavissai) bhaviSyati, tathA-(uvaciya tayapata-pavAlaM-kura-puppha-phala-samuprayojana vRkSAdi ko utpAdana karanA hai. aura pAMcavAM jo rasamegha hai usakA prayojana vRkSAdikoM meM yathAyogya rasa kA utpanna karanA hai / zaMkA-jaba amRta megha se hI bharatakSetra kI bhUmi meM vanaspati kA utpAdana ho jAtA hai to varNAdi sahita hI unakA utpAdana hotA hai. varNAdi rahita rUpa meM to unakA utpAdana hotA nahIM hai| phira jaba varNAdi sahita ho unakA utpAdana hotA hai to varNAdi sahabhAvoM jo rasa hai vaha to unameM apane Apa ho utpanna ho jAtA hogA phira rasa ko utpanna karane vAlA rasa mahAmegha kA mAnanA niSprayojana pratIta hotA hai- so aisI zaMkA ThIka nahIM hai kyoMki sva sva yogya rasa kA niSpAdana karanA ho isa rasa mahAmegha kA kAma hai vaise to amRta megha se sAmAnyataH rasa utpanna karA ho diyA jAtA hai / isa taraha se ina pAMca meghoM dvArA apanA apanA kArya saMpAdita ho jAne para jaisA bhArata varSa kA Age svarUpa ho jAtA hai aba sUtrakAra usIkA kathana karate haiM- (taeNaM bharahe vAse pauDha rukkha-guccha--gumma-laya-valli-taNapavvaga-harita-osahie bhavissai) isake bAda bharatakSetra jisameM vRkSa se lekara harita auSadhi taka vRkSAdikAnA utpatti karavI che, ane pAMcame je rasamegha che, tenuM prayojana vRkSAdikamAM thagya rasotpatti ka zaMkA-jayAre amRta meghathI ja bharata kSetranI bhUmimAM vanaspatinuM utpAdana thaI jAya che vanaspati varNAdi sahitaja utpanna thAya che varNAdi rahitarUpamAM vanaspatinuM utpAdana thatuM nathI varNAdi sahita ja jyAre temanuM utpAdana thAya che te varNAdi sahabhAvo je rasa che te paNa temanAmAM Apa meLe ja utpanna thaze ja te e paristhitimAM rasane utpanna karanArA rasa mahAmeghanuM kathana ahIM niSNajana pratIta thAya che evI zaMkA paNa ahIM yogya nathI. kemake sva-sva rasanuM niSpAdana karavuM e ja e rasamahAmeghanuM kAma che, Ama te amRta meghathI ja sAmAnyataH rasa utpanna karAvavAmAM Ave ja che. A pramANe A pAMce megho vaDe pota potAnA kArya saMpAdita thaI gayA pachI bharatarSanuM svarUpa kevuM haze ? e saMbaMdhamAM sUtrakAra kahe cha- (tANa bharahe vAse parUDharukkha-guccha gumma laya-balli-taNa-pavvaga-haritaosahie bhavissai) tyA2 mA bhane vRkSathI bhAMDInarata auSadhI sudhI 4115timI 64-1 / yuhI cha me laratakSetra 15 tha/ a mA (uvaciya-taya patta-pavAlaM-kura-puppha-phala jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 jambUdvIpaprajJaptisUtre tatra upacitAni = pari ie) upacita-tvak-patra - pravAlAGkura - puSpa - phala - samuditam puSTAni yAni tvakpatravAlAGkara puSpaphalAni - tvak-tvacA - valkalam, patraM = paNa, prabAlaM = kisalayam, aGkaraH=abhinavodbhid vrIhyAdi bIjasUciH, puSpaM = prasUnaM phalaM - prasiddham, eteSAmitaretarayogadvandvaH tAni tathoktAni taiH sumuditaM vyAptam, ata eva ( suhovabhoge yAvi) sukhopabhogaM - sukhena - anAyAsena upabhogastvakpatrAdInAM yasmiMstattathAvidhaM cApi (bhavi(sai) bhaviSyati / etenotsarpiNyA dvitIyArake bharatavarSe vanaspatInAM vanaspatiSu ca puSpaphalAnAM sattA pradarzitA, tatazca bharatavarSasya sukhopabhogatA sUciteti / sU0 56 // athotsarpiNI duSpamAkAlasaMbhavA manuSyAstAdRza bharatavarSe dRSTvA kiM kariSyanti ? ityAha- mUlam - tae NaM te maNuyA bharahaM vAsaM parUDha-guccha - gumma-laya - valli - taNa - pavvaya-hariya - osahIyaM - uvaciya--taya- patta - pavAlaM- kura - puppha-phala- samuiyaM suhovabhogaM jAyaM jAyaM cAvi pAsihiMti, pAsittA vilehito NiddhAissaMti, NiddhAittA haTTatuTThA aNNamaNNaM sadA vissaMti, sAvittA evaM vadissaMti jAe NaM devANuppiyA ! bharahe vAse parUDharukkha-guccha-gumma-laya-valli - taNa - pavvaya-hariya jAva suhovabhoge taM jeNaM devANuppiyA ! amha kei ajjappabhiri asubhaM kuNimaM AhAraM AhArissara se NaM aNegAhiM chAyAhiM vajjaNijjetti kaTTu saMThiI Thave saMti uvittA bharahe vAse suhaM suheNaM abhiramamANA abhiramamANA viharissaMti ||sU0 57 // vanaspatiyAM utpanna ho gaI hai aisA ho jAvegA tathA uvaciya-taya- patta - pavAlaM - kura - puppa - phala - samuie) paripuSTa valkaloM, pattoM, kisalayA, aMkuroM, brohI Adike bIjoM ke agrabhAgoM, puSpoM, aura phaloM se vyApta hokara (suhovabhoMge yAvibhavissai) jisameM tvak patrAdi kA upabhoga anA. yAsa se hai. aisA vaha bharatakSetra ho jAvegA. isa taraha ke isa kathana se utsarpiNI ke isa dvitIya Araka meM bharatakSetra meM vanaspatiyoM kA sadbhAva aura unameM puSpaphalAdikoM kA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai aura isase usameM sukhopabhogatA batalAI gaI hai | 56 // samuie) paripuSTa vaTalI yAMDAo, sisayo, madhurA, mIhi vagerenA, mIlenA atha-lAgoyuSyo bhyAne isa vigerethI vyAsa thane (suhovabhoge yAvi bhavissai) mAM tvapatrAhi no upaloga anAyAsa rUpamAM thaI zakaze evuM te bharatavaSa thaze. A jAtanA A kathanathI utsarpiNInA e dvitIya ArakamAM bharatakSetramAM vanaspatienA sadabhAva ane temAM puSkalAdikAnA sadbhAva prakaTa karavAmAM Avela che ane ethI temAM sukhAyabhogatA batAvavAmAM Avelache pA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 57 utsarpiNIduSSamAkAlagatamanuSyakartavyanirUpaNam 495 chAyA-tataH khalu te manujA bharataM varSe prarUDhaguccha gulma latA vallItRNaparvaga haritoSadhikam ucita tvakpatra-pravAlA-ikura-puSpa-phala-samuditaM sukhopabhoga jAtaM cApi drakSya nti dRSTvA vilebhyo nirdhAviSyanti nirdhAvya hRSTatuSTA anyo'nya zabdayiSyanti zabdayitvA evaM vadiSyanti jAtaM khalu devAnupriyAH bharataM varSa prarUDha-vRkSa-guccha-gulma-latA vallA tRNaparvaga harita yAvat sukhopabhAgam tad yaH khalu devAnupriyAHasmAkaM ko'pi adyaprabhRti azubhaM kuNapama AhAram AhariSpati sa khalu anekAbhizchAyAbhivarjanIya iti kRtvA saMsthitiM sthApayiSyanti sthApayitvA bharate varSe sukhaM sukhena abhiramamANA abhiramamANA vihariSyanti suu057|| TIkA- "tae NaM" ityAdi / (tae NaM) tataH khalu ( te maNuyA) te manunAH bharatavapasthitAstatkAlInA manuSyAH (bharahaM vAsaM) bharataM varSa (parUDha-guccha-gumma-laya valli taNa-pavyaya hariya-osahIyaM) prarUDha-guccha- gulma-latA-vallI-tRNa-parvaga-haritau-padhi. kam (uvaciya-taya-patta-pavAlaM-kura-puppha-phala-samuiyaM) upacita-tvakpatra-pravAlA kura-puSpa phala-samuditaM (suhovabhogaM) sukhopabhogaM (jAyaM jAyaM cAvi) jAtaM jAtaM cApi-prAcuryeNa samutpannaM cApi (pAsihiti) drakSyanti avalokayiSyanti, 'parUDa guccha' ava sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki utsarpiNo ke duSSamAkAla meM utpanna hue ye manuSya isa prakAra ke bhArata varSa ko dekhakara kyA kareMge "tae NaM te maNuyA bharahaM vAsaM parUDa guccha-gumma-laya-balli' ityAdi-57TokArtha-- bharata kSetra meM sthita hue tatkAlIna ve manuSya (bharahaM vAsaM) bharatakSetra ko (parUDha guccha gummalayavalli taNa pavvaya hariya osahIya)prarUDha gucchoM vAlA, prarUDha gulmeMvAlA, prarUDha latAoM evaM valliyoM vAlA prarUDha tRNa aura parvaja vanaspatiyoM vAlA, prarUDha harita aura auSadhiyAMvAlA (uvaciya taya pattapavAlaM kurapupphaphalasamuiyaM) upacita hue chAloM ke samUha upacita pattoM ke samUha vAlA, upacita hue pravAloM vAlA, upacita hue aMkuro vAlA, upacita puSpA bAlA, upacita hue phalevAlA, ataeva (suhovabhAgaM jAyaM jAyaM cAvi pAsihiM ti) dekhege to have sUtrakAra e spaSTa kare che ke utsarpiNI nA duSamA kALamAM utpanna thayelA e manuSyo e prakAranA bharatavaSane joIne zuM karaze ? __ 'tae NaM te maNuyA bharataM bAsaM parUDhagucchagummalayaballi' ityAdi sUtra // 55 // Ti -saratakSetramA sthita yachane-tIna te mnussy| (bharaha vAsaM) maratakSetra (parUDha guccha gummalayavallitaNapavvaya hariyaosahoyaM) pra38 zuraghopA 538 zulmIvANu, 3 sAtAyA vallio vaLuM, arUDha tRNa ane parvaja vanaspatiovALuM, praruDha harita ane auSadhiovALa: (urvAcayatayapattapavAlaMkurapupphaphala samuIe) 75yita thI chAlonI sabhA thayelA pAMdaDAonA samUhavALuM, upasthita thayelA aMkurovALuM ucita puSpovALuM pravAla vALuM ane upasthita thayelA phalovALuM upasthita thayela aMkurAvALuM ucita thayela puSpAvAgu bhane 5yita thayeNApANu methA (suhovabhoga jAyaM jAyaM cAva pAsihiti)te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 jambUdvIpaprajJaptisUtre ityAdi-'suhovabhogaM' ityantapadatrayasyArthaH paJcapaJcAzattame sUtre'valokarIya iti (pAsitA) dRSTvA avalokya (bilebhyaH (NiddhAissaMti) nirdhAviSyanti-nirgamiSyanti (NiddhA. ittA) nirdhAvya-nirgamya (hatuTThA) hRSTatuSTAH-hRSTAH-AnanditAzca te tuSTAH-saMtoSamupagatAzceti tathA Ananda saMtoSa copagatA ityarthaH (aNNamaNNaM) anyonyam parasparaM (sadA. viti) zabdayanti, (sahAvittA) zabdayitvA (evaM cadissaMti) evaM vadiSyanti-kathayiSyanti, kiM kathayiSyanti ! ityAha 'jAe Na' ityAdi / (jAe NaM) jAtaM khalu (devANuppiyA ! ) devAnupriyaH (bharahe vAse) bharataM varSe (parUDha-rukkha-guccha-gumma laya-vallitaNa-pancaya-hariya jAva suhovabhoge) prarUr3ha-vRkSa-guccha -gulma- latA-calli-tRNa-parvagaharita yAvat sukhopabhogam , (taM je NaM devANuppiyA amhaM kei) tad yaH khalu devAnupriyAH ! asmAkaM kazcit he devAnupriyAH bharatavarSasya vRkSagucchagulmalatAdisaMpannatvena sukhopabhogyatvAt asmAkaM madhye yaH kazcit (ajjappabhiI) adyaprabhRti adyArabhya (asubhaM kuNimaM AhAra) azubhaM kuNapam AhAram-aprazastaM mAMsAhAram (AhArissai) AhariSyati (se NaM) sa khalu (aNegAhiM chAyAhiM) enekAbhizchAyAbhiH anekasaMkhyaka puruSacchAyA yaha kSetra sukha se upabhoga karane yogya ho cukA hai isa prakAra kA (pAsittA) khyAla karake ve (bilehito NiddhAissaMti) apane apane viloM se bAhara nikala AyeMge, aura (NiddhA ittA) bAhara nikala kara ke phira ve (hadvatudvA aNNamaNNaM sadAviti) vaDe hI Ananda se aura saMtoSa se yukta hue Apasa meM eka dUsare ke sAtha vicAra vinimaya kareMge (sadAvittA evaM vadissaMti vicAra vinimaya karake phira ve isa prakAra se eka dUsare se kaheMge (jAeNaM devANuppiyA ! bharahe vAse parUDharukha-guccha-gumma-laya-valli-taNa-pavvaya-hariya-jAva suhovamoge) he devAnupriyo ! bharata kSetra vRkSoM se, gucchoM se, gulmo se, latooM se, valliyoM se, tRNoM se evaM harita darvAdiko se yukta hokara sukhopabhoga bana gayA hai (ta je NaM devANuppiyA ahaM kei ajjappabhii asubhaM kuNimaM AhAraM Aharissai) ataH aba jo koI he devAnupriyo ! hama logoM meM se Aja se lekara azubha, aprazasta-AhAra karegA (se NaM aNegAhiM chAyAhiM vajjaNijjati) vaha aneka puruSoM bhanuSya naze bhA kSetra subhopalAgya tha yujyu cha to mArote (pAsittA) bhyAsa uzana tamA (bilehito NiddhAissaMti) pAtapAtAnA (bhImAthI mA nIjI mArI bhane (niddhAittA) mahAra nijIne pachI tamA (havatuTTA aNNamaNNaM saddarzita) maI mAna hita bhane saMtuSTa yaye tamA 52252 me4- mInI sAthe piyA2 vinimaya 42 ( savittA, evaM vadissaMti) viyA2 vinimaya 4zana pachI tethe| mA pramANe mIlane haze (jae NaM devANa ppiyA ! bharahe vAse pauDharukkhagucchagummalayavallitaNapabvayahariya jAva suhovabhoge) hai devAnupriye bhAratakSetrana kSothA, gucchAthI, gulamothI latAothI vahilAthI temaja harita dura thI yuta tha ne sukhopa soya manI Ayuche ( taMjeNa debuNuppiyA amhaM kei ajappa mii asuma kuNima AhAraM Aharissai) methI vethI mA57imAthI 50? hai vaanu(prthe| / azubha-maprazasta mehA2 420 (se NaM aNNe NAhi chAhiM vaNijati) te bhane jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 57 utsarpiNIduSSamA kAlagata manuSya kartavyanirUpaNam 497 pramANaM vyavadhAya ( vajjaNijjetti kaTu ) varjanIyA iti kRtvA svasvasamUhataH pRthakkaraNIyAH tatsaMsargaH sarvathA varjanIya iti nizcitya (saMThi ThavessaMti) saMsthitiM sthApayivyanti vyavasthAM kariSyanti (saMThihaM ThavettA) saMsthitiM sthApayitvA (bharahe vAse) bharate varSe (suhaM suheNaM) sukhasukhena sukhaM yathA syAttathA sukhena - anAyAsena (abhiramamANA 2) abhiramamANAH 2 - krIDantaH 2 ( viharissaMti) vihariSyanti kAlaM yApayiSyanti // 057 || mUlam - tIsenaM bhaMte! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAauster bhavissa ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavissai jAva kittimehi ceva akittimehi ceva / tIseNaM mate ! samAe maNuyANaM kerisa AyArabhAva paDoyAre bhavissai ? goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavvihe saMgha chavi ThANe bahUIo rayaNIo ur3aDha uccatteNaM jahaNNeNaM ato muhuttaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasyaM AuyaM pAlehiMti, pAlittA appe gaiyA NizyAgAmI jAva appegaiyA devagAmI Na sijjhati // su0 58 // chAyA - tasyAM sa bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo bhaviSyati yAvat kRtrimaizcaiva akRtrima - caiva / tasyAM khalu bhadanta samAyAM manujAnAM kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyatiH gautama ! teSAM khalu manujAnAM SaDvidhaM saMhananaM, SaividhaM saMsthAnaM bahniH ratnIH urdhvamuccatvena, jaghanyena, antarmuhUttam utkarSeNa sAtirekaM varSazatam AyuSkaM pAlayiSyati, pAlayitvA erred niryagAmino yAvata adhyekake devagAminaH na sidhyanti // 58 // kI chAyA pramANa meM varjanIya ho jAvegA - arthAt hama loga apane samudAya se use pRthakkara deMge. aura usase koI sambandha nahIM rakheMge. isa prakAra (kaTTa) se nizcayakarake (saMThiI ThavessaMti) ve vyavasthA kareMge / isa prakAra kI (saMThi ThavittA bhara he vAse) vyavasthA karake phira ve (suha suheNaM abhiramANA 2 viharissaMti) isa bharata kSetra meM bar3e hI Ananda ke sAtha binA kisI bAdhA ke vividha prakAra kI kIDAoM ko karate hue apane samaya ko nikAleMge // 57 // isa utsarpiNI ke duSSamAkAla meM bharata kSetra ke aura usameM sthita manuSyoM ke AkAra bhAva aneka purUSone chAyA pramANamAM vaniya thaI jAya eTale ke ame tene peAtAnA samudAyamAMthI judA judA karI mUkIzu ane tenA sAthe koI paNa jAtanA saMba`dha karIza nahIM. A prabhA] nizcaya ne (saMThi ThavessaMti) tethe vyavasthA 42, mA pramANe (saMThi ThavittA bhara vAse) vyavasthA rIne pachI te (suhaM suheNaM abhi ramamANA 2 biharissaMti) mA bharata kSetramAM bahuM ja AnaMdapUrvaka khAdhA rahitathaIne vividha prakAranI krIDA karatAM peAtAnA sama yane vyatIta 2 // 57 // utsarpiNInA duSamAkALamAM bharata kSetranA ane temAM sthita manuSyanA AkArabhAva 63 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA-"tIse gaM bhaMte !" ityAdi / (tIse NaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta samAyAM ! he bhadanta utsarpiNI saMbandhinyAM duSpamAyAM samAyAM (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya bharatakSetrasya (kerisae AyArabhAvapaDoyAre) kIdRzaka AkAra bhAvapratyavatAraH prajJaptaH prarUpitaH ? (bahusamaraNijje bhUmibhAge bhavissai) bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo bhaviSyati (jAva kittimehiMceva akittimehiM veva) yAvat kRtrimaizceva akRtrimazcaiva / atra yAvatpadena (se jahA nAmae AliMgapukkharei vA) ityAramya (kittimehi ceva) ityavadhikaH pAThaH saMgrAhya iti / gautamasvAmI punaH pRcchati-(tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta / samAyAM duSSamAyAM samAyAM (maNuyANaM) manujAnAM (kerisae) kIdRzakaH (AyArabhAvapaDoyAre ) AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? bhagavAnAha (goyamA / ) gautama ! (tesi NaM maNuyANaM ) teSAM khalu manujAnAM (chavihe) pavidha-padaprakArakaM (saMghayaNe) pratyavatAra ke viSaya meM sUtrakAra kathana karate haiM 'tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae / TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai (tIse Na bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhadanta ! utsarpiNI sambandhI isa duSSamA kAla meM bharata kSetra ko AkAra bhAva kA pratyavatAra svarUpa-kaisA hogA ? isa prakAra gautama ke pUchane para prabhu ne kahA hai (goya. mA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavisassai) he gautama ! usa kAla meM bharata kSetra kA bhUmibhAga bahu samamaraNIya hogA (jAva kittimehiM ceva akittimehiM ceva) yAvat vaha kRtrima akRtrima maNiyoM se suzobhita hogA yahAM yAvatpada se yahI "AliMgapukkhareivA" isa pATha se lekara "kittimehiM ceva" taka kA pATha gRhIta huA hai aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-(tIse NaM bhaMte ! samAe maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhahanta ! usa duSSamA nAma ke Are meM manuSyoM kA AkAra bhAva kA pratyavatAra svarUpa kaisA hogA ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavihe saMghayaNe chavihe saMThANe, bahuIo rayaNIo u8 uccatteNaM) he gautama ! una manuSyo ke pratyavatIra nA saMbaMdhamAM sUtrakAra kathana kare che 'tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vasassa kerisae, ityAdi sUtra 28 TI--gItame prabhune mA pramANe prazraya (tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAbapaDoyAre bhavissai) 3 mahanta sapihI saccI se duSamA sabhA bharata kSetranA AkArabhAvanA pratyavatAra eTale ke svarUpa kevuM haze ? A pramANe gautamasvAmIe prazna yA pachI prabhume yu (goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavisassai) : gautama ! se mA bharata kSetrano bhUmimA masabharamaNIyatha(jAva kittimehi ceva akittimehiM ceva) yAvata te tima matima maNimayI suzAmita thaze mahI yAvat 54thI AliMgapukkhareivA" 1840 ne "kitti prehi ce" sudhInA 54 hAta thy| che. iva gautama svAmI oma pUche cha (tIseNa bhaMte ! maNupANaM kerisae AyAra bhAva paDoyAre 3 mahanta ! tehupama nAmamArAmA manuSyanA AkAra bhAvanA pratyavatAra (eTale ke svarUpa kevuM haze? enA javAbamAM prabhu kahe che (goyamA! tesiNa maNuyANaM chabihe saMghayaNe, vihe saMThANe baduIo rayaNI uDhe uccatte Na) jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 59 duSSamasuSamAsamA nirUpaNam 499 saMhananaM zarIrAsthiracanA bhaviSyati, (chavciha) SaividhaM SaTaprakArakam (saMThANaM) saMsthAnam AkAro bhaviSyati, tathA te manujAH (bahuIo rayaNIo) bahvIH ratnIH (uDDhaM uccateNaM) Urdhvamuccatvena bhaviSyati, tathA (jahaNeNaM) jaghanyena (aMtomuhattaM) antarmuhartam (ukkoseNaM) utkarSeNa (sAiregaM vAsasa) sAtireka varSazataM kiJcidadhika varSazatam (AuyaM) AyuSkaM jIvitakAlaM (pAlehiti) pAlayiSyanti, (pAlittA) pAlayitvA (appegaiyA) apyekake kecit (NirayagAmI) nirayagAmina nArakA (jAva) yAvat-yAvatpadena-apyekake tiryaggAminaH apyekake manuSyagAmina iti saMgrAhyam, tathA-(appegaiyA devagAmI) apyekake devagAmino bhaviSyanti, parantu tatra kAle saMjAtA manuSyAH (Na sijhaMti) na sidhyanti siddhigatigAmino na bhavantIti // sU0 58 // atha duppamasuSamAM samAM varNayati-- mUlam-tIseNaM samAe ekkavosAe vAsasahassehiM kAle vIikkaMte aNaMtehiM vaNNapajjavahiM jAva parivaDDhemANe 2 ettha NaM dUsamasusamA NAma samA kAle paDivajjissai samaNAuso tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai ? / goyamA / bahusamaramaNijje jAva akittimehiM ceva / tesi NaM bhaMte ! maNaANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavihe saMgha yaNe, chavihe saMThANe, bahuI dhaNUI uddhaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMtomuhattaM 6 prakAra kA to saMhanana hogA, 6 prakAra kA saMsthAna hogA aura zarIra kI U~cAI aneka hasta pramANa hogI. (jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAiregaM vApasayaM AuyaM pAlehiMti) inakI Ayu kA pramANa jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa kucha adhika 100 varSa kA hogA (palittA appegaiyA NisyagAmI, jAva appegaiyA devagAmI) Ayu kI samAdhi ke anantara kitaneka to inameM se narakagati meM jAveMge yAvat kitaneka tiryaggati meM jAveMge, kitaneka manuSyagati meM jAveMge aura kitaneka devagati meM jAveMge parantu (na sijhati) siddhagati meM koI nahIM jAvegA |suu058|| he gautama! te manuSyane 6 prakAranuM te saMhanana thaze, 6 prakAranuM saMsthAna thaze ane zarIranI ayAne hasta prabhArI ze (jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNa sAiregaM vAsasayaM AuyaM pAlehiti) memanI mAyudhyanu prabhAe dhanyathA ye atabhutanu bhane Sex padhAre 100 varSa 28 . (pAlittA appegaiyA NirayagAmI, jAva appegaiyA devagAmI) mAyuSyanI samApti 57 32ai to memanAmAMthI na24 gatimAze yAvata keTalAka tiryaMnva gatimAM ja, keTalAka manuSya gatimAM jaze ane keTalAka devagatimAM jaze 5 (na sijhaMti) siddhamati bhajapI zaza nAha. // 58 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre ukkoseNe pucakoDI AuyaM pAlehiMti, pAlittA appegaiA NirayagAmI jAva aMta karehiti / tIseNaM samAe tao vaMsA samupajjissaMti, taM jahAtitthagaravaMse cakkavahivaMse dasAvaMse / tIseNaM samAe tevIsaM sitthagarA, ekkArasa cakacaTTI Nava baladevA Naya vAsudevA samuppajjissaMti sU059) chAyA-tasyAM khalu samAyAm ekaviMzatyA varSa lahasnaiH kAle vyatikAnte anantairvarNaparyavairyA dhat parivarddhamAnaH paribarddhamAnaH atra khalu duSSamasuSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNA yuSman ! tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAro bhayi pyati ? gautama ! bahusamaramaNIyo yAvat akRtrimaizcaiva / teSAM khalu bhadanta ! manujAnAM kodazaka AkArabhAvapratyayatAro bhaviSyati ? / gautama! teSAM khalu manujAnAM SavidhaM saMhanana SavidhaM saMsthAna bahUni dhaSi Urdhvamucyatvena jaghanyena antarmuhartam utkarSeNa pUrva koTom AyuSka pAlayiSyanti pAlayitvA apyekake nirayagamino yAvat antaM kariSyanti / tasyAM khalu samAyAM trayo vaMzA samutpatsyante tadyathA-tIrthakaravaMzaH cakravartivaMza 2, dazAhavaMzaH tasyAM khalu samAyAM trayoviMzati storthakarAH ekAdaza cakavartinaH naba baladevAH nava vAsudevAH samutpatsyante ||suu 59 / / TIkA - "tIse NaM samAe" ityAdi / (samaNAuso) zramaNAyuSman he AyuSman zramaNa (tIseNaM samAe) tasyAM khalu samAyAm (ekkavIsAe cAsasahasse hiM) ekaviMzatyA varSasahaH pramite (kAle vIikkaMte ) kAle vyatikrAnte (aNaMtehiM vaNNapajjavehi) anatairNaparyavaiH (jAva) yAvat-yAvatpadena (aNaM tehi gaMdhapajjavehi) itya rabhya (aNaMtaparighuiDIe) ityantaH pAThaH saMgrAhyaH, (parivaDhemANe2) parivarddhamAnaH 2 (ettha Na) atra khaluasmin bharate varSe khalu (dUsamasusamA NAmaM samA kAle) duSpamasuSamA nAma samA kAlaH // utsarpiNI ke duppama suSamA kA varNana tIse NaM samAe ekka vIsAe vAsasahassehi kAle vIikphate' ityAdi sUtra-59 TIkArtha-(samaNAuso) he AyuSman zramaNa (tIseNaM samAe) usa utsarpiNI meM (ekavIsAe yAsasahasse hiM) 21hajAra varSa pramANa vAlA jaba (kAle vIikkate) yaha duSpamA nAma kA dvitIya kAla samApta ho jAyegA taba (aNaMtehiM vaNNapajjavehi jAva parivaDDhemANe2 etthaNaM dUsamasusamA gAmaM samA kAle paDivagjissai)ananta varNa paryAyoM se yAvat ananta gaMdha Adi paryAyoM se ananta guNa rUpa meM utsarpiNInA duSamasuSamAnuM varNana-- 'tIseNaM samAe ekkayIsAe vAsasahasse hiM kAle voikkaMte ityAdi sUtra // 5 // sAtha-- (samaNAuso) hai bhAyu bhan bhae ! (tIse NaM samAe) te utsavamA (ekkabIsAe vAsasahassehi ) 21 12 15 pramANavANI nyAre (kAle vIikkate) se hamA nAma dvitIya samAsa yaza tyAre (aNaMtehi vaNNapajjavehi jAca paripaDe mANe 2ettha Na dasamasusamA NAma samA kAle paDijjisai) sanata yA paryAyothI yAvata anaMta gaMdha Adi paryAyAthI anaMta guNa rUpamAM vRddhi gata thatA A bharatakSetramAM daSama jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 59 duSSamasuSamAsamA nirUpaNam 501 (paDiyajjissai) pratipatsyate samApanno bhaviSyati / (tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM khala bhadanta ! samAyAM (bharahassa pAsassa) bharatasya varSasya (kerisae) kIdRzakaH (AyArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAro ( bhavistai ) bhaviSyati ? iti gautama pragnebhagavAnAha-'goyamA ! gautama ! (bahusamaramaNijje jAva akittimehiM ceva) bahusamaramaNIyo yAvat akRtrimaizcaiva / atra yAvatpadena ( bhUmibhAge bhavissai) ityarabhya (kittimehiM ceva) ityanta ! pAThaH saMgrAha yaH / punautamasvAmI pRcchati tesiNaM bhaMte ! maNuyANaM) teSAM khalu bhadanta ! manujAnAM he bhadanta ! teSAmutsarpiNIduSSama suSamAkAlabhAvinAM manuSyANAM (kerisae AyArabhAvapaDoyAre) kIdRzaka AkArabhAva pratyavatAro ( bhavissai) bhaviSyati ? / bhagavAnAha- ( goyamA ! ) gautama (tesi NaM maNuyANaM) teSAM khalu manujAnAM (chavihe saMghayaNe ) SaDvidhaM saMhananaM ( chavyihe saMThANe paividhaM saMsthAnaM ca bhaviSyati, tathA-te manujAH (bahUI dhaNiM uddhaM uccatteNaM) bahani vRddhi gata hotA huA isa bharata kSetra meM duSSamasuSamA nAma kA tRtIya kAla prApta ho jAvegA (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) gautamane prabhu se aisA pachA hai ki he bhadanta ! jaba yaha kAla bharatakSetra meM avatIrNa ho jAvegA to bharatakSetra kA AkAra bhAva kA pratyavatAra svarUpa kaisA hogA? isa prazna ke uttara meM prabhu ne kahA hai he gautama! isa Are meM bharatakSetra kA bhUmibhAga bahu sama ramaNIya hogA yAvat akRtrima paMcavarNoM ke maNiyoM se vaha upazobhita hogA. yahAM yAvatpada se "bhUbhibhAge bhavissaI" yahAM se lekara "kittimehiM ceva" taka kA pATha gRhIta huA hai. aba gotamasvAmo puna: prabhu se aisA pUchate haiM- ( tesiNaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhadanta ! isa kAla ke manuSyoM kA svarUpa kaisA hogA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- (goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chabbahe saMghayaNe chavihe saMThANe bahuiM dhaNUI uDDhaM uccatteNa) he gautama ! utsarpiNI ke duSpamAsuSamA kAlabhAvI manuSyoM ke chaha prakAra ke saMhanana hoMge chaha prakAra ke saMsthAna hoMge-tathA inake zarIra kI samAnAmatIya prAta yaza. (toseNaM bhaMte! samAe bharahassa bAssasa kerisapa AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) gautame prabhune / pramANe prazna ye ta ! yAre yeNa bharatakSetramAM avatIrNa thaI jaze tyAre bharatakSetranA AkAra-bhAvane pratyavatAra eTale ke varUpa kevuM haze ? A jAtanA praznanA javAbamAM prabhu kahe che-he gautama ! e ArAmAM bharatakotra bhUmibhAga bahu samaramaNIya thaze. yAvat akRtrima pAMcavarNonA maNiothI te palita ya0 mahI yApat 54thI (bhUmibhAge bhavissai) mahAbI bhAMDAne (kittimeMhi reza) sudhIne pATha gRhIta thaye che. have gautama svAmI punaH prabhune A jAtano prazana kare cha-(tesINaM bhaMte ! maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) : mahanta ! 241 janA manudhyAna 2135 3 1 anAmamA prabhu 4 cha-(goyamA ! teti NaM maNuyANaM vihe saMghayaNe chavihe saMThANe bahuI dhaNUI uDDhe uccatteNaM) he gotama GtsanA duSamA suSamA kALanA bhAvI manuSyanA 6 prakAranA saMhanane thaze, 6 prakAranA saMsthAne jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 jambUdvIpaprajJaptisUtre dhaSi urdhvamuccatvena bhaviSyanti, tathA-(jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM puvvakoDI) jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa pUrvakoTim (AuyaM) AyuSkaM (pAlehiti) pAlayiSyanti (pAlittA) pAyitvA (appegaiyA NirayagAmI jAva aMta karehiti) apyekake nirayagAmino yAvat antaM kariSyanti, yAvatpadasaMgrAhyapAThamanusRtyaivamarthoM bodhyastathAhi kecid manuSyA narakagAmino bhaviSyanti, kecit tiryaggAmino bhaviSyanti, kecinmanuSyagAminaH kecicca devagAmino bhaviSyanti, kecicca siddhigatigAmino bhaviSyantIti / tasyAM samAyAM ye manuSyavaMzAH pracaliSyanti tAnAha-(tIseNaM samAe) tasyAM khalu samAyAM (to vaMsAH) trayo vaMzAH (samuppajjissaMti) samutpatsyante samutpannA bhaviSyanti (taM jahA) tadyathA-(titthagaravaMse) tIrthakaravaMzaH tIrthaGkarasantAnaparamparA (cakkavahivaMse) cakravartivaMzaH cakravattisantatiparamparA, (dasAravaMse) dazAhavaMzaH yaduvaMzazceti / tasyAM samAyAM kiyatkiyatsaMkhya kAzcakravartyAdayaH samutpatsyante ? ityAha-(tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM U~cAI aneka dhanuSa pramANa hogA. (jahaNeNaM ato muhuttaM ukkoseNaM puvvakoDI AuyaM pAlehiti) inakI Ayu jaghanya se eka antarmuhUtte ko aura utkRSTa se eka pUrvakoTi taka kI hogI (pAlittA appegaiyA NirayagAmI, jAva aMtaM karehiti) itanI lambI Ayu kA bhoga karake jaba ye mareMge to inameM se kitaneka manuSya to naraka meM jAveMge aura kitaneka manuSya yAvat samasta zArIrika aura mAnasika duHkho kA vinAza kareMge yahA~ yAvatpada se saMgrAhya pATha isa prakAra se haiM-"kecit manuSyAH naraka gAmino bhaviSyanti, kecit tiryaggAmino bhaviSyanti, kecit manuSyagAmino bhaviSyanti kecit devagAmino bhaviSyanti, kecit siddhagatigAmino bhaviSyanti" isa yAvatpada gRhIta pATha kA artha spaSTa hai. (tIseNaM samAe tao vetA samuppajjissaMti) usa utsarpiNI kAla ke isa tRtIya Araka meM tIna vaMza utpanna hoMge-(taM jahA) jo isa prakAra se haiM-(titthagaravase, cakkavaTTivase) eka tIrthakara vaMza, dvitIya cakravartI vaMza tRtIya dazAha vaMza- yaduvaMza (tIse NaM samAe yaza tama amanA zarIranI yA bhane dhanuSa pramANa rakSI . (jahaNNeNa atomuhutta ukkoseNaM pubvakoDI AuyaM pAlehiti) manu mayuSya nyathA me matahata narahuM bhane Seeii meM pUrva 12 sudhI ze. (palittA appegaiyA NirayagAmI, jAca aMta karehiti) bhArahI mAyuSya sAgavAna nyAre se| bhara pAbharI tyAre smnaamAMthI keTalAMka manuSya te narakamAM jaze ane keTalAka manuSyo yAvatuM samasta zArIrika ane mAnasika duHkhane vinAza karaze. ahIM yAvat padathI saMgrAhya pATha A pramANe che - "kecit manuSyAH narakagAmino bhaviSyanti, kecit tiryagAmino bhaviSyanti, kecit manuSyagAmino bhaviSyanti, kecit devagAmino bhaviSyanti kecit siddhagatigAmino bhaviSyanti,' yAvata 54thI gRhIta se pAne artha 25STa che. (toseNaM samAe tao vaMsA samuppajjiti) te sapanA se tRtIya sA24mA atyanna tharI (ta jahA) te 28 pramANe che. (tisthagaravaMse, cakkalaTTi vaMse, dasAravaMse) me tIya 42 vaza, dvitIya yavata' mane tRtIya za yaduvaMza. (tIseNaM samAe tebIsaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 60 suSamaduSSamAkAlanirUpaNam 503 khalu bhadanta ! samAyAM (tevIsaM titthagarA) trayoviMzatistIrthakarA: (ekkArasa cakkavaTTI) ekAdaza cakravarttinaH (Nava baladevA) nava baladevAH navasaMkhyakA baladevAH (Nava vAsudevA) nava vAsudevAH navasaMkhyakA vAsudevAzca (samuppajjissaMti) samutpatsyante utpannA bhavi - vyantIti // sU0 59 // atha suSamaduSpamAkAlaM varNayati - mUlam - tose NaM samAe sAgarovamakoDAkoDIe vAyAlIsAe vAsasahassehiM UNiyAe kAle vIikkaMte anaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva anaMtaguNaparivuDDhIe parivuiDhemANe 2 ettha NaM susamadsamA NAmaM samAkAle paDivajjisa samaNAuso ! sA NaM samA tihA vibhajissai-paDhame tibhAge, majjhime tibhAge pacchime tibhAge / tIse NaM bhaMte! samAe paDhane tibhAe bharahassa vAsassa ke risae AgArabhAva paDoyAre bhavissai ? goyamA ! bahusamaramaNijje jAva bhavissai, maNuyANaM jAveva osappiNI pacchime tibhAge vatavvayA sA bhANiyavvA, kulagakhajjA usabhasAmivajjA / aNNepatitaM jahA tI se gaM samAe paDhame tibhAe ime paNNarasa kulagarA samupajji ssaMti taM jahA - sumaI jAva usame sesaM taM caiva daMDaNIio paDilomAo yavvAo. tIse NaM samAe paDhametibhAge rAyadhamme jAva dhammacaraNe ya vocchijjissai / tI se NaM samAe majjhimapacchimesu tibhAgesu jAva paDamamajjhime vattavvayA osappiNIe sA bhANiyavvA / susamA taheva, susamAsusamAvi taheva jAva chavvihA maNussA aNumajjissaMti jAva sapiNa cArI | sU0 60 // chAyA - tasyAM khalu samAyAM sAgaropamakoTI koTayAM dvivatvAriMzatA varSasahasra hanikAyAM kAle vyatikrAnte anantai rvaNaparyavairyAvat anantaguNarivRddhayA parivarddhamAnaH parivarddhamAna atra tevIsa titthagarA, ekkArasa, cakkavaTTI, Nava baladevA, Nava vAsudevA samupajjissaMti) usa utsarpiNI kAla ke isa tRtIya Araka meM 23 tarthaMkara 11 cakravartI, no valadeva, aura no vAsudeva utpanna hoge // 59 // titthagarA, ekkArasa cakkavaTTo Nava vathadevA Nava vAsudevA samupajjissaMti) te utsarpizI kALatA e tRtIya ArAmAM 26 tIrthaMkarA, 11 cAvI e, nava baLadeva ane nava vAsudeve utpanna thaze. !! 59 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu suSamaduSSamA mAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNAyuSman ! sA khalu samA tridhA vibhakSyate prathamastribhAgaH 1 madhyamatribhAgaH pshcimstribhaagH| tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM prathame tribhAge bharatasya varSasya kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviAta gautama ! bahusamaramaNIyo yAvad bhaviSyati manujAnA yA epa utsarpiNyAM pazcime tribhAge vaktavyatA sA maNitavyA kulakaravarjA Rssbhsyaamivrjaa| anye paThanti tasyAM khala samAyAM prathame tribhAge ime paJcadaza kulakarAH samutpatsyante tadyathA sumati vid RSabhaH zeSaM tadeva daNDanotayaH pratilomA netavyAH tasyAM khalu samAyAM prathame tribhAge rAjadharmoM yAvat dharmavaraNaM ca vyucche sthati / tasyAM khala samAyAM madhyamapazcimayostribhAgayoryAyat prathamamadhyamayorvaktavyatA avasarpiNyAM sA bhaNitavyA suSamA tathaiva suSamasuSamA tathaiva yAvat SavidhA manuSyA anu saUkSyanti yAvat saMkSicAriNaH ||suu0 60 // TIkA- "tIseNaM samAe" ityAdi / (samaNAuso !) zramaNAyuSmana ! he Ayuman ! (tIseNaM samAe) tasyAM khalu samAyAM tasyAM duSpamasuSamAyAM khalu samAyAM (sAgarovamakoDAkoDIe) sAgaropamakoTIkoyyAM (bAyAlIsAe vAsasahasse hiM) dvicatyAriMzatA varSasaharIH dvicatvAriMzatsahasravarSeH (UNiyAe) UnikAyAM nyUnAyAM (kAle vIi te) kAlavyatikrAnte vyatIte sati-dvicatvAriMzadvarSasahasrone duSSamAsuSamArUpa kAle vyatIte sati (aNaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva agaMtaguNaparivuDhIe paricuDDhemANe2) anantai varNaparyavairyAvat anantaguNaparivRdayA parivarddhamAnaH 2, yAvat padenAtra 'aNaM tehiM gaMdhapajjavehi' ityAdi pUrvoktaH pAThaH saMgrAhyaH (ettha Na) atra khalu asmin bharatakSetre khalu(susamada samA NAmaM samA kAle) suSamaduSpamAnAma samA kAlaH utsarpiNyAzcaturikalakSaNaH kAla: 'tIseNaM samAe sAgarovama koDAkoDIe bAyAlIsAe vAsasahassehiM, ityAdi TIkArtha--he AyuSman zramaNa ! utsarpiNI ke 42 hajAra varSa kama 1 sAgaropama koTAkoTi pramANavAle isa tRtIya Araka kI parisamApti ho jAne para (aNaMtehi vaNNapajjadehiM jAva aNaMtaguNa pari buDDhoe parivuDDhe mANe 2 etthaNaM susamadUma mA NAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso) ananta varNayayoM se yAvat anaMtaguNa vRddhise vadita hotA huA isa bharatakSetra meM suSama duSSamAnAmakA caturtha Araka lagegA Avatarita hogA (sA NaM samA tihA vibhAjassai) isaM Araka 'tIseNa samAe sAgaroyama koDA koDIe bAyAlIsAe bAsasaislehiM ityAdi sUtra // 6 // TIkAtha-he Ayumana zramaNa !utsapinInA 42 hajAra varSa kama 1 sAgaropama koTAkeTi pramANa mA tRtIya bhArI nyAre parisamAtiya naze tyAre (aNaMtehiM vaNNajjave hiM jAya aNataguNaparibuDDhIe parivuDaDhemANe 2 etthaNaM susamadasamA NAmaM samA kAle paDijisai samaNAuso) mana tathA paryAyAthI yAvat anaMta zIvRddhithI 55 bhAna se maratakSetramA suSamapabhAnAma yatu mA23 dAga. meTamayatarata thaze. (sANaM samA tihA vibhajissai) se mAranA mAnI thaze. (paThame tibhAge, majjhime tibhAge pacchi. meti bhAge) mA prathama nAma thaze. dvitIya madhyamavilAsa yazesane tRtIya pazcima jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 60 suSamaduSSamAkAlanirUpaNam 505 (paDivajjissai)pratipatsyate prApto maviSyati / asyAH samAyA bhAgatrayaM bhavatIti tad darzayatisANaM' ityAdi |(saa NaM samA tihA vibhajjissai)sA khalu samA tridhA vibhakSyate sA suSamaduruSamArUpA samA bhAgatrayeNa vibhaktA bhavati / tatra pratyekamAgaM nAmanirdeza pUrvakamAha-'paDhame tibhAge, ityAdi / (paDhame tibhAge majjhime tibhAge, pacchime tibhAge) prathamastribhAgo, madhyamastribhAgo pazcimastribhAga iti / 'tribhAga' ityasya 'tRtIyo bhAga ityarthaH / evaM suSamaduSSamAyAH samAyA bhAgatrayaM pradarzya samprati prathamatribhAgasyAkArabhAvaM jijJAsamAno gautamasvAmI pRcchati -'tIse NaM bhaMte' ! ityAdi / (tI se NaM bhaMte / samAe) tasyAH khalu bhadanta ! samAyAH (paDhame tibhAe) prathame tribhAge (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya (kerisae) kIdRzakaH (AgArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAro (bhavissai) bhaviSyati ? / bhagavAnAha-(goyamA !) gautama ! (bahusamaramaNijje) bahusamaramaNIyo (jAva) yAvad (bhavissai) bhaviSyati / atra yAvatpadena sa eva varNanakramaH saMgrAhyo yo'vasapiNyA: suSamaduSamA samA nirUpaNAvasare bharatakSetrasya varNanakramo varNita iti / manuSyANAM viSaye gautamaprazno bhagavaduttaraM ca avasarpiNyA: ke tIna bhAga hoMge (paDhametimAge, majjhime ti bhAge, pacchime tibhAge) ina meMeka prathama vibhAga hogA dvitIya madhyama tribhAga hogA aura tRtIya pazcima trimAga hogA inameM se jo 'paDhametimAe' prathama tribhAga hai-tIsarA bhAga hai- (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAva. paDoyAre bhavissai) he bhadanta ! usa prathama trimAga meM bharata kSetra kA svarUpa kaisA hogA ? isake uttara meM prabhu kahate hai- (goyamo ! bahu samaramaNijje jAva bhavissai) he gautama ! prathama tribhAga meM bharata kSetra kA bhUmibhAga bahuta samaramaNIya hogaa| yahAM yAvatpada se vahI varNana krama saMgrAhya huA hai jo avasarpiNI ke suSamA Araka ke duSamA Araka ke nirUpaNa ke samaya meM bharata kSetra kA varNita kiyA gayA hai(maNuyANaM jA ceva osappiNI e pacchime vattavvayA sA bhANiyavvA kulagarabajjA usabhasAmivajjA)avasarpiNIsambandhI suSama duppamA ke pazcima tribhAga meM jaisA manuSyoM kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana kula karake varNana ko aura RSabhasvAmI ke varNana ko chor3a kara yahAM para bhI karalenA cAhiye. kyoM ki avasarpiNI ke suSamaduSSamA ke pacima vibhAga meM jina daNDanItiyoM pravRtti kulakaroM ne kI hai aura RSabhasvAmI ne jo antapAka Adi kriyA oM kA aura zilpa vimA yaze memAMthA re (paDhame tibhAe) prathama trimA mAtatrile mAche, (tIseNaM bhate ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he mahanta ! te prathama tribhAgamAratakSetranu s135 vuze ? anAsapAsamA prabhu 43 cha-(goyamA bahusamaramaNijje jAva bhavissai) gautama! prathama vilAmA maratakSetrano bhUmimA mAsabharabhaNIya ze. ahIM yAvata padathI te pramANe ja varNana kama saMgrAhA thaze ke je pramANe avasarpiNInA suSama-duSamA mA2nA ni359 samayamA bharatakSetra na 42vAmA vyu che. (maNuyANaM jA cevaosappiNIe pacchime vattavvayA sA bhANiyavvA kulagaravajjA usamasAmivajjA) bhvsarpiNI saMbaMdhI suSama duSamAnA pazcima tribhAgamAM jevuM manuSyAnuM varNana karavAmAM AvyuM che, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre supamaduSSamAyAH pazcimatribhAgavarNanaprasaGge manuSyaviSaye yAdRzo gautamapraznaH yAdRzaM ca bhagavadutaraM tatsarvamihApi kulakaravarNanam RSabhasvAmivarNanaM ca parityajya saMgrAhyam / etadevadarzayati (maNuyANaM jA ceva osappiNIe pacchi me vattavyayA sA bhANiyavyA kulagaravajjA usamasAmivajjA) manujAnAM yAMcava avasarpiNyAM pacchime tribhAge vakanyatA sA bhaNitavyA kulakaravarjA RSabhasvAmivarjA iti / ayaM bhAvaH avasapiNI sambandhi suSamaduSamAyAH pazcimatribhAge kAle yAdRzaM manujAnAM varNanaM gataM tAdRzameva varNanamatrApi vaktavyam , parantu kulakaravarNanam RSabhasvAmivarNanaM cAtra na vaktavyam yato'vasarpiNyA: suSamaduSSamAyAH samAyAH pazcime tribhAge yA daNDanItyAdayaH kulakaraiH pravaya'nte, RSabhasvA, minA ca yA annapAkAdikriyAH zilpakalAzvopadayante tAzcotsarpiNyA: suSamaduSSamAyAH samAyAH prathame tribhAge na pravartyante na cApyupadayante / ayaM bhAvaH utsarpiNyA dvitIyArake ye kulakarA mavanti tatpravartitadaNDanItyAdInAmeva caturthArake'nuvRttirbhavati pAkAdikriyANAM zilpakalAnAM cApi pUrvapravRttAnAmeva tatrAnuvRttirbhavatIti tattatpratipAdakapuruSAnAvazyakateti avasarpiNItRtIyAraka pazcimatribhAgakAlavarNane kulakaravarNanamRSabhasvAmivarNanaM ca varjayitvA sarva vAcyamiti / athavA-'RSabhasvAmivarjA' ityasya 'RSabhasvAkalAoM kA upadeza ki yA hai ve saba utsarpiNI ke suSamaduSSamA nAmake prathama tribhAgameM pracalita nahIM huI aura na upadiSTa hI hui haiM tAtparya kahane kA yaha hai utsarpiNI ke dvitIya Araka meM jo kulakara hote haiM unake dvArA pravartita daNDanItyAdikoM kI hI caturtha Araka meM anuvRtti hotI hai tathA pUrvapravRtta hI pAkAdi kriyAoM ko kI aura zilpa kalAoM ko bhI vahAM para anuvRtti hotI hai isIliye yahAM inake pratipAdaka puruSoM kI anAvazyakatA prakaTa ko gai hai aura aisA kahA gayA hai ki avasarpiNI ke suSama duSSamA ke pazcima vibhAga ke varNana ke samaya manuSyoM kA jaisA varNana kiyA gayA hai vaisA vaha saba varNana kulakara aura tIrthakara RSabhasvAmI ke varNana ko choDakara kahalenA cAhiye athavA "RSabhasvAmo varnA" kA abhiprAya RSabhasvAmo tevuM ja varNana phakta kulakaranA temaja RSabha svAmInA varNanane bAda karIne ahI' paNa samajavuM joIe. kemake avasarpiNInA suSama duSamAnA pazcima vibhAgamAM jeTalA prakAranI daMDanItionI pravRtti kulakaree karelI che ane kaSabha svAmIe je anta pAka vagere kiyA eno ane zilpakalAne upadeza karyo che. te badhuM utsarpiNInA suSamaduSamAnA prathama vibhAgamAM pracalita thayuM nathI ane upadiSTa paNa thayuM nathI. tAtparya A pramANe che ke utsavaNInA dvitIya ArakamAM je kulakara hoya che, temanA vaDe pravartita daMDanIti vagerenI ja caturtha ArakamAM anuvRtti hoya che tema ja pUrva pravRtta pAkadi kriyAonI ane zi95 kaLAonI paNa tyAM anuvRtti thatI eTalA mATe ahIM emanA pratipAdaka puruSonI anAva zyakatA prakaTa karavAmAM AvI che ane evuM kahevA mAM AvyuM che ke avasarpiNI nA supama suSamAnA pazcima vibhAganA varNana samaye manuSyanuM je pramANe varNana karavAmAM AveluM che, tevuM ja varNana kulakara ane tIrthaMkara RSabhasvAmInA varNanane bAda karIne samajavuM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 60 suSamaduSSamAkAlanirUpaNam myamilApavarjA' iti bhAvaH / tatazca RSabhasvAmino'bhilApaM varjayitvA bhadrakRnnAmakasya tIrthaGkarasyAbhilApo vaktavya itybhipraayH| atredaM bodhyam-utsarpiNyAM caturvizati tamatIrthakRto'bhilApo'vasarpiNyAM saMjAtasya prathamatIrthakarasya sadRzaH prAyastvaM bhadra kRttIrthakaravaNa ne kalAdhupadezAbhilApAbhAvena bodhyamiti / atra kulakaraviSaye vAcanAbhedamAha - 'aNNe pahaMti' ityAdi / (aNNe par3hati) anya paThanti-apare AcAryA evaM pAThabheda vadanti, tathAhi-(tose NaM samAe paDhame tibhAe ime paNNarasa kulagarA -muppajjissaMti, taM jahA sumaI jAva usame, sesaM taM ceva) tasyAM khalu samAyAM prathame tribhAge ime paJcadaza kulakarAH samutpatsyapte, tadyathA-sumatividRSabhaH, zeSaM tadeva / ayamihAbhiprAyaH keSAM cinmate utsarpiNIsambandhisuSamaduppamAyAH prathame trimAge sumatimArabhya RSabhaparyantAH saMbaMdhI abhilApa hai. so isa abhilApa ko choDa kara bhadrakRt nAmake tIrthakara kA abhilApa kahanA / isa kathana kA tatparya aisA hai ki utsarpiNI ke 24 ve tIrthakara kA abhilApa prApta karake avasarpiNI meM utpanna hue prathama tIrthakara ke jaisA hI kahanA cAhiye. kyoM ki ina donoM meM prAyaH karake samAna zolatA hai / abhilApa kI prAyaH samAnatA hai aisA jo kahA gayA hai vaha bhadrakRta tIrthakara ke varNana meM kalAdika ke upadeza ke abhilApa ke abhAva se kahA gayA hai aisA jAnanA cAhiye. yahAM kulakara ke viSayameM jo vAcanAbheda hai use sUtrakAra "aNNe paDhaMti " isa sUtra dvArA prakaTa karate haiM -- isameM unhoMne yaha samajhAyA hai ki kitaneka AcArya aisA pATha bheda kahate haiM -- (tIse NaM samAe paDhametibhAe ime paNNarasakulagarA samupajjissaMti taM jahA sumaI jAva usame sesaM taMceva) utsarpiNo sambandhI suSamaduSSamA ke prathama vibhAga meM ye 15 kulakara utpanna hoMge jaise sumati yAvat RSabha arthAt prathama sumati kulakara aura antima RSabha kulakara bAko ke jo 13 madhyake ora kulakara haiM unakA nAma pUrva meM prakaTa ho karadiyA gayA hai tathA ina 15 kulakaroM meM se 5-5 kulakaroM dvArA jo jo daNDanItI cAlU kI jAtI hai same. athavA 'RSabhasvAmIbarjA' ne| aliprAya *SamasvAmI samadhI abhitAya che, to e abhilApane bAda karIne bhadrakRta nAmaka tIrthakarane abhilApa kahe. A kathananuM tAtparya A pramANe che ke utsarpiNInA 24 mA tIrthaMkarano abhilASa prApta karIne avasarpiNImAM utpanna thayela prathama tIrthaMkaranA je ja abhilApa kahevuM joIe. kAraNa ke e bannemAM ghaNuM karIne samAnazIlatA che, abhilApana prAyaH samAnatA che Ama je kahevAmAM Avela che, te bhadrakRta tIrthakaranA varNanamAM kalAdikanA upadezanA abhilASanA abhAvathI kahevAmAM Avela che. evuM samajavuM jAIe. ahIM kulakaranA saMbaMdhamAM je vAcanA bheda che, tene satra 2 "aNNe padati" se sUtra paDe 548 42 che. tebhare mAma samA0yucha DeTA mAyA / lene se5 42-(tIse NaM samAe paDhametibhAe ime paNNarasa kulagarA samajissaMti taM jahA sumaI jAva usame sesaM taM ceva) 72 sidhA suSamapamAnA prathamatribhAmAM e 15 kulakara utpana thaze. jema ke sumati yAvatuM Sabha svAmI eTale ke prathama sumati kulakara ane aMtima RSabhasvAmI kulakara zeSa je 13 madhyanA bIjA kulakare che, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 jambUdvIpaprajJaptisUtre paJcadazasaMkhyakAH kulakarA vrnnnoyaaH| eteSu caJcadazasu kulakareSu sarvaprathamaH mumatiH sarvA ntimazca RSabhaH, madhyasthitAzca trayodaza kulakarAH pUrvoktanAmAna eva / tathA pazcabhiH kulakarairyA yA daNDanItayaH pravartyante tAstA api pUrvoktA evAvase yA iti / ataH paro yo vizeSastamAha 'daMDaNIIo' ityAdi / (daMDaNIIo paDilomAo NeyavvAo) daNDanItayaH pratilomA netavyAH-avasarpiNI sambandhisuSamaduSSamAyAmekaika kulakarapaJcakakRtA yA yA daNDanItayaH proktAH, tatpratikUlA daNDanItayo'tra vaktavyA iti / ayaM bhAvaH avasarpiNyAH suSamaduSSamAyAM prathamakulakarapazcakasamaye'parAdhasyAlpatvena hAkAro daNDam / dvitIyakulakarapaJcakasamaye tu jaghanyamadhyamarUpAparAdhadvayasya sadbhAvAt mAkAra-hAkAra-rUpaM daNDadvayam / tRtIyakulakarapaJcakasamaye tUtkRSTamadhyamajaghanyarUpAparAdhatrayasadbhAvAt jaghanye' parAdhe hAkAro daNDaM, madhyame mAkAro daNDam, utkRSTe tu dhikkAro daNDamiti / utsarpi pyAM suSamaduSpamAyAH prathame tribhAge prathamakulakarapaJcakasamaye svaparAdhasya jaghanyamadhyamoskRSTatayA jaghanya aparAdhe hAkAro madhyame mAkAraH utkRSTe tu dhikkaarH| dvitIyakulakara vaha bhI pUrva meM prakaTa kara dI gai hai parantu ina daNDa notiyomeM jo utsarpiNI kAla ke isa Are ke prayoga meM bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai -(daNDaNIIo paDilomAo) avasarpiNI ke suSama duSpamA meM prathama kulakara paJcama ke samaya meM aparAdha kI alpatA hone se hAkAra dagaDaNoti prayukta huI haiN| dvitIya kulakara paJcapha ke samayameM jaghanya aura madhyama aparAdho ke sadbhAva se hAkAra aura mAkAra ye do daNDa nItiyAM prayukta huI hai tathA tRtIya kulakara paJcaka ke samaya jaghanya, madhyama aura dhikkAra ye tInoM hI daNDanotiyAM prayukta huI haiM aisA pahile prakaTa kiyA jA cukA haiM - parantu utsarpiNo ke isa suSamaduSSamA nAma ke Are meM prathama tribhAga meM prathama kulakara paJcaka ke samaya meM tInoM prakArake aparAdhoM ke sadbhAva se jaghanya aparAdha meM hAkAra, madhyama apa rAdha meM mAkAra ora utkRSTa aparAdha meM dhikkAra ina tInoM daNDanItiyoM se, dvitoya kulakara paMcaka temanA nAmo pahelAM prakaTa karavAmAM Avela che. tathA e 15 kulakaramAMthI 5, 5 kalara vaDe je-je daMDanIti cAlu karavAmAM Ave che, te paNa pahelAM prakaTa karavAmAM AvI che. paNa e daMDanItiomAMthI je utsarpiNI kAlanA e ArAne prayogamAM bhinnatA che. te A prabhArI cha-(daNDaNoIo paDilomAo) apasInA suSama duSamAmA prathama musa2 5ykanA samayamAM aparAdhanI a9patA hovAthI hAkAra daMDanIti prayukta thayelI che. dvitIya kulakara paMcakanA samayamAM jaghanya ane madhyama aparAdhenA sadabhAvathI hAkAra ane mAkAra e be daMDanItio prayukta thaI che. tathA tRtIya kulakara paMcakanA jaghanya. madhyama ane utkRSTa aparAdhanA sadabhAvathI hAkAra, mAkAra ane dhikkAra e traNe daMDanItio prayukta thayelI che. A pramANe pahelAM prakaTa karavAmAM Avela che. paNa utsarpiNInA e suSamaduSamA nAmaka ArAmAM prathama tribhAgamAM prathama kulakara paMcakanA samayamAM traNe prakAranA aparAdhanA bhAvathI jaghanya aparAdhamAM hAkAra. madhyama aparAdhamAM mAkAra ane utkRSTa samayamAM dhikakAra e traNa daMtanItithI, dvitIya kulakara paMcakanA samayamAM jaghanya ane madhyama jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 60 suSamaduSpamAsamA kAlanirUpaNam 509 paJcakasamaya'parAdhasya jaghanpamadhyamatvena jaghanye'parAdhe hAkAro madhyame ca mAkAraH / tRtIyakulapharapaJcakasamaye tvaparAdhasya jaghanyatvena hAkAramAtra daNDamiti / 'daMDaNIIo' ityasyopalakSaNatvena zarIrapramANAyuSka pramANAdikaM cApi yathAsamavaM prAtilomyena vijJe. yamiti / 'aNNe paDhati' ityAdi rUpasya vAcanAntarIyapAThasyAyamabhiprAya:- rAjadharmasya kAlaprabhAveNa anArake kramazo byavacchedAt janAnAM ca bhadraprakRtikatvenAlpAparAdhakAritvAda, rAjJAM cA'pyanunadaNDatvAdaparAdhadaNDayorabArake'lpatA bhaviSyati / tato'riSTanAmacakravartikulotpannAH pazradaza kulakarA bhaviSyanti, taditare ca rAjAnastavyavasthApitamaryAdArakSakA bhaviSyanti / tataH kAlakrameNa sarve'pyahamindratvaM pratipannA bhaviSyanti / atra ya RSabhanAmA sarvAntimaH kulakaraH sa RSabhAbhivatIrthakarAdanyo'vaseyaH / tatra kAle ca tatsthAnIyo'ntimastIrthakaro bhadrakRnnAmA bhaviSyati / ayaM ca prastutArake ekonanavake samaya meM jaghanya hI aparAdha ke sadbhAva se hAkAra aura mAkAra daNDanItiyoM se evaM tRtIya kulakara paJcaka ke samaya meM kevala jadhanya ho aparAdha ke raha jAne ke kAraNa eka hAkAra ho daNDa nIti se kAma liyA jAtA hai (daNDaNIIo) yaha pada upalakSaNa rUpa hai isa kAraNa zarIra pramANa, AyuSka pramANa, Adi kI bhI yathAsaMbhava prati lomatA hai yaha bAta prakaTa kI gai jAnano cAhiye (aNNe par3hati) ityAdi rUpa vAcanAntarIya pATha kA yaha abhiprAya hai -rAjadharma kA kAlaprabhAva se isa Araka meM kramazaH vyavaccheda ho jAvegA kyoMki manuSya dhIre-dhIre bhadra prakRtivAle ho jAyeMge isase unameM alpAparAdhakAritA AtI jAvegI rAjAjana bhI tIna daNDa dene vAle nahIM hoMge isaliye aparAdha aura daNDa kI alpatA ho jAvegI ariSTa nAmaka cakravartI ke kula meM utpanna hue 15 kulakara hoMge inase bhinna jo rAjAjana hoMge ve una kulapharoM ko vyavasthApita maryAdA kairakSaka hoMge dhIre-dhIre jaisA jaisA kAla vyatIta hotA jAvegA vaise saba manuSya ahamindratva ko prApta hote jAveMge isameM sarvAntima RSabha nAma kA kulakara hogA -isa kAla meM antima tIrthakara bhadrakRta nAma kA hogA avasarpiNI kAla ke isa Are meM jaise cauvIsa tIrthakaro me se aparAdhenA sadUbhAvathI hAkAra ane mAkAra daMDanItiothI temaja tRtIya kulakara paMcakanA samayamAM kevala jaghanya aparAdha ja zeSa rahevAthI eka hAkAra daMDanItithI kAma calAvavAmAM bhAva cha. (daNDaNIIo) me 5 850kSa 35 cha. methI zarIra pramANa, sAyu pramANa kohanI 5 // yathA sama pratikSAmatA che. sAta 548421mA mAvA che. (aNNe par3hati) ityAdi rUpa, vAcanAntarIya pAThane e abhiprAya che-rAjadharmane kAla prabhAvathI e ArakamAM kamazaH vyavaccheda thaI jaze kemake mANasa dhIme-dhIme bhadra prakRtivALA thaI jaze ethI temanAmAM apAparAdha kAritA AvatI jaze. rAjAo paNa tIvra daMDa ApanArA nahi thaze. ethI aparAdha ane daMDanI alabhyatA thaI jaze, ariSTa nAmaka cakravatinA kuLamAM utpana thayelA 15 kulakara thaze. emanAthI bhinna je rAjAo thaze, teo te kulakaranI vyavasthApita maryAdAnA rakSaka thaze. dhIme-dhIme jema-jema kALa vyatIta thato jaze tema-tema sarva manu ahamindutvane prApta karatA jaze, emAM sarvAntima RSabha nAmaka kulakara thaze, e kALamAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tyA pakSaratikrAnte samutpatsyate ityagame'bhihitam / avasarpiNIkAle yaH prathamastIrthakara. statsthAne utsarpiNyAM caturvizatitamastIrthaGkaro bhavatIti bodhyam / iha ye paJcadaza kula. karAH proktAH, tatra anyAnyAgame anyamanya nAmopalabhyate, tathAhi sthAnAGgasya saptame sthAnake sapta kulakarAH proktAH, tatra sumatinAma noktaM, dazame tu daza kulakarAH proktAH, parantu tatra 'sumati' iti nAma proktaM, 'muMmati' iti ArSazailyA prasAdhya tacchAyA 'sumati' iti kathaMcida bhaviSyati, tathApi tannAma tatra SaSThakulakarasthAne paThitaM, na tu prathamatIrtha, karasthAne / atraiva prathame tribhAge kiM kiM vastu vyucchedaM prApsyatIti jijJAsAyAmAha 'tIse NaM samAe paDhame tibhAge rAyadhamme jAva dhammacaraNe ya vocchijjissai' iti / tasyAM khala prathama tIrthakara AdinAtha hue kahe gaye hai vaise hI caubIsa tIrthakara yahAM para bhI hoMge para yahAM inakI utpatti pahilA caubIsamAM tIrthakara hogA phira tebosamAM tIrthakara hogA isa rUpa se hogI isa taraha RSabhanAtha bhagavan kA sthAnIya antima cauvosamAM tIrthakara jo hogA usakAnAma bhadrakRta hogA yaha isa kAla meM 89 pakSa pramANa jaba yaha kAla vyatota ho jAvegA taba hogA aisA Agama meM kahA gayA hai avasarpiNI kAla meM jo prathama tIrthakara hai usake sthAna meM utsarpiNI kAla meM 24 vAM tIrthakara hotA hai yahAM jo 15 kulakara kahe gaye haiM unake bhinna 2 dUsare AgamoM meM nAma pAye jAte haiM / jaise-sthAnAGga ke saptama sthAnaka meM sAta kulakara kahe hue haiMso uname subhati kulakara aisA nAma nahIM hai dazaveM sthAnaka meM 10 kulakara kahe hue hai so vahAM suMmati aisA nAma kahA gayA haiM yadi ArSazailI se aisA kahA gayA hai hama isa bAta ko mAna kara sumati ke sthAna meM sumati aisAho jAyegA yaha mAna leM taba bhI yaha nAma vahAM chaThe kulakara ke sthAna meM paThita huA hai prathama tIrthakara ke sthAna meM nahIM / (toseNaM samAe paDhame tibhAe rAyadhamme jAva dhammacaraNe avocchijissai) utsarpiNI ke isa caturtha Araka meM prathama aMtima tIrthakara bhadrakRta nAme thaze. avasarpiNI kALanA e ArAmAM jema 24 tIrthakaromAMthI prathama tIrthakara AdinAtha thayA che, Ama kahevAmAM AvyuM che, temaja 24 tIrthakaro ahIM paNa thaze. paraMtu ahIM emanI utpatti pahelAM 24 mA tIrthaMkara thaze, tyArabAda 2a mAM tIrthakara thaze A kramathI tIrthaMkara thaze. A pramANe RSabhanAtha bhagavAnane sthAnIya aMtima 24mA tIrthaMkara je thaze tenuM nAma bhadrakRta thaze, e A kALamAM 89 pakSa pramANa jayAre A kALa vyatIta thaI jaze. tyAre thaze. Ama AgamanuM vacana che. avasati kALamAM je prathama tIrthakara che, tenA sthAne utsarpiNa kALamAM 64 tIrthakara hoya che. ahIM je 15 kulakare kahevAmAM Avela che, temanA bhinna-bhinna bIjA AgamomAM nAma jovA maLe che. jema ke "sthAnanA saptama sthAnakamAM sAta kulakaro thayA che evuM kahevAmAM AvyuM che. to teomAM sumati kulakara evuM nAma nathI. 10 mAM sthAnakamAM 10 kulakare kahevAmAM AvyA che. tyAM saMmati evuM nAma kahevAmAM AvyuM che je ArSa zailIthI evuM kahevAmAM AvyuM che ema ame A vAta mAnIe te sumatinA sthAne sumati evuM thaI jaze. evuM mAnI laIe te paNa e nAma jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 60 suSamaduSSamAsamA kAlanirUpaNam 511 samAyAm prathame tribhAge rAjadharmoM yAvad dharmacaraNaM ca vyucchetsyati vinAzaM pApsyati, atra yAvatkaraNAt gaNadharmaH pAkhaNDadharmazca grAyaH, atha zeSa vimAgadvayavaktavyatAM pratipAdayitumAha tIseNa samAe majjhima pacchimesu tibhAgesu jAva paDhamamajjhimesu vattavvayA osappi. jIe sA bhANiyavA' iti, tamyAM khalu samAyAM madhyama pazcimayostribhAgayoH yAvat pratha mamadhyamayoH - arthayojanena aucityAt madhyamaprathamayorityavaseyam, anyathA zuddhaprAtilomyAsamavena arthAnupapattirApadyata / yA vaktavyatA avasarpiNyAmuktA sA bhaNitavyA,ityevaM rItyA caturthArakaH sampannaH, atha paJcamaSaSThau Arako atidizannAha-' susamA taheva susamAsusamAbi taheva jAva chavihA maNussA aNusajjissaMti jAva saNNicArI' iti, suSamA-paJcamasamAsvarUpaH kAlaH, tathaiva avasarpiNI dvitIyArakavad bodhyA, suSamasuSamA SaSThasamAlakSaNaH kAlaH SaSThAraka ityarthaH sA'pi tathaiva- avasarpiNI prathamArakavad bodhyA, kiyatparyantamatra vijJAtavyamiti jijJAsA yAmAha-yAvat SaDvidhAH manuSyAH anusaMkSyanti saMtatidhArayA anuvatiSyanti yAvat zanaizcAriNaH, saMjJicAriNa iti bhAvaH / atra yAvatpadAt pUrvoktAH padmagandhAdaya eva grahotavyAH ||suu0 60 // itizrI vazvavikhyAta-jagadullama-prasiddhavAcakapazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlapakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAyapradatta-jainazAstrAcArya,-padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrIjambUdvIpaprajJaptisUtrasya prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM // dvitIyavakSaskAraH samAptaH // tribhAga meM rAadharma yAvat gaNadharma, pAkhaNDa dharma naSTa ho jAyeMge (tose NaM samAe majjhimapacchimesu timAesu jAva paDhamamajjhimesu vattavvayA oNsappiNIe sA bhANiyavA) isa Araka ke madhyama aura pazcima vibhAga kI vaktavyatA avasarpiNI ke caturtha Araka ke prathama aura madhyama ke tribhAga jaiso hai| susamA taheva ( susamasusamA vi tIva jAva chavihA maNussA aNulajjissaMti jAva maNicArI) suSamA aura suSamA suSamA kAla kI vaktavyatA jaisI avasarpiNI kAla kI prarUpaNA karate samaya kahI gaI haiM vaisI hI hai / // 6 // dvitIyavakSaskAra kA varNana samApta / tyA 73412 // sthAnamA pahita ye che. prathama tItha 42nA sthAnamA nahi. (tIse NaM samAe paDhameM tibhAe rAmaghamme jAva dhammacaraNea vocchijissai) sapiAnA sa yatatha bhA27mA prathama vibhAgamA dharma yAvata sayama, 134 nAza pAbharI. (tIse NaM samAe mamjhimapacchimesu tibhAesu jAva paDhamamajjhimeMsu vattavvayA osappiNIe sA bhaannithavA) e ArakamanA madhyama ane pazcima bhAganI vaktavyatA avasarpiNInA caturtha ArakanA prathama bhane madhyamanI vilAsa kI cha. (susamA taheva susamakasamA visutaheva jAva chavihA maNussA aNulajz2issaMti jAba saNicAro) suSamA bhane suSamA suSamA nI tayatA je pramANe avasarpiNI kALanI prarUpaNa karatAM kahevAmAM AvI che, tevI ja che. e 60 che bIjA vakSaskAranuM gujarAtI bhASAMtara samApta jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 jambUdvIpaprajJaptisUtre tRtIya vakSaskAraHprarambhayate atha varNyamAnasyaitadvarSasya nAmnaH pravRtti nimittaM praSTukAmaH gautamaH praha- "sekeNaTTaNaM" ityAdi / mUlam-se keNavaNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahevAse 2 ? goyamA ! bharahe NaM vAse veaddhassa pavvayassa dAhiNeNaM codasuttaraM jAaNasayaM ekkArasa ya egUNavosaibhAe joaNassa avAhAe lavaNasamudassa uttareNaM coddasuttaraM joaNasayaM ekkArasa ya egUNavIsaibhAe joaNassa abAhAe gaMgAe mahANaIe paccatthimeNaM siMdhUe mahANaie purathimeNaM dAhiNaddha bharahamajjhillatibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM vINI yANAmaM rAyahANI paNNattA, pAiNapaDINAyayA udINadAhiNavicchinnA duvAlama joyaNAyAmA NavajoaNa vicchiNNA dhaNavaimati NimmAyA cAmIyarapAgArANANA maNi paMcavaNNakavisIsaga parimaMDiAbhirAmA alakApurI saMkAsA pamuiya pakkIliyA paccakkhaM devalogamUA riddhisthimia samiddhA pamuiyajaNajANavayA jAva paDirUvA / / sU0 1 // chAyA-tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate bharatavarSam 21 gautama! bharate khalu varSe baitADhayasya parvatasya dakSiNena caturdazottaraM yojana zatam ekAdazacaikona vizati bhAgAn yojanasyAbAdhayA lavaNasamudrasyottareNa caturdazottaraM yojanazatam ekAdazacaikonaviMzatibhAgAn yojanasyA bAghayA gaGgAyA mahAnAdhAH pazcimena sindhvAH mahAnAdyAH paurastyena dakSiNArddhabharatamadhyama tRtIyabhAgasya bahumadhyadezabhAge, atra khalu vinItA nAma rAjadhAnI prajJaptA pUrvAparayI dizorAyatA uttaradakSiNayo vistIrNA dvAdaza yojanAyAmA, navayojana vistIrNA dhanapatimatyA nimitA cAmIkaraprAkArAH, nAnAmaNi paJcavarNakapizIrSaparimaNDitA'bhirAmA alakApurI saMkAzA, pramuditaprakrIDItA, pratyakSa devalokabhUtA, Rddhastimita samRddhA' pramuditajanajAnapadA yAvat pratirUpA // sU0 1 // TIkA "sekeNaTeNaM' ityAdi / (se keNa?NaM bhaMte ! evaM buccai bharahe vAsera atha sampUrNa bharatakSetrasvarUpazravaNAnantaraM gautamaH pRcchati tatkenArthena khalu bhadanta ! evamu * tRtIya vakSaskAra kA varNana prArambha * se keNaTeNaM bhaMte evaMvuccai bharahevAse 2-ityAdi sUtra tRtIya vakSaskAranuM varNana prAraMbha se keNaDhe bhaMte ! evaM buccai bharahevAse-ityAdi sUtra-1 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAra sU.. 1 bharatavarSanAmakAraNanirUpaNam 513 cyate bharatavarSa 2? iti asmin kSetra bharatacakravartI AsId ataevAsya bharata varSamiti nAma jAtam iti bhagavAn pradarzati-'goyamA' ityAdi 'goyamA ! bharahe NaM vAse veyaDDhassa pavyayassa dAhiNeNaM' bhagavAnAha-he gautama ! bharate khalu varSe vaitADhyasya parvatasya dakSiNe dakSidigvati bhAge ityarthaH 'coddasuttaraM jAyaNasayaM ekArasa egRNavIsaibhAe joyaNassa abAhAe' caturdazottaraM yojanazatam ekAdazacaikonaviMzatibhAgAn yojanasya abAdhayA antaraM kRtvA 'lavaNasamudassa uttareNaM coddamuttaraM joyaNasayaM ekkArasaya egUNavIsaibhAe joyaNassa abAhAe'tathA lavaNasamudrasyottare dakSiNalavaNasamudrasya uttarebhAge, caturdazottaraM yojanazatam ekAdaza caikonaviMzatibhAgAn yojanasya abAdhayA-antaraM kRtvA, pUrvAparasamudrayo gaGgA sindhubhyAM vyavahitatvAnna tadvivakSA kRtA 'gaMgAe mahANaIe paccatthimeNaM' gaMgAyA mahAnadyA pazcAtye pazvimAyAm 'siMdhue mahANaIe purathimeNaM' sindhvA mahAnadyAH pUrvasyAM dizi'dAhiNaddhabharahamajjhillatibhAgassa bahumajjhadesabhAe'dakSiNArddhabharatasya madhyamata. TIkArtha--- 1 isa sUtra dvArA zrI gautama svAmIne prabhu se isa prakAra pUchA hai-ki (se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai bharahe vAse 2 ) he bhadanta ! isa bharata kSetra kA nAma bharata kSetra aisA kisa kAraNa se rakhA gayA hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM ( goyamA ! bharahe NaM vAseveaddhassa pavvayassa dAhiNeNaM coddasuttaraM joyaNasayaM ekkAramaya egUNavisaibhAe joya Nassa avAhAe lavaNasamudassa uttareNaM ) he gautama ! bharata kSetra ke vaitADhaya parvata ke dakSiNa bhAga meM-114. yojana ke antarAla se tathA dakSiNa lavaNa samudra ke uttara bhAga meM -114 19 1yojana ke antarAla se ( gaMgAe mahANaie paccatthimeNaM ) gaMgA nadI kI pazcidizAmeM (siMdhUe mahANaIe purasthimeNaM) sindhunadIkI pUrvadizAmeM (dAhiNaddhabharahamajjhillatibhAgassa TI -20 sUtra pa3 gautamasvAmI prabhune prabhAva prazna 4yA cha / (se keNaTeNaM bhaMte evaM buccai bharahevAse 2) mahanta ! 241 bharatakSetranuM nAma bharatakSetra merIta // 4||29thii prasiddha yu cha ? anAyAsamA prabhu rahecha (goyamA! bharaheNaM vAse veaddhassa dAhiNeNaM coddasuttara joyaNasaya ekkArasaya egNavIsaibhAe joyaNassa avAhAe lavaNasamudassa uttareNa) he gautama ! bharatakSetranA vaitADhya parvatanA dakSiNabhAgathI 114jananA aMtarAlathI temaja dakSiA sapa samudranA uttaramAmA 114-11118 yojanA matasathI (gaMgAe mahANaIe paccathimeNaM) mahAnahInI pazcima dizAmA (siMdhUe mahANaIe purathimeNaM siMdhu nadInI pUrva hizAmA (dAhiNabharahamajjhillatibhAgassa bahumajjhadesabhAe) mane kSiA maratanA madhyatRtIya bhAganA maI madhyapradeza sabhA (ettha Na biNIA NAma rAyahANI paNNattA) vinItA nAmaka eka rAjadhAnI kahevAmAM Avela che. 114 jananI utpattino prakAra A pramANe che. bharatakSetrane vistAra para6 dA19 jana jeTalo che. vaitAdyaparvatano vyAsa 50 jana jeTaluM che. te Ane bharatakSetranA vistAramAMthI bAda karIe te 476 419 jana zeSa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 jambUdvIpaprajJaptisUtre tIyabhAgasya bahumadhyadezabhAge, 'etthaNaM viNIA NAmaM rAyahANI paNNattA' atra khalu etAdRze kila kSetre vinItA ayodhyA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA / sAdhika caturdazAdhika yojanazatAGkotpatti prakAraH pradaryate-tathAhi bharatakSetram parvazatyadhikapazvazatAni 526 yojanAni SaT 6 kalA yojanaikonaviMzatibhAgarUpA vistRtama, asmAt pazcAzat 50 yojanAni vaitAbyagirivyAsarUpANi zodhyante, jAtam 476 2 kalAH,dakSiNottarabharatArddhayo vibhajanayA etasyAH 2382, kalAH, iyato dakSiNArddhabharatavyAsAd 'udINadAhiNavitthinnA' ityAdi vakSyamANavacanAt vinI tAyA vistArarUpANi nava yojanAni zodhyante, jAtam 229 3 kalAH, asya bahumajjhadesabhAe ) aura dakSiNArdha bharata ke madhyama-tRtIya bhAgake bahumadhya dezabhAga meM ( ettha NaM viNIA NAma-rAyahANI paNNattA ) vinItA nAma kI eka bahuta prasiddha rAjadhAnI kahI gaI hai / 114 yojana ko utpatti kA prakAra aisA hai-bharata kSetra kA vistAra 5266 yojana kA hai vaitADhya parvatakA vyAsa cauDAi 50 yojana kA hai so ise bharata kSetra ke vi stAra meM se ghaTAdenepara 4766 yojana raha jAte haiM. dakSiNArdha bharata aura utarArdha bharata meM inheM vibhakta karane para238, yojana Ate haiM / aba dakSiNArdha bharata vyAsa meM se vinItA ke vistArarU pa nau yojana ghaTAne para2292- Ate haiM / isake madhya bhAga meM nagarI he so isa pramANa ko A dhA karane para 114 yojana pramANa AjAtA hai bace hue evaM yojana ke 19 -bhAga karane para aura unameM 3 kalAoM ko milAne para hue-22 ko AdhA karane para 11 kalA AjAtI hai yaha vinotA nAmakI nagarI (pAINa paDINAyayA ) pUrva se pazcima taka lambI hai ( udINadAhiNavitthinnA) rahe che. dakSiNA bhArata ane uttarArdha bhAratamAM emane vibhakta karIe te 238-319 jana thAya che. have dakSiNArdha bharatavyAsamAMthI vinItAnA vistAra rU5 nava yajana bAda karIe to 229-311 Ave che. enA madhyabhAgamAM nagarI che. te A pramANane adhuM karIe to 114 yojana pramANa AvI jAya che. zeSa temaja janAnA 19 bhAga karavAthI ane temAM 3 kalAo umeravAthI 22 thayA ane have 22 nA be bhAga karIe to tenA adhI 11 kalAo mApI gaya che. me pinI nAme nagarI (pAINa paDINAyayA) pUrvathA pazcima sudhI hAmI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu. vakSaskAra sU. * 1 bharatavarSanAmakAraNanirUpaNam 515 ca madhyabhAge nagarotyaIkaraNe 114 caturdazottarayojanazatam jAtam avaziSTasyaikasya yojanasya ekonaviMzatibhAgeSu kalAtrayakSetre sati jAtAH 22 tadarddham 11 ekAdaza kalA iti, tAmeva vizeSaNai vizinaSTi- 'pAINa paDINAyayA' ityAdi / 'pAINa paDINAyayA' pUrvAparayo dizorAyatA 'udINadAhiNavitthinnA' uttaradA kSiNayo vistIrNA 'duvAlasa joyaNAyAmA' dvAdazayojanAyAmA 'NavanoyaNavisthi. NNA' nava yojanavistIrNA 'dhaNavaimatitiNimmAyA' dhanapatimatyA uttaradika pAlabuddhayA nimmitA, nipuNazilpiviracitasyAtisundaratvAt 'cAmIyarapAgArA' cAmIkaraprAkArA svarNamayaprAkArayuktA 'NANAmaNipaMcavaNNA kavisosagaparimaMDiyAbhirAmA' nAnAmaNipaJcavarNakapizIrSakaparimaNDitA ataevAbhirAmA manoharA 'alakApurIsaMkAsA' alakApurIsaMkAzA-dhanadapurIsannibhA 'pamuiyapakIliyA' pramuditaprakIDitA, pramuditajanapogAt nagaryApi tAtsthyAt tadvayapadeza' iti nyAyAt pramuditA tathA prakrIDitA aura uttara se dakSiNa taka caur3I hai. (duvAlasajoyaNAyAmA ) isa taraha isako lambAI 12-yojana kI hai (NavajoyaNa visthiNA ) aura nau yojana ko isakI caur3AI hai / (ghagavaimati NimmayA ) kuvera ne uttara dizA ke adhipati ne-ise racA hai ( cAmIyarapAgArA) svarNamaya-prAkAra se yaha yu. kta hai. ( NANAmaNi paMcavaNNa kavisosagaparimaDiyAmirAmA ) pAMcavarNavAle aneka maNiyoM se isake kagure bane hue haiM unase yaha parimADita haiM ataH dekhane meM yaha bar3I sundara lagatI hai. (alakA purI saMkAsA ) isaliye yaha aisI pratIta hotI hai ki mAno yaha dhanada-kuvera-ko hI nagarI hai. ( pamuiya pakkoliyA ) yahAM para rahane vAle sadA prasannacita-rahate haiM aura aneka prakAra kI krIDAoM ke rasameM sarAbora-rahate haiM-isa kAraNa yaha nagaro bho unake sambandha se pramudita aura prakIDita banI rahatI hai. ( paccakkhaM devalogabhUyA ) dekhane vAloM ke liye yaha nagarI sAkSAt devaloka ke samAna lagatI hai.(riddhasthimiyasamiddhA) yaha nagarI vibhava, bhavana Adi ke dvArA vRddhi ko prApta hue haiM isameM rahane vAloM ko svacaka aura paracakra kA bilakUla bhaya nahIM rahatA hai tathA dhana cha, (udINadAhiNabitthinnA) bhane uttarathI ikSira sudhI pANI cha. (duvAlasajoyaNAyAmA) mA prabhArI anI mA 12 yonI che. (NabajoyaNavitthiNNA) bhane na yorana 2dI senA paNa cha. (ghaNavaimati NimmayA) uttara dizAna madhipati mere sanI 2yanA | cha. (cAmIyarapAgArA) va bhaya prAthI ye yurata cha. (NANAmaNi paMcavaNNa kavisIsagaparimaMDiyAbhirAmA) pAMya 1 vANA ane bharimAthA sAnA sraay| manasA cha. tamanAtha meM paribhAjita che. methI nAma se pUSa suda2 mA che. (alakApurI saMkAsA) yethI ye mevI pratIta thAya cha : d me dhana- 2-jI nagarI cha, (pamuiya pakkoliyA) maI 23naa2| so prasannacitta 2 cha bhane ane| anI krIDAonA rasamAM magna rahe che. ethI A nagarI paNa temanA saMbaMdhathI pramudita ane prIDita 29 cha, (paccakkha devalogabhUyA) nenArAma bhATe se nArI sAkSAta devAsI dANe, (risthimiyasamiddhA) me nagI pipa, lapana mA 43 samRddhi sampanna yA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ ..516 jambUdvIpaprajJaptisUtre krIDAvantastAdRzA ye janAstadyogAnnagaryapi prakrIDitA 'paccakkhaM devalogabhUyA pratyakSa devalokabhUtA sAkSAddevalokasamAnA, 'riddhisthimiyasamiddhA, Rdastimita samRddhA RddhA vimavabhavanAdibhi vRddhimupagatA stimitA-svaparacakrabhayarahitA sthi. reti yAvat, samRddhA dhanadhAnyasamedhitAtpramuditA janA nAgarikAH, 'pamuiya jaNa jANavayA, pramuditajana jAnapadA 'jAva paDirUvA, yAvat pratirUpA, pramuditajanajAnapadeti vizeSaNaM pramuditaprakrIDiteti vizeSaNasya hetubhUtatayA na paunaruktyamityalamadhikapallavitena ||suu. 1 // nanvevaM prastuta bharatakSetrasya nAma pravRttiH kathaM jAtA ? ityAha-"tatthaNaM ityAdi mUlam-tattha NaM viNovAe rAyahANIe bharahe NAmaM rAyA cAuraMta cakkavaTTo samuppajitthA, mahayA himavaMta mahaMtamalayamaMdara jAva rajjaM pasAse mANe viharai / biio gamorAyavaNNagassa imo, tattha asaMkhejja kAlavAsaM tareNa uppajjae jasaMso uttame abhijAe sattavIriya parakkamaguNe pasattha vaNNa sarasAra saMghayaNatanugabuddhidhAraNamehAsaMThANa sIlappagaI pahANagAvacchAyAgaie aNegavayaNappahANe teaAubalavIriyajutte ajhusiraghaNaNi cialoha saMkalaNArAya vairausaha saMghayaNa dehadhArI jhasa 1 migAra 2 juga 3 baddhamANaga 4 bhaddamANaga 5 saMkha 6 chatta 7 vIaNi 8 paDAga 9 caka 10 NaMgala 11 musala 12 raha 13 sothia 14 aMkusa 15 caMdA 16 icca 17 aggi 18 jUya 19 sAgara 20 iMdajjhaya 21 puhavi 22 pauma 23 kuMjara 24 sIhAsaNa 25 daMDa 26 kumbha 27 girivara 28 turagavara 29 varamauDa 30 kuMDala 31 gaMdAvatta 32 dhaNu 33 kota 34 sAgara 35 bhavaNavimANa 36 aNegalakSaNa pasattha suvibhatta cittakara dhAnya Adi kI vRddhi ke kAraNa yahAM ke samasta nAgarIka jana sadA Ananda-Ananda meM hI DUbe rahate hai / ( jAva paDirUvA ) isa kAraNa yAvat yaha nagarI pratirUpa hai- anya nagarI isake jaisI nahIM haiM- 'anupamarUpavAlI hai pramuditajanajAnapadA' yaha vizeSaNa " pramuditaprakrIDita"isa vizeSaNa kA hetu-mUta hai. isa kAraNa yahAM punarukti doSa nahIM AtA hai // 1 // che, emAM rahenArAone svacakra ane para cakane bhaya ekadama lAgatuM nathI, temaja dhanadhAnya AdinI samRddhine lIdhe ahIM rahenArA sarva nAgarike sarvadA Anada magna ja rahe cha, (Ava paDirUvA) rathI yAvata se nagarI prati 35 che, mI nagarI menA vA samRddha nathI. me anupama 35tI cha, "pramuditajanajAnapadA" se vizeSa "pramuditaprakrIDita" e vizeSaNa mATe hetubhUta che. ethI ahIM punarukti deSa nathI, sUtra 1 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ 517 prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 2 bharatacakravatiutpatyAdinirUpaNam caraNasabhAge uddhAmuha lomajAla sukumAlaNiddha mauAvata pasatthaloma viraiasikhicchacchaNNaviulavacche desakhettasuvibhattadehadhArI taruNaravi rassibo hiavarakamala vibuddhaganbhavaNe hayaposaNako sasaNibha pattha itavileve paramuppalakuMdajAijU hiyavara caMpagaNAgapupphasAraM gatullagaMdhI chattIsA ahia pasatya patthivaguNehi jutte avvocchiNNAtapatte pAgaDa ubhayajoNI visuddhaNiagakulagayaNapuNNacaMde caMde iva somayAe NyaNamaNa Nivvuikare akkho me sAgarova thimie dhaNavaivva bhogasamudyasadavvayAe samare aparAie parama vikkamaguNe amara vaI samANa sarisaruve maNuavaI bharaca kavaTTI bharahaM bhuMjai paNaTThasata // sU0 2 // chAyA - tatra khalu vinItAyAM rAjadhAnyAM bharatA rAjA cAturantacakravartI samudapadyata mahAhimavanmahanmalaya mandarayAvadrAjyaM prazAsayan viharati / dvitIyA gamo rAjavarNakasyAyam tatra asaMkhyeyakAla varSAntareNa utpadyate yazasvI, uttamaH, abhijAtaH sattvavIryaparAkramaguNaH prazasta sArasaMhananatanukabuddhidhAraNamedhA saMsthAnazIla prakRtikaHpradhAnagauravacchAyAgatikaH aneka vacana pradhAnaH, teja Ayu balavIryayuktaH azupira ghaNanicitalohasRGgalanArAcavajrarSabha saMhananadehadhArI zaba 1 yuga 2 bhRGgAra 3 varddhamAnaka 4 bhadrAsana 5 zaGkha 6 chatra 7 vyajana 8 patAkA9 cakra 10 laGgUla 11 musala 12 ratha 13 svastikA 14 Gkuza 15 candrA 16 divyA 17 gni 18 khUpa sAgare 20 ndradhvaja 21 pRthvI 22 padma 23 kuJjara 24 siMhAsana 25 26 kUrma 27 girivara 28 tu raMgavara 22 vara mukuTa 30 kuNDala 31 nandyAvat 32 dhanuH 33 kunta 24 sAgara 35 bhavana vimAnA 36 nekalakSaNa prazasta suvibha kta citrakaracaraNadezabhAgaH UrdhvamukhalomajAla sukumAla snigdha mRdukAvartta prazasta lo biracita zrIvatsachannavipula vakSaskaH, dezakSetra suvibhaktadehadhArI, taruNaravirazmi bodhitava kamala viddha garbhavarNaH, hayaposanakozasannibhapRSThAntanirUpalepaH padmotpala kunda jAti yUthikavaracampaka nAga puSpa sAraGgatulya gandhI, SaTUtriMzatA adhika prazasta pArthivaguNairyuktaH avyavacchinnAtapatraH, prakaTobhayayonikaH vizuddha nijakakulagagana pUrNacandra iva somatayA nayanamanaso nivRtikaraH, akSobhaH, sAgara iva stimitaH, dhanapati riva bhAga samuda sad dravyatayA, samare aparAjitaH, parama vikramaguNaH, amarapatisamAna sahazarUpaH, panumapatiH bhahatacakravartI bharataM bhuGkte praNaSTazatraH // sUta 2 // TIkA- 'tatthaNaM viNIyAe rAyahANIe bharahe NAmaM rAyA tatra khalu vinItAyAm ayodhyAyAM rAjadhAnyAM bharato nAma rAjA, saca vAsudevo'pisyAt tathA sAmantAdirapi syAt atastayorvyAvRttyarthamAha- 'cAuraMtaca kavaTTI' cAturantacakravartI, catvA - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 jambUdvIpaprajJaptisUtre santi ro'ntAH - pUrvAparadakSiNa samudrAstrayaH caturthI himavAn ityevaM svarUpAste vazyatayA asyeti cAturantaH sacAsau cakravarttI ceti cAturantacakravarttI 'samuppajjitthA, samudapadyata AsIdityarthaH sa kIdRza: ? ityAha - 'mahayA himavaMtamahaM malaya maMdara jAva rajjaM pasAsemANe viharai, mahAhimavanmahan malayamandara yAvadrAjyaM prazAsayana viharati yAvatpadAt prathamopAGgataH, mAhiMdasAre ityArabhya samagro rAjavarNako grAmaH rAjA aupapAtike ekAdaza sUtre draSTavyaH tathAhi mahAhimavAn haimavata harivarSakSetrayo vibhAjakaH kula parvataH tadvat mahAn tathA malayamandara mahendrANAM parvatavizeSANAM sAra iva sAro yasya sa tathA anta balaM yadvA malayAdivisAraH pradhAno yaH sa tathA parvatAnAM tadhye malayAdayaH parvatavizeSAH pradhAnAstathA'yamapi anya narendrANAM madhye pradhAna itibhAvaH, etAdRzavizeSaNaviziSTaH rAjA rAjyaM prazAsayan pAlayan viharati ityata eva bharataM varSamiti nanvevamapi zAzvatI bharatanAma pravRttiH tatthaM viNIyAe rAyahANIe bharaheNAma' - ityAdi sUtra 2 TIkArtha- - usa vinItA nAma kI rAjadhAnI meM ( bharaheNAmaM rAyA cAuraMtacaka kavaTTI samupajjatthA ) bharata nAma kA cAturanta cakravartIrAjA utpanna huA - pUrva pazcima aura dakSiNa digvartI tIna samudra aura caturtha himavAn parvata jisa rAjA ke AdhIna hote haiM vaha cAturanta kahalAtA hai. aisA cAturanta cakravartI rAjA jo hotA hai vaha cAturanta cakravartI rAjA kahA jAtA hai / ( mahayA himavaMta mahaMtamalayamaMdara jAva rajjaM jAva pasAse mANe viharai ) yaha cAturanta cakravartI bharata rAjA himavAn parvata ke, malaya parvata ke, maMdara parvata ke aura mahendra parvata ke jaisA viziSTa antarbala vAlA thA - athavA malayAdi parvatoM ke jaisA pradhAna thA ye malayAdi parvata anya parvatoM ke bIca meM pradhAna rUpa se parigaNita hue haiM isI taraha se yaha rAjA bhI anya rAjAoM ke boca meM pradhAna rUpa se ullikhita hotA thA aisA yaha rAjA yAvat rAjya kA zAsana karatA huA - hara taraha se usakA saMrakSaNa aura saMbhAla karatA huA Ananda se rahatA thA. isa kAraNa isa kSetra kA nAma bharata kSetra aisA huA hai tattha NaM viNIyAe rAyahANIe bharate NAma - ityAdi sUtra - // 2 // TIartha - te vinItA nAma rAjdhAnImA (bharaheNAmaM rAyA cAuraMta cakkavaTTo samupajitthA ) larata nAbhe ye yAturanta yavatI rAla utpanna thayo pUrva-pazcima bhane dakSiNa dizvatI traNa samudro ane catu himavAna paryaMta je rAjAnI adhinatAmAM hoya che, te cAturanta che. evA je cAturanta cakravatI rAjA hoya che, tene cAturanta cakravatI rAjA vAmAM Ave che. (mahayA himavaMtamahaMtamalayamaMdara jAva raja jAva pasAse mANe viharas) e cAturanta cakravatI bharata rAjA himavAna parvatanA, malaya parvatanA maMdara paryaMtanA ane mahendra parvatanA jevuM viziSTa anta`La dharAvatA hatA athavA malayAdi pava tAnI jema te pradhAna hate. e malayAdi pateH anya pa`tAmAM pradhAna rUpamAM parigaNita thayA che, A pramANe ja e rAjA paNa anya rAjAonI vacce pradhAna rUpathI ullikhita thatA hatA. evA te rAjA yAvata rAjA--zAsana sabhALatA, dareka rIte tenuM sa'rakSaNa ane tenI saMbhALa karata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAra sU.2 bharatacakravatiutpatyAdinirUpaNam 519 zrUyate tat katham ! tadabhAve ca 'settaM' ityAdi vakSyamANaM nigamanamapi asambhavItyAGkaya prakArantareNa tattatkAlAbhavi bharata cakravaryudezena rAjavarNakamAha -'viio gamo rAjavaNNagassa imo' dvitIyo gamaH pAThavizeSo rAjavarNakasyAyam tattha asaMkhejja 'kAlavAsaMtareNa uppajjae' tatra tasyAM vinItAyAm nagaryA, asaMkhyeyaH kAlo yai varSe stAni varSANi asaMkhyeyAnItyarthaH teSAmantareNa asaMkhyAtakAlanantaram ayamarya pravacane hi kAlasyAsaMkhyeyatA asaMkhyeyaireva varSe ya'vahiyate anyathA samayApekSayA'saMkhyeyA yuSkatva vyavahAraprasaGgaH, tenAsaMkhyeyavarSAtmakAsaMkhyeyakAle gate ekasmAd bharatacakravartino'parobharatacakravartI yataH prakRtakSetrasya bharateti nAma pravartate sa utpazaMkA- yaha ThIka hai jo bharata kSetra isa prakAra ke nAmakaraNa meM Apane kAraNa batAyA hai parantu zAzvato jo bharata kSetra" isa nAma kI pravRtti sunI jAtI hai vaha kaise saMgata hoto hai yadi aisI bAta na ho to phira "se taM ityAdirUpa se jo nigamana sUtra hai. vaha asaMbhavita ho jAtA hai ? to isa zaMkA ke samAdhAna nimitta sUtrakAra prakArAntara se tatkAla bhAvI bharata nAma cakravartI ke varNana ke uddezya se rAjA kA varNana karate haiM-"viio gamo rAjavaNNagassa imo" jo varNana isa prakAra se hai-(tastha asaMkhejakAlavAsaMtareNa uppajjae jasaMso uttame abhijAe sattavoriya parakkamaguNe) usa vinItA meM asaMkhyAta kAla taka ke anantara -jo kAla varSoM dvArA asaMkhyAta hotA hai aise ve varSa asaMkhyAta hote haiM-una asaMkhyAta varSoM ke bAda jisa se isa kSetra kA nAma bharata aisA pracalita hotA hai aisA bharata cakravartI utpanna hotA hai. yahAM jo kAla meM varSoM kI apekSA lekara asaMkhyAtatA prakaTa kI gai hai so pravacana kI mAnyatAnusAra hI pragaTa kI gaI hai kyoM ki pravacana meM asaMkhyAta varSoM ko lekara ho kAla meM asaMkhyAta phAla kA vyavahAra huA hai samayoM kI apekSA kAla meM asaMkhyAtatA kA vyavahAra kalpita AnaMda pUrvaka rahetuM hatuM. ethI e kSetranuM nAma bharatakSetra evuM thayuM che. zaMkA-A barAbara che ke bharatakSetranuM nAma pracalita thayuM temAM tame A kAraNa spaSTa karyuM paNa zAzvatI je bharatakSetra e nAmanI pravRtti sAMbhaLavAmAM Ave che, te kevI rIte saMgata thaI zake ? nathe pAta DAyanahita 5ch| 'seta'tyA 35mA 2 nizAna sUtra cha. te mslvita thaI jAya che? te e zaMkAnA samAdhAna mATe sUtrakAra prakArAntarathI tatkAla bhAvI marata nAma yatA na -nane manusakSIne 22 2 cha-"biio gamo rAjavaNNagassa imo" te pAna mA pramANe cha-(tattha asaMkhejjakAla vAsaMtareNa uppajjae jasaMsI, uttame abhijAe sattavIriya parakkamaguNe) te vinAtAnamA saya pchii-2|| varSo dvArA asaMkhyAta hoya che, evA te varSe asaMkhyAta hoya che--te asaMkhyAta varSo pachI-jenI vaDe A kSetranuM nAma bharata A nAme prakhyAta thayuM, e te bharata cakravatI rAjA utpanna thAya che. ahIM je kALamAM varSonI apekSAe asaMkhyAtatA prakaTa karavAmAM AvI che, te pravacananI mAnyatAnusAra ja prakaTa karavAmAM AvI che. kemake pravacanamAM asaMkhyAta varSane laine ja kALamAM asaMkhyAta kALane vyavahAra thayA che. samAnI apekSAe kALamAM asaM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 jambUdvIpaprajJaptisUtre yate iti saca kIdRza ityAha-'jasaMsI uttame abhijAe, yazasvI kIrtimAn uttamA zAlAkApuruSatvAt abhijAtaH kulInaH zrIRSabhAdivaMzyatvAt 'satavIriya parakkamaguNe, saca-sAhasaM vIryam-AntaraM balama, parakramaH zAdhuvidhAsanazaktiH aite guNA yasya sa satyavIryaparAkramaguNaH etena rAjyocitasarbAtizAyi guNavattvamuktam pasatthavaNNasarasArasaMghayaNa tanugabaddhidhAraNa mehAsaMThANa sIlappaI mazastavarNa svarasAra saMhanana tanukabu dvidhAraNamedhA saMsthAna zIla prakRtikaH, tatra:prazastAH-tatkAlavarti janApekSayA zlAghanIyAH varNaH dehakAntiH, svaro dhvaniH sAraH zubhapudgalopacayajanyo dhAtuvizeSaH, saMhananam asthinicayarUpam tanukaM zarIram dhAraNA anubhRtArthadhAraNAzaktiH medhA heyo. pAdeyadhIH, saMsthAnaM yathAsthAnamaGgopAGgavinyAsaH zIlam AcAraH prakRtisvabhAvaH, eteSAM dvandvottaraM prazastA varNAdayo'rthAH yasya sa tatheti bahuvrIhiH 'pahANagAravacchAyAgaie, kiyA jAve to phira isa kAla meM manuSyoM meM asaMkhyAtA yuSkatva kA vyavahAra prasaGga prApta hotA hai. ataH kAla meM asaMkhyeyatA asaMkhyAta varSoM kI apekSA se hI mAnanA cAhiye isa taraha jaba asaMkhyAta varSoM taka asaMkhyAta kAla vyatIta ho cuke taba eka bharata cakravartI ke bAda dUsarA bharata cakavartI ki jisase bharata kSetra kA bharata aisA nAma pracalita hotA hai utpanna hotA hai yaha bharata cakravartI (jasaMsI uttame abhijAe) yazasvo kIrti saMpanna hotA hai, uttama zalAkA puruSa hone se-zreSTha hotA hai tathA abhijAta-kulIna hotA hai kyoM ki yaha RSabhAdi kA vaMzaja hotA hai ( sattathIriyaparakkamaguNe ) isameM sattva sAhasa vIrya Antara bala, parAkamazatru vinAzana zakti ye saba guNa hote haiM. ima pada dvArA usameM rAjanya ke ucita sarvAti zAyI guNavattA pragaTa kI gaI hai. (paptattha SaNNa sara sAra saMghayaNa tanugabuddhidhAraNa mehA saMThANa solappaI) anya rAjAoM kI apekSA isakA varNa dehakAnti, svara dhvani, sAra zubhapudgalopacaya janya dhAtuvizeSa, saMhanana asthinicaya tanu zarIra dhAraNA anubhUta artha kI dhAraNA zakti khyAtatAne vyavahAra thaye nathI, je samayanI apekSAe kALamAM asaM khyA tA ne vyavahAra kapita karavAmAM Ave te pachI e kALamAM manuSyamAM asaMkhyAtAyuSkatvane vyavahAra prasaMga prApta thAya che. ethI kALamAM asaMkhyayatA asaMkhyAta varSonI apekSAthI ja mAnavI joIe A rIte jyAre asaMkhyAta varSo sudhI asaMkhyAta vaSe vyatIta thaI cUkayAM tyAre eka bharata cakravatI pachI bIje bharata cakravatI - ke jemanAthI bharatakSetranuM nAma bharata A pramANe prakhyAta thAya cha-34 thAya che. me. bharata yavatI (jasaMsI uttame abhijAe)-yazasvI-ta saMpanna hoya che, uttama zalAkA puruSa hovAthIzreSTha hoya che temaja abhijAta kulIna hoya cha. ubho me hAya che. (sattavIriya parakkamaguNe) samAM satva-sAsa vIya-AMtara khaLa, parAkama-zatru vinAzana zakti e save guNa hoya che. e pada vaDe temAM saranyana ta sAta zAyI gudha pattA 548 42vAbhAvI che. (pasattha ghaNNa sarasAra saMghayaNa tanuga buddhidhAraNa mehA saMThANa sIlappaI) anya sAnI apekSA anI 14deha kAMti, svara-avani, sAra zubha pudgalapacaya janya dhAtu vizeSa, saMhanana-esthinicaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 2 bharatacakravatiutpatyAdinirUpaNam 521 atrApi dvandvottaraM pradhAnA ananyavartino gauravAdayo'rthA yasya sa pradhAna gauravacchAyAgatikaH, tatra gauravam abhimAnaH chAyA zarIrazobhA, gatiH saMcaraNamiti, 'aNegavaNa pahANe' anekavacanapradhAnaH anekavAcanikeSu zreSThaH sakalavaktRzreSThA ityarthaH vaca naprakAracAyam "satyaM zaucamanAyAsaH maGgalaM priyavAditA ityAdi / 'teya AuvalIriyajutte' tejaAyu balavIryayuktaH tatra tejaH parairasahanIyaH pratApaH ayurbalaM puruSAyuSaM vIryam AtmasamutthaM taiH yuktaH etena jarArogA dinopahatavIryatvaM nAsyeti siddham 'ajyusiraNaNici lohasaMkalaNArAyavahara usa hasaMghayaNa dehadhArI, azuSiravaNanicita lohazaGkha lanArAca vajrarSabha saMhananadehadhArI, tatra azuSirA nicchidrA ataeva ghananicitA atya taghanA yA lohazaGkhalA tadiva nArAcavajraRSabhaM prasiddhA vajraRSabhanArAcaM saMhananaM yatra taM tathAvidhaM deha dharatItyevaM zIlaH, 'jhasa 1 juna 2 bhiMgAra 3 baddhamANaga 4 bhamA aura ga 5 zaMkha 6 chatta 7 vIaNi 8 paDAga 9 cakka 10 gaMgala 11 musala 12 raha 13 sotthiya 14 aMkusa 15 caMdA 16 icca 17 aggi 18 jUya 19 sAgara 20 iMdajjhaya vacchAyAgaie) gaurava - svAbhimAna - chAyA zarIra zobhA aura gati asAdhAraNa ye sabha isameM asAdhAraNa hote hai / (aNegavaga pahANe ) yaha sakala vaktAoM meM zreSTha vaktA hotA hai. (tea Auvalavoriyajutte) teja - jise dUsare jana sahana nahIM kara sakeM aise pratApa, Ayu, bala, bIrya se yaha yukta hotA haiM. isase jarA roga Adi se yaha upahata vIrya vAlA nahIM hotA hai yaha bAta siddha hotI hai ( ajjhasiraghaNaNiciya lohasaMkalaNArAyavahara u sahasaMghayaNa dehadhArI) nicchidra ataeva atyanta ghanI jo loha zrRGkhalA usake jaisA inakA vajra RSabha nArAca saMhanana vAlA deha hotA hai (isa 1 juga 2 bhiMgAra 3 baddhamANaga 4 maddamANaga 5 saMkha 6 chatta 7 bIaNi 8 DAga 9 cakka 10 gaMgala 11 musala 12, raha 13, sotthiya 14 aMkusa 15, caMdA 16, icca 17, aggi 18, jUya 19, sAgara 20, idajjhaya 21, puhavi 22. pauma tanu-zarIra, dhAraNA anubhUta arthaMnI dhAraNA zakti- meghA heyopAdhyaviveya buddhi saMsthAna a MgeApAMgavinyAsa, zIla-mAcAra ane prakRti-svabhAva e save tatkAlavatI manuSyanI vyapekSA zzAdhanIya-prazaMsanIya hoya che. (pahANagAravacchAyA gaie) gaurava-svAbhimAna- chAyA zarIra zolA bhane gati asAdhAraNa se sarve mema asAdhAraNa hoya che. (aNega bayaNavyahANe) ye sasa paDatAyAM zreSTha paDatA hoya che.' (teaADavalacIriyajuro ) tetha - mene bIjA mANasA sahana karI zake nahi evA pratApa, Ayu, baLa ane vIyathI e yukta hoya che. ethI jarAreAga AdithI e upahata-vIya vALA thatA nathI e vAta siddha thAya che. (siraghaNaNiciya lohasaMkalaNArAvara sahasaMghayaNadehadhArI) nicchidra yethI atyaMta sAndra je leAha zu'khalA hoya che. tenA jevA ene baRSabha, nArAca sahananavALA he hoya che. (jhasa 1, juga 2, bhiMgAra 3, vadramANaga 4, bhaddamANaga 5, saMkha 6, chata 1. satyaM zaucamanAyAsaH maGgalaM priyavAditA" ityAdi ye vaktA ke guNa kahe gaye hai / 2 "satyaM zaucamanAyAsaH maGgalaM priyavAditA" vagere pahatAnA guNeo hevAmA mAnyA che. 66 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 jambUdvIpaprajJaptisUtre 21 puhavi 22 pauma 23 kuMjara 24 sohAsaNa 25 daMDa 26 kumma 27 girivara 28 turagavara 22 varamauDa 30 kuMDala 31 gaMdAyatta 32 dhaNu 13 kauta 34 gAgara 35 bhavaNavimANa 36 aNegalakSaNa pasatthasuvibhattacittakaracaraNadesabhAe' tatra jhaso mIna: 1 yugaM zakaTAGgavizeSaH 2, bhRGgAro. jalabhAjanavizeSaH 3. varddhamAnakaH zarAyaH 4, bhadrAsanam 5, zaGgo dakSiNAyattaH 6, chatraM prasiddham 7, vyajanaM vyajanakam 'paMkhA itiprasiddham 8 patAkA 9 cakram 10 lAGgAlam halam 11, musalam 12, ratha 13, svastikam 14, akuMzaH 15, candraH 16, AdityA 17, gnI prasiddhau 18 yUpo yajJastambhaH 19, sAgara samudraH 20, indradhvajaH 21, pRthvI 22, padma 23, kujarAH prasiddhAH 24, siMhAsanam 25, daNDa 26, kUrma 27, girivara 28, turagavara 29, varamukuTa 30, kuNDalAni vyaktAni 31, nandhAvataH pratidig navakoNakaH svastikA 32, dhanuH 33, kuntaH bhallukaH 34, gAgaraH strIparidhAnavizeSaH 35, bhavana vimAnam 36, eteSAM dvandvottaram etAni prazastAni mAGgalpAni, suvibhakAni atizayena 23, kuMjara 24, sIhAsaNa 25, daMDa, 26,kumma 27, girivara 28, turagavara 29, varamauDa 30, kuNDala 31, NaMdAyatta 32, dhaNu 33, kA~ta 34, gAgara 35, bhavaNavimANa 36, (aNegalakSaNa pasatthasuvibhattacittakaracaraNadesabhAe) inakI hatheliyoM meM aura pagathaliyoM meM eka hajAra prazasta evaM vibhakta rUpa meM rahe hue sulakSaNa hote haiM unameM se kitane sulakSaNoM ke triloka gama-isa prakAra se hai-masa-mIna-yuga-juA-bhaMgAra jalabhAjanavizeSa, varddhamAnaka zarAva-bhadrAsana, dakSiNAvarta zaMkha chatra vyajana-paMkha, patAkA cakra lAMgala, hala musala, ratha, svastika, aMkuza, candra, Aditya, sUrya, agni yUpa-yajJastambha, sAgara-samudra, indradhvaja, pRthivI, padma, kuJjara,-hastI-siMhAsana. daNDa. kUrma-kachuA. girivara zreSThaparvata. turagavara-zreSTha ghor3A, varamukuTa, kuNDala, nanvAyata, - hara eka dizA meM naukoNoM vAlA svastika, dhanuSa, kunta, bhalluka- bhAlA, gAgara- kho paridhA na vizeSa, aura bhavana vimAna ina padArthoM ke vahAM jo cihna 7, bIaNi 8, paDAga 9, cakka 10, jaMgala 11, musala 12, raha, 13,sotthiya 14, aMkusa 15, caMdA 16, izya 17, aggi-18, jUya-19, sAgara 20, iMdajjhaya 21, puhayi 22, pauma 23, kuMjara 24, sIhAsaNa 25, daMDa 26, kumma 27, girivara 28, turagavara 29, varamauDa 30 kuMDala 31, NaMdAvatta 32, dhaNu-33, koMta 24, gAgara 35, bhavaNavimANa 38, aNegalakSaNa pasatthasuvibhattacittakaracaraNadesabhAe) omanI hathejImAmA bhane pana tajI. yAmAM eka hajAra prazasta temaja vibhakata rUpamAM rahelA sulakSaNo hoya che. temAMthI keTalAMka sulakSaNe A pramANe che-jhara-mIna, yuga -juA, bhaMgAra-jala bhAjana vizeSa pamAna -zarA, ladrAsana, kSita za5, chatra, vya1-5 me, patA, Ak, aina, 49, bhUsa' 2tha, svasti, yaza. yandra, sAhitya, sUrya, ASA, 55-zastana, saa||2smudr, chandraya, 55, 12-istI sAsana, 6, ma AyamA, ricara-zreSTha ta. turagavara-zreSTha gheDe, varamukuTa, kaMDala, nanhAvarta-dareka dizAmAM nava khUNAo vALe svastika dhanuSa, kunta, bhaluka-bhAle, gAgara-stro paridhAna vizeSa ane bhavana-vimAna, e padArthone jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAra sU. 2 bharatacakravatiutpatyAdinirUpaNam 523 viviktAni, yAni anekAni aSTottarasahasapramANAni lakSaNAni taizcitro-vismayakaraH kara caraNayordezabhAgo yasya sa tathA, tIrthakRtAmiva cakravartinAmapi aSTAdhika sahastralakSaNAni bhavanti uktaMca mUlam - "pAgaya maNuANaM battIsaM lakSaNAni aTThasayaM, / baladeva vAsudevANaM asaissaM cakkavaTTi titthagarANaM ||iti|| chAyA- "prAkRta manujAnAM dvAtrizallakSaNAni aSTazatam / / baladeva vAsudevAnAm aSTasahasraM cakravati tIrthakarANAm // " iti uddhAmuhalomajAlamukumAlaNiddhamauAvattapasatthalomaviraibhasi rivacchaNNaviulayacche tatra UrdhvamukhaM bhUmerudgacchatAm aMkurANAmila yeSAM tAni UrdhvatakhAni yAni lomAni teSAM jAlaM samUho yatra sa tathA sukumAlasnigdhAni navanItapiNDAdidravyANi tadvat mRdukAni komalAni tathA AvattaiH dakSiNAvarteH prazastAni mAGgalyAni yAni lomAni teviracito yaH zrIvatsaH cihnavizeSaH tataH pUrvapadena karmadhArayaH tena channam AcchAditaM yuktamityarthaH vipulaM vakSo vakSasthalaM yasya sa tathA 'desakhettasuvibhattadehadhArI' dezakSevasuvibhaktadehadhArI, deze kozaladezAdau, kSetre tadekaaGkita hote haiM ve saba Apasa meM eka dUsare se alaga 5 hote haiM aura maMgalakArI hote haiM / ina cihnoM se yukta unake hAtha aura paira baDe suhAvane lagate haiM / 1008 lakSaNa jisa prakAra se tIrthakaro ke hote haiM vaise hI ve cakravartiyoM ke bhI hote hai uktaM ca - pAgaya maNuANaM vattIsalakkhaNAni atayaM / baladevavAsudevANaM aTUsahassaM cakkaTTivatitthagarANaM" // 1 // ( uddhAmuha lomajAlasukumAlaNiddhama Avata pasatthalomaviraiasiriyacchacchaNNaviulabacche) inakA vakSaHsthala vipula hotA hai aura vaha urdhvamukhavAle, tathA navanIta piNDAdi ke jaise mRdutAvAle evaM dakSiNAvarta vAle aise prazasta bAloM se- romoM se cita- banehue zrIvatsacinha vizeSa se AcchAdita - yukta rahate hai ( desa khetta suvibhattadehadhArI ) deza- kozala deza Adi meM aura kSetra usake avayavabhUta vinItA Adi nagarI meM yathAsthAna jisameM avayavoM kI racanA huI hai ciho tyAM aMkita hoya che, te badhAM paraspara - eka-bIjAthI alaga-alaga hoya che, ane maMgaLa kArI hoya che. e citrothI sampana temanA hAtha ane paga atIva suMdara lAge che 1008 lakSaNo jema tIrthakarone hoya che, tema ja e badhAM lakSaNo cakravatIone paNa hoya cha. dhuMcha pAgaya maNuANa battIsa lakkhaNAni aTThasayaM / baladeva vAsudevANaM asahassaM cakkaTTititthagarANa // 1 // (uddhAmuhaloma jAla sukumaanniddhmuaavttpssthlombiriasirivcchcchnnnnviulache) emanuM vakSasthaLa vipula hoya che. ane te urdhva mukhavALA temaja navanIta piMDAdinA jema bhRtAmA bhane dakSiNApattayANA 41 prazastayANAthI-yuta 24 . (desa khetta suvibhattadeha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 jambUdvIpaprajJaptisUtre dezabhUtavinItAnagaryAdau suvibhakto yathAsthAnaviniviSTAvayavo yo dehastaM dharatItyevaM zIlaH bharatakSetre tatkAlAvacchedena na bharatacakrato'parasundarAkRtirabhUdityarthaH 'taruNa ravirassibohiyavarakamalavibuddhagambhavaNNe' taruNaravirazmibodhitavarakamalavibudhagarbhavarNaH taruparavirazmibhiH udgacchatsUryakiraNaH bodhita vikAsita yadvarakamalaM zreSThakamalaM tasya vibudho vikasvaze yo garbho madhyabhAgastadvadvarNaH zarIrakAntiryasya sa tathA kAJcanavarNazarIra 'ityarthaH hayaposaNakosasaNNibhapasatyapiTuM taNiruvaleve' hayaposana kozamannibhapRSTAntanirupalepaH hayaposanaM hayApAnaM tadeva kozaiva kozaH suguptatvAt tatsannibhaH prazastaH pRSThasya pRSThabhAgasya antaH caramabhAgo'pAnaM tatra nirupalepo leparahita purISakatvAt 'paumuppalakudajAijUhiyavaracaMpagaNAgapupphasAraMgatullagaMdhI' padmotpala kundajAtiyUthikavaracampakanAgapuSpasAraGgatulyagandhI tatra pamaM prasiddham, utpalaM kamalavizeSaH, 'kundajAti yathikAH prasiddhapuSpavizeSAH varacampakA-rAjacampakaH, nAgapuSpaM NAgakesarakusumam, sAraGga. padaikadeze padasamudAya grahaNAt sAraGgapadena sAraGgamadaH kastUrIti prsiddhH| eteSAM tulyo gandhaH yasya sa tathA, sugandhayuktadeha ityarthaH 'chattIsA ahia pasattha patthivaguNehi jutte' patriMzatA adhika prazastapArthivaguNairyuktaH, te ca guNAstAvat aisA unakA deha eka ho hotA hai arthAt usa kAla meM aisA sundara AkAra vAlA zarIra kisIkA nahIM hotA hai (taruNaravirassibohiavarakamalavibuddhagambhavaNNe ) inake zarIra kI kAnti taruNa ravi se- nikalate hue sUrya kI kiraNoM se vikasita hue kamala ke garbha ke varNa kI jaisI hotI hai| arthAt suvarNa ke jaisA varNavAlA inakA zarIra hotA hai. (hayaposaNakomasaNNibha pasattha piThaMtaNiruvaleve ) inakA jo gudA bhAga hotA hai vaha ghoDe ke gudAbhAga kI taraha purISa se alipta rahatA hai (paumuppalakuMdajAijUhiyavaracaMpagaNAgapupphasAraMgatullagaMdhI ) inake zarIra kI gandha padmautpala, kuMda- camelI yA moraghA kA puSpa, vara campaka- rAjacampaka- nAga puSpa- nAgakezara- evaM sAgaGga-padaikadeza meM padasamudAya ke grahaNa ke anusAra kastUrIinakI jaisI gaMdha hotI hai vaisI hotI hai ( chattIsAahia pasattha patthivaguNehiM jutte ) 36 ghar)dezakezala, deza AdimAM ane kSetra tenA avayavabhUta vinItA Adi nagarImAM yathAsthAna jemAM avayavonI racanA thaI che, e temane deha eka ja hoya che. eTale ke te kALamAM mevA 12 mAravANA he neya nathI. hAtA (taruNaravirassibohiavarakamalavibuddha. gambhavaNe) memanA zarIranI ill do! 2vithA nItA sUryanA 2AthI visita bhsnA garbhanA vaNa jevI hoya che. eTale ke suvarNa jevA varNavALe emano deha hoya che. (hayaposaNa kosasaNNibhapasathapiDhataNirupaleve) bhane 2 guhAlA hAya cha, te pAunA mAnI 25 puSithI Alam 29 che. (paumuppalakuMda jAi jUhivaracaMpagaNAgapuppha sAraMgatallagaMdhI) memanA zarIranI 5 59ma, Grue, 4-yamesI : bhArAnA 505, 12 caMpaka, rAjacaMpaka, nAgapupa-nAgakezara temaja sAraMga-paka dezamAM padasamudAyanA grahaNa bhuSaNa turInI pI ga ya cha, tekI DAya che. (chattIsA ahiapasatthapatthiva jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAra sU.2 bharatacakravatiutpatyAdinirUpaNam 525 'avyaGgo 1, lakSaNArgoM 2, rUpasampattibhRtanuH 3, ityArabhya tAttvikaH sAttviko nRpaH 36 ityantAH padazilparimitA vijJeyAH 'avyocchiNNAtapatte' avyavacchinnAtapatraH, avyavacchinnam-akhaNDitamAtapatraM yasya sa tathA ekachatrarAjyadhArItyarthaH etenAsya pitRpitAmahakramAgatarAjyabhoktRtvaM sUcitam athavA tasya prabhutvaM kenApi balIyasA ripuNA na vyavacchinnamiti sUcitam / 'pAgaDaubhayajoNI' prakaTobhayayonikaH, prakaTe vizadAbadAta tayA jagadvikhyAte ubhayayonyau mAtRpitRpakSarUpe yasya tathA, nirmalajananIjanakobhayapakSavAnityarthaH ataeva 'visuddhaNiagakulagayaNapuNNacaMde iva somayAe NayaNamaNaNibbuIkare' tatra vizuddha kalaGkarahitaM yannijakakulaM tadeva gaganaM tatra pUrNacandra iva somatayA mRdusvabhAvena nayanamanaso nibRttikaraH AnandakaraH, 'akkhobhe' akSobhaH bhayarahitaH, 'sAgarovathimie' sAgara iva stimitaH adhika prazasta pArthiva guNoM se ye yukta hote haiM ye guNa isa prakAra se haiM - avyaGga 1 lakSaNApUrNa 2 rUsaMpattiyukta zarIra 3, yahAM se lekara tAtvika aura sAtvika taka isa prakAra ye36 ho jAte hai / "avvocchiNNAtapatte" isakA ekacchatra rAjya hotA hai, isalie inakA rAjya pitR pitAmaha kI vaMza paramparA se calA huA AtA haiM yaha bAta isa bAta se sUcita kI gai hai athavA inakA prabhutva kisI anya baliSTha zatru ke dvArA chinna bhinna nahIM kiyA jA sakatA hai aisA bhI samajhA jA sakatA hai / ( pAgaDa ubhayajoNo ) ina ke mAtR pitR pakSa jagata me vikhyAta hotA hai| ( visuddhaNiyagakulagayaNapuNNacaMde iva somayAe NayaNa maNaNivvuIkare ) ata eva ye apane kalaGka vihIna kularUpa gagana maMDala meM mRdu svabhAva ke kAraNa pUrNa candra maNDala kI taraha netra aura mana ko Ananda karane vAle hote haiM / ( akkhobhe sAgarova thimie dhaNavaivva bhoga guNehi jutte) 36 madhi prazasta pAthiyazAyA gayA saMpanna hoya che. te guthe| avyaGga DhALargo rUpasaMpatti yukta zarIra tyAMthIlaIne sAtvika sudhI e guNonI 36 saMkhyA thaI jAya cha.'avvocchiNNAtapatte' menu me 243 20ya DAya che. samarnu rAya pitR-pitAmahAnI 40 paraMparAthI cAlyuM AvatuM hoya che, e vAta enAthI sUcita karavAmAM AvI che. athavA emanuM prabhutva kaI paNa bIjA zatru vaDe chinna-bhinna karI zakAtuM nathI. evuM 56 sama zAye chIme (pAgauubhayajoNI) amano bhAtR-pitRpakSa yatamA [paNyAta hAya che. (visuddha NiyagakulagayaNa puNNacaMde iva somayAe NayaNamaNaNivuIkare) methI e pitAnA kalaMkahIna kula rU5 gaganamaMDaLamAM mRdusvabhAvane lIdhe pUrNa candra maMDaLanI 1 avyaGgo 1 lakSaNApUrNo 2rUpasaMpattibhRttanuH 3 amado 4 jagadojasvI 5 yazasvIca 6 kRpAluhRt 7 / kalAsukRtakarmA 8 ca. zuddharAjakulodbhavaH 9 / vaddhAnugaH 10 trizati 11 zca pujArAgI 12 prajA gurU 13 / samarthanaHdumarthAnAM trayANAM samamAtrayA 14 / kozavAn 15 satyasandhAnaH 16 ceradRg 17 dUramatradRg 18 Asiddhi karmo dyogI 19 ca pravINaH zastra 20 zAstrayoH 21 / nigrahA 22 nugrahaparo 23 nilezca dUraziSTayoH 24 upAyArjita rAjya zrI 25 dunizauNDo 26 dhuvajayI 27 / nyAyapriyo 28 nyAyavettA 29 vyasamAnAvyapAsakaH 30 / adharmavIryA 31 gAmbhIryo 32 dArya 63 cAturyabhUSitaH 34 praNayAdhikakrodha 35 tAtvikaH sAtviko nRpaH 36 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___jambUdvIpaprajJaptisUtre sAgaraprastAvAt kSIrasamudrAdiH sa iva stimitaH sthirazcintAkallolavarjito na punahIyamAnavardhamAnakallolalavagasamudraivAsthirasvabhAva ityarthaH 'dhaNavaivva bhogasamu-dayasadabdhayAe' dhanapatiriva kubera iva bhogasya samudayaH-sampadudayastena saha sadvidyamAnaM dravyaM yasya sa bhogasamudaya sadravyamtasya bhAvastattA tayA, bhogopayogi bhogAGga samRddha ityarthaH (samare aparAie) samare-saMgrAme aparAjitaH-parAjayamaprAptaH (paramavikkamaguNe) paramavikramaguNaH utkRSTaparAkramaguNayuktaH (amaravaisamANasarisarUve) amapateH zakrasya samAnaM sahazamatyarthatutyaM rUpaM yasya so'marapati samAnasadRzarUpaH, indrasamAnarUpasampattimAnityarthaH (maNuavaI) manujapatiH nagarAdhipatiH (bharahacakkavaTTI) bharatacakravartI utpadyate iti pUrveNa sambandhaH, athotpannaH san kiM kurute ityAha-(bharaha) ityAdi ( bharahaM muMjai paNasattU ) anantarasUtre evaM pradarzitasvarUpo bharatattakravartIbharataM bhuGkte - zAstIti, paNaSTazatruriti spaSTam, ata idaM bharatakSetra mucyate iti nigamanamagre vakSyate // sU0 2 // samudayasa havvayAe samare aparAie paramavikkamaguNe amaravai samANasarisarUve ) nirbhaya hote haiM, kSIrasamudra Adi ko taraha ye cintA rUpa kalloloM se varjita rahate hai kallolo se hIyamAna vardhamAna lavaNa samudra kI taraha ye asthira svabhAva vAle nahIM hote haiM kubera ke jaise ye bhogoM ke samudAya meM apane vidyamAna dravyoM ko kharca karane vAle hote haiM arthAt vidyamAna dravya ke anusAra ye bhogopabhogo ko bhogane vAle hote haiM / samarAGgaNa meM inheM koI parAsta karane vAlA nahIM hotA hai- ye aparAjita hote haiM / kyoMki ye jisa parAkrama guNa se yuka hote haiM vaha unakA utkRSTa hotA hai / unakA rUpa zaka ke samAna bahuta hI adhika sundara hotA hai| ( maNuavaI bharahacakkayaTTI bharahaM bhujai paNNadvasattU ) isa prakAra ke ina pUrvokta samasta vizeSaNoM se saMpanna manujAdhipati bharata cakravartI isa bharata kSetra kA zAsana karate haiM usa samaya inakA koi bhI zatra pratipakSI- nahIM rahatA hai samasta zatrugaNa naSTa ho jAtA hai isa kAraNa he gautama ! isa kSetrakA nAma bharata kSetra isa prakAra se kahane meM AyA haiM // 2 // bhanatra bhane bhanana mAna mApanA2 ya che. (akkhome sAgarova thimie dhaNavaudhva bhogasamudayasahavvayAe samare aparAie paramavikkamaguNe amaravaisamANa sarisarUve) nilaya ya cha, kSIra samudra porenI remothe| (ynt||35 zealatthA vanita rahe che. kolethI hIyamAna, vardhamAna lavaNa samudranI jema e e asthira svabhAvavALA hotA nathI. kuberanI jema e bhegonA samudAyamAM pitAnA vidyamAna dravyane kharca karatA hoya che. eTale ke vidyamAna dravya mujaba eo bhegopagone bhogavanAra hoya che. raNAMgaNamAM e aparAjita hoya che. kemake e je prarAkrama guNathI yukta . tmn| u hAya che. tamanu 35 / atIya su12 DAya che. (maNuavaI bharahavakkavaTTI bharahaM muMjai paNadvasatta) yA pramANe me pUrita samasta vizeSagAthA ma na manajAdhipati bharata cakravatI e bharanakSetranuM zAsana kare che. te samaye emane kaI paNa zatru pratipakSI rahetA nathI. samasta zatruAnA vinAza thaI jAya che. eka gautama ! A kSetranuM nAma bharata kSetra kahevAmAM AvyuM che. 2 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta* vakSaskAra sU. 3 bharatacakravatinaH digvijayAdinirUpaNam 527 atha prastuta bharatasya digvijayAdivaktavyatAmAha-(tae NaM) ityaadi| mUlam-tae NaM tassa bharahassa raNNoaNNayA kayAi Auhaghara sAlAe divve cakarayaNe samuppajjitthA,taeNaM se Auhagharie bharahassa raNNA AuhagharasAlAe divyaM cakkarayaNaM samuppaNNaM pAsai pAsittA haTTatuTTha citta, mANadie naMdie pIimaNe paramasomaNassie harisavasavisappamANahie jeNAmeva divve cakkarayaNe teNAmeva uvAgacchai uvAgacchittA tikkhu to A yAhiNaM payAhiNaM karei karittA karayala jAva kaTu cakkarayaNassa paNAmaM karei karittA AuhagharasAlAopaDiNikkhamaipaDi NikvamittA jeNA meva bAhiri A uvaTThANasAlA jeNAmeva bharaherAyA teNAmeva uvAgacchai uvAgacchittA karayala jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei vaddhAvittA evaM vayAsI evaM khalu devANu ppiyANaM piaTTayAe piyaM Niveemo piyaM me bhavau, tae NaM se bharaherAyA tassa Auhaghariasla aMtie eamaTuM soccANisamma haTTha jAva somaNassie vi asiavarakamalaNayaNavayaNe payaliavarakaDaga turia keUra mauDa kuMDalahAra, virAyaMtaraiavacche pAlaMba palaMbamANagholaMtamUsaNadhare sasaMbhamaM turiaM cavalaM NariMde sIhAsaNAo abbhuTTei, abbhudvittA pAyapIDhAo paccArahai paccoruhittA pAuAo omuai omuittA egasADiaM uttarAsaMgaM karei karittA aMjalimauliaggahatthe cakkarayaNAbhimuhe sattaTThapayAI aNugacchai aNugacchittA vAmaM jANuM aMcei acittA dAhiNaM jANu dharaNitalaMsi Nihachu karayala jAva aMjaliM kaTu cakkarayaNassa paNAmaM karei karitA tassa Auhaghariassa ahAmAliaMmauDavajja omoaM dalai dalittA viulaM jIviArihaM pIidANaM dalai dalittA sakkArei sammANei sakkarettA sammANettA paDivisajjei paDivisajjittA sohAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNisaNNe / taeNaM se bharahe rAyA koDaMbiyapurise sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiA!viNIaMzayahANi sabhitara bAhiriaM AsiasaMmajjia sitta suigaratthaM tasvIhiaMmaMcAimaMcakaviNANAviha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 jambUdvIpaprajJaptisUtre rAgavasaNaUsiajhayapaDAgAipaDAgamaMDiaM lAulloiamahiaMgosIsa sarasa ratta caMdaNakalasaM caMdaNagharasukaya jAvagaMdhu AbhirAmaM sugaMdhavagaMdhiaM gaMdha paTTibhUaM kareha kAraveha karettA kAravettAya eyamANattiya pccppinnh| tae NaM te koDaMbiya purisA bharaheNaM raNNA evaM vuttA haTTha0 karayala jAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNe paDisuNaMti paDisuNittA bharahassa aMtiAo paDiNikkhamaMti paDiNikkhamittA viNIaMzayahANI jAva karettA kAravettA ya tamANatti paJcappiNaMti / taeNaM NaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchitto majjaNagharaM aNupavisai aNu pavisittA samuttajAlAkulAbhirAme vicittamaNizyaNa kuhimatale ramaNijje NhANamaMDavaMsi NANAmaNirayaNabhatticittaMsi pahANapITaMsi suhaNisaNNe suhodaehiM gaMdhodae hiM pupphodaehiM suddhodaehia puNNe kallANagapavara majjaNavihIe majjie tattha kouasaehiM bahuvihehiM kallANagapavaramajjaNAvasANe pamhala sukumAlagaMdhakAsAia lUhiaMge sarasasurahi gosIsa caMdaNANulittagatte ahayasumahagghadasarayaNasusaMvuDe suimAlAvaNNagavilavaNe AviddhamaNisuvaNNe kappiahAradahAra tisariapAlaMbalaMvamANakaDisutta suka ya sohe piNaddha gevijjagaaMgulijjagalaliaMgayalaliyakayAbharaNeNANAmaNi kaDagatuDiathaMbhiabhUe ahiasassirIe kuMDalaujjoiANaNe mauGadittaH sirae hArotthaya sukayavacche pAlaMvapalaMbamANa sukayapaDauttarije mudi A piMgalaMgulie NANAmaNikaNagavimalamaharihaNiuNoaviamisi misiMtaviraia susiliTThavisiTThalaTThasaMThia pasattha Abiddha vIkhalae kiM bahuNA ? kapparupakhae cetra alaMkia vibhUsie NariMde sakoraMTa jAva cakkacAmara vAlavIaMge maMgalajayasahakayAloe aNegagaNaNAyaga daMNaNA yaga jAva a saMdhivAla saddhiM saMparikhuDe dhavala mahAmehaNiggae iva jAva sasibba piyadaMsaNe NavaI dhUvapuSpha gaMdhamallahatthagae majjaNagharAo paDiNi kkhamai paDiNikkhamittA jeNevacakkarayaNe teNAmeva pahArettha gamaNAe // 3 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAra sU. 3 bharatarAzaH digvijayAdinirUpaNam 529 chAyA-tataH khalu tasya bharatasya rAzo'nyadA kadAcid AyudhagRhazAlAyAM divya cakraratnaM samudapadyata, tataH khalu sa AyudhagRhiko bharatasya rAjJaH AyudhagRhazAlAyAM divyaM cakraratnam samutpanna pazyati, dRSTvA ca hRSTa tuSTa cittamAnanditaH nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSapazavisarpahRdayaH yatraiva divyaM cakraratnaM tatraiva upAgacchati, upAgatya triH kRtvaH AdakSiNapradakSiNaM karoti, kRtvA karatala yAvat kRtvA cakraratnasya praNAma karoti, kRtvA AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati, pratiniSkramya yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati, upAgatya karatala yAvat jayena vijayena varddhayati, varddhayitvA evamabAdIt-evaM khalu devAnupriyANAm AyudhagRhazAlAyAM divyaM cakraratnaM samutpanna tadetat khalu devAnupriyANAM priyArthatAyai priyaM nivedayAmaH priyaM bhavatAM bhavatu, tataH khalu sa bharato rAjA tasya AyudhagRhikasya aMtike etamartham zrutvA nizamya dRSTa yAvat saumanasthitaH vikasitavarakamalanayanavadanaH pracalitabarakaTakatruTitakeyUramukuTakuNDalahAravirAjamAnaratidavakSasphaH prAlambapralambamAnagholad bhUSaNadharaH sasambhrama tvaritaM capalaM narendraH siMhAsanAdamyuttiSThati, abhyutthAya pAdapIThAt pratyavarobati, pratyavaruhya pAduke avamuJcati, avamucya ekazATikam uttarAsaGga' karoti kRtvA aJjalimukulitAgrahastaH cakraratnAbhimukhaH saptASTapadAni anugacchati, anugatya vAmaM jAnum AkuJcayati, akucya dakSiNa jAnu dharaNItale nihatya karatala yAvadaJjaliM kRtvA cakraratnasya praNAma karoti, kRtvA tasyAyudhagRhikasya yathA mAlita mukuTavarjam avamocaka dadAti, datvA satkArayati, sanmAnayati, satkRtya sanmAnya prativisarjayati, prativisajya siMhAsana varagataH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH ! tataH khalu sa bharatorAjA kauTumbiphapuruSAn zabdayati. zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! vinItAM rAjadhAnI sAbhyantarabAhirikAm AsiktasaMmArjitasiktazucikarathyAntaravIthikAma macAtimaJcakalitAm nAnAvidharAga vasanocchritadhvajapatAkAtipatAkamaNDitAm, lApitollocitamahitAM liptollocita mahitAmbA, gozorSasarasaraktacandanakalazAm candanagRhasukRta yAvadgandhoddhtAbhirAmAm sugandha varagandhitAm gandhavartibhUtAm etAmApti pratyarpayata tataH khalu te kauTumbikapuruSAH bharatena rAjJA eva muktAH sAntaH hRSTa tuSTa0 karatala yAvat evaM svAmin ! AjJAyAH vinayena vacanaM pratizaNvanta pratizrutyaH bharatasya atikAt pratiniSkAmanti pratiniSkamya vinItAM rAjadhAnI yAvat kRtvA kArayitvA ca tAmAzapti pratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati , upAgatya majjanagRham anupravizati anupravazya samuktijAlAkulAbhirAme vicitramaNitnakuTTimatale ramaNIye snAnamaNDape nAnAmaNiratnabhakticitre snAnapIThe sukhaniSaNNaH zubhodakaiH sukhodakairvA gandhodakaiH puSpo dakaiH zuddhodakaizca punaH kalyANakAribaramajanavidhinA majjitaH tatra kautukazataiH bahuvidhaiH kalyANaka prabaramajanAvasAne pakSmalasukumAlagandhakASAyikI rUkSitAGgaH sarasasurabhigozIrSacandanAnuliptagAtraH ahata sumahArghaduSyaratnasusaMvRttaH zucimAlAvarNakavilepanaH Aviddha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530 jambUdvIpaprajJaptisUtre maNisuvarNaH kalpitahArAhAratrisarikapAlambapralambamAnakaTisUtrasukRtazobhaH, pinaddhagraive yakA'GgulIyaka lalitAGgakalalitaka cAbharaNaH, nAnAmaNikaTakatruTikastambhitabhujaH adhika sazrIkA, kuNDalodadyotitAnanaH' mukuTadIptaziraskaH, hArAvastRtasukRtavakSaskaH, pralambapralambamAna sukRtapaTodyorIyakaH, mudrikApiGgalAgulikaH nAnAmaNi kanakavimala mAhAdhanipuNa 'oavi' parikarmita' misamiseta' dIpyamAnA viracitamuzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaprazastAviddha vIravalayaH, kiM bahunA kalpavRkSaka iva alaGkRto vimUSita va narendraH sakoraNa yAvat catupracAmara vAlavIjitAGgaH, maGgala jaya jaya zabdakRtAlokaH, aneka gaNa nAyaka daNDanAyaka yAvat dUtasandhipAlaiH sArddha saMparivRtaH dhavalamahAmegha nirgata iva yAvat zazIva priyadarzanA narapatiH dhUpapuSpagandhamAlyahastagato majjanagRhAt pratiniSkAmati, pratiniSkamya yatraiva cakraratnaM tatraiva pradhAritavAn gamanAya // sU 3 // TIkA-"tae NaM" ityAdi / 'tae NaM' tatomANDalikatvaprAptyanantaraM khalu 'tassa bharahassa raNNo' tasya bharatasya rAjJaH 'aNNayA kayAi' anyadA kadAcit-anyasmin kasmiMzcit kAle mANDalikatvaM pAlayataH varSasahasregate sati 'AuhagharasAlAe' AyudhagR. hazAlAyAM zastrAgArazAlAyAm 'divve cakkarayaNe samuppajjitthA' divyaM cakraratnaM samudapadhata samutpannam 'tae NaM' tatazcakraratnotpatteranantaraM khalu 'se Auhagharie' sa AyudhagRhikaH-AyudhagRhazAlArakSakaH 'bharahassa raNNo AuhagharasAlAe divvaM cakkarayaNaM samuppaNNaM pAsai' bharatasya rAjJaH AyudhagRhazAlAyAM divyaM cakraratnaM samutpanna pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'haTTatuTTacitta mANadie' hRSTatuSTacittAnanditaH, hRSTatuSTaH-atIvatuSTaH tathA cittena AnanditaH atra makAra ArSatvAt yadvA hRSTatuSTam-atyarthaM tuSTaM hRSTaM vA-'aho mayA idamapUrva "bharatacakravartI kA digvijayAdi kA varNana" taeNaM bharahassa raNNo aNNayA kayAi' ityAdi -sUtra 3 TIkArtha-(tarUNaM) mANDalikatva prApti ke anantara (tassa bharahassa) usa bharata kI (aNNayA kayAi) kisI eka samaya jaba ko mANDalikatva padameM rahate rahate eka hajAra varSa vyatIta hogaye taba- (AuhagharasAlAe) zastrAgArazAlAmeM (divve cakkarayaNe samupijjitthA) divya cakraratna utpanna huA ( taeNaM se Auhadharie bharahassa raNNA Auha dharasAlAe divvaM cakkarayaNaM samuppaNNaM pAsai ) jaba AyudhazAlA ke rakSaka ne bharata kI AyudhazAlA meM divya cakraratna utpannahuA dekhA to ( pAsittA ) dekhakara vaha ( haTTa tudva cittamANaMdie naMdie pIimaNe paramasomaNa "marata yavatI nI yAni pani 'ta eNaM tassa bharahassa daNNo aNNayA kayAI' ityAdi-sU0 4 TI--(tae Na) mAMsapa prApti 5cha(tassa bharahassa) te maratanI (aNNayA kayAI) me samaye nyAre bhaisleeq 56 52 sabhAsIna 2DatAM me 12 varSa yatAta gayA tyAre (AuhagharasAlAe) shstraa||2||nnaamaa (divve cakkarayaNe samuppa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 531 dRSTa' miti vismitaM tuSTaM 'suSThu jAtaM yanmayaiva prathamamidamapUrvaM dRSTaM yannivedanena svaprabhurmA prItipAtraM kariSyato 'ti santoSamApannaM yatra tad yathAsyAttathA AnanditaH pramoda prakarSatAM prApta ityarthaH 'naMdie' nanditaH mukhaprasannatAdibhAvaiH samRddhimupagataH 'pIimaNe' prItimanAH prItiH manasi yasya sa tathA 'paramasomaNa ssie' parama saumanasthitaH paramaM saumanasyaM sumanaskatvaM jAtamasyeti paramasaumanasthitaH, etadeva vyanakti 'harisavasavisa hRdayaH, harSavazena visarpad ullasad hradayaM yasya sa tathA etAdRzaH AyudhazAlArakSakaH 'jeNAmeva divve cakkarayaNe teNAmeva uvAgacchai' yatraiva divyaM cakraratnaM tatraivopAgacchati, 'uvAgacchittA' upAgatya 'tikkhuto AyAhiNapayAhiNaM karei' triHkRtvaH - trIn vArAn AdakSiNapradakSiNaM dakSiNahastAdArabhya pradakSiNaM karoti, 'karettA' kRtvA ca ' karayala jAva - ssie harisavasavisayamANahiae jeNAmeva divve cakkarayaNe teNAmeva uvAgacchai ) hRSTa tuSTaatyanta tuSTa huA aura citta meM Anandita huA yahAM prAkRta hone ke kAraNa makAra lAkSaNika hai athavA vaha hRSTa tuSTa huA isakA tAtparya aisA bhI hotA hai ki vaha bahuta adhika tuSTa huA aura yaha maiMne apUrva hI vastu dekho hai isa khyAla se vismita bhI huA tathA bahuta acchA huA jo mujhe hI isa apUrva vastu ke sarva prathama darzana karane kA saubhAgya prApta huA hai abato maiM isa bAta ko svabara apane svAmI ke nikaTa bhejUMgA - aura unakA prItipAtra banane kA saubhAgya prApta karU~gAisa prakAra ke vicAra se vaha saMtuSTa huA aura Ananda yukta huA tathA naMdita huA mukha prasannatA Adi bhAvoM se vaha samRddhi ko prApta huA usake mana meM parama prIti jagI ( paramasomaNa rasae) vaha parama saumanasthita huA harSa ke vaza se usakA hRdaya uchalane lagA aura phira vaha jahAM para vaha divya cakraratna thA vahAM para gayA (uvAggacchitA tivakkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei karittA karayala jAva kaTTu cakkarayaNassa paNAmaM karei) vahA~ jAkara ke usane tInabAra AdakSiNa pradakSaNa kiyA dakSiNa hAtha kI tarapha se lekara vAyeM hAtha kI tarapha tIna pradakSiNAeM kI tIna pradakSaNA karake phira usane karatala yAvat karake cakraratna ko praNAma kiyA yahAM yAvatpada se " karayala jjitthA ) dvivya vyaratna utpanna thayuM (tae NaM se Auhagharie bharahassa raNNo Auha gharasAlA divvaM cakkarayaNasamudapaNaM pAsai) nyAre nyAyudha zAjAnA rakSa bharatanI bhAyudhazAjAmAM hivya yAratna utpanna thayeSu yu to (pAsittA) lene te (haTTatuTThacittamANaM die naMdie pomaNe paramasomaNassie harisavasavisappamANahie jeNAmeva divve cakkarayaNe teNAmeva ubAgacchara) hRSTa-tuSTa atyaMta tuSTa thayo bhane vittamAM yAnaM hita thye|. ahIM prAkRta hovAthI makAra lAkSaNika che. athavA te pRSTa tuSTa thaye enuM tApa A pramANe paNa thAya che ke te bahu ja vadhAre tuSTa thayA ane meM apUrva vastu ja joI che. e vicArathI vismita paNa thayA tathA bahu ja sAruM` thayu` ke je sarva prathama e apUrva vastunA danane lAbha mane ja maLyA. have te e vAtanI jA huM mArA svAmIne karIza. e jAtanA vicArathI te sa MtuSTa thayA ane AnaH yukata thayA tema ja naMdita thaye, mukha prasannatA Adi bhAvethI te samRddhine prApta thayA. tenA manamAM parama prIti jAgI (varama jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 jambUdvIpaprajJaptisUtre kaTu cakkarayaNassa paNAmaM karei' atra yAvatpadAt 'karayala paDiggahiraM dasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM' iti saMgrAhyam , karatalaparigRhItaM dazanakhaM sirasAvata mastake analiM kRtvA, karatalAbhyAM parigRhItaH karatalaparigRhItastaM, dazakaradvayasambandhino nakhAH samuditA yatra taM, zirasi mastake AvataH-AvartanaM prAdakSiNyena paribhramaNaM yasya taM tAdRza mastake abjaliM kRtvA cakraratnasya praNAmaM karoti 'karettA' kRtvA ca 'Auha gharasAlAo paDiNikkhamai' AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratinikramya nirgatya ca'jeNAmeva bAhiriA uvaTTANasAlA jeNAmeva bharahe rAyA teNAmeva uvAgacchai' yatraiva bAhirikA AbhyantarApekSayA bAhyA, upasthAnazAlA AsthAnamaNDapaH yatraiva ca bharato rAjA tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya ca 'karayala jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei' atrA'pi 'karayala jAva'tti karatala parigRhItaM dazanakha zirasAvata mastake ajaliM kRtvA jayena vijayena varddhayati-sa AyudhagRhiko jayavijayAbhyAM tvaM varddhasva' ityAziSaM dadAtItyarthaH 'vaddhAvittA evaM vayAsI' varddhayitvA ca evamavAdIt-evaM vakSyamANa paDiggahiaM dasaNahaM sirakhAvattaM matthae aMjali' isa pAThaka saMgraha huA hai isakA bhAva aisA hai ki cakraratna ko praNAma karate samaya usane dono hAthoM kI aMjali isa prakAra kI banAI ki jisameM 10 aguliyoM ke nakha Apasa meM mila jAveM isa prakArase aMjali banAkara usane usa aMjali ko mastaka kI dAhinI aura se bAI ora tona bAra phirAyA- isa DhaMga se usane use praNAma kiyA (karittA AuhagharasAlAe paDinikkhamai paDinikkhamitA jeNAmeva bahiriA uvaDhANasAlA jeNAmeva bharahe rAyA teNAmeva uvAgacchai)praNAma karake phira vaha usa AyudhazAlAse bAhara nikalA aura nikala kara jahAM bAhirI upasthAnazAlA ( bAharI kacaharI thI aura usameM jahA~ bharata rAjA baiThe the vahAM para AyA ( uvAgacchittA ) vahAM Akarake ( karayala jAva jaeNaM vijasomaNassie) ta 52ma saumanasthita thye|-vishyii tenuiya 14 vAyu. ana pachI yai hiya 542rana hatu tyAM gayA. (uvAggacchittA tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei karittA karayala jAva kaTu cakkarayaNasta paNAmaM karei) tyAMnato tra pAra AdakSiNa pradakSiNA karI-dakSiNa hAtha taraphathI laIne DAbA hAtha tarapha traNa pradakSiNAo karI traNa pradakSiNA karIne pachI teNe karatala yAvat karIne cakraratnane praNAma karyA ahIM yAvat pathI (karayalapaDigahiaMdasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjali) mA pAine saha thye| che. ene bhAva A pramANe che ke cakaratnane praNAma karatI vakhate teNe baMne hAthanI aMjaLi A pramANe banAvI che jemAM 10 AMgaLIonA nakho paraspara maLI jAya A pramANe aMjali banAvIne teNe te aMjaLine mastakanI jamaNI bAjuthI DAbI bAju traNa vakhata 32vI. mA zata to praNAma . (karittA AuhagharasAlAe paDiNikkhamai paDiNikkha. mittA jeNAmeva bAhiriA uvaTThANasAlA jeNAmeva bharahe rAyA teNAmeva uvAgacchada) praNAma karIne pachI te Ayudha zALAmAMthI bahAra nIkaLe ane nIkaLIne jyAM bahAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam prakAreNa uktavAn , kiM tadityAha-'evaM khalu devANuppiyANa AuhagharasAlAra dive cakkarayaNe samuppaNNe te eyaNNaM devANuppiyANaM piyaTTayAe piyaM Niveemo piyaM bhe bhavau' evaM khalu itthameva yaducyate mayA tad sarvathA satyameva yaddevAnupriyANAm AyudhagRhazAlAyAM zastrAgArazAlAyAM cakraratna samutpannaM tadetat khalu devAnupriyANAM priyArthatAyai-prItyartha priyam iSTaM nivedayAmaH etat priyanivedanaM priyam 'bhe' bhavatAM bhavatu . tato bharataH ki kRtavAn ityAha-'tae NaM' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA tassa Auhaghariassa aMtie eyama8 soccA Nisamma haTTha jAva somaNassie' tataH khalu sa bharato rAjA tasya AyudhagRhIkasya antike etamathai zrutvA nizamya haSTa yAvat saumanasyita,tata Ayudhahikasya AyudhazAlArakSakasya antike samIpe etaM cakraratnotpattirUpam artha zrutvA nizamya hadyavadhArya iSTa yAvatsomanasthitaH, atra yAvatpadAt pUrvavad bodhyam / tathA-'viasiyavarakamalaNayaNavayaNe' vikasitavarakamalanayanavadanaH tatra-vikasite varakamalavannayanavadane yasya sa tathA-praphueNaM vaddhAvei) usane pUrvoktAnusAra bharata rAjA ko praNAma kiyA aura ApakI jaya ho ApakI vijaya ho isa prakAra jaya vijaya ke zabdoM ko uccAraNa karate hue usane unheM badhAi dI ( vaddhAvittA evaM vayAsI ) badhAI dekara ke phira usane aisA kahA( evaM khalu devANuppiyANaM AuhadharasAlAe dive cakkarayaNe samuppaNNe ) he devAnupriya ! ApakI AyudhazAlA meM Aja divyacakraratna utpanna huA hai ( taM eaNNa devANuppiyANaM piyadayAe piaM Niveemo ) to he devAnupriya ! maiM Apa kI prIti ke liye AyA hai (pi bhe bhavau taeNaM se bharahe rAyA tassa Auhadhariasa atie eamaTTha soccA Nisamma hada jAva somaNassie ) yaha mere dvArA nivedita huA artha Apako priya ho isa prakAra usa AyudhazAlA ke manuSya se sunakara ke aura use hRdaya meM dhAraNa karake vaha bharata rAjA haSTa yAvat saumatasthita huA yahAM para bhI yAvatpada se pUrvokta pATha gRhIta huA hai / (viyasiyavarakamalaNayaNavayaNe payaliavarakaDagatuDiakeUra mauDa kuMDala hAravirAyaMtaraivacche pAlavapalaMbamANa gholaMta bhUSaNa ghare) usake sundara dono netra aura mukha zreSTha kamala ke jaise vikasita ho gaye, cakraratna kI utpatti ke zravaNa se janita upasthAna zALA hatI (bahAra kaceharI hatI ane temAM jyAM bharata rAjA beThA hatA tyAM gayA. (uvAgacchittA) tyo 72 (karayala jAva japaNaM vijaeNaM baddhAvei) to pitaanusAra bharata rAjAne praNAma karyA ane tamAre jaya thAe, tamAro jaya thAo, A pramANe naya-viya / 2yarata to bhane dhAmI bhAcI. (vaddhamavittA evaM vayAsI) vadhAmA mApAta 57 to yu (evaM skhalu devANupiyANaM AuhagharasAlAe dive cakkarayaNe samuppapaNe) 3 pAnupriya! tamArI AyudhazAlAmA sAre hivya yana panna yaya' cha. (taM eaNNaM devANupiyANaM piyaThyAe piaNiveemo) he devAnupriya! bhArI pAseTa atha va nivahana 4218 mA021 chu. (pi me bhavau tae NaM se bharaherAyA tassa Auhagharoassa aMtie ebhamahu~ soccA Nisamma ha8 jAva somaNassie) bhaa| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwwww 534 jambUdvIpaprajJaptisUtre llavarapaGkajalocanamukhaH, tathA-'payaliyavarakaDagatuDiyakeUramauDakuMDalahAravirAyaMtaraima vacche'pracalitavarakaTakutraTitakeyUramukuTakuNDalahAravirAjamAnaratidavakSaskaH, tatra pracalitAni cakraratnotpattizravaNajanitasambhramAtizayAt kampitAni varakaTake pradhAnavalaye traTike bAhurakSako keyUre vAhoreva bhUSaNavizeSau mukuTaM kuNDale ca yasya sa tathA siMhAvalokananyAyena bhUyaH pracalitazabdasya grahaNAt pracalitahAreNa virAjamAnaratidam AnandadaM vakSo yasya sa tathA pazcAt padadvayasya karmadhArayaH, 'pAlaMbapala baMmANagholaMtabhUsaNadhare' prAlamba pralambamAna gholabhUSaNadharaH, tatra pralambamAnaH sambhramAdeva prAlambo jhumakaM yasya sa pAlambapralambamAnaH,gholada dolAyamAna bhUSaNa dharita yaH sa gholabhUSaNadharaHtataH padadvayasya karmadhAraya atra 'pAlaMbapalaMbamANa' ityatra padavyatikramaH ASatvAt etAdRzaH san bharato rAjA 'sasaMbhamaM turiaM cavalaM siMhAsaNAo abbhuTTeI' sasaMbhramaM sAdaraM sotsukaM vA tvaritaM-mAnasautsukayaM vA yathAsyAttathA capala-kAryotsukyaM yathAsyAttathA narendro bharataH siMhAsanAdabhyuttiSThatti 'abbhuhittA' abhyutthAya 'pAyapIDhAo' pAdapIThAt padAsanAt 'paJcoruhai' pratyavarohati avatarati 'paccoruhitA pAuAo omuaI' pratyavaruhya avatIrya pAduke pAdatrANe avamuzcati tyajati 'omuittA' avamucya tyaktvA 'egasADiaM uttarAsaMgaM kareI' ekaHzATo atyaMta saMbhrama ke vaza se hAthoM ke zreSTha kaTaka, truTika- bAhurakSaka, mukuTa aura kuNDala caJcala ho uThe vakSasthala para virAjita hAra hilane lagA. gale meM laTakatI hui lambI 2 puSpamAlAeM caJcala ho uThI aneka AbhUSaNa AnandAtireka ke mAre zarIra meM kasakane lage isa prakAra se vaha praphullita netra aura mukhavAlA hokara evaM kaTaka, kuNDala tathA laTakatI hui mAlAoM ko zarIra para dhAraNa kara (sasaMbhamaM turiyaM cavalaM NaridaM) bar3I utAvala se yA bar3IutkaMThA se apane kArya kI siddhi meM caJcala jaisA bana kara vaha bharata rAjA (siMhAsaNAo abbhuTei ) siMhAsana se uThA ( abbhudvittA pAyapIr3hAo paccorahai) aura uThakara vaha pAda pITha para paira rakha kara nIce utarA ( paccoruhittA pAuyAo omuyai ) nIce utara karake usane dono pairo meM pahirI huI khaDAUM ko utAra diyA- (omuittA egasADijhaM uttarAsaMgaM karei ) khaDAU~oM ko utAra kara phira nivedita e artha tamane priya thAo. A pramANe te Ayudha zALAnA mANasanA vacana sAMbhaLIne ane tene hRdayamAM dhAraNa karIne te bharata rAjA hRSTa yAvata saumanasthita thaye. ahIM paNa yAvata pahathI pUrita 54 gRhIta thayeA cha (viyasiyavarakamalaNayaNavayaNe payaliavara kaDagataDikekara kuMDalahAravirAyaMtaraivacche pAlaMbapalavamANagholaMta bhUsaNadhare) tanA ane suMdara netro ane mukha zreSTha kamaLanI jema vikasita thaI gayAM cakraratnanI utpatti nita atyaMta saMbhramanA vaMzathI hAthonA zreSTha kaTaka, truTika-bAhurakSaka, mukuTa ane kuMDaLe caMcaLa thaI gayA. vakSasthaLa-sthita hAra hAlavA lAgyA. gaLAmAM laTakatI lAMbI-lAMbI puSpa mALAe caMcaLa thaI gaI aneka AbhUSaNe AnaMdAtirekathI zarIramAM saLakavA lAgyAM A pramANe te praphullita netra ane mukhavALo thaIne temaja kaTaka, kuMDaLa tathA laTakatI mALAsaane zarI2 52 dhA29 (sasaMbhamaM turiyaM cavala garidaM) mema tAthI mayA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta. vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH dhigvijayAdinirUpaNam 535 yatra sa ekazA Takam akhaNDazATakam asyUtamityarthaH karoti 'karettA' kRtvA 'aMjalimuuli aggahatye' ajalinA mukulitau kuDmalAkArIkRtau agrahastau hastAgrabhAgau yena so'JjalimukulitAgrahastaH 'cakarayaNAbhimuhe' cakraratnAbhimukhe bhUtvA 'sattaTThapayAI aNugacchai' saptavA aSTau vA padAni anugacchati siMhAsanAdagre gacchati 'aNugacchittA' anugatya 'vAmaM jANu aMcei' vAmaM jAnum Akuccayati-UrdhvaM karoti 'acettA' Akucya-Urva kRtvA dAhiNaM jANu dharaNotalaMsi NihaTu karayala jAva aMjali kaTu cakkarayaNassa paNAma karei' dakSiNaM jAnu dharaNItale nihatya-nivezya karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvata mastake ajali kRtvA cakraratnasya praNAmaM karoti 'karettA' kRtvA 'tassa auhaghariassa ahAmAlia mauDavajja omoaMdalaI' tasyA''yudhagRhikasya 'yathAmAlitaM' yathA dhAritaM yathA parihitam avamucyate-paridhIyate yaH so'vamocakaH-AbharaNavizeSastaM mukuTa varja mukuTaM vinA sarvabhUSaNaM dadAti, mukuTasya rAjacihnAlaGkAratvenAdeyatvAt 'dalittA' usane eka zATika- vinAjur3AhuA- uttarAsaGga dhAraNa kiyA- (karittA aMjali maliagga hatthe cakkarayaNAbhimuhe sattaTupayAi aNugacchai ) UttarAsaGga dhAraNa karake phira usane apane dono hAthoM ko kuDmalAkArIkRta kiyA aura cakraratna kI tarapha unmukha hokara vaha- (sattaTU payAI aNugacchai) sAta ATha paira Age calA-(aNugacchitA vAmaM jANuM aMjei, acettA dAhiNaM jANuM dharaNo talaMsi NihaTu karayala jAva aMjaliM kaTu cakkarayaNasta paNAmaM karei ) Age calakara usane phira apane bAye jAnu ko U~cA kiyA UMcA karake phira usane apane dakSiNa jAnu ko jamIna para rakhA aura karatala parigRhItavAlo, daza nakhoM ke Apasa meM joDane vAlI aisI aJjali ko tInavAra AdakSiNa pradakSi karate hae cakraratna ko praNAma kiyA ( karettA tassa bhatI thI tapatAnA yAyanI siddhibhA yaM yaravA nete maratA (siMhAsaNAo anbhuTThai) siMhAsana 752thI ase| ththe|. (abbhudvittA pAyapIDhAo paccoruhai) mana amA thane ta pApI3 652 55 bhUTIna nIye to. (paccoruhittA pAuyAo omuyai) nAye utazata bhanne pagamA paharedI paahuye| tAnAjI. (omaittA egasADi uttarAsaMgaM karei) paahuye| tArIne pachI taNe me zATi-bagara siva-ttarAsa dhaa29|| yu-(karittA aMjalimuuliaggahatthe cakkarayaNAbhimuhe sattaTThapayAI aNugacchai) uttarAsaMga dhAraNa karIne pachI teNe potAnA baMne hAthane kuhUmalA kAre karIne ane caratna ta25 a-bhuma na ta ( sattaTThapayAI aNugacchai ) sAta-mAI gata mAgaNa pdhye| (aNugacchittA bAma jANu aMcei aMcettA dAhiNaM jANu dharaNItalaMsi NihaTUTukarayala jAva aMjali kaTu cakkarayaNassa paNAmaM karei) mA dhAna 52 tethe potAnI mI nu ( 2 )na UMce karIne pachI teNe pitAnI jamaNuM jAnu (ghUMTaNa)ne pRthvI para mUkI ane karatala parigRhI. tavALI, dazanane paraspara joDanArI evI aMjalikarIne traNavAra AdakSiNa pradakSiNA karatAM 242tnana na . (karettA tassa auha pariarasa ahAmAliaMmauDavajjaM omoU dalai dalaittA viulaM jIviArihaM pIidANa dalai) 16 parIne 57 te 12ta rAya aanaammer RImmu jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre dattvA 'viulaM jIviArihaM poidANa dalai' vipulaM-pracuraM jIvikAIm-AjIvikAyogya prItidAnaM dadAti dalittA' datvA 'sakkArei sammANei' satkArayati vastrAdinA sanmAnayati vacanabahamAnena 'sakkArettA sammANettA' satkRtya sanmAnya ca 'paDi visajjei' prativisarjayati svasthAnagamanAya samAdizati / 'paDivisajjettA' prativisaya' sIhAsaNavaragae puratyAbhimuhe saNNisaNNe' siMhAsanavaragataH zreSThasiMhAsanasthitaH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH upaviSTaH / atha bharato yatkRtavAn tadAha-'taeNaM' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA koDupiyapurise sahAvei' tataH khalu sa bharato rAjA kauTumbikapuruSAn zabdayati ahvayati 'sadAvettA' zabdayitvA ca 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimuktavAnityAha-'khippAmeca' ityAdi 'khippAmeva bho devANuppiyA ! viNIyaM rAyahANi sabhiMtarabAhiriyaM' kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyAH ! vinItAM rAjadhAnI sAbhyantarabAhayA antabadyiAm antarbAhyabhAgasahitA 'Asiya saMmajjiyasitta suigaratthaMtaravIhiyaM tatra Asikta saMmAjita sikta zucika rathyAntara vIthikAma AsiktA gandhoAudhariasa ahAmAliaM mauDavajjaM omoU dalai dalaitA viulaM jIviArihaM poidANaM dalai ) praNAma karake phira usa bharata rAjA ne usa Ayudha gRhika ke liye apane mukuTa ko chor3a kara bAMkI ke saba pahire AbhUSaNa utAra kara de diye aura bhaviSya meM usakI AjIvikA calatI rahe isake yogya vipula prItidAna diyA ( dalittA sakkArei, sammANei, sakkArettA, sammANettA, paDivisajjai, paDivisajjettA sIhAsaNa varagae puratthAbhimuhe saNNisaNNe ) vipula protidAna dekara phira usane usakA vastrAdi ke dvArA sanmAnakiyA, bahumAna dvArA usakA sanmAna kiyA isa prakAra usakA satkAra aura sanmAna karake phira usane use visarjita kara diyA visarjita karake phira vaha apane zreSTha siMhAsana para purvadizA ko Ata te Ayudha gRhikane pitAnA mukuTa sivAya dhAraNa karelAM badhAM AbhUSaNe utArIne ApI dIdho ane bhaviSyamAM tenI AjIvikA cAlatI rahe te pramANe vipula pramANamAM prItidAna ApyuM (dalittA sakphArei sammANei, sakkArettA, sammoNettA paDivisanjei, paDivisajjettA sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe saNNisaNNe) vidhura prItihAna mApAne to tanu patrAhi para sanmAna karyuM, bahumAna vaDe tenuM sanmAna karyuM. A pramANe tene satkAra ane sanmAna karIne pachI teNe tene visajita karI dIdhA. visajita karIne pachI te pitAnA zreSTha siMhAsn 652 pUrva dizA ta23 bhuma zene sArI zata mesI gaye. (taeNaM se bharahe rAyA koDa viyapurise saddAvei) tyA2 mA te bharata zanaye patAnA jamina bhArAsone mosAvyAM (saddAvittA evaM vayAsI) ane mArAvIna tamane taNe yA pramANe . (khippAmeva bho devANuppiyA ? viNIaM rAyahANi sabbhitaravAhiria Asiyasamajjiyasitta suigaratthaMtaravIhiyaM maMcAI maMcakalia) hevAnupriyo ! tame sau zI vinAtA pAnI ne aMdara ane bahArathI ekadama svaracha kare, sugaMdhita pANIthI siMcita karI, sAvaraNIthI kacaro sApha karo, jethI rAjamArgo ane avAktaramA sArI rIte svaccha thaI jAo darzana jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ 537 prakAzikA TIkA tR. vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam dakAdibhirIpatsittA, saMmArjitA samAjanaiH pariskRtA ataeva zucikA saMmRSTA rathyA rAjamArgo'ntaravIthI ca avAntarabhAgo yasyAM sA tathA tAm 'maMcAimaMcakaliyaM' tatra maJcAtimaJcakAlitAm maJcAH-mAlakAH darzakajanopavezanArtham atimaJcAH teSAmapyupari ye taiH kalitA yuktA tAm 'NANAviha rAgavasaNa asiajhayapaDAgAipaDAgamaMDiyaM' tatra nAnAvidho rAgo-rajanaM yeSu tAni vasanAni vastrANi yeSu tAdRzA ye ucchritA u:kRtA dhvajAH-siMhagaruDAdirUpakopalakSitA bRhatpaTTarUpAH patAkAzca taditararUpAH, atipatAkAH tadupari vatinyaH patAkAstAbhirmaNDitAm 'lAulloiyamahiyaM' tatra lApitollocitamahitAM yadvA liptollocitamahitAm, tatra lApitaM chagaNAdinA lepanam, ullocitaM seTikAdinA kuDyAdiSu dhavalanaM tAbhyAM mahitamiva mahitaM zobhitaM prAsAdodi yasyAM sA tathA tAm, yadvA liptaM chagaNAdinA, ullocitam ulloca yuktaM prAsAdAdi yasyAM sA tathA tAm 'gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM' gozISesarasaraktacandanakalazAM tatra gozIH sarasaraktacandanaizca yuktAH zobhArthaM kalazAH yasyAM tAm 'caMdaNaghaDasukaya jAva gaMdhuDuyAbhirAmaM' candanaghaTasukRta yAvadgandhodhUtAbhirAmAm atra yAvatpadena 'caMdaNa ghaDa mu~ha karake acchI taraha se vaiTha gayA (taeNaM se bharahe rAyA koTuMbiyapurise saddAvei) bAdameM usa bharata rAjA ne apane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (saddAvittA evaM bayAsI) aura bulAkara unase usane aisA kahA -- (khippAmeva bho devANuppiyA viNIaM rAyahANiM sabhitarabAhiriaM Asiya saMmajjiyasitta suigaratyaMtaravAhiyaM maMcAimaMcakaliaM) he - devAnupriyo ! Apaloga bahuta hI jaldI vinItA rAjadhAnI ko bhItara aura bAhara se bilakula sApha sutharI karo sugaMdhita pAnI se use siJcita karo, buhArI se kUDA kacarA nikAla kara usakI saphAi karo kI jisase rAjamArga aura avAntara mArga acchI taraha sApha suthare ho jAveM darzaka janoM ke baiThane ke liye maMcoM ke Upara maMco kI susajjita karo (NANAviharAgavasaNaUsia jhayapaDAgAipaDAgamaMDiyaM) aneka prakAra ke raMgoM se raMge hue vastroM kI dhvajAoM se patAkAoM se-ki jinameM siMha garuDa Adi ke cihna bane ho tathA atipatAkAoM se-ina patAkAoM ke upara phaharAto hui bar3I2 lambI patAkAoM se-use maNDita karo (lA ulloiyamahiyaM ) jinakI nAcekI jamIna gobara Adi se lipI ho aura cUne kI kalaI se jinakI dIvAreM putI hoM aise prAsAdAdiko vAlo use banAo (gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM) zobhA ke nimitta hara eka daravAje para aise kalazo ko rakho ki jo gozIrSacandana se aura raktacaMdana se upalipta ho (caMdanaghaDasukaya jAva gaMdhuddhyAbhirAmaM ) one savA mATe bhayAnI 352 bhayAna susachata 31. (NANAviharAgavasaNaUsiajhaya paDAgAi paDAgamaDiya) anekatanA mAthI 2sevA vastronI mAthI-patAsAthI ke jenI aMdara siMha, garuDa vagerenA cihno hoya temaja ati patAkAothI-e patAkAonI upara phakatI bahuja moTI-moTI lAMbI patAkAothI-vinItA nagarIne maMDita kare (lA ulloiya mahiya) remanI nIyanI bhUmi ch| pothI sita ya mane yUnAnI thI 68 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 jambUdvIpaprajJaptisUtre sukayatoraNa paDiduvAradesabhAyaM AsattosattaviulavaTTavagdhAriya malladAmakalAvaM paMcavaNNasarasa surabhimukkapupphapuMjovayArakaliyaM, kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhuvaDajjhatamaghamaghaMta gaMdhudhuyAbhirAmaM' iti paryantaM grAhyam / tatra candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAm, tatra candanaghaTAzca sukRtAni suSTukRtAni suSTutayA nivezitAni toraNAni ca pratidvAradezabhAge yasyAH sA tathA tAm yatra pratidvAre candanayukta ghaTAH suSTutoraNAni ca santItyarthaH, Asaktosakta vipulavRttAvatAritamAlyadAmakalApAm, tatra Asakto bhUmisaMsaktaH, utsataH-upari saMsaktaH, vipulo vistIrNaH, vRtto vartulo golakAraH, uparidezAt aghatAritaH pralambamAnIkRtaH, mAlyAni puSpANi teSAM dAmAni mAlAH teSAM mAlyadAmnAM kalApaH-samUho yasyAM sA tathA tAm paMcavarNasarasasurabhimukta puSpapujopacArakalitAm, tatra paJcavarNAni kRSNanIlAdi paJcavarNayuktAni sarasAni surabhINi sugandhIni ca tAni muktAni vikIrNAni yAni puSpANi teSAM pujairupacArAH-racanAvizeSAH, taiH kalitAM yuktAm, kalAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpadahyamAnAtizayagandhodhutAbhirAmAm, tatra kAlAguru pravarakundaruSkaturuSkAH zreSThagandhadravyavizeSAH prasiddhAH, dhUpa prasiddhaH ete dahyamAnA agnau prakSipyamANAsteSAM 'maghamaghaMta' atizayito yo gandhaH uddhRtaH-sarvataH prasataH tena pratyeka dvAra para candana ke dhar3o ko toraNa ke AkAra meM sthApita karo yahAM yAvatpadase "caMdaNa ghaDasukaya toraNa paDiduvAradesabhAyaM AsattosattaviulavaTTavagdhAriya malladAmakalAvaM, paMcavaNNasara. sasurabhimukkapupphapuMjovayArakaliyaM, kAlAgurupavara kuMdarukka turuka dhUvaDa jhaMnamamaghamaghaMta gaMdhuyAbhi. rAma) isa pATha kA saMgraha huA hai . isakA bhAva aisA hai kiaisI laTakatI hui mAlAo ke samUha se isa nagarI ko alakRta karo ki jo mAlAoM kA samudAya Upara nIce donoM ora se pAnI ke chir3akAva se tara ho rahA ho vistIrNa ho gola ho aura UparakI ora nIce kI ora laTakatA huA ho,nagarI meM aise pAMca vaNoM ke puSpoM vikharo ki jo surabhita ho sugaMdhita hoM- evaM sarasa hAM-zuSka nahIM ho nagarI ko aura adhika sugaMdhita banAne ke liye kAlAguru, prabalazreSTakundaruSka aura turuSka - lomAna, ina sabadhUpoM ko sugaMdhita dravya ramanI vA almal hAya sevA prAsAhivANI te nagarIne manAvAne (gosIsa sarasarattacaMdaNakalasaM) zAlA-nimitta 134 dvA2 52 sapA / bhuuch| reyA gozI yandana bhane 24ta hanathI pati DAya. (caMdaNaghaDasuphaya jAva gaMdhudadhuyAbhirAmaM) 124 dvA2 52 hananA zAne tAnA mAramA sthApita 431. mI yApat 54thI (caMdaNaghaDasukapatoraNapaDiduvAradesamAya AsattosattaviulavaTTabagdhAriyamalladAmakalAvaM, paMcavaNNa sarasa surabhimukka puppha puMjovayArakaliyaM, kAlAguru, pavarakuMdarukkaturukkadhUvaDajjhaMta maghamaghaMta dudhUyAbhirAma) mA paaune| saba yetA cha. mana mA ma pramANe cha / mevI laTakatI mALAonA samUhathI A nagarIne alaMkRta kare ke je nALAonA samudAya upara nIce bane taraphathI pANIno chaMTakAvathI taraboLa thaI rahyA hoya, te vistIrNa hoya, gALa hoya ane uparathI nIce laTakatI hoya, A nagarImAM evAM pAMca varNonA pune vikIrNa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 10 vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 539 abhirAmAm / ataeva sugaMbavaragaMdhiyaM' sugandhavaragandhitAm 'gaMdhavaTibhUya' gandhavartibhUtAm sugandhavattikArUpAm IdRzavizeSaNaviziSTAm 'kareha kAraveha' kuruta svayam kArayata paraiH 'karettA, kAravettA' ya kRtvA kArayitvA ya 'eya mANattiyaM paccappiNaha' etAmAjJaptikAMpa pratyarpayata etAmAjJaptima-AjJAM pratyarpayata sama'rpayata tataste kiM kurvantItyAha-'tae NaM' ityAdi / 'tae NaM te koDaMbiyapurisA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA' tataH khalu te kauTumbika puruSAH bharatena rAjJA evamuktAH santaH tato bharatAjJAnantaraM te kauTumbikapuruSAH rAjasevakAH bharatena rAjJA evamuktaprakAreNoktAH santaH 'haTTa karayala jAva' iSTAH karatala yAvat tatra dRSTAH karatala yAvat parigRhItaM dazanakhaM zirasAvata mastake ajaliM. kRtvA 'evaM sAmitti ! ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNaMti' evaM svAmin ! AjJAyA vinayena vacanaM pratizRNvanti evaM svAminaH yathA''yuSmantaH Adizanti tatheti kRtvA AjJAyAH vinayena vacanaM pratizRNvanti svIkurvantoti tataste kiM kurvantotyAha-'paDisu. NittA bharahassa aMtiyAo paDiNikkhamaMti' pratizrutya svIkRtya bharatasya rAjJo'ntikAta vizeSoM ko --- agni meM jalAo evaM atizayarUpa se inake nikale hue dhUma kI gandha se use sugaMdho kA bhaMDAra banAo "sugaMdhavaraMgaMdhiaM gaMdhavabhUiaM kareha kAraveha" yahobAta ina padoM dvArA vizeSarUpa se puSTa kI gaI hai 'karaha" kriyApada kA artha hai Apa saba isa bAta ko svayaM karo tathA "kAraveha" dUsaro se bhI karAo "karattA kAravettA ya eyamANattiaM paccapigaha" isa prakAra Adeza dene ke bAda usa cakravartI ne unase sAtha2 maiM aisA kahA ki "hameM tuma loMga" yaha saba kahAgayA kAma hamane pUrA kara liyA" isabAta kI khabara denA (taeNaM taM koDuMbiya purisA bharaheNaM raNNA evaMvutA samANA haTTa karayalajAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNa paDisuNaMti" isa prakAra se apane adhipati bharata rAjA dvArA AjJApita hue ve kauTumbika puruSa bahuta hI adhika pramudita hue unhoM ne dono hAthoM ko pUrvoktarUpa se jor3a kara ke evaM unakIkRta aJjaliko mastaka para dAhinI ora se bAMI ora ko ghumAkara kare ke je surabhita hoya, sugaMdhita hoya temaja sarasa hoya eTale ke zuSka na hoya. nagarIne atIva sugaMdhita banAvavA mATe kAlAgu, zreSTha kundaruSka ane turuSka-lebAna e sarvadhUne-sugaMdhita dravya vizeSone-agnimAM padharAo ane atizaya rUpamAM emanAthI nItA dhUmranI thI tene sumadhanI ma 12 manAvI ho. "sugaMdhavararAMdhi gaMdhavaTTibhU kareha kAraveha' se pAta se 55 vizeSa 35mA puSTa 42vAmA mApI che. "kareha' yA phne| ache-tabhe so bhagIna sema te 2 tathA kAraveha' ! pAthI 55 42 / . 'karettA kAravettA ya eyamAttiaM paccappiNai' 2 // pramANe mAdeza mApAne te cakravatIe temane Ama kahyuM ke kAma pUruM thAya eTale tame sarve amane A rIte khabara mAyA tamere mamamana so patasabha sArI rIta 13 yuche. (taeNaM taM koI biyapurisA bharaheNaM raNNA evaM butA samANA haTTa karayala jAva evaM sAmitti ANAe bayaNaM paDisuNaMti) mA pramANe pAtAnA madhipati ma2a in h2. mAzApita thye| toTa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre pratiniSkrAmanti 'paDiNikkhamittA, viNIyaM rAyahANi jAva karetA kAravettAya tamANattiyaM paccappiNaMti' pratiniSkramya ca vinItAM rAjadhAnI yAvatpadenAnantaroktasakalavizeSaNaviziSTAM kRtvA kArayitvA ca tAmAjJAptiM bharatasya pratyarpayanti / atha bharataH kiM kRtavAnityAha-'tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRham snAnagRham tatraivopAgacchati 'uvAgacchittAmajjaNagharaM aNupavisai' upAgatya ca majjanagRha-snAnagRham anupravizati aNupavisittA samuttajAlAkulAbhirAme vicittamaNirayaNakuhimatale ramaNijje hANamaMDavaMsi'anupravizya samuktena muktAphalayuktena jAlena gavAkSena Akulo vyApto'bhirAmazca yaH tasmin , vicitramaNiratnamayam 'kuTTimatala' baddhabhUmikA yatra sa tathA tasmin , ata eva ramaNIye snAna maNDape 'NANAmaNirayaNabhatticittaMsi, hANapIr3asi suhaNisaNNe' nAnAvidhAnAM maNInAM ke apane svAmI kI pradatta AjJA ko vinaya pUrvaka svIkAra kiyA (paDisuNittA bharahassaaMtiyAo paDiNikkhamaMti) AjJA ko svIkAra karake phira ve bharata mahArAja ke pAsa se vApisa cale Aye (paDiNikvamittA viNIyaM rAyahANi jAva karettA kAravettAya tamANattiya paccappiNaMti) vApisa Akara unhoMne vinItArAjadhAnI ko jisa prakAra se susajjita Adi karane ke lie bharata rAjA ne unhoM se kahA thA usI prakAra se pUrvokta vizeSaNa viziSTa karake aura usa bharatAjJA kI pUrNa saghajAne kI khabara bharata mahArAja ke pahu~cAdo (tae Na se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare, teNeva uvAgacchai) apano AjJA pUrNa rUpa se sampAdita ho gai jAna kara bharata mahArAja snAna zAlA kI ora gaye (uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisai) vahAM Akara ve usa snAna gRha ke bhItara praviSTha hue (aNupavisittA samuttAjAlAkulAbhirAme vicittamaNirayaNakuTTimatale ramaNijje hANamaMDavaMsi) praviSTha hokara ve muktAjAla se vyApta gavAkSoM vAle tathA jisakA kuTTimatala anekamaNio evaM ratnoM se khacita ho rahA hai aise snAna maMDapa meM rakhe hue (hANapIDhaMsi NANAmaNibhatticittaMsi) snAnapITha para jo ki aneka mbika purUSo bahuja pramudita thayA teeAe pUrvokta rUpamAM bane hAthanI aMjali banAvIne tene mastaka para jamaNI taraphathI DAbI tarapha pheravIne potAnA svAmIe ApelI AjJA savinaya svI11. (paDisuNittA bharahala aMtiyAo paDiNikkhamaMti) mAsA pIrIne pachI ta bharata mahARIM pAsethI 5||ch| mAvya(paDiNikkhamittA viNIyaM rAyA hANi jAva karetA kAravettA ya tamANattiyaM paccappiti) pAcha! mApIna tamANe mrt2|041 zate Adeza Apela te mujaba vinItA rAjadhAnIne sArI rIte susajaja karIne ane karAvIne tamA ma sapUNa thavAnI bhara bharata mhaa| pAse pAMyA (ta eNaM se bharahe rAyA jeNeva majaNaghare, teNeva uvAgacchai) pAtAnA mAjJAnu sampUA zata pAsana yuche, se sUcanA samAjAne ta bharata mahArA0 snAnazA ta26 gayA. (uvAgacchittA majjaNadhara aNupavisai) tyAne to te snAnamA praviSTa thayA. (aNupavisittA samuttAjAlAkulAbhirAmeM vicittamaNirayaNakuTTimatale ramaNijje pahANamaMDavasi) praviSTa thane te bhutAnA. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta* vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 541 ratnAnAM ca bhaktayo yaucityena racanAstAbhiH citra vicitre, snAnapIThe snAnayogyAsane sukhena niSaNNaH upaviSTaH 'suhodaehiM,gaMdhodaehiM, pupphodaehiM, suddhodaehiM ya' zubhodakaiH tIrthodakaiH yadvA sukhodakaiH nAtyuSNaiH na tizItaiH, gandhodakaiH tatra candanAdimizritajalaiH puSpodakaiH.kusumavAsitaiH zuddhodakaH-svacchapavitrajalaizca 'majjie' ityagreNa saha sambandhaH tathA 'puNNa kallANagapavaramajjaNavihIe majjie tattha kouyasaehiM, bahu vihe hiM ! pUrNakalyANakAripravaramajjana vidhinA majjanavidhipUrvakaM majjitaH snapito'ntaHpuravRddhAbhiriti bodhyam / katham ityAha-(tattha) ityAdi / (tattha kouyasaehiM bahuvihe hiM) tatra snAnAvasare kautukAnAM-rakSAdinAM zataiH, yadvA kautuhalikajanaiH svasevA samyak prayogArtha daryamAnaiH kautukazataiH AzcaryajanakakathAnakarUpa kutUhalaiH, bahuvidhaiH, anekapakAraiH saha snapitaH atha snAnAnantaravidhimAha-(kallANaga) ityAdi / (kallANaga pavara majjaNAvasANe) kalyANakaprayaramajjanAvasAne-snAnAnantaram (pamhalapsukumAlagaMdhakAsAiya lahiyaMge) pakSmala sukumAragandhakASAyikorUkSitAGgaH, tatra pakSmalayA-pakSmavatyA anaeva sukupArayA sukomalayA gandhapradhAnayA kASAyikyA kASAyeNa potaraktavarNAzrapa rajanIya vastunAraktA kApAyikI tayA kapAyaraktayA zATikayetyarthaH rUkSitaM rUkSIkRtaM prochitamiprakAra kI maNiyo aura ratnoM dvArA kRta citro se vicitra hai (suhanisaNe) Annada pUrvaka virAja mAna ho gaye. (suhodaehiM gaMdhodaehiM pupphodaehiM suddhodaehiM a puNNakallANagayavaramajaNavi. hIe majjie)vahAM para unheM zubhodakoM se tIrthodakoMse athavA na atigarama aura na ati ThaMDA aise pAnI se gandhodakoM se candanAdi mizrita jala se puSpodakoM se phUla suvAsitapAno se aura zuddhodakoM se svaccha pavitra jala se pUrNa kalyANakArI prabaramajjana vidhipUrvaka antaHpura kI vRddhAstriyo ne snAna karAyA (tattha ko uyasaehiM bahuvihe hiM kallANagapavaramajaNAyasANe pamhala sukumAragaMdhakAsaia luhiaMge) vahI snAna ke avasara bhe kautuhalika janone aneka prakAra ke kautuka dikhAye jina me apane dvArA kI gaI sevA ke samyak prayoga dikhAye gaye the jaba kalyANakAraka sundara zreSTha-snAna kriyA samApta ho cukI taba usake bAda unakA zarIra pakSmala rue~ vAlI sukumAra sugaMdhita tauliye se poMchA gayA aura phira (sarasa surhigosiisthI vyAsa gavAkSavALA temaja aneka maNio ane ratnathI khacita kuTimatalavALA maMDapamAM bhUsA (NhANapIDhaMsi NANAmaNibhatticittasi) snAna pI4 52 re mane prAranAmAzimA bhane ratnA dvArA itayitrothA viyitra cha. (suhanisaNNe) bhAna pU vimAna thaI gayA. (suhodahiM gaMdhodaehi pupphodapahiM suddhodapahiM a puNNakallANagapavaramajjaNavihie majjie) tyAM temaNe abhedakathI-tIrthodakathI athavA vadhAre na uSNa ane na vadhAre ati zIta evA zItala pANIthI, gadakathI candanAdi mizrita pANIthI, puchapadakathI puSpa suvAsita pANIthI ane zuddhodakathI svaracha pavitra jalathI pUrNa kalyANakArI prava2 majajanavidhipUrvaka antaH puranI vRddhAvImA se snAna 52vyu. (tattha kouyasaehiM bahuvihehiM kallANagapavaramajjaNAvalANe pamhalasukumAragaMdhakAsAia lUhiaMge) tyAM snAna 42vAnA masabhA tUti jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tyarthaH aGgaM yasya sa tathA ( sarasasura higosIsacaMdaNANulittagate ) sarasasurabhigozIrSacandAnuliptagAtraH, rasena sahitAH sarasAstaiH surabhigozIrSacandanairanuliptaM gAtraM yasya sa tathA (ahaya sumahagghadusarayaNasusaMkuDe) ahataM malamUSikAdibhiranupadrutam sumahArthaM bahumUlyakaM yahuSyaratnaM pradhAnavastram tatsusaMvRtaM suSThuparihitaM yena sa tathA atra ca vastrasUtraM pUrva yojanIyaM candanasUtraM pazcAt, nahi snAnotthita eva candanena vapurvilimpatIti vidhikramaH (suimAlA vaNNagavilevaNe) zucimAlAvarNakavilepanaH zuci pavitra mAlA puSpa mAlA varNakavilepanaM maNDanakAri kuGakumAdi vilepanaM etad dravyaM yasya sa tathA, pUrva sUtre vapuH saugandhyArthameva vilepanamuktam atra tu vapurmaNDanAyeti vizeSaH (aviddhamaNisuvaNe) AviddhAni parihitAni maNisuvarNAni yena sa tathA anena rajatAdyalaGkAraniSedhaH sUcitaH, maNisuvarNAlaGkArAneva vizeSata Aha - (kappiyahAraddhahAratisariya pAlaMba palaMbamANa kattikaya sohe) kalpitahArArddha hAratrisarikaprAlambamAna kaTisUtrasukRtazobhaH, tatrakalpito yathAsthAnaM vinyasto hAra:- aSTAdaza sarikaH, arddhahAraH-navasarikaH trisarikazca " 542 caMdaNANuttigatte) unake zarIra para sarasa surabhi gozIrSa candana kA lepa kiyA gayA ( ahaya sumahagdha dusarayaNa susaMbuDe) phira mala mUSikA Adi se anupadbhuta evaM vezakI kImato dUSya ratna-pradhAnaba use pahirAyAgayA (suhamAlA vaNNagavilevaNe) accho pavitra mAlAyoM se aura maNDaNa kArI kuMkuma Adi vilepanoM se vaha yukta kiyA gayA yahAM vastra sUtra kI yojanA pahile karanA cAhiye aura candana sUtra kI pazcAt - kyoMki snAna se uThAhuA vyakti uThane ho candana se lepa karatA hai aisA vidhikrama nahIM hai / tathA pUrvasUtra meM zarIra ko sugaMdhita karane ke liye hI vilepana kahA gayA hai aura yahAM use mANDita karane ke liye vilepana kahA gayA haiM ( AviddhamagisuvaNNe) maNi aura suvarNa ke bane hue AbhUSaNa use pahirAye gaye ( kappiahAraddhahArati sari apAlaMba mANaka Disuttasukaya sohe) inameM hAra aTThAraha larakA hAra nau larakA arddhahAra, aura tisarika hAra ye saba yathAsthAna janAe aneka prakAranA kautukA khatAvyA. jemAM pAtAnA vaDe karavAmAM AvelI sevAonA samyaka prayeAgA batAvavAmAM AvyA. jyAre kalyANakAraka sundara zreSTha-snAnakriyA pUrI thaI cUkI tyAre temanA deha padmamala-rUvAvALA-sukumAra suga Mdhita TuvAlathI luchavAmAM AvyA mane hayAra mAha (sarasa surahigosIma caMdaNANulittagatte) temanA heDa para sarasa surali gozIrSa thnddnne| beya uvAmAM AyA. ( ahayasumahagdhadustarayaNa susaMbuDe) tyAra yA bhakSa bhUSiSThA vagerethA anuyadruta temana mahumUlya hRSyaratna- pradhAna-vastra tene herAvyA, (suhamA lAvaNagavilevaNe) zreSTha pavitra bhAsA gauthI bhane maMDanaarI hukuma yAhi vizeSanAtha te yuMkta karavAmAM AvyA. ahI' vastrasUtranI caiAjanA pahelA karavI joIe ane caMdana sUtrana tapazcAt kemake snAna pachI tarata ja vyakti cadananA lepa kare che, evA vidhikrama nathI temaja pUrvasUtramAM zarIrane suga'dhita karavA mATe ja vilepana kahevAmAM Avela che ane ahIM tene maMDita ravA bhATe vilepana uDevAmAM Ave che. (AviddhamaNisubaNNe) bhamine jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 543 hAraeva yena sa kalpita hArArddhahAra trisarikaH, pralambamAnaH prAlambo - jhumbanakaM yasya sa prAla pralambamAna: lambAyamAnajhumbanakayuktaH tathA (pAlaba palaMbamANa) mAmlaba pralambamAna ityatra padavyatyayaH ArpatvAt tathA-kaTisUtreNa-kaTyA bharaNena suSThukRtA zobhA yasya sa kaTisUtrasukRtazobhaH, tataH padatrayasya karmadhArayaH, athavA kalpitahArAdibhiH sukRtA zobhA yasya sa tathA (piNaddhagevijjaga aMgulijjagalaliyakayAbharaNe ) pinaddhAni - baddhAni graiveyakANi kaNThAbharaNAni aGgulIyakAni aGagulIyAbharaNAni yena sa pinaddhagraiveyakAgulIyakaH, tathA lalite sukumAre aGgake murddhAdau lalitAni zobhAvanti kacAnAM - kezAnAm AbharaNAni - puSSAdIni yasya sa lalitAGgaka lalitakacAbharaNaH, tataH karmadhArayaH, atroktadvayavizeSaNena AbharaNAGkArakezAlaGkArau uktau / atha siMhAvalokanyAyena punarapi AbharaNAlaGkAraM varNayannAha - ( NANAmaNikaDagatuDiya thaMbhiyabhue) nAnAmaNikaTa katruTi kastambhitabhujaH nAnAmaNInAM kaTakatruTikaiH- hastavAhnAbharaNavizeSai bahutvAt stambhitA viva stambhitau yasya sa tathA ( hiyasassirIe) adhikasazrIkaH, atyantazobhAsahitaH (kuMDalaujjoiANaNe) kuNDalodyotitAnanaH kuNDalAbhyAm udyotitaM - prakAzitamAnanaM mukhaM yasya sa tathA (udittasirae) mukuTadIptaziraskaH mukuTena dIptaM prakAzitaM ziro yasya sa tathA (hArotthaya sukayavacche ) hArAvastRta sukRtavakSaska: hAreNa avastRtam AcchAditaM use pahirAye gaye laTakatA huA jhumbanaka use pahirAyAgayA kaTisUtra use pahirAya gayA isa se usakI zobhA meM cAra cAMda laga gaye (pinaddhagevijjaga aMgulijjaga laliagaya laliakayAbharaNe NANAmaNi kaDagatuDiarthamiabhUe ) graiveyaka - kaNThAbharaNa - pahirAye gaye, aMgu liyoM meM aGgulIyaka aMThiyAM pahirAyI gaI tathA sukumAra mastakAdi ke upara zobhAvAle kezoM ke AbhAraNa rUpapuSpAdika nihita kiye gaye ( NANAmaNikaDaga tuDiya thaMmiyabhue) nAnA maNiyoM ke bane hue kaTaka aura truTita usakI bhujAoM meM pahirAye gaye (ahisatsirIe) isa taraha kI sajAvaTa se unakI zobhA aura adhika ho gaI (kuNDala ujjo - ANaNe) usakA mukhamaNDala kuNDaloM kI manohara kAnti se prakAzita hogayA (mauDadittasie) mukuTa ko jhala jhalAtI dIpti se unakA mastaka camakane lagA hArotthayasusuvarNa nirmita aabhuussnne| tene paDerAvyAM (kappiahAraddhahArati sari apAlaMbamANaka Disuttakaya sohe) mAlUSAhAra-aThAra seranA hAra nava sern| bhaddha hAra bhane trisari hAra e badhA tene yathA sthAna paherAvavAmAM AvyA. tethI tenI zaiAbhA cAra gaNI vadhI ga. (pinadvagevija gaaMgulijagalaliagaya laliakayAbharaNe NANAmaNikaDagatuDiarthabhiabhUe) graiveya4-4 ddaalo| DerAvAsAM bhAvyA, mAMgI mAM gusIya mudrAo paDerAvI temaja sukumAra mastakAdi upara zAbhA saMpannavALAnA AbharaNa rUpa puSpAdikA dhAraNa zavyA. ( NANAmaNi kaDaga tuDiyarthabhiyabhue) ne zithI nirmitAne truTita tenI lulobhAM paherAvyA. ( ahiyasassirIe) mA pramANe salavaTathI tenI zolA dhaNI vadhI gadha. ( kuNDalaujjoI ANaNe) tenu' bhujamaMDaNa phuDasonI manohara aMtithI prAzita tha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 jambUdvIpaprajJaptisUtre tenaiva hetunA darzakajanAnAM sukRtam AnandapradaM vakSo yasya sa tathA / ( pAlaM palaMba mANasukaDa uttarijje) pralambapralambamAnasukRtapaTottarIyaH pralambena dIrgheNa pralambamAnena - dolAyamAnena sukRtena suSThu nirmitena paTena-vastreNa uttarIyam uttarAsaGgo yasya sa tathA (muhiyApiMgalaMgulIe) mudrikApiGgalAGgulikaH mudikAbhiH aGgagulIyakaiH piGgalAH piGgalavarNA aGgagulyo yasya sa tathA NANAmaNi kaNagavimala mahariha NiuNoyaviya misa mitiviraiya susiliTThavisiTThalaTThasaMThiyapasatthaAviddhavIravalae) nAnAmaNi kama kavimalamahArdhaM nipuNa parikarmita dIpyamAna viracita suzliSTaviziSTa laSTasaMsthita prazastAddhi vIravalayaH / tatra nAnAmaNi jaTitasuvarNam ataeva vimalaM svacchaM mahA bahumulyakaM nipuNana zilpinA (oyaviya) ti, parikarmitam ( misi misita ) tti, dIpyamAnaM viracitaM nirmitaM subhliSTaM susandhiviziSTam laSTaM manoharaM saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat tathA pazcAtpUrvapadaiH karmadhArayaH, evaM vidhaM prazastam Aviddham parihitaM vIravalayaM yena sa tathA tadanyo'pi yaH kazcit vIravratadhArI bhavet tadA sa mAM vijitya mocayatyetadvayamiti sparddhayA yat paridhIyate tadvIravalayamityucyate (kiMbahuNA) kiM kayavacche hAra se AcchAdita huA unakI vakSaHsthala darzakajanoM ko Anandaprada banagayA (pArlaba palaMbamANasukayapaDauttarijje) jhUlate hue lambe sukRta paTa se usakA uttarAsaGgakiyA gayA arthAt bahuta hI sundara lambe laTakate hue vastrakA dupaTA unake kaMdhe para sajAyA gayA thA jo ki havA ke manda 2 jhoke se hila rahA thA ( muddiyA piMgalaMguloe) no mudrikAeM - aMgUThiyAM usakI aMguliyo meM pahirAI gaI thI unase usako ve saba aMguliyAM piGgalavarNavAlI pratIta hone lagI NANAmaNi kaNagavimalamaharihaNiuNoaviamisibhisaMta virai a susiliTTha cisi laTTha saMThi pasastha AvidvavIravalae ) aneka maNiyoM se khacita suvarNa kA vIravalaya jo kisvaccha aura veza kImatI thA, nipuNa zilpI dvArA jisakA nirmANa huA thA, sandhi jisakI bar3I sundara thI, dekhane meM jo bar3A suhAvanA thA, usane apane hAtha meM pahirA huA thA jo koI vIravratadhArI yoddhA mujhe parAsta karake mere isa vIra valaya ko mujha se chur3A legA vahI isa a. (uditasie) bhuguTanI jajahaNatI hIsithI temanu bhasta bhAvA sAyu (hAro tthaya sukayavacche ) hAthI mAcchAdita thayeSu tenu vakSasthala drsh| bhATe khAnaMda aha janI a. (pAlaMba palaMbamANasukayapaDauttarijje) jujhatA sAMgA suhRta paTathI ten| uttarAsaMga manAvIne paherAvavAmAM AvyA. eTale ke bahuja suMdara lAMbA laTakatA one dupaTTo tenA khabhA para mUkavAmAM AvyA. te dupaTTo pavananA maMda maMda jhokAethI hAlI rahyo havA. ( muddiyA piMgalaMgulIe) ne mudriayo aMgUThI the| tenA mAMgaNI omAM caDerAyAbhAM bhAvI hatI tathA tenI adhI mAMgajI the| pItapazupANI deNyAtI hatI. (NANAmaNikaNaga vimalamaharihaNi uNA aviamisimisaMta viraiasusiliTTha visiha laTTha saMDia pasattha AviddhavIravalae ) ane4 bhAaiso vadhu khacita suvarNanuM svaccha ane bahumUlya OM jenuM nirmANa uttama zilpIoe karyu hatu, jenI sadhi atyaMta su dara hatI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 545 bahunAH varNitena (kapparukhae ce alaMkiyavibhUsie) kalpavRkSa iva alaGkRto vibhUSitazca, tatra kalpavRkSaH patrAdibhiralakRtaH phala puSpAdibhidha vibhUSitaH rAjA tu mukuTAdibhiralaGkRtaH yastrAbharaNAdibhizca bhUSita iti (gariMde) narendraH (sakoraMTa jApa caucAmara bAlaboiaMge) sakoraNTa yAvat catuzcAmara bAlavIjitAGgaH atra yAvatkaraNAt (sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM) iti grAhyam, sakoraNTAni-koraNTAbhidhAna kusumastabakavanti, koraNTapuSpANi hi pItavarNAni mAlAnte zobhArtha doyante, mAlAyai hitAni mAlyAni - puSpANi. teSAM dAmAni mAlA yatra tattathA, evaM vidhena chatreNa dhriyamANena, virAjamAna iti caturNAm agrataH pRSThataH pArzvayozca vIjyamAnatyAt catuH saGkhyakAnAM cAmarANAM pAlai vIjitam sparzitamaGgaM yasya sa tathA zirasi dhriyamANena koraNTa sapItakusumastabakayuktapuSpamAlAsusajjitachatreNa virAjamAnaH catuH saMkhyAka cAmara pAlavIjitazarIrazcetyarthaH (maMgala jaya jaya saddakayAloe) maGgala jaya jaya zabdakRtAlokaH maGgalabhUto jayajayazabdo janaiH kRtaH Aloke darzane saMsAra meM viziSTha vIra mAnA jAyagA isa prakAra ko spardhA se jo valaya dhAraNa kiyA jAtA hai vahI vIravalaya kahA gayA hai / (kiMbahuNA ) aura adhika kyA kahA jAve (kapparukkhaeceya alaMki avibhUsieNaride sakoraMTajAva caucAmara bAlavIiaMge) isa taraha vaha narendra mukuTa Adi koM dvArA alaMkRta hu prA aura vastrAbharaNAdikoM dvArA bhUSita huA vastrAdikoM dvArA alaMkRta hue aura phala puSSAdi ko dvArA vibhUSita hue kalpavRkSa ke jaisA pratIta hone lagA usa samaya usake mastaka Upara yAvatpada dvArA gRhItapado ke anusAra koraMTa puSpoM stabako kI mAlA se yuka chatra dhAriyoM ne tAne hue the / cAmara DhoranevAle usake poche poche aura sanmukha khaDe hokara evaM dAI bAI ora khar3e hokara cAmara Dhora rahe the / isaliye vAloM se usakA zarIra sparzita ho rahA thA ( maMgala jaya jaya saddakayAloe) usake dikhate hI loga jaya ho jaya ho isa prakAra ke jovAmAM je atyaMta suMdara lAgatuM hatuM, teNe pitAnAM hAthamAM paheryuM hatuM. vIratadhArI ddho mane parAjita karIne mArA A viravalayane mArI pAsethI phUTavI leze, teja ddhA A saMsAramAM viziSTa vIra tarIke prasiddha thaze A jAtanI sapardhAthI je pasAya dhAraNa 42vAmA mAye che. tene pI25saya 3yAmA mAya che. (kiM bahuNA) mane padhAre zu hIye. (kapparupae va alaMkiavibhUsiyariMde sakoraMTa jAva caucAmara pAlavIDage) mA prabhArI narendra bhaera borathI mata thye| mane pAsa kethI bhUSita thaye te vastrAdikathI alaMkRta ane phaLapuSpAdikethI vibhUSita thayela kalpavRkSanI jema zobhavA lAgyuM. te samaye tenA mastaka upara yAvatu 5da dvArA gRhIta pade mujaba karaMTa puSpAnA stanakenI mAlAthI yukta chatro chatradhArIo e tANelA hatA cAmara DhaLanArAe tenI pAchaLa ane sanmukha UbhA thaIne temaja DAbI ane jamaNI bAju UbhA thaIne cAmara DhaLatA hatA. ethI cAmarAnAvALethI tene deha spezita thaI 2ho ho. (maMgalajaya jayasahaphayAloe) tena tai or all ya thAmI, 15 thaa|' - jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre sammukhe sati yasya sa tathA ( aNegagaNaNAyaga daMDaNAyaga jAya dUya saMdhivAla saddhiM saMpariyuDe ) aneka gaNanAyakadaNDanAyapha yAvat dRta sandhipAlaH sArddha saMparivRttaH, aneke gaNanAyakAH-mallAdigaNa mukhyAH, daNDanAyakAH-tantrapAlAH (koSThapAla) yAvat (Isara talavara mADaMbiyakoDa biyamaMtimahAmaMti gaNaga dobAriya amacca ceDapIDhamaddaNagaraNigama seThi seNAvai satthAvAha) iti grAhyam, tatra IzvarA:-yuvarAjAH aNimAdhezvaryayuktA cA, talavarA:-parituSTanRpadattapaTTabandhavibhUSitA rAjasadRzAH, mADambikA:-chinnamaDambAdhipAH, kauTumbikA:-kuTumbamukhyAH, mantriNaH mahAmantriNaH, gaNakA:-gaNitajJA bhANDAgarikA vA, dovArikA:-pratIhArAH, amAtyAH rAjyakAryAdhiSThAyakA, ceTAH pAdamUlikA dAsA vA, pIThamardAH-AsthAne AsannAsanna seyakAH samavayaskA ityarthaH, nagaram tAtsthyAttad vyapadezena nagaranivAsiprabhRtayaH, nigamAH paNijaH zroSTina:-zrIdevatAdhyAsita sauvarNapaTTabhUSitottamAGgAH, athavA nagarANAM nigamAnAMca paNigyAsAnAM zreSThino mahattarAH, senApataya:-caturaGgasainyanAyakAH, sArthavAhA:mAGgalika zabdoM kA uccAraNa karane lagate. ( aNega gaNaNAyagadaMDa Na ya ga jAya dUasaMdhivAla saddhiM saMpariyuDe ) aneka gaNanAyakoM se anekadaNDa nAyakoM se, yAvat- "isara talavara mADaMviyakoDuMbiya maMti mahAmaMto gaNadovAriya amacca cer3ha pIDhamaddaNagaranigamaseTi setAyai satthavAha" aneka IzvaroM se,-yuvarAjo se, athavA aNimAdirUpa aizvarya se yuktadhanI puruSa se aneka talavaroM se-parituSTa hue nRpa ke dvArA pradatta paTTavandha se vibhUSita hue rAjA jaise puruSoM se, aneka mADambikoM se-chinna maDambAdhipatiyo' se, aneka kuTumba ke mukhiyoM se, aneka maMtriyoM se aneka mahAmaMtriyoM se, aneka ganA se gaNitajJoM se, athavA bhaNDAriyA aneka dvArapAlo se aneka amAtyoM se, rAjakArya ke adhiSThAyoM aneka ceTeM se nokara caakreN| se aneka pIThamadau se -samavayaska aGgarakSakoM se, aneka nagara nivAsiyoM se, aneka niyamoM se paNigjanoM se aneka zreSThiyoM se,-zrI devatA se yukta paTTabandha jinake mastaka para suzobhita hai aise nagara mA pramANe bhAMti hon| usyaarnn| 42 // sAyasa. (aNegagaNaNApagaDaNAyaga jAya dUasaM vivAlasaddhi saMparibuDe) sane manAyathI, bhane nAyathA yApat (isara tala ghara mATuMbiya koDaMbiyamaMti mahAmati gaNadovAriya amaJca ceDhapIDhamadaNagaraNigamaseThi seNAvai satthavAha) ne vIthI, yuvarAyA athavA mahimA 35 vayAthI yuta dhanI puruSathI, aneka talavArethI parituSTa thayelA nRpa vaDe pradatta paTTanAthI vibhUSita thayelA rAjA jevA para pothI, aneka mAMDabikothI-chinna maMDapAdhipatiothI, aneka kuTuMbanA mukhiyAothI, aneka maMtriyothI aneka mahAmaMtrIothI, aneka gaNu thI, gaNitothI athavA bhaMDArIothI, aneka dvArapAlothI, aneka amAtyathI: rAjakAnA adhiSThAyakethI, aneka ceTathI nokarathI aneka pIThamA~thI samavayaska aMgarakSakethI aneka nagaranivAsIothI, aneka nigamathI vaNijanothI, aneka zreSThiothI zrIdevatAthI yukata pabaMdhe je manA mastake para suzobhita che evA nagara zreSThIothI aneka senApatiothI caturaMga jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAra sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam ....517 sArthanAyakAH, dUtAH-dezAntaravAsi rAjAdezanivedakAH, sandhipAlA:-rAjyasandhirakSakAH eteSAM dvandvaH taiH sAI saMparivRttaH samantAt parikaritaH nRpatiH majjanagRhAt pariniSkrAmatIti sambandhaH. kiM bhUtaH (dhavalamahAmeha Niggae iva jAva sasiva piyadasaNe) dhavalamahAmegha nirgata iva yAvat zazirivapriyadarzanaH tatra dhavalamahAmeghaH-svaccha. zaranmeghaH tasmAnnirgataH zazIva candra iva piyadazenaH, atra yAvatpadAt (g2ahagaNadipantarikkhatArAgaNANaM majjhe) grahagaNadIpyamAna RkSatArAgagAnAM madhye tathA ca yathA candraH zaradabhrapaTalanirgata iva grahagaNAnAM dIpyamAnakakSANAM zobhamAna nakSatrANAM, tArAgaNAnAM ca madhye vartamAna iva priyadarzano bhavati tathA bharato'pi sudhA dhavalIkRta majjanagRhAnnigato 'nekagaNanAyakAdi parivAra madhye vartamAno priyadarzano'bhaveditibhAvaH, punaH kIdRzo nRpatiH pratiniSkrAmatItyAha- (dhRvapuppha gaMdhamalla hatyagae) dhRpa puSpagandhamAlyahastagataH, tatra dhUpapuSpagandhamAlyAni sugandhadravyopakaraNAni hastagatAni yasya sa tathA tatra dhUpo dazAGgAdiH, puSpANiM praphulla kusumAni gandhAH seThoM se, aneka senApatiyoM se caturaGgasainya ke nAyakoM se, aneka sArthavAhoM se- sArtha ke nAyaka aneka duut| se-dezAntara vAsI rAjAdezanivedakoM se, evaM aneka sandhipAloM se- rAjyasandhi rakSA se, virAhuA vaha nRpati majanagRha se bAhara nikalA (dhavalamahAmeha jiggae ivajAba sasiva piyadaMsaNe ) usa samaya vaha dekhane meM aisA priya pratIta hotA thA ki jaisA dhavala mahAmegha se nirgata candra dekhane meM priya pratIta hotA hai. yahAM yAvatpada se "gahagaNadippaMta rikkhatArAgaNa NaM majjhe" isa pATha kA grahaNa huA hai. isakA bhAva aisA hai ki jisaprakAra zaradabhrapaTala ke bhItara se nikalatA huA candramanDala dedipyamAna nakSatroM evaM tArAgaNeA ke madhya meM vartamAna hotA huA priyadarzanavAlA hotA hai usI taraha bharata rAjA bhI sudhAghavalIkRta majjanagRha se nikalane para aneka gaNanAyakAdi parivAra janeMoM ke bIca meM vartamAna hue priyadarzanavAle hue. (dhUvapupphagandhamallahatthagae. majjaNagharAo pADiNikkhamai ) majjanagRha se bAhara nikalate samaya usake hAtha meM dhUpa dazAGgAdi dhUpa, praphullita kusuma. gandha dravya aura maalysinyanA nAyakothI, aneka sAthe vAhathI sArthanA nAyakothI, aneka dUtAvI dezAntaravAsI rAjAza nivedakathI temaja aneka saMdhipAlathI rAjayasaMdhirakSakathI vIMTaLAyele te nRpati bhAgRha (snAnagaDa)thI maDA2 mAvyA. (dhavala mahAmehaNiggae iva jAva sasivva piya saNe) te sabhaye te nevAmA mevA priya sAgatA to mahAmeghathI nigat yendravAmA priya sANe che. mahI yAvat 54thI (gahagaNadipaMtarikkhatArAgaNANa majjhe) A pATha grahaNa thayela che. Ane bhAva A pramANe che ke jema zaradabhrapaTalamAMthI nivRta candramaMDaLa dedIpyamAna nakSatro temaja tArAgaNenI vacce suzobhita priyadarzanIya hoya che, temaja bharata rAjA paNa sudhA dhavalIkRta majajana gRhamAMthI bahAra nIkaLIne aneka gaNanAyakAdi parivArakA nI pazye suzAmita thata priyAza thaye, (dhUva puppha gandhamallahatthagae majaNadharAo paDigikkhamaI) bhana bhAMthI nItImate tenA hAthAmA 55 zAha dhUpa praphullita kusuma, ganya dravya ane mAlya grathita pu e badhAM sugaMdhita padArtho hatA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre' dravyANi yAni grathitapuSpANi etANi haste gatAni prAptAni yasya sa tathA (majjaNagharAo paDiNikkhamai) majjanagRhAtpratiniSkrAmati (paDiNikkha mittA) pratiniSkramya ( jeNeva AuhagharasAlA jeNeva cakkarayaNe teNAmeva pahArettha gamaNAe ) yatraiva AyudhagRhazAlA yatraiva ca cakraratnaM tatraiva pradhAritavAna gamanAya - gantuM kAmaH prAvartata ityarthaH / / sru0 3 // 548 atha bharatagamanAnantaraM yathA tadanucarAzcakrustathA''ha 'tae NaM" ityAdi / mUlam - tae NaM tassa bharahassa raNNo bahave Isarapabhiio appegaiyA paumahatthagayA appegaiyA uppalahatthagayA jAva appegaiyA saya sahastapatta hatthagayA bharahaM rAyANaM piTThao 2 aNugacchati / tae NaM tassa bharaharUsa raNNo bahUio - 'khujjA cilAivA maNivaDabhIo babbarI bausiyAo / joNiya palhaviyAo isiNiya thArukiNiyAo ||1|| lAsiya lausiya damilI siMhalitaha AkhI puliMdIya / pakkaNi bahalI muraMDI sabarIo pArasI oya || 2 || appegaiyA vaMdaNa kalasa hatthagayAo caMgerI puSpa paDalahatthagayAo bhiMgAra AdaMsathAlapAtisuparaTTagavAyakaraga karaMDapuSpacaMgerI mallavaNNa cuNNa gaMdhahatthagayAo vattha AbharaNa lomahatthaya caMgerIpuppha paDalahatthagayAo jAva lomahatthagayAo appegaiyAo sIhAsaNahatthagayAo chatta cAmarahatthagayAo tillasa muggayahatthagayAotelle ko samugge patecAe aMtagaramelA ya / hariyAle hiMgulae maNo silA sAsava samugge // 1 // appegaiyAo tAliyaMTahatthagayAo appegahayAo dhruvakaDacchuya hatthagayAo bharahaM rAyANaM piTThaora aNugacchati tae NaM se bharahe rAyA savviDDIe savvabaleNa savvasamudaeNaM savvAyareNaM savvavibhUsAe savva - -- grathita puSpa ye saba sugandhita sAmagrI thI ( paDinikkhamitta ) majjanagRha se nikalakara ve ( jeNeva AuhavarasAlA) jahAM unako a yudhayazAlA thI ( jeNeva cakkarayaNe ) aura usameM bha jahAM para cakrarana thA (teNa meva pahArettha gamaNAe ) usI ora ve calane lage / 3 / (pa DaNikkha mattA) manUnagRhamAMthA najAne te (jeNeva AuhagharasAlA) nayAM temanI Ayudhaza jA hatI, (jeNeva cakkarayaNe) ane temAM pazu kyA yAratna itu (tejAmeva pahAretya gamaNAra) te tara tethe yAdavA sAgyA // 3 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta* vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 549 vibhUIe savvavatthapuSphapallAlaMkAravibhUsAe savvatuDiya sahasaNiyAeNaM mahayA iDDhoe jAva mahayA vastuDi ajamagapavAieNaM saMkha paNavapadraha bherijhallarikharamuhimurajamuiMgaduMduhi nigghosaNAieNaM jeNeva AuhagharasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA Alloe cakkarayaNassa paNAmaM karei karettA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgacchai uvAcchittA lomahatthayaM parAmusai parAmusittA cakkarayaNaM pamajjai pamajjittA divvAe udagadhArAe abbhukkhei anbhukkhittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNuliMpai aNuliM pittA agrahiM varehiM gaMdhehiM mallehi ya acciNai pupphAruhaNaM mallagaMdhavaNNa cuNNavatthAruhaNaM AbharaNAruhaNaM karei karittA acchehi saNhe hiM seehiM rayaNAmarahiM accharasatiMDulehiM cakkarayaNassa purao aTThamaMgalae Alihai taM jahA-sotthiyasiviccha NaMdiyAvatta vaddha mANaga bhadAsaNa macchakalasadappaNa aTThamaMgalae AlihitA kAUgaMkarei uvayAraMti kite? pAdralamalliyacaMpagaasogapuNNAgacUya maMjariNavamAliyabakulatilagakaNavI rakunda kojjaya koraMTaya pattadamaNayavarasurahi sugaMdhagaMdhiyassa kayaggahagahiyakarayalapabmaTThavippamukkassa dasavaNNassa kusumaNigarassa tattha cittaM jANusse happamANamittaM ohinigaraM karettA caMdappabhavaizveruliya vimaladaMDaM kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUva; gaMdhuttamANaviddhaM ca dhUvavaTTi viNimmuaMta verUliyamayaM karUcchuyaM paggahettu; payate dhUvaM dahai, dahettA sattaTThapayAiM paJcasakkai, paccAsakkittA vAmaM jANaM aMcei jAva paNAmaM karei, karittA AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDi NikkhamittAjeNeva bAhiriA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvA gacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNiNasIai saNNi sIettAaTThArasaseNipaseNIo sadAvei sadAvettA evaM vayAsI khippAmeva; bho devANuppiyA! ussukkaM ukkara ukkiTTha adijjaM amijjaM abhaDappavesaM adaMDakodaMDima adharimaM gaNiAvaraNAuijja kaliyaM aNegatAlAya; jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJapti rANacariyaM aNaddha amuiMgaM amilAyadAmaM pamuiya pakkI liyasapurajaNajANavayaM vijayavejaiyaM cakkarayaNassa aTThAhiyaM mahAmahimaM karehi karitA amAtyaM khippAmeva paccapiNaha tae NaM tAo aTThArasa seNippa seNIo maraNaM nnA evaM bunAo samANIo haTTAo jAva viNaNaM paDisugaMti paDiNittA marahassa raNNo aMtiAo paDiNikkhameMti paDiNikkhamittA uskkaM ukkaraM jAva kareMti ya kArkheti ya karettA kAravetA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati uvAgacchittA jAva tamANattiyaM paccapiNaMti // sU0 4 // 550 chAyA - tataH khalu tasya bharatasya rAjJo bahavaH Izvara prabhRtapaH apyeke padmahastagatAH apyeke utpalahastagatAH, yAvat adhye ke zatasahasra patrahastagatAH, bharataM rAjAnaM pRSTataH pRSThato' nugacchanti / tataH khalu tasya bharatasya rAjJo vahvyaH- kubjAH cilAtyo vArmAnikAH vaDabhikA ba bakuzikAH jonikyaH / palhavikAH IsinikAH thArUkinikAH ||1|| lAsikyo lakuzakyaca yaH siMhalya AravyaH pulindrayaH / pakkaNyo bahalyo murUNDayaH zabaryaH pArasIkAH // 2 // apyekikAH vandana kalaza hastagatAH caMgerIpuSpapaTala hastagatAH bhRGgArAdarza sthAlapAtrI supra tiSThaka vAtakarakaratnakaraNDapuSpacaMgerImAlya varNacUrNagandhahastagatAH yAvat lomahastagatAH avyekikAH sihAsanahastagatAH, chatracAmarahastagatAH, tailasamudraka hastagatAH, tailaM koSThasamudgakaM patra coyaM ca tagaram elA ca haritAlaM hiGgulakaM manaH zilA sarpapasamudgam // 1 // avyekikAstAlavRntaH hastagatAH, apyekikA dhUpakaDacchuka hastagatAH bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti, tataH khalu sa bharato rAjA sarbaddha sarvadyutyA sarvabalena sarvasamudayena sarvAdareNa sarvavibhUSayA sarvavibhUtyA sarva vastrapuSpamAlyAlaGkAravibhUSayA sarvatruTitazabdasanninAdena mahatyA RddhayA yAvad mahatA varatruTitayamakasamaka pravAditena zaGkhapaNavapa yaha merI jhallarI kharamukhImurajamRdaGgadundubhinirghoSanAditena yatraiva AyudhagRhazAlA tatraivopAgacchati upAgatya Aloke caratnasya praNAma karoti, kRtvA yatraiva cakraratna tatraivopAgacchati, upAgatya lomahastakaM parAmRzati parAmRzya cakraratnaM pramArjayati pramArNya divyayA udakadhArayA abhyukSati, abhyukSya sarasena gozIrSacandanenAnu limpati, anulipya ava rgandhai mariyaizcArcayati puSpAropaNa mAlyagandhavarNacUrNa vastrAropaNamAbharaNAropaNaM karoti kRtvA acchaiH zlakSNaiH zvetaiH rajatamayeH accharasataNDulaiH cakraratnasya purato'STASTamaGgalakAni Alikhati tadyathA-svastika zrIvatsanandyAvarttabarddhamAnaka bhadrAsanamatsyakalazadarpaNASTakamaGgalakAni Alikhya kRtvA karoti upacAramiti ko'sau (upacAraH) ? jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 551 pATalamallikacampakA zokapunnAgaAmramajarI navamAlika bakulatilakakaNavIrakundakubjaka koraNTaka patradamanakavarasurabhisugandhagandhitasya karagrahagRhotakaratalaprabhraSTavipramuktasya dazArddhavarNasya ku jurmAnakarasya tatra citra jAnUtsedhapramANamAtram avadhinikara kRtvA candrapramavajravaiDUryavimaladaNDam kAJcanamaNiratnabhakticitram , kRSNAgurupravarakunduruSkaturupka dhUpagandhottamAnuviddha vinirmuJcantam , dhairyamaya kahucchukaM pragRhya 'prayataH' dhUpaM dahati, dadhvA saptASTa padAni pratyapasarpati, pratyapasarpya vAma jAnum aJcati, yAvat praNAmaM karoti, kRtvA AyudhagRhazAlataHpratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva vAhirikA upatsthAnazAlA yatraiva siMhA naM tatraivopAgacchati, upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH sanniSIdati, saMniSadya aSTAdazaNiprazreNIH zabdayati, zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! ucchulkAm utkarAm utkRSTAm adeyAm ameyAm abhaTapravezikAm adaNDakudaNDimAm adharimAm gaNikAvara nATakIyakalitAm anekatAlAcarAnucaritAm anuddhRtamRdaGgAm amlAnamAlyadAmnIm pramuditaprakoDitasapurajanajAnapadAm , vijayavaiyikIm , cakraratnasya aSTAhnikAM mahAmahimA, kuruta, kRtvA mama etAmAjJaptikAM kSiprameva prtyrpyt| tataHkhalu tA aSTAdaza zreNiprazreNyaH bharatena rAjJA evamuktAH satyaH hRSTAH yAvat vinayena pratizRNvanti, pratiztya bharatasya rAjJaH antikAta pratiniSkAmanti, pratiniSkramya ucchulkAm utkarAma yAvat kurvanti ca kArayanti ca kRtvA kArayitvA yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchanti upAgatya yAvat tAmAkSaptikA pratyarpayanti // su0 4 // TIkA-"taeNaM" ityAdi / (taeNaM tassa bharahassa raNo bahave Isarapabhiio) tataH khaluH tasya bharatasya rAjJo bahava izvaraprabhRtayaH tato bharatasya gamanasamaye khalu tasya bharatasya rAjJo bahavo z2anA IzvaraprabhRtayaH talavarAdArabhya sandhipAlAntA yAvatpada saMgrAhyAH pUrvavata (appegaiyA paumahatthagayA) apyeke padmahastagatAH karagRhItakamalAH (appegaiyA uppalahatthagayA) apyekake utpalahastagatAH utpalAni kamalaprabhedAH tAni hastagatAni 'taeNaM tassa bharahassa raNNo'-ityAdi sU0-4 TIkArtha- (taeNaM tassa bharahassa raNo bahabe Isara pabhiio) usa bharata rAjA ke calane ke samaya usake aneka Izvara Adijana talavara se lekara saMdhipAla taka ke samasta manuSya - (bharahaM rAyANaM piTrao 2 aNugacchaMti) usa bharata rAjA ke piche2 calane lage. inameM se (appegaiyA paumahatthagayA) kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM padma thA (appegaiyA uppalahatthagayA) kitaneka vyaktiyo 'tae Na tassa bharahassa raNo'-ityAdi str-|| 4 // TI-(tae Na tassa bharahassa raNNo bahaye Isara pabhiio) te sarata jayAsapA sAyAta samaya bhane zva2 mA sAthI bhAMjana saMvipAsa sudhInA saba manuSya! (bharahaM rAyANaM piTTAo 2 aNugacchati) te marata 2inii pAcha4-4171 yAsa vAyA se manuSyo mAthA (appegaiyA paumahatthagayA) rakSA manuSyAnA hAthAmA 5o tai. (appegaiyA uppala hattha gayA) manuSyAnA yAmA 5 tA. (jAva appegaiyA sayasahassapattahattha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 jambUdvIpaprajJaptisUtre yeSAM te tathA (jAva appegaiyA sayasahassapattahatyagayA) yAvatpadena (appegaiyA kumuhatthagayA appegaiyA naliMga hatthagayA appegaiyA sogaMdhiya hatthagayA, appegaiyA puMDarI yahatthagayA, apegaiyA sahassapattahatthagayA (iti saMgrAhyam, tathA ca apyeke kumudahastagatAH, apyeke nalinahastagatAH, apyeke saugandhikastagatAH, apyeke puNDarIkahastagatAH apyeke sahapatra hastagatAH, apyeke zatasahasrapatra hastagatAH, lakSapatrakamalahastagatAH (bharahaM rAyANaM piTTao aNugacchati ) bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThataH pRSThabhAge krameNa anugacchanti anuanuyAnti / (taraNaM tassa bharaharUsa raNNoba huIo) tataH sAmanta nRpAnugamanAnantaram tasya bharasya rAjJaH sambandhinyo bahuvyo dAsyo bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThato'mugacchanti itipUrveNa sambandhaH kAstA ityAha (khujjA cilAi vAmaNi vaDabhIo babbarI bausiAo / jofreehaviyAo IsiNiyArU kiNiyAo // 1 // lAsialausijja damilIsiMhali taha ArabI puliMdIa / pakkaNi bahalimuraMDI sabarIo pArasIoo // 2 // - ke hAtha meM utpala thA ( jAva appegaiyA sayasaharasapatta hatthagayA ) yAvat kitaneka vyaktiyo ke hAtha meM kumuda thA, kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM nalina thA, kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM saugaMdhika thA kitaneka vyaktiyo ke hAtha meM puNDarIka thA, kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM sahastra pattoM vAlA kamala thA aura kitaneka vyaktiyo ke hAtha meM zata sahastra pattoM vAlA kamala thA (taeNaM tassa bharahassa raNNo vahaIo khujjA cilAivAmaNi vaDamI o babbarIbaDasiyAo joNiya palhaviyAo isiNiya thAru phiNiyAo // 1 // - lAsiala sijna damilI siMhalo taha ArabI puliMdIa / ekkaNi bahalimuraMDI sabarIo pArasIo a || 2 || ina saba sAmanta nRpo ke piichevA) yAvat keTalAka manuSyeAnA hAtheAmAM kumude hatAM, keTalAka mANaseAnA hAthamAM nalina hatAM, keTalAka manuSyeAnA hAtheAmAM saugadhikA hatA, keTalAka manuSyeAnA hAtheAmAM puDarikA hatAM, keTalAka manuSyeAnA hAtheAmAM sahasradala kamaLA hatAM ane keTalAka manuSyAnAM hAthAmAM zata- sahasahA umajeo itAM (tae NaM tassa bharahassa raNNo bahUIo khujA cillAi vAmaNivaDIo vambarIba usiyAo, joNiya palhaviyAo IsiNiya thAru kijiyAo // 1 // lAsiala ujjidamilItaha ArabI pulidIa / pakkaNi bahali muraMDI sabarIo pArasIoa 2 appeiyA sogaMdhiya hattha 1 yahA~ yAvatpada se "appegaiyA kumuyahatthagayA, appegaiyA naliNa hatthagayA, yA appegaiyA puMDarIya hatthagayA, appegaiyA sahastapatta hatthagayA" isa pATha kA yadyapi kamala ke hI bheda hai, parantu inameM kyAra bheda hai yaha anya granthoM meM likhA jA cukA hai ataH vahA~ saMgraha huA hai ye saba se yaha viSaya jAna lenA cAhiye . 1 ahIM yAvatpathI "appegaiyA kumudahatthagayA, appegaiyA, naliNa hatthagayA, appegaIyA sogaMdhiya hatthagayA, apegaiyA puMDarIya hasthagayA, appegaiyA sahastapatta hatthagrayA' pAThanA sa`graha thayA che. e badhAM jo ke kamaLanA ja prakArA che, chatAMe emanAmAM ze bheda che. e vAta anya granthAmAM spaSTa karavAmAM AvI che ethI te graMthAmAMthI e viSe jANI levuM joIe. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 553 chAyA-kubjAzcilAtyo vAmanikA vaDabhikA barbayoM bakuzikAH / jonikyaH palhavikA IsinikAH thArukinikAH // 1 // lAsikyo lakusikyo draviDayaH siMhalya ArabyaH pulindrayaH / pakkaNyo bahalyo muruNDayaH zabaryaH pArasikAH // 2 // tatra kubjAH cakrajavAH, cilAtyaH cilAtadezodbhavAH, vAmanikAH, atilaghuzarIrAH laghUnatahRdayakoSThAvA' vaDabhikAH mahaDakoSThA vakrAdhaH kAyAvA barbauM-barbara. dezotpannAH, bakuzikA:-bakuzadezodbhavA jonikyo-jonakadezajAH, palhavikA palvadezotpannA, IsinikAH, Isinika dezabhavAH, thArukinikAH thArukinadezotpannAH, lAsikinyo-lAsakadezodbhavAH, lakuzadezajAH, draviDyo-draviDadezajAH, siMhalyaH-siMhaladezanAH ArabyaH-ArabadezajAH, pulindrayaH pulindradezajAH, pakkaNyaH panakaNadezajAH, bahalyo vahalidezanAH, muruNDyo murUNDadezajAH, zabaryaH-zabaradezajAH, pArasIkA:-pArasadezanAH, atra cilAtyAdayo'STAdaza parvoktAnusAreNa tattaddezodbhavatvena tattannAmikAH, kubjAdayastu tino vizeSaNabhUtA vijJAtavyAH, atha yathA prakAreNopakaraNena tAH bharatamanujagmustathA cAha -(appegaiyA) ityAdi / (appegaiyA vaMdaNakalasahatthagayAo) apyekikAH vandanakalazahastagatAH, tatra vandanakalazAH-maGgalya ghaTA hastagatA yAsAM tAstathA (caMgerIpuppha2 jinakI jaMghAeM vakra hai jo cilAta deza meM utpanna hui hai tathA jo atilaghu zarIra vAlI haiM athavA jinakA nAmi se nIce kA zarIra bhAga vakra hai aisI barbara deza kI dAsiyAM, vakuza deza kI dAsiyAM, jonaka deza kI dAsiyAM, palhava deza kI dAsiyAM, Isinika deza ko dAsiyAM, thArukina deza kI dAsiyAM, lAsaka deza kI dAsiyAM, lakuza deza kI dAsiyAM, draviDa deza kI dAsiyAM siMhala deza kI dAsiyAM,araba deza kI dAsiyAM, pulindra deza kI dAsiyAM pakkaNa dezakI dAsiyAM bahalI deza ko dAsIyAM, muraNDadeza kI dAsIyAM, zabara deza kI dAsIyAM, pArasa deza kI dA. sIyAM, isa prakAra kI ye 18 dezoMkI dAsiyAM-calI (appegaiyA vaMdaNakalasahatthagayAo caMgerI pUpphapaDalahatthagayAo ) inameM se kitanIka striyoM-dAsiyoM ke hAtha meM maGgala kalaza e seve sAmata nRpanI pAchaLa jemanA sAthaLo vakra che, jeo cilAta dezamAM utpanna thaI che, temaja jeo ati laghu zarIravALI che athavA jemanuM nAbhithI nIcenuM zarIra vaka che, evI barbara dezanI dAsIe, vaphaza dezanI dAsI janaka dezanI dAsIo, havadezanI dAsIo Isanika dezanI dAsIe, thArukita dezanI dAsIe, lAsaka dezanI dAsIe lakuza dezanI dAsIo, draviDa dezanI dAsIe siMhala dezanI dAsIe, araba dezanI dAsIo, pulindra dezanI dAsIo, pakaNa dezanI dAsIe, bahali dezanI dAsIe muraMDedezanI dAsIe, zabara dezanI dAsIe, pArasa dezanI dAsIo, A pramANe madAra dezanI hAsImA yAvA yAsA. (appegaiyA vaMdaNa kalasahatthagayAo cagerI puSpha paDalahatthagayAo) se hAsImAbhAMthI rakhI hasAyAnA hAthAbhAM bhagaNa zetA, keTalIka dAsIonA hAthamAM phUlanI nAnI chAbaDIo hatI ane temAM aneka jAtanA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 jambUdvIpaprajJaptisUtre paDalahatthagayAo) caGgerI puSpapaTalahastagatAH, tatra caGge- puSpapaTalaM caGgerIpuSpapaTalam cagarI kusumasamUhaH tat hastagataM yAsAM tAstathA (bhiMgAra AdaMsathAlapAtIsupaigavAyakaragarayaNakaraMDapupphacaMgerI mallavaNNacuNNagaMdhahatthagayAo ) bhRGgArAdarzasthAlapAtrIsupratiSThakavAtakarakaratnakaraNDapuSpa caGgerImAlyavarNarNagandhahastagatAH, tatra bhRGgArakaH (jhArI) ti bhASA prasiddhaH Adarza darpaNaH sthAlaH mahatosthAlI, pAtrI laghusthAlI supratiSThA susthApanaM bhavati yasmin sa supratiSThakaH pUrNaghaTAdyAdhAramAtravizeSaH vAtakarakaH ghaTavizeSaH ratnakaraNDaH (karaMDiyA) iti bhASAprasiddho ratnAdhArapAtravizeSaH, ataH paraM navaraM puSpa cagarItaH A bhya mAlyAdipadavizeSitAstattaccaGgeyyoM jJAtavyA stathA ca puSpacaGgerImAlyacalerI, varNacaGgerI cUrNacaGgerI, gandhacaGgerI etA hastagatA yAsAM tAstathA (vattha AbharaNalomahatthayacaMgerI pupphapaDalahatthagayAo) vastrAbharaNalomahastaka caGgerI puSpapaTalaha. stagatAH. tatra lomahastaka baddhamayUrapicchasamUhaH puSpapaTala puSpasamUhaH atiriktAni prasithe. kitanIka dAsiyo ke hAtha meM caMgerI meM puSpo kA samUha thA. (bhiMgAra AdaMsa thAla pAti supaiTThagavAyakaragarayaNakaraMDa pupphacaMgerI mallavaNNacuNNagaMdhahatthag2ayAo ) kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM bhRGgArakathA-jhArI thI. kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM Adarza-darpaNa thA. kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM sthAla -baDe2 thAla the kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM choTo2 thAliyAM thI, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM supratiSTha pUrNa ghaTo Adi ke AdhAra bhUta pAtravizeSa-the. kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM vAta karaka-ghaTavizeSa-the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM ratnakaraNDa-ratno ko rakhane ke pAtra vizeSa-the isI taraha se kinhIM2 dAsiyoM ke hAtha meM puSpa caMgerI, kinhIM2 dAsiyoM ke hAtha meM varNa caGgerI, kinhIM2 ke hAtha meM cUrNa caGgero aura kinhI2 ke hAtha meM gandha caGgerI thI (vattha AbharaNalomahatthaya caMgerI puppha paDala hatthagayAo jAva lomahattha gayA o) kinhIM2 dA. dAsiyoM ke hAtha meM vastra the, kinhIM2 dAsiyoM ke hAtha meM AbharaNa the kinhIM2 dAsiyo ke hAtha pu0kA itai. (bhiMgAra Adasa thAla pAti supaiTThagavAyakaragarayaNakaraMDapuSphacaMgerI mallavaNNacuNNagaMdhahatthagayAo ) haiTasI hAsImonA hAthAmI, mR||23|| itA, eals dAsIonA hAthamAM-Adarza--dapaNe hatAM. keTalIka dAsIonA hAthomAM sthA-moTA-moTA thALe hatA keTalIka dAsI enA hAthamAM nAnI-nAnI thALIo hatI. keTalIka dAsIonA hAthamAM supratiSThaka-pUrNa ghaTa-vagerenA AdhAra bhUtapAtra vizeSa hatA. keTalIka dAsIonA hAthomAM vAtakaraka-ghaTa vizeSa hatAM. keTalIka dAsIonA hAthamAM ratna karaMDa-2none makavA ma TenA pAtra vize hatAM. e pramANe ja keTalIka dAsIonA hAthamAM pupanI naunI chAbaDIo, keTalIka dAsIonA hAthamAM raMgabharelI nAnI chAbaDIo, keTalIka dAsIonA hAthamAM cUrNa bharelI nAnI chAbaDIo, ane keTalIka dAsIonA hAthamAM sugandha-padArtho bhavI nAnI chAmI tI. (vattha AmaraNa lomahatthayacaMgerI pupphapaDalahatthagayAo jAva lomahatthagayAo) 2ii hAsImAnA DAthemA pkhe| tai BalosImAnADAyomA AbharaNe hatAM keTalIka dAsIonA hAthamAM lomahastake hatAM. eTale ke mayUranA piccha. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 555 ddhAnyeva tAni hastagatAni yAsAM tAstathA (jAvalomahatthagayAo) yAvat lomahastagatAH AbaddhamayUrapicchahastagatAH, ityarthaH (appegaiyAo sIhAsaNahatthagayAo) apyekikAH siMhAsana hastagatA (chattacAmarahatthagayAo) apyekikAH chatracAmara hastagatAH (tillasamugaya hatthagayAo) tathA apyekikAH taila samudrAH taila bhAjana vizeSAstaddhastagatAH atra samudraka saGgrahamAha telle koTThe samugge patte coea tagaramelA ya harile hiMgulae maNosilA sAsavasamugge // 1 // 'tailaM koSTa samudrakaH patra coryaM ca tagaram elA ca / haritAla hiGgulakaM manaH zilA sarSapasamudgaH ||1|| hastagatAH, evam koSThasamudgAH koSThabhAjanavizeSAH taddhastagatAH, evaM patrasamudgaka coya samudgakahastagatAH tagarasamudrakahastagatAH, elAsamudgakahastagatAH, meM loma hastaka the - mayUra ke piccho ko banI hui mayUrapicchikAe~ thI kinhIM 2 dAsiyoM ke hAtha meM puSpapaTala - puSpasamUha-thA bAkI ke isa sUtragata pada sugama hai / ( jAva lomahatthagayAo ) tathA kitanIka dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM yAvat Abaddha mayUrapiccho kI poTaliyAM thI (appegaiyAo sIhA saNahatthagayAo ) kitanIka dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM siMhAsana thA . ( chattacAmarahatthagayAo ) kitanoka dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM chatra, camara ye dono vastueM thI. ( tillasamuggayahatthagayAo ) kitanIka dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM tela ke rakhane kA pAtra vizeSa thA samudra zabda kA artha pAtra vizeSa hai. samudraka kA saMgraha isa gAthA dvArA isa prakAra se kahA gayA hai| telle, koTThasamugge patte coe a tagara melAya / harile hiMgulie maNosilA sAsavasamugge // 1 // isa ke anusAra kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM koSThasamudraka the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM patra samudra the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM coya samudgaka the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM kothI nimi`ta mayUra picchikA hatI keTalIka dAsIenA hAtheAmAM puSpa paTale -puSpa samUha hatA. yA sUtranA zeSa pahAnI vyAbhyA sarasa che. (jAva lomahatthagayAo) tebhana DeMTalI dAsIe evI hatI ke jemanA hAtheAmAM yAvat Akhaddha mayUra picchanI peATalIe hatI. (adhyAo sohA saNahatthagayAo) DeTasI hAsI khevI hatI hai manA hAthAmA siMhAsanA hatA tathA (chattacAmara hatthagayAo) DeTasI hAsI movIhatI hai chatra, yAbhara se manne vstuo| hatI. (tillasamaggaya hatthagayAo) DeMTalIu ke jemanA hAtheAmAM tela bharavAnA pAtra vizeSa hatA. 'samugga' zabdane atha pAtra vizeSa thAya che. 'samudgaka'ne saMgraha A gAthA vaDe A pramANe spaSTa karavAMmAM Avela che. telle, koTThasamugge patte coe a tagara melAya / harile hiMgulie maNosilA sAsavasamugge // 1 // manA hAthAbhA haasiithe| ye jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre haritAla samudgaka hastagatAH hiGgalakasamudgaka hastagatAH,manaH zilA samugadgakahastagatAH sarSapasamugadkahastagatA iti / ___(appegaiyAo tAliaMTahatthagayAo appegaiyAo dhUva kaDucchayahatthagayAo bharaha rAyANaM piTTao 2 aNugacchaMti) apyekikAH tAlavRntahastagatAH, tatra tAlavantaM-vyajanaM yAsAM tAstathA, apyekikAH dhRpakaDucchukahastagatA:dhUpAdhAna kaDucchukapAtrapANayaH, bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti / atha yayA samRddhyA bharato rAjA AyudhazAlAgRhaM gatavAna tAmAha-(taeNaM) ityAdi (taeNaM se bharahe rAyA) tataH khalu sa bharato rAjA (jeNeva AuhagharasAlA teNeva uvAgacchai) yatraiva AyudhagRhazAlA tatraivopAgacchatIti agreNa sambandhaH saH kimbhUtastatrAha-(saviDhie) sarvadvaryA-sakalAlaGkArAdirUpayA lakSmyAyukta iti gamyaM punaH (savvajuie) sarvadyutyA sarvadIptyA (savvabaleNaM) sarvabalena-sarvasainyena, (savvasamudaeNaM) sarvasamudayena-parivArAdi samudAyena (savvAyareNa) sarvAdareNa cakraratnabhaktibahumAnena (savvavibhUsAe) sarvavibhUSayA sarvazobhayA (savvavibhUIe) sarvabibhUtyA sarvasampatyA saha tathA (savvavatthapupphamallAlaMkAravibhUsAe) sarvavastrapuSpa mAlyAlaMkAravibhUSayA (savvatuDiya sadasaNNiNAeNaM) sarvatruTitazabdasaMninAdena sarveSAM truTitAnAM tANAM vAdyavizeSANAM yaH zabdo dhvaniryazca saM-saGgato ninAda: pratidhvanistena, atha sarvazabdena alpIyo'pi nirdiSTaM bhavati tatazca na tathA vibhUtirvarNitA bhavatIti AzaGkamAnaM pratyAha(mahayA iDUDhIe) ityAdi / (mahayA iDDhIe jAva) mahatyA RdayA yAvat, tatra Rddhiraizvayama yAvatpadAta dyutyAdi parigrahaH (mahayA varatuDiyajamagasamagapavAieNaM) mahatA varatruTitaharitAla samudgaka the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM hizUlaka samugdaka (DabUzA) the kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM manaH zilA samudgaka the aura kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM sarpapa samudgaka the . isI taraha se kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM (tAliaMTa hatthagayAo) tAlapatra - paMkhA - vyaMjana - bIjanA - thA- (appegaiyA dhUva kaDDacchuya hatthagayAo) aura kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM dhUpa rakhane ke kaDAha the. (bharahaM rAyANaM piTThao 2 aNugacchaMti ) ye saba dAsiyAM bhI bharata rAjA ke pIche2 cala rahI thI (tae NaM se bharahe rAyA savviDDhoe savvajjuie savvacaleNaM - savvasamudaeNaM savvAyareNaM sanvavibhUsAe savavibhUIe savva vattha puppha gaMdha mallAlaMkAravibhUsAe e mujaba keTalIka dAsIonA hAthamAM keSTha samudgaka hatA. keTalIka dAsIonA hAthamAM patra samudugake hatA. keTalIka dAsIonA hAthamAM ceya sUmudgaka hatA. keTalIka dAsIonA hAthamAM tagara samudramAMke hatA. keTalIka dAsIenA hAthamAM haritAla samudagala hatA. keTalIka dAsIonA hAthamAM hiMgulaka samudra hatA, keTalIka dAsIonA hAthamAM manaHzilA samudgaka hatA ane keTalIka dAsIenA hAthamAM sarvapa samudagaka hatA. A pramAza usI hAsImAnA thAmA (tAliaTahatthagayAo) alegtrI-5 mAmA-tA. (appegaiyA dhUvakaDucchayahatthagayAo) bhane Tals hAsIyAnA DAyamA 55 bhavAnI achI tA. (bharahaM rAyANapiDao 2 aNugacchati) ke sahasA 5 mata ginI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 557 yamakasamaka pravAditena tatra mahatA-bRhatA varatraTitAnAM zreSTha turyANAM yamakasamakaM yugapatpravAditaM pravAdanaM zabdakaraNaM tena (saMkhapaNavapaDahabherijhallarikharamuhi muraja muiMga duMduhi nigghosaNAieNaM) zaGkhapaNavapaTaha bherIjhallarIkharamukhImurajamRdaGgadundubhinirghoSanAditena, tatra zakha:-prasiddhaH, paNavo laghupaTahaH, paTahastu sa eva mahAn (Dhola) iti bhASA prasiddhaH, bherI DhakkA, jhallarI-valayAkArA (jhAlara) iti bhASA prasiddhA, kharamukhI-kAhalA bhidhosavvatuDia sadda saNiNaeANaM mahayA iDDhoma jAva mahayA baratuDia jamagasamagapavAieNaM saMkha paNavapaDahamerijhallarivaramuhi - muraja muiMgaduMduhiNigghosaNAieNaM jeNeva A uhagharasAlA teNeva uvAgacchai) isa taraha ke ThATa bATa se calatA huA vaha bharata rAjA jahAM para Ayudha zAlA thI vahAM para AyA . aisA yahAM sambandha lagA lenA cAhiye / bharata rAjA ke sambandha meM sUtrakAra kathana karate hue kahate haiM ki usa samaya vaha bharata rAjA samasta alaGkAroM se vibhUSita thA isaliye saMmpUrNa dIpti se vaha camaka rahA thaa| samasta senA usake sAtha2 cala rahI thii| samasta parivAra usakA usake sAtha sAtha thA / cakraratna ke bhakti ke prati bahumAna usake hRdaya meM hilore le rahA thA, AdaraNIya jana ke yA AdaraNoya vastu ke darzana karane ke liye jisa veSabhUSA se jAnA cAhie aise samasta veSabhUSA se vaha susajjita thA isa taraha vaha bharata rAjA apanI samasta rAjyavibhUti ke sAtha AyudhazAlA meM Ane ke liye calA A rahA thA samasta vastra,puSpamAlya evaM alaGkAroM se vibhUSita hue usa bharata rAjA ke Age2 minna prakAra ke bAje bajate hue Arahe the| inakI dhvani aura pratidhvani se puraskRta hue evaM apanI maharddhika yAvat dyati Adi se saubhAgya kI parAkASThA ko prApta hue ve bharata rAjA bar3e jora se eka sAtha bajAe gaye zreSTha zaMkha, - paNava, - laghupaTaha, paTaha - vizAla, paTaha - Dhola, bherI, - jhAlara, kharamukhI mRdaGga, pAchA pAchayAlI 2hI tI. (tae Na se bharahe rAyA savviiDhIe samvajjuie savva baleNa savva samudaeNa samvAyareNa savvavibhUsAe savvavibhUIe savvavatthapupphagaMdhamallAla kAravibhUsAe savvatuDiasahasaMNNiNAeNaM mahayA iDDhIe jAva mahayA varatuDiajamagasamaga pavAieNaM saMkhapaNavapaDaha merijhallarikharamuhimurajamuiMga duMduhiNiraghosaNAieNaM jeNeva Au gharasAlA teNeva uvAgacchai) mA dil 816bhA thA vyAsatA ta mata 201 syAM sAyudha zALA hatI, tyAM gayo. A jAtane artha atre samajI levuM joIe. bharata rAjAnA saMbadhamAM sUtrakAra kathana kare che ke te samaye te bharata rAjA sarva alaMkArathI vibhUSita hato. ethI te saMpUrNa dIptithI prakAzita thaI rahyo hato. saMpUrNa tainya tenI sAthe-sAthe cAlI rahyuM hatuM teno samagra parivAra tenI sAthe sAthe cAlato hato. tenA hadayamAM carana pratye atIva bhakti temaja bahumAna utpanna thayAM. AdaraNIya jana athavA AdaraNIya vastunA darzana mATe je veSabhUSAthI javuM joIe evI samasta veSabhUSAthI susajaja hatuM. A pramANe te bharata rAjA pitAnI samarata rAjya vibhUtinI sAthe AyudhazALA tarapha jaI rahyo hato. samasta vacce, puSpamAlya temaja alaMkArothI vibhUSita thayelA te bharata rAjAnI AgaLa bhinna-bhinna prakAranA vAjA vAgatA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwww jambUdvIpaprajJaptisUtre vAdyavizeSaH, murajo, mRdagazca vAdyavizeSau dundubhiH vAdyavizeSa eva, eSAM nirghoSanAditena, tatra nirvASo mahAdhvani nAditaM ca pratidhvanistena saha yatraiva AyudhazAlA tatraivopAga. cchati (uvAgacchittA Aloe cakkarayaNassa paNAmaM karei) upAgatya Aloke darzane satyeva cakraratnasya praNAma karoti, cakraratnaM praNamatItyarthaH, Ayudhavarasya devAdhiSThitatvAta (karettA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgacchai) kRtvA praNAmaM vidhAya yatraiva cakraratnaM tatraiva upAgacchani (uvAcchittA lomahatthayaM parAmusai) upAgatya lomahastakaM parAmRzatisamIpaM gatvA lomahastakaM mayUrapicchapramAnikAm, parAmRzati gRhNAti (parAmusittA cakkarayaNaM pamajjai) parAmRzya gRhItvA cakraratnaM pramArjayati, (pamajjittA) pramArya (divvAe udaga dhArAe abbhukkhei) divyayodakadhArayA abhyukSati siJcati prakSAlayatItyarthaH (abbhukkhittA) abhyukSya prakSAlya (saraseNaM gososacaMdaNeNaM aNulipai) sarasena sundareNa gozIpacandanena-etannAmaka zreSThacandanavizeSeNa anulimpati cayati (aNulipittA) anulimpya (aggehiM varehiM gadhehiM malle hiya acciNai) agraiH nUtanaiH, varaiH zreSTha gandhermAlyaizva arcayati (acciNittA ) arcayitvA (pupphAruhaNaM mallagaMdhavaNNacuNNavatthAruhaNaM Abhaaura dundubhi ina sabako dhvani aura pratidhvani ke sAtha2 jahAM para AyudhazAlA thI vahAM para aaye| (uvAgacchittA Aloe cakkarayaNassa paNAmaM karei) vahAM para Akara ke unhone usa cakraratna ke dikhane para use praNAma kiyA / kyo ki yaha devAdhiSThita thA / (karettA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgacchai) praNAma karake phira ve jahAM para vaha cakraratna thA vahAM para gaye / (uvagacchitA lomahatthaya parAmusai, parAmusittA cakkarayaNaM pamajja3, pamajjitA divAe udagadhArAe abhukkhei) vahAM jAkara unhone mayUra piccha kI banI hui pramArjanI ko uThAyA , uThAkara usase unhone cakraratna kI saphAI kii| saphAI karake phira unhone usa para nirmala jala kI dhArA chor3I (amukvittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM anulipai) jala dhArA karake phira unho ne usa para sarasa gozIrSa caMdana se lepa kiyA - (aNuliMpittA aggehiM varehi gaMdhehiM mallehiM acciNai) lepa karake agranavIna evaM zreSTha gandhadravyoM se aura puSpoM se unho ne usako pUjA kI (acciNittA puraphAruhaNaM mllgNdhynnnnhatA temanI dhvani pratidhvanithI puraskRta thayelA temaja pitAnI mahaddhi yAvata vati AdithI saubhAgyanI parAkASThAe pahocelA te bharata rAjA bahuja jerathI ekI sAthe vagADAyelA zreSTha zamI, papa-vadhu 584, 584-pizANa, 58-DholA, merI-jAsa2, parabhubhI. maga ane duMdubhI e sarvanI davani ane pratidhvaninI sAthe sAthe jyAM AyudhazALA hatI. tyAM te 201 mAvyA (uvAgacchittA Aloe yakkarayaNassa paNAmaM karei) tyAM par3AyAne to nana ne prama . te vAghihita tuH, (karettA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgacchai) prama 57 te nyo 242na tu tyAM gayA. (uvAgacchittA lomahatthayaM parAmusai, parAmusittA cakkarayaNaM pamajai pajjittA divyAe udagadhArAe abhuvAvei) tyAne to bhayu26 27 nimita pramAnAne sAthamA bAdhA bhane tanAva teNe cakarananI saphAI karI saphAI karIne pachI teNe tenI upara nirmaLa jaLadhArA choDI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta. vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 559 raNAruhaNaM karei) puSpAropaNaM mAlyagandhayaNa cUrNavastrAropaNam AbharaNAropaNaM karoti, puSpAropaNaM mAlyAropaNam, gandhAropaNaM varNAropaNaM cUrNAropaNaM vastrAropaNam AbharaNAro. paNaM karoti (karittA) kRtyA (acchehi saNhe hiM seehiM rayaNAmae hi accharasAtaMDulehi cakarayaNassa purao aTTa maMgalae Alihai) acchaH zlakSNaiH zvetaH rajatamayaH accharasataNDulaizcakraratnasya purataH aSTASTamaGgalakAni Alikhati, tatra-puSpAdhAropaNaM vidhAya acchaiH nirmale: zlakSNaH aticikkaNaH zvetaizveta NaiH, rajatamayaiH, rajatanirmitaH, ataepa accharasatandulaiH cakraratnamya purataH, aSTASTamaGgalakAni Alikhati, tAnyeva darzayati-(taM jahA) tadyathA (sotthiya) ityAdi / (sotthiyasiriyacchaNaMdiAyattavaddhamANaga bhadAsaNamacchakalasadappaNaaTThamaMgalae) svastika 1 zrIvatsa 2 nandyAvartta 3 varddhamAnaka 4 bhadrAsana 5 matsya 6 kalaza 7 darpaNA 8 STa maGgalakAni, imAni aSTa maGgalakAni (AlihittA) Alikhya AkAravizeSakaraNena (kAUNaM) kRtyA-antarvarNakAdi bharaNena pUrNAni vidhAya (karei ucayAraMti) karoti upacAramiti upacAraM karotIti (kiMte) iti ko'sau upacAraH ? tameva darzayati-(pADalamallia caMpagadhuNNa vatthAruhaNaM AbharaNAruhaNaM karei) pUjA karake phira unhone usapara puSpa caDhAye mAlAe~ caDhAi gandha dravya caDhAyA, sugaMdhita cUrNa caDhAyA, vastra caDhAyA, aura AbharaNa caDhAye / (karittA acchehi saNhehiM seehiM rayaNAmaehiM accharasAtaMDulehiM cakkarayaNassa purao aTTha maMgalae alihai) puSpAdi caDhAkarake phira unho' ne usa cakraratna ke samakSa svaccha snigdha,zveta aise rajatamaya svaccha sarasa taMduloM se - cAvaloM se - ATha2 maGgala dravya likhe / (taM jahA) una maGgala dravyoM ke nAma . isa prakAra se haiM - (sotthiya siriyacchaNaMdiAvatta baddhamANaga bhadAsaNa macchakalasa dappaNa aTTha maMgalae) svastika 1, zrI vatsa 2, nandyAvartta 3, barddhamAnaka 4, bhadrAsana 5, matsya 6, kalaza 7, aura darpaNa 8, ina ATha maMgala dravyoMko (AlihittA) likha karake (kAUNaM karei uyayAraMti) tathA unake bhItara AkArAdivarNo ko likhakara ke isa prakAra se unakA upacArakiyA - (kiMte) jaise - (pADala malliacaMpagaasoka puNNAgacubha maMjariNavamAlia (abbhukkhittA saraseNa gosIsa caMdaNeNa anulipai) dhaa2|| yA pachI ta tanI 52 govA yahananu vepana yu. (aNulipittA aggehiM parehiM gaMdhehiM mallehi aviNai) lepa karIne agranavIna temaja zreSTha gabdha dravyothI ane puthI teNe tenI pUjA karI. (aciNittA puSphAruhaNaM mallagaMdhavaNNacuNNavatthAruhaNaM AbharaNAruhaNa karei) yan zana pachI teNe tenI upara pupo caDha vyAM, mALAo dhAraNa karAvI gadha dravyo caDhAvyA, suganipt yuue| yadAyu, 525 yadAyumane ma2yadAvyA. (karittA acchehi saNhehiM sepahiM raaNAmaehiM accharasAtaMDulehi cakkarayaNassapurao aTThA maMgalae Alihai) pu05 vagere caDhAvIne teNe te cakraratnanI sAme svaccha, snigdha, veta evAM rajatamaya svaracha sarasa tamothI-yomAmAthI 418 2018 mama drvye| mAlecyA. (taM jahA) te maga davyAnA nAma sA pramANe cha-(sotthiya' sirivaccha NadibhAvattavacamANamacchakalasadappaNa aTTa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre asogapuNNAga cUyamaMjarINavamAliabakulatilagakaNavIrakuMda kojjayakoraMTayapattadamaNayavarasurahisugaMdhagaMdhiassa) pATalamallikacampakAzokapunnAgAmramajarInavamAlikA bakulatilakakaNavIrakundakubjakakoraNTakapatradamanakavarasurabhisugandhagandhitasya ityAdi SaSThayantapadAnAM (puSpanikarasya) ityagreNa sambandhaH, tatra pATalaM-pATalapuSpam mallikA-vicakilapuSpam (velI) iti bhASAyAM prasiddham, campakAzokapunnAgAH prasiddhAH AmramaJjarI bakulaH kesaraH tilako yaH strIkaTAkSanirIkSito vikasati tatpuSpam, kaNavIrakunde prasiddha kubjakaM kUba iti nAmnA vRkSavizeSastatpuSpam, koraNTakaM-tannAmaka puSpavizeSaH patrANi marucaka patrAdIni damanakaH spaSTaH etairvarasurabhi:-atyanta surabhiH tathA sugandhAH zobhanarNAsteSAM gandho yatra sa tathA tasya (kayaggahagahiyakarayalapabbhavippamukkassa) kacagrahagrahItakaratalaprabhraSTavipramuktasya yuvatyAH paJcAGgulibhiH kezeSu grahaNaM kacagrahaH tannyAyena gRhItastathAtadanantaraM karatalAdvipramuktaH san prabhraSTaH (patitaH) tasya (dasaddhavaNNassa) dazAvarNasya paJcavarNasya (kusumaNigarassa) kusumanikarasya puSpapuJjasya (tattha cittaM jANussehappamANamittaM ohinikara karettA) tatra citraM jAnatsedhapramANamAtram avabakulatilaga karaNavIra kuMda kojjaya koraMTaya pattadamaNayavarasurahi :sugandhagandhiassa kayaggahagahiyakarayala pabbhavippamukkassa dasavaNNassa - pupphaNigarassa) hara eka maMgala dravya ke citra ke bhitara banAye gaye pratyeka varNa para usane pATala puSpoM ko gulAba ke phUloM ko cddh'aayaa| mallikA modharA - ke puSpoM ko caDhAyA, campaka vRkSa ke puSpoM ko caDhAyA , azoka vRkSa ke puSpoM ko caDhAyA, punnAga vRkSa ke puSpo ko caDhAyA, Amra vRkSa kI maMjarI caDhAyI, navamallikA, bakula, tilaka, kaNavIra-kanera-kunda-kunjaka, koraMTa, marubA, aura damanaka ina sabake puSpoM ko caDhAyA / ye saba puSpa apanI sugaMdhita gaMdha se mahaka rahe the-arthAt tAje the-kumhalAye hae nahIM the / jisa prakAra sadaya hokara yuvA puruSa apanI taruNa bhAryA ke rAti kAla meM bahuta dhime se hAtha dvArA kezagraha kara liyA karatA hai aura bAda meM use chor3a detA hai / usI prakAra se caDhAte samaya bharata rAjA ne una puSpo ko pAMco aMguliyo se pakar3a kara ke una likhita varNAdi ke Upara maMgalae) svasti 1, zrIvatsa 3, nandhAvatta 3, 1 bhAna 4, madrAsana 5, matsya 6, 6, 147 bhane 45 8, ye 418 dravyAne (AlihitA) samIra (kAUNaM karei) uvayAraMti) tabhana temanI ma42 542 pani samAna yA pramANe temanI 652 yo (ki te) bha (pADalamallia caMpagaasoka puNNAgacUamaMjariNavamAliecakulatilagakaNa vIrakuMdakojjayakoraMTayapattadamaNayavae surahisugaMdhagaMdhimassa kayaragahagahiakarayalapanbhaviSpa mukkassa dasaddhavapNassa puSphaNigarassa) 624 424 bhadra0yanA yinI manApAmA AvelA dareka dareka vaNa upara teNe pATala puchape caDhAvyAM, mallikA-mogarAnA pApe caDhAvyAM campaka vRkSanA pupe caDhAvyAM, azoka vRkSanA puSpa caDhAvyAM, punnAga vRkSanA puSpa caDhAvyAM sAmravRkSanI bharA yAvI, navamalasa, pu, dias, 45112 unera, unha, vs karaMTa, maruA ane damanaka e sarvanA puSpa caDhAvyAM. e sarve pe tAjA hatAM, plAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 561 dhinikaraM kRtvA tatra cakraratnaparikarabhUmyAM citram AzcaryajanakaM jAnatsecapramANena jaGgA yAyaduccatyapramANena pramANopetapuruSasya caturagulacaraNasya caturviMzatyaGagulajAnaccatyasaMmelanenASTAviMzatyAlarUpeNa samAnA mAtrA yasya sa tathA tam avadhinA maryAdayA nikaraM vistAraM kRtvA nidhAya (caMdappabhavairaveruliavimaladaMDa) candraprabhavanavaiDUyavimaladaNDam, tatra candraprabhAH candrakAntamaNayaH pajANi-hIrakamaNayaH-vairyANi tannAmaka maNayaH tadvat tanmayo vA pimalo daNDo yasya sa tathA tam (kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM) kAJcanamaNiratnabhakticitram / tatra kAJcanamaNiratnAnAM suvarNamaNiratnavizeSANAM bhaktayaH-vibhaktayo racanAH tAbhizcitram (kAlAgurupayarakuMdarukkaturukkadhUyagaMdhuttamANuviddhaMca dhUvavarTi) kRSNAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpagandhottamAnuviddhAM ca dhUpavartim tatra kRSgAgurupravarakunduruSkaturuSkAgAM ta tannAmakasugandhidravyavizeSANAM yo dhpo gandhottamaH saurabhotkRSTaH tena anuviddhA vyAptA tAM dhUpavatiM dhUpazreNiM ca (viNimmuyaMta) vinimuJcantaM tyajantaM (peruliyamayaM kaDucchuyaM paggahettupayate dhUvaM dahai) vaidaryacaDhAyA / ve puSpa pAMca varSoM ke the / (tattha cittaM jANussehappamANamittaM ohiNIgaraM karettA) ina puSpoM ko vahAM usane itanI mAtrA meM caDhAyA ko vahAM unakI U~cAI jAnu ke pramANa ke barAbara arthAt 28 aMgula pramANa ho gaI. isataraha AzcaryakAraka caDhAye hue phUloM kI mAlA caDhA karake usa bharata rAjA ne (caMdappabhavairaperuliavimaladaMDa kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM-kAlAgurupavara kuMdurukphaturukka dhruvagaMdhuttamANuvidraM ca dhRvapaTTi ) phira candrakAnta maNiyoM ke, horA ke evaM vaiDUryamaNiyoM ke jaise vimala daNDavAle athavA ina maNiyoM se nirmita-hue daNDa vAle evaM kAJcana aura maNiratnoM se jisa meM aneka prakAra ke citroM ko racanA ho rahI hai aura jo kAlA guru, prava ra kunduruSka se banI hui dhUpa kI uttama gaMva se-vyApta horahA hai tathA jo dhUpa kIzreNi ko (viNimmayaMtaM ) nikAla rahA hai aise ( veruliyamayaM kaDucchuyaM paggahetta) vaiDUrya maNi ke bane hue dhUpa dahana pAtra ko hAtha meM lekara ke (payate) baDI sAvadhAnI se Adara pUrvaka usane (dhUvaM dahai ) na hatA. jema yuvA puruSa sadaya thaIne ratikAla vakhate potAnI tarUNuM bhAryAnA keza dhImethI pitAnA hAthamAM pakaDe che ane tyAra bAda choDI de che, teja pramANe bhArata rAjAe puSpa caDhAvatI vakhate te puSpane pAMce AMgaLIothI pakaDIne te likhita varNAdikanI upara caDhAvyAM te pu0 pAya pani hatai.(tattha cittaM jANussehappamoNamittaM ohiNIgaraM karettA) se dhyAna teNe tyAM ATalI badhI mAtrAmAM caDhAvyAM ke tyAM temanI uMcAI jAnunA pramANa sudhI eTaleke 28 aMgula pramANe thaI gaI, A pramANe sArI evI AzcaryakAraka mAtrAmAM puSpa caDhAvIne ta sarata zanaye (caMdappabhavairaveruliavimaladaMDa kaMyaNamaNirayaNabhitticittaM kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhvagaMdhuttamANuviddhaM ca dhUcayaTTi) tyA2 mA yandrata bhaNiyAnAhAnA temaja vairyamaNienA jevA vimaLa daMDavALA athavA e maNi ethI nirmita daMDavALA temaja kAMcana ane maNiratnothI jemAM aneka prakAranA citronI racanA thaI rahI che ane je kAlAguru pravara kuMdaruka ane tuka nimita dhUpanI uttama sugaMdhithI je tyApta che ane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 ___jambUdvIpaprajJaptisUtre mayaM kaDucchukaM pragRhya prayato dhUpaM dahati, tatra vaiDUryamayaM vaiDUryaratnaghaTitam, kaDucchukaMdhRpAdhAnakapAtraM pragRhya gRhotyA (prayataH) AdriyamANo dhUpaM dahati (dahettA) dagdhyA (sattaTupayAI paccosakkai) saptASTapadAni pratyayaSyaSkati parAvarttate, tatra dhUpaM dagdhyA pramArjanAdi hetu vizeSeNa sannidhIyamAnacakraratne atyAsannatayA matkRtAzAtanA mAbhUyAdityabhiprAyeNa sa rAjA saptASTapadAni pratyapasarpati pazcAdapasarati ityarthaH (paccosakkittA) pratyavaSyaSkya parAvartya (vAmaM jANu aMcei jAya paNAmaM karei) vAmaM jAnum aJcati yAvat praNAmaM karoti, tatra vAma jAnum aJcati Akuzcayati UvaM karoti yAvatkaraNAt (dAhiNaM jANuM dharaNiyalaMsi nihaTu karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvataM matthae aMjaliM) iti saMgrahaH, dakSiNaM jAnuM dharaNI tale nihatya karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasAvatta mastake aJjaliM kRtvA praNAmaM karoti mano'bhISTArtha siddhidAyakamidamitibuddhayA prItaH san praNamatItyarthaH (karettA) praNAmaM kRtvA (AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati (paDiNikkhadhUpa jalAyA / (dahettA sattaTupayAI paccosakkai ) dhUpa jalAkara phira vaha vahAM se sAta ATha paga pIche lauTA arthAt mere dvArA kisI bhI prakAra se cakraratna kI azAtanA na ho jAye isa khyAla se yaha dhUpa jalAkara pIche vahAM se sAta ATha paira dUra ho gayA (paccosakkittA vAmaM jANu aMcei) vahAM se 7-8 paira dUra ho kara usane apanI bAi jAnu ko Upara uThAyA (jAya paNNAma kareI ) yAyat praNAma kiyA yahA~ yAvatpadase (dAhiNI jANuM dharaNiyalaMsi nihaTu karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM) isa pATha kA saMgraha huA hai isa pAThakA tAtparya aisA hai ki jaba usane apanI bAi jAnu ko Upara kI ora uThAyA-taba usane apanI dAhinI jAnu ko- bhUtala para rakhA aura dazoM nakha aMguliyoM ke paraspara meM mila jAyeM isa DhaMga se aMjalibanA kara aura use dAhinI ora se bAI aura taka mastaka ke Upara se tIna bAra dhumAkara praNAmakiyA (karettA)praNAma karake (AuhadharasAlAo paDiNikkhamai) phira yaha Ayudha zAlA se bAhara nikalA (paDiNikhamittA jeNeva pAhiriyA upaTThANasAlA ramAthI dhUpanI zreNI meN| (viNimmuyaMta) nIjI 23 cha mevA (veruliyamayaM kaDacchUyaM pAgahetta) vaizya bhalinimita dhUpahana pAtra hAmI sadhane (payatte) mahu sAvadhAnI pU54 tebhara mAha pUrva teNe (dhuvaM dahai) dhUpane tamA smaavye| (dahettA sAta?payAI paccosakkai) dhU5 saLagAvIne pachi te tyAMthI sAta-ATha pagalAM pAchA pharyo, eTale ke mArA vaDe ke paNa rIte cakraratnanI azAtanA na thAya e vicArathI te dhUpa saLagAvIne pachI sAta-ATha 5vi tyAMthA 12 sI gayA.(paccosakkittA vAmaM jANu aMcei) tyAMthI sAta-08 Ani paach| bhasIna taNe pAtAnA 3100 dhUTane 52 vyA (jAba paNAmaM karei) yAvat praNAma yAM, sar3I yAvat 5thA (dAhiNaM jANu dharaNiyalaMsi nihaTUTu karayala parihiyaM dasanahaM sirasAvatta matthae aMjali) // 54n| saha thye| che. sAnu tAt55 prabhArI jyAre teNe potAnA DAbA ghUMTaNane upara uThAvyA tyAre teNe pitAnA jamaNuM ghU Tayune pRthvI upara mUkyo ane AMgaLIeAnA daza daza nakhe paraspara sammilita karIne pachI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 563 mittA) pratiniSkramya nirgatya ( jeNeva bAhiriyA ubaTTANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva upAgacchai) yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya ( sIhAsaNavaragae puratyAbhimuhe saNNasia ) siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH pUrvadizAbhimukhaH sanniSIdati upavizati (saNisIittA) saMniSadya (aTThAra - saseNippaNIo sadAvei) aSTAdaza zreNiprazreNiH zabdayati tatra aSTAdaza zraNI :- kumbhakArAdiprakRtIH, prazreNI: - tadvAntarabhedAn zabdayati Ahvayati (saddAvetA evaM vayAsI) zabdayitvA eva - vakSyamANaprakAreNA'vAdIt uktavAn / aSTAdazazreNizreNayazcemA H ( kuMbhAra 1 paTTaillA 2 suvaNNakArAya 3 sUcakArAya 4 gaMdhacyA 5 kAsavagA 6 mAlAkArAya 7 kacchakarA 8 || 1 // taMboliyA 9 ya ee navappayArAya nAruA bhaNiA / ahaNaM payAre kArua vaNNe payakkhAmi // 2 // cammaru 1 jaMtapIlaga 2 gaMdhi 3 chipAya 4 kaMsakAre 5 ya / sIvaga 6 guAra 7 bhillA 8 dhIvara 9 vaNNAi aTThadasa ||3|| sIhA saNavaragae purasthAbhimuhe saNasIai ) vahAM Akara vaha pUrvadizA kI ora mu~ha karake usa siMhAsana para baiTha gayA (saNisI ittA ) baiThakara ( aTThArasa se Nippa seNoo sadA ve ) usa aSTAdaza zreNI prazreNI ko prajAjanoM ko bulAyA- (sadAvettA evaM vayAsI) aura bulAkara una se aisA kahA- ve aSTAdaza zreNi prazreNI isa prakAra se hai - "kuMbhAra 1 paTTaillA 2 suvaNNakArA 3 ya sUvakArAya 4 gaMdhavvA 5, kAsabagA 6 mAlAkArAya 7 kacchaka 8 // 1 // - taMboliyA ee navapayArA ya nAruA bhaNiA" ahaNaM NavappayAre kAru avaNNe payakkhAmi // 2 // cammaru 1 jaMtapIlaga 2 gaMdhia 3 chipAya 4 kaMsakAre 5 ya, sIvaga 6 guAra 7 bhillA 8 dhIvara 9 vaNNAi adasa || 3 || citrakAra Adika bhI inhIM meM antarbhUta ho jAte haiM / usa bharata ali khanAvIne te aMjaline jamaNI taraphathI DAkhI tarapha mastaka upara traNa vAra pheravIne azubha uryA (karettA) praNAma urIne (AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) tyAra jAha te AyudhazaH NAmAMthI mahAra nIjI gaye. (paDiNiksabhittA jeNeva bAhiriyA uTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchara) mahAra najAne pachI te jyAM mA upasthAnazAjA mesavAnI lagyA hatI ane temAM pazu nayAM siMhAsana hetu tyAM yAvyA. ( uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNisIai) tyAM vyApIne te pUrvadizA tara bhurIne te siMhAsana upara mesI gaye. (saNNisoittA) mesIne ( aTThArasa seNippa seNIo sadAvei ) teSTa zreNI-prathezinA annAne masAlyA. (sahAvetA evaM vayAsI) bhane khelAvIne temane A pramANe kahyuM te aSTAdaza zreNi prazreNinA prajAjanA A pramANe che- ( kuMbhAra 1- paTTaillA 2, suvaNNakArA 3, ya sUcakArAya 4, gaMdhavvA kAsavA 6 mAlAkArAya 7, kacchapharA 8 // 1 // taMboliyAya epa navappayArAya nAruA bhaNIA ahaNaM NavappayAre kAruavaNNe payakkhAmi ||2|| cammayaru jaMtapIlaga 2, gaMdhia 3 chipAya 4, kaMsakAre 5 ya, sIbaga 6 guAra 7, bhillA 8, dhIvara 9 vaNNAi aTThadasa I // 3 // citrakAre vagere paNa emanAmAM antabhUta thai jAya che. te bharata rAjAe paurajAne jambudvIpaprajJaptisUtra "
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 ___jambUdvIpaprajJaptisUtre citrakArAdayo'pi eteSvevAntarbhabanti, atha paurajanAn prati kimayAdIt ityAha(khippAmeya) ityaadi| (khippAmeva bho devANuppiyA! ussukka ukkaraM ukkiTThaM adijjaM amijjaM abhaDappavesaM adaMDakodaMDimaM adharimaM gaNiyAvaraNADaijja kaliyaM aNega tAlAyarANucariya aNu yamuiMgaM amilAyamalladAmaM pamuiya pakkIliya sapurajaNa jANavayaM vijayavejaiyaM cakkarayaNassa aTThAhiyaM mahAmahimaM kareha karittA mameyamANattiyaM khippAmeva paccappiNaha) kSiprameva bho devAnupriyAH ! ucchulkAm utkarAm utkRSTAm adeyAm ameyAm abhaTapravezAm adaNDakudaNDimAm adharimAm gaNikAvaranATakIyakalitAm anekatAlAvarAnucaritAm anughRtamRdaGgAm amlAnamAlyadAmtIm, pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadAm, vijayapaijayikIm, cakraratnasya aSTAhnikAM mahAmahimAm, kuruta, kRtvA mama etAmAjJaptikAM kSiprameva pratyarpayata, tatra kSiprameva bho devAnupriyAH ! cakraratnasya aSTAnAm ahnAM samAhAro'STAhaM tadasti yasyAM mahAmahimAyAM sA aSTAhikA tAM mahAmahimAM kuruteti kRtvA mama etAm agravartinImAjJaptikAM kSiprameva zIghrameva pratyarpayata samarpayata iti cAgreNa sambandhaH, atha kramazaH vizeSaNAni vyAkhyAyate ucchulkAmityAdi tatra unmuktaM tyaktaM zulkaM vikretavya vastu prati rAjadeyaM dravyaM yasyAM sA tathA tAm evamutkarAm, tatra unmuktaH karo gavAdIn prati prativarSa rAjadeyaM dravyaM yasyAM sA tathA tAm evam utkRSTAm, tatra ut-utmuktaM kRSTaMkarSaNaM-labhyavastu grahaNAya AkarSaNamityarthaH yasyAM sA tathA tAm adeyAmiti, vikraya rAjA ne una paurajano se kyA kahA so prakaTa kiyA jAtA hai - (khippAmeva bhoM devANuppiyA / ussukkaM ukkaraM UkkiTuMadijja amijjaM abhaDappayesaM adaMDakodaMDimaM adharima gaNiyAvaraNA. DaijjakaliyaM aNegatAlAyarANucariyaM aNuddhayamuiMgaM amilAya malladAmaM pamuiyapakkoliya sapurajaNajANavayaM vijayavejaIaM cakkarapayassa aTThAhiyaM mahAmahima kareha karittA mameyamANattiye khippAmeva paccapiNaha ) he devanupriyo ! tuma zIghra hI aSTAnhikA mahotsava karo-isa meM vikraya vastu para jo rAjya kara-cugI lagatI hai Use mApha karado gAya Adi ke Upara jo prativarSa rAja deya dravya liyA jAtA hai use bhI unmukta kara do labhyavastu ko grahaNa karane ke liye jo bhUmi nA2yAsAsAne zuyuta viSe 3 2544 42yAma sA cha -(khippAmeva ko devANuppiyA ! uslukkaM ukkara ukki adijjaM abhaDappavesaM adaMDa kodaMDimaM adharima gaNiyAvaraNADaijjakaliyaM aNega tAlAyarANucariya aNu yamuiMga amilAya malladAma pamaiya pakkIliya spu| jaNajANavayaM vijayavejaiaM cakkarayaNassa aTThAhiyaM mahAmahima kareha karittA mameyamANattiyaM khippAmeya paccapiNaha) he yAnupriya! ! tame mttaalimhiisava ujave temAM vikeya vastu para je rAjaya kara Tekasa le che. tene mApha karI do. gAya vagere upara je dara varSe rAjadeya dravya levAmAM Ave che tene paNa mApha karI do, labhya varatane grahaNa karavA mATe je bhUmi vagerane kheDavAmAM Ave che, tene paNa ATha divasa mATe baMdha karI do. tathA jenA upara je kaMI paNa leNa deNa hoya te paNa baMdha karI che athavA te A mahotsava jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 565 niSedhena na vidyate deyam, dAtavyaM dravyaM yasyAM sA tathA tAm na kenApi kasmai api deyamityarthaH, ameyAmiti, krayavikrayaniSedhenaiva avidyamAnamAtavyAm, abhaTapravezA miti, na vidyate bhaTAnAM-rAjapuruSANAm AjJAdAyinAM pravezaH kuTumbagRheSu yasyAM sA tathA tAm, adaNDakudaNDimAmiti, daNDena labhyaM dravyaM daNDa yaH kudaNDena nirvRttaM kudaNDimaM-rAjadravyaM tannAsti yasyAM sA tathA tAm, tatra daNDo yathAparAdhaM rAjagrAhyaM dravyaM kudaNDastu rAjakarmacAriNAM prajJAdyaparAdhAt aparAdhino mahatyaparAdhe alpam alpAparAdhe cAdhikaM yathocitarahitaM rAjagrAha yaM dravyam iti vijJeyam, adharimAmiti (avidyamAnaM dharimam RNadravyaM yasyAM sA tathA tAm uttamarNAdhameNAbhyAm RNArtham anyonyaM na vivadanIyaM mattaH dravyaM nItvA mutkalanIyaM dAtavyamityarthaH gaNikAyaranATakIya kalitAmiti) gaNikAvaraiH vilAsinIpradhAnaiH nATakIyaiH nATakapratibaddhapAtraH kalitA zobhitA yA sA tathA tAm, nATakAdi zobhitAmityarthaH anekatAlA carAnacaritAmiti, tatra (aneke ye tAlAcarAH prekSAkAri vizeSAstairanucaritAmaAsevitAm anuddhRtamRdaGgAmiti) anu AnurUpyeNa mRdaGgasambandhi vidhinA uddhRtAH vagairaha kA jItanA hotA hai use bhI ATha dina ke liye banda kara do jisa para jisa kA kucha bhI lenA denA ho use bho banda kara do athavA isa mahotsava ke hone taka koi rojagAra-vyApAra-Adi na kare aisI rAjAjJA kI ghoSaNA kara do kraya vikraya ke niSedha ho jAne ke kAraNa koI bhI vyakti nApane, ginane Adi kI vastu ke lena dena kA vya vahAra na kare, AjJA pradAna karane vAle rAjapuruSoM kA kuTumbI janoM ke gRhoM meM praveza na ho aparAdha ho jAne para daNDa rUpa meM jo aparAdha ke anusAra aparAdho se rAjadravya liyA jAtA hai vaha na liyAjAce rAjya karmacArIyoM ke dvArA choTe bar3e aparAdha ho jAne para jo unase jurmAnA ke rUpa meM thor3A yA bahuta icchAnusAra daNDa vasUla kiyA jAtA hai use na liyA jAye-karjadAra se karja dene vAlA vyakti apane RNa ko vasUla karane ke liye vibAda na kare kintu vaha dravya mujha se lekara diyA jAye aura Una ke jhagaDe ko zAnta kara diyA jAye / bilAsiniyoM ke nATakIya puruSoM dvArA isa meM khUba dhArmika nATaka kiyA jAbe, isa utsava ko dekhane ke liye aneka jana Ave rAta dina isa utsaba meM mRdaGga dhvani hotI rahe, jo mAlAe~ isa thAya tyAM sudhI koI paNa jAtane vepAra vagere thAya nahi evI rAjAjJAnI ghoSaNA karI. rA ya-vijaya upara pratibaMdha thaI gayA pachI koI paNa mANasa mApI zakAya ke gaNI zakAya evI badhI vastuonI Apa-le baMdha karI de AjJA pradAna karanAra rAja puruSo ne kuTuMbI janonA gRhamAM praveza na thAya. aparAdha thaI jAya to daMDa rUpamAM je aparAdha mujaba aparAdhI pAsethI rAjadravya levAmAM Ave che, te levAnuM baMdha karI do. rAjya karmacArIo vaDe nAnA-moTA aparAdha badala temanI pAsethI daMDa svarUpa je te kAMI paNa thoDuM-ghaNuM IcchA mujaba daMDa vasUla karavAmAM Ave che, te levAmAM na jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kalAkauzaladarzanArthamRrthyaM kSiptA mRdaGgA yasyAM sA tathA tAm / amlAnamAlyadAmnImiti tatra amlAnAni mlAnirahitAni mAlyadAmAni puSpamAlA: yasyAM sA tathA tAm, mlAnapuSpamAlAH niHsArya abhinavAH 2 dIyante ityarthaH ( pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadAmiti) tatra pramuditAH sAnandAH prakrIDitAH krIDitumArabdhAH sapurajanAH ayodhyAvAsijanasahitAH janapadAH kozaladezavAsino janA yatra sA tathA tAm, vijayavaijayikImiti, tatra atizayena vijayo vijaya-vijayaH sa prayojanaM yasyAM sA tathA tAm asminnAyudharatne samyagArAdhite sati tat ratnaM madabhISTa manorathaM mahAvijarUpaM sarvathA sAdhayiSyatIti buddhayA vijaya prayojanamuktvA aSTAhikAM mahAmahimAM kuruteti ( taNaM tAo aTThArasa seNippaseNIo bharaheNaM rannA evaM vRttAo samANIo haTThAo jAva viNaNaM paDisurNeti) tataH khalu tA aSTAdaza zreNiprazreNayaH bharatena rAjJA evamuktAH satyaH hRSTAH yAvad vinayena pratizRNvanti, atra yAvatpadAt karatalaparigRhItaM dazanakhaM utsava ke samaya idhara udhara laTakAyI jAye ve mlAna na hone pAye "pamuia pakkI lia sapurajaNajANavayaM" hara eka vinitAvAsI jana isa utsaba meM mudita mana bana kara kozala deza vAsiyoM ke sAtha 2 nAnA prakAra kI kIDAe~ kare "vijayavejaiaM " aise isa aSTAnhikA mahotsava kI isa Ayudharatna kI acchI taraha se ArAdhanA karane ke nimitta AyojanA karo / kyoMki yaha Ayu dharatna aba samyak prakAra se ArAdhita ho jAvegA to niyama se ve isase mujhe icchita vijaya rUpa phalakI prApti ho jAvegI / isa prakAra se vyavasthA karake phira hamane ApakI AjJAnusAra isa mahotsaba saphala karane kI vyavasthA karalI hai aisI zIghra hI khabara hame do (taeNaM tAo aTThArasa seNippaseNIo bharaheNaM rannA evaM vutAo samANIo haTThAo jAva viNaNaM paDisurNeti ) isa prakAra se bharata rAjA ke dvArA kahe gaye ve zreNi prazreNirUpa prajAjana harSa se bahuta adhika - 566 ndita hue saMtuSTa hue evaM bharata rAjA kI AjJA ko liyA~ svIkAra karate samaya una sabane donoM hAtho ko unhAne vinA anunaya kie svIkAra bar3I vinaya ke sAtha jor3A yahAM para Ave kadAra pAsethI karja ApanAra mANasa peAtAnA RNunI vasUlAta karavA mATe vivAda kare nahi-paNa te dravya mArI pAsethI laIne ApI de ane A pramANe te jhagaDAne aMta thAya, vilAsinIetA nATakIya puruSA vaDe e utsavamAM uttama dhAmika nATaka bhajavavAmAM Ave e Utsavane jovA mATe ghaNAM leke Ave rAta-divasa e utsavamAM mRda Mga-daini thate rahe. bhAjAne utsavamA samatema sAvavAmAM Ave te bhyAna thAya nahi. (pamuiapa - kaphIlia sapuraja jANa vayaM ) 6re vinItApAsInna the utsavamA bhuddita bhanavANA thAne azA dezavAsIyAnI sAthai sAthai anevidha DIDIo are. (vijaya vejUia) yA prabhArI aSTAi maheAtsavathI e Ayudha ra tnanI sArI rIte ArAdhanA karavA mATe AyojanA kare. kemake e Ayudharatna jyAre sArI rIte ArASita thai jaze tyAre niyamathI enA vaDe mane icchita vijaya rUpa phaLanI prApti thai jaze. A pramANe vyavasthA karIne pachI vyavasthA thai gayAnI mane khakhara Ape ( ta eNaM tAo aTThArasa seNipaseNoo bharaheNaM rannA evaM vRttAo samANIo hAo jAva viNaNaM paDisurNeti ) A pramANe bharata rAnavaDe AjJApita thamekSA te zreNi prazreNi rUpa prajAjana hathi atyadhika AnaMdiMta thayA, saMtuSTa thayA ane bharata rAjAnI mAjJAne temaNe vagara koI paNa jAtanI AnA kAnIe svIkArI lIdhI. AjJA svIkAra karatI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 567 zirasAvata mastake aJjaliM kRtyeti grAhyam vinayena pratizRNvanti vinayapUrvikAmAjJaptikAM svIkurvanti ityarthaH (paDisuNittA) pratizrutya svIkRtya (bharahassa aMtiyAo paDiNi. kkhameMti) bharatasya rAjJaH antikAt samIpAt pratiniSkAmanti nirgacchanti 'pariNikkhamittA' pratiniSkramya-nirgatya (usmukaM ukkaraM jAva kareMti ya kAraveMti ya) ucchulkAm utkarAM yAvatkunti ca kArayanti ca bharatAjJAnusAreNa / (karettA kAravettA) kRtyA kArayitvA ca (jeNaMba bharahe rAyA teNeva uvAgacchati) yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchanti (uyAgacchittA) upAgatya (jAva tamANattiyaM paccappiNaMti) yAvat tAm AjJaptikAm AjJAM pratyarpayanti samarpayantIti / / sU0 4 // yAvatpada se (karatalaparigRhIta dazanakhaM zirasAvata mastake aMjaliM kRtvA) aisA pATha saMgrahIta huA hai / (paDisuNittA) bharata rAjA kI AjJA ko svIkAra karake (bharahassa raNo aMtiyAo paDiNikkhameMti) phora ve sabake saba bharata rAjA ke pAsapse vApisa apane sthAna para lauTa Ae (paDiNikkhamittA ussukkaM ukkaraM jAva kareMti a kArati a) lauTakarake unhoMne bharata rAjA kI AjJAnusAra nagarI meM aSTAhnikA mahotsava kiyA ora karavAyA jisa prakAra se isa mahotsava ko ucchulkA Adi rUpa se vyavasthA karane ko AjJA rAjAne dI thI vaisI hI vaha saba vyavasthA unhoMne usa kI aura krvaayii| (karettA kAravettA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchanti) isa utsava ko karake aura karAke phira ve jahA~ para bharata rAjA thA vahA~ para Aye (uvAgacchittA jAva tamA NattiyaM paJcappiNaMti) vahA~ Akara he rAjA jaisI AjJA mahotsava karane karAne kI Apane dI thI usI ke anusAra hamalogoM ne use kiyA hai aura karAyA hai aisI khabara unhoMne rAjA ko Akara ke dedI // 4 // 5mate bhare potAnA manne yathA savinaya pramANa 4aa. hI yAt 5thI (karatalaparigRhItaM dazanakha zirasAvarta mastake aMjali kRtvA) sevA 5 / 4 sahIta thayA cha (paDisa. NittA) sarata tanI mAjJAnI svI2 4zane (bharahassaruNNo aMtiyAo pADiNikkhameMti) pachI tamA sarve 20 pAsethI pAchapAta-patAnA sthAna 52 mApI gayA. (paDiNikkha mattA utsukkaM ukkaraM jAva pharetia kAravetia) pAzane to tazI AjJA mujaba nagarImAM aSTahnikA mahotsava UjavyuM. ane UjavAbe, je pramANe e mahotsavanI uchuka vagere rUpathI vyavasthA karavAnI AjJA rAjAe ApI hatI tevI ja 055thA temaNe te utsavamA 4 // bhane 42 / 55ii (karettA kAravettA jeNeva bharahe rAyA teNeva uyAgacchanti) ko apane pApA ne pachI 5i te bharata 20 te tyA mAvyA (uvAgacchittA jAva tamANattiyaM paJcappiNati) tyAM mAvAne temANe bane mI pramANe 542 ApI ke he rAjA mahesava UjavavAnI jevI A jJA ApazrI e ApI hatI te mujaba ame che te mahotsava UjA vyo che ane UjavALe che te ja che jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre aSTAkA mahAmahimA samAptyanantaraM kimabhavadityAha - "tae NaM" ityAdi / mUlam - taraNaM se divve cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvacAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMta likkhapaviNe jakkhasahassa saMparivuDe divvatuDiyasaddasa NNigANaM ApUreMte ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANIe majjhaMmajjheNaM Nigacchai nigacchittA gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kUlaNaM puratthimaM disi mAhatityAbhimuhe payAte AvihotthA, taraNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purasthamaM disiM mAgaha titthAbhimuhaM payAtaM pAsai pAsettA haTThatuTTha jAva hiyae koDuMbiya - purise sahAve sadAvittA evaM vayAsI - khippAmeva bho devANuppiyA ! Abhi sekkaM hattharayaNaM paDika peha hayagayarahapavarajohaka liyaM cAuraMgiNi seNNaM saNNA, etamANattiyaM pacappiha, taraNaM te koDaMbiya jAva paccappi NaMti, taraNaM se bhara gayA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchattA majjaNagharaM aNupavisai, aNupavisettA samuttajAlAbhirAmaM tava jAva dhavalamahAmeha Niggae iva sasivva piyadaMsaNe NaravaI majja gharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA hayagaya rahapavaravAhaNabhaDacaDagarahakara saMkulAe seNAe pahiakiTTI jeNeva bAhiriA uvadvANasAlA jeNeva abhisekke hattharayaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA aMjaNa girikaDagasaSNibhaM gayavaIM NavaI durUDhe / taraNaM se bharahAhive pariMde hArotthae sukayaraiyavacche kuMDalaujjoiANaNe mauDadittasire NarasIhe NavaI pariMde Nakhasahe maruyarAyavasabhakappe abha hiya rAyatealacchIe dippamANe pasattha maMgalasaehi saMdhuvyamANe jayasaddakayAloe hatthikhaMdhavaragae sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANaM seyavara cAmarAhiM uddhruvvamANIhiM 2 jakkha sahassasaMparivuDe samaNi ceva dhaNavaI amara vaisaNNibhAi iDDIe pahiyakittAM gaMgAe 568 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 5 aSTAvhikA samAptyanantarIyakArya nirUpaNam 569 mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaMDaba doNamuhapaTTaNAsa saMvAha sahassamaMDiyaM thimiyameiNIyaM vasuhaM abhijiNa mANe 2 aggAI carAI syaNAI paDicchamANe 2 taM divyaM cakkasyaNaM aNugacchamANe 2 joyaNaMtariyAhi vasahohiM vasamANe 2 jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA mAgahatitthassa adarasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM Nava joyaNavicchiNNaM varaNagarasaricchaM vijayadhAvAranivesa kares karitA vaDUirayaNaM sadAvei sadAvittA evaM vayAsI sippAmeva bho devAppiyA ! mamaM AvAsaM posahasAlaM ca kares karitA mameyamANattiyaM paccaSpiNAhi tae NaM se baDhairayaNe bharaheNaM raNNA evaM kutte samANe tu cittamAnaMdie pIimaNe jAva aMjali kaTTu evaM sAmI tahatti ANAe viNaNaM vayaNaM paDisuNei paDiNittA bharahassa raNNoAvasahaM posahaM sAlaM ca karei karitA eyamANattiyaM khippAmeva paccappipaMti, taNaM se bharahe rAyA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccooes paccoruhitA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgaccha uvAgacchittA posahasAlaM aNupavisai aNupavisittA posahasAlaM pamajjai pamajjittA davbhasaMthAraMga saMtharai saMtharittA davbhasaMthAraMgaM durUhai duruhittA mAgahatitthakumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai parihitA posahasAlAe posahie baMbhayArI ummukkamaNisuvaNNe vavayagamAlAvaNNagavilevaNe Nikkhittasatthamusale dabbhasaMthArovagae ege abIe aTThamabhattaM paDijAgaramANe 2 vihara / taraNaM se bharahe gayA aTTabhattaMsi pariNamAsi posaha sAlAo paDiNikkhamai paDiNiksabhittA jeNeva bAhiriyA upahAsAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA koDuM biyapurise sAveDa sadadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA hayagayaraha pavarajohaka liyaM cAuraMgiNa seNaM saNNA heha cAugdhaMTa AsarahaM paDika - te tiTuka majjaNadharaM aNapavisai aNupavisittA samutta taheba jAva 72 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 570 ____jambUdvIpaprajJaptisUtre dhavalamahAmehaNiggae jAca majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA hayagayarahapavavAhaNa jAva seNAvai pahiyakittI jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAuraghaMTe Asaraha teNeca upAgacchai uvAga-cchittA cAugghaTaM AsarahaM durUhe // sU0 5 // chAyA-tataH khalu taddivyaM cakaratnam aSTAhikAyAM mahAmahimA nirvRtAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya antarikSa pratipannaM yakSasahasrasaMparivRtam, divyatruTitazabdasanninAdena ApUraya divAmbaratalaM vinItAyAH rAjadhAnyAH madhyaMmadhyena nirgacchati nirgatya gaGgAyA mahAnadyA dAkSiNAtyena kalena paurastyAM dizaM mAgaghatIrthAbhimukhaM prayAtaM apyabhavat, tataH khala sa bharato rAjA taM divya cakraratnaM gaGgAyA mahAnadyA dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM dizaM mAgadhatIrthAbhimukhaM prayAtaM pazyati, dRSTvA haSTatuSTa yAvaddhayaH kauTumbiphapuruSAn zabdayati zabdayitvA ecamayAdIt-kSiprameya bho devAnupriyAH ! AbhiSekyaM hastiratnaM pratikalpayata hayagajarathapravarayodhakalitAM cAturaGgiNI senAM sannAhayata, patAmAjJaptikA pratyarpayata, tataH khalu te kauTumbika yAvat pratyarpayanti, tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati upAgatya majjanagRham anu. pravizati anupravizya samuktajAlAbhirAmaM tathaiva yAvat dhavalamahAmedha nirgata iva zazIya priyadarzano narapatiH majjanagRhAta pratiniSkAmati pratiniSkramya hayagajarathapravaravAhana ca ugara pahakaratti' vistAravRndasaMkulayA senayA prathitakIrtiH yatraiva vAhirikA upasthAnazAlA yatrai. cAbhiSekyaM hastiratna tatraiyopAgacchati, upAgatya ajanagirikaTakasannibhaM gajapati narapati durUDhe / tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH hArAvastRtasukataratidavakSaskaH kuNDalod dyotitAnanaH mukuTadIptaziraskaH narasiMho narapati narendro naravRSabhaH marudrAjavRSabhakalpaH abhyadhikarAjatejo lakSmyA dIpyamAnaH prazastamaGgalazataiH saMstUyamAnaH jayazabdakRtAlokaH hastiskandhavaragataH sakoraNTamAlpadAmnA chatraNa dhriyamANena zvetavaracAmarairuddhayamAnaH 2 pakSa sahasrasaMparivRtaH vaizramaNaiva dhanapatiH amarapateH sannibhayA Rddha yA prathitakIrtiH gaGgAyA mahAnadyAH dAkSiNAtye kUle grAmAkaranagarakheTa karbaTa maDamba droNamukha pattanA''zramasaMvAha-sahanamaNDitAM stimitamedanIkAM vasudhAma abhijayan abhijayan agyANi varANi ratnAni pratI cchan 2 taddidhyaM cakaratnam anugacchan anugacchan yojanAntaritAbhirvasatibhirvasan ghasan yatraiva mAgadhatIrtha tatraivopAmacchati upAgatya mAgadhatIrthasyA'dUrasAmante dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa paranagarasadRzaM vijayaskandhAyAranivezaM karoti kRtvA varddhakiratnaM zabdayati zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH mamAvAsaM pauSadhazAlAM ca kuru kRtvA mama etAmAjJaptikA pratyarpaya, tataH khalu sa varddhakiratno bharatena rAjJA evamuktaH san haSTatuSTa citAnanditaH prItimanAH yAvat ajaliM kRtvA evaM svAmin tatheti AzAyA vinayena vacanaM pratizRNoti, pratizrutya bharatasya rAjJaH AvAsaM pauSadhazAlAM ca karoti, kRtvA etAmAjJaptikAM kSiprameva pratyarpayati, tataH khalu sa bharato rAjA AbhiSekyAt hastiratnAt pratyavarohati, pratyavaruhya yatraiva pauSadhazAlA tatraivopAgacchati upAgatya pauSadhazAlAmanupavizati, anupravizya pauSadhazAlA pramArjayati pramAyaM darbhasaMstArakaM saMstRNAti, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAra sU. 5 aSTANhikA samAptyanantarIyakAryanirUpaNam 571 saMstIrya darbhasastArakaM durUhati, durUhya mAgadhatIrthakumArasya devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti, pragRhya pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH brahmacArI unmuktamaNisuvarNaH vyapagatamAlAvarNakavilepanaH nikSiptazastramusalaH darbhasaMstAropagataH ekaH advitIyaH aSTamabhaktaM pratijAgrat pratijAgrat viharati / tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakta pariNamatipauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati, pratiniSkramya yatraiya bAhirikA upasthAnazAlA tatraivopAgacchati, upAgatya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! hayagajarathapravarayodhakalitAM caturaGgiNoM senAM sannAhayata cAturghaNTam azvarathaM pratikalpayata iti kRtvA majjanagRhamanupavizati, anupravizya samukta tathaiva yAvat dhavalamahAmegha nirgato yAvat majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya hayagajarathapravaravAhana yAvat senApati prathitakIrtiH yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaNTo'zvarathastatraivopAgacchati upAgatya cAturghaNTam azvarathaM durUDhe // sU0 5 // TIkA-.-"tae NaM" ityAdi / 'tae NaM se divve cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamaI' tataH tadanantaraM khalu tadivyaM cakraratnam aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM mahotsavarUpAyAm nirvRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya (aMtalikkhapaDivaNNe javakhasahassa saMpariDe) antarikSapratipanna nabhaH prAptaM yakSasahasrasaMparivRtaM cakradharacaturdazaratnAnAM pratyeka devasahasrAdhiSThitatvAt (divvatuDiyasahasaNNiNAeNaM ApU'taeNaM se dive cakkayaNe aDhAhiyAe mahAmahimAe' ityAdi / TIkArtha-(taeNaM se divve cakkarayaNe) isake bAda vaha cakraratna jaba kI (aTTAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANIe) aSTAhnikA mahotsava acchI taraha se samApta ho cukA (AuhagharasAlAo) AyudhagRhazAlA se (paDiNikkhamai) nikalA (paDiNikkhamittA) nikalakara vaha (aMtalikkhapaDivaNNe) antarIkSa AkAza meM adhara calane lagA (jakkha sahassasaMparikhuDe) vaha 1 hajAra yakSoM devoM se ghirA huA thA kyoMki cakravartI ke caudaha ratnoM meM se pratyeka ratna 1 'ta eNaM se divye cakkarayaNe aThThAhiyAe mahAmahimAe' - ityAdi sUtra - 5 // TIkArtha (ta eNaM se divve cakkarayaNe) tyAra mAhata 52na yAre (aThThAhiyAe mahAmahimAe nitAe samANIe) mAlibhAsaya sAta sabhyanna tha/ yuushy| (AuhagharasAlAo) mAyudha zAmAthI (paDiNikkhamai) nIlyu (paDiNikkhamittA) nINIna te (aMtalikkhapaDivaNe) bhatarIkSa mAmA ma2 yAlA sAyuM (jakkha sahassasaMpariDe) te 24 // 2 yakSa-vothI parivRtta hatuM, kemake cakravatInA caturdaza ranamAMthI dareka ratna eka hajAra devethI adhiSThita hoya cha. (divyatuDiya sadda saMNNiNAeNaM ApUre te ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre rete ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANoe majjha majjheNaM Nigacchai) divyatruTitazabda sanninAdena divyAnAM devakRtAnAM truTitAnAM tUryANAM vAdyavizeSANAM yaH zabdo-dhvani: yazca saGgato ninAdaH pratidhvanistena ApUrayadivAmbaratalaM zabdavyApta nabhaH kurvadivetyarthaH vinItAyAH rAjadhAnyAH madhyaM madhyena-madhyadezabhAgena nirgacchati (NigacchittA) nirgatya (gaMgAe mahANaie dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disi mAgahatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA' gaGgAyAH-gaGgAnAmnyAH mahAnadyAH dAkSiNAtye dakSiNabhAgavartini kUle-samudrapAcavartini taTe ityarthaH ubhayatra NaM zabdo vAkyAlaMkAre ayaM bhAvaH vinItA samazreNau hi pUrvadizi vahantI gaGgA mAgadhatIrthasthAne pUrva samudra pravizati tacca taTaM dakSiNabhAgavartitvena dAkSiNAtyamiti vyavahiyate / ataeva dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM pUrvI dizaM mAgadhatIrthAbhimukhaM prayAtaM calitam apyAsIt (tae NaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM gaMgAe mahANaie dAhiNilleNaM kUleNaM purasthimaM disi mAgahatitthAbhimuhaM payAtaM pAsai) tataH hajAra devoM se adhiSThita hotA hai / (divyatuDiyasahasaNNiNAeNaM ApareMte ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANoe majjhaM majheNaM Niggacchai) usa samaya ambaratala divyavAjoM ke ninAda evaM pratininAdo se gUMja rahA thA ataeva aisA pratIta hotA thA ki mAnoM yaha cakraratna hI AkAzako zabda se vyApta huA jaisA kara rahA hai| isa taraha se AkAza meM addhara calatA huA vaha cakraratna vinItA rAjadhAnI ke ThIka bIca meM se hokara nikalA (NiggacchittA) nikalakara vaha (gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disiM mAgahatitthAbhimuhe payAe yAvi hotyA) gaMgAmahAnadI ke dakSiNadizAvartI kUla se hotA huA pUrvadizA ko ora rahe hue mAgadhatIrtha kI tarapha calA / yahAM sUtra meM donoM "gaM" vAkyAlaMkAra meM prayukta hue haiN| vinItA kI samazreNi meM pUrvadizA kI ora bahatI huI gaMgA mAgadhatIrtha sthAna meM pUrva samudra meM giratI hai ataH vaha taTadakSiNa bhAgavartI hone ke kAraNa (dAkSiNAtya) isa pada se vyavahRta huA hai ! isI kAraNa yahAM aisA kahA gayA hai (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNa kleNa nigacchai) te 55te mama ta hivya pAlayAnA ninA bhane pratininahAthI zutiya 2hyu hatuM ethI evuM lAgatuM hatuM ke jANe e cakrarana ja AkAzane zakhita karI rahyuM che. A pramANe AkAzamAM addhara cAlatuM te cakarana vinItA rAjadhAnInI ThIka vacce thaIne pasAra thayuM. 'jigacchittA' 5sAyana ta (gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNa kUleNaM purathimaM disiM mAgatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA) 0 mahAnahInI hakSiNa dizA-ta25 ni rAthI pasAra thatuM pUrva dizA taraphanA mAgadha tIrtha tarapha cAlavA lAgyuM. ahIM sUtramAM bane "ja" vAkayAlaMkAramAM prayukta thayela che. vinItAnI samazreNimAM pUrva dizA tarapha vahetI gaMgA magadha tIrthasthAnamAM pUrva samudramAM maLe che. ethI te taTa dakSiNa bhAgavatI hovA uta "dAkSiNAtya" se 56thI vyavahata ye cha. methI 4 maDI yA pramANe vAmAM mAyuM che. (ta eNaM se bharahe rAyA taM divya cikkarayaNa gaMgAe mahaNaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purathima disi mAgahatitthAbhamuhaM payAtaM pAsai) 20 nyAre te 605 22nane // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 5 aSTAhikA samAptyanantarIyakAryanirUpaNam 573 khalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM gaGgAyA mahAnadyA dAkSiNAtyena kUlena paurastyApUrvI dizaM mAgadhatIrthAbhimukhaM prayAtaM calitaM pazyati (pAsittA) dRSTvA (haTTatuTTa jAtra hiyae koDuMbiyapurise sadAvei) hRSTatuSTa yAvahRdaya iti iSTatuSTa zcittAnanditaH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpahRdayaH kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahvayati (sadAvettA) zabdayitvA (evaM vayAsI) evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt kathitavAn (khippAmeva bho devANuppiyA! Abhisekka hatthirayaNaM paDikappeha) kSiprameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyam abhiSeka yogya hastiratnaM paTTahastinaM pratikalpayata-sajjIkuruta (hayagayarahapavarajohakaliyaM cAuraMgiNiseNNaM saNNAheha) hayagajarathapravarayodhakalitAM cAturaGgigI sanAM sannAhayata sajjI kuruta (eyamANattiya paccappiNaha) etAmAjJaptikAm AjJA pratyarpayata (tae NaM te koDuMbiya jAva paccappiNaMti) tataH khalu te kauTumbika yAvatpratyarpayanti tathA ca te kauTumbika puruSAH purasthimaM disiM mAgahatitthAbhimuhaM payAyaM pAsai) bharata rAjA ne jaba usa divya cakraratna ko gaMgA mahAnadI ke dakSiNadizA ke taTa se pUrvadizAkI ora vartamAna mAgadha-tIrthakI tarapha se jAtA huA dekhA to (pAsittA) dekhakara vaha (hatuTTha jAva hiyae koMDubiyapurise saddAvei) hRSTa aura tuSTa huA, cittameM Anandita evaM parama saumasyita huve usane harSa se uchalate hue hRdaya saMpanna banakara kauTuMmbika puruSoM ko bulAyA aura ( sadAvettA ) bulAkara unase (evaM vayAsI) aisA kahA-(khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha) he-devAnupriyo ! tuma loga zIghra hI abhiSeka yogya pradhAna hAthI ko-paTU hAthI-ko susajjita kro| (hagayarahapavara jo hakaliyaM cAuraMgiNi seNNaM saNNAheha) tathA -haya-gaja-ratha prabara-yodhAyoM se yukta cAturaMgiNIsenA ko susajjita kro| (eyamANattiyaM paccappiNaha) jaisI AjJA yaha maine tumako dI hai usake anusAra saba kAma karake phira hameM khabara do / (taeNaM te koDubiapurisA jAva paccappiNaMti) bharata rAjA ke dvArA isa prakAra se AjJapta hue ve koTumbika jana hRSTa tuSTa hue evaM citta mahAnadInA dakSiNa dizAnA taTathI pUrva dizAnA tarapha vartamAna mAgadha tIrtha tarapha jatuM joyuM to (pAsittA) nanata (haTTha tuTajAya hiyae koDuviya purise sahAyei) haTa bhane tuSTa thA. cittamAM AnaMdita temaja parama sIma-nasthita thaIne, harSAviSTa thaIne kauTuMbika puruSane posAvya bhane (saddAvettA) mAyAvAna tethe (evaM vayAsI) mA pramANe hyu-(khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNa paDikappeha) yAnupriyo ! tame yathAzI aliva yogya pradhAna hAthIna-pAthIna sus| 2. (hayagaya raha pavara johakaliya cAuraMgiNi seNNaM saNNAheha tama 84-101-22-12 yoddhAyothI yukta yatura mi senAne susa 21. (eyamANattiyaM paccappiNaha) kI AjJA bhe tabhane 41 cha te bhubha madhu Ama sampanna 4zana pachI bhane sUyanI mAyA. (ta eNa te koDubi purisA jAva paccapiNati) 12ta 243 24 pramANe mAta thye| tamilana haSTa-tuSTa yayA bhane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 jambUdvIpaprajJaptisUtre bharatena rAjJA evaM uktAH santaH hRSTatuSTacittAnanditAH rAjJoktaM sarvamAbhiSekya hastisenAdi sajjIkaraNarUpaM kAryaM kRtvA rAjJe tAmAjJaptikAM pratyarpayantIti, ( taraNaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva upAgacchai) tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati ( uvAgacchittA) upAgatya (majjaNagharaM aNupavisai) majjanagRhamanupravizati, (aNupatti ) anupravizya, (samutajAlAbhirAme taheva jAva dhavalamahAmehaNiggae iva sasivya piyadasaNe varaI majjanagharAo paDinikkhamai) samuktajAlAbhirAme tathaiva yAvat dhavalamahAmeva nirgata iva zazIva priyadarzano narapati: majjanagRhAt pratiniSkrAmati, tatra samuktena muktAphalayuktena jAlena gavAkSeNa abhirAmaH sundaro yastasmin tathaiva yAvatpadAt vicitramaNiratnakuTTimatale ataeva ramaNIye etAdRzavizeSaNaviziSTe snAnamaNDape nAnAmaNiratnabhakticitre snAnapIThe sukhenopavizya snapitaH snAnAnantaraM ca dhavalamahAmeghAt svacchazaranmevAt nirgata iva zazIva candraiva priyadarzano narapatiH bharato rAjA sudhAdhavalIkRtAt majjanagRhAtpratiniSkrAmatItibhAvaH (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya nirgatya meM Anandita hue aura rAjA bharata ne jaisA karane kA unhe Adeza diyA thA baisA saba unhoMne karake pIche isakI khabara bharata rAjA ke pAsa bheja dI (taeNaM se bhare he rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva udAgaccha3) isake bAda ve bharata rAjA jahAM para snAnagRha thA - bahAM para gaye ( uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisara, aNupavisittA samuttajAlAbhirAme taheba jAva ghavalamahAmehaNiggae iva samidhva piMyadaMsaNe NaravaI majjaNagharAo paDiNikkhamai) vahA~ jAkara ve majjagRha meM praviSTa hue / praviSTa hokara ve usa snAna maMDapa meM ki jisakI khirakiyAM muktAphala se khacita ho rahI haiM aura isI kAraNa jo bar3A manorama banA huA hai, evaM yAvatpadAnusAra jo vicitra maNiratnoM kI bhUmivAlA hai rakhe hue nAnAmaNiyoM kI racanAvAle snAna pITha para sukha se baiTha gaye / vahAM para unhoko acchI taraha se snAna karAyA gayA snAna ke bAda phira ve bharata rAjA dhavala mahAmegha- svaccha zarada kAla ke megha se nirgata zazI-candramA kI taraha usa majjanagRha se bAhara nikale / usa samaya ve dekhane meM baDe hI suhAvane laga rahe the / ( paDiNikkhamittA cittamAM Ana'dita thayA ane rAjA bharate je pramANe karavAne temane Adeza ApyA hatA, te madhuM sabhyanna purIne temANe bharata rAjanI yAse sUcanA bhomsI (ta eNa se bharahe yA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchadda) tyAra mAha te bharata rAna lyAM snAna gRha hatuM, tyAM gayA. ( uvAgacchittA jeNeva majjaNadharaM teNevayaaNupavisadda, aNuvisittA samuttajAlAbhirAme taheva jAva dhavala mahAmehaNiggae iva sasibva piyadaMsaNe NaravaI majjaNadharAo paDiNi maI) tyAMne te an gRhamAM praviSTa thayA praviSTa thardha ne te lenI mArIyo muktAphaLathI khacita che ane ethI ja je atIva maneArama lAge che temaja yAvat padAnusAra je vicitra maNiratnAnI bhUmivALu che. evA. maMDapamAM mUkelA nAnA maNiethI khacita snAna pITha upara sukhapUrvaka besI gaye. tyAM te rAjAne sArI rIte snAna karAva vAmAM AvyuM. snAna karAvyA. khAda te bharata rAjA dhavala mahAmegha-svaccha zarat kAlIna methI niga ta zazI-caMdra-nI jema te majjanagRhamAMthI bahAra nIkaLyA. te samaye tee jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 5 aSTAhikAmahAmahimAlamAptyanantarIyakAryanirUpaNam 575 (hayagayarahapavaravAhaNabhaDacaDagarapahakarasaMkulAe saNAe pAheyakittI jeNeva bAhiriyA uvadyA NasAlA jeNeva Abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai) hayagajarathapravaravAhanabhaTacaDagarapahakara saMkulayA senayA prathitakIrtiH yatraiva bAhyopasthAnazAlA yatraiva AbhiSekyaM hastiratnaM tatraivopAgacchati, tatra hayagajarathAH pravarANi vAhanAni bhaTA:-yoddhAraH teSAM (caDagarapahakaratti) vistAravRndam tena saMkulayA vyAptayA senayA sAddha prathitakItiH vikhyAtakIrtimAn bharato rAjA yatraiva bAhyopasthAnazAlA yatraiva ca AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM paTTahastivaraH tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (aMjaNagirikaDagasaNNibhaM gayavaI paravai durUDhe) ajanagirikaTakasannibhaM gajapati narapatirda rUDhe. tatra aJjanagireH-ajanaparvatasya kaTako nitambabhAgaH tatsannibhaM gajapati-rAjakujaraM narapati bharato durUDhe-ArUDha iti / ___atha gajArUDhazva rAjA cakraratna pradarzitamArge gacchati kIdRzyA RddhayA tadAha(tae Na se) ityAdi / (tae NaM se bharahAhive NariMde) tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH (hArotthaya sukayaraiyavacche) hArAvastRta sukRtaratidavakSaskaH tatra hAreNa avastRtam AcchAditam ataeva sukRtaM manoharaM tenaiva hetunA ratidaM pradarzakajanAnAmAnandapradaM vakSo yasya sa tathA (kuMDala ujjoiyANaNe) kuNDalod dyotitAnanaH kuNDalAbhyAmudyotitaMprakAzitam AnanaM mukhaM yasya sa tathA (mauDadittasirae) mukuTadIptaziraskaH, mukuTena dIptaM prakAzitaM ziro mastakaM yasya sa tathA (NarasIhe) narasiMhaH zUratvAta (garavaI) hayagayarahapavaravAhaNabhaDacaDagarahapahakarasaMkulAe seNAe pahiakittI jeNeva bAhiriyA uvANa sAlA jeNeva abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai) majjanagraha se bAhara nikalakara ve bharata rAjA ki jinakI kIrti haya-gaja, ratha-zreSTha-vAhana-aura yoddhAoM ke vistRta vRnda se vyApta senA ke sAtha vikhyAta haiM jahAM bAhya upasthAnazAlA thI aura usameM bhI abhiSeka yogya hastiratna thApadahAthI thA vahAM para Aye / (uvAgacchittA) vahAM Akarake (aMjaNa giri kaDagasaMnnibhaM gayavaI Naravai durUDhe) ve narapati aJja nagiri ke kaTakanitambabhAga-ke jaise gajapati para ArUDha ho gaye (taeNaM se bharahAhive gariMde hArotthaya sukayaraiyavacche kuMDala ujjoiANaNe mauDadittasirae NarasI nayAmA matIya sauhAma tA . (paDiNikkhamittA hayagayarahapavaravAhaNabhaDacaDaga rapahakara saMkulAe seNAe pahiakitti jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva Abhise hasthirayaNe teNeva uvAgapchaI) manahamAMthA 532 nIjIne te bharata zata, jemanI kIrti haya-gaja ratha-zreSTha vAhana ane ddhAonA vistRta vRndathI vyApta senA sAthe vikhyAta che-te jyAM bAhya upasthAna zALA hatI ane temAM paNa jyAM abhiSeka yoya hastita tuM mese paTa hAthI hatA-tyA mAvyA. (ughAgacchittA) tyAM bhAvIna (aMjaNagirikaDagasannibhaM gayavaI paravaI durUDhe) te narapati zina! 444-nita mAya-yA pati 52 sabhA30 gayA. (tapaNaM se bharahAhive garide hArotthayasukayaraiyavacche kuDalaujjoiANaNe mauDadittasirae NarasIhe Nara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre narapatiH svAmitvAt (gariMde) narendraH paramaizvaryayogAt (garavasahe] naravRSabhaH svIkRta kRtya saMpAdakatvAt (maruyarAyavasabhakappe) marudrAjavRSabhakalpaH tatra maruto devAH vyantarAdayasteSAM rAjAnaH indrAsteSAM madhye vRSabhAH mukhyAH saudharmendrAdayastatkalpaH tatsadRza ityarthaH (abbhahiyarAyatealacchIe dippamANe) abhyadhika rAjatejo lakSmyA dIpyamAnaH (pasastha maMgalasaehiM saMthuvyamANe) prazastamaGgalazataiH saMstUyamAno bandibhiriti (jaya sadaM kayAloe) jaya zabdakRtAlokaH jayazabdaH kRtaH Aloke darzane satyeva yasya sa tathA (hatthikhaMdhavaragae) hastiskandhavaragataH prAptaH (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) yatraiva mAgadhatIthai tatraivopAgacchati kena saha tatrAha-'sakoraMTa malladAmeNaM chattaNaM dharijjamANeNaM' sakoraNTamAlyadAnA chatraNa dhriyamANena saha 'seyavarahe Naravai NariMde Naravasahe maruarAyavasabhakappe abhahiarAyatealacchIe dippamANe) isake bAda ve bharatAdhipa narendra ki jinakA vakSaHsthala hAra se vyApta ho rahA hai, isI kAraNa jo baDA hI suhAvanA laga rahA hai aura dekhanevAle manuSyoM ke lie Anandaprada ho rahA hai, mukhamaNDala jinakA donoM karNa ke kuNDaloM se udyotita ho rahA hai mukuTa se jinakA mastaka camaka rahA hai sUkhIra hone ke kAraNa jo manuSyo meM siMha ke jaise pratIta ho rahe haiM, svAmI hone se jo nara samAna ke pratipAlaka-bane hue hai, parama aizvarya ke yoga se jo manuSya meM indra ke tulya gine jA rahe hai, svakRta kRtya ke saMpAdaka hone ke kAraNa jo nara vRSabha mAne jA rahe haiM vyantarAdika devoM ke indro ke bIca meM jo mukhya-jaise bane hue hai-bahuta adhika rAjateja kI lakSmI se jo camaka rahe haiM (pasatthamaMgalasaehiM saMthuvvamANe) bandijano dvArA uccarita sakar3o maMgalavAcaka zabdo se jo saMstuta ho rahe hai tathA (jayasahakayAloe) ApakI jaya ho, jaya ho, isa prakAra se jo dikhate hI logoM dvArA kRta zabdoM se puraskRta kiye jArahe haiM (hasthikhadhavaragae) apane paTTa hAthI para baiThe hue (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) jahA~ para vaI gariMde Naravasahe maruarAyavasamakappe abbhahiarAyatealacchIe dippamANe) tyAra pAra te bhAratAdhipati narendra ke jemanuM vakSasthaLa hArathI vyApta thaI rahyuM che, ethI je baha ja sohAmaNuM lAgI rahyuM che, ane jenArA manuSya mATe je AnaMda prada thaI rahyuM che, mukha -maMDaLa jemanA banne karNana kuMDaLethI udyotita thaI rahyuM che, mukuTathI jemanuM mastaka camakI rahyuM che, zaravIra hovAthI je manuSyamAM siMhavatu pratIta thaI rahyA che, svAmI hovAthI je nara samAja mATe prati-pAlaka rUpa che, parama ezvaryanA yogathI je manuSyomAM Indra tulya gaNAya che, vakRta kRtyanA sampAdaka hovAthI je nara-vRSabha tarIke prakhyAta che, vyatarAdika devanA IndronI vacce je mukhya jevA che. atyadhika rAja tejanI lakamIthI je 12vI 25 2 cha (pasatthamaMgalasahi saMthuvvamANe) mhine| yAsti sahasAdhi maNa vAya zahAthI saMstuta / 2 cha, tamakA (jaya saddakayAloe) tamArI jaya thAo, jaya thAo A pramANe jemanA darzana thatAM ja je loko vaDe bhagA zahAthI puraskRta tha6 2dyA cha (hatthikhadhavargae) potAnA paTTa hAthI 52. maTA (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchaha) yA ta bhAratIya saMtutyA bhAvyA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 5 aSTAvhikAmahAmahimAsamAptyanantarIyakArya nirUpaNam 577 cAmarAhiM uddhucvamANIhiM2' tathA zvetavara cAmarairutdhUyamAnaiH 2 saha vIjyamAnaiH saha iti 'jakkhasahassa saMparivuDe' yakSasahasrasaMparivRttaH yakSANAM devavizeSANAM sahastrAbhyAM, saMparivRtaH cakravarttizarIrasya vyantaradeva sahasradvayAdhiSTitatvAt 'vesamaNe ceva ghaNavai' vaizravaNa iva dhanapatiH dhanasvAmI kubera iva 'amaravai saNibhAe iDDhIe pahiya kittI' amarapati sannibhayA indrasadRzyA RddhayA prathitakIrttiH vistRtakIrtiH 'gaMgAe mahAIe dAhiNilleNaM kUleNaM' gaGgAyAH mahAnadyAH dAkSiNAtyena dakSiNadigavasthitena kUlena taTena 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDa maDa va doNa muhapaTTaNAsamasaMvAha sahassamaMDiyaM' grAmAkara nagarakheTakarbaTa maDamba droNamukhapattanA''zrama saMvAhasahakhamaNDitAm, tatra - grAmaH- vRtiveSTitaH, AkaraH suvarNaratnAdyutpattisthAnam nagaraM prasiddham kheTam - dhUliprAkAraparivaha mAgadha tIrtha thA vahAM para Aye jisa samaya ye bharata rAjA hAthI ke Upara baiThe hue isa tIrtha kI tarapha A rahe the - usa samaya inake Upara - sakoraMTa koraMTa puSpoM kI mAlA se yukta chatra chatradhAriyoM ne tAna rakkhA thA (seyavaracAmarAhiM udadhuvvamANIhiM 2 jakkhasahassasaMparivuDe vesamaNe caiva dhaNavaI amaravaisannibhAe iDDhIe pahiakittI ) isake Upara cAmara Dhora nevAle jana bAra 2 ve zreSTha cAmara Dhora rahe the kyoki cakravartI kA zarIra do hajAra devoM se adhiti hotA hai kubera ke jaise ye dhana ke svAmI the aura indra ke jaise Rddhi se ye vistRta kIrtI vAle the (gaMgA mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM) ye mahAnadI gaMgA ke dAkSiNAtyakUla se pUrvadigvartI mAgaghatIrtha kI ora cale usa samaya ye (gAmAgaranagara kheTakabbaDa maDaMba do muha paTTaNAsama) vRti veSTitagrAmoM se suvarNa ratnAdika utpatti sthAna rUpa AkaroM se, nagaroM se, dhUlike prAkAra se pariveSTita kheTo se, kSudra prAkAra se veSTita karbaToM se DhAI koza taka grAmAntara se rahita maDambo (choTA gAma) se, jala mArga evaM sthala mArga se yukta jananivAsa rUpa droNa je vakhate e bharata rAjA hAthI upara savAra thaIne e tI tarapha AvI rahyA hatA, te samaye temanI upara sakerTa-kAraTa puSpAnI mALAthI yukta chatra chatradhArIoe tANI rAbhyaM hetu (seyavaracAmarAhi uduvvamANIhiM 2 jakkhasahassamaM parivuDe samaNe caiva dhaNavaI amaravai sannibhAe iDDhIpa pahiakittI) khenI upara yabhara DhojanArA vAraMvAra zveta-zreSTha cAmara DhALI rahyA hatA. be hajAra devAthI teo AvRta hatA kemake, cakravartinu zarIra ehajAra devothI adhiSThita haiAya che. kubera jevA ee dhanasvAmI hatA yAne 'dranI levI RddhithI the| vistRta DIrtivAjA hatA. (gaMgA mahANaIpa dAhiNileNaM kUleNaM) yethe| mahAnahI gaMgAnA dAkSiNAtya isathI pUrva higvartI bhAgadha tIrtha tara khAnA thayA te samaye yethe (gAmAgaranagarakheDa kabbaDamaMDa badoNamuhapaTTaNAsama) vRti veSTita bhothI, suvarNa ratnAhinA utpatti sthAna 35 mA rodhI, nagarauthI, yUlinA prAkArAthI parivaSTita kheTothI, kSudra prAkAraveSTita kaTAthI, ahI gAu sudhI gAmAntara-rahita ma bAthI, jalamAga ane sthaLamAthI yukta jananivAsa rUpa 73 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre veSTitam, karbaTam kSudrapAkAraveSTitaM laghu nagaram, maDamba-sAIkozadvayAntareNa grAmAntararahitam, droNamukhaM-jalasthalapathopeto jananivAsa:, pattanaM-samastavastu prAptisthAnam zakaTAdibhinauM bhirvA yadgamyaM, tatpattanam, yatU kevalaM naubhireva gamyaM tat paTTanam uktaM ca"pattanaM zakaTaigamyaM ghoTakainoM bhireva ca / naubhireva ca yadgamyaM paTTanaM tat pracakSate // 1 // AzramaH-tApaserAvAsitaH pazcAdaparo'pi janastatrAgatya vasati, saMvAha:-kRSIvalairdhAnyarakSArtha nirmitaM durgabhUmisthAnam , parvatazikharasthitajananivAsaH samAgataprabhUtapathikajananivAso vA teSAM sahasramaNDitAm (thimiyameiNIyaM vasuhaM abhijiNamANe abhijiNamANe) stimitamedanIkAM vasudhAm abhijayan abhijayan, tatra nRpasya prajApi yatsyAt stimitA bhayarahitatvena sthirA medinI-medinyAzritajano yasyAM sA tathA tAm evaMvidhAM vasudhAm abhijayan abhijayan tatratyAdhipa vazIkaraNena svavaze kurvan 2 ityrthH| (aggAI varAI rayaNAI paDicchamANe paDicchamANe) agryANi varANi atyantamutkRSTAni ratnAni tattajAtipradhAnavastUni pratIcchan pratIcchan gRhNan 2 (taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe aNugacchamANe) tadivyaM cakraratnam anugacchan anugacchan cakraratnapradarzitamArgeNa calan calannityarthaH (joyaNaMtariyAhiM mukhoM se samasta vastuoM kI prApti ke sthAna rUpa pattanoM se athavA zakaTAdi se yA naukA se gamyarUpa pattanoM se kevala naukA se hI gamyarUpa paTTanoM' se tapasI jano dvArA AvAsita pazcAt aparajana dvArA bhI Thaharane yogya aise AzramoM se kRSIvaloM parvatazikhara sthita jananivAsarUpa athavA samAgata prabhUta pathika jana nivAsarUpa saMvAhoM se maNDita (thimiyameiNAyaM vasuhaM abhijiNa mANe 2) aisI sthira prajAjanovAlI vapudhA ko vahAM ke adhipati ko apane vaza meM karate hue (aggAiM varAiM rayaNAI paDicchamANe 2) evaM unase najarAne ke rUpa meM utkRSTa ratnoM kI-tattajjAti meM pradhAna bhUta vastuoM ko svIkAra karate hue (taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe) tathA cakraratna dvArA pradarzita mArga se calate hue (joyaNaMtariyAhiM vasahAhiM vasanANe vasamANe) aura droNa mukhethI, samasta vastuonA prApti sthAna rUpa pattanathI athavA zakaTAdithI athavA naukAothI gamya rU5 5ttanethI, phakta naukAothI ja abhyarU 5 paTTanA thI. tApasI jano vaDe AvAsita tema ja apara ja vaDe paNa nivAsa cagya evA AzramethI, kRSake vaDe dhAnyarakSArtha nimita bhUmi rUpa saMva hethI athavA parvata zikhara sthita jana nivAsa 35 athavA sabhAta prabhUta pathi: 5 ni 5 3 // sAthI mati (thimiya meiNIyaM basuhaM abhijiNamANe 2) sthira praNA sudhAne, tyAMnA adhipatina tAne 25 42tA (aggAI varAi rayaNAI paDinchamANe 2) temasa temanI pAseyI najarANAnA rUpamAM utkRSTa ratnone-tattajajAtimAM pradhAna bhUta vastuone svIkAratA svIkAratAM (taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe) tama4 229 vA bhAthI yAsatA (joyaNaMtariyAhiM vasahIhiM samANe) mana meM the| yo 52 potAnA pAva (1) pattanaM zakaTaigamyaM ghoTakainaubhirevaca, naubhirevaca yadyaM paTTanaM tat pracakSate" jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 5 aSTAhikAmahAmahimAlamAptyanantarIyakAryanirUpaNam 579 vasahIhi vasamANe vasamANe) yojanAntaritAbhirvasatibhiH- vizrAmaiH vasan vasan ekasmAdvizrAmAt catuH krozAtmakaM yojanaM gatvA paraM vizrAmam upAdatte ityarthaH (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) yatraiva mAgadhatIrtha tatraiva upAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (mAgahatitthassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma Nava joyaNavitthiNNaM varaNagAsaricchaM khaMdhAvAranivesaM karei) mAgadhatIrthasya adUrasAmante dUra ca sAmantaM ca dUrasAmantaM tato'nyatra nAtidUre nAtisamope yathocitasthAne dvAdazayojanAyAma nava. yojanavistIrNa varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM sainyanivAsasthAnaM karoti (karittA) kRtvA (baDDairayaNaM sadAvei ) vakiratna-sUtradhAramukhyaM zabdayati Avayati (sahAvittA) zabdayitvA (evaM vayAso khippAmeva bho devANuppiyA !) evaM vakSyamANaprakAreNa abAdIt kSiprameva bho devAnupriya ! (mama AvAsaM posahasAlaM ca karehi) mama kRte AvAsa nivAsasthAnaM pauSadhazAlAM ca kuru (karittA) kRtvA (mamedamANaeka eka yojana para apanA paDAva DAlate hue (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) jahAM vaha mAgadhatIrtha thA vahAM para Aye (uvAgacchittA) vahAM Akara ke inhoMne(mAgahatitthassa adUrasAmate duvAlasajo yaNAyAmaM Nava joyaNavitthiNNaM baraNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAranivesaM karei) usa mAgadhatIrtha ke adUrasAmaMta pradeza meM-na atidUra aura nahi ati nikaTa aise ucita sthAna meM apane nau yojana kA vistAra vAlA evaM 12 yojana kI lambAI vAlA kaTaka ko-sainya kA nivAsasthAna banAyA arthAt pUrvokta pramANavAle sthAnapara apanA sainya ThaharAyA (karittA vaiDhairayaNaM sahAvei) use sthAna para sainya ThaharAkara phira usane sUtradhAroM ke mukhiyA ko bulAyA (sahAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara usase aisA kahA-(khippAmeva bho devANuppiyA ! mama AvAsaM posahasAlaMca karehi) he devAnupriya ! tuma zIghra hI mere lie eka nivAsa sthAna aura pauSadhazAlA ko nirmANa karo (karittA mameyamANattiyaM paJcapiNAhi) nirmANa karake phira mujhe merI AjJA ke anunAmatA (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) yAM bhAga tItha tu, tyAM gayA. (uvAgacchittA) tyAM bhAvIna tama (mAgahatitthassa adUrasAmate duvAlasajoyaNAyAma goyaNavitthipaNa vara Nagarasoraccha vijaya khaMdhAvAra nivesaM karei) ta bhAgadhatIthanI arasamIpa pradezamAM-arthAt na ati dUra ke na ati nikaTa evA ucita sthAnamAMpitAnA nava jana vistAra vALA ane bAra yojana laMbAI vALA kaTaka-sainyanuM nivAsa sthAna banAvyuM eTale ke pUrvokta pramANavALA sthAnamAM teNe pitAnA sainyane paDAva nAmyo. (karittA vaDUDhairayaNaM sadAvei) te sthAna para senAne bhuma sApAne pachIta sUtradhAzana bhumiyA ne mosAvyA. (sadAvittA evaM vayAsI) bhane mArAvIna te mA pramANe hyu- (khippAmeva bho devANuppiyA ! mama AvAsaM posahasAlaM ca karehi) hai devAnupriya ! tame zIdhra mArA mATe eka nivAsa sthAna ane pauSadhazALAnuM nirmANa karo. (karittA mameyamANattiyaM paccappiNAhi) [nAe rIne pachI bhane se bhAjJA bhurANa ma jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 jambUdvIpaprajJaptisUtre ttiyaM paccappiNAhi) mama etAmAjJaptikAM pratyarpayeti (taeNaM se baiDhairayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe hadvatuTTa cittamANaMdie poimaNe jAva aMjaliM kaTu evaM sAmI tahatti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNei) tataH khalu sa varddhakiratno bharatena rAjJA evamuktaH san hRSTatuSTa cittAnanditaH prItimanAH yAvat padAt karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvata mastake aJjaliM kRtvA evaM svAmin tatheti ityu. tavA AjJayA vinayena vacanaM pratizaNoti aGgI karoti (paDisuNittA) pratizrutya svIkRtya (bharahassa raNNo AvasahaM posahasAlaM ca karei) bharatasya rAjJa AvAsaM pauSadhazAlAM ca karoti (karittA) kRtvA sampAdya (eyamANattiyaM khippAmeva paccappiNAti) etAm ukta vidhAm AjJaptikAM rAjAjJAM kSiprameva pratyarpayati parAvartayati (tae NaM se bharahe rAyA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccoruha i) tataH khalu sa bharato rAjA AbhiSekyAt hastiratnAt pratyavarohati abattarati (paccoruhittA) pratyavaruhya avatIrya saoNra kAma ho jAne kI khabara do-(ta eNaM se vaDUDhairayaNe bharaheNaM raNNAevaM vutte samANe hada tuTU cittamANadie pIImaNe jAva aMjali kaTTu evaM sAmI tahatti sAmI ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNei ) isa prakAra bharata ke dvArA kahA gayA varddhakiratna hRSTatuSTa hotA huA apane citta meM Anandita huA usake manameM prIti jagI yAvat aMjaliko jor3akara usane phira aisA kahA he svAmin ! jaisI Apane AjJA dI hai uso ke anusAra kAma hogA isa taraha kahakara usane prabhu kI AjJA ko baDI vinaya ke sAtha svIkAra kiyA (paDisuNittA bharahassa raNNo AvasahaM posahasAlaM ca karei) AjJA svIkAra kara ke phira usane vahAM se Akara bharata rAjA ke nimitta nivAsa sthAna aura pauSadhazAlA kA nirmANa kiyA (karittA eyamAgattiyaM khippAmeva paccapyigati ) nirmANa kArya samApta hote hI phira usane rAjA kI AjJAyathAvat pAlita ho cukI hai . isakI khabara zIghra hI bharata rAjA ke pAsa pahuMcA dii| ( taeNaM se bharahe rAyA AbhisekkAohatthirayaNAo paccoruhai) bharata rAjA apanI kRtAjJAnusAra kArya pUrA huA sunakara abhiSeka sampanna pAnI sUyanA sApa. (ta paNaM se vaDaDhairayaNe bharaheNaM rannA evaM vute samANe haTTha-tuTTha cittamANadie pIImaNe jAva aMjaliM kaTTu pavaM sAmI tahatti sAmI ANAe viNaeNaM vaSaNa pADagei) mA pramANe marata 20 vaDe mAta te paddhana -tuTa thatA pitAnA cittanA AnaMdita thayo. tenA manamAM prIti utpana thaI yAvat aMjali jene pachI teNe A pramANe kahyuM- he svAmina ! je pramANe ApazrIe a nA karI che, te mujaba kAma saMpanna thaze A pramANe kahIne teNe prabhunI AjJAne bahuja vinaya pUrvaka svI2 421. (paDisuNittA bharahassa raNNo AvasahaM pAsahasAlaM ca karei) bhAjJA striikAra karIne pachI teNe tyAMthI AvIne bharata rAjA mATe nivAsa sthAna ane pauSadhazALa nuM nirmAera yu. (karittA eyamANattiyaM khippAmeva paccaviNati) nirmANa sampanna thatAM to jJAnu pAlana 25 yUyuche te sagenI 21 pAse 5DayADI. (ta eNaM se bharahe rAyA AbhisekkAo hasthirayaNAo paccoruhai) sarata mahArAja pAtAnI mAza jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAra sU. 5 aSTAhikAmahAmahimAlamAptyanantarIyakAryanirUpaNam 581 (jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) yatraiva pauSadhazAlA tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (posahasAlaM aNupavisai) poSadhazAlA manupravizati (aNupavisittA) anupravizya (posahasAlaM pamajjai) pauSadhazAlAM pramAjeyati (pamajjittA) pramAye (dabbhasaMthAragaM saMtharai) darbhasaMstArakaM darbhAsana vistArayati (saMtharittA) saMstIrya (damasaMthAraga durUhai) darbhasaMstArakam ardhatRNahastaparimita darbhAsanam durUhati Arohati upavizati (durUhitA) Aruhya (mAgahatitthakumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNDai' mAgadhatIrthakumArasya sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti tatra aSTama bhaktamiti upavAsatrayamucyate tad aSTamabhaktaM pragRhAni (pagihittA) pragRhya (posahasAlAe posahie, baMbhayArI, ummukkamaNisuvaNNe vavagayamAlAvaNNagavilevaNe, nikkhittasatyamusale,dabbhasaMthArovagae ege abIe aTramabhaktaM paDijAgaramANe paDijAgaramANe) pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH pauSadhavAn brahmacArI unmutamaNisuvarNaH-tyaktamaNisuvarNAbharaNaH, vyapagatamAlAvarNakavilepanaH,tatra vyapagatAni tyaktAni mAlAvarNakavilepanAni-srakU candanavilepanAni yena sa tathA, nikSiptayogya paTTa hAthI se nIce utare ora ( jeNeva posahasAlA teNeya uvAgacchai ) jahAM pauSadhazAlA thI usa ora cala diye (uvAgacchittA posahasAlaM aNupavisai) vahAM Akara ve pauSadhazAlA meM praviSTa hue (aNupavisittA) praviSTa hokara ke unhoMne (posaha sAlaM pamajjai) pauSadhazAlA kA pramArjana kiyA / ( pajjittA dambhasaMthAraMga saMgharai ) pramArjana karake phira vahAM para unhoMne aDhAI hAtha kA dabhe kA Asana bichAyA (saMyarittA dabbhasaMthAragaM durUhai) bichAkara phira ve baiTha gaye (duruhittA mAgahatitthakumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai ) vahAM baiTha kara unhone mAgadhatIrtha kumAra ko sAdhanA ke liye tIna upavAsa dhAraNa kiye ( pagihittA posahasAlAe posahie baMbhayArI ummukkamaNisuvaNNe vagayamAlAvaNNagavilevaNe Nikkhittasatthamumale damasaMthArovagae No abIe aTThamabhattaM paDijAgaramANe 2) tIna upavAsa dhAraNa karake ve poSaghayAle., brahmacArI evaM unmukamaNi suvarNAbharaNavAla hogaye unhone srakU candanavilepana samora mujaba kArya sampanna thaI cUkayuM che te vAta sAMbhaLIne abhiSeka egya paTTaDAthI uparathI nAya taryA bhane (jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) yA poSaNa tIte tara sthaan| thayA (uvAgacchitsA posahasAla aNu visai) tyAM bhAvI2 tethe poSadhazA jAmA praviSTa yayA. (aNupavisittA) praviSTa thane tebhaye (posahasAlaM pamajjai) pauSadhazA. pArnu prabhAna yu. (pattiA dabhasaMthAraMga saMtharai) pramAna zane 57 tamAze tyA bhI hAtha pramANa 29 sina pAyayu. (saMtharittA dabbhasaMthArarAM durUhai) pAtharIna pItayAta mAsana G52 sI gayA. (duhittA mAgahatittha kumArassa devassa adramabhattaM paNihai) tyA mesIna bhae mAtI ubhAranI sAdhanA bhATa 75pAse pA . (ginhittA posahasAlApa popahie baMbhayArI ummukkamaNisuvaNNe vagayamAlAvaNNAvile. caNe abIe ahamamata paDijAgaramANe) 84vAse- 48 dhAraNa uzana tye| pauSadhaMi brahmacArI ane unmuktapaNi suvarNabharaNavALA thaI gayA temaNe akU-caMdana vilepana vagere jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre zastra musalaH, nikSiptaM hastato vimuktaM zastraM musalaM ca yena sa tathA, darbhasaMstAropagataH sArdhadvayahastaparimitadarbhAsanopaviSTaH ekaH Antara vyaktarAgAdi sahAyaviyogAt , advitIyaH tathAvidha padAtyAdi sahAyavirahAt aSTamabhaktaM pratijAgran pratijAgran pAlayan pAlayan viharati tiSThati (tae NaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai) tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati pUryamANe paripUrNaprAye sati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati-nirgacchati (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya (jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai) yatraiva bAhyopasthAnazAlA tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (koDuMbiyapurise sahAvei) kauTumbikapuruSAn zabdayati AyAta (sadAvittA) zabdayitvA AhUya (evaM vayAso) evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn (khippAmeva bho devANuppiyA (hayagayarahapavarajohakaliyaM cAuraMgiNiM seNaM saNNAheha) kSiprameva zIghrameva bho devANupriyAH ! hayagajarathapravarayodhakalitAm-azvahastirathapravarasainikaiH yuktAM cAturaGgiNI senAM diyA hAtha se zastra chor3a diyA muptala chor3a diyA 2||ddhaaii hAtha pramANa darbhAsana para virAjamAna ve Antarika vyakta rAgAdika ke parihAra kara dene se eka advitIya -- hogaye unake pAsa meM usa samaya senA Adi kA eka bhI jana nahIM rahA isa prakAra se unhoMne savidhi poSadha kA pAlana kiyA (taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaM si pariNama mANaMsi pAsahasAlAo paDiNikkhamai / savidhi poSavakA jaba ve pAlana kara cuke arthAt usakI ArAdhanA samApta ho cukI -- taba ve poSadhazAlA se bAhara Aye ( paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai ) poSadhazAlA se bAhara Akara phira ve jahAM bAhya upasthAna zAlA thI yahAM para Aye (uvAgacchitta koDuciyapurise saddAvei) vahAM Akara ke unhoMne kauTumbika puruSo ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAso-) bulAkarake ke unase unhoMne aisA kahA-(khippAmeva bho devANuppiyA ! haya gaya raha pavarajohakaliyaM cAuraMgiNiM seNaM saNNAheha) he devAnupriyo ! tumaloga zIghra hI sarve tyajI dIdhA. hAthamAMthI zastra tyajI dIdhuM, musala tyajI dIdhuM, aDhi hAtha pramANa darzAsana upara virAjamAna te bharata mahArAjA AMtarika vyakta rAgAdikanA parihArathI advitIya thaI gayA. temanI pAse te samaye senA vagere ne eka paNa mANasa hato nahi A pramANe tabharI yathAvidhi pauSadhanu pAlana yu. (ta eNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaM si pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai) yathAvidhi nyAre te pauSadhanu pAsana 4za yUyo eTale ke tenI ArAdhanA pUrI thaI cUkI tyAre te be pauSadhazALAmAMthI bahAra AvyA (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai) pauSadhazANAmAMcA pahAra bhAvAne pachI tethe| yo mAgha 5tthAna jA tI tyA mAcyA, (uvAgacchittA koDa biyapurise saddAvei) tyA bhAvAna bhare Tumi 53SAne mosAvyA. (sadAvittA evaM vayAtI pAsavAna bhare mA pramANe bu. (khippAmeba bho devANuppiyA ! haya gaya raha pavara johakaliyaM cAuraMgiNiM seNa saNNAheha) Da vAnupriyA ! tame zIghrameva iya' jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra sU. 5 aSTAvhikAmahAmahimAsamAptyanantarIyakArya nirUpaNam 583 sannAhayata - sajjI kuruta, ( cAuraghaMTaM AsarahaM paDikappeha) tathA catasro ghaNTA avalambitA yatra sa tathA tAdRzam azvaratham, azvabahanIyo rathaH azvarathaH taM pratikalpayata sajjIkuruta ( tikaTTu majjanagharaM aNupavisai) itikRtvA majjanagRhamanupravizati (aNuvisittA) anupravizya (samutta taheva jAva dhabalamahAmeha Niggae jAva majjaNagharAo paDiNikakhama) samukta tathaiva yAvat dhavalamahAmegha nirgato yAvat majjanagRhAt pratiniSkrAmati, tatra samuktajAlAkulAbhirAme ityAdi vizeSaNaviziSTe snAnamaNDape nAnAmaNiratnabhakticitre snAnapIThe sukhenopavizya snapitaH snAnAnantaraM ca dhavalamahAmeghAnnirgataH zazIva priyadarzano narapatiH bharataH sudhAdhavalIkRtAt majjanagRhAt pratiniSkrAmatIti bhAva: (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya ( hayagaya rahapavaravAhaNa jAva seNAvara pahiyakitti jeNeva bAhiriyA uvadvANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva upAgaccha) hayagajarathapravaravAhana yAvat senApatiprathitakIrttiH yatraiva bAhyopasthAnazAlA yatraiva cAturdhaTosvarathaH tatraivopAgacchati, vyAkhyA ca pUrvavat bodhyA (uvAgacchittA) upAgatya (cAugghaMTaM AsarahaM) cAturghaNTam azvarathaM durUDhe Arohati sma iti // 05 // haya. gaja, ratha evaM zreSTha yodhAoM se yukta senA ko taiyAra karoM - ( cA ugghaMTaM AsarahaM paDika peha) tathA jisameM cAra ghaMTe Taka rahe hoM aise azvaratha ko - azvoM dvArA calane vAle ratha ko sajjita karo (ttikaTTu ) isa prakAra kahakara ve (majjaNagharaM aNupavisai) snAna gRha meM praviSTa ho gaye (aNupavisittA samutta taheva jAva ghavala mahAmehaNiggae jAva majjaNagharAo paDiNikkhakai) vahAM jAkara ve pUrvokta muktA jAlA kUla Adi vizeSaNoM se abhirAma snAna maMDapa meM rakhe hue pUrvokta" nAnAmaNi bhakticitra" vizeSaNavAle snAna poTha para Ananda ke sAtha baiTha gae vahAM para unhe snAna karAyA gayA - snAna karane ke bAda ve dhavalamegha se nirgata candra maNDala kI taraha usa snAna ghara se bAhara nikale ( paDiNikkhamittA haya gaya raha pavara vAhaNa jAva seNAbai pahiyakittI jeNeva bAhiriyA uvadvANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai) ina sUtra padoM kI , 2tha te vIra zreSTha yodhyAthI yukta senA taiyAra 12 / (cAugghaTaM AsarahaM paDika - ppe ) te nema yAra ghaTAe laTakI rahyA hAya, evA rathane azvothI calAvavAmAM Ave sevA ratha ne sakti 12, (tti kaTTu ) yA pramANe uhIne te (majjaNagharaM aNupavisai) snAna gRhamAM praviSTa thayA (aNupavisittA samutta taheva jAva dhavala mahAmehaNiggae jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) tyAM rahane te pUrvokta bhuktAnsa ija yahi vize SAzothI abhirAma snAnamaMDapa mAM bhUsA pUrveti "nAnAmaNi bhatticittaM" vizeSazeovANA snAna pITha upara AnaMda pUrvaka esI gayA. tyAM temane snAna karAvavAmAM AvyuM. snAna karyA pachI teo dhavala meghathI nirvAMta candra maDalanI jema te snAnagRhamAMthI bahAra nIkajyaa. ( paDiNikamittA haya gaya raha pavara bAhaNa jAva seNAvara pahiyakittI jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchadda) ye sUtrapahonI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha kRtasnAnAdi vidhirbharato yaccakre tadAha 'taeNaM se' ityAdi mUlam- taeNaM se bhaehe rAyA cAugghaMTaM AsarahaM durUDhe samANe haegayarahapavarajohakaliyAe saddhiM saMparikhuDe mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhine cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge mahayA ukkiTTha sIhaNAyabolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudaravabhUyaMpiva karemANe 2 purathimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai jAva se rahavarassa kupparA ullA, taeNaM se bharahe rAyA turage nigiNhaI nigiNhittA rahaM Thavei ThavittA dhaNu parAmusai taeNaM taM airUggaya bAlacaMdaiMdadhaNusaMkAsaM dariyadappiyadaDhaghaNasiMgaraiyasAraM uragavarapavaragavalapavaraparaparahuyabhamarakulaNIliNiddhaM dhaMtadhoyapaDheM NiuNoviyamisimisiMta maNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhittaM taDittaruNakiraNatavaNijjabaddhaciMdhaM dadaramalayagirisiharakesaracAmarabAladdha caMdaciMdhaM kAlahariyarattapIyasukkila bahuNhAruNi saMpiNaddhajIvaM jIviyaMtakaraNaM calajIvaM dhaNU gahiUNa se NamvaI usuMca varakhairakoDiyaM vairasAratoMDe kaMcanamaNikaNagarayaNadhoiTTha sukayapuMkhaM aNegamaNirayaNavivihasuviraiyanAmaciMdhaM vaisAhaM ThAIUNaTThANaM AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imAiM vayaNAI tattha bhANiya se NabaI-haMdi suNaM tu bhavaMto bAhirao khalu sarassa je devA / NAgAsurA suvaNNA tesiM khu Namo paNivayANi // 1 // haMdi suNaMtu bhavato abhitarao sarassa je devA NAgAsurA suvaNNA savve mete visayavAsI // 2 // iti kaTu usu siraitti-'pariMgaraNigariamajjho vAudhuya sobhamANakosejjo citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 3 // taM caMcalAyamANaM vyAkhyA pahile kI gai vyAkhyA ke hI anurUpa hai (uvAgacchittA cAugghaMTaM AsarahaM durUhe) azvaratha ke pAsa pahuMcakara kara vaha usa para baiTha gayA // 5 // vyAcyA paDadA 42yAmA bhAveda vyAcyA bhuta cha. (uvAgacchittA cAugghaMTaM AsarahaM durUhe ) 12525 pAse pahacAna to tanI 652 savAra thayA. // 5 // jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivatyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 585 paMcamicaMdovamaM mahAcAva / chajjai vAme hatthe NavaiNotaM mi vijayami // 4 // tae NaM se sare bharaheNaM raNNA NisaTe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI gaMtA mAgahatitthAdhipatissa devassa bhavaNaMsi nivaie, taeNaM se mAgahatitthAhivaI deve bhavaNaMsi saraM NivaiaM pAsai pAsittA Asurutte rutte ruDhe caMDikkie kuvie misimisemANe tivaliyaM bhiuDi NiDAle sAharai sAharittA evaM vayAsI-kesa NaM bho esa apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAubase hirisiriparivajjie jeNaM mama imAe eyANurUvAe divvAe deviddhIe divyAe devajuIe divveNaM davANubhAveNaM laddhAe pattAe abhisamaNNAgayAe upi appussue bhavaNaMsi saraM NisiraittikaTu sIhAsaNAo abbhuTaThei abbhudvittA jeNeva se NAmAhayaMke sare teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA taM NAmAhayaka saraM geNhai NAma aNuppavAei NAmaka aNuppavAemANassa ime eyArUve ajjhathie citie pathie maNogae saMkappe samuppajjitthA uppaNe khalu bho jaMbuddove dIve bharahe vAse bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI taM joyameyaM tIya paccupaNNamaNAgayANaM mAgahatitthakumArANaM devANa rAINamuvatthANIyaM karettae taM gacchami NaM ahaMpi bharahassa raNNo uvatthANIyaM karemittikaTu eva saMpehei ||suu0 6 // chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA cAturghaNTam azvarathamArUDhaH san hayagajaratha pravarayodhakalitayA sArddha saMparivRtaH mahAbhaTavaDagarapahakaravRndaparikSiptaH cakraratnAdezitamArgaH anekarAjavarasahasrAnuyAtamAroH, mahatA utkRSTasiMhanAdabolakalakalaraveNa prakSubhitamahAsamudraravabhUmiva kurvannapi paurastyadigabhimukho mAgadhatIrthana lavaNasamudrama avagAhate yAvat tasya rathavarasya kUperI Adrau syAtAm, tataH khalu sa bharato rAjA turagAn nigRhyAti, nigRhya rathaM sthApayati sthApayitvA dhanuH parAmRzati, tataH khalu tat adhiroktabAlacandrendradhanuHsaMkAzaM caramahiSaptadapisahaDhaghanazRGgAgratAram, uraNavarapravara gA. laprabalaparabhRtabhramarakulanIlosnigdhadhmAtadhautapRSTham, nipuNopita dedopyamAna maNiratnaghaNTi. kAjAlaparikSiptam, taDittaruNakiraNatapanIyavaddhacihnam, dardaramalayagirizikharakesaracAmara bAlArddhacandravihnam kAlaharitaraktapIta zukla bahusnAyusampanaddhajIvam, jIcitAntakaraNam, calajIvam, sa narapatiH dhanuH idhuM ca gRhItvA varavajrakoTikam, vajrasAratuNDam kaJcanamaNikamakaratnadhauteSTasukRtapakham, anekamaNiratnavividhasuviracitanAmacihnam, baizAkham, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 jambUdvIpaprajJaptisUtre sthAnaM sthitvA iSu khodAram AyatakarNAyataM kRtvA tatra imAni vacanAni sa narapatirabhANIt handi ! zRNvantu bhavanto bahistAt khalu zarasya ye devAH / nAgAsurAH suparNAH tebhyaH khalu namaH praNipatAmi // 1 // handi ! zaNvantu bhavanto'bhyantarataH zarasya ye devA: nAgAsurAH suparNAH sarvete mama viSayavAsinaH // 2 // iti kRtvA iSu visRjati, parikaranigaDitamadhyaH, vAtoddhRtazobhamAnakauzeyaH citreNa dhanurvareNa zobhate indra ica pratyakSam // 3 // taM caJcalAyamAnaM paJcamI candropamaM mahA cApam rAjate vAme haste narapateH tasmin vijaye // 4 / tataH khalu va zaro bharatena rAjJA nisRSTaH san kSiprameva dvAdaza yojanAni gatvA mAgadhatIrthA'dhiSThatedevasya bhavane nipatitaH, tataH khalu sa mAgadhatIrthAdhipatirdevo bhavane zaraM nipatitaM pazyati, dRSTvA AzuruptaH, ruSTaH, vANDikyitaH, kupitaH, krodhAgninA dIpyamAnaH, trivalikAM bhRkuTi saMharati saMhatya evamayAdIt kaH khalu bho eSaH aprArthitaprArthikaH durantaprantalakSaNaH, hInapuNyacAturdazaH, hI zrI parivarjitaH yaH khalu mama asyA etadpAyA divyAyAH, devaRddhayAH, divyAyAH devadyateH, dIvyena devAnubhAvena labdhAyAH prAptAyA abhisamanvAgatAyA upari utsukaH bhavane zara nisRjatIti kRtyA siMhAsanAdabhyuttiSThatIti, abhyutthAya yatraiva sa nAmAhatAGkaH zarasto. copAgacchati upAgatya taM nAmAhatAjhaM zaraM gRhNAti, nAmAGkamanuprayAyayati nAmAGkamanupravAghayato'yam etadrupaH AdhyAtmikaH cintitaHprArthita: manogataH saMkalpa: samudapadyata utpanna: khala bho ! jambadvIpe dvIpe bharate barSe bharato nAma rAjA cAturantacakravartI tat jItamet atIta pratyatpannAnAgatAnAM mAgaghatIrthakumArANAM devAnAM rAjJAm upasthAnika katum tat gacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM karomi, iti kRtvA evaM saMprekSate ||suu06|| TIkA- "taeNaM se" ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM Asarahe durUDhe samANe' tataH khalu sa bharato rAjA catasro dhaNTAH santi asyeti cAturghaNTaH catughaNTAyuktastam azvarathaM durUDhe ArUDhaH san 'hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhiM saMpariDe' hayagajarathapravarayodhakalitayA sAI saMparivRtaH, tatra hayagajarathapravarayodhaiH kalitayA yuktayA TIkArtha-'taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTe AsarahaM' ityAdi sUtra-6 TIkArtha-(taeNaM) isake anantara (se bharahe rAyA) vaha bharatarAjA (cAugghaMTaM Asaraha) cAra ghaNToM se yukta azvastha para (durUDhe samANe) AsIna hokara (lavaNasamudaM ogAhai) lavaNa samudra meM praveza kiyA aisA yahAM sambandha hai / (hayagayarahapavarajoha kaliyAe saddhi saMpa vuDe) usa samaya usake 'ta eNaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM Asaraha' ityAdi // suutr-6|| sAtha-(ta eNaM) tyA2 mA ( se bharahe rAyA te marata 20n (cAugghaMTaM Asaraha) yAvasAyI chata 25 752 (durUDhe samANe) mAsAna thane (layaNasamudaM ogAhai) eaut samudramA praviSTa thA. mevA bhatre samaya cha, (hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhi saMparibuDe) te samaya tanI sAye se tI ta senAmA sya-dhADa, gara-hAthI, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 587 senayA sAdha saMparivRtaH -saMpariveSTitaH, tathA 'mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte' mahAbhaTacaDagarapahakaravRndaparikSiptaH, tatra mahAbhaTAnAM saMgrAmAbhilApi mahAyodhAnAm 'caDagaratti' vistRtAH vividhAH 'pahagaratti' samUhAH teSAM yad vRndaM tena parikSiptaH - parikAritaH 'cakkarayaNadesiyamagge' cakraratnadezitamArgaH tatra-cakaratne na dezitaH pradaziMto mArgoM yasmai sa tathA 'aNegarAyavarasahassANuyAyamagge' anekarAjavarasahasrAnuyAtamArgaH, tatra anekeSAM rAjavarANAM mukuTadhArirAjAnAM sahasraranuyAtaH anugato mArga:pRSThabhAgo yasya sa tathA 'mahayA ukiTTha sIhaNAyabolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudarababhUyaM piva karemANe 2 puratthimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAha' mahatA utkRSTa siMhanAda bola kalakalaraveNa prakSubhita mahAsamudraravabhUtamiva kurvan 2 paurastyadigabhimukho mAgadhatIrthe na lavaNasamudram avagAhate, tatra-mahatA vizAle na utkRSTiH AnandadhvaniH, sihanAdaH prasiddhaH bolaH avya tadhvaniH, kalakalazca taditaro dhvaniH tallakSaNo yo rabaH zabdaH tena prakSubhitaH mahAvAyuvazAt utkallolo yo mahAsamudrastasya ravabhUtamiva mahAsamudrazabdamayamiva AkAzaM kurvan pUrvadigabhimukho mAgadha nAmnA tIna tIrthapArzvabhAgena lavaNasamudramavagAha te pravizati / kiyat avagAhate ityAha-'jAva se' sAtha senA thI usa senA meM adhikasaMkhyaka haya-ghor3A-gaja-hAthI-ratha, aura zreSTha yodhA the| ina saba se vaha ghirA huA thA (mahayA bhaDa caDagara paha garavaMda pariksitte) gahAsaMgrAmAbhilASI yodhAoM kA parikara usake sAtha2 cala rahA thA (cakkara yaNadesiyamagge) gantavyasthAna kA mArga use cakraratna batalA jAtA thA (aNegarAyavarasahassANuyAyamagge) aneka mukuTadhArI hajAroM zreSTharAjA usake piche2 cala rahe the / (mahayA ukkiTu sohaNAya bolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudaravabhUyaM piva karemANe2 purathimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNa samudaM ogAha i) utkRSTa siMhanAda ke jaise bola ke kala kala zabda se aisA pratIta ho rahA thA ki mAne samudra apanI kallolamAlAoM se ho kSubhita ho rahA hai aura yaha usa kSubhita hue samudra kA ho garjana zabda hai isameM AkAza maMDala guMja uThA thA jaba vaha lavaNa samudra meM praveza karane jA rahA thA taba vaha pUrva dizA ko 25 mana zreSTha yoddhAya hatA. 2 sarvathA mAvRtta thayeTI te (mahayA bhaDavaDagarapahagaravaMdarikkhitte) mahA sAmAliyApI yodvaamaan| 5242 (samUha) tena sAtha-sAtha yAsI rahyo hatA. (cakkarayaNadesiyamagge) gantavya sthAnane bhAga ta ya2 matAvatu hetu (aNegarAyavarasahassANuyAyamagge) mane bhupArI 12 / shre42|tyaatnaa pAcha pAcha yAsI rahA tA. (mahayA ukkiTTa sIhaNAyavolakalakalaraveNaM pakkhubhiyamahA samuddaravabhUyaM piva karemANe 2 purathimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai) utkRSTa siMhanAda jevA avAjanA kala-kala zabdathI evI pratIti thaI rahI hatI ke jANe samudra pitAnI kalAla, mALAethI zubhata na thaI rahyo hoya ane e te mukhya samudranI gajenA ja zabda che. ethI AkAza maMDaLa guMjI rahyuM hatuM. jayAre te lavaNu samudramAM praviSTa thavA jaI rahyo hato tyAre te pUrva dizA tarapha mukha karIne mAgadha tIrthamAM thaIne jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 jambUdvIpaprajJaptisUtre ityAdi / 'jAva se rahavarassa kupparA ullA' yAvat tasya rathavarasya kUparI Adrau~ syAtAm, tatra-rathavarasya kUrparAviva kUparau kUrparAkAratvAt rathacakrAvayavau Adrau~ bhavetAm 'tae NaM se bharahe rAyA turage nigiNhaI' tataH khalu sa bharato rAjA turagAna azvAn nigRhNAti-sthirIkaroti 'nigihittA' turagAn nigRhya 'rahaM Thavei' rathaM sthApayati 'ThavettA sthapayitvA 'dhaNuM parAmusai' dhanuH parAmazati spRzati gRhAtItyarthaH 'tae NaM' tataH khalu tato-dhanuH parAmAnantaraM khalu sa narapatiH imAni vakSyamANAni vacanAni 'bhANIya tti' abhANIt iti sambandhaH kiM kRtvA ityAha-dhanugRhItvA dhanuzca kimAkAraka tatrAha- tat dhanuH 'airuggayabAlacaMdaiMdadhaNusaMkAsaM' acirodgatabAlacandrendradhanuH saMkAzam, tatra acirodgataH tatkAloditaH yo bAlacandraH -zuklapakSa dvitIyAcandrastena ora mu~ha karake mAgadha tIrtha se hokara lavaNa samudra meM praviSTa huA thA / (jAva se rahavarassa kupparA ullA) jaba vaha lavaNasamudra meM praviSTa huA to vaha itanA hI gaharA vahAM thA ki usake ratha ke pahiyoM ke avayava hI gIle ho pAye (taeNaM se bharahe rAyA turage nigiNhaI) bharata rAjA ne apane ratha ke ghor3oM ko roka diyA (nigiNhittA rahaM Thavei) ghor3oM ke rukate hI ratha bhI khar3A ho gayA (ThayettA dhaNuM parAmusai) ratha ke khar3e hote hI bharata mahArAjA ne apane dhanuSa ko uThAyA (taeNaM) isake bAda usa bharata rAjA me isa prakAra se kahA aisA yahAM sambandha hai / jisa dhanuSa ko bharata rAjA ne uThAyA thA usakI vizeSatA prakaTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM(airuggaya bAlacaMda iMdadhaNusaMkAsaM dariyadappiya daDhadhaNasiMgaraiyasAraM uragavarapavaraNavala pavara paraparahuyabhamarakulaNIlagiddhaM ) usakA akAra acirodgata bAlacandra ke jaisA evaM indra dhanuSa ke jaisA thaa| yahAM acirodgata bAlacandra se zuklapakSa kI dvitIyA kA candra gRhIta huA hai kyoMki yaho patalA aura vizeSarUpa meM vakra dhanuSa ke jaisA hotA hai / isI taraha se varSAkAla ke samaya jo gagana meM indradhanuSa udgatA huA dikhalAI detA hai vaha bhI indradhanuSa ke jaisA hI saya samudramA praviSTa thayotA. (jAva se rahavarassa kupparA ullA) yAre te dApa samadramAM praviSTa thayo tyAre te ATalA ja. UMDo hato ke tenAthI tenA rathanA cakranA aveyaa sInA yazayA. (tapaNaM se bharahe gayA turage nigiNhaI) bharata 2012 yAtanA 2thanA ghaas| zI sAdhA. (nigiNhittA rahaM Thavei) bAsI bhaTayA tethI 22 59 ase!2yo. (ThavettA dhaNu parAmusai) 25 se 2yo ta21 2 2 potAnA dhanudhyane yu. (ta eNaM) pyAra mAha te bharata 21 mA pramANe dhu-vo mA sthAne saMbaMdha che. je dhanuSane bharatarAjA e uThAvyuM hatu , tenI vizeSatA prakaTa karatA sUtrakAra hecha-(airuggayabAlacaMdaiMdadhaNusaMkAsaM dariyadappiyadaDhaghaNasiMgaraiyasAraM uragavara pavaraNaghala pavara parapADuya bhamarakulagIlaNiddha) tanA mA2 avirata pAyo / temaja Idra dhanuSa je hate. ahIM acirAgata ba lacaMdrathI zukala pakSanI dvitIyAno ca dragRhIta thayo che. kemake eja pAtaLe ane vizeSa rUpamAM vakra dhanuSa jevo hoya che. A pramANe varSakALanA samaye jema gaganamAM IndradhanuSa udagata thatuM jovA mAM Ave che. tema ta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 589 tathA indradhanuSA ca ativakratayA saMkAza-sadRzaM yattattathA, punazca 'varamahisadariya dappiya daDhaghaNasiMparaiasAraM' varamahiSa dRptadapitadRDhaghanazRGgatidasAram, tatra dRptadarpitaH saJjAtadAtizaya yo varamahiSaH vAhadviSottamaH tasya dRDhaM nibiDapugdalaniSpannam ataeva ghanaMchidrarahitaM yat zRgaM ratidaM-ramaNIyaM tadvat sAraM saMzreSThaM tatsadRzasAparayuktamityarthaH punazca kIdRzam 'uragavarapavaragavala viraparahuyabhamarakulaNIliNiddhadhaMtadhoyapaTTa' uragavarapravaragavalapravaraparabhRtabhramarakulanIlIsnigdhadhmAtaghautapRSTham, tatra-uragavarA-bhujagazreSThaH pravaragavalaM pradhAnamahiSazRGgam, pravaraparabhRtaH zreSThakokilA, bhramarakulaM madhukarasamUhaH, nIlI-gulikA etAnIva snigdhaM kAlakAntiyuktaM, dhmAtamiva dhmAtam-tejasA jAjvalyamAnaM dhautamiSa dhauta-nirmalaM pRSThaM pRSThamAgo yasya tattathA 'NiuNoviya misi misiMtamaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhittaM nipuNopita dedIpyamAnamaNiratnaoNNTakA jAlaparikSiptam, tatra-nipuNena-zilpinA opitAH ujjvAlitAH ataeva dedIpyamAnAH maNiratnaghaNTikAH tAsAM yajjAlaM samUhaH tena parikSiptaM veSTitaM yattattathA, punazca kIdRzam 'taDittarukaraNatavaNijjabaddhaciMdha' taDittaruNakiraNatapanIyavaddhacihnam, tatra taDidiva vidyudivataruNAH navInAH kiraNA yasya tattathA, evaM vidhasya tapanIyasya suvarNasya sambandhIni tapanIyamayAnItyarthaH baddhAni cihnAni yatra tattathA cAkacikyayukta nAnAvidha suvarNacihnayuktamityarthaH 'punazca-dadaramalayagirisiharakesaracAmarabAladdhacaMda ciMdha' dardara malayagirivakra hotA hai ataH dhanuSa kI vakratA prakaTa karane ke liye ina donoM kA sAmya yahAM batalAyA gayA hai / tathA ahaMkAra se gIle hue zreSTha mahiSa ke nibiDapudgaloM se niSpanna ataeva chidrarahita aise ramaNIya zRGga ke jaise majabUta eva zreSTha nAga kI pradhAna mahiSa zRGga kI zreSTha kokila kI bhramara kulakI evaM nIlI guTikA kI jaisI kAlI kAnti vAle (dhaMta dhoyapaTTa) tena se jAjvalyamAna, tathA nirmala pRSTa bhAga bAle (jiuNo viabhisimisaMta maNirayaNaTiyAjAlaparikkhittaM) nipuNa zilpiyoM dvArA ujvAlita kI gaI ataeva dedIpyamAna aisI maNiratna ghaMTikAoM ke samUha se veSTita (taDittaruNakiraNatavaNijjabaddhaciMdha) vijalI ke jaiso navIna kiraNoM vAle suvarNa se nirmita jisameM cinha haiM (dadara malayari risiharakesaracAmara bAladdhacaMdacidha) daIra paNa IndradhanuSa jevo ja vaka hoya che ethI dhanuSanI vakratA prakaTa karavA mATe e banenI samAnatA ahIM spaSTa karavAmAM AvI che. temaja ahaMkArathI garvita thayelA zreSTha mahiSanA nibiDa pudagalothI niSpanna ethI chidrarahita evA ramaNIya baMga jevA sudaDha ane zreSTha nAganI pradhAna mahiSaDhaMganI zreSTha dilanI, bhramara kulanI temaja nIlI guTika jevI kALI sidiain (dhaMta dhoyapaTeM) te thI AreyamAna, tathA nibhaYonA (NiuNovi amisimisatamaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhita) (napura zilpiyo 13 64sita 42vAmAM AvI ethI dedIpyamAna evI maNiratna ghaTikAonA samUhathI veSThita (tasara ruNakiraNatavaNijjabadhi) vidhuta navIna (2014 supathA nabhitabhA thilo cha. ( daddarama layagirisiharakesaracAmarabAladdhacaMdadhiM ) 462 a2 bhakSayariMnA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 jambUdvIpaprajJaptisUtre zikhara kesaracAmarabAlArddhacandra cihnam, tatra dardaramalaya nAmakagiryo : - yAni zikharANi tatsambandhino ye kesarAH - tatratya siMhaskandhakezAH cAmaravAlA:- camaragopucchakezAH ete tathA arddhacandrA khaNDacandraprativimbAni citrarUpANi etAdRzAni cihnAni yatra tattathA, dhanuSi siMha kezarabandhanaM zauryAtizayakhyApanArtha, cAmaravAlabandham ardhacandra citram ca zobhAtizaya darzanArthamiti vijJeyam, punazca 'kAlahariyarattapIyasu vikalalaba huhAruNi saMpiNaddhajIvaM' kAlaharita raktapIta zukla - bahusnAyu saMpinaddhajIvam, tatra kAlaharita raktapItazuklavarNAH yAH bahavaH snAyavaH zarIrAntarvartinADI vizeSAH tAbhiH saMpinaddhAvRddhA jIvA pratyazvA yasya tattathA 'jIbiyaMtakaraNam' jIvitAntakaraNaM ripUNAM jIvananAzakam 'calajIvaM' calajIvam, calA caJcalA jIvA pratyaJcA yasyA tattathA etAdRzaM pUrvoktAneka vizeSaNaviziSTam 'ghaNUM gahiUNa se NaravaI usuM ca sa narapati: dhanuH iSu bANaM ca gRhItvA, pUrvoktAni padAni dhanuSo vizeSaNAni sAmprataM bANavizeSaNAni prAha - ' varavarakoDiyaM' varavajrakoTikam, tatra varavajramayyau zreSThahIrakajafeat koTa ubhayaprAntau yasya sa tathA tAm, punazca 'vairasAratoMrDa' vajrasAratuNDam vajravat sAram abhedyatvena abhaguraM tuNDam agrabhAgo yasya sa tathA tam, punazca kIdRzam 'kaMcaNamaNikaNagarayaNa dhoisakaya puMkha' kAJcanamaNi kanakaratnadhau teSTasukRta puGkham, tatra - kAJcaneti kAJcanakhacitAH maNayaH kanaketi kanakakhacitAni ratnAni pradeza vizeSe yasya saH tathA dhauta iva dhauto nirmalatvAt iSTo dhAnuSkANAmabhimataH sukRto nipuNazilpinA nimitaH puGkhaH pRSThabhAgo yasya sa tathA tam ' aNegamaNirayaNavivihaviraiyanAmadhi' anekamaNiratna vividha suviracitanAma cihnam, tatra anekaiH maNiratnaiH vividhaM - nAnAprakAraM suviracitaM nirmitaM nAmacinhaM bharatacakrinAmavarNa paGktirUpaM yatra sa tathA tam etAdRzavizeSaNaviziSTam iSuM gRhItvA punaH kiM kRtvA tatrAha aura malayagiri ke zikhara ke siMhaskandhakeza, cAmara vAla cAmara gopuccha keza evaM arddhacandra ye jisameM cihnarUpa se bane hue haiN| (kAla hayirattapIya sukkilla bahuNhAruNisaMpiNaddha jIvaM) kAlAdivarNavAlI snAyuoM se jisakI pratyaJcA ba~dhI huI hai / (jIviaMtakaraNaM calajIvaM dhanUM gahiUNa) jo zatruoM ke jIvana kA anta karane vAlA hai tathA jisakI pratyaJcA caMcala hai aise dhanuSa ko hAtha meM lekara ( sa Naravai) usa bharata rAjA ne (usuMca vazvairakoDiaM vaira sAra - toMDaM, kaMcaNamaNikaNagarayaNaghoiTThasukayapuMkhaM aNegamaNirayaNavividha suviraiyanAmacidhaM vaisAI zikharanA siMha skandha cikura, cAmara-khAlacamara, gApuRcikara temaja adbhU-candra e sinhA ne mAM cinha 3 ta che. (kAlahariyarattIya sukilla bahuhAruNi saMpi ddha jIva) asAhi varga yukta snAyuyothI nirmita prema pratyayA khAddha che. ( jIvi aMtakaraNaM calajIvaM ghaNU gahiUNa) ke zatrumonA kapanamA antapura chetena lenI pratya yA yayaNa che, vAM dhanuSane hAthamAM ne ( sa Naravai) te bharata rAnaye (usu cavaravaira koDiaM vaira sAratoMDa, kaMcaNamaNikaNagarayaNadhoiDDhalukayapuMkha aNegAmaNirayaNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivatyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 591 --'vaisAhaM gaIUNa ThANaM' vaizAkha vaizAkhanAmakaM sthAnaM pAdanyAsavizeSarUpaM sthitvA kRtvA, vaizAkhasthAnakaM pAdau vistArau kAryo, samahastapramANataH vaizAkhasthAnake vatsa ! kUTalakSyasya vedhane // 1 // iti / iyaM putraM prati pituruktiH / punarapi kiM kRtvA ityAha -'AyatakaNNAyataM ca kAUNa usu mudAraM imAI vayaNAI tattha bhANIya se NaravaI' iti iSu mudAraM ca udbhaTam AyatakAyatam, AyataM prayatnayuktaM yathA syAt tathA karNaparyantam Ayatam AkRSTaM kRtvA tatra imAni vakSyamANAni vacanAni sa narapatiH abhANIt uktavAn 'haMdi sugaMtu bhavaMto bAhirao khalu sarassa je devA' handi iti saMbodhane he devAH ! zRNvantu bhavantaH zarasya matprayuktasya bANasya bahistAt bahirbhAge ye devA adhiSThAyakAste ityarthaH keca te ityAha-'NAgAsurAsuvaNNA tesiM khu Namo paNi vayAmi' nAgA-nAgakumArAH, asurAH-asurakumArAH, suparNAH-suparNakumArAH tebhyaH ThAIUNa ThANaM AyatakaNNAyataMtra kAUNa usumudAraM) jisakI donoM koTiyAM zreSTha vajra kI banI hui hai abhedya hone se mukha jisakA vajra ke jaise sAra vAlA hai-jisake pradeza vizeSa meM candrakAnta Adi maNiyAM kAJcana se baddha haiM nirmala hone se jisakA pRSTabhAga dhoye ke jaisA sApha hai, dhanurdhAriyoM ko jo abhirAma hai / evaM nipuNa zilpI dvArA jo banAyA gayA hai aise pRSTa bhAga vAle bANa ko ki jisameM aneka maNiyoM evaM ratnoM ke dvArA nAmarUpacihna aMkita kiyA gayA hai / pAdanyAsavizeSa meM sthita hokara dhanuSa para caDhAyA aura use kAna taka bar3I sAvadhAnI ke sAtha khIMcakara (imAiM vayaNAI tattha bhANIya) aise vacana kahe / (haMdi ! suNaMtu bhavaMto vAhirao khalu sarassa je devA) mere dvArA prayukta kSetra ki bahirbhAga meM rahe hue jo adhiSThAyaka deva haiM ve suneM (nAgAsurA suvaNNA tesiM khu Namo paNivayAmi) maiM nAgakumAra asurakumAra suvarNavivihasuviraipa nAmadhiM vaisAhaM ThAi UNa ThANaM Ayata kaNNAyata ca kAUNa usu mudAraM) nI bhanna jaTiyo zre04 10nanI manamA cha bhane vAthI bhumarenuna sAra saMpanna che. jenA pradeza vizeSa mAM caMdrakAMta vagere maNio kAMcanathI baddha che temaja kaketanAdi rane paNa jemAM kAMcana thI baddha che. nirmala hovAthI jene pRSTha bhAga prakSAlita karavAmAM Avyo hoya te pramANe svaccha che, dhanurdhArIonA mATe je abhirAma rUpa che temaja nipuNa zipI vaDe je banAvavAmAM AvyuM che. evA pRSTha bhAga vALA bANa ne ke jemAM aneka maNio temaja ratna vaDe nAma rUpa cinha aMkita karavAmAM Avela che. padanyAsara vizeSamAM sthita thaIne te bANane dhanuSa upara caDhAvyuM ane kAna sudhI baha4 sAvadhAnI pU yAne (imAI vayaNAI tattha bhANIya) mA prabhArI kyA ghai-(hadi ! suNaMtu bhavaMto vAhirao khalu sarassa je devA) bhaa2|1dde prayuta 25 nA DigamA 2he. naa|2 adhi04Aya he| che te sAlaNe. (NAgAsurA suvaNNA tesiM khu Namo parivayAmi) (1) bharata cakravartI aisA nAma usameM likhA thA (2) vaizAkhanAmakaM pAdau savistAro kAryo samahasta pramANataH / vaizAkhasthAnake vatsa ! kUTalakSyasya vedhane / / 1 / / (2) bharata cakravatI A pramANe temAM nAma laMkheluM hatuM. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 ___jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu nizcayena namo'stu vibhakti pariNAmAt tAn praNipatAmi-namaskaromi / yadyapi nama iti padenaiva namaskArasya gatArthatA syAttathApi 'praNipatAmi' iti punaruktibharatacakiNo bhaktyatizayakhyApanAya anena zaraprayogAya sAhAyyakArakANAM bahirbhAgavAsinAM devAnAM sambodhanamuktvA athAbhyaMtarabhAgavatti devAn sambodhayitumAha-'haMdi saNaMtu bhavaMto abhitaro sarassa je dev|| NAgA surA suvaNNA savve me te visayavAsI // 2 // 'haMdi' iti sambodhane he devAH ! zRNvantu bhavanto'bhyantarataH AbhyantarAH zarasya ye devA nAgA asurAH suparNAH sarve te me-mama viSayavAsinaH- mama dezavAsinaH tAn praNipatAmIti sambandhaH / tathA ca sarve ete devA madAjJA vazaMvadatvena matprayuktasya zaraprayogasya sarvathA sahAyakatvena sthAsyantIti buddhayA namaskaraNam / yadyapi ete devA rAjJa kumAra ina sabake liye namaskAra karatA hU~ yadyapi yahAM para prayukta namaH zabda se hI namaskAra karane kI bAta A jAtI hai, parantu phira bhI jo "paNivayAmi" zabda kA prayoga kiyA hai / vaha bharata cakrI kI bhakti kI atizayatA khyApana karane ke liye kiyA gayA hai / isa taraha sara prayoga ke liye sAhAyya karane vAle bahirbhAga vAsI devoM ko saMbodhita karake aba vaha Abhyantara vartI devoM kA saMbodhana karatA hai- (haMdi sugaMtu bhavaMto abhitarao sarassa je devA-NAgAsarA suvaNNA savve mete visayavA so // 2 // -yahAM "haMdi" pada sambodhana meM prayukta huA hai| mere meM rahanevAle jo nAgakumAra, asurakumAra, suvarNakumAra nAma ke deva haiM-ve saba suneM-maiM unhe namaskAra karatA huuN| yahAM jo cakravartI ne aimA kahA hai usakA abhiprAya aisA hai ki ye saba deva merI AjJA ke vazavartI hone ke kAraNa mere dvArA chor3e gaye bANa ke saba prakAra se sahAyaka hoMge hI isa kAraNa maiM unhe namaskAra karatA hU~ / yadyapi koI aisI AzaMkA yahAM kare ki jaba ye deva rAjA ke Adhina hone rUpa se nirdhArita haiM to phira unhe namaskAra karanA usakA anucita hai| huM nAgakumAra, asura kumAra, suvarNa kumAra e sarva mATe namaskAra karu chuM je ke ahI prayAta 'namaH' 204thA 1 nm24||2 42vAnI pAta mAvI jaya cha yA chatAye 2 "paNivayAmi" shhne| prayoga 42vAmAM mAvela che. te marata yahI mastinI atizayatA cyA. pana karavA mATe kahevAmAM Avela cheA pramANe bANa prayogamAM sahAyabhUta thanArA bari. bhagavAsI devAne saMbodhita karIne have te atyaMtaravatI devane saMbodhana kare che. (haMdi suNatu bhavato abhitarao sarassa je devA-NAgAsurA suvaNNA save bhaMte visayavAsI // 2 // mahI "haMdi" 56 samAdhana bhATa prayuta thayesa che. bhArA dezamA 23naa| 2 nAmamA2, masu2zubhA2, supaNa bhA2 nAma he| cha, t| sa saanaamane sarvane namaskAra karuM chuM ahI je cakravatI e A pramANe kahyuM che. teno abhiprAya A pramANe che ke e sarve deve mArI AjJA mujaba cAlanArA che. tethI mArA vaDe che tevAmAM Avela bANane sarva rIte sahAyabhUta thaze ja. ethI huM temane namaskAra karuM che. jo ke ahIM koI evI AzaMkA karI zake tema che ke jayAre e deve rAjAne AdhIna jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 593 AjJA vazaMvadatvena nirdhAritA starhi tasya namaskAro'nupapannaH iti nodbhAvanIyam, kSatriyANAM zastrasya namaskAryatve vyavahAradarzanAt cakraratnasyeva. tena tadadhiSThAtUNAmapi svAbhimata kAryasAdhakatvena namaskArasyeSTatvAt 'iti ka usuM Nisiraitti' iti kRtvA-nivedya ipuM-vANaM nisRjati muJcati / bharatasyaitatprastAvavarNanAya gAthA dvayamAha parigaraNigariyamajho vAuddhaya sobhmaannkosejjo|| citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 3 // taM caMcalAyamANaM paMcami caMdovamaM mahAcAvaM / chajjai vAme hatthe NaravaiNo taMmi vijayaMmi // 4 // chAyA- parikaranigaDitamadhyo vAtoddhatazobhamAnakauzeyaH / citreNa dhanurvareNa zobhate indra iva pratyakSam / 3 / taM caJcalAyamAnaM pazcamI candropamaM mahAcApam / rAjate vAme haste narapatestasmin vijye| 4 / tatra parikareNa-mallakacchavandhena yuddhocitavakhabandhavizeSeNa, nigaDitaM-subaddhaM madhyaM-madhyabhAgaH kaTibhAgo yasya sa tathA so yaha zaMkA ThIka nahIM haiM kyoMki cakaratna kI taraha jaba kSatriyoM ko zastra namaskArya haiM to jo unake adhiSThAyaka deva haiM unhe rAjA namana kare isameM koI anucita bAta nahIM hai / kAraNa ki ve bhI rAjA ke abhimata kArya meM sAdhaka hote haiM / (iti kaTu isuM nisiraitti) aisA kahakara usane bANa ko chor3a diyA / bharata ke isI prastAva ko varNana karane ke liye ye do gAthAe~ kahI gaI haiM parigaraNigariyamajjho vAuddhyasobhamANakosejjo / citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcami caMdovamaM mahAcAvaM / / chajnai vAme hatthe NaravaiNo taMmi vijayaMmi // 2 // jisa prakAra AkhADe meM utarate samaya pahilavAna apanI kAMcha ko bAMdhaletA hai usI prakAra mAgapatIrtheza ke sAdhane ke liye dhanuSa para bANa caDhA kara chor3ane ke samaya usa bharata rAjA ne che ja te pachI temane namaskAra karavA ucita kahevAya nahi. te A zaMkA barAbara nathI kema ke cakraratna nI jema jayAre kSatrione zastra namaskAya che to temanA adhiSThAyaka deva che. temane rAjA namana kare temAM koI anucita vAta nathI kAraNa ke te be paNa rAjAnA abhimata bhI sAdhA DAya che. (iti kaTUTu isu nisaraitti) mA pramANe hI taNe paae| cheDI dIdhuM. bhAratanA e prastAva ne spaSTa karavA mATe A bane gAthAo kahevAmAM AvI che parigaraNigariyamajho vAudghaya sobhamANakosejjo / citteNa sobhae ghaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcami caMdovamaM mahAcAvaM / chajjai vAme hatthe NaravaiNo tami vijayaMmi // 2 // je pramANe akhADAmAM utaratI vakhate pahelavAna kacheTo bAMdhe che, temaja mAgadha tIrtha zane sAdhavA mATe dhanuSa upara bANa caDhAvIne choDatI vakhate te bharata rAjAe paNa pitA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 jambUdvIpaprajJaptisUtre yAtena-prastApAt samudrapayanena udbhatam-utkSiptaM zobhamAnaM kauzeyaM-yastravizeSo yasya sa tathA, citreNa dhanurvareNaM zobhate 'sa bharataH' indra iva pratyakSam sAkSAt tatprAgukta svarUpaM mahocApaM cazcalAyamAnaM saudAminIyamAnam, Aropita guNatvena paJcamIcandropamam, paJcamIcandra upamA yatra tam 'chajjaI' rAjate prakAzate, kutra ityAha -yAma haste narapate zcakriNo bharatasya tasmin vinaye mAgadhatIrtheza sAdhanarUpa / 'tae NaM se sare bharaheNaM raNNA NisiTe samANe khippAmeva duvALasajoyaNAI gaMtA gahatitthAhivaissa devassa bhavaNaMsi nivaie' tataH khalu sa zaro bharatena rAjJA nisRSTaH san kSiprameva dvAdazayojanAni gatyA mAgadhatIyodhipateH devasya bhavane nipatitaH 'tae NaM se mAgahatitthAhibaI deve bhavaNaMsi saraM NivaiyaM pAsai' tataH khalu sa mAgadhatIrthAdhipatiH devo bhavane svakIya sthAne zaraM nipatitaM pazyati 'pAsittA' dRSTvA Asuratte' Azu zIghraM raktaH krodhodayAda sphuritakopAnala: 'ruTe caMDikkie' ruSTaH- uditakrodhaH cANDibhI apanI dhotI ko kAMcha ko bAMdha liyA thA isase usake zarIra kA madhya bhAga kaTi bhAga suhaDha bandhana se baddha ho jAne ke kAraNa bahuta majabUta ho gayA thA athavA - yuddhocita vastra bandhana vizeSa se usakA madhyabhAga kaTibhAga baMdhA huA thA isane jo kauzeya yA vizeSa pahira rakkhA thA yaha samudra ke pavana se dhIre2 usa samaya hila rahA thA ataH yAma hAtha meM dhanuSa liye hue vaha bharata rAjA pratyakSa indra ke jaisA pratIta ho rahA thaa| tathA vAma hAtha meM jo pUrvoktarUpa se varNita dhanuSa thA yaha vijalI kI taraha camaka rahA thA- evaM zukla pakSa kI paMcamI tithi ke candra jaisA pratIta ho rahA thA. (taeNaM se sare bharaheNa raNNA NisiTe samANe sippAmeva duvAlasajoyaNAI gaMtA bhogahatitthAhivaissa devassa bhavaNaMsi niyaie ) jaba bharata rAjA ne vaha bANa chor3A to chUTate hI 12 yojana taka jAkara mAgadhatortha ke adhipati deva ke bhavana meM par3A / (taeNaM se mAgahatitthAhivaI bhavaNaMsi saraM nivaiyaM pAsai) usa mAgadhatIrthAdhipati deva ne jyoMhI apane bhavana meM girehuru bANa ko dekhA to ( dRSTvA )dekhakara ( Asuratte ruThe caMDakkie kuvie misamisemANeti) vaha krodha se nI dhotInI kAMchane bAMdhI lIdhI. ethI tenA zarIrane madhyabhAga eTale ke kaTibhAga sudaDha banyanathI Abaddha thaI javA badala bahuja majabUta thaI gaye athavA yuddhocita vastra anyana vizeSathI tene madhyabhAga kaTibhAga Abaddha hato. eNe je kauzeya vasA vizeSa dhAraNa kareluM hatuM, te samudranA pavanathI dhIme-dhIme te vakhate hAlI rahyuM hatuM ethI DAbA hAthamAM dhanuSa dhAraNa karela te bharata rAjA pratyakSa Indra jevo lAgatuM hatuM. tathA vAma hastamAM je pUrvokta rUpamAM varNita dhanuSa hatuM te vidyuta nI jema camakI rahyuM hatuM temaja zulapakSanI 5yabhI tithinA yantu stu, (taeNaM se sare bharaheNa raNNA NisiTTe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI gaMtA mAgahatitthAhiyaissa devassa bhavaNaMsi niyaie) nyAre 12 me mA ch|uyut tAra 12 yA sudhI 442 bhAzaya tArthanA adhipati // manamA 5.yu. (taeNaM se mAgahatitthAhivaI bhavaNasi saraM nivaiyaM pAsai) bhAmatIyadhipati va pyAre potAnA lapanamA 5DeguM mAnatA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 595 kyitaH-saJjAtacANDikyaH atikrodhayukta ityathaH, 'kuvie' kupitaH-pravRddha krodhodayaH 'misimisemANe ti' kopAgninA dIpyamAna iva dantaroSTha dazan misamisazabda kurvANa ityarthaH 'tivaliyaM bhiuDi NiDAle sAharaI' trivalikAM tisro valayaH prakRSTa koSoditalalATarekhA rUpA yasyAM sA tathA tAM tathAvidhAM bhRkuTi saMharati nivezayati AkarSayatItyarthaH 'saMharittA' saMhatya 'evaM kyAsI' evamavAdIta uktavAn 'kesa ' ityAdi 'kesa gaM' bho esa apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hoNapuNNacAuddase hirisiriparivajjie jeNaM mama imAe eyANuruvAe divvAe deviDDhIe divvAe devajuIe divveNaM divvANubhAveNaM laddhAe pattAe abhisamaNNAgayAe upi apussue bhavaNaMsi saraM Nisiraitti kaTTu sIhAsaNAo abbhuDhei' kaH khalu bho eSa: aprArthitaprArthakaH durantaprAntalakSaNaH hInapuNNacAturdazaH hI zrI parivajitaH yaH khalu mama asyA etadrapAyA: divyAyAH devamRddhacA divyAyA devadyate divyena devAnubhAvena labdhAyAH prAptAyA abhisamanvAgatAyA upari AtmanA utsukaH bhavane zaraM nisRjatIti kRtvA rakta-Aga-babUlA ho gayA-krodha ke udaya se jaga gaI hai krodha rUpI agni jisakI aisA bana gayA-jisane yaha vANa pheMkA hai usake Upara va gussemeM bhara gayA -ata eva usake rUpameM raudrabhAva jhalakane laga gayA aura udita krodha ke vazavartI hokara vaha dAMtoM se apane hoThoM ko DasatA huA misamisAne laga gayA (tivaliyaM bhiuDiM NiDAle sAharai ) usI samaya usakI bhrakuTi trivAla yukta hokara lalATa para caDha gaI - TeDI ho gaI ( saMharittA evaM vayAso) bhRkuTi lalATa para caDhAkara vaha phira aisA socane lagA (kesaNaM bho esa apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNa cAuddase hirisiriparivajjie jeNaM mama imAe eyANurUvAe divAe deviddhoe divvAe devajuIe divveNaM devANubhAveNaM ladvAe pattAe abhisamaNNAgayAe upi appussue bhavaNaMsi saraMNisiraitti kaTu sIhAsaNAo abbhudei) are ! aisA yaha- kauna aprArthita prArthI-maraNa kA abhilASA huA hai - arthAt aisA kauna hai jo mere sAtha yuddha kA abhilASI hokara apanI akAla (ESTavA)nechana (AsuratteruThe caMDakkie kuvie misamise mANeti) oyathA 240 gayA. koSanA udayathI koSa rUpI agni jemAM prakaTa thayA che. eve te thaI gayo. jeNe A bANa karyuM tenI upara te krodhAviSTa thaI gayo. ethI tenA rUpamAM raudrabhAva jhaLakavA lAgyA ane dhazata 4 tpaasaavaaye| bhane / 127 tAbhyo (tivaliyaM bhiurDi NiDAle sAhara) mata tana maTi tripAla yukta I I sasATa 52 2DhI AI (saharittA evaM payAsI) TisATa 52 2DhAvAna to 241 pramANe (kyAra the. (kesa Ne bho esa apasthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAuise hirisiriparivajjie jeNaM mama imAe eyANuruvAe divyAe deviddhIe divvAe devajuIe diveNaM devANubhAveNaM laddhAe pattAe abhisamaNNAgayAe uppiM apussue bhavaNaMsi saraM Nisiraitti kaTu sIhAsaNAo anbhuDhei) are ! 1 mamAthita prAthA - maraNAbhilASI thayA che. eTale ke e koNa che ke je mArI sAthe yuddha karavA taiyAra thaye jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre siMhAsanAdamyuttiSThati iti, tatra kaH khalu aniddiSTanAmakaH bho iti sambodhane devAnAM madhye eSaH-bANaprayoktAH, aprArthitaprArthaka iti, aprArthitam-amanorathagocarIkRtam prastAvAt maraNaM tasya prArthako'bhilASI, yo mayA saha yuyutsuH sa maraNamabhivAJchatItibhAvaH, durantaprAntalakSaNa iti tatra durantAni duSTAvasAnAni prAntAni -tucchAni lakSaNAni yasya sa tathA azubhalakSaNasampanna ityarthaH hInapuNyacAturdaza iti, hInAyAM puNyacaturdazyAM jAto hInapuNyacAturdazaH kRSNacaturdazI jAta ityarthaH, hI zrI parivarjita iti, hiyA-lajjayA zriyA zobhayA ca parivarjitaH -rahitaH yaH khalu mama asyAH pratyakSAnubhUyamAnAyAH divyAyAH pradhAnAyAH devAH devAnAm RddhiH dhanaratnAdisampat devaddhiH tasyAH, divyAyA devadhu teriti, devAnAM dyutideMvadyutiH-devazarorAbharaNAdisampat tasyAH tathA divyena devAnubhAvena devabhavaprabhAveNa labdhAyAH-janmAntaropAjitapuNyena svAyattIprAptAyAH-adhunopasthitAyA abhisamanvAgatAyAH bhogyatvena adhInayA upari alpotsukaH prANatrANotsAhavarjitaH, yo mama bhavane zaraM nisRjati bANaM prakSipati iti kRtvA ityuktvA siMhAsanAdabhyuttiSThati (abbhudvittA) abhyutthAya (jeNeva se NAmAhayake sare teNeva uvAgacchai) yatraiva nAmAmRtyu ko bulA rahA hai mero samajhameM vaha kulakSaNo hai azubha lakSaNo vAlA hai hona puNya cAturdaza hai hIna - puNyavAlI caturdazo meM - kRSNa caturdazI ke dina - usakA - janma huA hai tathA vaha zro ho se rahita hai ki jisane mero isa pratyakSa meM anubhUyamAna pradhAna devardvi - dhanaratnAdirUpa sampatti ke Upara,devadyati ke Upara - deva zarIra, AbharaNAdi ko kAnti ke Upara jo ki maine divya devAnumAvase-janmAntaropArjita puNya se apane adhIna kI hai tathA jisake bhogane kA mujhe hI adhikAra hai bANa kA vAra kiyA hai--jJAta hotA hai vaha alpotsuka hai-prANa trANa ke utsAha se varjita ho cukA hai-nahIM to use mere bhavana meM bANa chor3ate kA kyA adhikAra thA aisA soca kara vaha zIghra hI siMhAsana se uTha baiThA (abhuTTittA jeNeva se NAmAyake sare teNeva uvAgacchai) aura uTha kara vaha jahAM para vaha nAmAGkita bANa par3A huA thA vahAM para aayaa-(uvaagche. ane pitAnA akAla mRtyune bolAvI rahyo che. mane lAge che ke te kulakSaNI che, ezabha lakSaNe vALe che, hinapuya cAturdaza che.hIna puNyavALI caturdazImAM -kRSNa caturdazInA divase teno janama thayuM che. temaja te zrI-hI thI rahita che. kemake tene mArI A pratyakSamAM anubhUyamAna pradhAna devaddhi-dhanarAdirUpa sampatti upara-deva ghuti upara-deva zarIra, AbharaNAdinI kAMti upara ke je me divya devAnubhAvathI janmAktaropAjIta prabaLa puNyathI svAdhIna banAvI che temaja jene bhegavavA ne adhikAra mane ja prApta thayela che-bANa prahAra karyo che. mane lAge che ke te apasuka che, prANatrANanA utsAhathI vajita thaI cakaryo che. nahItara te mArI upara bANa choDavAnuM sAhasa ja kevI rIte karI zake ? A prabhArI vicAra za2 te tara sihAsana 652thI ne 25 21. (abbhudvittA jeNeva NAmAhaMke sare teNeva uvAgacchai) mane me 7 te ya ta nAmaita mA 59 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 597 hatAGka: nAmAGkitaH zaraH tatraivopAgacchati, tatra nAmarUpo'hataH-akhaNDitaH aGkaH-- cinhaM yatra sa tathA nAmAkita ityarthaH (uvAgacchittA) upAgatya (taM NAmAhayaMka saraM geNhai) taM nAmAhatAGka zaraM gRhNAti (NAmakaM aNuppavAei) nAmAkam anupravAcayati varNAnupUrvIkrameNa paThati (NAmakaM aNuppavAemANassa ime eyArUve ajjhathie ciMtIe patthie kappie maNogae saMkappe samuppajjitthA) nAmAkam anupravAcayato'yaM vakSyamANa etadrUpo vakSyamANa svarUpa AdhyAtmikaH cintitaH prAthitaH kalpitaH manogataH saMkalpaH samudapadyata, tatra Atmani adhi adhyAtma tatra bhava: AdhyAtmikaH AtmaviSaya ityarthaH aGkuraiva cintita iti, saMkalpazca dvidhA dhyAnAsmakaH cintAtmakazca tatrAdyaH sthirAdhyavasAyalakSaNaH, dvitIyazcalAdhyavasAyalakSaNaH, asmin pakSe cintitaH-cintAtmakaH cetaso'navasthitatvAt prArthitaH-prArthanAviSayaH ayaM me manorathaH phalavAn bhUyAdityabhilApAtmaka ityarthaH puSpita iva kalpitaH = sa eva cchittA taM NAmAhayaka saraM pageNhai) vahAM Akara ke usane usa nAmAGkita bANa ko apane hAtha meM uThA liyA / (NAmakaM aNuppavAei) aura nAma ke akSaroM ko vAcA (NAmaMkaM aNuppavAemANassa imeeyAve ajjhathie patthie magAgae saMkApe samupajjitthA ) nAmAMkita akSaroM ko vAcate hue use aisA vakSyamANa svarUpa vAlA AdhyAtmika, cintita, prArthita, kalpita, manogata, saMkalpa utpanna huA / vaha saMkalpa AtmA meM utpanna huA isaliye use AdhyAtmika kahA hai cintA yukta hone se vaha cintita thA / saMkalpa do prakAra kA hotA hai-eka dhyAnAtmaka aura dUsarA cintAtmaka / inameM pahilA sthira avyavasAyarUpa hotA hai| kyoM ko yaha tathAvidha dRr3ha saMhananAdiguNa vAloM ke hotA hai, dUsarA calAdhyavasAyarUpa hotA hai| aura yaha tathAvidha dRr3hasaMhananAdi guNavAloM se minna jIvoM ke hotA hai unameM se yaha saMkalpa citta kI anavasthitirUpa hone se cintita thA aisA saMkalpa anabhilASAtmaka bhI ho sakatA hai / isake liye kahA gayA hai ki nahIM yaha usakA saMkalpa prArthita thA abhilASA janya thA arthAt yaha merA saMkalpa phalagrAhI hogA Data tyAM gayA. (uvAgacchittA taM NAmAyakaM saraM geNhai) tyA taze nAmAMhitamAne potAnA yamadI (NAmaka aNuppavAei) ma nAma akssre| pAyA, (NAmaka aNuppavAemANasla ime ethArUve ajjhathie pathie maNogae saMkappe samupanjitthA) nAmAMkita akSare vAMcIne tene eve vaphTamANa svarUpa vALA AdhyAtmika ciMtita, prAthita kahipata, mane gata saMka9pa utpanna thayo. te saMka9pa AtmAmAM utpana thaye ethI tene AdhyAtmika kahevAmAM Avyo che. cittAyukta hovA badala te ciMtita hate. saMkalpa be prakAranA hoya che-eka dhyAnAmaka ane bIje cintAmaka emAM prathama sthira adhyavasAya rUpa hoya che kemake e tathAvidha daDha saMhanAnAdi guNavALAone thAya che. bIje saMka95 calAdhyavasAya rUpa hoya che ane te tathAvidha daDha saMhAnAdi guNavALAethI bhina ja ne hoya che, temanAmAM A saMka95 cittanI anavasthiti rUpa hovA badala citita hate. e saMkalpa anabhilASAmaka paNa thaI zake ethI kahevAmAM Avela che ke A saMka95 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vyavasthAyuktaH sarvathA rAjayogyApahArapradAnena mayA rAjA satkAryaH iti kAryAkAraNa bicAraH dvipatrita iva manogataH na bahirvacanena prakAzitaH evaMvidhaH saMkalpaH samudapadyata, tamevAha-(uppaNNe khalu bho) utpannaH khalu nizcayena bho ityAmantraNe (jaMbudove dIve bharahe NAmaM rAyA cAuraMta cakkabaho) jambUdvIpe dvope bharate varSe bharato nAma rAjA cAturantacakravattoM (taM jIyameyaM tIya paccuppaNNamaNAgayANaM mAgahatittha. kumArANaM devANaM rAINamuvatthANIyaM karettae) tat tasmAjjotametat atotapratyutpannAnAgatAnAM mAgadhatIrthakumArANAma, mAgadhatIrthasya adhipatayaH kumArAH mAgadhatIrthakumArAH teSAM tannAmakAnAM rAjJAM naradevAnAm upasthAnika prAbhRtaM kartum (taM gacchAmi NaM ahaM pi bharahassa raNo uvatthANIyaM karemi tikaTu evaM saMpehei) tat gacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJazcakriNa upasthAnikaM karomi iti kRtvA iti manasi vicintya evaM vakSyamANaM nijaRddhisAraM saMprekSate paryAlocayati ||suu0 6 // tataH kiM karoti ityAha- "saMpehettA" ityaadi| mUlam-saMpehettA hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNAni ya saraM ca NAmAhayaMka mAgahatitthodagaM ca geNhai aisA abhilASA vAlA thA tathA usane ise abhI taka mana meM hI rakhA thA bAhira kisI ko vacana dvArA nahIM kahA thA-isaliye vaha manogata thA (uppaNNe khalu bho jaMbuddove dIve bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI) oha ! jambUdvIpa meM bharata kSetra meM cAturanta cakravartI bharata nAma kA rAjA utpanna huA hai-(taM jIyameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM mAgahatitthakumArANaM devANaM rAINamuva. tthANIyaM karettae) ataH atIta pratyutpanna mAgadha tortha ke adhipati kumAroM kA yaha jIta-paramparAgata vyavahAra-hai ki ve use najarAnA-bheTa-upasthita kareM-(taM gacchAmi ahaMpi bharahassa raNNo uvatthANIyaM karemitti kaTu evaM saMpehei) to aba maiM cala aura calakara bharata rAjA ko najarAnA upasthita karU~ isa prakAra se vicAra karake phira usane najarAnA pradAna karane ke yogya vastuoM ke sambandha meM vicAra kiyA- // 6 // tene prAthita hatuM ane te abhilASAjanya hatuM eTale ke e mAre saMkalapa phalagrAhI thaze evI abhilASA yukata hatA. temaja teNe atyAra sudhI tene pitAnA manamAM ja rAkhyo itA. mahAdhanI pAse 55 payana dvArA praTa nihatA, methI te manAta itA. (uppaNNe khalu bho jaMbuddove dIve bharahe NAmaM rAyA cAuraMtavakkavaTTo) maI ! dIpamA marata kSetramA yAturanta yatA sarata nAme 205nna thy| che (taM jIyameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM mAgahatitthakumArANaM devANaM rAINa uvatthANIyaM karettae) methI bhtIta pratyutpanna mAgadha tIrthanA adhipati kumArone A jIta-paraMparAgata vyavahAra-che ke to tene na042 (leTa) 2. (taM gacchAmi ahaMpi, bharahassa raNo uvatthANIyaM karemi. tti kaTTaTu evaM saMpehei) te 6 yane ne marata ne narA upasthita karUM A pramANe vicAra karIne pachI najarANuM yogya vastuonA viSe vicAra karyo che sUtra 6o jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU07 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 599 gihittA tAe ukkiTThAe tuDiyAe cavalAe jayaNAe sIhAe sigghAe uddhayAe divvAe devagaIe vIIvayamANe vIIvayamANe jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA aMtalikkhapaDivaNNe sakhikhiNIyAiM paMca vaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiyaM dasaNahaM sira jAva aMjali kaddU bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA evaM vayAsI abhijieNaM devA guppiehiM kevalakappe bharahe vAse purathimeNaM mAgahatitthamerAe taM ahaNa devANuppiyANaM visayavAsI ahaNNaM devANuppiyANaM ANattI kiMkare AhaNNaM devANuppiyANaM purathimille aMtavAle taM paricchaMtu NaM devANuppiyA ! mamaM imeyArUvaM pIidANaM ttika? hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya jAva mAgahatitthodagaM ca uvaNei, taeNaM se bharaherAyA mAgahatitthakumArassa devassa imeyAkhvaM pIidANaM paDicchai paDicchittA mAgahatitthakumAraM devaM sakkArei sammANei sakkArettA sammANettA paDivisajjei taeNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei, parAvattettA mAgahatittheNaM lavaNa pamuddAo paccuttarai paccuttarittA jeNeva vijayakhaMdhAvANivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA turae NigiNhai NigiNhittA rahaM Thavei ThavittA rahAo paccoruhai paccoruhittA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA majjaNagharaM agupavisai aNupavisittA jAva sasivva piyadaMsaNe NaravaI majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei pArittA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai paDiNikkhasittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai NisoittA aThArasa seNippaseNIo sadAvei saddavittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatittha-- kumArassa devassa aTThAhiyaM mahAmahimaM karei karittA mama eyamANittiyaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre paccappiNaha, taeNaM tAo aTThArasaseNippaseNIo bharahaNaM raNNA evaM vuttAo samANoo haTTha jAva kareMti karitA eyamANattiyaM pacappipaMti, taeNaM. se divve cakkarayaNe vairAmayatuMbe lohiyakkhAmayArae jaMbuNayaNe mIe NANAmaNikhurappathAlaparigae maNimuttAjAlabhUsie saNaMdighose sakhikhiNIe divve taruNaravimaMDalagime NANAmaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhitte savyouasurabhi kusuma AsattamalladAme aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassasaMparikhuDe divvatuDiyasadasaNNiNAdeNaM parete ceva aMvaratalaM NAmeNa ya sudaMsaNe Navaissa paDhame cakkarayaNe mAga hatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahisAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA dAhiNapaccatthimaM disiM varadAmatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA ||suu07|| chAyA-saMprekSya hAraM mukuTaM kuNDalAni ca truTikAni ca vastrANi ca AbharaNAni ca zaraM ca nAmAhatAGka mAgadhatIrthodakaM ca gRhNAti gRhItvA tayA utkRSTayA tvarayA capalayA capalayA yatnayA siMhayA uddhatayA divyayA devagatyA vyativajan yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati, upAyatya antarikSapratipannaH sakiMkiNIkAni paJcavarNAni vastrANi pavaraparihitaH karatalaparigRhItazirayAvat aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena barddhayati, barddhayitvA evamavAdIta, abhijitaM khalu devAnupriyaiH kevalakalpaM bharataM varSa paurastye mAgadhatIrthamaryAdayA tadahaM khalu devAnupriyANAma viSayavAso aha devAnupriyANAmAjJaptikiGkaraH ahaM devANupriyANAM paurastyo'ntapAlaH tat pratIcchantu khalu devANupriyAH mama etadrUpaM prItidAnam itikRtvA hAraM mukuTaM kuNDalAni ca kaTakAni ca yAvat mAgadhatIrthodakaM ca upanayati, tataH khalu sa bharato rAjA mAgadhatIrthakumArasya devasya idametadrapaMprItidAnaM prIticchati pratISya mAgadhatIrthakumAraM devaM satkArayati sammAnayati satkArya sanmAnya ca prativisarjayati tataH khala sa bharato rAjA rathaM parAvartayati, parAba mAgadhatIrthana lavaNa samudrAt pratyavatarati pratyavatIrya yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yathaiva bAhyA upAsthAnazAlA tatraivopAgacchati, upAgatya turagAn nigRhAti nigRhya rathaM sthApayati, sthApayitvA rathAt pratyavarohati, pratyavarupa yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati upAgatya majjanagRhamanupravizati, anupravizya yAvat zazova priyadarzano naravatiH majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bhojanamaNDapastatraivopAgacchati upAgatya bhojanamaNDape sukhAsanavaragataHaSTamamataM pArayati pArayitvA bhojanaNDapAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati, niSadya aSTAdaza zreNI prazreNI: jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU07 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 601 zabdayati zabdayitvA pavamAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! ucchulkAm utkarAM yAvat mAgadhatIrthakumArasya devasya aSTAhikAM mahAmahimAM kuruta kRtvA mama etAmAjJaptiko pratyarpayata tataH khalu tAH aSTAdaza zreNiprazreNayaH bharatena rAjA evam, uktA satyaH hRSTayAvat kurvanti, kRtvA etAmAjJaptikAM pratyarpayanti tataH khalu taddivya cakraratnaM vajramaya tumbaM lohitAkSa ratnamayArakaM jAmbUnada nemi nAnAmaNikSuraprasthAlaparigataM maNimuktAjAlabhUSitam, sanandi. dhoSam sakiGkiNIkam, divyam taruNaravimaDalanibham; nAnA-maNiratnaghaNTikAjAlaparikSiptam sarva surabhikusumAsakta mAlyadAma antarikSa pratipannam yakSasahastrasaMparivRtam, divya truTitazabda sanninAdena pUrayadiva va ambaratalam nAmnA ca sudarzanam narapateH prathamam cakraratnama, mAgadhatIrthakumArasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlataH pratiniSkAmati pratinikramya dakSiNapazcimAM dizaM varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM calitaM cApyabhavat ||suu0 7 // TIkA-(saMpehettA) ityAdi / (saMpehettA) saMprekSya-paryAlocya (hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNAni ya saraM ca NAmAhayaka mAgahatitthodagaM ca geNhai) hAramaSTAdazAdisarikamuktAhAram tatra mukuTaM-zirobhUSaNam, kuNDalAni ca, karNabhUSaNAni, kaTakAni ca- hastAbharaNAni, truTitAni ca vAhAbharaNAni, vastrANi ca nAnAmaNiratnAdi khacita paridheyapaTTavastrANi bharatasya pratyarpaNAya zaraM-bANaM ca, nAmAhatAI bharateti nAmAGkitacinhaM zaraM ca mAgadhatIrthodakaM va-rAjyAbhiSekopayogi mAgadhatIrthajalaM ca etAni gRhAti (giNhittA) gRhItvA (tAe ukkiTThAe turiyAe cavalAe javaNAe sIhAe sigyAe udhUyAe divvAe devagaie vIIvayamANe vIIvayamANe jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) tayA utkRSTayA tvaritayA capalayA jayA siMhayA zIghrayA udadhatayA divyayA devagatyA vyativrajan vyativajan yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati. 'saMpehettA hAraM mauDaM kuMDalANi ya' ityAdi sU0-7 TIkArtha-(saMpehettA) acchI taraha se vicAra karake (hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNANi ya saraM ca NAmAhayaMkaM mAgahatitthodagaM ca geNhai) usane hAra, mukuTa, kuNDala, kaTaka, truTita-bAhuke AbharaNa, nAnAmaNiratnAdika se khacita pahirane yogya vastra bharata ke nAma se aGkita bANa evaM mAgadhatIrtha kA rAjyAbhiSekopayogI udaka liyA-(giNhittA tAe ukkiTThAe turiAe cavalAe jayaNAe sIhAe sigdhAe udbhUAe divvAe devagaIe voIvaya saMpehetA hAraM mauDaM kuMDalANiya' ityAdi sU0 7 // kArya-saMpehetA)sArIza piyA2zana (hAra mauDaM kuDalANiya kaDagANi ya taDiyANiya, vatthANiya AbharaNAni ya saraM ca NAmAhayaMkaM mAgahatitthodga ca geNhara) tohAra bhuzI kuMDaLa, kaTaka, truTita-bahenA AbharaNa vizeSa nAnAmaNi ratnAdikathI khacita paheravA vo bharatanA nAmathI aMkita bANa tema ja mAgatIrthanuM rAjyAbhiSeka egya udaka e sadhI paratudIdhI. (gihittA tAe ukkiTThAe turiAe cavalAe jayaNAya sIhAe si. gyAe uddha Ae divvAe devagaIe vIIvayamANe2 jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaDa) se jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ marwanawwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwinda 602 jambUdvIpaprajJaptisUtre tatra tayA utkRSTayA gatyA tvarayA AkUlayA na svAmAbinyA, capalayA kAyato'Si caNDayA, javanayA vegavatyA siMhayA-tadADhayasthairyeNa, uddhRtayA- datizayena jayinyA vipakSajetRtvena lekayA nipuNayA divyayA devagatyA AkAzamArgagamanena vyativrajan vyativrajana yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (aMtalikkhapaDivaNNe sakhikhiNIyAiM paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiyaM dasaNahaM sira jAva aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei) antarikSapratipannaH sakiMkiNIkAni paJcavarNAni vastrANi pravaraM parihitaH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zira yAvat ajjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayati, tatra antarikSapratipannaH AkAzagato devAnAmabhUmicAritvAt sakiMkiNIkAni-kSudraghaNTikA sahitAni paJcavarNAni ca kRSNanolapItaraktazuklavarNAni ca vastrANi pravaraM vidhipUrvakaM yathA syAt tathA parihitaH mANe2 jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) ina saba upahAra karane yogya vastuoM ko lekara vaha usa utkRSTa, tvarita, capala, ati mahAn vega se Arabdha hone ke kAraNa siMhagAmi jaisI zIghratAvAlI, uddhRta divya devagati dvArA calatA calatA jahAM bharata rAjAthA vahAM para AyA gati ke ina vizeSaNoM kI vyAkhyA pahile kA jA cukI hai / (uvAgacchitA aMtalikkhapaDiyanne sakhikhiNiAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiraM dasaNahaM siraAvattaM jAva aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei) vahAM Akarake usane kSudaghaMTikAoM se yukta aise pAMca varNoM vAle vastroM ko pahire hue hI AkAza meM khar3e-khar3e daza nakha jisameM mila jAveM aisI aMgulI karake aura use mastaka para dhara karake bharata rAjA ko jaya vijaya zabdoM kA uccAraNa karate hue hI badhAI dI yahAM jo use kSudra ghaMTikAoM se yukta vastra pahire hue prakaTa kiyA gayA hai usakA tAtparya yahI hai ki usane una ghaMTikAoM se utthita zabdoM dvArA yahI prakaTa sarvajana samakSa kiyA maiM ApakA prakaTarUpa meM sevaka hU~ guptarUpa meM nahI (vaddhAvittA evaM vayAsI) vadhAI save upahAra egya vastuo laI ne te utkRSTa, tvarita, capaLa ati mahAna vegathI Arabdha hovAthI siMha gati jevI zIvratAvALI, uddhata divya devagatithI cAlatA-cAlate jyAM bharatarAja hatuM, tyAM Avyo. gatinA e save vizeSaNonI vyAkhyA pahelAM karavAmAM AvI che. (uvAcchittA aMtalikAtrapaDiyanne sakhikhiNI Ai paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahi dasaNahaM sira jAva aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNa vijaeNaM vaddhAvei) tyAM AvIne teNe kSudragha TikAothI yukta evA pAMcavarNovALa vo paherIne AkAzamAM ja UbhA rahIne dasana che jemAM saMyukta thaI jAya evI aMjalI banAvIne ane tene mastaka upara mUkIne bharata rAjAne jaya-vijya zabda sAthe abhinaMdana vadhAmaNI ApyA. ahIM je kSadra ghaTikAe yukata vastro paherelA che evo ullekha che tenuM tAtparya A pramANe che. ke teNe te ghaMTikAothI uthita thatA zabdo vaDe eja vAta sarva loko samakSa pragaTa za tbhaa2| 58 35mAM se chu, zuta 35mA nahi. (vaddhAvittA evaM vayAsI) mali jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU07 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 603 dhaaritH| kimuktaM bhavati ityAha kiMkiNI grahaNena tasya, kiMkiNI samutthazabdena sarvajanasamakSaM sevako'smi na tu guptarUpeNeti jJApanArtham, karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvata mastake'jaliM kRtvA bharataM rAjAnaM cakriNaM jayena vijayena-jayavijayazabdena varddhayati 'baddhAvittA' varddhayitvA' evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdAt 'abhijieNaM devA Nuppiehi kevalakappe bharahe vAse purathimaNaM mAgahatitthamerAe taM ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI ahaNNaM devANuppiyANaM ANattIkiMkare ahaNNaM devANuppiyANaM purathimille aMtavAle taM paDicchaMtu Na devANuppiyA ! mamaM imeyArUvaM pIidANaM tikaTTa hAraM mauDa kuMDalANi ya kaDagANi ya jAva mAgahatitthodagaM ca uvaNei' abhijitaM khalu devAnupriyaH kevalakalpaM bharataM varSa paurastye mAgadhatIrthamaryAdayA tadahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAsI, ahaM khalu devAnupriyANAM paurastyo'ntapAlaH tatpratIcchantu devAnupriyAH ! mamedam etadrapaM prItidAnam / itikRtvA hAraM mukuTaM kuNDalAni ca yAvat mAgadhatIrthoMdakaM ca upanayati 'devANuppiehi devAnupriya:-'kevalakappe' kevalakalpaM kevalajJAnasadRzaM sampUdekara ke phira usane aisA kahA-(amijieNaM devANuppiehiM kevalakappe bharahe vAse puratthimeNaM mAgahatitthamerAe taM ahaNNa devANuppiyANaM visayavAsI ahaNNaM devANuppiyANaM ANatto kiM kare ahaNaM devANuppiyANaM purathimille aMtavAle taM paDicchaMtuNaM devANuppiyA mamaM imeyArUvaM pIi dANaM ttikadRTu hAraM maurDa kuMDalANiya kaDagANiya jAva mAgahatitthodagaM ca uvaNei) Apa devAnupriya ke dvArA kevala kalpa-samasta-bharata kSetra pUrva dizA meM mAgadhatIrtha taka acchI taraha se jota liyA gayA hai, maiM Apa devAnupriya ke dvArA jite gae deza kA nivAsI hU~, meM ApakA AjJapti kiMkara hU~ meM Apa devAnupriya kA pUrva dizA kA antapAlahUM isaliye Apa devAnupriya mere isa protidAna ko-bheMTa ko-svIkAra kareM aisA kaha kara usane usake liye hAra, mukuTa, kuNDala, kaTaka yAvat mAgadha tIrtha kA udaka de diyA / paurastya antapAla zabda kA bhAvArtha aisA hai ki pUrva dizA meM Apake dvArA jo zAsita deza hai usa deza ko maiM zatruoM Adike dvArA jAyamAna nahana mApAna pachI to mA prabhArI adhu- amijieNaM devANuppiehiM kevalakappe bharahe cAse purathimeNaM mAgahatitthamerAe taM ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI ahANaM devANappiyANa ANattIkiMkare ahaNhaM devANuppiyANaM purathimille aMtavAle taM paDicchaMtu Na devA NuppiyA! mamaM imeyArUvaM pIidANaM tikaTu hAraM mauDaM kuNDalANi ya kaDagANi ya jAva mAgahatitthodagaM ca uvaNei), A5 devAnupriya 43 ukta 65-samasta-maratatra vAhizAmA mAgadhatItha sudhI sArI rIte jItI levAmAM AvyuM che. huM ApI devAnupriya vaDe vijita dezAno nivAsI chuM. huM ApazrIne AjJapti kiMkara chuM. huM A5 devAnupriyane pUrva dizAne aMtapAla chuM ethI 5 devAnupriya mArA A prItidAna-bheTane svIkArakaro A pramANe kahIne teNe temanA mATe hAra, muguTa, kuMDaLa, kaTaka yAvat mAgadhatIthanuM udaka e sarve vastuo arpita karI. pauratya annapAla zabdano bhAvArtha A pramANe che ke pUrva dizAmAM Apa vaDe zAsita je deza che. te dezane huM zatrue vagere dvArA jAyamAna jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 jambUdvIpaprajJaptisUtre rNamityarthaH 'bharahe vAse' bharata varSa bharatakSetram 'purathimeNaM' paurastye pUrvasyAM dizi khalu 'mAgahatitthamerAe' mAgadhatIrthamaryAdayA mAgadhatIrthaparyantam 'abhijieNa' abhijitaM khalu nizcayena 'te' tasmAt kAraNAt 'ahaNaM' ahaM khalu devANuppiyANaM' devAnupriyANAM bhavatAM 'visayavAsI' viSayavAsI dezavAsI 'ahaNNaM' ataeva ahaM khalu 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAm 'ANattikiMkare' AjJaptikiGkaraH AjJAkArI sevakaH 'ahaNaM' ahaM khalu 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAm 'purasthimeNaM' paurastyaH -pUrvadik sambandhI 'aMtavAle' antapAlaH, antaM-tvadAjJaptideza sambandhinaM pAlayati rakSayati rippAdi sarvopadravebhya iti antapAla:-tvadAdezarakSako'smi 'taM' tat tasmAt kAraNAt 'paDicchaMtu NaM devANuppiyA' pratIcchantu-gRhNantu khalu bho devAnupriyAH ! 'mama' mama 'ima idaM pura upasthApitam 'eyAkhyaM etadrUpaM pratyakSAnubhUyamAnasvarUpam 'pIIdANaM' prItidAnam upahArarUpam 'tikaTTa' iti kRtvA iti vijJapya hAraM' hAraM-muktAhAram 'mauDa' mukuTam 'kuMDalANi ya' kuNDalAni ca 'kaDagANi ya' kaTakAni ca hastabhUSaNAni ca yAvata nAmAGkitavANam 'mAgahatitthodagaM ca' mAgadhatIrthodakaM ca-rAjyAbhiSekopayogi mAgadhatIrthajalaM ca 'uvaNei' upanayati-bharatacakriNe prAbhRtI karoti arpayatItyarthaH, 'taeNaM se bharahe rAyA mAgahatitthakumArassa devassa imeyArUvaM pIidANaM paDicchai' tatastadanantaraM khalu sa bharato rAjA mAgadhatIrthakumAranAmno devasya idam etadrUpaM prItidAnaM pratIcchati svIkaroti 'paDicchittA' pratISya svIkRtya 'mAgahatitthakumAraM devaM sakArei sammANei' mAgadhatIrthakumAra devaM satkArayati anugamanAdinA sanmAnayati madhuravacanAdinA 'sakAritA sammANittA' satkArya sanmAnya ca 'paDivisajjeI' prati visarjayati svasthAnagamanAya anumanyate 'taeNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei' tataH khalu sa bharato upadrayoM se rakSA karane vAlA hU~ yahAM yAvat zabda se nAmAMkita bANa gRhIta huA hai / (taeNaM se bharahe rAyA mAgahatitthakumArassa devassa ima eyArUvaM pIidANaM paDicchai) bharata rAjA ne bhI mAgadhatIrtha kumAra deva ke isa prakAra ke isa prItidAna ko--bheMTa ko-svIkAra kara liyA(paDi. cchittA mAgahatitthakumAraM devaM sakkArei, sammANei) bheMTa svIkAra karake phira usa bharata rAjA ne usa mAgadhatIrtha kumAra kA anugamanAdi dvArA satkAra kiyA aura madhura vacanAdi dvArA sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) satkAra evaM sanmAna karake phira use visarjita upadravAthI 2kSA2nA2 chu . mI yAvata thI nAmAMti sAnu grahANa thayuM che. (taeNaM se bharahe rAyA mAgahatitthakumArassa devassa ima eyArUvaM pIidANaM paDicchai) bharata rAlaya 50 bhAga tI mA2 vanamA jatanA se prItihIna (meTa) ne svI2 yA. (paDicchittA mAgahatitthakumAra devaM sakkArei, sammANei) leTanA svI2 4zana pachI bharata rAjAe te. mAgadha tItha kumArane anugAmanAdi dvArA saMskAra karyo ane madhura vacanAdi dAsa tenusanmAna yu. (sarakAritA sammANittA paDi visajjei) sAra bhane sanmAna NA pachI ta vihAya mApI. (ta eNa se bharahe rAyA rahaM parAvattai) tyA2 6 te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU07 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 605 rAjA rathaM parAvartayati nivartayati 'parAvattittA' parAvartya 'mAgahatittheNaM lavaNasamuddAmo paccuttarai' mAgadhatIrthena lavaNasamudrAt pratyavatarati 'paccuttarittA' pratyavatIrya 'jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yatraiva ca bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'turae NigiNhai' turagAn nigRhAti-sthirI karoti 'nigihittA' nigRhya 'rahaM Thavei' rathaM sthApayati 'ThavittA' sthApayitvA 'rahAo paccoruhai' rathAt pratyavarohati avatarati 'paccoruhitA' pratyavaruhya 'jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai' yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'majjaNagharaM aNupavisaI' majjanagRham anupravizati 'anupavisittA' anupravizya 'jAva sasivva piyadasaNe' yAvat zazIva priyadarzanaH 'garavaI majjaNagharAo paDiNikyamai' narapatiH majjanagRhAt pratiniSkAmati atra pUrva kara diyA / (taeNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei) isake bAda usa bharata rAjA ne apane ratha ko lauTAyA ( parAvattittA mAgahatittheNaM lavaNasamuddAo pacyuttarai ) aura lauTAkara mAgadhatIrtha se hotA huA vaha lavaNa samudra se vApisa bharata kSetra kI ora A gayA (paccuttarittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai ) aura Akara ke vaha jahAM para vijayaskandhAvAra kA niveza thA-paDAva par3A huA thA aura usameM bhI jahAM para bAhya upasthAna zAlA thI vahAM para AyA / (uvAgacchittA turae nigiNhai) vahAM Akarake usane ghor3oM ko roka diyA (nigihittA rahaM Thavei, ThavittA rahAo paccoruhai paccoruhittA jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgaSchai) ghor3o ko roka karake usane phira ratha khar3A kara diyA / ratha ke khar3e hote hI vaha usa ratha se nice utarA aura utarakara phira vaha jahAM para snAnagRha thA vahAM para AyA (uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisai) vahAM Akara vaha snAnagRha meM praviSTa huA (aNupavisittA jAva sasivva piyadaMsaNe NaravaI majjaNagharAo paDinikkhamaI) vahAM praviSTa hokara usane pUrvavat snAna kiyA snAna karane ke anantara phira dhavala mahAmedha se nikalate hue candra ke bharata janme paataan| 2yane paach| pAlyA. (parAvattittA mAgahatittheNaM lavaNasamudAo paccuttarai) mane paach| vANIne mAga tI mAthI 5sAra nete saNa samudra ta25thI paach| larata kSetra ta25 mApI gye| (paccuttarittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeya bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai) bhane bhAvIna te lyA viya 24 dhaavaa2niveza hate-paDAva hato, ane temAM paNa jyAM bAhya upasthAna zALA hatI tyAM A be (uvAgacchittA turae nigiNhai) tyo mApIna te ghAmAne bhArAbhyA. (nigiNhittA rahaM Thavei ThavittA rahAo paccoruhai pacoruhitAjeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) ghAmAne ubhA rAkhIne pachI teNe ratha ubhA rAkhyo. ratha Ubho rahetAM ja te rAjA ratha uparathI nIce utaryo sana nAya tarI 2 pachI ori snAna hetu-tyAM . (uvAcchitA majjaNagharaM aNupavisai) tyA bhAvIna ta snAnabhA praviSTa thA. (aNupavisitA jAva sasivva piyadasaNe NaravaI majjaNagharAo paDinikkhamaI) yo praviSTa chana to pU yat snAna , snAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 jambUdvIpaprajJaptisUtre vata snAnavidhyanantaraM dhavalamahAmedhAnnirgacchana candra iva sudhAdhavalIkRttamajjanagRhAt priyadarzanaH sa bharataH cakrI nirgacchatItibhAvaH 'pariNikkhamittA' patiniSkramya nirgatya 'jeNeya bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai' yatraiva bhojanamaNDapastatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'bhoyaNamaMDavaMsi sahAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei' bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH san aSTamabhaktaM pArayati upavAsatrayAnantaraM pAraNAM karotItyarthaH 'pArittA' pArayitvA pAraNAM kRtvA 'bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai' bhojanamaNDapAta pratiniSkrAmati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' yatraiva yAhyA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe NisIai' siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH pUrvAbhimukhaH niSIdati upavizati 'NisIittA' niSadya upavizya 'aTThArasa seNippaseNoo sadAvei' aSTAdaza zreNi prazreNI: zabdayati Ahvayati sahAvittA' zabdayitvA Aya 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn atha kimavAdIt ityAhajaise priya darzana vAlA vaha bharata rAjA usa sudhAdhavalo kRta snAna ghara se bAhara AyA / (paDiNikkhamittA jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai ) snAna ghara se bAhara Akara ke phira vaha jahAM bhojana zAlA thI vahAM para AyA (uyAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThama bhattaM pArei) vahAM Akara ke usane bhojana maMDapa meM sukhAsana para baiTha kara aSThabhaktakI pAraNA kI (pAritA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai) pAraNA kara ke phira vaha bhojana zAlA se bAhara AyA (paDi. NikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) bAhara Akara ke phira vaha jahAM vAhya upasthAnazAlA thI aura usameM bhI jahAM para siMhAsana thA vahAM paraAyA ('uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIai) vahAM Akara ke vaha pUrvadizA kI ora mu~ha karake siMhAsana para baiThagayA (NisIittA aTThArasaseNippaseNoo saddAvei) vaiThakara phira usane 18 zreNi prazreNiyoM ko bulAyA-(sadAvitA evaM vayAsI) bulAkara usane aisA kahA -khippAmeva karIne pachI dhavalamahAmeghathI niSpanna candra je priyadazI te bharata rAjA te sudhAdhavalIkRta snAnagRhamAMthI mahA2 mAvyA. (paDiNikvamittA jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai) snAna gharamAthI mA2 nIjIna pachI ta bhayo na to tyAM gaye. (uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei) tyo mAvIna tale bha75mA suzAsana B52 meh| mana tyA2 mA ta ma satanI paa2|| 421. (pArittA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai) 5 / 26 / / rIne pachI manazANAmAMthA mahA2 mAvyA. (paDiNikkhagitA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) mahA2 mAvAna pachI tayAM bhAsthAnazAmAtA mana tabhA panyA sihAsana tu tyA mAvyA. (uvAgacchitA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIai) tyA mAvAne te pUrva dizA ta25 bhupa uzana siMhAsana 752 mesI gayI. (NisiittA aThThArasa seNippaseNIo saddAvei) mesIne pachI te 18 zreNi-hinA khAna mArAyA, (saddAvittA evaM vayAsI) gosAvI yA pramANe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU07 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 607 'khippAmeva bho! devANuppiyA' iti, kSiprameva bho devAnupriyAH ! 'ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devassa aTThAhiyaM mahAmahimaM kareha' ucchulkAm utkarAM yAvat mAgadhatIrthakumArasya devasya vijayopalakSikAm aSTAhikAM aSTadinasampAdyAM mahAmahimAM mahAn mahimA yasyAM sA tAm kuruta tatra-ucchulkAmiti unmuktaH-tyaktaH zulka:-rAjakIyadeyadravyaM yasyAM sA tathA tAm yAvat padAt ucchulkAdi sarva vizeSaNaviziSTAM kuruteti sambandhaH 'karittA' kRtvA mama eyamANattiyaM paccappiNaha' mama etAm AjJaptikAM pratyarpayata-parAvarttayata 'tae NaM tAo aTThArasase NippaseNIo bharaheNaM raNNA evaM vuttAo samANIo haTTha jAva kareMti' tataH khalu tA aSTAdaza zreNi prazreNayaH bharatena rAjJA evam uktA AjJaptAH satyaH hRSTa yAvat tuSTAnandita hRdayAH rAjoditAmaSTAhikAM kurvanti 'karittA' kRtvA 'eyamANattiya paJcappiNaMti' etAmAjJaptikA pratyarpayanti samarpayanti / 'tae NaM se divve cakkarayaNe' tataH khalu tat divyaM cakraratnam 'vairAmaya tuMbe' vajramayatumbam, tatra vajramayaM hIrakakhacitaM tumbam-arakanivezasthAnaM yatra tattathA punaH kIdRzam bho devANuppiyA ! ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devassa aTTAhiyaM mahAmahimaM kareha) he devAnupriyo ! tuma saba milakara mAgadhatIrtha kumAra devake vijaya ke upalakSa meM AThadina taka khUba ThATa bATase utsavakaro isameM rAjakIya deva dravya mApha karo, cuGgI(jakAta)vagairaha prajAjanose liyA jAye aisI vyavasthA karado (karittA mama eyamANattiyaM paccaTipaNaha) yaha saba karake phira mujhe isakI khabara do (taeNaM tAo aTThArasa seNippaseNoo bharaheNaM raNNA evaM vutAo samANImo haTa jAva kareMti) isa prakAra bharatarAjAdvArA AjJapta kiye ve aSTAdaza zreNijana bahuta ho harSitaevaM tuSTa citta hue rAjodita AThadina taka ke mahAmahotsavakarane meM tallIna hogaye (karittA eyamANattiyaM paccappiNaMti) mahAmahotsava karake" hamane ApakI AjJAnusAra saba kAma vidhivat karaliyA hai" isa vAta kI khabara rAjA ke pAsa pahUM vAdo (tae NaM se divve cakkarayaNe vairAmaya tuve) isake bAda hyu-(khippAmeva bho devANuppiyA ! ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devasta advAhiyaM mahAmahimaM kareha) ivAnupriyAM ! bhesI bhajIna bhAgadha tIrtha bhAra 52 vijya meLavyo te upalakSyamAM ATha divasa sudhI bahu ja ThATha-mAThathI utsava kare. emAM rAjakIya deva dravya mApha kara, prajAjano pAsethI kara levAmAM na Ave, A jAtanI vyavasthA 421. (karittA mama eya mANattiyaM paJcappiNaha) mA 5dhu zana pachI bhane sUyanamAyA. ( taNaM tAo aTThArasa seNippaseNIo bharaheNaM raNA evaM vutAo. samANIo haTaTha jAva kareMti) 24! pramANe bharata 20 vaDe mAta thaye maSTAhaza zrezi-zrelinA bahu ja harSita tema ja tuSTacitta thayA. teo rAjedita ATha divasa sudhInA mahA mahesvnii vyavasthAmA tallIna 7 gayA. (karittA eyamANatiyaM paccappiNaMti) mhaamaahiiga kAryo sapana karIne temaNe rAja pAse A jAtanI sUcanA mokalI ke amoe ApazrInI mAjJA bhu045 sa mahAmahotsava Aya yathAvidhi sampanna yu che. (taeNaM se dive cakkarayaNe vairAmayatuMbe) tyAra mAha te 22tna renu ma24-niveza sthAna samaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'lohiyakrakha rayaNamayArae, lohitAkSaratnamayArakam, lohitAkSA ratnamayA arakA yatra tattathA punaH kIdRzam 'jaMbUNayaNemie' jAmbUnadanemikam jAmbUnadaM raktasvarNa tanmayo nemiH dhArA yatra tattathA 'NANAmaNi khurappathAlaparigae' nAnAmaNi kSaraprasthAlaparigatam, tatra nAnAmaNimayam antaH kSuraprAkAratvAt kSuraprarUpaM sthAlam-antaH paridhirUpaM tena parigataM yattattathA 'maNimuttAjAlabhUsie' maNimukkAjAlAbhyAM bhUSitam, nandiH-bhambhAmadaGgAdi dazavidhatUryasamudAyastasya dhopastena sahitaM yattattathA, punaH kIdRzam 'sakhi khiNIe' sakiGkiNIkam, kiGkiNIbhiH-kSudraghaNTikAbhiH sahitaM sakiGkiNIkam, punaH kIdRzam divve' divyam. divyamiti vizeSaNasya prAmuktatve'pi prazastatA''tizaya khyApanArtha punaH kathanam 'taruNaravimaMDalaNibhe' taruNaravimaNDalanibham, tatra taruNaravemaNDalasadRzam madhyAhnasUryasadRzam tejoyuktaM golAkAraM ca 'NANAmaNirayaNaghaMTiyajAlaparikkhite' nAnAmaNiratnaghaNTikAjAlaparikSiptam tatra nAnAmaNiratnaghaNTikAnAM yat jAlaM vaha divyacakaratna kI jisakA araka nivezasthAna vanamaya hai Ayudha gRhazAlA se bAhara nikalA aisA sambandha yahAM lagA lenA cAhiye aba vaha cakraratna kaisA thA-isI sambandha meM diye gaye padoM ko vyAkhyA kI jAtI hai- (lohiyakkhAmayArae) isake jo arakathe ve lohitAkSaratna ke bane hue the (jaMbUNayaNemIe) isakInemi-cakra dhArA-jAmbUnad suvarNa kI banI hui thI (NANAmaNikhurappathAlaparigae) yaha aneka maNiyoM se nirmita antaH paridhirUpa sthAla se yaha yukta thA (maNimuttAjAlaparibhRtie) maNi aura muktAjAloM se yaha paribhUSita thA (saNaMdighose) dvAdaza prakAra ke bhambhAmRdaGga Adi tUrya samUha ko jaiso AvAja hotI hai ai so isa ko AvAja thI (sakhi khiNIe divve taruNaravimaMDalaNibhe, NANAmaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikiMvatte kSudra ghaTikAo se yaha virAjita haiN| yaha divya atizaya rUpa meM prazastathA madhyAhna kA sUrya jisa prakAra tejovizeSa se yukta rahatA hai usI prakAra ke tejovizeSa se yaha yukta thA gola AkAra vAlA thA anekamaNiyoM evaM ratna kI ghaMTikAoM ke samUha se yaha sarva ora se vyApta thA (sacco uysmiche, AyudhazALAmAMthI bahAra nIkaLyuM. e saMbaMdha ahIM jANI leto joIe. have te cakraratna kevuM hatuM. e saMbaMdhamAM je pado ApavAmAM AvyA che temanI vyAkhyA 12vAmAM mAve cha (lohiyakAmayArae) senA ne m23| tA te sehitAkSaratnAnA hatA. (jaMbuNayaNemIe) anI bhi-yAsa-naha supAnI manenI tI. (NANAmaNi khurappa thAlaparigae) te ane bhaemAthI nimita manta: 52dhi 35 sthAna thI yukta itu (maNimuttAjAlaparibhusie) bhae ane bhutAlathI se paribhUSita itu ( saNaMdighose) 361 prakAranA bhamabhAmRdaMga vagere sUrya-samUha no je avAja hoya che, e ene avAja hatA. (sakhikhiNIe dive, taruNaravimaMDalaNime, NANAmaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhitte) kSadraghaMTikAothI e virAjita hatuM. e divya atizayarUpamAM prazasta hatuM madhyAha ne sUrya jema tevizeSathI samanvita hoya che. temaja e cakaratna paNa tejevizeSathI samanvita hatuM. e gALa AkAra vALuM hatuM, aneka maNie temaja ratnonI ghaTikAonA samUhathI me yAre mAmethI vyAsa hetu, (savvouyasurabhikusumaAsatamalladAme, aMtalikkhapaDiyanne jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU07 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 609 samrahastena parikSiptaM sarvato vyAptaM yattattathA 'sayouyasurabhikusuma AsattamalladAme' sarvartuka surabhikusumAsaktamAlyadAmam, sarveSAm RtUnAM sambandhIni yAni surabhi kusumAni-sugandhipuSpANi taiH AsaktAH-yuktA mAlyadAmAnaH puSpamAlA yatra tatathA 'aMtalikkhapaDivaNNe' antarikSapratipannam-gaganatalagatam jakkhasahassa saMparikhuDe' yakSasahastrasaMparivRtam yakSeti vyantaradevanikAyaH, 'divcatuDiyasahasaNiNAdeNaM pUrete ceva aMbaratalaM' divyatruTitazabdasanninAdena pUrayadiva ambaratalam, tatra divyAnAm truTitAnAM turyavAvizeSANAM yaH zabdaH dhvani yazca saGgato ninAdaH pratidhvaniH tena ambaratalaM pUrayadiya 'NAmeNaya sadasaNe' nAmnA ca sudarzanam 'Naravaissa paDhame cakkarayaNe' narapateH cakriNo bharatasya prathamam AdhaM pradhAnaM ca sarvaratneSu verivijaye sarvatrAmoghazaktikatvAt cakraratnam 'mAgahatitthakumArassa devassa aTTAhiyAe mahAmahimAe NivvatAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamaI' mAgadhatIrthakumArasya devasya vijayophlakSe aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya 'dAhiNapaccatthimaM disi varadAmatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA' dakSiNapAzcAtyAM-dakSiNapazcimAM dizam naiRtyakoNamAzritya varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM-calitaM cApyabhavat // 90 7 // kusuma Asatta malladAme aMtalikkhapaDivanne, jakkha sahassapariDe) samasta RtuoM ke surabhita kusumo ko nirmita mAlAoM se yaha suzobhita thA, AkAza meM ThaharA huA thA hajAra yakSoM se yaha parivRta thA (divya tuDiyasahaptaviNaNAeNaM prete ceva aMbaratalaM NAmeNaM sudaMsaNe Naravaissa par3ha me cakkarayaNe) divyatUrya vAdyavizeSoM ke zabda se evaM unakI saMgata dhvaniyoM se ambara tala ko bhara sA rahA thA, nAma ipakA sudarzana thA aisA yaha bharata cakravartI kA-prathama-Adha, tathA sarvaratnoM meM zreSTha vairijanoM ke vijaya karane meM sarvatra amodha zakti vAlA hone se pradhAna cakaratna thA aisA yaha cakraratna (mAgahatitthakumArasta devassa aTThAhiAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhadharasAlAo paDiNivakhamai) jaba mAgadhatIrtha kumAra ko bharata cakravartI ne apane vaza meM karaliyA taba usake upalakSa meM kiye AThadina ke mahAmahotsava ke niSpanna ho jAne para AyudhazAlA gRha jakkhasahassaparivuDe) sarva RtumAnA suramita bhubhAnA mANA-yAthI se suzAmitahata se AzamA avasthita hetu sa pakSothI me 52vRtta tu. (dizvatuDiyasadasaNNiNApaNaM pareMte ceva abaratalaM NAmeNaM sudaMsaNe Naravaissa paDhame cakkarayaNe) hanyatayaH vAgha vizene zabdathI temaja temanI saMgata vaniothI te aMbaratalane pUrita karatuM hatuM. evu e bharata cakravatInuM prathama-Adya temaja sarvaratnomAM zreSTha, vairio upara vijaya meLavavAmAM sarvatra amogha zakti dharAvanAra hovAthI e pradhAna cakraratna hatuM evuM ara cakraratna (mAmahatitthakumArassa devassa aTTAhiAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamada) yAre mAnatIya ubhArane sarata yatA pAtAnA 1zamA sIdhI. tyAra bAda te AnaMdanA upalakSyamAM ATha divasane mahAmahetsava sapana karavAmAM Avyo. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlam -- "taraNaM bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM dAhiNa pacca thimaM disi vAradAmatitthAbhimuhaM payAyaM cAvi pAsai pAsitA haTTatuTTha0 koDuMbiyapurise sadAvei saddAvittA evaM vayAsI khippA meva bho devANuppiyA ! hayagaya rahapavaracAuraMgiNIM seNNaM saNNAha bhikkaM hattharayaNaM paDakappeha tikaTTu majjaNagharaM anupavisai anu pavisittA teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae jAva seyavaracAmarAhi ucvamANIhi uddhavvamANIhiM mAia varaphalaya pavara parigara kheDa varakammakavayamADhI sahassaka lie ukkaDa vara mauDa tirIDa paDAga jhaya vejayaMti cAmara calaMta chattaMdhayArakalie asi khevaNi sagga cAva nArAyaNaya kappaNi sUla lauDa bhiDimAla dhaNuha toNa sarapaharaNehi kANI ruhirapIya sukkilla aNega ciMdha saya saNNiviTTe aphoDiya sohaNAya cheliya hayahesiya hatthigulugulAiya aNega raha sayasahassa- ghaNaghaNeMta NIhammamANasadasahieNa jamagasamagamaM mAhoraM bhakirNita kharamuhi mukuMda saMkhi aparili vaccana parivAiNi vaMsaveNu vIpaMci mahati kacchabhi rigisigiya kalatAla kaMsatAla karaghANutthiyaNa mahayA sadasaNNiNAdeNa sayalamavi jIvaloyaM pUrayaMte balavAhaNasamudapaNaM evaM jaksasaha sapariva'De vesamaNe caiva dhaNavaI amakhai saNNibhAi iddhIe pahiyakittI gAmAgaraNagarakheDakabbaDa taheva sesaM jAva vijayakhadhAvAraNivesa kares karitA vajrahasyaNaM sadAvei sadAvittA evaM vayAsIkhippAmeva bhI devANuppiyA ! mama AvasahaM posahasAlaM ca karehi mameyamANattiyaM paccapiNahi ||8|| 610 se bAhara nikalA ( paDiNikkhamittA dAhiNapaccatthimaM disiM varadAmatitthAmimuhe payAe yAvi hotthA ) aura nikala kara vaha dakSiNa pazcima dizA ke kone meM naiRtyakone ko Azrita karake varadAma tIrtha kI aura calane lagA ||7|| 5 dhonA pachI te irI AyudhazAlA gRhapaMthI mahAra nIuyu, (paDiNikkhamittA dAhiNapaJcathimaM disiM varadAmatitthAbhimuhe payAe yAvihotthA) ane nINIne te dakSiNa pazcima dizAnA phANamAM naiRtyakoNane Azrita karIne varadAma tI tarapha cAlatA lAgyuM. sU. chA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 8 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 611 chAyA - tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM dakSiNa- pAzcAtyAM dizaM varadAmatIrthAbhimukhaM prayAte cApi pazyati, dRSTvA hRSTa tuSTa0 kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! hayagajarathapravaracAturaMgiNIM senAM sannAhayata abhiSekyaM hastiratnaM pratikalpayata iti kRtvA majnanagRham anupravizati anupravizya tenaiva krameNa yAvat dhavalamahAmeghanirgato yAvat zvetavaracAmare rudrayamAnai ruDUyamAnaiH hastapAzita baraphalaka pravara parikara kheTakaravakavaca mADhya sahasrakalitaH utkaTa varamukuTakirITa patAkadhvajavaijayantI cAmara calacchatrAndhakArakalitaH, asi kSepiNI khaDga cApa nArAca kaNaka kalpanIzUlalaguDa bhindipAladhanustU zarapraharaNaizca kAlanIlarudhirapIta zuklA ne kacihnazatasanniviSTam AsphoTitasiMhanAda seMTita haya heSita hastigulagulA - yitAne karathazatasahasrAnukaraNazabdanihanyamAnazabdasahitena yamakalama kabhammA horambhA kvaNitA kharamukha mukunda zaGkhikA piralIvaccaka parivAdinI vaMzaveNu vipaJcI mahato kacchapo bhAratorigasirikA talatAla kAMsyatAla karadhyAnotthitena mahatA zabdasanninAdena sakalamapi jovalokaM pUrayan balavAhanasamudayena evam yakSasahastraparivRtto vaizramaNo dhanapatiriva amarapati sannibhayA RdayA prathitakIrtiH yAmAkaranagara kheTa karbaTa tathaiva zeSaM yAvat vijayaskandhAvAranivezaM karoti, kRtvA varddhakiratnaM zabdayati, zabdayitvA evama - vAdIt kSiprameva bho devAnupriya ! mama AvAsaM pauSadhazAlAM ca kuru mama etAmAjJaptikAM pratyayaya || sU0 8 // " TIkA- 'tae NaM' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM' tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnam ' dAhiNapaccatthimaM disiM' dakSiNapAzcAtyAM dakSiNapazcimAM dizaM naiRtyakoNaM prati 'varadAmatityAbhimuhaM payAtaM cAvi pAsa ' varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM cApi pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'haTTha tuTTha0 koDuMbiya purise sadAve' hRSTatuSTacittAnanditaH san koTumbika puruSAn pradhAnarAjasevakAn zabdayati Ahnayati ' sadAvittA' zabdayitvA - AhUya 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt 'taNaM bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM, ityAdi TIkArtha - (a) isake bAda (bharahe rAyA ) bharata rAjA ne jaba (taM divvaM cakkarayaNaM) usa divya cakraratna ko (dAhiNa paccatthimaM disiM varadAmatityAbhimuhaM payAyaM cAvi pAsaha) dakSiNa-pazcima digvartI naiRtyakoNa kI ora varadAma tIrtha kI tarapha jAte hue dekhA- --taba (pAsittA haTTa tuTTha koDuMbiya purise sadAvei) dekhakara usane apane kauTumbika puruSoM ko, pradhAna sevakoM ko bulAyA ( sadA vittA evaM vayAsI) aura bulAkara usane aisA kahA - ( khippAmeva bho devANupiyA ! haya 'taraNaM bharahe rAyA ta divvaM cakkarayaNaM' ityAdi sU0 // 8 // (ta eNaM) tyAra baha (bharahe rAyA) bharata rAno kyAre (taM divvaM cakkarayaNaM) te ratnane (dAhiNapaccasthima disiM varadAtitthAbhimuhaM payAyaM cAvi pAsai) dakSiNu pazyima hivatI naiRtya bhae tara varahAma tIrtha tara tale tyAre (pAsitA haTTa tuha kobiya purise sahAve i) le nete tAnA Tumi puruSAne pradhAna rAma sevana mAsAvyA. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA !' kSiprameva bho devAnupriyAH ! 'hayagayarahapavaracAuraMgiNiM seNaM saNNAheha', hapagajarathapravaracAturaGgiNoM senAM sannAhayata-sajjIkuruta 'Abhiseka hatthirayaNaM paDikappeha' AbhiSekyaM hastiratnaM pratikalpayata 'ttikaTu majjaNagharaM aNupavisai' itikRtyA iti kathayitvA majjanagRham anupravizati 'aNupavisittA' anupravizya 'teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae' tenaiva krameNa pUrvoktasnAnAdhikArasUtraparipATa yA snAnAdividhaM samApya yAvat dhavalamahAmeghanirgatazcandra ica sudhAdhavalIkRta majjanagRhAt sa cakrI-bharato nirgcchtiitibhaavH| tadanantaraM narapatizcakrI bharato gajapatimArohati kena sahita ArohatItyAha-'jAva seyavara cAmarAhi uddhavyamANIhiM uddhadhamaNIhi' yAvat sakoraNTamAlyadAmnA chatreNa dhriyamANena sahitastathA zvetavaracAmaraH agrataH pRSThataH pArzvayozca caturbhiH prakArakaiH svacchazreSTha cAmarairudbhayamAnai-ruddhayamAnaiH cIjyamAnairvIjyamAnaiH sahitaH sa narapatiH gajapati mArohati itibhAvaH / atha yathAbhUto bharato varadAmatIrtha gaya raha pavara cAureMgiNiM seNaM-saNNAheha) he devAnupriyo ! tuma loga zIghra hI haya-dhor3A oM se hAthiyoM se rathoM se evaM prabala zreSTha yodhAoM se yukta cAturaMgiNI sainya ko taiyArI karoarthAt use sajAkara taiyAra rakhI tathA (AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha tikaTu majjaNadharaM aNupavi pai) AbhiSekya-rAjA ke savArI ke yogya hastiratna ko bhI sajAo / aisA kahakara vaha majjanagRha meM-snAnaghara meM - praviSTa ho gayA- (aNupavisittA) majjanagRha meM praviSTa hokara (teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae jAya seyavaracAmarAhiM udbuvamANIhiM 2 ) vaha bharata cakrI pUrvokta snAnAdhikAra sUtra paripATI ke anusAra snAnAdividhi ko parisamApta kara ke yAvat dhavalamahAmedha se nirgata candrakI taraha dhavalIkRta usa majjanagRhase nikalA aura nikala kara phira vaha gajapati para ArUDha huA jaba vaha gajapati para baiTha gayA taba usake Upara chatradhAriyoM nekoranTa puSpoM kI mAlAoM se yukta chatra tAna diye / tathA Age se piche se aura donoM pArzva bhAgoM se (sahAvittA evaM vayAsI) ane mAlAvIna tamane yA pramANe yu-(khippAmeva bho devANapiyA! hayagayarahapavaracAuraMgiNiM seNNaM saNNAheha ) he devAnupriyA! tame yathA zIgha dyo-ghoDA, gaja, ratha temaja pravara zreSTha yoddhAothI yukta cAturaMgiNI senA susajita 12. zaradotene susana zane tayAra rAme. tathA-(abhisekkaM hathidayaNaM paDikappeza tikaTramajaNavaraM aNupavisai) mAlipratya sAnA savAzayA56stiratnana susa / mAma 12 Haru mAM-snAna bhA praviSTa thA. (aNupavisittA) bhajana hamA praviSTa yana (teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae jAva seyavaracAmarAhiM uddhavamAon 2) te bharata cakravatI pUrvokta snAnAdhikAra sUtra paripATI mujaba nAnAdika vidhine vatAvIne yAvata dhavala mahAmeghathI vinirgata candranI jema dhavalI kRta te majajana gRhamAMthI bahAra nIkaLe ane nIkaLIne pachI te gajapati upara ArUDha thaye. jyAre te gajapati upara besI go tyAre tenI upara chatradhArakoe karaMTa pupanI mALAothI yukata chatro tAvyAM. temaja AgaLa-pAchaLa ane bane pAzvabhAga tarapha cAmara DhALanArAoe kata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 8 bharatarAzaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 613 prAptaH yathA ca varadAmatIrthe skandhAvAranivezamakarottathAha-atra sUtre vAkyadvayaM, tatra cAdivAkye taheva sesaM' ityati dezapadena sUcite sUtre 'jeNeva varadAmatitthe teNeva uvAgacchai' ityanena anvayaH kAryaH sa bharato yatraiva varadAmatIrtha tatraiva upAgacchati, dvitIyavAkye ca 'vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei' ityanenAnvayaH kiM lakSaNaH sa rAjA ityAha -'mAiya' ityAdi 'mAiya varaphalaya pavaraparigara kheDayavaravamma kavayamADhIsahassakalie' hastapAzita varaphalaka pravaraparikarakheTakavara varmakavayamADha yasahasrakalitaH, tatra-'mAiya' tti dezIyazabdaH hastapAzitArthe tena hastapAzitaM varaphalakaM 'DhAla' iti nAmnAloke prasiddhaM yeSAM te tathA pravaraH parikaraH-pragADha gAtrikAbandhaH kheTakaM ca vaMzazalAkAdimayaM yeSAM te tathA varavarmakavacamADha yaH-sannAhavizeSA yeSAM te tathA tataH padatrayasya karmadhArayaH teSAM sahasraH-vRndavRndaiH smuuhai| kalito yukto yaH sa tathA, rAjJAM hi saMgrAmaprayANasamaye yuddhAGgAnAM saha saJcaraNasyAvazyakatvAt punazca kIdRzaH 'ukaDavaramauDatirIDapaDAgajhayavejayati cAmaracalaMtachattadhayArakalie' utkaTavaramukuTakirITapatAkadhvajavaijayantI cAmara calausake Upara cAmara Dhorane vAloM ne zveta cAmara DhoranA prArambha krdiyaa| aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki vaha bharata cakI kaisA hokara varadAmatIrtha para gayA aura kisa taraha se usane varadAmatIrtha para apane skandhAvAra ko ThaharAyA tathA vaha bharata cakko kaisA thA? aba pahile bharata cako ke sambandha meM hI vizeSaNoM dvArA usakI vizeSatA prakaTa kI jAtI hai / (mAiya varaphalaya pavaraparigara kheDaya varavammakavayamADhIsahassakalie) yahAM "mAiya" yaha dezI zabda hai aura yaha hAtha meM pakar3ane ke artha meM prayukta huA hai| isa taraha jinhoMne apane apane hAthoM meM varaphalaka-DhAla le rakhI hai, zreSTha kammara bandha se jinakA kaTibhAga khUba kasakara bacA huA hai / tathA vaMza kI zalAkAoM se nirmita jinake kheTake-bANa haiM, evaM dRDhavaddha kavaca-jahara vakhtara-se jo sajjita haiM aise hajAroM yodhAoM se vaha bharata cako yukta thA (ukkaDa varamauDa tirIDapaDAga jhaya vejayaMti cAmaracalaMtacha taMdhayArakalie) unnata evaM pravara-zreSTha mukuTa-rAjacihnavizeSita zirobhUSaNa kirITa zreSTha cAmara DhoLavA mAMDrayA. have sUtrakAra e vAta prakaTa kare che ke te bharata cakrI ke thaI ne varadAma tIrtha upara gaye ane kevI rIte teNe varadAma tIrtha upara potAnA skandhAvArane paDAva nAkhyo. temaja te bharatacakrI ke hato ? have sarvaprathama vizeSaNa vaDe bharatacakrInA samayamA vizeSatA pragaTa 2i sUtrA2 43che (mAiyavara phalaya pavaraparigarakheDayavaravammakavaya mADhIsahassakalie) mahI' 'mAiya' se dezI za6 cha bhane sahAyamA 54uvA mATenA arthamAM prayukta thayela che. A pramANe jemaNe pota-potAnA hAthamAM varaphalakeDhAlalaI rAkhI che, zreSTha kamarabaMdhathI jemano kaTi bhAga bahu ja kasIne bAMdhavAmAM Avyo che. temaja vaMzanI zalAkAothI nirmita jemanA kheTake-bANo-chetemaja dRDha baddha kavacaarthAt je majabUta kavacathI susajita che. evA sahastro ddhAethI te bharatacakrI yukta hatA. (ukkaDa varamauDatiroDapar3AgajhayavejayaMti cAmaracalaMtachattaMdhayArakalie) Gad temaja pravara zreSTha mugura-rAjacinha vizeSita zirobhUSaNa kirITa-sadaza zirabhUSaNa patAkA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre cchatrAndhakArakalitaH, tatra - utkaTavarANi umnatapravarANi mukuTAni rAjacinha vizeSitazirobhUSaNAni kirITAni mukuTasadRza zirobhUSaNAni patAkA laghupaTarUpA, dhvajA bRhatpaTarUpAH vaijayantyaH pArzvataH laghupatA kikAdvayasaMyuktAH patAkA eva, cAmarANi tathA calacchatrANi ca teSAM sambandhi yadandhakAraM - chAyArUpam tena kalitaH yuktaH, atra andhakArazabdena mukuTAdInAM chAyA gRhyate, tena Atmajanitaklezarahita itimAvaH punarbharatameva vizinaSTi(asikhevaNi khaggacAvaNArAyakaNayakappaNimUlalauDa bhiMDimAladhaNuhatoNa sarapaharaNe hi ya) akSeipaNI khaDgacApanArAcakaNaka kalpanI zUlalaguDabhindipAladhanustRNa zarapraharaNaizva (sahie ) saMyuktaH tatra asayaH -khaDgavizeSAH kSipyante sIsakaguTikA yAbhiriti kSepiNyaH ( gophaNa ) iti lokaprasiddhAH khagAH sAmAnyataH, cApAH dhanuMpi nArAcA:- sarvalohabANAH, kaNakAH vANavizeSAH kalpanyaH laghukhaDgAH zUlAni prasiddhAni laguDAH yaSTivizeSAH bhindipAlAH hstkssepyaa| mahAphalA dIrghA AyudhavizeSAH, dhanUpi vaMzamayabANAsanAni, tUNA:- tuNIrAH bANakozA ityarthaH zarAH - sAmAnya bANAH ityAdibhiH praharaNaizca kimAkAra kairuktapraharaNaiH kalita ityAha- (kALaNIla) ityAdi (kALaNIla ruhira pIya sukkala anegadhisayasaNNividve) kAla nIlarudhirapIta zuklA ne kacinhazata sanni 614 , mukuTa sadRza zirobhUSaNa patAkA laghupatAkAe~, dhvajAe~ bar3ora patAkAe~, vaijayanti pArzvabhAga meM choTI do patAkAoM se yukta patAkAe~, cAmara evaM chatra inakI chAyA se vaha yukta hai (yahAM aMdhakAra pada se mukuTa dikoM kI chAyA gRhita huI hai ataH isa prakAra ke kathana se Atapajanita kleza se rahita vaha bharata cakrI prakaTa kiyA gayA hai ) ( asikhevaNi khagga cAva NArAyakaNaya kappaNisUla lauDabhiDi mAladhaNuha toNa sarapaharaNehiya) asi - talavAra vizeSa, kSepaNo - gophana, khaGga sAmAnya talavAra, cApa - dhanuSa, nArAca sarpa rUpa se bane hue lohe ke bANa, kaNaka - vANavizeSa kalpanI laghukhaDga, zUla, laguDa- yaSTi vizeSa, bhindipAla - vallama mahAphalavAlA lambA AyudhavizeSa dhanuSa - vaMzamaya bANAsana, tUNa-mAthA, zara- sAmAnya bANa, ina saba praharaNoM se jo ki ( kAlagIla ruhira piya sukkilla aNegacidhasaya saNNiviTThe) kAle, nIle, lAla, pIle aura sapheda saghupatA Ayo, dhvanyo vizAla ptaa| vaizyaMtI pArzvabhAgamAM nAnI-nAnI me ptaaethI yukta patAkAo cAmara temaja chatra e savanI chAyAthI te yukta hatA, (ahIM a MdhakAra padathI mukuTAdikanI chAyA gRhIta thaI che, ethI A jAtanA kathanathI Atapa janita kalezathI rahita te lastayaDI agara uravAmAM Ave che ) ( asikheva nikharagacAvaNA yikaNayakappaNi sUlalauDabhi DimAlaghaNuhatoNa sarapaharaNe hiya) asi-talava 2 (vazeSa, kSepalI gae, bhAga- sAmAnya talavAra yAya-dhanuSya, nArAya- sonu janeSu mAmAvizeSa, utpanIladhu-aDUga-zUla laguDa-yaSTi vizeSa linhi rAsa-sama-mahAIsa yu sudIrgha AyuvizeSa dhanuSa zamaya khANAsana. tRNa-tuNIra, zara-sAmAnya khANa, e sava haraNe dhI (kANI hirapIya sukkilla aNegacidhasaya saNNiviTThe) ajA, 'nIsA, sAsa, cIjA ane zveta ra MgAmA aneka sahaso cihnothI yukta hatAM eTale ke e sarve cinhA jAtinI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 8 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 615 viSTam, tatra-rudhirazabdo raktArthe prayuktaH tena kAlanIlaraktapItazuklavarNAni jAtitaH paJcavarNAni vyaktitastu tadavAntara bhedAt anekarUpANi yAni cinhazatAni tAni sanniviSTAni sthApitAni yasmin tattathA tat yadhAsyAttatheti kriyAvizeSaNatayA bodhyam / ko'rthaH ? rAjJAM hi zastrAdhyakSAsta tajjAtIyatattaddezIyazastrANAM tasyaiva parijJAnAya zastrakozeSu uktarUpANi cinhAMni nivezayanti zastreSu ca tattadvarNamayAn kozAn kurvantItyarthaH, punazca rAjasAmagrI kathanadvArA bharatarAjAnameva vizinaSTi (apphoDiya sIhaNAya cheliya hayahesiya hathigulagulAiya aNega rahasayasahassaghaNaghaNetaNIhammamANasadasahieNa ) AsphoTita siMhanAdaseMTita hayaheSita hastigulagulAyitAnekarathazatasahasraghanaghaneti nihanyamAnazabdasahitena, tatra AsphoTitaM bhujAsphoTarUpaM siMhanAdaH siMhasyeva zabdakaraNam 'cheliya' tti seMTitaM harSotkarSeNa sItkArakaraNam hayaheSitam haNahaNeti turaGgazabdaH, hastigulagulAyitaM-gajagajjitam anekAni yAni rathazatasahasrANi lakSaparimitAni teSAm 'ghaNaghaNeta' ti ghaNaghaNazabdaH, ayaM sthAnAmanukaraNazabdaH tathA nihanyamAnAnAmazvAnAM ca totrAdi zabdAstaiH sahitena tathA 'jamagasamagabhaMbhAraMgo ke aneka saikar3o cinhoM se yukta the arthAt ye saba cihna jAto kI apekSA pAMca vargoM ke hI the parantu vyakti kI apekSA avAntara bhedoM ko lekara ye saikar3oM kI saMkhyA meM the kyoMki aisA dekhA jAtA hai ki rAjAoM ke zastrAdhyakSa tattajjAtIya tattaddezIya zastroM ke parijJAna ke nimitta zastrakozoM ke Upara ukta rUpa vAle cihna banA dete haiM aura zastroM ke Upara bhI tattadvarNamaya aneka cihna kara diyA karate hai aise zastroM se vaha bharata cakrI yukta thA, tathA (amphoDiyasIhaNAya chaliya haya hesiyahatyigulagulAiya aNegarahasayasahassaghaNaghaNetaNIhammamANasaddasahieNa) jaba bharata ckr| isa saca yuddha sAmagrI se yukta huA calA jA rahA thA usa samaya usake sAtha ke kitaneka yoddhAjana bhujAoM ko Thokate hue sAtha meM cala rahe the| koi2 yoddhAjana siMha ke jaise zabdoM kI dhvanI karate hue cale jA rahe the| koi2 yoddhA harSa ke utkarSa se sItkAra zabda karate hue Age baDha rahe the| sAtha meM dhor3Ao kI hinahinAhaTa ke zabda gUMjarahe the| hastigulagulAyita hAthiyoM kI ciMdhADa hotI jA rahI thI, lAkhoM rathoM kI citkAra dhvani nikala rahI thI / apekSAe pAMca varNanA ja hatAM, paraMtu vyaktinI apekSAe avAntara bhedathI e sahastronI saMkhyAmAM hatAM kemake Ama jovAmAM Ave che ke rAjAeAnA zastrAdhyakSa tattajajAtIya, tattadezIya zastronA pariNA na-nimita zastrakezanI upara uparyukata cinha banAvI de che. ane zastronI upara paNa tattadvarNamaya aneka cinho karI nAkhe che. evAM zastrothI te bharata cakrI yatahate. tebhara (apphoDiyasIhaNAya cheliyahayahesiya hasthi gulagulAiya aNegarahasayasahassa dhaNaghaNetaNIhammamANasaddasahieNa) yAre bharata yahI mAgadhI yuddha-sAmagrIthA susajaja thaIne jaI rahyo hato, te samaye tenI sAthenA keTalAka ddhAo bhujAo ThokatA eTale ke yuddha mATe ame tatpara chIe e jAtano bhAva vyakata karatA sAthe cAlI rahyA hatA. keTalAMka dvAo siMha jevI garjanA karatA cAlI rahyA hatA, keTalAka yoddhAo harSAviSTa thaIne sItkAra zabda karanA-karatA AgaLa dhapI rahyA hatA. ghaDAonA haNahaNATathI dizAo vyAma thaI rahI hatI. hasti gulagulAyita-hAthIonI cIlathI mahAzabda thaI rahyo jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre horaM bhakiNita kharamuhimugudasaMkhipa piralIvaccagaparivAiNi vaMsaveNuvipaMci mahati kacchavibhiriyArigasiriMgatalatAlakaMsatAla karaghANutthieNa' yamakasamakabhambhAhorambhAkvaNitA svaramukho sukundazakhikA piralIvaccakaparivAdinI vaMzaveNuvipazcI mahatI kacchapI bhAratI rigasirikAtalatAlakAMsyatAlakaradhmanotthitena, tatra 'jamagasamage' ti-yugayadvAdyamAnebhyaH bhambhA-DhakkA, horambhA-mahADhakkA, kvaNitA-kAcid bINA kharamukhokAhalIti prasiddhAH, mukundo murajavizeSaH, zakhikA-laghuzaGkharUpA piralIvaccako-tRNarUpavAdyavizeSau, parivAdino saptatantrIvoNA vaMzaH-prasiddhaH, veNuvaMza vizeSaH, vipaJcI titantrI vINA mahatIsaptatantrIkA kacchapI-kacchapAkAro vAdyavizeSaH, bhAratIvINA, rigasirikA-ghayamANavAditravizeSaH, talaM-hastapuTaM tAlAH vAdyavizeSaH, kAMspatAlAH-prasiddhAH, karadhmAnaM -parasparaM hastatADanam etebhyo vAditavAdyavizeSebhya usthitena niHsRtena utpanne netyarthaH 'mahayA sadasaNiNAdeNaM' mahatA zabdasantinAdena tatra mahatA vipulena zabdasanninAdena dhvanipratidhvanyAtmakena 'sayalamavi saIsajanoM dvArA ghoDoM ko tADanAM ke nimitta prayukta kiye gaye kor3o kA AbAja bharsa rahI thii| tathA ( jamagasamaga bhaMbhA horaMbha kiNita kharamuhi muguMdasaMkhiyapiralI vaccaga pari vAiNi vaMsaveNu vipaMci mahatikaccha vibhiriyA rigasirigatalatAlakaMsatAlakaradhANusthieNa) eka sAtha vajAye gaye bhaMbhA-DhakkA, horabhbhA-mahADhakkA, kUNitA-vINA, khara mukhI-kAhalo, mukunda - muraja vizeSa, zazikA-choTI zaMkhI, piralI, vaccaka(ye donoM vAdyavizeSa ghAsake tRNoM se banAye jAte haiM) parivAdinI-saptatantrI vINA,vaMza-vAMsurI, veNu-vizeSa prakAra kI vAMsurI, vipaJco-vINA mahatI-kacchapI-sAta tAroMvAlI kacchapakejaise AkAra kI vINA-tamUrA, bhAratI vINA, rigasirikA ghisane para jo vajatA hai aisA vAdyavizeSa, tala hathelI ko AvAja, jise tAla kahA jAtA hai kAMsyatAla evaM karadhmAna-Apasa meM hAthoM kA tADana ina sabake umpanna hue (mahayA sadda sanninAdena) vipula zabdoM kI dhvani evaM pratidhvani hotojAraho tho isa se (sayalamavi jIvaloyaM hato. sAI se vaDe ghaDAonI tADanA-nimitta je koDAe phaTakArI rahyA hatA teno avAja tha ite tamar (jamaga-samaga bhaMbhA horaMbha kiNita kharamuhi muguda saMkhiyapiralIvaccaga parivAiNi vaMsaveNuvipaMci mahati kacchavibhiriyArigasiriga talatAlakaMsatAlakara dhANunthieNa) zrI sAthe 43vAmA mAmA -6 2 mA - mahAdaOM1, ishitaa-vii|| parabhuDI-sI, bhunha-4224 vizeSa, za(54-choTI-zamI, visI, pathya (meyo sanna vAdya-vizeSa ghAsanA tRNethI banAvavAmAM Ave che.) parivAdinI-satata~I vINA,-vaMza vAMsaLI veNu-vizeSa prakAranI-vAMsaLI, vipacI-vaNa, mahatI-kuchavI-sAtatArovALI chapa jevA AkAravALI vINA, taMbUra, bhAratI viNa, rigasirikA-ghasavAthI je vAge che e jAtanuM vAghavizeSa, tala-hatheLIne avAja ke jene tAla kahevAmAM Ave che, kAMsyatAla temaja karabhaan-52252 3 / / nutana, ye sabhI patra yesarI (mahayA saddasanninAdena) vidhusa zahAne pani bhane pratipAna Ave 2ho to. methI (sayalamavi jIvaloyaM purayate) jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 8 bharatarAzaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 617 jIvaloyaM pUrayaMte' sakalamapi jIvalokaM pUrayan 'balavAhaNasamudaeNaM' balavAhanasamudayena, tatra balaM cAturaGgasainyam, vAhana-zivikAdi, etayoH krameNa yaH samudayaH samUhaH bena yukto bharataH punazca kIdRzaH 'evaM jakkhasahassaparikhuDe vesamaNe ceva dhaNavaI' evam amunA prakAreNa 'jakkha sahassaparivuDe' yakSasahasraparivRtaH yakSANAM devavizeSANAM sahasra saMparivRtaH 'vesamaNe ceva dhaNavaI' vaizramaNaH dhanapatiriva kubera iva sampatizAlI bharato'pi yakSasahasradvayasaMparivRtaH cakravarnizarIrasya vyantaradeva sahastradvayAdhiSTitatvAditibhAvaH tathA 'amaravai saNNibhAe iDUDhIe pahiyakittI' amarapateH indrasya sannibhayA sadRzyA zraddhayA prathitakIrtiH, prakhyAtakItiH 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDataheva sesaM jAva vijayakhaMdhAvAraNiyesaM karei' atra 'taheva sesaM' ityatidezapadena sacitAni yAvat padAntaragatAni ca sarvANi vizeSaNAni sulabhatayA jJAnArtham ekIkRtya likhyante yth| 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuha paTTaNAsamasaMvAhasahassamaMDiyaM thimiyameiNIyaM vasahaM abhijiNamANe amijiNamANe aggAI varAI rayaNAI paDicchamANe paDicchamANe taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe aNugacchamANe joyaNaMtariyAhi vasahIhi vasamANe vasamANe jeNeva varadAmatitthe teNeva uvAgacchai' grAmA''kara nagarakheTakarbaTamaDambadroNamukhapattanAzramasaMvAhasahastramaNDitAM stimitamedanIkAM vasudhAm abhijayan abhijayan agryANi varANi ratnAni pratIcchan pratIcchan taddivyaM cakraratnam anugacchan anugacchan yojanAntaritAbhirvasatibhirvasan vasan yatraiva varadAmatIrthaH tatraiva upAgacchati tatra grAma:prasiddhaH, AkaraH-khaniH nagaraM prasiddham 'kheDa' kheTam-dhUliprAkArayuktaM laghunagaram, pUrayaMte) vaha bharata cako sakala jIvaloka ko vyApta kara rahA thA tathA (balavAhaNasamudaeNaM) bala -caturaGga sainya aura vAhana zibikAdi ke samudAya se vaha bharata cakro yukta thA (evaM jakkhasahasaparighuDe, vesamaNe ceva dhaNavaI) ataeva hajAra yakSa se parivRta hue dhanapati ke jaisA sampati zAlI vaha bharata cakrI pratIta hotA thA kyoMki cakravartIkA zarIra dohajAra vyantara devoM se adhiSThita hotA hai (amarapati saNNibhAi iddhIe pahiyakittI gAmAgaraNagarakheDakavvaDa taheva sesaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) tathA indra ke jaisI Rddhi se vaha bharata cakrI prakhyAta kIrti vAlA thA isa taraha hotA huA vaha bharatacakrI hajAroM grAmoM se hajAroM khAnoM se-suvarNAdi ke sarata yahI sa pa ne vyAsa 3rI 2wo hatI, tayA (balavAhaNasamudaeNaM) mlcataraMga sainya ane vAhana -zibikAo vagerenA samudAyathI te bharata cakI yukata hate (uM jakyasahassaparivuDe, vesamaNe ceva dhaNavaI) methI sahasa yAthI parivRtta thaya te 20 dhanapati je sampattizAlI lAgato hato, kemake cakravatInu zarIra be hajAra vyaktara devethI adhiSThita DAya che. (amarapatisaNNibhAe iddhIe pahiyakittI gAmAgarakheDakabbaDa taheva sesaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) tathA dhandra pI *ddhithI ta lata yahI praNyAta kIrtivALo hato. A pramANe susajaja thaIne te bharata cAkI sahastro grAmethI sahastro khANathI 78 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 jambUdvIpaprajJaptisUtre yadvA nadIbhiH parvatairvA veSTitaM nagaram 'kacvaDa' karbeTaM kutsitanagaram 'maDaba' maDambo grAmavizeSaH yasya caturdikSu, sArdhayojanadvayaparyantaM dvitIya grAmo na bhavet saH 'doNamuha ' droNamukham, jalasthalamArgakaM nagaram 'paTTaNa' patanam - sarvavastu prAptisthAnam 'Asama' AzramaH tApasAde nivAsasthAnam 'saMvAha' saMvAha: durgavizeSaH yatra kRSIvalAH dhAnyAdIni rakSituM sthApayanti eteSAM 'sahassa maMDiyaM' sahastrairmaNDitAm 'thimiyameiNIyaM' stimitamedi - nIkAm, stimitA sthirA medinI janasamUhaH yasyAM sA tathA tAm 'vasu' vasudhAm 'abhijiNamANe' 2 abhijayan abhijayan anyarAjAdhikArAt balAt svAdhikAre Anayana 2 'aggA rAI rayaNA' paDicchamANe paDicchamANe' adhyANi pradhAnAni varANi zreSThAni ratnAni pratIcchan pratIcchan - svIkurvan svIkurvan 'taM divyaM cakkarayaNaM aNugacchamANe agacchamANe' taddivyaM cakraratnam anugacchan anugacchan tatpRSThato vrajan vrajan 'uvAgacchai' upAgacchati 'upAgacchitA' upAgatya 'varadAmatitthassa adurasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM NavajoyaNa vitthinnaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei' varadAmatIrthasya 'adUrasAmante utpattisthAno se - dhUli prAkAra yukta hajAroM laghunagaroM se athavA nadiyoM se yA parvatoM se pariveSTita nagaroM se, hajAroM karvaToM se kutsinanagaroM se cAroM dizAo meM sArdhayojana dvaya taka dvitIya grAma rahita maDambo se, jalasthala mArgavAle droNamukho se sarvavastuoM kI prApti ke sthAnabhUtapattanoM se, Azrama se - tApasAdike nivAsabhUta sthAnoM se tathA jahAM para kRSakavarga dhAnyAdikoM ke rakSAnimitta sthApita karate haiM aise saMvAho se maNDita, evaM janasamUha jisameM sthira hai aisI medinI - vasudhA ko apane adhikAra meM letA 2 tathA zreSTha ratnoM ko najarAne ke rUpa meM svIkAra karatA 2 tathA divya cakraratna ke pIche 2 calatA 2 tathA eka yojana ke antarAla se paDAva DAlatA 2 jahAM varadAma tIrtha thA vahAM para AyA / yahAM para isa pUrvokta vyAkhyA kA mUla pATha aisA haiM- (gAmAgaraNagarakheDa kanvaDama DaMba doNa muhapaTTaNA sama saMvAha sahassamaMDiyaM thimiyabheiNIyaM vasuhaM abhimANe 2 aggAI varAI rayaNAI paDicchamANe 2 taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe 2 suvarNAdikAnA utpatti sthAnAthI dhUli prAkAra cukata sahastro laghu nagaro,thI athavA nadIethI ke pava tAthI pariveSTita nagarAthI sahastrA kaTothI-kutsita nagarAthI, cAre dizAomAM sAddha cAjanaya sudhI dvitIya grAma rahita sakhAthI, jala sthala mAga vALA droNAsukhAthI sarva vastuo maLI zake evA prApti sthAna bhUta pattanAthI AzrameI-tApasAdinA nivAsabhUta sthAnAthI temaja jayAM kRSakavaga dhAnyAdikAnI rakSA mATe nirmita kare che evA saMvahAthI, maMDita temaja janasamUha jemAM sthira che evI medinI-vasudhAne peAtAne adhIna banAvatA temaja zreSTha ratnene najarANAnA svarUpamAM svIkAra karatA-temaja divya cakraratnanI pAchaLa-pAchaLa cAlatA cAlatA tathA eka ceAjananA aMtarAlathI paDAva nAkhatA-nAkhatA jyAM varadAma tIrthaM hatuM tyAM ANye. ahIM e pUvekita vyAkhyAne mULapATha A pramANe che(grmaagrnn garakhe DakabbaDama DaMba - doNamuhapaTTaNAsamasaMvAha saharasamaNDiyaM thimiyameiNIyaM vasuhaM abhijiNamANe 2 aggAI varAI rayaNAI paDicchamANe 2 taM divvaM cakkarayaNaM aNuga jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH sU0 8 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 619 nAtidUre nAtisamIpe yathocitasthAne dvAdazayojanAyAmaM navayojanavistoNaM vijayaskandhAvAranivezaM karoti 'karittA' kRtvA 'baddhairayaNaM sadAvei' varddhakiratnaM zabdayati Ahvayati 'sadAvitA' zabdayitvA AhRya 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA ! mama Avasaha posahasAlaM ca karehi mameya ya mANattiyaM paccappiNAhi' kSiprameva bho devAnupriya ! mama AvAsaM pauSadhazAlAM ca kuru mama etAmAjJaptikAM pratyarpaya ||suu08|| atha rA''jJaptyanantaraM kIdRzaM varddhakiratnaM kIdRzaM ca vainayikamAcacAretyAha-"tae NaM se" ityaadi| mUlam-tae NaM se AsamadoNamuhagAmapaTTaNapuravarakhaMdhAbAragihAvaNavibhAgakusale egAsIti payesu savvesu ceva vatsu NegaguNajANae paMDie vihiNNU paNayAlosAe devayANaM vatthuparicchAe NemipAsesu bhattasAlAsu koTTaNisu ya vAsagharesu ya vibhAgakusale chejje vejjhe ya joyaNatariyAhiM vasahIhiM vasamANe vasamANe jeNeva varadAmatitthe teNeva uvAgacchai) vahAM Akara ke usane varadAmatIrtha ke na atinikaTa aura na ati dUra kintu yathocitasthAna meM 12 yojana caur3A aura no yojana laMbA aisA apanA vijayaskandhAvAra ThaharAdiyA isa sambandha meM pATha aisA hai-(uvAgacchittA varadAmatitthassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) itane vistIrNa skandhAvAra ko ThaharAkara phira usane apane (vairayaNaM saddAvei) varddhakI ratna ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) use bulAkara ke phira usane aisA kahA-(khippAmeva bho devANupiyA ! mama AvasahaM posahasAlaMka karehi, mameya mANattiyaM paccapiNAhi) he devAnupriya ! tuma zIghra hI mere nimitta eka AvAsa aura eka pauSadhazAlA banAo phira isakI bana jAnepara mujhe khavara do ||suu08|| cchamANa 2 joyaNaMtariyAhi vasahIhi vasamANe vasamANe jeNeva varadAmatitthe teNeva uvaaTda6) tyAM AvIne teNe varadAma tIrthanI na atinikaTa ane na atidara paNa yathocita sthAna para 12 jana pahoLA ane navAjane dIrgha evA vistRta kSetramAM vijaya skandhApaar nAjyo. mAsa mA 54 pramAlo cha-(uvAgacchittA varadAmatitthassa adarasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) mAvA vistI 24.dhAvAra (sainya) ne 571 bhane pachI ta pAtAnA (vaddhaharayaNaM sadAvei) 4g 2khanana mAsAvyA. (sahAvittA evaM vayAsI) tene mArAvIna pachI 22 mA pramANe ukhu (khippAmeva bho devANuppiyA! mama AvasahaM posahasAlaM ca karehi ! mameya mANattiyaM paccavivAhivAnupriya ! tame yathAzA bhAmATe me mAvAsa neme poSaNa banAvaDAve ane pachI mane sUcanA Apa. 58 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre dANakamme pahANabuddhI jalayANaM bhUmiyANa ya bhAyaNe jalathalaguhAsu jaMtesu parihAsu ya kAlanANe taheva sadde vatthuppaese pahANe gammiNi kaNNarukkhavalliveDhiyaguNadosaviANae guNaDDe solasapAsAyakaraNakusale causahi vikappavitthiyamaI NaMdAvateya vaddhamANe sosthiya ruaga taha savvaA bhaddasaNNivese ya bahu visese udaMDiya devakoTThadArugiri khAyavAhaNavibhAgakusale iya tassa bahu guNaddhe thavaizyaNe nnriNdcNdss| tavasaMjamanibiTTe kiM karavANI tuvaTThAI // 1 // so deva kamma vihINA khaMdhAvAraM gariMdavayaNeNaM / AvasahabhavaNakaliyaM karei savvaM muhutteNaM // 2 // karetA pavaraposahagharaM karei karittA jeNeva bharahe rAyA jAva etamANattiyaM khippAmeva paccappiNai, sesaM taheva jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNava bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai ||suu09|| chAyA-tataH khalu taAzramadroNamukhagrAmapattanapuravaraskandhAvAragRhApaNavibhAgakuzalam ekAzItipadeSu sarveSu caiva vAstuSu anekaguNajJAyakaM paNDitam, vidhijJam paJcacatvAriMzato devAnAM vAstuparIkSAyAM vAstuparicchade vA nemipAzceSu bhaktazAlAsu kohanISu ca vAsagRheSu ca vibhAgakuzalam chedhe vedhye ca dAnakarmANi pradhAnavuddhiH, jalagAnAM bhUmikAnAM ca bhAjanaM jalasthalaguhAsu yantreSu parikhAsu ca kAlakSAne tathaiva zabde vAstupradeze pradhAnama, gambhiNo kanyAvRkSavalliveSTitaguNadoSavijJAyakaM guNADhayaM SoDazaprAsAdakaraNakuzalaM catuHSaSTivikalpavistRtamati nandyAvarte ca varddhamAne svastike rucake tathA sarvatobhadrasanniveze ca bahuvizeSam uddaNDikadevakoSTadAru girikhAtavAhanavibhAgakuzalam etat tasya bahuguNADhayaM sthapatiratnaM narendracandrasya / tapaH saMjamaniviSTa kiM karavANi ityupatiSThate // 1 // tada devakarmavidhinA skandhAvAraM narendravacanena / AvAsabhavanakalitaM karoti sarva muha tena // 5 // kRtvA pravarapauSadhagRhaM karoti, kRtvA yatraiva bharato rAjA yAvat etAm AjJaptikA kSiprameva pratyarpayati, zeSaM tathaiva yAvat majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva vAlA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaNTo'zvarathaH tatraiva upAgacchati // suu09|| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 9 AjJaptyanantaraM varddhakIratnasya kauzalyanirUpaNam 621 TIkA - "tae NaM se" ityAdi / 'tara NaM se' tataH khalu tat varddhakiratna maham 'kiravANA tu vahAi' kiMkaravANi kiM karomi Adizantu devAnupriyA mayA kiM kartavya mityuktvA bharatacakrisamIpe upatiSThate ityagreNa sambandhaH / kIdRzaM varddhaki ratna mityAha'AsamadoNamuha' ityAdi 'AsamadoNa muhagAmapaTTaNa puravarakhaMdhAvAra gihAvaNa vibhAga kusa le' AzramadroNamukhagrAmapattanapuravaraskandhAvAragR paNavibhAgakuzalam, tatra - AzramAdAyaH etasmAtpUrve aSTamasUtre vyAkhyAtArthAH, skandhAvAragRhApaNAH prasiddhA eva eteSAM vibhAge vibhAgarUpeNa racanAyAM kuzalaM nipuNam, athavA " purabhavanagrAmANAM ye koNA steSu nivasatAM doSAH / zvapacAdayo'ntyajAntAsteSveva vivRddhimAyAnti // 1 // " ityAdi yogyAyogyasthAnavibhAgajJam punazca kIdRzam 'egAsItipayesu sacce su caiva vatthU NegaguNajANae paMDie' ekAzIti padeSu sarveSveva vAstuSu aneka guNajJAyakaM paNDitam, tatra ekAzItiH padAni vibhAgAH vibhaktavyavAstukSetrabhAgAH tAni yatra tAni tathA evaMvidheSu vAstuSu gRhabhUmiSu sarveSveva eva zabdAt catuHSaSTipadazatapadarUpeSu 'taNaM se Asama doNamuhagAmapaTTaNaM - ityAdi0 sUtra - 9 TIkArtha - isake bAda usa varddhaki ratna ne "maiM kyA karUM, mere yogya Apa devAnupriya Adeza deM- mujhe kyA karanA cAhiye aisA kahakara vaha bharata cakrI ke pAsa pahu~cA aisA yahA~ sambandha haiM vaha varddhakI ratna kaisA thA- isa sambandha meM sUtrakAra apane vicAra koprakaTa karate hue kahate haiM- ( AsamadoNa muhagAmapaTTaNapuravarakhaMvAvAra gihAvaNavibhAgakusale ) vaha varddhakiratna AzramadroNamukhagrAma, pattana, puravara, skandhAvAragRhApaNa inakI vibhAga rUpa se racanA karane meM nipuNa thA, athavA - "purabhavanaprAmANAM ye konAsteSu nivasatAM doSAH / zvapacAdayo'ntya jAntAsteSveva vivRddhimAyAnti // 1 // ityAdi kathana ke anusAra yogyAyogya sthAna ke vibhAgakA jAnane vAlA thA (egA sItipadeSu savve ceva vatthUsu NegaguNa jANae paMDie) tathA 81 vibhAga - vibhaktavya vAstu kSetra khaNDavAlI aisI gRha bhUmiyo meM tathA isI prakArakI 64 khaNDa vAlI aura 100 pada - khaMDavAlI 'tapaNa se AsamadoNamuhagAmapaTTaNa ityAdi // sU09 // TIkA - tyArlR khAda te ka ratne huM zuM karu, hai devAnupriya ! mane ApazrI mArA caiAgya Adeza Ape, mAre zu karavu joIe ? Ama kahIne te bharata cakrI rAjA pAse gaye. A rIte ahIM saMbaMdha che. te varSoMkI ratna kevo hatA ? A saMbaMdhamAM sUtrakAra peAtAnA piyaa| yA pramANe vyasta ure che - (AsamadoNamuhagAmapaTTaNapuravarakhaMdhAvAra gihAvaNavibhAgakusale) te vaddha DIratna Azrama drozamuNagrAma, yattana, puzvara, 4ndhAvAra, gRhAya se sarvanI vibhAga rUpamAM racanA karavAmAM nipuNa hatA athavA 'purabhavanagrAmANAM ye konAsteSunivasatAM doSAH / zvapacAdayo 'ntyajAntAsteSveva vivRddhimAyAnti // 1 // tyAhi uthana bhulna yogyAyogya sthAnanA vibhAganA te jJAtA hateo (egAsIti pade savve caiva vatsu NegaguNajANae paMDie) temana 81 vibhAga vilantavya vAstukSetra khaDavALI evI gRhabhUmikAmAM tathA eja prakAranI 64 khaDavALI ane 100 pada khaDa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 jambUdvIpaprajJaptisUtre vAstuSu ca anekeSAM guNAnAmupalakSaNatvAd doSANAM ca jJAyakam sadasad vive kinI buddhiH paNDA paNDAdiryasyeti paNDitam sAtizayabuddhiyuktam 'vihiNNU paNayAlIsAe devayANaM' vidhijJa paJcacatvAriMzato devatAnAm ucitasthAnanivezanAdividhijJamityarthaH tathA 'vatthu paricchAe' vAstuparIkSAyAM ca vidhijJamiti yojyam tadvidhizca "gRhamadhye hastamitaM khAtvA paripUritaM punaH zvabhram / yadyUnamaniSTaM tat same samam dhanyamadhikaM cet // 2 // ityAdi, athavA vAstUnAM paricchade AcchAdanaM kaTakambAdibhirAvaraNaM tatra vidhijJama, yathAsthAnakaTakambAdiviniyojanAt tathA-'NemipAsesu bhattasAlAsu koTTaNisu ya nemipAzrveSu sampradAyagamyeSu sthAneSu bhaktazAlAsu-rasavatIzAlAsu koTanISu, koTTa-durga sthAyirAjasatkaM nayanti prApayanti AgantukarAjJAmiti vyutpattyA koTTanyaH-yAH koTTagrahaNAya pratikoTTabhittaya utthApyante tAsu tathA-'vAsagharesu ya vibhAgakusale' tathA vAsagRheSu zayanagRheSu vibhAgakuzalaM yathaucityena vibhAgakaraNe nipuNam, tathA 'chejje vejjhe ya dANakamme pahANayuttI' chedye vedhye ca dAnakarmaNi pradhAnabuddhiH, tatra chedyaM-chedanAha kASThAdi, vedhyaM gRhabhUmiyoM meM aneka guNa evaM doSoM kA jJAtA thA, paNDita thA-sadasad kA viveka karane vAlI buddhirUpa paNDA se yukta thA sAtizaya buddhivAlA thA (vihiNNU paNayAlIsAe devayANaM ) 45 devatAo ko ucita sthAna meM baiThAne Adi kI vidhi kA jJAtA thA (vasthuparicchAe) vAstu parIkSA meM vidhijJathA-vaha vidhi isaprakAra se hai-"gRhamadhye hastamitaM khAtvA paripUritaM punaH zvabhUm, yadyUnamaniSTaM tat same samaM dhanyamadhikaMcet ||1||-ityaadi-athvaa--mkaanoN ko Upara se Dhakane meM jo Dhakane ke kAma meM Ane vAlekaTa kamba AdirUpa AvaraNa hai, usa sambandha meM vidhijJathA (Nemi pAsesu bhattasAlAsu koTTaNisu ya vAsadharesu ya vibhAgakusale) sampradAyagamya nemipArtho meM, bhaktazAlAo meM-bhojana gharoM meM, kohaniyoM meM koTTagraha ke liye jo pratikobhittiyAM uThAi jAtI hai unameM tathA zayana gRhoM meM yathocita rUpa se vibhAga karane meM kuzala thA, tathA-chejje, vejjhe, vALI gRhabhUmikAonA aneka guNa temaja dene te jJAtA hato paDita hate. sadu asadu vive: 42nArI muddhi35 5 thI te yuta hatamele sAtizaya muddhiyAko hato, (vihiNNU paNayAlIsAe devayANaM) 45 patAsAne yogya sthAna asAvA mere vidhinA te jJAtA hatA. (vasthu paricchAe) pAsta parIkSAmA vidhijJa DA. te vidha mA pramANe - ___"gRhamadhye hastamita khAtvA paripUritaM punaH zvabhUm , yAnamaniSTa tat same samadhanyamadhikaM cet // 1 // ItyAdi athavA makAnane uparathI AcchAdita karavA mATe upayogI evA kaTakambA Adi 35 mAyaro samayamA vidhijJasal. (NemipAsesu bhattasAlAsu koNisuya vAsagharesuya vibhAgakusale) sahAya abhya nemi pAvabhA, sata zAAmA sAnAmA kedanIomAM-koTa graha mATe killAne sarapharavA je prati keTabhittio uThAvavAmAM Ave che, te saMbaMdhamAM temaja zayana gRhamAM yAcita rUpathI vibhAga karavAmAM te kuzaLa hatuM, temaja (chajje, vejjhe, a dANakamme, pahANabuddhI, jalayANaM bhUmiyANaya bhAyaNe jalathala guhAsu jaMtesu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 9 AjJaptyanantaraM varddhakoratnasya kauzalyanirUpaNam 623 vedhanAhaM tadeva, dAnakarma-aGkanAtha gairikaraktasUtreNa rekhAdAnakarma tatra pradhAnabuddhi vizeSajJam vizeSarUpeNa jJAyakamityarthaH, punazca kIdRzam 'jalayANaM bhUmiyANa ya bhAyaNe, jalagAnAM jalagatAnAM bhUmikAnAM jalottaraNArthakapadyAkaraNAya bhAjanaM yathaucityena vibhAjakam, ca zabdaH samuccaye unmagnAnimagnAnadya dyuttare tasyaitAdRzasAmarthasya supratItatvAt punazca kIzam 'jalathalaguhAsu jaMtesu parihAsu ya kAlanANe taheva sadde vatthuppaese pahANe' jala. sthalaguhAsu yantreSu parikhAsu ca kAlajJAne tathaiva zabde vAstupradeze pradhAnama, tatra jalasthalaguhAsu-jalasthalayoH sambandhinISu guhAsu iva guhAsu suraGgAsvityarthaH tathA yantreSu ghaTIyantrAdiSu, parikhAsu pratItAsu, ca zabdaH samuccaye kAlajJAne cikIrpitavAstu prazastAprazastalakSaNaparijJAne "vaizAkhe zrAvaNe mAghe, phAlguNe kriyate gRham / zeSamAseSu na punaH, pauSo vArAhasammataH // 1 // ityAdike tathaiveti vAcyAntarasaMgrahe zabde zabdazAstre sarvakalAvyutpatte retanmUlakatvAt, vAstupradeze-gRhakSetraikadeze "aizAnyAM devagRhaM mahAnasaM cApi kAryamAgneyAm / nai tyAM bhANDopaskaro'rthadhAnyAni mArutyAm // 1 // " ityAdi a dANakamme, pahANabuddhI, jalayANaM bhUmiyANa ya bhAyaNe jalathalaguhAsu jaMtesu parihAsua kAlanANe) chedana karane yogya kASThAdi, vedhane yogyakASThAdi evaM dAnakarma-anArtha gairika dhAtu se rakta kiyehue Dore se nizAnI karanA-ina saba meM pradhAna buddhi vAlA thA arthAt ina sabako vizeSarUpa se jAnanevAlA thA........yathocitaroti se vibhAjaka thA jalasambandhI evaM sthala sambandhI guphAo kI jaisI guphAoM meM suraGgo meM, ghaTIyaMtrAdiko meM, parikhAoM meM-khAtikAoM meM, kAla jJAna meM cikIrSita vAstu ke prazasta aprazasta rUpa parijJAna meM-jaise-"vaizAkhe zrAvaNe, mAghe, phAlgune kriyate gRham / zeSamAseSuna punaH poSo vArAhasammataH // 1 // (taheva sade vatthuppaese pahANe gambhiNikaNNarukkha valliveDhia guNadosaviANae guNaDDhe) isItaraha zabda zAstra meM arthAt vyAkaraNa zAstrameM vAstu pradeza meM-graha kSetrake ekadezameM-jaise-"aizAnyAM devagrahaM mahAnasaM cApi kAryamAgneyyAm / naiRtyAM bhANDopaskaro'rthadhAnyAni mArutyAm ||nn|ityaadiruup se gRhAvayavavibhAga meM parihAsua kAlanAge) chaina 425yogya 4046, dhana yAya 11 tabhana haamaMkanArtha garika dhAtuthI rakta karavAmAM AvelA ne derAthI nizAnI karavI-vagere kAmamAM te pradhAna buddhivALe hate arthAt e sarvene te vizeSa rUpamAM jANatA hatA. yAcita rItithI vibhAjaka hatA, jala saMbaMdhI temaja sthaLa saMbaMdhI guphAonI jevI guphAomAM-suraMgamAM ghaTIyaMtrAdikamAM, parikhAomAM khAtikAomAM, kALajJAnamAM, cikIrSita vastunA prazasta, aprazasta rUpa parijJAnamAM jemake vaizAkhe zrAvaNe mAghe, phAlgune kriyate gRham / zeSamAseSu na punaH pauSo vArAhasammataH // 1 // (taheva sadde vatthuppapase pahANe gammiNi kaNNarukkhAvalleivedia guNadosaviANae guNaiDhe) mA pramANe za6 zAstramA saTase vyA42 zAstramA vAstupradezamA-kSetranA OM dezamA-ma-"aizAnyAM devagRha mahAnasaM cApi kAryamAgneyyAm / naiRtyAM bhANDopaskaro'rthadhAnyAni mArutyAm // yA 35thI DAyavinAma, zAstrota vidhi jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ pharaja ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre gRhAvayavavibhAge zAstroktavidhividhAne pradhAna mukhyam, punazca kIdRzam 'gambhiNikaNNarukkhavalliveDiya guNadosaviANae' garbhiNI kanyAvRkSavalliveSTitaguNadoSavijJAyakam, tatra-garmiNyaH-jAtagarbhA valyaH phalAbhimukhavallaya ityarthaH kanyA iva kanyA aphalA: athavA daphalAvA vallayaH vRkSAzca vAstukSetraprarUDhAH valliveSTitAni-bhAve ktapratyayavidhAnAt valliveSTanAni vAstu kSetrodgatavRkSeSu ArohaNAni eteSAM ye guNadoSAsteSAM vijJAyakaM vizeSarUpeNa jAnati, te ceme "garbhiNI valliAstuprarUDhA AsannaphaladA kanyA ca sA tatraiva nAsannaphalA, vRkSAzca plakSavaTAzvatthodumbarAH prazastAH AsannAH kaNTakinoripubhayadA" ityAdi, prazastadrumakASThaM vA gRhAdi prazastam valliveSTitAni prazastavallisambandhIni prazastAni gRhamahISu na cAprazastavallisambandhIni punazca 'guNaiDhe' guNADhayam prajJAdhAraNAbuddhihastalAghavAdiguNayuktam, tathA 'solasapAsAyakaraNakusaNe' SoDaza prAsAdakaraNakuzalam, tatra SoDaza prAsAdAH sAntanasvastikAdayo bhUpatigRhANi teSAM karaNe kuzalaM nipuNa mityarthaH, tathA 'causadvivikappavitthiyamaI' catuH SaSTivikalpavistRtamatiH, tatra-catuHSaSTivikalpAH gRhANAM vAstuprasiddhA tatra vistRtA amUDhA matiryasya tattathA, vikalpAnAM catuHSaSTirevam-pramodavijayAdIni SoDazagRhANi zAstroktavidhividhAna meM vaha pradhAna thA mukhya thA garbhiNI beloM ke arthAt phalAbhi mukhabelo ke, kanyA ke jaisI aphala-athavA dUraphala vAlI beloM ke aura vRkSoM ke- vAstu kSetra prarUDha vRkSo ke Upara valliyoM ke veSTanoM ke guNa aura doSoM kA jAnane vAlA thA, jaise-garbhiNI valli bastu prarUdA AsannaphaladA kanyAca sA tatraiva nAsannaphalA, vRkSAzca plakSavaTAzvatthodumbarA prazastA AsannA kaNTakino ripubhayadA" ityAdi "prazastadramakASThaMvA gahadi prazastaM, valli veSTittani prazastavallisambadhIni prazastAni gRhamahISu na cAprazastavallisambandhIni" vaha varddha kIratna guNADhyathA-prajJAdhAraNAbuddhise evaM hastalAghavAdi guNa se yukta thA (solasapAsAyakaraNakusale) sAntana svastika Adi ke bheda se solahaprakAra ke prAsAdoM ke bhUpatigRho,ke banAne meM vaha kuzala thA (ca usadvivikappavitthiyamaI) vAstuzAstraprasiddha64 prakAra ke gRho ke nirmANa meM vaha amUDhamativAlA thA 64prakAra ke gRha isa prakAra se hai-"pramodavijayAdIni SoDazagRhANi pUrva vidhAnamAM te pradhAna hatuM, mukhya hate sagarbhAlatAonA eTale ke phaLAbhimukha latAonA, kanyA jevI aphaLa athavA dUra phaLavAlI latAna ane vRkSonA vAstukSetra prarUDhavRkSanI uparanI satAmA veSTanAnA zuza bhane hoSAnAta jJAtA hatA, nema garbhiNI valliAstuprarUDhA Asanna phaladA, kanyA ca sA tatraiva nAsannaphalA, vRkSAzca plakSavaTAzvatthodumbarAH prazastAH AsannA kaNTakino ripubhayadAH ityAdi "prazastadrumakASThaM vA gRhAdi prazasta, valliveSTitAni prazastavallisambadhIni prazastAni gRhamahISu na cAprazastavallisambandhIni" te vRddhI ratna guNADhyuM hatuM, prajJAdhAraNA buddhithI temaja hastalAghavAdi guNethI yukta hato temaja (solasa pAsAyakaraNakusale) sAntana yasti paNerenA sahathI saNArA prAsAhAnA bhUpatiDAnA Afe yA a YANa itA. (ca usaThivikappavitthiya maI) pAstu zAstra prasiddha 64 prakAranA gRhonA nirmANamAM te amUDha mativALA hate. 64 prakAranA gRhe A jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH sU0 9 AjJaptyanantaraM vaddha koratnasya kauzalyanirUpaNam 625 pUrvadvArANi svastanAdIni poDazadakSiNadvArANi dhanadAdIni, SoDaza uttaradvArANi durbhagAdIni SoDaza pazcimadvArANi punazca kIdRzam 'NaMdAvatteya baddhamANe sosthiya ruyaga taha savvobhadda saNNivese ya bahuvisese' nandyAvarte-gRha vizeSe emamagretane vizeSaNeSvapi, ca zabdaH samuccaye, varddhamAne svastike rucike tathA sarvatobhadrasanniveze ca bahuvizeSaH prakAro jJeyatayA karttavyatayA ca yasya tat bahuvizeSam, nandyAvartAdigRhavizeSastvayaM varAhoktaH "nandyAvartamalindaiH zAlAkuDyAt pradakSiNAntagataiH / dvAraM pazcimamasmin vihAya zeSANi kAryANi // 1 // ityAdi punazca kIdRzam 'udaMDiya deva kodArugirikhAyavAhaNavibhAgakusale' uddaNDikadevakoSThadAru girikhAtavAhanavibhAgakuzalam-tatra Urdhva daNDe bhavaM uddaNDika:dhvajaH devA indrAdi prasiddhAH, koSThaH uparitanagRham, dhAnyakoSTho vA, dAruNi- vAstucitakASThAni, girayo-durgAdikaraNArtha janAbAsayogyAH parvatAH, khAtAni-puSkariNyAdikAni vAhanAni zibikAdIni eteSAM vibhAge kuzalam-sarvathA nipuNam 'ia tassa bahuguNaddhe thavai rayaNe NariMdacaMdassa'ityuktaprakAreNa bahu guNADhyaM tasya narendracandrasya bharatacakriNaH sthapatiratnaM varddhakiratnam 'tavasaMyamaniciTTe ki karavANI tu vaTThAI' tapaH saMyamAbhyAM dvArANi, svastanAdIti SoDaza dakSiNadvArANi, dhanadAdIni SoDaza utaradvArANi, durbhagAdIni SoDaza pazcimadvArANi" NaMdAvatte ya vaddhamANe sotthiyaruyagataha savyaobhadasaNNiveseya bahuvisese) nandyAvarta, varddhamAna, svastika, rucaka tathA sarvatobhadrasanni veza inake nirmANa kArya meM vaha bahuta vizeSajJa thA-nandyAvartAdigRhavizeSake sambandhameM varAha ne aisA kahA hai nandyAvartamalindaiH zAlAkuDyAt pradakSiNAntagataiH / dvAraM pazcimamasmin vihAya zeSANi kAryANi // 1 // ityAdi (uiMDiyadevakoTadArugiriskhAyavAhaNavibhAgakusale ) uddaNDika-dhvaja, indrAdika deva, Upara kA gRha-koSTa, athavA dhAnyakoSTha dAru-gRha ke yogya kASTha, koTha Adi banAne ke liye janAvAsayogya parvata, khAta-puSkariNI Adi evaM vAhana zibikAdika-inake vibhAga meM vaha kuzala thA, (iya tassa bahuguNaddhe thavairaNaye NariMdacaMdassa-tavasaMjamanividve kiM karavANotu vaDhAI) isa pUrvokta prakAra pramANe cha-' pramodavijayAdIni SoDaza gRhANi pUrvadvArANi, svastanAdIniSoDaza dakSiNa dvANi dhanadAdIni SoDaza uttaradvArANi durbhagAdIni SoDaza pazcimadvArANi NaMdAvate ya vaddhamANe sotthiyarUyagataha savvaobhadda saNNiveseya bahuvisese) nandhAvata, paddhamAna svasti yA temaja sarvatebhadrasanniveza e sarvenA nirmANa kAryamAM te khUbaja vizeSajJa hate. nanhAdivartAdi gRhavizeSanA saMbaMdhamAM varAhe A pramANe kahyuM che - nandyAvartamalindaiH zAlAkuDyAt pradakSiNAntagataiH dvAraM pazcimamasmin vihAya zeSANi kAryANi // 1 // ityAdi / (uiMDiya devakoTTadArugirikhAyavAhaNavibhAgakusale) 3-4r, - heya, uparanuM ghara-Tha, athavA dhAnya kaTha, dAru-yogya kASTha, keka vagere banAvavA mATe janAvAsa gya parvata, khAta-puSkariNuM vagere temaja vAhana-zibikAdika-emanA vibhAgamAM te kuzaLa ito. (iyatassa bahuguNaddhe thavairayaNe NariMdacaMdassa-tava saMjamaniviTe ki karavANI tu vaTThAI) e pUrvokta prakAra mujaba aneka guNa sampana te bharatacakI-sthapitarana-vaddhakirana ke jene jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 jambUdvIpaprajJaptisUtre nirviSTaM labdhamiti ki karavANItyAdi tu prAgyojitameva / 'so deva kammavihiNA khaMdhAvAraNariMdavayaNeNaM / AvasahabhavaNakaliyaM karei savvaM muhutteNaM // 2 // tad varddhakiratnam devakarmavidhinA devakRtyaprakAreNa cintitamAtrakAryakaraNa rUpeNetyarthaH skandhAvAraM narendravacanena AvAsA rAjJAM gRhAn bhavanAnItareSAM taiH kalitaM karoti sarva muhUrtana nivilambamityarthaH 'karettA' kRtvA 'pavaraposahagharaM karei' pravarapauSadhagRhaM karoti-zreSTha pauSadhazAlAM nirmAti 'karittA' kRtvA 'jeNeva bharahe rAyA jAva etamANattiyaM khippAmeva paccappiNai' yatraiva bharato rAjA yAvatpadAt tatraivopAgacchati etAM rAjJAM pUrvoktAm AjJaptikAm AjJA kSiprameva zIghrameva rAjJe pratyarpayanti samarpayanti 'sesaM taheva jAva majjanagharAo paDiNi kkhamai' zeSaM tathaiva pUrvavadeva yAvat padAt sa rAjA snAnAtha majjanagRha praviSTavAn snapitaH san yathA dhavalamahAmeghAnirgatazcandra iva sudhAdhavalI kRtamajjanagRhAt pratiniSkAke anusAra aneka guNoM se yukta aisA vaha bharata cakrI kA sthapitaratna-varddhakiratna ki jise bharata cakrI ne tapa evaM saMyama se prApta kiyA hai kahane lagA-kahiye maiM kyA karUM-(so devakammavihiNAkhaMdhAvAraNariMdavayaNeNaM-AvasahabhavanakaliyaM karei savvaM muhettaNaM) isa prakAra kahakara vaha rAjA ke pAsa AgayA aura usane cintita mAtra kArya karane kI apanI zakti ke anusAra narendra ke lie prAsAda aura dUsaroM ke lie bhavanoM ko eka muhUrta meM tayAra kara diyA (karettA pavara posahagharaM karei) yaha saba kAma eka hI muhUrta meM niSpanna karake phira usane eka sundara pauSadhazAlA taiyAra karadI-(karittA jeNeva bharahe rAyA jAva eyamANattiyaM vippAmeva paccappiNai) yathocita rUpa se pauSadhazAlA niSpanna karake phira vaha jahA~ para bharatacakrI the vahAM gayA aura rAjA ko pUrvokta AjJAko pUrti ko khavara zIghra hI unhe kara dI. (sesaM taheva jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) isake bAda kA zeSa kathana pUrvokta rUpa se hI hai yAvat vaha snAnagRha se bAhira nikalA yahA~ taka kA yahoM yAvatpadase " sa rAjA snAnAtha majjanagRhaM praviSTavAn snApitaH san yathA dhavalamahAmeghAnnirgatazcandra iva sudhA dhavalIkRta majjanagRhAt pratiniSkrAmati" isa pATha kA bharatacIe tapa temaja saMyamathI prApta karela te che-tevakIratna kahevA lAgya-bele huM zuM 42 ? (lo devakampavihiNA khaMdhAvAraNariMdavayaNeNa-AvasahabhavaNakaliyaM karei savvaM muhutteNe) // pramANe 402 te 20 pAse Apa gayo, mane to potI (yatitamAtra kArya karavAnI daivI zakti mujaba narendra mATe prAsAda ane bIjAo mATe bhavano eka bhUittamA nimita zahA (karettA pavaraposahagharaM karei) ye madhu Ama 404 bhUha tabhA ni05-na rIne 5chI tethe 4 su42 pauSadhazA taiyA2 42dIdhI. (karittA jeNeva bharahe rAyA jAva eyamANattiya khippAmeva paccappiNai) yathAyita 35mA pauSadha niyana karIne pachI te jyAM bharatakI hatAM tyAM gayA ane rAjAnI pUrvokta AjJA pUrI karI che, mevI zanane sUcanA mAthI. (sesaM taheva jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) mena chInu thana pUrvokta rUpamAM ja che. yAvat snAnagRhamAMthI bahAra nIkaLe, ahIM sudhIne aTo yAvat pahathA "sa rAjA snAnAthai majjanagRhaM praviSTavAn snapitaH san yathA dhavalamahAmedhAnniga jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvaka bharatasya rathArohaNam 627 mati-nigacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya-nirgatya 'jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva cAturghagTaM catvAro ghaNTA asya tat tathA evaM bhUtamadhvarayaM tatraiva upAgacchati, sa bharato rAjeti // 9 // malam-uvAgacchittA taeNaM taM dharaNitalagamaNalahuM tato bahulakkhaNapasatthaM himavaMtakaMdaraMtaraNivAya saMvaddhivacittatiNisadaliyaM jambuNaya sukayakUbaraM kaNayadaMDiyAraM pulayavariMda NIlasAsagapavAlaphalihavarasyaNale ThumaNividdumavibhUsiyaM aDayAlIsAraraiyatavaNijjapaTTasagahiyajuttatuMba paghasiyapasiyanimmiyanavapaTTapuTThariNiTThiyaM visiTThalaTThaNavalohabaddhakamma haripaharaNarayaNasarisacakkaM kakkeyaNaiMdanIlasAsagasusamAhiyavaddhajAlakaDagaM pasatthavitthinnasamadhuraM puravaraM ca guttaM sukiraNa tavaNijjajuttakaliyaM kaMkaTayaNijuttakappaNaM paharaNANujAyaM kheDagakaNaga dhaNumaMDalaggavarasattikoMtatomarasarasa ya battIsatoNaparimaMDiaM kaNagarayaNacittaM juttaM halImuhabalAgagayadaMtacaMdamottiyataNasolliya kuMdakuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahArakAsappagAsadhavalehiM amaramaNapavaNajaiNacavalasigghagAmohiM carahiM cAmarAkaNagavibhUsiaMgehiM turaMgehiM sacchattaM sajjhayaM saghaM sapaDAgaM sukayasaMdhikammaM susamAhiya samaNakaNagagaMbhIstullaghosaM varakupparaM sucakkaM varanemImaMDalaM varadhArAtoMDaM varavaibaddhatuMbaM varakaMcaNabhUsiyaM varAyariyaNimmiyaM varaturagasaMpauttaM varasArahisusaMpaggahiyaM varapurise varamahArahaM durUDhe ArUDhe pavarasyaNaparimaMDiyaM kaNayakhikhiNIjAlasobhiyaM aujjhaM soyAmaNikaNagataviyapaMkaya jAsuaNajalaNajaliyasuyatAMDarAgaM guMjaddhavaMdhujIvagarattahiMgulagaNigrahaNa huA hai| pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaTaM azvarathaM tatraiva upAgacchati " snAnagRhase bAhara nikalakara phira vaha bharatacakrI apanI bAhyaupasthAnazAlAmeM jahAM para cAtugheTa azvaratha thA vahAM para AyA // 9 // tazcandra iva sudhAdhavalokRta majjanagRhAt pratiniSkAmati" mA 54 545 thye| che. pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaTaM azvarathaM tatraiva upAgacchati" snAnagRhamAMthI bahAra nIkaLIne pachI te bhAratanI pitAnI bAhya upasthAna zALAmAM jayAM cAturghaTa azvaratha hatuM tyAM AvyA AlA thye| che. yATa AAPAra 57 mata cAturghaTaM azvara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ W ~ ~ 628 jambUdvIpaprajJaptisUtre garasiMdUraruilakuMkumapArevayacalaNaNayaNakAiladasaNAvaraNaraitAtiregarattAsogakaNagakesuyagayatAlusuriMdagovagasamappabhappagAsaM biMbaphalasilappavAlauTuiMtasurasarisaM savvouasurahikusumaAsattamalladAmaM UsiyaseyajjhayaM mahAmeharasiyagaMbhIraNiddhaghosaM sattuhiayakaMpaNaM pabhAe ya sassirIyaM NAmeNaM puhavivijayalaMbhaMti vissutaM logavissutajaso'hayaM cAugghaMTaM AsarahaM posahie NakhaI durUDhe taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM AsarahaM duruDhe samANe sesaM taheva dAhiNAbhimuhe varadAmatittheNa lavaNasamuhaM ogAhai jAva se rahavarassa kupparA ullA jAva poidANaM se Navari cUDAmaNiM ca divvaM uratthagevijja soNiasuttagaM kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva dAhiNille aMtavAle jAva aTThAhiyaM mahAmahimaM karei, karittA eyamANattiyaM paccappiNai, tae NaM se divve cakkarayaNe varadAmatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDivaNNe jAva pUrante ceva aMbaratalaM uttarapaccatthimaM disiM pabhAsatitthAbhimuhe payAte yAvi hotthA, taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva uttarapaccatthimaM disiM taheva jAva paccatthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNa lavaNasamudaM ogAhei, ogAhittA jAva se rahavarassa kupparA ullA jAva pIidANaM se NavaraM mAlaM mauDiM muttAjAlaM hemajAle kaDagANiya tuDiyANi ya AbharaNANi ya saraM ca NAmAhayaMka pabhAsatitthodagaM ca giNhai giNhittA jAva paccatthimeNaM pabhAsatitthamerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccasthimille aMtavAle, sesaM taheva jAva aTThAhiyA nivbattA ||suu010|| chAyA- upAgatya tataH khalu taM dharaNitalagamanalaghu tato bahulakSaNaprazastaM himavat kandarAntaranirvAtasaMvarddhitacitratinizadalikaM jAmbUnadasukRtavaraM kanakadaNDikAraM pulakava. rendra nIlasAsakapravAlasphaTikavararatna leSTumaNividramavibhUSitam, aSTAcatvAriMzadararacitatapanIya paTTasaMgRhIta yuktatumbam, pragharSita prasitanirmita navapapRSThapariniSThitam viziSTa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvakaM bharatasya rathArohaNam prakAzama laTana va lohabardhakarmANa hariprahaNaratnasadRzacakram karkevanendronIla zasyaka susamAhitabaddha nAlakaTakam prazastavistIrNasamadhuram, puravaraM ca guptam, sukiraNatapanIyayotkakalitam, kaTakaniyukta kalpanam praharaNAnuyAtam, kheTakakaNakadhanurmaNDalArAvara zakti kuntatomarazaratadvAtriMzatUNaparimaNDitam, kanakaratnacitram, yuktam, halImukhabalAkagajadanta candramauktikamallikApuSpakundakuTajavara sinduvArakandalavaraphena nikara hArakAza prakAzadhavalaiH amaramanaH pavanajayi capalazIghragAmibhiH caturbhiH cAmarA kanakavibhUSitAGgakaiH turagaiH sacchatra sadhvajaM saghaNTaM sapatAkaM sukRta sandhikarmANam susamAhita samaraka gagambhAttulyaghoSam, varakUrparaM sucakraM varanemImaNDalaM varadhUstuNDaM varavajrabaddhatumbe varakAJcanabhUSitaM varAcAya nirmitaM varaturagasamprayuktaM varasArathitusaMpragRhItaM varapuruSo varamahArathaM durUDhe ArUDhe pravararatna miNDitaM kanakakIGkiNIjAlazobhitam ayodhya saudAmino kanakataptapaGkajajapAku sumajvalitazukatuNDarAgaM guArddhabandhujIvakarakta higulakanika ra sindUra rucirakuGkumapArAvatacaraNanayanako kiladarzanAvaraNaratidA'tiraktAzoka kanakakiMzukagajatAlusurendragopakasamaprabhabimbaphalazIlAmavAlottiSTatsarasadRzaM sarvartukasurabhikusumAsaktamAlyadAmAnama ucchritazvetadhvajaM mahAmeghara sitagambhIra snigdhaghoSaM zatruhRdayakampanaM prabhAte ca satrokaM nAmnA pRthvovijayalAbhamiti vizrutaM lokavizrutayazAH, ahatam, cAturghaNTamazvarathaM narapati durUDhe, tataH khalu sa bharato rAjA cAturghaNTamazvarathaM durUDhaH san zeSaM tathaiva dakSiNAbhimukhA varadAmatIrthena lavaNasamudramavagAhate yAvat tasya rathavarasya kUrparau ArdrA bhavataH yAvat prItidAnaM tasya, navaraM cUDAmaNi divyam urasthayaiveyakaM zroNisUtrakaM kaTakAni ca truTikAni ca yAvat dAkSiNAtyo'ntapAlaH yAvat aSTAhikAM mahAmahimAM kurvanti kRtvA pataramAjJaptiko pratyarpayanti tataH khalu tahivyaM cakraratnaM varadAmatIrtha kumArasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati pratiniSkramya antarikSapratipannaM yAvat pUrayadiva ambaratalam uttarapAzcAtyAM dizaM prabhAsatIrthAbhimukhaM prayAta cApyabhavat, tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM yAvat uttarapAzcAtyAM dizaM tathaiva yAvat pazcima dizAbhimukho prabhAsatIrthena lavaNasamudram avagAhate, avagAhya yAvat rathavarasya kUrparau ArdrA yAvat prItidAnaM tasya navaraM mAlAM maulim, mutkAjAla hemajAlaM kaTakAni ca truTikAni ca AbharaNAnica zaraM ca nAmAhatAGkaM prabhAsatIrthodakaM ca gRhNAti, gRhItvA yAvat pAzcAtya prabhAsa kIrthamaryAdayA ahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAsI yAvata pAzcAtyosapAlaH zeSa tathaiva yAvat aSTAhikA nivRttA // 10 // 629 TIkA - "uvAgacchittA taraNaM" ityAdi / upAgatya tataH khalu 'taM' taM prasiddham 'varapurise varamahArahaM durUDhe' varapuruSo bharatacakrI varamahArathaM durUDha ityagre sambandhaH kIdRzaM ( uvAgacchittA taraNaM taM dharaNitalagamaNalahu ) ityAdi sva. 10 / / TIkArtha - (uvAgacchittA) vahAM Akara ke vaha vara puruSa bharatacakI usa varamahAratha para savAra 'uvAgacchittA taraNaM taM dharaNitalagamaNalahu' ityAdi // sU0|| TIkArtha - (uvAgacchittA) tyAM bhAvIne te para puruSa bharata yahI te varamahAratha para savAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 630 jambUdvIpaprajJaptisUtre mahArathamityAha-'dharaNitalagamaNalahu~' dharaNitalagamane laghu zIghraM zIghragAminam 'bahu lakkhaNapasatya' bahulakSaNaprazastam anekazubhalakSaNasaMyuktam, punazca kIdRzam 'himavanta kaMdaraMtaraNivAyasaMbaddhiyacittatiNisadaliyaM' himavataH kandarAntaranirvAta saMvaddhitacitratinizadalikam, tatra-himavataH kSudrahimAlayagireH nirvAtAni-vAyurahitAni yAni kandarAntarANi tatra saMvaddhitAzcitrAH vividhAstinizAH ratharacanAtmakavRkSavizepAH ta eva dalikAni dAruNi yasya tam, tinizanAmaka sucArudArunimitam 'kaMdaraMtaraNivAya' iti mUle padavyatyayaH ASatvAt 'jabUNaya sukayakUvaraM' jAmbUnada sukRtakUbaram tatra-jAmbUnadaM jambUnadanAmakaM suvarNam tena sukRtaM sughaTitaM kUbaraM yugandharaM yatra (tathA yuA iti bhASA prasiddham) tam 'kaNaya daMDiyAraM' kanakadaNDikAram, tatra kanakadaNDikA:-kanakamayalaghudaNDarUpA arA yatra sa tathA tam, punazca kIdRzam 'pulayavariMda NIlasAsagapavAlaphalihavaraNayaNale ThumaNividumavibhUsiyaM' pulakavarendra nolasAsakapravAlasphaTikaratnaleSTumaNividrumavibhUpitam, tatra pulakAni varendranIlAni sAsakAni ratnavizeSAH pravAlAni sphaTikavararatnAni ca prasiddhAni, leSTavo vijAtIya ratnAni, maNayaH-candrakAntAdayaH vidrumaH huA-aisA Ageke padake sAtha sambandha hai aba yahAM pahile yaha prakaTa kiyA jAtA hai ki vaha mahAratha kaisA thA-(dharaNitalagamaNalahuM ) vaha pRthivI tala para calane meM bahuta zIghratA vAlA thA ( bahulakkhaga pasattha, himavaMta kaMdaraMtara NivAya saMvadriyacittatiNi sadaliyaM ) aneka zubhalakSa NoM se vaha yukta thA himavAn parvata ke vAyurahita bhItara ke kandarA pradezoM meM saMbadvita hue vividha ratha racanAtmaka tiniza vRkSavizeSarUpa kASTha se vaha banA huA thA. (kaMdaraMtaraNivAya) isa mUla pada meM ArSa hone se padavyatyaya ho gayA hai. ( jaMbUNayasukayakUbaraM ) jambUnada nAmaka suvarNa kA isakA yugandhara- juA thA. ( kaNayadaMDiAraM ) isake arakakanaka maya laghu daNDarUpameM the ( pulayavariMdaNIlasAsagapavAlAlahavararayaNalaTThamaNividmavibhUsiyaM ) pulaka, varendra nIlamaNi, sAsaka, pravAla, sphaTikamaNi, leSTa-vijAtiratna candrakAnta Adi maNi evaM vidruma ina saba prakAra ke ratnAdikoM se vaha vibhUSita thA (aDayAlosAraraiyatavaNijjapaTTasaMgahiyajuttatuMba) thaye. A jAtane AgaLanApada sAthe saMbaMdha che. atre pahelAM e prakaTa karavAmAM Ave che ke te bhaitavAhato. (dharaNitalagamaNalahaM) te pRthivIta 52 zI tithI yAsanA2to. (bahulakkhaNapasatthaM, himavatakaMDaraMtaraNivAya saMvaddhiya cittatiNitadaliyaM) mane zubhasAthI te yukta hate. himavAnuM parvatanA vAyurahita aMdaranA kaMdarA pradezamAM saMvadvita thayelA vividha 252yanAtma tina vRkSavizeSa35 104thI te bhane hato. (kaMdaraMtaraNivAya) me bhU154mA mASa pAthI 540yatyaya ye cha. (jaMbUNayasukayakUbara) mUna nAma suvarNa nirmita me 2thanI dhUsarI tI. (kaNayadaMDiAraM) menA 123 44maya laghu 35mAM hatA. . ( pulayavariMdaNIlasAsagapavAlaphalihavararayaNalaTTamaNividdumavibhUsiya) pusa, varendranIlamANa, sAsake, pravAla, sphaTikamaNi, leTu vijAtiratna, candrakAMta Adi maNi temaja vidruma meM saba 42nA Relateii vibhUSita ta. (aDayAlIsAraraiya TaTtavaNijjapa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU010 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 631 pravAlavizeSaH taiH vibhUSitaH tathA tam 'aDayAlIsAraraiyatavaNijjapaTTasaMgahiya juttatuMbaM' aSTAcatvArizadararacita tapanIya paTTasaMgRhIta yuktatumbam, tatra-racitAH-suSThunirmitAH pratidizaM dvAdaza 2 sadbhAvAt ubhayatra aSTAcatvAriMzadarA yatra te tathA, atra 'aDayAlIsAra raiya' iti mUlasUtre 'raiya' iti vizeSaNasya pUrve prayoktavye paranipAtaH prAkRtatvAt tathA tapanIyapaTTaH raktasvarNamayapaTTikaiH loke mahala iti prasiddhaiH saMgRhIte dRDhIkRte tathA yukte yathA-yogye nAti laghunI nAti mahatI tataH padatrayasya karmadhAraye kRte sati etAdRze tumbe yasya sa tathA tam 'paghasiya pasiya nimmiya nava paTTapuTTapariNiDhiyaM' pradharSitaprasitanirmita navapaTTapRSThapariniSThitam, tatra pragharSitA:-prakarSaNa ghRSTAH prasitA prakarSaNa baddhA IzA nimitAH nivezitAH navAH nUtanAH paTTAH paTTikA yatra tat tathAvidhaM yatpRSThaM caRparidhirUpaM golAkArarUpaM 'hAla' iti prasiddham, tatpariniSThitaM suniSpanna kAryanirvAhakatvena yasya sa tathA tam 'visiddha laDhaNavalohabaddhakammaM viziSTalaSTanavalohabaddhakarmANam, tatra viziSTalaSTe atimanohare nave nabI ne loha bardhe lohazcarmarajjuke tayoH karmakArya vartate yatra sa tathA tam punazca kIdRzam 'haripaharaNarayaNasarisacakka' haripraharaNaratna sazacakram, tatra hariH vAsudevaH tasya praharaNaratnaM cakraratnaM tatsadRze cakre cakradvayaM sa tathA tam, punazca 'kakkeyaNaiMdanIlasAsagasusamAhiyabaddhajAlakaDagaM' karketanendranIlapratyeka dizA meM 12-12-honese 48 isameM ara the rakta svarNamaya paTTako se mahaluoM se-dRDhIkRta tathA ucitta isake donoM tuMbe the (paghasiyapasiyanimmiya navapaTTa puTTapariNidviya ) isakA puThI meM jo paTTikAe lagI huI tho-ve pragharSita thI-khuba-ghisI huI thI-acchI taraha se usameM baddha thI aura ajIrNa thI, navIna thI (visiTThalaNavalohabaddhakamma) viziSTa laSTa-ati manohara-navIna lohe se isameM kAma kiyA gayA thA arthAt majabUtI ke lie jagaha 2 isameM-navIna navIna lohe kI kole evaM unakI sundara pattiyeM lagI huI thI athavA TIkA ke anusAra isake avayava navIna lohe se evaM navIna carma kI rajjuo se jakaDe hue the aisA artha hotA haiM / (haripaharaNarayaNasarisacakka) isake donoM pahiye vAsudeva ke cakraratnake jaise gola the (kakkeyaNaiMdaNIla sAsaga susamAhiya baddhajAlakaDagaM ) isameM jo jAlasamUha thA vaha karketana candrakAntAdi maNiyoM-se, indranIlasaMgahiyajuttatuMba) 124 dizAmA 12-12 mAma mA bhagAna 48 abhI 124 tA. 24 svArtha bhaya 54thI-mahasusothI-TIta yata yenA mannatumA hatA. (paghasiyapatiyanimmiyanavapaTTapuTTa pariNiThiyaM) sanI hI mAre 5631itI. prata to bhuum| namakatA , navAna hatA. (visi laTTaNavalAha baddhakamma) viziSTa-saTa-yati bhanAi2-navIna soma thI tamAma 42 ratu me hai majabUtI mATe sthAna-sthAnamAM temAM navI-navIna lokhaMDanI khIlIo temaja pattio lAgelI hatI. athavA TIkA mujaba tenA avaya navIna lokhaMDathI temaja navIna camanI 20mAdhI mAra hatA. yAvA matha thAya che. (haripaharaNarayaNasarisacakka) bhenA bhanne DAya vAsuvinA yatnavA mANa tA. (kakkeyaNa iMdaNola sAsaga susamAhiya baddhajAlakaDagaM) mere ate samUha ta tana Ariale, maNi-mAthI nI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 jambUdvIpaprajJaptisUtre zasyaka susamAhitabaddha jAlakaTakam, tatra karketanaH - candrakAntAdimaNiH, indranIla:-indraiva nIla: zyAmaH kharabAdara pRthvI kAyAtmakanIlaratna vizeSaH, zasyaka:- ratnavizeSaH ratnatraya suSTu samyag AhitaM nivezitaM kRtasundara saMsthAnamityarthaH IdRzaM baddhaM jAlakaTaka jAlakasamUho yatra sa tathA tam, tathA 'pasattha visthinna samadhuraM ' prazasta vistIrNasamadhuram prazastA vi stIrNA samA vakratA rahitA ghUryatra sa tathA tam tathA 'puravaraM ca gutta' puravaraM ca guptam puramiva guptaM zreSThapUramiva surakSitam samantataH ayaM bhAvaH rathehi prAyaH sarvato lohAdi - mayI AvRttirbhavati, pravaradRSTAntakathanenAyamarthaH sampadyate yathA puram astra zastra senAdi surakSitaM tathA ratho'pi surakSitastam, punazca kIdRzam 'sukiraNatavaNijja juttakaliye' sukiraNatapaniyayoktrakalitam, tatra sukiraNaM suSThu kAntika N yattapanIyaM suvarNa tanmayAM taiH kalitastathA tam, yoktreNa hi vodraskandhe yugaM badhyate iti 'kaMkaTayaNijuttakapaNaM' kaMkaTaka niyukta kalpanam, kaMkaTakAH sannAhA kavacAsteSAM niyuktA sthApitA kalpanA racanA yatra sa tathA tam yathAzobhaM tatra sannAhAH sthApitAH santItibhAvaH, tathA - 'paha raNANujAyaM' praharaNAnuyAtam, praharaNaizastrairanuyAto bhRtayuktaH ityarthaH sa tathA tam etadeva vyakti Aha- ' kheDagakaNaga dhaNumaMDalaggavarasattikata tomarasarasa ya battIsatoNaparimaMDiyaM' kheTakakanakadhanurmaNDalAgravarazaktikuntatomarazarazatadvAtriMzacUNa parimaNDitam, tatra kheTakAni phalakAni 'DhAla' iti bhASA prasiddhAni kaNakAH - bANavizeSAH dhanamaNiyo se evaM zasyaka - ratnavizeSa - se sundara AkAravAlA banA huA thA (pasatthavitthinnasamadhuraM ) isakI dhurA - agrabhAga prazasta thI, vistIrNa thI aura sama - vakratArahita thI ( puravaraM cagutaM ) zreSTha purakI taraha yaha surakSita thA (sukiraNa tavaNijjajuttakaliyaM ) suSThu kiraNavAle tapanIya suvarNa kI isakI bailoM ke galoM meM DAlane vAlI rassI thI ( kaMkaTaNijjuttakappaNaM ) kaMkaTaka - sannAha kavacoM kI isameM racanA ho rahI thI tAtparya isakA yahI hai ki isakI viziSTa zobhA baDhAne ke lie isameM jagaha 2 kavaca sthApita ho rahe the. (paharaNANujAyaM) praharaNoM se - astra zastra Adiko se bharA huA thA. jaise- (kheDagakraNagaghaNu maMDalaggavarasattikata tomarasarasa ya battisa toNaparimaMDiyaM ) isameM kheTaka - DhAle rakhI huI thI, kaNaka - vizeSa prakAra ke bANa rakhe hue the. dhanuSa rakhe hue the, maNDalAgra - vizeSa prakAra kI talavAreM rakhI huI thI samaSiothI temana zasya - 2tna vizeSadhI suraMDara bharavANeo hato. (pasattha visthinna samadhuraM yenI dhurA (agrabhAga) prazasta itI, vistIrtha itI bhane sama-patA rahita hatI. (puravaraM ca guru) zreSTha puranI prema se surakSita hato. (sukiraNa tavaNijjajuttakaliyaM ) manahonA gaNAmAM nApesI rAza suSThu hiraNavANA tapanIya suvarzanI manesI hatI. (kaMkaTaya NijustakapaNaM ) 5:28 - sannAha svayonI mAM racanA yaha rahI hatI. tAtparya mAnu mA pramANe che ke enI viziSTa zebhAvRddhi mATe emAM sthAna-sthAna upara kavacceA sthApita karelA 3. (paharaNANujAyaM praharaNeothI - astra-zastra AhimethI paripUrita hateo bhemaDe - ( kheDaga kaSNagadhaNu maMDalaggavarasattikata tomarasarasa ya battIsatoNaparimaDiyaM) khebhAM peTa-dA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU010 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 633 pi prasiddhAni maNDalAgrAH khaDgavizeSAH varazaktayaH trizUlAni kuntAH bhallA iti prasiddhAH tomarAH bANavizeSAH zarANAM zatAni yeSu tAdRzA ye dvAtriMzattUNAH bhastrakAstaiH parimaNDito yaH sa tathA tam tathA 'kaNagarayaNacittaM' kanakaratnacitrama, suvarNa ratnavizeSaH parimaNDitam tathA 'juttaM' yuktaM tuggairityagreNa sambadhyate turagaiH kiM viziSTairityAha' halI. muhabalAgagayadaMtacaMdamottiyataNasolliakuMdakuDathavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahAsakAsappagAsadhavalehi halImukhabalAkagajadantacandramauktika 'taNasollia' mallikA puSpa kundakuTajavarasinduvArakandala varaphenanikarahArakAzaprakAzadhavalaiH, tatra-halImukhaM rUDhigamyam. balAko bakaH gajadantacandrau-prasiddhau mauktikam muktAphalam 'taNa solliatti' mallikApuSpaM kundam zvetapuSpa vizeSaH kuTajAni kuTajapuSpANi, varasinduvArANi nirguNDIpuSpANi kandalAmi kandalanAmakavRkSavizeSapuSpANi varaphenanikaraH varaphenasamUhaH hAro muktAhAraH kAzAH tRNavizeSAsteSAM proktAnAM yaH prakAzaH ujjvalatA tadvat dhavalaiM: dhavalavaNaiH, punazca kIdRzaiH amaramaNapavaNajaiNacavalasigdhagAmIhiM' amaramanaHpavanajayicapalazIghragAmibhiH, tatra amarAH devA manAMsi cittAni pavano vAyuH tAn vegena jayati iti vara zakti-trizUla rakhe hue the. kintu-bhAle rakhe hue the, tomara-- vizeSa prakAra ke bANa rakhe hue the, saikar3oM sAmAnya bANa jinameM rakhe hue haiM aise 32 mAthe isameM rakhe hue the. (kaNagarayaNacittaM) isameM jo citrabane huve the ve kanaka aura ratnoM dvArA atiramaNIya bane hue the. ( halImuhabalAgagayadaMtacaMdamottiyataNasolliya kuMda kuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahAsakAsappagAsadhavalehi) isameM jo 'juta' ghor3e jute hue the-ve halImukha, bagalA, gajadanta, candramA-mauktika, mallikA puSpa, kundakuSpa, kuTajapuSpa, nirguNDI puSpa, kandala nAmaka vRkSavizeSa ke puSpa, sundara phena kA samUha, hAra,-muktAhAra aura kAza-tRNavizeSa inakI jaisI-ujjvalatA vAle the-arthAt dhavala varNa ke the ( amaramaNapavaNajaiNa cavalasigghavAmIhiM ) jaisI devoM kI, manakI, vAyukI, gati hotI hai usa gati ko bhI parAsta karanevAlI inako capalatAbharI zIghra gati thI. usa gati se mUkelI hatI. kaNaka-vizeSa prakAranA bANa mUkelA hatA. dhanuSa mUkelA hatA, maDAgra-vizeSa 2nI tspaa| bhUkhI tI. 12zati-trizusa bhUkhA tai. duta-bhAsAme-bhUrasA tA. samara vizeSa prakAranA A makelAM hatA. sahaso sAmAnya bANe jemAM mUkelA che. evA 32 taa3| memA bhUkhA hatA. (kaNagarayaNacitta) mA yi manesA hatA, te na bhane 2nanimita pAyI satyata 2 maNIya satAtA. (halImuhabalAgadaMtacaMdamottiyataNasolliyakuMdakuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahAsakAsappagAsadhavalehi) sabhA 'ta' ghaalaaye| bhatarekhA hatA, tahasIbhuma, lal, Ar:nta, yandramA, moti, mAsa 505, 6 pu05, kaTaja pu5. nirguDI puSpa. kaMdala nAmaka vRkSavizeSanA puSpa, sundara phINa samUha hAra-muktAhAra ane kAza- tRNa vizeSa e sarva padArtho jevI ujajavaLatA vALA hatAM. eTale ke dhavalava vANa tA. (amaramaNapavaNajaiNa cavala sigghagAmIhiM) nevI vAnI, bhananI, vAyunI gati hoya che, temanI gati ne paNa parAsta karanArI emanI capaLatAbharI zIvra gati hatI, te 80 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ naniwwwwwwwwwwwwwwwws 634 jambUdvIpaprajJaptisUtre amaramanaHpavanajayinaH ataeva capalaM zIghram atizayazIghraM gAmino gamanazIlAH iti capalazIghragAninaH, amaramana:pavanajayinazcate capalazIghragAminazceti te tathA taiH punazca krozaH 'cauhi cAmarA kaNagavibhUsiaMgehi' caturbhiH catuH saMkhyAkaiH cAmaraiH tathA kanakaizca vibhUSitamaGga yeSAM ne tathA taiH, atra cAmarazabdasya strItvam ApatvAt 'turagehi' etAdRzavizeSaNaviziSTaiH turagaiH azvaiH yuktaM rathamiti pUrvamevoktam, atha punArathaM vizinaSTi 'sacchattaM' sacchatram chatreNa sahitam 'sajjhayaM' sadhvajam dhvajaiH sahitam 'saMghaTa' saghaNTam ghaNTAbhiH sahitam 'sapaDAgaM' sapatAkam patAkAbhiH sahitam 'sukayasaMdhikamma' sukRtasandhikarmANam sukRtaM suSTu nirmitaM sandhikarma sandhiyojanaM yatra sa tathA tam 'susamAhiya samarakaNagagaMbhIraghosaM' susamAhitasamarakanakagambhIraghoSam, tatra-susamAhitaH-muSTha yathocita sthAnanivezito yaH samarakaNakaH-saMgrAmavAdyavizeSaH tasya vIrANAM vIrarasotpAdakatvena tulyo gambhIro ghoSaH gambhIrAtmakadhvaniryasya sa tathA tam 'varakupparaM' varakUrparam vare kUparo kUrparAkArau piJjanake iti prasiddha rathAvayavau yasya sa tathA tam 'sucakkaM varanemI maMDalaM' sucakram varanemImaNDalam-pradhAnacakradhArAvRttam 'varadhArAtoMDa' varadhRstuNDaM vare zobhamAne dhRstuNDe dhRvvIvare avayavavizeSau yasya sa tathA tam 'varavairabaddhatuMbaM, tatra-varavegapUrvaka inake calane kA svabhAva thA ( cauhiM cAmarAkaNagavibhUsiaMgehiM ) cAra cAmaroM se evaM kanakoM se ina kA aMga vibhUSita thA, yahAM cAmara zabda ko jo-strIliGga meM likhA gayA hai vaha ArSa hone se likhA gayA hai aise vizeSaNaviziSTa ghor3oM se yukta vaha ratha thA. tathA (sacchattaM, sajjhaya, saghaMTa, sapaDAgaM, sukayasaMdhikammaM, susamAhiya samarakaNagagaMbhIraghosaM, varakupparaM ) yaha ratha chatra sahita thA, dhvajA sahita thA, ghaMTAo se yukta thA, patAkAoMse maMDita thA, saMdhiyoM kI isameM acchI taraha se yojanA ko gaI. thI jaisA ghoSa yathocita sthAnavizeSa meM niyojita saMgrAma vAdyavizeSa kA hotA hai usI prakAra kA isakA gambhIraghoSa thA. isake kUrpara donoM avayavavizeSa-bar3e sundara the ( sucakkaM varanemomaMDalaM ) sundaracakradhAra vAle isake sundara donoM ( varadhArAtoMDaM ) isake yuga ke donoM kone bar3e sundara the ( varavairabaddhatuMbaM ) isake donoM zatithI yAsapAnI yamanI Tava itI. (cauhiM cAmarAkaNagavibhUsiaMgehiM) yAra yamarathI temaja kanakethI emanA aMge vibhUSita hatA. ahIM "cAmara' zabdane je strIliMgamAM prayukta karavAmAM Avela che, te ArSa hovAthI prayukta karela che. evA vizeSaNa viziSTa gheDAthI te 25 yuta ita. tathA (sacchatta saJjhayaM saghaMTe sapaDAga sukayasaMdhikamma sunamAhiya samarakaNaga gambhIraghosaM varakuTaparaM) me 2tha chatra sahita ito, pana sahita ito, TA. ethI yukata hate. patAkAothI maMDita hatA, emAM saMdhionI yojanA sarasarIte karavAmAM AvI hatI. je ghoSa yAcita sthAna-vizeSamAM niyojita saMgrAmavAghavizeSane hoya che, te ja pramANe ene gaMbhIra gheASa hato. enA kura-bane avayava vizeSo-atIva suMdara itai, (sucakka varanemImaMDalaM) su12 yuTata anunamI bha3 hatu (varadhArA toMDa) sanA yuganA bhanne bhuuem| satI su.2 4tA. (varavairabaddhatuMbaM) menA mAne tuma zre84. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU010 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 635 vajrabaddhatumbam, varavajraH-zreSThahIrakaiH baddhe tumbe yasya sa tathA tam 'varakaMcaNabhUsiyaM varakAJcanabhUSitam zreSThasuvarNabhUSitam 'varAyariyanimmiyaM' varAcAryaH pradhAnazilpI tena nirmitaH 'varaturagasaMpauttaM' varaturagasaMprayuktam varaturaMgaH zreSThAzvaH saMprayuktaH yuktaH sa tathA tam 'varasArahisusaMpaggahiyaM' varasArathisusaMpragRhItam, vareNa-nipuNena sArathinA susaMpragRhItaH svAyattikRto yaH sa tathA tam 'varapurise' ityAdi tu pUrvameva yojitam varapurUSaH zreSThapuruSaH surAjA bharata uktaM viziSTaM rathamArUDhe iti 'dUrUDhe ArUDhe' ityatra samAnArthaka padayopAdAnaM SaTkhaMDAdhipati bharatacakro sukhapUrvakam rathamArUDha iti jJApanArtha vijJeyam uktamevArtha punaH rathaviSaye prAha-'pavarasyagaparimaMDiyaM' ityAdi pravareratnaparimaNDitam uttamaratnaiH parizobhitam-yuktam 'kaNayakhikhiNIjAlasobhiyaM' kanakakiGgiNIjAlazobhitam suvarNanirmitakiGkiNIsamUhabhUSitam 'aujjhaM' ayodhyam-anabhibhavanIyam parAbhavarahitaM punazca kIdRzam 'soyAmaNi kaNagataviapaMkayajAmuaNajalaNajaliyamuatoMDarAga' saudAbhinIkanakataptapaGkajajapAkusumajvalanajvalitazukatuNDarAgam, tatra saudAminI vidyuta taptaM yat kanakaM suvarNam taccAnalottINa raktavarNa bhavati paGkajaM kamalam, tacca sAmAnyato rakta varNyate 'jAsuaNa' tti japAkusuma-raktavarNaviziSTajapAkusumanAmakapuSpavizeSaH 'jalaNajaliya tti' jvalanajvalitaH jvalitajvalanaH pradIptAgniH atra padavyatyayaH prAkRtuMba zreSTha vajraratna se baddha the ( varakaMcaNabhUtiya ) yaha zreSTha suvarNa se bhUSita thA ( varAyariyanimmiyaM ) yaha zreSTha zilpI ke dvArA banAyA gayA thA ( varaturagasaMpauttaM ) zreSTha ghoDe isameM jute the (varasArahisusaMpaggahiya) zreSTha nipuNa sArathi dvArA yaha calAyA jAtA thA, aise ina vizeSaNoM se viziSTa (varamahAraha) usa zreSTa mahAratha para (vara purise) vaha surAjA chakhaMDake adhipatibharata (durUDhe ArUDhe ) baiThA yahAM samAnArthaka duruDha aura ArUDha ye jo do pada prayukta sAtha 2 kiye gaye haiM so ve ye prakaTa karate haiM bharata cakrI usa ratha para sukha pUrvaka baiThA (pavararayaNaparimaMDiyaM) yaha ratha uttama ratnoM se zobhita thA (kaNayakhikhiNIjAlasobhiyaM) suvarNa kI banI huI choTI-2 ghaMTikAoM se yaha zobhita thA ( aujjhaM ) isakA koI bhI zatru parAbhava nahIM kara sakatA thA (soAmaNikaNagataviyapaMkayajAsuaNajalaNajaliyasuatoMDarAgaM) isakI raktatA saudAminI2nayI mAma itA. (varakaMcaNabhUsiMyaM) me 25 zreSTha supathA bhUSita hatA. (varAyariyanismiya) me zreSTha zipI dvArA nimita te. (varaturagasaMpauttaM) 8 ghAme samAnata ita. (varasArahisusaMpAhiyaM) zreniyasArathi dvArA havAmAM mAratA itA. sevAye vizeSaNayA viziSTa (varamahAraha) te zra4 maDA2ya 52 (varapurise) te suzata cha madhipati bharata (durUDhe ArUDhe) savAra thye|. mADI samAnArtha hu30 bhane mA30 mele meM phe| saathsAthe prayukata karavAmAM Avela che, tethI Ama prakaTa thAya che ke bharatacakrI te upara sukhapUrvaka meha (pavarAyaNa parimaMDiyaM) te 25 ttabharatnAthI zAmita itA. (kaNayakhikhiNIjAlasobhiyaM) supa nI nAnI-nAnI sAthI te suzobhita tA. (aujhaM) me zatrumethI maya hato. (sAAmaNikaNagataviyapaMkayajAsuaNajalaNa jaliya suatoMDarAga) sanI 24tatA sauhAminI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 jambUdvIpaprajJaptisUtre tatvAt 'suatoMDarAgaM' zukatuNDam zukamukham eteSAM rAga iva rAgo raktatA yasya sa tathA tam 'punazca kIdRzam 'guMjaddhabaMdhujIvaga ratahiMgulaga Nigara siMdUraruila kuMkumapArevaya caraNayaNa koiladasaNAvaraNaraitA tiregarattAsoga kaNaga kesuya gayatAlasuriMdagovagasamappa madhyagAsaM' gujArddhabandhujIvakaraktahiGgulakanikara sindUrarucirakuGkumapArAvatacaraNanayanako kiladazanAvaraNaratidAtiraktAzokakanakakiMzuka gajatAlu surendragopakasamaprabhaprakAzam, tatra gujArddham ratikArdharAgabhAgaH bandhujIvakaM dvipraharavikAziraktapuSpam, raktaH saMmarddito hiMgulaka nikaraH sidUram prasiddham, ruciraM manojJaM cAkyacikyaraktatAyuktam kuGkumam pArAvatacaraNaH kapotacaraNaH, nayanakokilaH kokilanayanadvayam atra padavyatyayaH ArSatvAt dazanAvaraNam adharoSThaH, ratido manoharaH atiraktaH adhikAruNo'tyantalAlimAyukto'zokaH azokataruH, idRzaM ca tathava kanakaM kiMzukaM palAzapuSpam tathA gajatAla hastitAlu surendragopako varSA raktavarNaH kSudrajantuH vizeSaH ebhiH samA-sahazI prabhA - chaviH tathA evaMvidhaH prakAzaH tejaH samUho yasya sa tathA tamU, punazca kIdRzam / 'bimbaphalasilappabAla udvitasurasarisaM' bimba phalazlIlapravAla yadvA zilapravAlottiSThatasUrasadRzam tatra bimbaphalaM - prasiddham 'silappavAla' tti atra azlIla zabda iva zriyaM lAtIti zlIlam evaMvidhaM yatpravAlaM zlIlapravAlaM parakarmita vidrumaH yadvAzilApravAlaM zilAzodhitavidrumaH tathA uttiSThattUra :- udgacchatsUryaH teSAM sadRzo yaH sa tathA tam, 'savvogya surahi kusumaAsamalladAmaM' sarvartuka surabhikkusumAsaktamAlyadAmAnam, tatra sarvartukAni SaD RtubhavAni yAni vijalo, tapta suvarNa-agni se usI samaya nikale hue suvarNa paGkaja- raktakamala, japAkusuma, pradIsa agni aura zukakI coca inakI raktatA jaisI thI ( guMjaddha baMdhujIvarga, rattahiMgula gaNigara, siMdUra ruira kuMkuma, pArevayacaraNayaNa koIlada sanAvaraNa raidA tiregara ttAsogakaNagake suyagayatAlu suriMdago vagasamappabhapagAsaM) isakI chavi aura tejaH prakAza rattIke ardhabhAga bandhujIvaka - dviprahara prakAzIrakta puSpa, raktahiMgulaka, nikara, sindUra, rucirakuMkuma, pArAvatacaraNa, kokilanetra, dazanA varaNa- adharoSTha, ratida manohara, evaM atirikta azoka vRkSa, kanaka kiMzuka puSpa; gajatAlu, evaM surendragopaka - juganu, ina sabakI chavi aura tejaH prakAza ke jaisA thA (biMba phalasilappavAlaudvitasUrasarisaM savvouyasurahi kusuma AsattamalladAmaM, usiase yajjhayaM ) yaha ratha vidyut, taptasuvarNa - agnimAthI tarata 4 mahAra aDhesA suvazu, paM-2 umaNa, pAhuzubha prahasana ne popaTanI yayu levI hatI. (gujaddha bandhujIvaga, rahi gulagaNigara siMdUraruvara kuMkuma parivayacaraNaNayaNa koiladasanAvaraNa ra idAti regarattAsogakaNaga keyagayatAlu suriMdagovagasamappabhappagArsa) nI chami tena prAza rtiine| - lAga, mandhu lava-dvi prahara prazI rakta puSpa, hiMgusA, niDara, sira, uyira 43, pArAvatu caraNa, kokila netra, daphnAvaraNa-adharA, ratiH maneAhara, atirakta azeka vRkSa, kanaka kazuka puSpa, gajatAlu temaja surendra gopaka eTale ke khadyota e sava jevuM hetu. (biMvaphalasilappavAla uhita sUrasarisaM sacvouyasurahikusuma AsattamalladAmaM usa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU010 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 637 surabhiNi kusumAni agrathita sasugandhapuSpANi mAlyadAmAni-grathita puSpANi yatra sa tathA tam 'UsiyaseyajjhayaM' ucchitazvetadhvajam ucchritaH UvIkRtaH zvetadhvajo yatra sa tathA tam 'mahAmeharasiya-gaMbhIhaNiddhaghosaM' mahAmegharasitagambhIrasnigdhaghoSam, mahAmeghasya yadrasitaM -garjitaM tadvada gambhIraH snigdhaH sne harasayuktaH ghoSo yasya sa tathA tam 'sattuhiyayakaMpaNaM' zatruhRdayakampanam, zatruhRdayakampajanakam 'pabhAeya' prabhAte ca aSTamatapaHpAraNakaM divase prAtaH kAle AsannapAritapauSadhavataH san narapatiH azvarathaM durUDhe ityagre sambandhaH kIdRzaM ratham ityAha 'sassirIyaM' sazrIkaM zobhAyuktam 'NAmeNaM puhavivijayalaMbhativissutaM' nAmnA pRthvIvijayalAbhamiti vizrutaM prasiddham, rathe'smin samArUDhaH' san puruSo bhUvijayaM labhate iti sAnvarthakam 'ahayaM' ahatam sarvAvayavayuktam 'cAugghaMTe cAturghaNTaM catastro ghaNTA yasya sa tathA tam 'Asaraha' azvaratham, kIdRzo rAjetyAha'pausahie' pauSadhikaH AsannapAritapauSadhavataH punazca kIdRzaH 'lIgavissutajaso' lokavizrutayazAH lokavikhyAtakIrtiH 'NaravaI' narapatiH cakrI bharataH sarvavizeSaNatriziSTamazvarathaM durUDhe ArUDha iti / atha rathArohAnantaraM bharataH kiM kRtavAn ityAha-'taeNaM se' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM AsarahaM duruDhe samANe se taheva' tataH khalu sa bharato rAjA biMbaphala kuMdarIphala, zilApravAla-parikarmitavidruma, yadvA zilAzodhita vidru ma, evaM ugatA huA sUrya inakA jaisA raMga hotA haiM vaise hi raMga vAlA thA, samasta zatruoM ke puSpoM ke mAlAe~ isa para par3I huI thI, isake Upara bahuta unnatazvetadhvajA phaharA rahI thI ( mahAmeharasiya gaMbhIraNiddhaghosaM ) mahAmedha kI garjanA ke jaisA isakA gaMbhIra snigdha ghoSa thA, (sattuhiyayakapaNaM ) zatrujanake hRdaya ko yaha kapakapI chur3ane vAlA thA ( pabhAe a sassirIaM NAmeNa puhavivijayalaMbhaMti vissutaM logavissutajaso'hayacAugghaMTaM AsarahaM posahie NaravaI durUDhe, taeNaM se bharahe rAyA cA ugghaMTaM AsamhaM durUDhe sesaM taheva dAhiNa muheNaM varadAmatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai) prAtaH kAla jabaki aSTama (telA) tapasyA kA pAraNA thA aura pauSadhakA pAraNA kiye hue bahuta samaya nahIM huA thA aisA vaha narapati zobhAyukta tathA pRthivIvijayalAbha isa nAma se prasiddha evaM sarvAvayavayukta aise usa cAra ghaMTAoM se sahita azvaratha para aseyajjhayaM) me 25 (31, 23sa, zikSA prayAsa-parimita vidma, athavA shikssaazedhita vidrama, temaja udita sUrya jevA raMgavALA hate. samasta zatruonA pupinI mALAe e ratha upara paDelI hatI. e ratha upara ekadama unnata eka veta vajA pharakI rahI hatI. (mahAmeharasiyagambhIraNiddhaghosaM) mahAmeghanI nA vAsanA ni05 dhApaDato. (sattahiyayakaMpaNaM) zatrumenA hayAta pAvanAra hatA. (pabhAe a sassirIaM NAmeNaM pahavivijayalaMbhati vistutaM lAgavissutajaso'hayacAugghaMTaM AsarahaM posahie NaravaI duruDhe taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTe AsarahaM durUDhe sesaM taheva dAhiNAmuheNaM varadAmati. ttheNa lavaNasamuhaM ogAhai) prAta: samaye yAre maSTama 15tyAnI 5 / 26 / / itI bhane pauSadhanI pAraNAne paNa vadhAre samaya thayo na hato, evA samaye bhAyukta te narapati pRthivI vijaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 jambUdvIpaprajJaptisUtre cAturdhaNTam azvaratham ArUDhaH san zeSaM tathaiveti vacanAt 'hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhi saMparibuDe mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte cakkarayaNadesiyamagge aNega rAyavarasahassANuyAyamagge mahayA ukkiTa sIhaNAyabolakalakalaveNaM pakkhubhiya mahAsamuddaravabhUyaM piva karemANe' ityantaM grAhyam hayagajarathapravarayodhakalitayA sArddha saMparivRtaH mahAvistAravatsamUhavRndaparikSiptaH cakraratnAdezitamArgaH anekarAjavarasahastrANuyAtamArgaH mahatA utkRSTa sihanAda bolakalakalaraveNa prakSubhitamahAsamudraravabhUtamiva kurvan kurvan 'dAhiNAbhimuhe varadAmatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai' dAkSiNAtyabhimukho varadAmatIrtheNa-varadAmanAmnA'vataraNamArgeNa lavaNasamudramavagAhate pravizati kiya9raM lavaNasamudramavagAhate ityAha -'jAva se rahavarassa kupparA ullA' yAvat tasya rathavarasya kUrparau--kUparAkArau rathAvayavau AdrauM syAtAm AdrIbhUtau bhavetAm 'jAva pIidANaM se' yAvat prItidAnaM tasya varadAmatIrthAdhiyadevasya atrApi yAvat padAt mAgadhadevasAdhanAdhikAroktaM prItidAnaparyataM sUtraM grAhyam vilokanIyaM ca atraiva tRtIya vakSaskAre 6-7 sUtre caDhA. "loyavissuyajaso" yaha bharatacakrI kA vizeSaNa hai aura isakA artha loka meM jisakA yaza vikhyAta hai aisA hai 'posahie" yaha bho bharata cakrI kA vizeSaNa hai aura isakA artha pauSadhavata ko pAraNA kiye jise vizeSa samaya nahIM huA hai aisA hai| "taeNaM se bharahe rAyA" ityAdi- jaba bharata mahArAjA azvaratha para baiTha cuke-taba ve "hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhiM saMparivuDe mahayA bhaDacaDagara pahagaravaMdaparikkhitte cakkarayaNadesiyamagge, aNegarAjanyavara sahassANuyAyamagge, mahayA, ukkiTU sIhaNAya bolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudaravabhUyaMpiva karemANe2" isa pUrvekathita pATha ke anusAra dakSiNadizA kI ora muMha kiye hue varadAma nAma ke avataraNa mArga se hokara lavaNa samudra meM utare (jAva se raha varassa kupparA ullA) yAvat unake usa ratha ke kUparAkAravAle rathAvayava hI gIle ho pAye itanI dara taka hI ve usa lavaNa samudra meM gaye (jAva pIidANaM se) yAvat vahAM para yAvatpada se mAgadha lAbha e nAmathI prasiddha temaja sarvAvayava yukta evA te cAra ghaMTAethI maMDita ratha upara savAra thA. "loyavissuyajaso" se maratayI bhAra prayuta vizeSa cha. sana ne| ache sadhyAta. 'posahie' se 55 laratayI mATe prayuta vizeSaNa cha, bhane se vizeSa zahanA ma cha-22 pauSadha pratanI pA25 pachI api samaya thayo nathI. 'tapaNaM se mate ' ItyAdi, jyAre te bharata rAjA azvaratha upara savAra thaI gayo tyAre teo (hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhi saMparivuDe mahayA bhaDacaDagarapahAravaMdaparikkhitte cakkAyaNadesiyamagge aNegarAjanyabarasahassANuyAyamagge mahayA ukkiha sIhaNAya bolakalakalaraveNaM pakkhu bhayamahAsamudazvabhUyaM viva karemANe) se pUrva prathita pATha bhu kSiNa dizA tarapha mukha karIne varadAma nAmaka avataraNa mArgathI pasAra thaIne lavaNa samudramAM praviSTa yayA. jAva se rahavarassa kupparA ullA yAvat tamanA 22521412 pApA 2thAyavAra lInA yayA theTale 12 sudhAmaya subhadramA gayA (jAva pIidANaM se ) yAvat tyo temaNe jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU010 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 639 'pIidANaM se' prItidAnaM tasya northarAjadevasya sa bharataH svIkarotItibhAvaH tataH sa cakro bharataH taM devaM satkArayati sammAnayati prativisarjayati ca bhaktipUrvakaM varadAmato rthAdhipadevaH bharatAya kiM kimarpayati ityAha 'NavaraM cUDAmaNi ya divvaM uratthagevijjagaM soNisuttagaM kaDagANi ya tuDiyANi ya' mAgadhatIrthAdhipa devakumArApekSayA navaram ayaM vizeSo cUDAmaNi ca divyaM ganoharaM sarvaviSApahaM sarvaviSaharaNakaram zirobhUSaNavizeSam mukuTaM tathA urasthaM vakSasthala tatra bhUSaNavizeSam aveyakaM grIvAbharaNaM zroNisUtrakaM kaTimekhalAm kaMdorA iti bhASA prasiddham kaTakAni ca hastAbharaNAni truTikAni ca bAhAbharaNAni ca kiyadaraparyantaM vaktavyamityAha-'jAva dAhiNille aMtavAle' iti yAvadAkSiNAtyo'ntapAla iti atra prItidAnaM dadAti rAjA ca prItidAnaM svIkaroti vAkyaprAbhRtau paDhaukabharatakRtatatsvIkaraNatIrthAdhipadevasanmAnena visarjanarathaparAvRti skandhAvArapratyAgamana majjanagRhagamanasnAnabhojanakaraNazreNiprazreNi zabdanAdi pratipAdakasUtraM vaktavyam, mAgadhadevasAdhanAdhikAroktaM sarva neyamitibhAvaH kiyatparyantamityAha-atra yAvatpadAt azvadeva ke adhikAra meM kahA gayA protidAna taka kA sUtrapATha gRhIta huA hai / ise yahI para tRtIya vakSaskAra ke 6-7-veM sUtra meM dekhanA cAhiye / isa protidAna ko svIkAra karane ke bAda bharata cakrIne usa deva kA satkAra kiyA sanmAna kiyA aura phira use visarjita kara diyA bhakti pUrvaka varadAmatIrthAdhipa deva ne bharata cakrI ke liye kyA2 diyA- ise yoM jAnanA cAhiye-- (NavaraM cUDAmaNiM ya divvaM uratthagevijjagaM soNisuttagaM kaDagANi ya tuDiyANi ya) mAgadhatIrthAdhipa devakumAra ko apekSA varadAmatIrthAvipa devane cUDAmaNi, jo ki divya thA sarva prakAra ke viSoM kA harane vAlA thA ! aisA zirobhUSaNa diyaa| vakSaHsthala kA bhUSaNadiyA, aveyaka grIvA kA AbharaNa diyA, zreNisUtraka-kaTimekhalA dii| kaTaka diye aura bAhu se AbharaNadiye / aura phira usane kahA ki maiM ApakA yAvat dAkSiNAtya udanta pAlahUM yahAM vaha protidAna detA hai| rAjA usa prItidAna ko svIkAra kara letA hai to ina saba ke sambandha meM Agata sUtrapATha varadAma tIrthAdhipa devanuM prItipAdana svIkAra karela che. ahIM yAvata padathI mAgadha devanA adhikAramAM varNita prItidAna sudhIne sUtrapa Tha saMgRhIta thayela che. e viSayane lagatuM varNana A graMthanA tRtIya vakSarakAranA sUtra 6 ane 7 mAMthI jANI levuM joIe. e prItidAnano svIkAra karyA pachI bhAratacIe te devatAne sakRta temaja sammAnita karIne pachI temanuM visarjana karI dIdhuM. varadAma tIrthAdhipa deve bharatacakrI mATe bhaktipUrvaka zuM-zuM ApyuM, e viSe spaSTatA parata sAhecha-(NavaraM cUDAmaNiya divvaM urasthagevijjaga soNiprasataga kaGagANi ya taDiyANi ya) bhAgayatIyAdhizubhAranI apekSA 126 matIyAdhizva yUDAma- havya temaja sarva prakAranA viSone haranAra hatA, evuM zirAbhUSaNa ApyuM. te deve vakSaH sthaLanuM AbhUpaNa ApyuM. jhaveyaka grIvAnuM AbharaNa ApyuM. zreNisUtraka-kaTimekhalA ApI. kaTako ApyA ane bAhunA AbharaNe ApyAM ane tyAra bAda teNe kahyuM ke huM ApazrIne yAvat dakSitya ude tapAla chuM. ahIM te prItidAna Ape che. rAjA te prItidAnano svIkAra karI le che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 jambUdvIpaprajJaptisUtre nigraharathasthApanadhanuHparAmarzavA gotkSepa kopotpAdakopApanayananirddhisAra prItidAna satrANi mAgavatIrtha devasUtrAdhikAravad vijJeyAni navaraM "jAva aTTAhiyaM mahAmahimaM kareMti" aSTAdaza zreNiprazreNayo'STAhikAM mahAmahimAM kurvanti 'karitA' kRtvA varadAmatIrthAdhipadesya vijayopalakSikAmaSTAhikAM mahAmahimAm-mahAn mahimA yasyA sA tathA tAM kurvanti vidhAsyanti vidhAya 'eyamANattiyaM paccapiNaMti' etAM bharatAdiSTAmAjJaptikAM svasvAmibhyo bharatebhyaH pratyarpayanti parAvartayanti tadanu atha prabhAsa tIrthAdhipasAdhanAyo vijayANapakramate-'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se divve cakkarayaNe varadAmatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhadharasAlAko paDinikkhamai' tataH khala tadivyaM cakraratna varadAmatIrthakumArasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm mAgadhatIrtha kumAra ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAM para vaha saba kathana samajhalenA cAhiye / arthAt varadAmatIrtha kumAdeva bharata cakrI ke liye zirobhUSaNAdika bheTa meM detA hai| vaha use svIkAra kara letA hai| bharata cakrI usakA sanmAnAdikara visarjana kara detA hai / phira vaha vahAM se apane ratha ko lauTA letA hai aura apane skandhAvAra meM A jAtA hai| vahAM Akara vaha majjana gRha meM calA jAtA hai vahAM snAna karake bhojana zAlA meM Akara vaha bhojana se nivRtta hokara ke zreNipraveNi janoM ko bulAtA hai ityAdi saba kathana yahAM mAgadhatozrakumAra deva ke prakaraNAnusAra ho hai / (jAva aDhAhiyaM mahAmahimaM kareMti) yAvat ve saba zreNiprazreNijana varadAmatIrthAdhipa deva ke vijayopalakSya meM AThadina kA mahotsava karate haiM (karettA) aura yaha saba karake phira ve nareza bharata cako ko (eya mANattiyaM paccappiNaMti) isakI-kArya ho jAne kI khabara de dete haiM (taeNaM se dive cakkarayaNe varadAmatitthakumArassa devassa aTTAhiyAe mahAmahimAe nivatAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai ) isa taraha varadAmatIrthAdhideva kumAra ke vijayopalakSya meM kiyA gayA vaha 8 dina kA mahAmahotsava jaba niSpanna te A saMbaMdhamAM Agata sUtrapATha mAgadhatIrtha kumAranA prakaraNamAM je pramANe kahevAmAM Avela che eja rIte ahIM paNa te sarvakathana jANI levuM jAIe. eTale ke varadAmatIrtha kumAra deva bharatacakrI mATe zirobhUSaNArdika upahAranA rUpamAM Ape che. te upahAra bharatacakrI svIkAra karI le che. bharatacakrI te devanuM sammAna Adi karIne visarjana karI de che. tyAra bAda te tyAMthI pitAne ratha pAcho vALe che ane pitAnA sakadhAvAmAM AvI jAya che. tyAM AvIne te majajatazALAmAM jato rahe che, tyAM snAna karIne bhojanazALAmAM AvIne te bhejanathI nivRtta thaIne zreNi-praNi janene bolAve che. ItyAdi savakathana ahIM mAgadhatIthakumAra honA 542 bhurA che. (jAva aThAhiya mahAmahima kareti) yAvat te sa shreliprabe Ne jato varadAmatIrthAdhipa devanA vijayapalakSyamAM ATha divasane mahotsava kare che. (karitA) bhane mahotsanu mAyanasa 5 rIne 57 te pAtAnA nareza saratahIna (eyamANatiya paccapiNaMti) 2 nd on! are che. (taeNaM se dive cakkarayaNe varadAmatitthakumArasta devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANIe uhadharasA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU010 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 641 AyukgRhazAlAtaH pratiniSkAmati paDiNikamittA' pratiniSkrampa 'aMgalikvapaDivaNNe jAva puraMte ceva aMbaratalaM uttarapaccatthimaM disi pamAsatitthAbhimuhe payAeyAvi hotyA' aMtarikSapratipannaM gaganagataM yAvata divyatruTita vAdyavizeSazabdasanninAdena ambaratalaM pUrayadiva uttarapAzcAtyAma uttarapazcimAM vAyavI dizaM prabhAsatIrthAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat, atra zuddhadakSiNavartino varadAmatIrthataH zuddhapazcimavartini prabhAse gamanAya itthameva pathaH saralatvAt, anyathA varadAmataH pazcimAgamane anuvAridhivelaM gamanena prabhAsatIrthaprAptiH dareNa syAt iti, prabhAsanAma tIrtha yatra siMdhunadI samudraM pravizati, 'taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva uttarapaccasthima disiM taheva jAva paccatthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNaM lavaNasamuI ogAhei' tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM yAvaduttarapAzcAtyAm uttarapazcimAM vAyavI dizaM prabhAsatIrthAbhimukhaM prayAtaM prayANaM kurvantaM pazyatIti yAvatpadAd bodhyam yatra yavatpadAt 'pAsai' ityArabhya pUrvavatsarva grAhyam ho cukatA hai-taba vaha divya cakraratna AyudhagRha zAlA se bAhara nikalatA hai / (paDiNikkhamittA aMtalikvapaDivanne jAva pUraMte ceva aMbaratalaM uttara paccasthimaM disiM pabhAsatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA) vahAM se bAhara nikala kara vaha AkAza tala meM yAvat rahatA huA hI divya truTita vAdyavizeSa ke zabda sanninAda se ambara tala ko bharatA2 sA uttara pAzcAtyadizA kI ora arthAt vAyavyadizA meM rahe hue prabhAsatIrtha kI ora calane lagatA hai| kyoki vahAM se yahAM AnekA yahI sIdhA sarala rAstA hai| anyathA varadAmatIrtha se pazcimAgamana meM yadi samudra kI velA se hokara prabhAsatIrtha meM jAyA jAve to isase prabhAsatIrtha bahuta dUra par3a jAtA hai / yaha prabhAsatIrtha jahAM sindhu nadI samudra meM praveza karatI hai vahIM para hai / (taeNaM se bhara he rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva uttarapaccatthimaM disiM taheva jAva paccasthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNa lavaNasamudaM ogAhei) isake bAda vaha bharatacakrI jaba apane divya cakraratna ko uttara pAzcAtyalAo paDiNikkhamai) 0 pramANe 126ma tIrthAdhipati va mAranA viyopAkSyamA prAlI karavAmAM Avela te ATha divasane mahotsava samApta thayA tyAre te divya cakaratna Ayudha mAthI mA2 nANe che. (paDiNikakhimittA aMtalikkhapaDivanne jAva pUraMte ceva aMbaratalaM uttarapaccatthimaM disi pabhAsatitthAbhimuhe payAe yAvihotthA) tyAMthI mAra nIkaLIne te AkAzatalamAM cAvat sthita rahIne ja divya truTita vAdhavizeSanA zabda zakninAdathI ammara talane sapUrita karatuM uttara pAzcAtyadizA tarapha eTale ke vAyavya dizA tarapha AvelA prabhAsatIrtha tarapha cAlavA lAge che. kemake ahIMthI tyAM pahoMcavAne sIdhesarala rasto eja che. je varadAmatIrthathI pazcimAgamanamAM samudra-velA upara thaIne prabhAsatIrtha tarapha prayANa karavAmAM Ave te ethI prabhAsatIrtha paryApta dUra thaI paDe che. A prabhAstaayaa sindhu nadI samudramA praveza cha tyo che. (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkaraNaM jAva uttarapaccatthima disi taheva jAva paccatthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNaM lavaNasamahaM ogAhei) tyArA bharataya: yA pAtAnA havya 542tnanattara pAzcAtyahizA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 jambUdvIpaprajJaptisUtre tathaiva pUrvoktAnusAreNaiva yAvat pazcimadizAbhimukhaM pramAsatIrthaNa lavaNasamudramavagAhatepravizati 'ogAhittA' avagAhya kiyatparyantamavagAhate ityAha 'jAva se rahavarassa kupparA ullA' yAvattasya rathavarasya kUperau kUparAkArarathAvayavavizeSau Adrau syAtAm jAtau kiyat paryantaM vaktavyamityAha 'jAva pIidANaM' prItidAnaparyantaM mAgadhadevasAdhanAdhikAroktaM sUtra grAhyam 'se' prabhAsatIrthAdhipadevasya prItidAnaM cakrI bharataH svIkarotItibhAvaH pUrvavat sarva grAhyam parantu prItidAnam 'NavaraM varadAmatIrthAdhipadevApekSayA ayaM vizeSaH tameva darzayati'mAlaM mauDi muttAjAlaM hemajAlaM kaDagANiya tuDiyANi AbharaNANiya saraM ca NAmAhayaMka pamAsatitthodagaM ca giNhai' tatra 'mAlaM' mAlAM-ratnamAlAm 'maurDi' mukuTam 'muttAjAlaM' muktAjAlaM divyamauktikam 'hemajAlaM' kanakarAzim, kaTakAni ca hastAbharaNAni, truTikAni ca-bAhvAbharaNAni nAmAhatAkSaM zaraM ca prabhAsatIrthodakaM ca gRhNAti 'giNhittA' gRhItvA 'jAva paccasthimeNaM pabhAsatitthamerAe' yAvat pAzcAtye pazcimadigbhAge prabhAsadizA-vAyavIvidizA kI ora prabhAsatIrtha kI tarapha jAtA huA dekhatA hai to vaha pahile jaisA kahA jA cukA hai usI taraha se saba kArya karatA hai aura pazcimadizAkI ora sanmukha hokara vaha prabhAsatIrtha se lavaNa samudra meM praveza karatA hai| (ogAhittA jAva se rahavarassa kupparA ullA) vahAM vaha ItanI hI dUra jAtA hai ki jisase usake ratha ke kUrparAkAra vAle avayavahI gole ho pAte haiM / (jAva pIidANaM se gavaraM mAlaM mauDi muttAjAlaM hemajAlaM kaDagApaNi a tuDiANia AbharaNANi a saraMca NAmAhayaMka pabhAsatitthodagaMca giNhai) vahAM pahu~ca kara vaha apane ghor3o ko ThaharA letA hai aura ratha ko khaDA kara letA hai ratha ke khar3A hote hI vaha dhanuSa ko hAtha meM lekara usa para bANa kA AropaNa karatA hai / aura phira use chor3atA hai vaha bANa prabhAsatIrthAdhipa deva ke bhuvana meM jAkara par3atA hai| prabhAsatIrthAdhipa deva kumAra ko bhavana meM khar3e hue bANa ko dekha kara krodha jagatA hai| jaba usakA krodha zAnta ho jAtA hai taba vaha apanI Rddhi ke anusAra bharata cakrI ke pAsa Akara unakI zaraNa svIkAra karaletA hai aura isa upvAyavI vidizA tarapha eTale ke prabhAsatIrtha tarapha pramANa karatuM juve che tyAre pahelAM kahI che te pramANe ja te sarvakArya sampanna kare che ane pazcima dizA tarapha sanmukha thaIne te prabha satIrtha thA saNa samudramA praveza 42 che (ogAhittA jAva se rahavarasta kupparAullA) tyAM te eTale dUra sudhI gamana kare che ke jethI tenA rathanA kUparAkAravALA avaya ja bhInA thaza che. (jAva pIidANaM se NavaraM mAlaM mauDi muttAjAlaM hemajAlaM kaDagANi atuDiANi AbharaNANi a saraMca NAmAhayakaM pabhAsatitthodagaM ca giNhai) yAM yhaaNcIne te pitAnA ghoDAone bhAve che ane rathane Ubhe rAkhe. ratha Ubhe rAkhIne tarata ja te pitAnA hAthamAM dhanuSa le che ane te dhanuSa upara bANanuM ArogaNa kare che ane tyAra bAda bANa lakSya tarapha choDe che. te bANa prabhAsatItha dha padevakumAranA bhavanamAM paDe che. pitAnA bhavanamAM paDelA bANane joIne te krodhita thaI jAya che. jayAre teno koi zAMta thaI jAya che tyAre te pitAnI Rddhi mujaba bharatacakrInI pAse AvIne temanuM zaraNa svIkAre jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 643 tIrthamaryAdayA 'ahaNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccatthimille aMtavAle' ahaM khalu devAnupriyANAM pAzcAtyo'ntapAla : 'sesaM taheva jAva advAhiyA nivvattA zeSam uktAtiriktaM prItidAnopaDhaukana svIkaraNasurasanmAnana visarjanAdi tathaiva mAgadhatIrthAdhipasurAdhikAra iva vaktavyaM yAvat aSTAhikA nivRttA | sU0 10 // atha sindhudevI sAdhanAdhikAramAha - 'taraNaM se' ityAdi / mUlam tapaNaM se divve cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA jAva pUreMte ceva aMbarAtalaM siMdhUe mahAIe dAhiNilleNaM kUleNaM puracchimaM disi siMdhudevIbhavaNAbhimuhe payAte yA hotyA / taNaM sa bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhUe mahANaIe lakSya meM vaha unake liye prItidAna detA hai / isa prItidAna meM vaha jaisA pahile kahA gayA hai| vaha ( se NavaraM mAlaM mauDiM muttAjAlaM hemajAlaM kaDagANi ya tuDiyANi ya AbharaNANi ya saraMca) ityAdi sUtra dvArA prakaTa kara diyA gayA hai- prItidAna meM usane ratna mAlA mukuTa, divya mauktika kanakarAzi-kaTaka hastAbharaNa truTika bAhrAbharaNa, nAmAGkita bANa aura prabhAsa tIrtha kA jalAdiyA (givhittA jAva paccatthimeNaM pabhAsatitthamerAe ahaNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccatthimille aMtavAle sesaM taheva jAva aTThAhiyA nivvattA) bharatacakrI ne isa prItidAna ko svIkAra karaliyA / phira usane usakA sanmAna satkAra kiyA aura bAda meM use visarjita kara diyA bAda meM bharata cakrI vahAM se apane ratha ko lauTAkara jahAM apanI senA kA par3Ava huA thA vahAM AgayA / ityAdi saba kathana jaisA mAgadhatIrthAdhipa deva ke prakaraNa meM likhA jA cukA hai / vaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye yAvat aSTa divasa kA mahotsava samApta hogayA // 10 // che ane e upalakSyamAM te temanA mATe prItidAna Ape che. e prItidAnamAM jema pahelAM vAmAM mAyuM chemadhu (se Navara mAlaM mauDiM muttAjAla hemajAla kaDagANiya tuDiyANi ya AbhaNANi ya saraMca) tyAhi sUtra vaDe prasTa uravAmAM Ave che. pratidhAnamAM tethe ratnamALA mukuTa divya mauktika kanakarAzi kaTaka hastAbharaNa truTika-khATTu AbharaNa nAmAMkita mAe mane prabhAsatIrthaMnu na me sarva vastu AyA. (ginhittA jAva paccatthimeNaM pabhAsa titthamerA aharaNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccasthimille antavAle sesaM taheva tra ahiyA nivvattA) bharatayaDI se the prItihAnanA svIara ye pachI tethe tenu sammAna karyuM' tenA satkAra karyA. ane pachI tenu visarjana karyu. tyAra khAda bharatacakrI tyAMthI peAtAnA rathane pAchA vALIne jyAM senAnA paDAva hatAM tyAM AvyeA ityAdi sa kathana jevuM mAgadhatI devanA prakaraNamAM spaSTa karavAmAM AvyuM che tevu ja atre jANI levuM joIe. yAvata ATha divasanA mahotsava samAsa thayeA. 10nA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 644 jambUdvIpaprajJaptisUtre dAhiNilleNaM kUleNaM purathimaM disi siMdhudevIbhavaNAbhimuhaM payAtaM pAsai, pAsittA haTTatuTTha citta taheva jAva jeNeva siMdhue devIe bhavaNaM teNe va uvAgacchai, uvAgacchittA siMdhUe devIe bhavanassa adUrasAmaMte duvAlajoyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM varanagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei jAva siMdhudevIe aTThamabhattaM pagiNhai pagiNhittA posahasAlAe posahie baMmayArI jAva dabmasaMthArovagae aTThamabhattie siMdhudevi maNasi karemANe ciTThai / taeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANasi siMdhue devIe AsaNaM calai, taeNaM sA siMdhudevI AsaNaM caliyaM pAsai pAsittA AhiM pauMjai, pauMjittA bharahaM rAyaM ohiNA Abhoei, Amoe ttA ime eArUve abbhatthie ciMtie patithae maNogae saMkappa samuppajji sthA uppaNNe khalu bho jaMbuddIvedIve bharahe vAse bharahe NAmaM gayA cAuraMta cakkaravaTThI. taM jIyameyaM toa paccuppaNNamaNAgayANaM siMdhUNaM devINaM bhara hANaM rAINaM uvatthANiyaM karettae, taM gacchAmi NaM ahaMpi bharahassa raNNA uvatthANiyaM karomi tti kaTu kuMbhaTThasahassaM rayaNacittaMNANAmaNi kaNagarayaNabhatticittANi ya duve kaNagabhaddAsaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva AbharaNANi ya geNhai geNhittA tAe ukkiTThAe jAva evaM vayAsI abhijieNaM davANuppiehiM kevalakappe bharahe vAse ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsiNI ahaNaM devANuppiyANaM ApattikiMkarI taM paDicchaMtu NaM devANuppiyA! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTu kubhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNaga kaDagANi ya jAva so ceva gamo jAva paDivisajjeitaeNaM se bharahe rAyA posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA pahAe kayavalikamme jAva jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsavaragae aTThamabhattaM pariyAdiyai pariyAdiettA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai NisIetA aTThArasaseNi paseNIo saddAvei sadavittA jAva aTThAhiyAe mahAmahimAe tamANattiyaM paccappiNaMti ||suu0 11 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 645 chAyA-tataH khalu tad divyaM cakraratnaM prabhAsatIrthakumArasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati, pratiniSkamya yAvat pUrayadiva ambaratalaM sindhvA mahAnadyaH dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM diza sindhudevI bhavanAbhimukha prayAtaM cApyabhavat / tataH khalu sa bharato rAjAtadivyaM cakaratna sindhvAH mahAnadyAH dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM diza sindhudevI bhavanAbhimukha prayAtaM pazpati, dRSTvA hRSTatuSTa citta tathaiva yAvat yatra sindhyA devyAH bhagnaM tatraiva upAgacchati, upAgatya sindhvAH devyAH bhavanasya adUrasAmante dvAdaza yojanayAmaM navayojanavistIrNa varanagarasadRzam vijayakandhAvAraniveza karoti yAvat sindhudevyAH aSTamabhakta pragRhNAti, pragRhya pauSadhazAlAyAM pauSadhiko brahmacArI yAvad rbhasaMstArakopagataH aSTamamaktikaH sindhudevoM manasi kurvan tiSThati / tataH khalu tasya bharatasya rAjJo'STamabhakte pariNamati sindhvA devyA Alana calitaM, tataH khalu sA sindhu devI Asana calitaM pazyati, dRSTvA avadhi prayunakti, prayujya bharataM rAjAnam avadhinA Abhogayati, ayametadrUpaH AdhyAtmikazcintitaH prArthito manogataH saGkalpaH samudapadyata, utpannaH khalu bho jambUdrIpe dvIpe bharate varSe bharato nAma rAjA cAtultacakravartI tajjItametat atItavartamAnAnAgatAnAM sindhUnAM devonoM bharatAM rAjJAm upasthAnika kartum, tadgacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM karomIti kRtvA kumbhASTasahasra ratnacitra nAnAmANikanakaratne ca dve kanakabhadrAsane ca kaTakAni ca buTikAni ca yAvat AbharaNAni ca gRhNAti, gRhItvA tayA utkRSTayA yAvat abhijitaM khalu devAnupriyaiH kevalakalpa bharata varSam ahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAsiNI, ahaM khalu devAnupriyANAm AjJapti kiGkarI tanpratIcchantu khalu devAnupriyAH ! mamekSm etadrUpaM prItidAnamiti kRtvA kummA sahastra ratnacitra nAnAmaNikanaka kaTakAni ca yAvat sa eva gamaH yAvat pranivisarjayati, tataH khalu sa bharato rAjA pauSadhazAlAta pratiniSkAmati, pratiniSkramya yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati, upAgatya snAtaH kRtabalikarmA yAvat yatraiva bhojanamaNDapastatraiva upAgacchati, upAgatya bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH aSTama maktaM yAvat siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati niSadya aSTAdazazreNIprazreNIH zabdayati, zabdayitvA yAvad aSTAhnikAyAM mahAmahimAyAM tAmAzaptikAM pratyarpayanti // sU. 11 // TIkA- "taeNaM se" ityAdi / 'taeNaMse dive cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivyattAe samANIe AuhagharasAlAo paDi sindhu devI sAdhanAdhikAra kathana'taeNaM se divve cakkarayaNe pamAsatitthakumArassa' ityAdi sUtra // 11 // TIkArtha- isa prakAra se vaha divya cakaratna prabhAsatIrtha kumAra ke vijayopalakSya meM kiye ATha dina taka ke mahAmahotsava samApta ho jAne para (AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) Ayu sindhadevI sAdhanAdhikAra kathana 'ta eNa se dive cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa' ityAdi suutr-||11|| TIkArthaA pramANe te divya cakraratna prabhAsatIrthakumAranA vijayepalakSyamAM Avejita mAhisana mahAtsava samAsa tha yo tyAre (AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) mAyu5 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 646 jambUdvIpaprajJaptisUtre Nikkhamai' tataH khalu taddivyaM cakraratnaM prabhAsatIrthakumArasya devasya aSTAhikAyAM aSTadivasAvasAnaM yasyA sA tAm mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jAva pUreMte ceva aMbaratalaM' yAvat divyatruTita nAmaka vAdyavizeSazabdasanninAdena ambaratalaM gaganatalaM pUrayadiva 'siMdhUe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disi siMdhudevobhavaNAbhimuhe payAte yAvi hotthA' sindhyAH mahAnadyAH dAkSiNAtyena dakSiNena kUlena paurastyAM pUrvI dizam sindhudevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat, ayaM vizeSa: pUrvI dizamityatra pazcimadigvartinaH prabhAsatIrthata Agacchan vaitADhyagirikumAra deva sisAdhayiSayA tadvAsakUTAbhimukhaM jimmISuH prathamataH anupUrvameva yAti sa tacca digvibhAgajJAnaM nakarAiti bhASA prasiddhaM jambUdvIpaprakAzakapatre draSTavyam tataH sutarAM jJAnaM bhaviSyati sindhudevI gRhAbhimukhaM ca cakraratnaM prayAtam nanu sindhudevI bhavanam atraiva sUtre uttarabharatArddhamadhyakhaNDe sindhukuNDe sindhudvIpe vakSyate tatkathamatra tatsambhava iti cenna maharddhikadevInAM mUlasthAgRha zAlA se bAhara nikalA ( paDiNikkhamittA jAva pUreMte ceva aMbaratalaM sidhUra mahANaIe dAhiNilleNaM kuleNaM puracchimaM disiM siMdhudevI bhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotyA) nikala kara vaha yAvat - divyatruTita nAmaka vAdyavizeSa ke zabda sanninAda dvArA gagana tala ko bharatA bharatA sA sindhu mahAnadI ke dakSiNa kUla se hotA huA pUrvadizAmeM sindhudevI ke bhavana kI ora calA / " pUrvadizA meM" jo aisA kahA hai so usakA tAtparya aisA hai ki pazcimadigvartI prabhAsa tortha se AtA huA bharatacakrI vaitAdayagiri kumAra deva ko vaza karane kI icchA se usake vAsabhUta kUTa kI tarapha jAne kA abhilASI hotA hai / so pahile use pUrvadizA meM hI jAnA hotA hai / yaha digvibhAgakA jJAna jambUdvIpa ke nakze se acchI taraha ho jAtA hai | siMdhudevI ke ghara kI tarapha cakraratna calA aisA jo yahAM kahA gayA hai so sindhudevI ke bhavana kA kathana to isI sUtra meM uttara bharatArtha ke madhyama khaNDArdha sindhu kuNDa meM sindhudvIpa meM kahA jAvegA to phira gRhazANAbhAMthI mahAra nIujyu. ( paDiNikkhamittA jAva pUreMte ceva aMbaratalaM sidhUe mahANaI'e dAhiNilleNaM kUleNa puracchimaM disiM sidhu devo bhavaNAbhimuhe payApa yAvihotthA) nIkaLIne te yAvat divya truTita nAmaka vAdyavizeSanA zakhsa sanninAda vaDe gaganatalane sampU. rita karatuM sindhu mahAnadInA dakSiNa kulathI pasAra thaine pUrva dizAmAM sindhu devI nAM bhavana tarapha cAlyuM. " pUrva dizAmAM " AvuM je kathana che tenuM tAtparya A pramANe che ke pazcima dvignatI prabhAsatI taraphathI AvatA bharatacakrI vaitADhyagiri kumAradevane vaza karavAnI icchAthI tenA vAsata mUkuTa tarapha javA abhilASA kare che. ethI pahelAM pUrva dizA tarapha ja tenu javAnu thAya che. e digvijaya bhAganuM jJAna jaMbUdropanA mAnacitrathI sArI peThe thai jAya che. sindhu devInA ghara tarapha cakaratna cAlyuM. Ama je varNana karavAmAM AvyuM che tA sindhu devInA bhavananu kathana tA eja sUtramAM uttara bharatAnA madhyama khaMDamAM siMdhu kuMDamAM sindhuTrIpamAM varNavavAmAM Avaze ja teA pachI ahIM tene sadUbhAva zA mATe kahyo jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 647 nAdanyatrApi bhavanAdisambhavena nAnupapatteH, yathA prathamasvargastha saudharmendrAdhagramahiSINAM saudharmAdi devaloke vimAnasa dAvepi nandIzvare kuNDalevA rAjadhAnyaH, asyA eva devyA asaMkhyeyatame dvIpe rAjadhAnyaH sindhvAvartanakUTe ca prAsAdAvataMsaka iti, evaM ca sindhudvIpe devIbhavanasadbhAve'pi sUtrabalAdatrApi tadastIti jJAyate, tadanu bharataH kiM kRtavAn ityAha-'taeNa' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhae mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disi siMdhu devI bhavanAbhimukhaM payAtaM pAsai' tataH khalu sa bhAratI rAjA tadivyaM cakraratnaM sindhyA mahAnadyaH dAkSiNAtyena dakSiNena kUlena tIreNa paurastyAM pUrvAm dizaM sindhudevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM pazyati 'pAsittA' dRSTrA 'haTTatuTTha citta taheva jAva' hRSTatuSTa cittAnanditaH atizayapramodamApannaH san cakrIyahAM usakA sadbhAva honA kaise kahA ? uttara-maharddhikadeviyoM ke bhavana mUlasthAna se anyatra bhI hote hai isaliye aisA kathana yahAM ayukta nahIM hai| jaise saudharmAdi indroM kI agramahiSiyoM ke vimAna saudharmAdi devalokoM meM hote haiM phira bhI nandIzvara dvIpa meM athavA kuNDala dvIpa meM inakI rAjadhAnIyAM hai, athavA isI sindhudevo kI rAjadhAnI asaMkhyAtave dvIpa meM hai aura siddhAvartana kaTa meM isakA prAsAdAvataMsaka hai| isI taraha sindhu dvopa meM sindhu devI ke bhavana kA sadbhAva hone para bhI isI sUtra ke bala se anyatra bhI vaha hai aisA jAnA jAtA hai aisA hone para bhI "sindhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte" ityAdi vakSyamANa sUtra pATha-"khaMdhAvAre nivesaM kareI" yahAM taka kA saMgata baiTha sakegA, nahIM to vaha bhI vighaTita ho jAvegA / (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhUe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disiM siMdhudevI bhavaNAbhimuhe payAyaM pAsai) jaba bharata rAjAne usa divya cakraratna ko sindhu mahAnadI ke dakSiNa taTa se hote hue pUrvadizA meM sindhu devI ke bhavana kI ora jAte hue dekhA to vaha (pAsi tA) dekhakara (haTTha tuTTha citta taheva jAva jeNeva siMdhUe devIe bhavaNaM teNeva che ? uttaramahaddhika devIonA bhavane mUlasthAnathI anyatra paNa hoya che. ethI A kathana aDI' ayakta nathI. jema saudharmAdi IndronI agramahISionA vimAne saudharmAdi devalakamAM hoya che chatAM e nandIzvara dvIpamAM athavA kuMDaLadvIpamAM emanI rAjadhAnIe che. athavA eja sindhadevInI rAjadhAnI asaMkhyAtamAM dvIpamAM che ane siddhAvartana phaTamAM AnuM prAsAdAvatuMsaka che. e ja rIte sindhadvIpamAM sidhu devInA bhavanane sadUbhAva che chatAM e eja sUtranA baLathI anyatra paNa tenI saMbhAvanA che evuM jANavAmAM Ave che. evuM hoya to "sindhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte" tyA pakSyamA sutramA "khaMdhAbAre nivesaM karei mahI sudhiin| sagata 24 54d. nahI to te 5 vidhATata tha ze . (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhUe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM parasthimaM disi sidhudevImavaNAbhimuhe payAyaM pAsai) nyAre bhArata me divya - ratnane siMdhu mahAnadInA dakSiNa taTa upara thaIne pUrva dizAmAM sindha devInA bhavana tarapha tuna ta ta (pasittA) ne ne (hahatuTTacita taheva jAva jeNeva siMdhUe devIe bhavaNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 648 jambUdvIpaprajJaptisUtre SaTakhaMDAdhipati bharatastathaiva yAvat atra yAvat padAt nanditaH prItimAnAH, paramasaumasyitaH harSavaza visarpad hRdaya iti grAhyam etAdRzo bharataH 'jeNeva siMdhUe devIe bhavaNaM teNeva uvAgacchai' yatraiva sindhudevyA bhavanaM nivAsasthAnam tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'siMdhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte' sindhvA devyA bhavanasya adUrasAmante nAtidare nAtisamIpe yathocitasthAne 'duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei' dvAdaza yojanAyAma,nava yojanavistIrNa varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAraniveza senAnivezaM karoti 'jAva siMdhu devIe ATThamabhattaM pagiNha i' atra yAvatpadAta varddhakiratnazabdAyanapauSadhazAlA nirmApanAdi sarva grAhyama, tena pauSadhazAlAyAM sindhudevyAH sAdhanAya bharato rAjA aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' prAgRhya 'posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva dabbhasaMthArovagae aTThamabhattie sindhudeviM maNasi karemANe cii' uvAgacchai) bahu Anandita evaM saMtuSTa citta huA yahAM yAvat zabda se-nanditaH prItimanAH paramasaumanasyitaH harSavazavisarpaddhadayaH" ina padoM kA saMgraha huA hai| ina pado kI vyAkhyA yathAsthAna kI jA cukI hai| aise vizeSaNoM se viziSTa vaha bharatacakrI jahAM para sindhu devI kA bhavana thA-nivAsasthAna thA vahAM para AyA (uvAgacchittA) Akara ke (siMdhae devIe bhavaNassa adUrasAmaMte) usane sindhudevI ke bhavana pAsa hI yathocitasthAna meM (duvAlasajoyaNAyAma Nava joyaNavitthinnaM, varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) apanA 12yojana lambA aura nau yojana caur3A zreSThanagara ke jaisA vijayaskandhAvAra niveza kiyA-senA kA paDAva DAlA (jAva siMdhU devIe aTThamabhataM pagiNhai) yahAM yAvat pada se varddhaki ratna ko bulAnA, pauSadha zAlA kA nirmApaNa Adi kAryoM ke nirmANa Adi sambandha kahanA ityAdi saba kathana pUrva meM kiye gaye kathana ke anusAra samajha lenA cAhiye / pauSadhazAlA meM baiThakara bharata rAjAne sindhu devI ko apane vaza meM karane ke liye tIna upavAsa kiye / (pagiNhittA posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva dabbhasaMthArovagae aTThamabhattie siMdhu deviM maNasi karemANe ciTThai) tIna upavAsa lekara vaha pauSadha vrata teNeva uyAgacchai) te 20 matI mAnahita tama saMtuTa vittavAna yA. mahI yAvata zayA "nanditaH prItimanAH paramasaumasthitaH harSavazavisarpaddhadayaH" se pahonA saMgraha thaye che. e padenI vyAkhyA yathAsthAne karavAmAM Avela che. evA vizeSaNathI viziSTa 2tayasI arti sindhu hevAnubhavana tu-nivAsasthAna itu tyA mAvyA. (uvAgacchittA) tyA bhAvAne (siMdhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte) tere sindhu hevAnA sapananI pAse 4 yathAyita sthAnamA (duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM, varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) pAtAnA 12 ye-ail sana 8 yana paDaNe zre0 nagara va vinaya dhApA niveza - 571 naaye| (jAva siMdhUdevIe aThThamabhattaM pagiNhAi) sahI yAvat 56thI 42nane mArAvyo, pauSadhazANAnu nirmANa vyutyAha pUrva vaNita satra kathana adhyAhata karI levuM joIe. pauSadhazALAmAM besIne bharata rAjAe sindhuvAna pAtAnA ai 421 / bhATa 3 34vaase| yo (pagiNhittA posahasAlAe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 649 pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH-pauSadhavatavAn ataeva 'baMbhayArI' brahmacArI 'jAva dabbhasaM. thArovagae' yAvadarbhasaMstArakopagataH sAIdvayahastaparimitadarbhAsane upaviSTaH san atra yAvatpadAt unmuktamaNisuvarNa ityAdi sarva pUrvoktaM grAhyam aSTamabhaktikaH-kRtASTamatapAH sindhudevIM manasi kurvan tiSThati / 'taeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattasi pariNamamANasi sidhUe devIe AsanaM calai' tataH khalu tasya bharatasya rAjJo'STamabhakte pariNamatiparipUrNaprAye jAte saMgacchati sati sindhyA decyA AsanaM siMhAsanaM calati 'taeNaM sA siMdhu devI AsaNaM caliyaM pAsaI tataH khalu sA sindhudevI AsanaM-svasiMhAsanaM calitaM pazyati 'pAsitA' dRSTvA 'ohiM pauMjaI' avadhiM prayukta-avadhinA jJAnena pazyati 'pauMjittA' prayujya 'bharahaM rAyaM ohiNA Abhoei' bharataM rAjAnam avadhinA avadhijJAnena, abhogayati upayuGkte jAnAtItyarthaH 'AbhoittA' Abhogya upayujya jJAtvA tasyAH sindhudevyAH 'ime eyArUve ajjhathie ciMtie kappie patthie maNogae saMkappe samuppajjitthA' ayametadrUpo vakSyamANasvarUpaH, AdhyAtmikaH Atmagata aGkura vAlA ataeva brahmacArI bharata cakI 2 // hAtha pramANa darbhApana para pUrvokta maNisuvarNa di sabakA parityAga karake baiTha gayA, aura sindhu devo kA manameM dhyAna karane lagA / (taeNaM tassa bharahassa raNNo aTumamataMsi pariNamamANasi sidhUe devIe AsaNaM calai) java usa bharata rAjA kI adruma bhaktakI tapasyA pUrI hone ko AI ki usI samaya sindhu devI kA Asana kaMpAyamAna huaa| (taeNaM sA siMdhu devI AsaNaM caliyaM pAsai) sindhu devIne jyoM hI kaMpita hue apane Asana ko dekhA to (pAsittA ohiM pauMjai) usI samaya usane apane avadhi jJAna ko jor3A-arthAt avadhijJAna kA prayoga kiyA (pauMjittA bharahaM rAyaM ohiNA Abhoei) avadhijJAna kA prayoga karake usane usake dvArA bharata rAjA ko dekhA (AbhoittA imeeyAyave ajjhathieciMtie kappie pathie maNogae saMkappe samuppajjitthA)rAjA ko dekhakara use AdhyAtmika cititakalpitaprArthitamanogata saMkalpa utpanna huaa| saMkalpa ke ina vizeSaNoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| ina vizeSaNoM kA tAtparyArtha aisA haiposahie baMbhayArI jAva dabhasaMthArovagae aTTamabhatie siMdhudevi maNasi karemANe ciTTai) traNa upavAsa laIne te pauSadha vratavALe ethI brahmacArI bharatacakrI aDhI hAtha pramANa dabhasana upara pUrvokta maNi suvarNAdi sarvane parityAga karIne besI gayo ane sidhu devInuM bhanamA dhyAna 32 // sAye. (taeNaM tassa bharahassa raNo aTThamabhataMsi pariNamamANaMsi siMdhUe devIe AsaNaM calai) yA talarata 20nI mama lAtanI tapasyA samAsa thA bhAvI te4 samaye sindhu vAnumAsana pAyabhAna yayuH (taeNaM sA sindhu devI AsaNaM caliya pAsai) siMdhu devAH nyAre potAnu Asana #pita tuyu / (pAsittA ohiM pauMjai) taratato pAtAnA avadhijJAna yuTataNe potAnA avadhizAnane prayAsa . (pauMjittA bharahaM rAyaM ohiNA Abhoei) avadhijJAnanI prayogazata tathe tenA 43 laratanane yo. (AbhoittA ime eyArUve ajjhathie ciMtie kappie patthie magogae saMkappe samuppajjitthA) ne tana manamA mAyAtmi, yitita, prArthita 82 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 jambUdvIpaprajJaptisUtre iva, tataH cintitaH punaH punaH smaraNarUpo vicAro dvipatrita iva kalpitaH sa epa vyavasthAyuktaH mahato'syA'nurUpaM *satkAravizeSa-kariSyAmIti kAryAkAreNa pariNato vicAraH pallavitaH iva 3, prArthitaH sa eva iSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva 4, manogataH saGkalpaH manasi dRDharUpeNa sthitaH idameva mayA karttavyam' iti vicAraH phalita iva 5, samudapadyata-samutpannaH sa ca kaH saGkalpa ityAha-'uppaNNe khalu bho jaMbuddIve dIve bharahe vAse bharahe NAma rAyA cAuraMtacakkavaTTI, taM jIyameyaM tIya paccupaNNamaNAgayANaM siMdhaNaM devINaM bharahANaM rAINaM uvatthANIyaM karettae' utpannaH khala bho jambU dvIpe -jambUdvIpa nAmaka dvIpe bharate varSe bharato nAma rAjA cAturantacakravartI samAki jisa prakAra bIja bhUmi meM rahakara pahile aGkura ke rUpa meM panapatA hai usI prakAra yaha saMkalpa bhI AtmA meM aGakura rUpameM udbhuta huA ataH use adhyAtma pada se yahAM vizeSita kiyA gayA hai| yaha bAra2 usake smaraNa meM jaba Ane lagA taba yaha dvipatrita usI aGkura kI taraha cintita pada se vizeSita kiyA gayA hai| jaba yahI saMkalpa "isa mahAn puruSa kA maiM isI ke anurUpa satkAra karUMgA" isa prakAra kI vyavasthA vAlA bana gayA taba yaha kalpita pada se vizeSita kiyA gayA hai| aisA karane se ho merA kAma phalita ho skegaa| isa prakAra iSTa rUpa se yaha mAnya ho cukA taba yaha prArthita pada se vizeSita kiyA gayA hai| tathA isa vicAra rUpa saMkalpa ko usane jaba taka vacana dvArA bAhira prakAzita nahIM kiyA-taba taka vaha manogata rahane ke kAraNa manogata banArahA isaliye use manogata pada se vizeSita kiyA gayA hai| (uppaNNe khalu bho jaMbuddIve dIve bharahe vAse bharahe NAmaM rAyA cAuraMta cakkavaTTI taM jIyameyaM tIya paccuppaNNa maNAgayANaM sidhaNaM devINaM bharahANaM rAINaM uvatthANibhaM karettae) jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM manogata saMkalpa utpanna thayA. saMka95nA e ulekhita vizeSaNonI vyAkhyA pahelAM spaSTa karavAmAM AvI che. e vizeSaNanuM tAtparya A pramANe che-ke jema bI bhUmimAM rahIne pahelAM aMkuranA rUpamAM udbhave che te ja pramANe e saMkalpa paNa AtmAmAM aMkuranA rUpamAM uddabhUta thayo. ethI te saMka9pane prathama adhyAtma padathI ahIM vizeSita karavAmAM Avela che. e jyAre vAraMvAra tenA smaraNamAM AvavA lAgyA tyAre e dvipatrita te aMkuranI jema ciMtita padathI vizeSita karavAmAM Avela che. jyAre e ja saMkalava e mahApuruSane huM enA anurUpa satkAra karIza" e jAtanI vyavasthAyukta thaI gayA tyAre te saMkalpa kalpita padathI vizeSita karavAmAM Avela che. A pramANe karavAthI ja mAruM kAma phalita thaI zakaze. A rIte e saMka9pa ISTa rUpathI mAnya thaI gaye tyAre te prArthita padathI vizeSita karavAmAM Avela che. temaja e vicArarUpa saMka9pane teNe jyAM sudhI vacana dvArA bahAra pragaTa karyo nahIM tyAM sudhI te mane gata hovAthI mane gata nAmathI saMbaMdhita thayA. ethI ja tene manegt 54thA vizIta 42bhA bhAva cha. (uppaNNe khalu bho jabuddIve dove bharahe vAse bharahe NAma rAyA cAuraMtayakavaTTI taM jIyameyaM tIya paccuppaNNamaNAgayANa sidhuNaM devINaM bharahANaM rAINaM uvatthANiaM karetae) bhUdI5 nAmanA dIpama maratakSetramA bharata nAme 20 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam yAti-tajjItametat AcAra eSaH atItavarttamAnAnAgatAnAM sindhanAM sindhunAmnInAM devInAM bharatAnAM rAjJAm aupasthAnikaM najarANA iti loke prasiddha prAbhRta kattaM vartate iti taM gacchAmi NaM ahaM pi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemi tikaTu kuMbhaTThasahassarayaNacittaM NANAmaNi kaNagarayaNabhatticittANiya devagaNagabhadAsaNANi ya kaDagANiya tuDiyANiya jAva AmaraNANiya geNhai gihittA' tadgacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJazcakriNaH upasthAnika prAbhRtaM karomIti kRtvA manasi vicArya 'kuMbhaTTasahassa rayaNacittaM' kumbhASTasahasraratnacitram-kumbhAnAmaSTottaraM sahasraM ratnacitram nAnAmaNikanakaratnabhakticitre ca dve suvarNabhadrAsane ca nAnAmaNikanakaratnAnAM bhaktiHvividharacanA tayA citra vicitre ca dve suvarNabhadrAsane kaTakAni ca hastAbharaNAni truTikAni ca bAhyAbharaNAni yAvadAbharaNAni ca gRhNAti gRhItvA 'tAe ukkiTThAe jAva evaM vayAsI' tayA utkRSTayA gatyA yAvat padAt tvarayA AkUlayA na svAbhAvinyA capalayA kAyato'pi caNDayA, raudrayA atyutkarSayogena, siMhayA tadADhaya sthairyeNa, uddhatayA dAtizayena jayinyA vipakSajetRtvena bharata kSetra meM bharata nAma kA rAjA utpanna huA hai / to atIta anAgata evaM vartamAna siMdhu deviyoM kA yaha kula paramparA kA AcAra hai ki ve una bharata ke cakavartiyoM ko najarAnA pradAna kareM ataH (gacchAmiNaM ahaM pi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemitti kakSa kuMbhadrasahassa rayaNacittaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANiya devagaNabhaddA saNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva AbharaNANi ya geNhai) maiM jAU~ aura maiM bhI una bharata mahArAjA ko bheTa pradAna karU~ aisA vicAra karake usane 1008 kuMbha aura nAnAmaNiyoM evaM kanaka ratna kI racanA se jisameM aneka citra ho rahe haiM aise do bhadrAsana, tathA kaTaka hastAbharaNa, aura truTita-bAhu ke AbharaNoM ko usane liyA ( giNhittA tAe ukkiTThAe jAva evaM vayAsI) unhe lekara vaha use utkRSTa Adi vizeSaNoMvAlI gati se calatI-2 jahAM para senA kA par3Ava rakhakara bharata mahArAjA thA vahAM utpana thayela che. atIta anAgata temaja vartamAna sidhudevIone e kulaparaMparAgata mAyA chatamAta mrtn| yatimAna na24 mahAna 42. mATe (gacchAmiNa ahaMpi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemitti kaTu kuMbhaTTa sahassarayaNacittaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANi ya devagaNabhaddAsaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva AbharaNANi caNDa) maneI 5 talaratananA hAna 72'mAma piyAra urI. teNe 1008 kuMbha ane aneka maNio temaja kanaka, ratnanI racanAthI jemAM aneka citro maMDita che evA be ubhama bhadrAsane temaja kaTaka-hastAbharaNe ane truTita-bAhunA AbharaNe se samApa tarI lIya. (giNhittA tAe ukkiTThAe jAva evaM vayAsI) sa saalpaNAne laIne te utkRSTa vagere vizeSaNavALI gatithI cAlatI-cAlatI jyAM bharata rAjA hatA, tyAM AvI. gatinA utkRSTa vagere vizeSaNe yAvat padathI gRhIta thayelA che te A pramANe hai-"tvarayA capalayA, caNDayA, raudrayA, siMhayA, uddhRtayA, jayinyA, chekayA, divyayA" tyAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 jambUdvIpaprajJaptisUtre chekayA nipuNayA divyayA devagatyA AkAzamArgagamanena vyativrajan yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchanti upAgatya antarikSapratipannA sA sindhudevI karatala yAvadajaliM kRtvA jayavijayazabdena varddhayati varddhayitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavatI kimuktavatI ityAha- 'abhijieNaM' ityAdi 'abhijieNaM devANuppiehi kevalakappe bharahe vAse ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsiNI ahaNaM devANuppiyANaM ANattikiMkarI ta paDicchaMtu NaM devANuppiyA! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTu kuMbhaTTasahassaM rayaNacittaM NANAmaNikaNagakaDagANiya jAva so ceva gamo jAva paDivisajjei' abhijitaM khalu devAnupriyaiH zrImadbhiH kevalakalpa- kevalajJAnasadRzaM sampUrNa bharataM varSam bharatakSetram tena hetunA ahaM khalu devAnupriyANAM bhavatAM viSayavAsinI dezavAsinI ahaM khalu devAnupriyANAm AjJaptikiGkarI AjJAGkitA sevikA tat tasmAt pratIcchantu gRhantu khalu devAnupriyAH ! mama idametadrUpaM prItidAnam iti kRtvA kathayitvA kumbhASTasahastraM ratnacitram aSTottarasahastraparipUritaM kumbha tathA nAnAmaNikanakaratnabhakticitre para AyI-ne utkRSTa Adi gati ke, jo vizeSaNa pada yAvatpada se gRhIta hue hai ve isa prakAra se hai-svarayA, capalayA, caNDayA, raudrayA, siMhayA, udhUtayA, jayinyA, chekayA, divyayA," vahAM Akarake vaha AkAza mArga meM hI sthita rahI nIce nahIM utarI vahIM khar3I-2 usane donoM hAthoM kI aMjali banAkara aura use mastaka para rakhakara pahile bharata mahArAjAko jayavijaya zabdoM se badhAI dI / badhAI dekara phira usane isa prakAra unase kahA--( abhijieNaM devANuppiehi kevalakappe bharahe vAse ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsiNI ahaNaM devANuppiyANaM ANattikiMkarI taM paDicchatu NaM devANuppiyA ! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTu kubhaTUsahassaM rayaNacittaM NANAmaNikaNagakaDagANiya jAva soceva gamo jAva paDivisajjei ) Apa devAnupriya ne kevala kalpa-sampUrNa bharata kSetra-jIta-liyA hai| mai bhI Apa devAnupriya ke hI deza kI nivAsinI hUM- ataH Apa devAnupriya kI maiM AjJAkiGkirIhUM-AjJAkI sevikaha isaliye Apa devAnupriya mere dvArA diye gaye isa prItidAna ko svIkAra kareM / aisA nivedana karake usane 1008 kubhoM tathA nAnAmaNiyoM, kanaka evaM ratnoM se jinameM racanA AvIne te AkAza mArgamAM ja avasithata rahI. nIce utarI nahIM. tyAM UbhI rahIne ja teNe bane hAthanI aMjali batAvIne ane te aMjaline mastaka para mUkIne sarva prathama bharata rAjAne jaya-vijaya zabdothI vadhAmaNI ApI. vadhAmaNI ApIne pachI teNe A pramANe challA- (abhijieNaM devANuppiehi kevalakappe bharahe vAse ahaNNaM devANuppiyANa visayavAsiNo apaNaM devANuppiyANa ANattikiMkarI taM paDicchantu NaM devANuppiyA ! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTTu kumbhasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNaga kaDagANi ya jAva soceva gamo jAgha paDivisajjei) mA5 devAnupriye 445-sapU saratakSetra sAdhu cha. paNa A5 devAnupriyanA dezamAM ja rahenArI chuM. ethI A5 devAnupriyanI ja huM AjJA ki karI chuM-AjJAnI sevikA chuM. ethI Apa devAnupriya mArA varDa ApavAmAM Avela A prItidAnane grahaNa karaze. A pramANe nivedana karIne teNe 1008 kuMbhe tathA nAnAmaNio, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhana nirUpaNam cadve kanakabhadrAsane siMhAsanadvayaM kaTakAni ca yAvat sa eva mAgadhadevagamotrAnusarttavyaH yAvat prativisarjayati yAvatpadAt sa bharataH prItidanaM svIkaroti tatastAM devI satkArayati sanmAnayati prativirjayati ca svasthAnagamanAya anumanyate bANaprayogamantareNaiva sindhudevyAH sAdhanaM jAta mitibhAvaH taduttaravidhimAha - 'taraNaM' ityAdi 'taraNaM se bharahe rAyA po sahasAlAo paDiNikkhamai' tataH khalu sa bharato rAjA pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva majjanaghare teNeva uvAgacchai' yatraiva majjanagRha - snAnagRham, tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya ' hA kayabalikamme jAva jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchara' snAtaH kRtabalikarmA - kAkebhyo dattAnnabhAgaH san yAvat yatraiva bhojanamaNDapastatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTTamabhattaM pariyAdiyai' bhojana ho rahI haiM aise do kanaka maya bhadrAsanoM ko, do kaTakoM ko evaM truTitoM kI bheMTa rUpa meM mahArAjA bharata cakrI ke liye pradAna kiye| yahAM para mAgadha deva ke prakaraNa meM kahA gayA saba viSaya yAvatpada se gRhIta huA hai- -ataH sindhu devI dvArA pradatta saba najarAnA mahArAjA bharatacakI ne svIkAra kara liyA / aura phira unakA sammAna aura satkAra ke sAtha usane sindhu devI ko visarjita kara diyA yahAM yaha vizeSa kathana jAnanA cAhiye ki mahArAjA bharatacakrI ne jo sindhudevo ko vaza meM kiyA hai vaha vinA bANa ke prayoga ke kiyA hai ( taraNaM se bharahe rAyA posahasAlAo paDiNikkhamai ) isa ke bAda bharatacako pauSadhazAlA se bAhara Aye ( paDiNiksvamittA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgaccha ) aura bAhara Akara ke ve jahAM para snAna gRhathA vahAM para gaye / ( uvAgacchittA hAe kayabalikamme jAva jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai ) vahAM jAkara unhoMne snAna kiyA aura snAna karake balikarma kiyA - kAka AdikoM ke liye anna kA vibhAga kiyaa| phira ve vahAM bhojana maMDapa meM Aye ( uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsanavaragae aTTamabhattaM pariyAdiyai ) vahAM Akara ke ve usa bhojana maMDapa meM sukhAsana se baiTha kanaka temaja ratnAthI jemAM racanA thaI rahI che evA e kanaka bhadrAsanA, be kaTakA temaja truTitA bharatacakrIne arpaNa karyAM. ahIM' magadhadevanA prakaraNamAM varNita samasta viSaya yAvat padathI gRhIta thayelA che. Ama sindhu devI dvArA pradatta sava najarANu bharatacakrIe grahaNa karI lIdhuM ane pachI sammAna ane satkAra sAthe teNe sidhu devIne visarjita karI dIdhI. ahI e vizeSa kathana jAANavu joie ke bharatacakrIe je sindhudevIne vazamAM kIdhI te aae| nAprayoga vinA ? (tapaNaM se bharahe rAyA posahasAlAo paDiNikkhamai) tyAra mAha bharatayakI pauSadhazANAmAMdhI mahAra AvyA (paDiNikakhamittA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) mane mahAra bhavIne nayAM snAna gRha hetu tyAM gayA. (udyAgacchittA vhAe kayabalikamme jAva jeNeva bhoyaNamaMr3ave teNeva ubAgacchai) tyAM kahane te snAna yu ne snAna karIne likamA~ kayu eTale kekAka vagere mATe annanA bhAga karyAM. pachI te tyAMthI bhejana maMDapamAM yAvyA. ( uvAgacchattA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThabhatte pariyAdiyai) tyAM 653 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 654 jambUdvIpaprajJaptisUtre maNDape sukhAsanavaragataH aSTamabhaktaM paripArayati, 'pariyAdi9ttA' paripArya 'jAva sIhAsanavaragataH zreSThasiMhAsanopaviSTaH 'puratyAbhimuhe Nisoya ' paurastyAbhimukhaH niSIdati upavizati 'NisIettA' niSadya upavizya 'aTThArasa seNippa seNIo sahAvei' aSTAdaza zreNi zreNI: zabdayati Ahvayati 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya 'jAva aTThA hiyAe mahAmahi - mAe tamANattiyaM paccapiNaMti' yAvattAH zreNi prazreNayo'STAhikAyA mahAmahimAyAH tAm AjJaptikAM pratyarpayanti samarpayanti yathA'STAhikotsavaH kRta iti // 011 || atha vaitADhyasurasAdhanamA - "taNaM se" ityAdi / mUlam - taeNa se divve cakkarayaNe siMdhUe devIe aDDAhIyAe mahAmahImAe NivvattAe samANIe AuhagharasAlAo taheva jAva uttarapurathimaM disiM veyaddhapavvayAbhimudde payAe yAvi hotyA. tara NaM bhara gayA jAva jeNeva veddhapavvae jeNeva veyaddhassa pavvayassa dAhiNille NitaM teNeva uvAgacchai uvAgacchittA veyaddhassa pavvayassa dAhiNille NitaMbe duvAlasajoyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayadhAvAranivesa kares karitA jAva veyadragirikumArassa devassa aTThamabhattaM pagioes parihittA posahasAlAe jAva aTTamabhattie veyaddhagirikumAraM devaM maNasi karemANe ciTThai taraNaM tassa bharahassa raNNo aTThamamattaMsi gaye aura baiThakara unhoMne aSTamabhakta kI pAraNA kI ( pariyAdiyattA jAva sIhAsanavaragae purasthAbhimu NisIyai ) aSTama bhaktakI pAraNA karake siMhAsana para baiTha gaye ( NisIettA aTThArasa seNippaNIo sadAvei ) siMhAsana para baiThakara phira unhoMne 18 zreNI prazreNijanoM ko bulAyA (sadAvittA) bulAkarake ( jAva aTThAhiyAe mahAmahimAe tamANattiyaM paccapiNaMti yAvat una zreNI prazreNIjanoM ne ATha dina kA mahAmahotsava kiyA / aura isakI khabara " hamalogoM ne ATha dina kA mahAmahotsava kara liyA haiM / aisI khabara pIche rAjA ke pAsa bhejadI || sU0 11 // AvIne te bheAjana maMDapamAM sukhAsana pUrNAMka esI gayA ane besIne temane aSTama bhaktanI pArA (pariyAdiyattA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) aSTama lastanI pAraNA karIne pachI te yAvat pUrva dizA tarapha mukha karIne si hAsana upara besI gayA. (NisIttA aTThArasa senippa seNIo sahAvei) siMhAsana upara mesIne pachI tema 18 zreNi prazinAne mAsAvyA. (saddAvittA) gosAvIne (jAva aTThAhiyAe mahAmahamAe tamANattiyaM paJca piNaMti yAvat te zreNi-prazraNino ATha divasA mahAmahotsava yoM ne mhaamahAsatra sampanna thai javAnI sUcanA rAjAne ApI. 511 / jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 12 vaitAdayagirikumAradevasAdhanam 655 pariNamamANasi veyaddhagirikumArassa devassa AsaNaM calai evaM siMdhugamo Neyavvo, pIIdANaM AbhisekkaM rayaNAlaGkAraM kaDagANi ya tuDi yANi ya vatthANi ya AbharaNANi ya geNhai, giNhittA, tAe ukkihAe jAva aTThAhiyaM jAva paccappiNaMti / taeNaM se divve cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe jAva paccatthimaM disi timisaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA, taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva paccatthimaM disi timisaguhAbhimuhaM payAtaM pAsai, pAsittA hahatuTTha citta jAva timisaguhAe adUrasAmaMte duvAlasa joyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai pagiNhittA posahasAlAe posahIe baMbhayArI jAva kayamAlagaM devaM maNasi karemANe karemANe ciTThai taeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaM si pariNamamANaMsi kayamAlassa devassa AsaNaM calai taheva jAva veyaddhagirikumArassa NavaraM pIIdANaM itthIrayaNassa tilagacodasaM bhaMDAlaMkAraM kaDagANi ya jAva AbharaNANi ya geNhai giNhittA ukkiTThAe jAva sakkArei sammANai sakkAritA sammANittA paDivisajjei jAva bhoyaNamaMDave taheva mahAmahimA kayamAlassa paccappiNaMti // 12 // chAyA-tataH khalu taddivyaM cakraratnaM sindhvA devyAH aSTAhikAyAM mahAmahimAyA~ tivU. tAyAma, satyAma, AyadhagrahazAlAtaH tathaiva yAvata uttarapaurastyAM dizaM vetATyaparvatAbhimakhaM prayAtaM cApyabhavata, tataH khala sa bharato rAjA yAvat yatraiva vaitATyaparvataH yatraiva vaitAvyasya parvatasya dAkSiNAtye nitambe tatraivopAgacchati, upAgatyavatAvyasya parvatasya dAkSiNAtye nitambe dvAdadazayojanAyAma navayojanavistIrNa varaNagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM karoti, kRtvA yAvata vaitADhyagirikumArasya devasya aSTamabhaktaM pragR. hAti pragRhya pauSadhazAlAyAM yAvat aSTamabhaktikaH vaitAdayagirikumAraM devaM manasi kurvana tiSThati, tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakta pariNamati vaitAdayagirikumArasya devasya AsanaM calati. evaM sindhadevyAH gamo netavyaH, prItidAnam AbhiSekyama ratnAlaGkAra kaTamAni ca TikAni ca vastrANi AbharaNani ca gRhAti gRhItvA tayA utkRSTayA yAvat aSTAhikAM yAvat pratyarpayanti / tataH khalu hivyaM cakraratnam aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM yAvat pAzcAtyAM dizaM timisraguhAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat , tataH khalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM yAvat pAzcAtyAM dizaM timistraguhAbhimukhaM prayAtaM pazyati, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre dRSTvA hRSTatuSTa citta yAvat timisaguhAyA adura sAmante dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa yAvat kRtamAlasya devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti, pragRhya pauSadhazAlAyAM pauSadhiko brahmacArI yAvat kRtamAlakaM devaM manasi kurvan tiSThati, tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamamakte pariNamati kRtamAlasya devasya AsanaM calati tathaiva yAvat vaitAdayagirikumArasya navaraM prItidAnaM svIratnasya tilakacaturdazaM bhANDAlaMkAraM kaTakAni ca yAvat AmaraNAni ca gRhNAti, gRhItvA tathA utkRSTayA yAvat satkArayati, sanmAnayati, satkArya sammAnya prativisarjayati yAvat bhojanamaNDape, tathaiva mahAmahimAM kRtamAlasya pratyarpayanti ||suu0 12 // TIkA-'taeNaM se ityAdi 'tae NaM se divve cakkarayaNe siMdhUe devIe aTTAhiyAe mahAmahimAe NivvattAe samANIe AuhagharasAlAo taheva jAva uttarapurasthimaM disi veyaddhapavvayAbhimuhe payAe yAvi hotyA" tataH khalu tadivyaM cakraratnaM sindhvAH sindhunAmnyAH devyAH vijayopalakSikAyAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtastathaiva pUrvavadeva niSkAmati-pratiniSkramya yAvat aneka vAdyavizeSANAM dhvani pratidhvanyAtmakazabdaiH gaganatalaM pUrayadiva uttarapaurastyAm-uttarapUrvI dizam IzAna koNavaitADhayaparvatAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat prasthitaM jAtam sindhudevI bhavanato vaitAbyasurasAdhanArya vaitAdayasurAvAsabhUtaM vaitADhayakTaM gacchatazcakraratnasya IzAnadizyeva muSThu panthA 'taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddhapabvae jeNeva veyaddhassa taeNaM se divve cakkarayaNe siMdhUe devIe" ityAdi / sUtra-12 TIkArtha-taeNaM se divve cakkarayaNe) isake bAda vaha divya cakraratna (siMdhUe devIe aTrAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo taheva jAva uttarapurasthimaM disiM veyaddhapanvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA) sindhudevI ke vijayopalakSya meM kRta mahAmahotsava samApta ho jAne para Ayudha gRhazAlA se pUrva kI taraha hI bAhara nikalA aura nikalakara yAvat aneka vAdyavizeSoM ke dhvani pratidhvanirUpa zabdoM dvArA gaganatalako bharatArasA uttara pUrva dizA meM-IzAna koNa meM sthita vaitADhaya parvata kI ora calA sindhu devo ke bhavana se vaitADhayasurasAdhana ke liye vaitADhayasurAvAsabhUta vaitAdayakUTa kI ora jAte hue cakraratnako IzAnadizAmeM hI sarala taNa se dive cakkarayaNe siMdhUda" ityAdi sUtra // 12 // DAya- (taeNaM dive cakkarayaNe) tyA mAhi05 yatna (sidhUe devIe aAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo taheva jAva uttarapurasthimaM disi veyaddhapavvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA) sindhuhevAnAryapasakSyamA mahAmotsava maayaajita karavAmAM AvyuM te jyAre sampanna thaI gayA tyAre te pahelAMnI jema ja AyudhagrahazALAmAMthI bahAra nIkaLe ane nIkaLIne yAvata aneka vAdha vizenA dhvani prativani rU5 zabdo dvArA gaganatalane sapUrita karatuM uttara pUrva dizAmAM-IzAna koNamAM sthita vaitADhya parvatanI tarapha cAlyuM. sidhu devIna bhavanathI vaitADhyasura sAdhana mATe vaitA tyasarAvAsabhUta vaitADhyakTa tarapha prayANa karatAM cakaranane IzAna dizAmAM ja saralatA thaI. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 12 vaitADhayagirikumAradevasAdhanam 657 pavvayassa dAhiNille NitaMbe teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato rAjA yAvat yatraiva vaitAdayaH parvataH yatraiva ca vaitADhayasya parvatasya dAkSiNAtyo dakSiNArddhabharatapArzvavattoM nitambaH mUlabhAgastatraiva uvAgacchati, atra yAvatpadAt vaitAdayaparvatAbhimukhaM prayAtaM cakraratnaM pazyati, dRSTvA hRSTatuSTa cittAnanditaH paramasaumanasthita bharato rAjA iti saMgrAhyam 'uvAgacchittA' upAgatya 'veyaddhassa pavvayassa dAhiNille NitaMbe duvAlasajoyaNayAmaM NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAranivesaM karei' vaitADhayasya parvatasya dAkSiNAtye dakSiNArddhabharatapArzvavattini nitambe mUlabhAge dvAdazayojanAyAmaM dvAdaza yojanadeyaM navayojanavistIrNa patriMzattamakrozavistIrNam , varanagarasadRzaM-zreSThanagaratulyam vijayaskandhAvAranivezaM senAnivezam , karoti 'karittA' kRtvA 'jAva veyaddhagirikumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai' atra yAvatpadAt varddhakiratnazabdApana pauSadhazAlA vidhApanAdi sarvaM netavyam , tena pauSadhazAlAyAM vaitADhayagirikumArasya devasya sAdhanAyeti rAstA par3A isI liye vaha isa mArga se gayA (taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddha pavvae jeNeva veyaddhassa pavvayassa dAhiNille NitaMve teNeva uvAgacchai) isake bAda vaha bharata cakrI yAvat jahAM para vaitADhaya parvatathA, aura jahAM para vaitADhya parvatakA dAkSiNAtya dakSiNAI bharatakA pArzvavartI nitamba thA-mUla bhAgathA-vahAM para AyA-yahAM yAvatpada se yaha pATha gRhItahuA hai-" vaitADhaya parvatAbhimukhaM prayAtaM cakraratnaM pazyati dRSTvA hRSTa tuSTa- cittAnaMditaH paramasaumanasthitaH bharato rAjA" / (uvAgacchittA veyaddhassa pavvayasta dAhiNilne NitaMbe-duvAlasa joyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAranivesaM karei ) vahAM Akara ke usane vaitADhya parvata ke dAkSiNAtya nitamba para dakSiNAI bharata pArzvavartI mUla bhAga para-12 yojana kI laMbAI vAle aura-7 yojana kI caur3AI vAle zreSTha nagara tulya vizAla sainya kA paDAva DAlA (karittA jAva veyagirIkumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai) paDAva DAla kara yAvat usane vaitADhya giri kumAra deva ko sAdhana karane ke lie aSTama bhakta kA vrata yAnamA mAyA Ayu. (ta eNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddhapavvae jeNeva yassa pavvayassa dAhiNille NitaMbe teNeva uvAgacchai) tyA25 te maratayI yAvata jyAM vaitADhya parvata hatA ane jyAM vaitADhya parvotane dAkSiNAtya dakSiNuddha bharatanapAzvavatI nitamba-mULabhAga hatuM tyAM AvyA. ahIMyAM yAvat padathI A pATha gRhIta thayo. tApaparvatAbhimukhaM prayAtaM cakraratnaM pazyati dRSTvA, hRSTa tuSTa cittAnanditaH paramasaumanasyitaH bharato raajaa"| (uvAgacchittA veyaddhassa paMdhvayassa dAhiNille NitaMbe duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAranivesaM karei) tyA mApAna teNe tAtya parvatanA dAkSiNAtya nitaMba pUra dakSiNuddha bharata pArzvavatI mULa bhAga upara 12 jana jeTalI laMbAIvALo ane nava jana pahoLAI vALe zreSTha nagara tulya vizALa sainyano pApa nAbhyo. (karittA jAva veyaddhagirikumArassa devassa aTTamabhatta pagiNhai) 571 nAkhIne yAvata teNe tAtyagiri kumAra devanI sAdhanA mATe aSTamabhakta trata dhAraNa karyuM. 83 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre zeSaH aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagihittA' pragRhya 'posahasAlAe jAva aTThamabhattie veyaddhagirikupAraM devaM maNasi karemANe karemANe ciTaI' pauSadhazAlAyAM yAvatkaraNAt pauSadhikaH pauSadhavratavAn ataeva brahmacArI darbhasaMstArakopagataH sArddhadvayahastaparimita darbhAsane upaviSTaH unmuktamaNisuvarNAlaGkAra ityAdi sarva pUrvoktaM grAhyam aSTamabhaktikaH kRtASTamatapAH, vaitADhayagirikumAraM devaM manasi kurvan kurvan dhyAyaM dhyAyaMstiSThati / 'tae NaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi veyaddhagirikumArassa devassa AsaNaM calai' tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakte pariNamati paripUrNaprAye jAyamAne sati vatADhayagiri kumArasya devasya AsanaM siMhAsanam , calati evaM siMdhugamo Neyacyo' evaM sindhudevyAH gamaH sadRzapATho netavyaH-smRtipatham AnayitavyaH idaM ca sindhudevyA atidezakathanaM tadbANavyApAramantareNaivAyamapi sAdhyaH iti sAdRzyakhyApanArtha tathA ca vaitADha yagirikumAro devaH svasiMhAsanaM calitaM pazyati, dRSTvA avadhi prayuGkte dhAraNa-kiyA (pagiNhittA posahasAlAe jAva aTThamabhattie veyaDagirikumAraM devaM maNasi karemANe2 cii) aSTamabhakta ko dhAraNa karake pauSadhazAlA meM pauSadhavata vAle ata eva brahmacArI tathA darbha ke saMthAre para aasiin-2|| hAtha pramANa darmAsana para sthita-evaM maNimuktA Adi ke alaGkAro se vihIna hue aise usa mahArAjA bharata cakrI ne pUrva meM kahe anusAra vaitADhayagirI kumAra kA mana meM dhyAna karanA prArambha kiyA (taeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhataMsi pariNamamANasi veyaDUDhagiri kumArassa devassa AsaNaM calai) isake bAda mahArAjA bharata cakI kA jaba aSTama bhakta samApta prAyaH hone ko AyA taba ( evaM siMdhugamo Neyavvo) isake bAda jaisA sindhu devI ke sAdhana prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA kathana yahAM jAnanA cAhiye arthAt jisa prakAra bharata cakrI ne sindhu devI ko vinA bANa ke vaza meM kiyA usI prakAra se ise bhI vinA-bANa ke vaza meM kiyA isa taraha jaba vaitADhayagirI kumAra devane apanA Asana kaMpita hote hue dekhA to dekhakara- usane apane avadhi ko upayukta kiyA usase (pagihi tA posahasAlAe jAva aTThamabhatie veyaDDhagirikumAraM deva maNasikaremANe 2 ciTThai ) aSTabhamata pA2 rIne pIpayazAlAmA pauSadhamatavANa. methI prahAyazatabhara darbhanA saMthArA upara samAsIna rAA hAtha pramANa darbhAsana upara sthita. maNimuktA Adi alaMkArothI vihIna thayelA evA te bharata cakI pUrvamAM kahyAM mujaba ja vaitADhayagiri kamAradevanA thAnamA citta yayA . (taeNa tassa bharahassa raNNo aTThamabhattasi pariNamamANaMsi veyaiDhagirikumArassa devassa AsaNaM calai) tyA2 mA nyAre bharatayInu maSTamamatata samAsa prAya: // tu tyAre netAyA2 bhAra hevanumAsana pAyamAna yu. (evaM siMdhagamoNeyavvo) tyA2 mA 2 prabhArI sindhu vInA pra.2 mA vAmAM Avyuche te prabhArI ja ahIM paNa samajavuM eTale ke jema bharatacakrIe sindhadevIne vagara bANe ja vazamAM karI temaja te vaitADhayagiri kumAra devane paNa potAnA vazamAM karyA. A pramANe jyAre vaitADhaya. giri kumAra deve pitAnuM Asana kaMpita thatuM joyuM te A joIne teNe pitAnA avadhi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 12 vaitADhayagirikumAradevasAdhanam prayujya bharataM rAjAnam avadhijJAnena Abhogayati jAnAti Abhogya jJAtvA tasya vaitADhayagirikumArasya devasya ayametadrUpo vakSyamANa svarUpaH AdhyAtmikaH-Atmagata aGkura iva, tatazcintitaH punaH punaH smaraNarUpo vicAro dvipatrita iva kalpitaH sa eva vyavasthA yuktaH vicAraH pallavita iva 3, prArthitaH sa eveSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva 4, manogataH saMkalpaH manasi dRDharUpeNa viSayaH satkArArhasya tatsAdhita madAyattIkRta satkAravastubhistayogyaM satkAraM kariSyAmi, iti vicAraH phalita iva 5, samutpannaH, sa ca kaH saGkalpa ityAha-utpannaH khalu bho jambUdvIpe dvIpe jambUdvIpanAmake dvIpe bharate varSe bharato nAma rAjA cAturantacakravartI tajjItametat jItAcAra eSaH atItavartamAnAnAgatAnAM vaitADha yagirikumArANAM devAnAM bharatAnAM rAjJAm upasthAnika prAbhRtaM kartuM varttate iti, tadgacchAmi khala ahamapi bharatasya rAjJazcakriNa upasthAnikaM karomIti vicArya 'pIidANaM abhisekkaM rayaNAlaMkAraM kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNANi ya geNhai' prItidAnam AbhiSekyam-abhiSekayogyaM rAjaparidheyam , ratnAlaMkAraM mukuTam , kaTakAni ca hastAbharaNAni, truTikAni ca bAhvAbharaNAni, vastrANi ca AbharaNAni va gRhNAti 'giNhittA' gRhItvA 'tAe ukkiTThAe jAva aTThAhiyaM jAva paccappiNaMti' tayA utkRSTayA usane bharata rAjA ko apanA dhyAna karate hue dekhA-jAnA taba usa vaitADhaya giri kumAra deva ke mana meM aisA AdhyAtmikacintita, kalpita prArthita puSpita, manogata, saMkalpa vicAra prakaTa huA ki jaMbUdIpa meM bharata kSetra meM bharata nAma kA cAturanta cakravartI mahArAjA utpanna huA hai to atIta, anAgata, vartamAna kAla ke samasta vaitADhayagirI kumAra devoM kA aisA paramparA se calA AyA yaha AcAra vyavahAra hai ki ve use najarAnA deM to meM cala aura use meTa karUM aisA vicAra kara (pIidANaM AbhisekkaM rayaNAlaMkAraM kaDagANiya tuDiyANiya vatthANiya AbharaNANiya geNhai) usane prItidAna meM dene ke nimitta abhiSekayogya rAjaparidheya ratnAlaMkAra-mukuTa kaTaka truTika bastra, aura AbharaNa liye (giNhittA tAe ukkidvAe jAva paccappiNaMti) aura lekara vaha utkRSTa Adi vizeSaNoM vAlI gati jJAnane upayoga karyo. avadhijJAnamAM teNe bharatacakrI rAjAne tenA ja dhyAnamAM lIna je. tyAre te vaitAgiri kumAra devanA manamAM e AdhyAtmika, citita, kalpita. prArthita, puSita, manogata saMka95-vicAra prakaTa thA ke jaMbudvIpa nAmaka dvIpamAM, bharatakSetramAM bhArata nAme cAturanta cakravartI rAjA utpanna thayo che. te atIta, anAgata, vartamAna kALanA sarva vatAyagiri kumAra devane vaMza paraMparAthI e AcAravyavahAra cAlate Ave che ke te cakavAta evA bharata rAjAne najarANuM Ape te huM jAuM ane tene najarANuM ApuM Ama viyAra 4zana (pIidANaM Abhisekka rayaNAlaMkAra kaDagANiya tuDiyANiya vatthANiya AbharaNANi ya geNhai) te batAyagiri ubhA2 2int pratibhA paa55| bhATe miya yogya 2052dheya-29nA 12, bhuTa, 484, truTi , 52tra mana bhAmarIi. (gihittA tAe ukkiTThAe jAva ATThAhiyaM jAva paccappiNaMti) mane te sa na Boge mAha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre gatyA yAvat aSTAhikAM mahAmahimAM yAvat pratyarpayanti-samarpayanti, atra prathamo yAvacchabdaH uktAtirikta vizeSaNasahitAM gatiM prItivAkyaM prAbhRtopanayanagrahaNe surasanmAnana visarjane snAnabhojane zreNi prazreNyAmantraNaM bodhayati, dvitIyastu yAvacchabdaH aSTAhikA''dezadAnakaraNe iti sUcayati / atha tamizrA guhAdhipakRtamAla surasAdhanArthamupakramate. __ 'tae NaM' ityAdi 'tae NaM se dive cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe NinvatAe samANIe jAva paccasthimaM disiM timisaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA' tataH khalu tadivyaM cakraratnam aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm arthAd vaitAnyagirikumArasya devasya vijayopalakSikAyAM yAvat pAzcAtyAM pathimA dizaM tamistrAmuhAbhimukha prayAtaM cApyabhavat prasthitamabhUta prasthitajAtam vaitAdayagirikumArasAdhanasthAnasya tamizrAyAH pazcimattitvAt 'tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva paccasthimaM disiM timisaguhAbhimuhaM payAtaM pAsai' tataH khalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM yAvat se cala kara jahAM para mahArAjA bharata nareza thA vahAM para AyA ityAdi aura saba Age kA kathana mahAmahotsava karane taka aura usakI bharata narezako sUcanA dene taka kA yahAM para karalenA cAhiye / yaha saba kathana pIche likhA hI jA cukA hai ata: vahIM se ise dekha lenA cAhiye yahI bAta yahAM para Aye hue yAvat zabda sUcita karatA hai / tamizrA guhAdhipa kRtamAladeva sAdhana vaktavyatA-(taeNaM se divve cakkarayaNe adrAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe jAva paccasthimaM disiM timisaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA ) jaba vaitADhayagirikumAra deva ke vijayopalakSya meM 8 dina kA mahAmahotsava samApta ho cukA taba vaha divya cakraratna pazcimadizA meM vartamAna timisrA guhA kI tarapha prasthita humA kyoM ki vaitADhayagirIkumAra ko sAdhana karane kA sthAna timisrA guhA kI pazcima dizA meM hai (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva paccatthimaM disiM timivizeSAvALI gatithI cAlIne jyAM bharata nareza hato tyAM Avye, ItyAdi AgaLanuM sarva kathana-mahAmahotsava sampanna karavA temaja te utsavanI pUrNa thavAnI bharata narezane sucanA ApavA sudhInuM ahIM jANI levuM joIe. e badhuM kathana pahelAM spaSTa karavAmAM AvyuM ja che ethI badhuM tyAMthI ja jANI levuM joIe. ahIM yAvat padathI eja vAta raspaSTa karavAmAM AvI che. tamizrAguhAdhipa kRtamAladevasAdhanavaktavyatA (ta eNase dive cakkarayaNe aThThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe jAba paccathima disi timisaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA) nyAre vaitAdayaya2 bhA2 hevanAvira palayamAM 8 divasane mahAmahotsava sampanna thaI cukyo tyAre te divya cakaratna pazcima dizAmAM vartamAna timistrAguhAnI tarapha prasthita thayuM kemake vatAvyagiri kumArane sAdhavAnuM sthAna tabhiH suhAnI pazcima mA che. (taeNa se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 12 vaitADhayagirikumAradevasAdhanam pAzcAtyAM pazcimAM dizaM tamizrAguhAbhimukha prayAtaM-prasthitaM pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'haTTatuTThacita jAva timisaguhAe adUrasAmane duvAlasanoyaNAyAma Nava joyaNabisthinnaM jAva kayamAlassa devassa aTTamabhattaM pagiNhai'hRSTatuSTa cittAnanditaH yAvat paramasaumanasyitaH sa bharata: tamisrAguhAyAH adUrasAmante nAtidure nAtisamIpe ucitasthAne dvAdazayojanAyAmaM navayojanavistIrNaM varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM senAniveza karoti 'karittA' kRtvA yAvat padAt varddhakiratnazabdApanapauSadhazAlAvidhApanAdi sarva netavyam , tena pauSadhazAlAyAM kRtamAlasya devasya sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhnAti 'pagihittA' pragRhya 'posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva kayamAlagaM devaM maNasi karemANe karemANe ciTThai' pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH pauSadhavratavAn ataeva brahmacArI yAvatkaraNAt darbhasaMstArakopagataH sA dvayahastaparimita darbhAsane upaviSTaH, unmuktamaNisuvarNAlaGkAra ityAdi sarva saguhAbhimukhaM payAtaM pAsai) jaba bharata rAjA ne usa divya cakraratna ko yAvat pazcimadizA meM tamisrA guhA kI ora jAte dekhA to (pAsittA) dekhakara vaha (hatuda citta jAva timisaguhAe adUrasAmate duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNaditthiNNaM jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai ) harSita evaM saMtoSitta huA yAvat usane tamistrA guhA ke pAsa meM hI na usase- adhika dUra aura na usake adhika nikaTa-kintu samucita sthAna meM hI-12 yojana ke laMbe evaM nau yojana vistAra vAle apane vizAla sainya kA paDAva DAlA yAvat kRtamAla deva ko sAdhane ke nimitta usa ne aSTama bhakta ko tapasyA ko svIkAra kI yahAM yAvat zabda se varddhakiratna kA bulAnA pauSadhazAlA ke banAne kA Adeza denA Adi Adi pUrvokta-saba prakaraNa lagA lenA cAhiye (pagiNhittA posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva kayamAlagaM devaM maNasikaremANe 2 ciTThai ) isa prakAra pauSadhazAlA meM pauSadha vratako dhAraNa kara evaM brahmacaryata vAlA vaha bharata nareza yAvat kRtamAla- deva kA mana meM dhyAna karane lagA yahAM yAvat zabda se 'dabhasinasaMstArakopagataH unmuktamaNisuvarNAlaGkAraH" ityAdi pUrvokta saba pATha jAva paccarithama disi timisaguhAbhimukhaM payAtaM pAsai) nyAre bharata yeta havya 22nane yAvat pazcima dizAmA bhisA zukha ta23 tuyutA (pAsittA) 2 te (haTTha tuTTha citta jAva timisaguhAe adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthiNNa jAva kayamAlassa devassa aTThamabhatta pagiNhai) harSita tama satApita vitta thye| yAvata teNe tamikSA guhAnI pAse ja tenAthI vadhAre dUra paNa nahi ane adhika nikaTa paNa nahi paNa samucita sthAnamAM-12 yojana jeTalo lAMbo ane nava jana pramANa pahoLA pitAnA vizALa sainyane paDAva nAkho. yAvata tamAladevane sAdhavA mATe teNe aSTamabhaktanI tapasyA kAra karI ahI yAvat zabdathI vaddhakiranane belAvavA, pauSadhazALAnA nirmANa mATe tana mAheza mApavo pagere pUrvAta sarva 426 madhyAhana 42 naye. (pagiNDittA posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva kayamAlaga deva mAMsa karemANe 2 ciThai) bhApramANe pauSadhazALAmAM pauSadhavratavALA temaja brahmacArI bharata nareza yAvata kRtamAla devanuM manamAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 jambUdvIpaprajJaptisUtre grAhyam aSTamabhaktikaH kRtASTamatapAH kRtamAlakaM devaM manasi kurvan dhyAyaM 2 stiSThati 'tae NaM tassa bharassaraNo aTTamabhattaMsi pariNamamANaMsi kathamAlassa devassa AsaNaM calaI' tataH khalu tasya bharatasya rAjJacakravartinaH aSTamabhakte pariNamati paripUrNaprAye jAyamAne sati kRtamAlasya devasya AsanaM siMhAsanaM calati 'taheva jAva veyaddhagirikumArassa' tathaiva pUrvavadeva yAvat vaitAdayagirikumArasya sadRza pATho netavyo yAvatpadAt sarvaM prAgvat 'varaM pIidANaM itthIrayaNassa tilAcoddasaM bhaMDAlaMkAraM kaDagANi ya jAva AbharaNANi does' navaram ayaM vizeSaH strIratnasya kRte tilakaM lalATAbharaNaM ratnamayaM caturddazaM yatra tatkicaturdazam IdRza bhANDAlaGkAra zabdasya prAkRtatvAt alaGkArazabdasya paranipAte saMskRte pUrvanipAtocitatvAt alaGkArabhANDam AbharaNakaraNDakam kaTakAni ca strIpuruSasAdhAraNAni bAhvAbharaNAni yAvat AbharaNAni ca gRhNAti, caturddazAbharaNAni caivam 'hAra 1 hAra 2 iga 3 kaNaya 4 rayaNa 5 muttAvalI 6 u keUre 7 / kaDae 8 tuDie 9 grahaNa huA jAnanA cAhiye (taraNaM tassa bharahassa raNNo adrumabhartasi pariNamamANaMsa kamAladevassa AsaNaM kaMpai ) jaba usa bharata rAjA ko aSTama bhakta kI tapasyA samApta hone ke sanmukha huA taba kRtamAla deva kA Asana kaMpAyamAna huA, ( taheva jAva veyaDDhagiri kumArasta) yahAM para isa samaya vaitAdayagirikumAra deva ke prakaraNa meM jaisA kathana kiyA jA cukA hai vaha saba yahAM para samajha lenA cAhie (NavaraM pIidANaM itthIrayaNassa tilagacodasaM bhaMDAlaMkAraM kaDagANi a jAva AbharaNANi a geNhai) prItidAna meM vahAM ke kathana se yahAM antara hai aura vaha isa prakAra se hai-prItidAna meM usane bharata rAjA ko dene ke liye strIratna ke nimitta ratnamaya 14 lalATa- AbharaNa jisameM haiM aise alaGkAra bhANDa ko - AbharaNa karaNDaka ko - strI puruSa sAdhAraNa kaTakoM ko, yAvat AbharaNoM ko liyA ve 14 AbharaNa isa prakAra se haiM - ( hAra 1ddhahAra5 iga 3 kaNaya 4rayaNa 2 muttAvalI 6 u keUre 7 kaDae 8 tuDie 9 muddA 10 kuMDala 12 urasutta 12 cUlamaNi 13 tilayaM 14 ) (parivhittA tAe ukkidrAe dhyAna rakhA lAgyo, ahIM yAvat zabdathI 'darbhAsanasaMstArakopagaH unmuktamaNisuvarNAlaGkAraH" tyAhi pUrvosta sarva pAu saMgrahIta thayo che. (taeNaM tassa bharahassa raNNo aThamabhattaM si pariNamamANasa kayamAladevassa AsaNaM kaMpaDa) kyAre te larata rAjanI aSTamalata tapasyA samApta thavA bhAvI te samaye drutamAsadeva Asana pAyamAna thayuM (taheva jAva dheyaDDhagiri kumArassa) aDI vaitAdayagiri kumAradevanA azubhAM ne pramANe sthana vAmAM AvyuM che, te madhu yahIM samovu leye. (Navara pIidANaM itthIrayaNassa tilagacoda se bhaMDAlaMkAraM kaDagANi jaba AbharaNANi a gevhai) prItihAnanA athanamAM sahI te athana urata a Mtara che. ane te aMtara A pramANe che-prItidAnamAM teNe bharata rAjAne ApavA mATe strIratnamATe ratnamaya 14 lalATa-AbharaNeA jemAM che evA alaMkAra bhAMDa-AbharaNa kara Daka,-strI puruSa sAdhAraNa uTA, yAvat AlaraNo sIdhAM te 14 khArage yA pramANe che - (hAra 1, ihAra 2, iga 3, kaNaya 4, rayaNa 5, muttAvalI 6, u keUre 7 / kaDapa 8, tuDie 9, muddA 10, kuMDala jambudvIpaprajJaptisUtra 9
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 663 muddhA 10 kuMDala 11 urasuta 15 cUlamaNi 13 tilayaM ||14|| 1 || ' ti tAvat paryantaM vaktavyaM yAvad bhojanamaNDape bhojanam, tatraiva magadhasurasyeva mahAmahimA aSTAhikA kRtamAlasya pratyarpayantyAjJAM zreNiprazreNayaH iti // 12 // mUlam - taraNaM se bharahe rAyA kamAlassa aTThAhiyAe mahAmahimA e NivattA samANIe suseNaM seNAvaI sahAveya sahAvettA evaM vayAsI gacchAhiNaM bho devApiyA ! siMdhue mahANaIe paccatthimillaM NikkhuDaM sasiMdhusAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhaDANi ya o avehi oave ttA aggAI varAI rathaNAI paDicchAhi aggAI varAI rayaNANi paDicchittA mameyamaNattiyaM paJcapiNAhi taraNaM se senAvaI balassa yA bhara vAsaMmi vissuyajase mahAbalaparakkame mahappA oaMsI teyalakkhaNa jutte milakkhubhAsAvisArae citta cArubhAsI bharahe vAsaMmiNikkhuDANaM niNNANa ya duggamANa ya duppavesANa ya viyANae atthasatthakusale zyaNaM seNAvaI suseNa bharaNaM raNNA evaM vatte samANe haTTatuTTha cittamANaM die jAva karayalapariggahiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTu evaM sAmI ! tahatti ANAe viNaNaM vayaNaM paDisuNei, paDisuNittA bharassarapaNo aMtiyAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse teNeva uvAgacchai, uvAgacchitA koDaMbiyapurise sahAve, ta Haits- sammAi) ina saba AbharaNoM ko lekara vaha kRtamAla deva usa deva prasiddha utkRSTa Adi vizeSaNo vAlI gati se calatA huA mahArAjA bharata rAjA ke pAsa AyA ityAdi saba kathana yahAM ve zreNiprazreNijana hama ATha dina kA mahAmahotsava kara cuke haiM aisI khabara pIche bharata nareza ko dete haiM yahAM taka kA jaisA pahile kiyA jA cukA vaisA hI kathana kara lenA cAhiye // 12 // | 11, urasutta 12, lamaNi 13, tilayaM 14) parihittA tAe ukkiTThAe jAva sakArei sammANei) se sarva mAlAne sahane te kRtabhAsadeva te devaprasiddha utkRSTa hi vishessnnevALI gatithI cAlatA cAlatA te bharata rAjA pAse Avyo. ityAdi sakathana ahIM te zreNiprazreNi jane-ame 8 divasane mahAmaheAtsava sampanna karyAM che evI sUcanA bharatacakrIne Ape che. ahI sudhI pahelAMnI jemaja badhuM kathana jANI levu joie. 512aa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyAH AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha hayagayarahapavara jAva cAuraMgiNi seNNaM saNNAheha ttikaTTa jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA majjaNadharaM aNupavisai aNupavisittA pahAe kayavalikamme kayakouya maMgalapAyacchitte sanaddhabaddhavammiyakavae uppiliya sarAsaNapaTTie piNaddha gevijja vaddha aviddha vimalavaraciMdhapaTTe gahiyAuhappaharaNe aNegagaNanAyaga daMDanAyaga jAva saddhiM saMparikhuDe sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM maMgalajayasa hakayAloloe majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANa sAlA jeNeva Abhisekke hatthisyaNe teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA abhisekkaM hatthirayaNaM duruddhe| tae NaM se suseNe seNAvaI hathikhaMdhavaragae sakoraMTa malladAmeNa chatteNaM dharijjamANeNaM hayagayarahapavarajohakaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhi saMparibuDe mahayA bhaDaca Dagarapahagara vaMdaparikkhitte mahayA ukkiTTi sIhaNAya bolakalakalasadeNaM samudakhabhUyaMpiva karemANe karemANe savviddhIe savvajjuIe savvabaleNa jAva nigdhosanAieNaM jeNeva siMdhU mahANaI teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA. cammarayaNaM pagamusai taeNaM taM siviccha sarisaruvaM muttatAraddhacaMdacittaM ayalamakaMpaM abhejjakavayaM jaMtaM salilAsu sAgaresu ya uttaraNaM divvaM cammarayaNaM saNasattarasAiM savva dhaNNAI jattha rAhaMti egadivaseNa vAviyAI vAsaM NAUNa cakkavaTTiNA parA muMDhe dive cammarayaNe duvAlassa joyaNAiM tiriyaM pavittharai tattha sAhiyAI taeNaM se divve cakkarayaNe suseNaseNAvaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAmUe jAe AvihotthA taeNaM se suseNe seNAvai sa khaMdhAvArabalavAhaNe NAvAmUyaM cammarayaNaM duruhai duruhitA siMdhu mahANaI vimalajalatuMgavIci NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM sabalavAhaNe saseNe samuttiNNe tao mahANai muttaritu siMdhuM appaDihayasAsaNe a seNAvai kahiMci gAmagaraNagara pavva jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam yANi kheDakavvaDamaDaMbANi paTTaNANi siMhalae babbarae ya savvaM ca aMgaloyaM balAyAloyaM ca paramarammaM javaNadIvaM ca pavaramaNirayaNaga kosAgArasamiddhaM Arabake romake ya alasaMDa visayavAsIya pikkhure kAlamuhe joNaeya uttara veyaddha saMsiyAo ya mecchajAi bahuppagArA dAhiNa avareNa jAva siMdhu sAgaraMto ti savvapavara kacchaM cao aveUNa paDiNiatto bahusamaramaNijje ya bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNisaNNe tAhe te jaNavayANa NagarANa paTTaNA Naya je ya tAhi sAmiyA pabhUyA AgarapattI ya maMDalapatIya paTTaNapatI ya savve ghettUNa pAhuDAi AbharaNANi bhUsaNANi rayaNANi ya vatthANi ya maharihA Ni aNNaM ca jaM variTuM rAyArihaM jaM ca icchiavvaM eaM seNAvaissa uvaNe ti matthayakayaMjalipuDA puNaravi kAUNa aMjaliM matthayaMmi paNayAtubme amhe 'ttha sAmiyAdevayava saraNA gayA bho tumbha visayavAsiNotti vijayaM jaMpa mANA seNAvaiNA jahArihaM Thaviu pUia visajjiANiattA sagANi NagarANi paTThaNANi aNupaviTThA, tAhe seNAvaI saviNao ghettuNa pAhuDAiM AbharaNANi bhUsaNANi rayaNANi ya puNaravi taM siMdhunAmadhejja uttiNNe aNahasAsaNabale, taheva bharahassa raNNo Niveei NiveittA ya appiNittA ya pAhuDAiM sakkAriya sammANie saharise visajjie sagaM paDamaMDava maigae, tateNaM suseNe seNAvaI pahAe kayavali kamme kayakouyamaMgalapAyacchitte jimiabhututtagagae samANe jAva sarasagAsIsacaMdaNukkhittagAyasarIre uppi pAsAyavaragae phuTThamANehiM muiMgamasthaehiM vattIsai vaddhehiM NADaehiM varataruNI saMpauttehiM uvaNaccijjamANe 2 mahayA hayaNamRgIavAia taMtItalatAlatuDiaghaNamuiMgapaDuppavAiarave NaM iTTe sahapharisarasarUvagaMdhe paMcavihe mANussae kAma bhoge bhujamANe viharai suu013|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA kRtamAlasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM suSeNaM senApati zabdayati zabdayitvA evamavAdIt-gaccha khalu bho devAnupiya ! simadhvA mahAnadyAH pAzcAtya niSkuTaM sasindhusAgaragirimaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca sAdhaya, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sAdhayitvA agrayANi varANi ratnAni pratIccha, agrayANi varANi ratnAni pratIjya mamaitAmAjJaptikAM pratyarpaya, tataH khalu sa senApatiH balasya netA bharate varSe vizrutayazAH, mahAbalaparAkramaH, mahAtmA, ojasvI tejolakSaNayuktaH, mlecchabhASAvizAradaH, citracArubhASI, bharate varSe niSkuTAnAM nimnAnAMca durgamAnAM ca duSpravezAnAM ca vijJAyakaH, astrazastrakuzalaH arthazAstra kuzalo vA ratna senApatiH suSeNaM bharatena rAzA eva muktaH san hRSTatuSTa cittAnanditaH yAvat karatalaparigRhIta dazanakhaM zirasAvata mastake aMjaliM kRtvA evaM svAmin ! tatheti AjJA yAH vinayena vacanaM pratizrRNoti, pratizratya bharatasya rAjJaH antikAt pratiniSkAmati pratinikramya yatraiva svasya AvAsaH tatraivopAgacchati, upAgatya kauTumbikapuruSAn zabdayati zayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriya ! AbhiSekyaM hastiratnaM pratikalpaya hayagajaratha pravara yAvat cAturaGgiNoM senAM sannAhaya iti kRtvA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati upAgatya majjanagRhamanupravizati anupravizya snAtaH kRtabalikarmA kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH, sannaddhabaddhavammitakavacaH, utpIDitazarAsanapaTTikaH, pinaddhaprai veyabaddhAviddha vimalavaracihnapaTa, gRhItAyudhapraharaNaH, aneka gaNanAyaka daMDanAyaka yAvatsArddha saMparivRtaH sakoraNDamAlyadAmnA chatreNa dhriyamANena maGgala jayazabdakRtAloko majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAzAlA yatraiva AbhiSekyaM hastiranna tatraivo pAgacchati, upAgatya AbhiSekyaM hastiratnaM duruuddhH| tataH khalu sa suSeNaH senApatiH hastiskandhavaragataH sakoraNTa mAlyadAmnA chatraNa dhriyamANena hayagajarathapravarayodhakalitayA cAtunaGgiNyA senayA sArddha saMparivRtaH mahatA bhaTa 'car3agapahagara vistAravRnda parikSiptaHmahatotkRSTa sahanAda bolakalakalazabdena samudraravabhUtamiva kurvan kurvan sarvaddhikaH sarvAtikaH sarvabalena yAvat nirghoSanAdena yatraiva sindhu mahAnadI tatraivopAgacchati, upAgatya, carmarannaM parAmRzati, tataH khalu tat zrIvatsasadRzam muktatArArddha candracitram acalam akampam abhedyakavacam yat tat salilAsu sAgareSu cottaraNa divyaM carmaratnam zaNasaptadazAni sarvadhAnyAni yatra rohanne ekadivasenoptAni, varSe rAjJA cakravattinA parAmRSTaM divyacarmaratnaM dvAdazayojanAni tiryak pravistRNAti tatra sAdhikAni, tataH khalu tahivyaM carmaratnaM suSeNa senApatinA parAmRSTaM mat kSiprameva naubhUtaM jAtaM cApyabhavat / tataH khalu saH suSeNaH senApatiH saskandhAvArabalavAhanaH naubhUtaM carmaratnam Arohati, Aruhya sindhu mahAnadI vimalajalatuGgavIciM naubhUtena carmaratnena sabalavAhanaH sa sainyaH samuttIrNaH, tato mahAnadI sindhumuttIrya apratihatazAsanazca senApatiH kvacit grAmAkaranagaraparvatAn kheTa karvaTamaDambAni pattanAni siMhalakAn barbarakA~zca sarva ca aGgaloka balAvalokaM ca paramaramyam, yabanadvIpaM ca pracaramaNiratnakozAgArasamRddham, ArabakAn romAMzca alasaNDa viSayavAsinazca pikkhurAn kAlamukhAn jonakAMzca uttaravaitAvyasaMzritAzca mlecchajAtI bahuprakArA, dakSiNApareNa yAvat sindhusAgarAnta iti, sarvapravaraM kacchaM ca 'oaveuNa' sAdhayitvA pratinivRtto bahusamaramaNIye ca bhUmibhAge tasya kacchasya sukhaniSaNNaH, tasmin kAle te janapadAnAM nagarANAM pattanAnAM ca ye ca svAmikAH prabhUtAH Akarapata yazca maNDalapatayazca pattanapatayazca sarve gRhItvA prAbhRtAni AbharaNAni bhUSaNAni ratnAni ca vastrANi ca mahA_Ni anyacca yadvariSThaM rAjAhaM yacca evyam etat senApate jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam pateviyajavarNam 667 rupanayanti, mastakakRtAJjalipuTAra, punarapi mastake aJjaliM kRtvA praNatAH yUya masmAkamatra svAminaH devatAmiva zaraNAgatAH smo vayaM yuSmAkaM viSayavAsina iti vijayaM jalpantaH senApatinA yathArha sthApitAH pUjitAvisarjitAHnivRttAHsvakAni svakAni nagarANi pattanAni anupraviSTAH / tasmin kAle senApatiH savinayo gRhItvA prAbhRtAni AbharaNAni bhUSaNAni ratnAni ca punarapi tA~ ndhuinAmadheyAmuttIrNaH akSatazAsanabalaH tathaiva bharatasya rAzo nivedayati nivedayitvA ca prAbhUtAni arpayitvA ca (sthitaH) satkAritaH sammAnitaH saharSaH bisRSTaH svakaM paTamaNDapamadhigataH / tataH khalu suSeNaH senApatiH snAtaH kRtabalikarmA kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH jimitabhuktayuttarAgataH san yAvat sarasagozIrSacandanokSita gAtrazarIraH upari prAsAdavaragataH sphuTadbhiH mRdaGgamastakaH dvAtriMzadvaddharnATakaiH varatarUNI samprayuktaiH upanRtyamAnaH 2, upagIyamAnaH 2, upalabhya (lAlya) mAnaH 2, mahatA'hatanATaya gItavAdita tantrI tala tAla truTita dhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa iSTAn zabdasparza rasarUpagandhAna paJcavidhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn bhuJjAno viharati ||suu0 13 // TIkA-'tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA kayamAlassa aTTAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvai sadAvei' tataH khalu sa bharato rAjA cakravartI kRtamAlasya vijayopalakSikAyAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyA nivRttAyAM samAsAyAM satyAm suSeNaM suSeNanAmakaM senApati zabdayati ahvayati 'sadAvittA' zabdayitvA AhRya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'gacchAhiNaM bho devaannuppiyaa| siMdhae mahANaIe paccasthimillaM NikkhuDa sasiMdhu sAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANiyao avehi' gaccha khalu bho devAnupriya ! senApate suSeNa ! sindhvA mahAnadyAH pAzcAtyaM 'taeNa se bharahe rAyA kayamAlassa aTThAhiyAe'-ityAdi sUtra-13 TIkArtha-jaba zreNi prazreNijanoM ne kRtamAla deva ko sAdhane ke nimittakiye gaye bharata rAjA ko unake dvArA AdiSTa ATha dina taka ke mahAmahotsava ho jAne kI khabara de dI taba bharata-rAjA ne (suseNaM seNAvaI saddAvei) suSeNa nAma ke senApati ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAsI) aura bulAkarake usase aisA kahA-('gacchAhiNaM bho devANuppiya ! siMdhUe mahANaIe paccasthimillaM NikkhaMDa sasi-ndhuM sAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi) he devAnu priya / tuma 'taeNaM se bharahe rAyA kayamAlassa aTThAhiyAe' ityaadi-suutr-||12|| TIkAIkatamAladevane sAdhyA pachI bharata mahArAjAe zreNI prazreNI janene ATha divasane mahAmahotsa Ayojita karavAnI AjJA ApI. bharata mahArAjAnI AjJA mujaba mahAmahotsava samaya pAnI na 2 mAthI tyAre bharata 201ye (suseNa seNAvaI sahAvei) sabai nAma senAtina yAsAvyA. (saddAbittA evaM vayAsI) mana mosAvA. tara pramANe hya. (gacchAhiNa bho devANupiyA! sidhUe mahANaie paccasthimillaM NivarakhaDa sasindhu sAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi ) hevAnupriya ! tame jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ 668 jambUdvIpaprajJaptisUtre pazcimadigvatinaM niSkuTaM koNasthitabharatakSetrakhaNDa rUpam, idaM cakraivibhAjakaivibhaktamityAha'sasiMdhu sAgaragirimerAgaM' iti sasindhusAgaragirimaryAdam tatra pUrvasyAM dakSiNasyAM ca sindhurnadI pazcimAyAM sAgaraH-pazcimasamudraH uttarasyAM girirvatADhayaH etaiH kRtA maryAdA vibhAgarUpA tayA sahitam yat tattathA ebhiH kRtavibhAgamityarthaH 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca samAni ca samabhUmibhAgavattoni viSamANi ca-durgabhUmibhAgavattIni ca yAni niSkuTAni avAntarakSetrakhaNDarUpANi tAni tathA 'oavehi' sAdhaya tatra vijayaM kuru asmada AjJA pravartaya 'oavettA' sAdhayitvA 'aggAivarAI rayaNAI paDicchAhi' agryANi sadhaskAni varANi pradhAnAni ratnAni svasvajAtau utkRSTavastUni pratIccha gRhANa 'paDicchittA' pratISya gRhItvA 'mameya mANattiyaM paccappiNAhi' mama etAmAjJaptikAM pratyapaMya tato bharatena AjJApite sati suSeNo senApatiH yAdRzo guNI yathA ca kRtavAn tathA''ha-'tae NaM se seNAvaI balassa NeyA bharahe vAsaMmi vissuyajase mahAbalaparakkame mahappA oaMsI tealakkhaNajutte milakkhumAsAvisArae cittacArubhAsI' tataH khalu sa suSeNa H senApatiH balasya hastyAdiskandharUpasya netA svAmI svAtantryeNa pravartakaH bharate sindhu mahAnadI ke pazcimadigvartI bharatakSetra khaNDarUpa niSkuTa pradeza ko jo ki pUrva meM aura dakSiNa dizA meM sindhu mahAnadI ke dvArA, pazcima-dizA meM pazcima samudra ke dvArA aura uttara dizA meM vaitADhayanAmaka giri ke dvArA vibhakta huA hai tathA vahAM ke sama viSamarUpa-avAntara kSetroM ko hamAre adhIna karo. arthAt vahAM jAkara tuma hamArI AjJA ke vazavartI unheM banAo (oavettA aggAI varAI rayaNAI paDicchAhi) hamArI AjJA ke vazavartI unheM banAkara vahAM se tuma zreSTha navIna ratnoM ko-apano2 jAti meM utkRSTa vastuoM ko-grahaNa karo (paDicchittA mameyamANittiyaM paccappiNAhi) grahaNa karake phira hameM hamArI isa AjJA kI pUrti ho jAne kI khabara do (tate NaM se seNAvaI balassa NeA marahe vAsaMmi vissuajase mahAbalaparakkame mahappA oasI teya lakkhaNa jutte milakkha bhAsA visArae cittacArubhAsI) usa prakAra se bharata ke dvArA AjJapta huA vaha sainya kA netA sindha mahAnadInA pazcima digvatI bharatakSetra khaMDarUpa niSphaTa pradezane ke je pUrvamAM ane dakSiNamAM sidhu mahAnadI vaDe pazcima dizAmAM pazcima samudra vaDe ane uttara dizAmAM vaitADhya nAmaka giri vaDe vibhakta che, temaja tyAMnA bIjA sama-viSama rUpa avAntara kSetrone amAre adhina kare. arthAt tyAM jaIne tame amArI AjJAvatI temane banAo (oavettA aggAI varAI rayaNAI paDicchAhi) samArI mAjJA zatI manAvAne tyAMcI tame navIna nAna 624 mAranI kRtima 12tumAne ahe| 42 // (paDicchittA mameyamANattiyaM paJcapiNAhi) ahe| zane pachI AjJA pUrI vAnI mabhane sUyanAmApI. (ta eNaM seNApaI balassa NeA bharahe vAsaMmi vissuajase mahAbalaparakkame mahappA oasI teyalakkhaNajutte milakkhabhAsAvisArae citacArubhAsI) mA prabhArI sarata mAjata thayesote senApati suSe / jene yaza bharatakSetramAM prakhyAta che ane jenA pratApathI bhAratanI senA parAkramazAlI mAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam .. 669 varSe vizrutayazAH-vikhyAtakIttiH, mahAbalaparAkramaH-mahataH balasya sainyasya bharatacakravartisambandhinaH, parAkramo yasmAt sa tathA, etena 'oaMsI' iti padena paunaruktyam 'mahappA' mahAtmA udAttasvabhAvaH vipulAzayavAn 'oaMsI' ojasvI AtmanA vIryAdhikaH prakarSAtmazaktivAn 'tealakkhaNajutte' tejo lakSaNayuktaH tejasA zarIreNa lakSaNaizca sattvAdibhiH sampannaH prazastaguNayuktaH 'milavakhubhAsAvisArae' mlecchabhASAvizAradaH mlecchabhASAsu-pArasI ArabI pramukhAsu vizAradaH paNDitaH ataeva 'citta cArubhAsI' citracArubhASI citraM vividhaM cAru guNopetaM bhASate ityevaM zIla: AgrAmyApi guNopetabhASaNazIlaH punazca 'bharahe vAsaMmi nikakhuDANaM niSNANa ya duggamANa ya duppavesANa ya viANae atthasatthakusale rayaNaM seNAvaI suseNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tuTTa cittamANa die jAva karayalapariggahiyaM dasaNaha sirasAvattaM matthae aMjali kaTu evaM sAmI! tahatti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNei' bharatevarSe bharatakSetre niSkuTAnAm avAntarakSetrakhaNDarUpANAm , nimnAnAM ca gambhIrasthAnAm durgamAnAM ca duHkhena gantu zakyAnAm , duSpravezAnAM ca duHkhena praveSTuM zakyAnAM bhUbhAgAnAM vijJAyakaH tadbAsIva pracAra caturaH, astrazastra kuzalaH tatra astraM bANAdikaH zastraM khaDgAdikaM tatra kuzala prasiddhaH suSeNa senApati ki jisa kA bharata kSetra meM yaza prakhyAta hai jisase bharata kI senA parAkrama zAlI mAnI jAtI hai jo svayaM-tejasvo hai jisa kA svabhAva udAtta hai-vipula Azaya-vAlA hai zarIra saMbaMdhI teja se, evaM sattvAdi lakSaNoM se jo saMpanna hai mlecchamAyAoM kA-pArasI ArabI, Adi bhASAoM kA jo biziSTa jJAtA hai aura isI se jo vividha prakAra kI bhASAoM ko sundara DhaMga se bolanA hai (bharahe vAsaMbhi NikkhuDANaM niNNAya duggamANaya duppavesANaya viANae atthasatthakusale rayaNa seNAvaI suseNe-bhara heNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tudra cittamANadie jAva karayalapariggahiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae ajaliM kaTu evaM sAmI ! tahatti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNei) jo bharata kSetra meM avAntara kSetra khaNDa rUpa niSkuToM jisa meM hareka koi praveza nahIM kara sake gaMbhIra-sthAnoM kA durgama sthAnoM kA evaM jinameM praveza bar3I kaThinAi se kiyA jA sake aise sthAno kA vijJAyaka hai vizeSa rUpa se jAnane vAlA hai astra zastra saMcAlana meM bANAdirUpa astra evaM vAmAM Ave che. je svayaM tejasvI che, jeno svabhAva udAtta che. vipula Azaya vALo che. zarIra saMbaMdhI tejathI temaja satyAdi lakSaNethI je saMpanna che. mleccha bhASAo phArasI, arabI vagere bhASAone je viziSTa jJAtA che. ethI ja je vividha prakAranI bhASAone 12 gayI mAsI zache. (bharahe vAsa mi NikkhuDANa niSNAya duggamANa ya duppavesANayaviANae atthasattha kule rayaNa seNAvai suseNe bharaheNaM raNNA evaMvutte samANe haTTa-tuTTa cittamANadie jAva karayalapariggahiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTu evaM sAmI tahatti ANAe viNaeNa vayaNa paDisuNei) re marata kSetramA apAntara kSetra 5735 miTobhA dareka kai pravezI zake nahi, evAM gaMbhIra sthAne, durgama sthAno ke jemAM praveza karavuM atIva duSkara kArya che. tevA sthAno vijJApaka che. vizeSa rUpathI jANakAra che. astra zastra saMcAlanamAM bANAdi jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre arthazastrakuzalo vA arthazAstra nItizAstrAdi tatra kuzalaH nipuNaH ratnaM ratnasvarUpaH senApatiH - sarva senApradhAnaH suSeNaH - tannAmako bharatena rAjJA cakravarttinA evamuktaH san hRSTatuSTacittAnanditaH yAvat padAt nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvatrta mastake aJjaliM kRtvA tatra karatalAbhyAM parigRhIto yastaM tathA dazakaradvayasambandhino nakhAH samuditAH tatra sa tathA taM mastake aJjaliM kRtvA evam uktavAn evaM svAmin ! yathA zrImAn Adizati tatheti tathAstu iti kRtvA AjJAyAH svAmizAsanasya vinayena vinayapUrvakaM vacanaM pratigRNoti svIkaroti 'paDiNittA' pratizrutya svIkRtya 'bharaharUsa raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai' bharatasya rAjJaH antikAt samopAt pratiniSkrAmati nirgacchate paDiNikkhamittA) pratiniSkramya 'jeNeva sae AvAse teva uvAgacchati' yatraiva svasya AvAsaH nivAsasthAnaM tatraiva upAgacchati Agacchati 'uvAgacchittA' upAgatya sa suSeNa:- 'koDuMbiya puri se sadAvei' kauTumbika puruSAn zabdayati Ahvayati 'sAvittA' zabdayitvA AhUya ' evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn svagAdirUpa zastra ke dvArA prahAra karane meM kuzala hai athavA artha zAstra meM nipuNa hai isI kAraNa use senApatiratna kahA gayA hai aise usa senApatiratna suSeNa se bharatacakrI ne jaba pUrvokta rUpa se kahA to vaha apane svAmI kI bAta ko sunakara bahuta hI adhika harSita evaM saMtuSTa citta huA "yahAM prayukta hue- yAvatpada se "nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH || ina padoM kA grahaNa huA hai usane donoM hAthoM ko dazoM nakha jisameM milajAbeM ese aMjuli ke rUpa meM karake - aura use mastaka para se ghumA karake usa prakAra se kahA- he svAmin ! ApakI AjJA hameM pramANa hai isa prakAra kahakara usane svAmI ke AjJA ke vacanoM ko vinaya ke sAtha svIkAra kara liyA (paDisu NittA bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai) svIkAra karake phira vaha bharata rAjA ke pAsa se calA AyA - (paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse teNeva uvAgacchai) vahAM se Akara vaha jahAM apanA ghara thA vahAM AyA - ( uvAgacchittA koTuMbiya purise sadAvei) vahAM Akara ke usa suSeNa ne apane ko kauTuMbika puruSoM ko bulAyA (sadAvittA evaM kyAsI) bulA kara phira unase usane rUpa zastra temajakhaDagAdi rUpa zastra vaDeprahAra karavAmAM je kuzaLa che athavA arthazAstramAM nipuN che, ethI ja tene senApatiratna kahevAmAM Avela che. evA te senApatiratna suSeNane te bharatacakrIe jyAre pUrvakti rUpamAM kahyu tyAre te peAtAnA svAmInI vAtane sAMbhaLIne khUbaja haSita temaja saMtuSTa citta thy| hIM prayukta thayesa yAvat pathI (nanditaH prItimanAH parama saumanasthitaH) epadezanu' grahaNa thayuM' che. te senApatie bane hAtheAnA daza nakhe jemAM saMyukta thaI jAya tema alinA rUpamAM khatAvIne ane tene mastake pheravIne A pramANe kahyu "he svAmIn ! ApazrInI AjJA mArA mATe pramANa rUpa che Ama kahIne teNe svAmInI AjJAnA vacane savinaya svIArI sIdhA (paDisuNittA bharahasla raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai) svIra urIne pachI te bharata rAma pAsethI to rahyo ( paDiNikkhamittA jeNeva sara AvAse teNeva uvAgacchai) tyAMthI nyAvIne te jyA potA ghara hatuM tyAM manye (uvAgacchittA koDuMbiya 670 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 671 'farerna bho devApiyA ! Abhisevaka hatthirayaNaM paDikappeha' kSiprameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM pradhAna hastinaM pratikalpayata sajjIkuruta ' hayagayarahapavara jAva cauraMgiNaM seNNaM saNNA heha' hayagajarathapravara yAvat padAt yodhakalitAM cAturaGgiNIM senAM sannAhayata sannaddhAM kuruta 'cikaTTu' itikRtvA 'jeNeva sajjaNaghare teNeva uvAgaccha i' yatraiva majjanagRhaM snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'AgacchittA' upAgatya 'majjaNagharaM aNupavasa' majjanagRham anupravizati 'aNupavisittA' anupravizya 'vhAe' snAtaH 'areena' kRtabalikarmA - kRtaM balikarma yena sa tathA vAyasAdibhyo dattAnnabhAgaH 'kayakouyamaMgalapAyacchate kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH - kRtaM kautukena kutUhalena maGgalaM pApazAntyarthe prAyazcittaM ca yena sa tathA 'sannaddhaM zarIrAropaNAt baddhaM kasAbandhanataH va loha kattalAdirUpaM saJjAtamasyeti varmitam etAdRzaM kavacaM tanutrANaM yasya sa tathA, punazca kIdRzaH suSeNa: 'upapIliya sarAsaNapaTTie' utpIDitazarAsana paTTika: utpIDitA - gADhaM guNAropaNAd aisA kahA - ( khippAmeva bho devANuviyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDika peha) he devAnupriyo ! tuma loga bahuta hI zIghra abhiSeka yogya pradhAna hastI ko sajjita karo ( hayagaya rahapavara jAva cauraMgiNa seNNaM saNNA heha) tathA haya, gaja ratha, pravara, padAti janoM se yukta caturaMgiNI senA ko sajjita karo (iti kaTTu jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai aisA Adeza apane kauTumbika puruSoM kI dekara vaha jahAM para snAna gRha thA vahAM para AgayA (aNupavisittA hAe kayabalikamme ) vahAM para Akara ke usane snAna kiyA aura valikarma kiyA kAka AdikoM ke liye anna kA vitaraNa kiyA ( kayakouya maMgalapAyacchitte ) kautUhala se maMgala aura dusvapna zAntyartha prAyazcita kiyA (ease vammiya kavae) zarIra para AropaNa kara ke varmitalIha ke moTe 2 tAroM se nirmita hue kavaca ko kasA bandhana se bAMdhA khUba - jakar3a kara zarIra para bandhana se baddha kara pahirA (uppIliya sarAsaNapaTTie) dhanuSa para bahuta hI majabUtI ke sAtha pratyaJcA kA AropaNa purise sadAve) tyA bhAvAne le sureza potAnA dujiGa puruSAne molAcyA ( sadAvittA evaM vayAsI) sAne pachI te suSeNe tebhane mAmA - khippAmeva bho devANupiyA ! abhisekka hattharayaNaM paDikappeha ) he devAnupriyo ! tase boDo hama zIghra aliSe yogya pradhAna hastine suSakti / ( hayagaya rahapavara jAva cauraMgiNaM seNNaM saNNA) te haya, gana, ratha, avara pahAti banothI yukta khevI yaturaMgIlI senA 4 / (itikaTu jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) potAnA bheTu bhiDa puruSAne yethe| Adeza yAyIne te jyAM snAna gRha hetu tyAM bhAvI gaye. (aNupacisittA pahAe kayavalakamme ) tyAM AvIne teNe snAna karyu ane likama karyuM' kAka vagere mATe annanu vitaraNa karyu ( kayaka jayamaMgalapAya cchitte ) autUhalathI maMgala bhane dusvarana zAntyarthaM prAyazcita 5. ( sannaddhavaddha vammiya kavae) zarIra para Aropa ne pati bonA moTA moTA tArAthI nirmita kacane kathA adhanathI Akhaddha kayu eTale ke ekadama majabUtIthI zrvayane sAMdhyu ( udapIliya sarAsaNapaTTie) dhanuSya ucara yUmana manyUtIyA atyaMyAnu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre dRDhIkRtA zarAsanapaTTikA dhanurdaNDo yena sa tathA 'piNaddhagevijjabaddha Aviddha vimalavaraciMdhapaTTe' pinaddhapraiveyabaddhAviddhavimalavaracihnapaTTaH, pinaddhaM graiveyaM-grIvAtrANakaM grIvAbharaNaM vA yena sa tathA vaddho-granthidAnena AviddhaH parihito mastakAveSTanena vimalavaracihnapaTTo vIrAtivIratA sUcakavastravizeSo yena sa tathA, pinaddhapraiveyazcAsau baddhAviddhavimalavaracinhapadRzceti sa tathA 'gahiyAuhappaharaNe' gRhItAyudhapraharaNaH gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca zAstrAstrANi yena sa tathA, AyudhapraharaNayostu kSepyAkSepyakRto vizeSo bodhyaH, tatra kSepyAni bANAdIni AkSepyAni khagAdIni, athavA gRhItAni AyudhAni praharaNAya yena sa tatheti / 'aNegagaNanAyaka daMDanAyaka jAva saddhi saMparikhuDe' aneka gaNanAyakadaNDanAyaka yAvat saMparivRtaH tatra aneke-bahavaH gaNanAyakAH mallAdi gaNamukhyAH , daNDanAyakAH tantrapAlAH, yAvat padAt IzvaratalavaramADambikakauTumbikamantrimahAmantri gaNakadauvArikA'mAtyaceTapIThamaInagaranigamazreSThisenApatisArthavAhasandhipAlAH grAhyAH taiH sAI saMparivRtaH-yuktaH punaH kIdRzaH muSeNaH 'sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM' sakoraNTamAlyadAmnA chatreNa dhriyakiyA (piNaddhagevijjavaddha Aviddha vimalavaraciMdhapaTTe) gale meM hAra pahirA tathA mastaka para acchI taraha se gAMTha se bAMdhakara vimala vara cinha paTTa-vIrAtivIratA kA sUcaka-vastra vizeSabAMdhA (gahiyAuhappaharaNe) hAtha meM Ayudha aura prahareNa lie-Ayudha aura praharaNa meM kSepyA kSepyakRta vizeSatA hai aura koI vizeSatA nahIM hai / bANAdika kSepya aura khaDga Adi AkSepya haiN| athavA praharaNa ke liye-zatruoM para prahAra-karane ke liye jisane Ayudhako liye hai aisA bhI artha 'gRhItAyudhapraharaNa' isa pada kA ho sakatA hai "aNega gaNaNAyaka daMDanAyaga jAva saddhiM saMparivuDe, isa samaya yaha aneka gaNanAyakoM se--mallAdigaNa mukhya janoM se aneka daMDanAyako se aneka tantrapAloM se, yAvatpadagRhota aneka izvaroM se aneka talavaroM se aneka moDambikoM se aneka kauTumbikoM se, aneka maMtriyoM se aneka mahAmaMtriyoM se aneka gaNa ko se aneka dauvAri ko se aneka amAtyoM se aneka ceToM se aneka pIThamarda ko se aneka nagara nigama ke aSThiyoM se bhASa yu. (piNaddhagevijavaddha Aviddha vimalavaraciMdha paTTe) saNAmA hAra dhAraNa karyo mastaka upara sArI rIte gAMTha bAdhIne vimalavara cinha paTTa - vIrAtivIratA saya 17 vizeSa dhyu (gahiyAuhappaharaNe) hAyamA mAyuH sana 26 / sIdhA Ayudha ane praraNamAM kSedhyAkSedhyakRta vizeSatAja che, bIjI koI vizeSatA nathI, bANa vagere pya ane khaDaga vagere AkSe che. athavA - praharaNa mATe - zatruo upara prahAra 42vA mATo mAyudho dhA295 yA che. mevA 57 artha (gRhItAyudhamaharaNaH) / 54nA thaza cha. (aNega gaNa NAyaka daMDa nAyaga jAva saddhi saMparivuDe) te samaya se bhane mana nAyakothI-mallAdigaNa mukhya janothI, aneka daMDa nAyakethI, aneka tattvapAlethI, yAvata pada gRhIta aneka IzvarothI, aneka talavArothI, aneka mADaMbikethI, ane kauTuMbikethI, aneka maMtrI thI aneka mahAmaMtrithI, aneka gaNakA, dauvArikothI, aneka amAtyothI, aneka ceTothI, aneka pIThamakethI, aneka nagara nigamanA zreSThi ethI, aneka senApati jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam 673 mANena tatra sakoraNTAni koraNTanAmakakusumastavakayuktAni kusumapuSpANi hi pItava ni mAlAnte zobhArtha dIyante mAlAyai hitAni mAlyAni-puSpANi teSAM dAmAni mAlA: yatra tat tathA evaMvidhena chatreNa AtapanivArakeNa dhriyamANena zirasi (virAjamAnaH) 'maMgalajayasaddakayAloe' maGgalajayazabdakRtAlokaH, maGgalabhUtaH jayazabdaH kRta Aloke darzane sati yasya sa tathA evaMbhUtaH suSeNaH 'majjaNagharAlo paDiNikkhamai' majjanagRhAta pratiniSkrAmati niHsarati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nisRtya 'jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva Abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA sabhAzAlA yatraiva AbhiSekyam abhiSekayogyaM hatthirayaNaM 'teNeva uvAgacchai' tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya AbhisekkaM hatthirayaNaM durUDhe' AbhiSekyaM hastiratnaM duruDhama ArUDhaH 'tae NaM se suseNe seNAvaI hathikhaMdhavaragae' tataH khalu sa suSeNaH-suSeNanAmakaH senApatiH hastiskandhavaragataH prAptaH 'sakoraMTamalladAmeNaM chattaNaM dharijjamANeNaM' sakoraNTamAlyadAmnA chatreNa dhriyamANena saha 'virAjamAnaH' punaH kIdRzaH 'hayagayarahapavara joha kaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhiM saMparivuDe' hayagajarathapravarayodhakalitayA azvahastianeka senApatiyoM se aneka sArthavAhoM se aura aneka sandhipAloM se yukta ho gayA thA (sakoraMTa malladAmeNa chatteNa dharijjamANeNaM) koraMTa puSpoM ke mAlA se yukta Upara tAne gaye chatte se yaha suzobhita ho rahA thA (maMgala jayasaddakayAloe) isake dikhate hI loga maMgalakArI jaya 2 zabda kA uccAraNa karane laga jAte aisA yaha suSeNa senApati ratna (majjaNagharAo paDiNikkhamai) snAnagRhase bAhara nikalA (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTroNasAlA jeNeva Abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai) bAhara nikala kara yaha upasthAnazAlA meM AyA vahAM Akara phira yaha jahAM AbhiSekya hastiratna thA vahAM para gayA (uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNa darUDhe) vahAM jAkara yaha AbhiSekya hastiratna ke Upara savAra ho gayA-(taeNaM se suseNe seNAvaI hatthikhaMdhavaragae sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM hayagayaraha pavara johakaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhi saMparibuDe) isa ke anantara vaha suSeNa senApati hAtho ke skandha para acchI taraha mAthI, ane sAthI mane ane: saghiyAjothI yuta tha yo hato. (sakoraMTa malladAmeNaM chatteNa dharijjamANeNa) aura dhu0panI bhANAthI yuta 752 tAmA sAva chatrathA se suzAmita tha rahyo hatA. (maMgala jayasahakayAloe) mena letA / bhAgalazaya-naya zahANyA2 123 sAtA sevA sumeNa senApatiratna (majjaNagharAo paDiNikkhamai) snAna gRhabhAthA 2 nANyA. (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA upaThANasAlA jeNeva abhisekke hattharayaNe teNeva uvAgacchai) mahA2 nIjAna ye 75sthAnazANAmAM mAvyA. mAvIna pachI me yA mAligezya istiratna tu tyA mAvyo. (uvAgacchitA AbhisekkaM hatthirayaNaM durUDhe) tyAMno mAmi4ya stina952 savAra 24 gayo. (ta eNa se suseNe seNAvaI hatthikhaMdhavaragae sakoraMTamalladAmeNaM chattaNaM dharijamANeNa hayagayarahapavarajohakaliyAe cAura giNIe seNAe saddhi saMpariDe) menA 57 te suSo 85 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sthazreSThayodhayuktayA caturaGgiNyA senayA sArddha azvastirathapadAti senayA saha saMparivRtaH yuktaH 'mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte' mahatA bhaTavistAravRnda parikSiptaH tatra mahatA vipulena, bhaTA:-yodvArasteSAM 'caDagarapahagaratti' vistAra vRndam tena parikSiptaH tena yuktaH 'mahayA ukkidvisIhaNAya bolakalakalasaddeNaM samuddaravabhUyaMpiva karemANe karemANe sandhiddhIe sabajjUIe savvabaleNaM jAva nigghosanAieNaM jeNeva siMdhU mahANaI teNeva uvAgacchai' uvAgacchittA yammarayaNaM parAmusai' mahatA utkRSTaH siMhanAda bolakalakalazabdena samudraravabhUtamiva kurvan 2 sarvaddharyA sarvadyutyA, sarvabalena yAvat nirghoSanAdena saha yatraiva sindhurmahAnadI tatraivopAgacchati upAgatya, tatra mahatAmahatA raveNa utkRSTiH-AnandadhvaniH, siMhanAdaH prasiddhaH, bolo varNarahito dhvaniH kalakalazca taditaro dhvaniH, tallakSaNo yaH zabdaH ravaH tena samudraravabhUtamiva prAptamiva digmaNDalaM kurvan kurvan sarvaryA sarvadyutyA, sarvabalena, tatra-sarvA sarvayA samastayA RddhayA AbharaNAdi rUpayA lakSmyAH yuktaH tathA sarvadyutyA sarvakAntyA sarvabalena sarvasainyena evaM yAvat nirdhopanAdena vAdyavizeSazabdena saha vartamAnaH sa suSeNa yatraiva sindhurmahAnadI tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' se baiThA huA koraMTa puSpoM kI mAlA se virAjita dhriyamANa chatra se suzobhita huA tathA haya gaja ratha evaM pravara yodhAoM se sahita caturaMgiNI senA se ghirA huA ( mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte ) vipula yoddhAoM ke vistRta vRnda se yukta huA jahAM para sindhu nadI thI vahAM para AyA-isa prakAra se yahA saMbaMdha lagA lenA cAhiye sAtha meM calane vAlI caturaMgiNI senA kI ( ukkidvisIhaNAya bola-kalakalasadeNaM samuddaravabhUyaMpiva karemANe 2 savviddhoe savvajjuie savvabaleNaM jAva ghiosanAieNaM jeNeva sindhU mahANaI-teNeva uvAgacchai) utkRSTa Ananda dhvani se siMhanAda se avyakta-dhvani se evaM kala kala zabda se samudra hI mAnoM garja rahA hai isa prakAra se yaha dig maNDala ko kSubhita karatA jA rahA thA isa taraha apanI pUrNa vibhUti se evaM sarva dyuti se tathA sarva bala se yAvat bAdya vizeSa ke zabdo se yukta huA yaha suSeNa senApati ratna jahAM para sindhu nadI thI vahAM para A pahuMcA (uvAgacchittA cammarayaNaM parA senApati hAthInA skandha upa2 sArI rIte beThele karaMTa pupinI mALAthI virAjita, dhiya. mANa chatrathI suzobhita thayele temaja-haya, gaja, ratha, temaja pravara yoddhAothI yukta tathA yatI senAthA pAravRtta thayA. (mahayAbhaDabaDagarapahagara vaMdapariktitte) viYsa yoddhA enA viratRtavRndathI yukta thayele, jyAM sidhu nadI hatI, tyAM Avyo. A pramANe ahI samaya naye sAye yAsana yatura 7i senAnI (ukkiTThasIhaNAya bolakalakkalasaddeNaM samuddaravabhUya piva karemANe 2 sambiddhIe savvajjuIe savva baleNaM jAva NigghosanAieNaM jeNeva sindhumahAgai teNeva uvAgacchai) BrgeTa bhAna panithI, sirtAthI avyakta davanithI temaja kala-kala,zabdathI, jANe ke samudra ja gaja nA karI rahyo heya. A pramANe e digamaMDaLane zubhita karato prayANa karI rahyo hato A pramANe pitAnI pUrNa vibhUtithI temaja sarva yutithI tathA sarva baLathI yAvat vAvavizeSanA zabdothI yukta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam upAgatya carmaratnaM parAmazati spRzati, camaratnavarNanamAha-'tae NaM' ityAdi 'tae NaM taM' tataH khalu taccarmaratnam 'sivicchasarisarUpaM' zrIvatsasadRzarUpam tatra zrIvatsasadRzaM mAjhalikasvastikavizeSaH zrIvatsAkAraM rUpaM yasya tam tathA nanu asya zrIvatsAkAratve catvAro'pi prAntAH samaviSamAH bhavanti tathA ca asya carmaratnasya kirAtakRtavRSTayupadravanivAraNArtha tiryag vistRtena vRttAkAreNa chatraratnena sadda kathaM saGghaTanAsyAditi cenna svataH zrIvatsAkAramapi sahastradevAdhiSThitatvAt yathA'vasaraM cintitAkArameva bhavatItyanupatyabhAvAta 'muttatAraddha caMdacittaM' mukta tArArddhacandracitram, tatra muktAnAM mauktikAnAM tArANAM tArakANAm arddhacandrANAM ca citrANi-AlekhyANi yatra tattathA punaH kIdRzaM carmaratnam 'ayalamakaMpaM' acalamakampam, caJcalatA rahitam akampaM kamparahitam tatraacalam akampam dvau sadRzArthako zabdau atizaya sUcakau tathA ca atyantadRDhaparimANa bharatamusai) vahAM Akara ke isane carmaratna kA sparza kiyA ( taeNaM taM sirivacchasarisarU muttatAraddha caMdacitta ayalamakapaM ameja kavayaM) vaha carmaratna zrIvatsa ke jaise AkAra vAlA thA mAGgalika svastika vizeSa kA nAma zrIvatsa hai yahA~ aisI AzaMkA ho sakatI hai ki jaba vaha carmaratnakA zrI vatsa ke jaise-AkAra thA to zrIvarasa ke to cAroM prAnta samaviSama hote haiM phira isa kI kirAtakRta vRSTi rUpa upadrava ko nivAraNa karane ke liye vistRta kiye gaye gola AkAra vAle chatra ke sAtha saGkaTanA kaise hosakegI ! to isa AzaMkA (samAdhAna aisA haiM ki vaha carmaratnasvataH to zrI vatsa ke jaise AkAravAlA hai parantu devAdhiSThita hone ke kAraNa yaha yathAvasara cintita AkAra vAlA ho jAtA hai isaliye isa kathana meM koi anupapatti jaisI bAta nahIM hai| isa carmaratna meM muktAoM ke aura arddhacandra ke citra bane hue the / yaha acala aura akampa hotA hai yadyapi acala aura akampa ye donoM zabda samAnArthaka hai isaliye jahAM samAnArthaka do zabda Ate haiM ve atizaya ke sUcaka hote haiM isa tarahabharatacakrI kA sakala sainya bhI yadi use calAnA kaeNpAnA cAhe to thayAta suSe senApatiratna jyA sindhu nadI utI yA paDayo. (udhAgacchittA cammarayaNaM parAmasai) tyAM paDAyAnateo yamaratnanI 350 dhyA. (ta paNa te sirivacchasarisarUvaM muttatAraddhaca dacittaM ayalamakaMpaM amejjakavayaM) ta yamarala shriivtsr| maa42||nnu ta mAMgalika svastika vizeSanuM nAma zrIvatsa che. ahIM evI AzaMkA thaI zake tema che ke jyAre te carmarAna zrIvatsanA jevA AkAravALuM hatuM te zrIvatsanA te cAre cAra prAnta samaviSama hoya che. te pachI e kirAtakRta vRSTirUpa upadravanA nivAraNa mATe vistRta karavAmAM Avela lAkRta chatranI sAthe saMghaTanA kevI rIte thaI zakaze ? te e AzaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke te carmaratna svataH to zrIvatsanA AkAra jevuM che. paNa devAdhiSThika hovAthI e yathAvara ciMtita AkAravALuM thaI jAya che. ethI A kathanamAM koI anupatti jevI vAta nathI. camanamAM muktAonA tAkAo ane addhacandranA citro banelA che. e acala ane akampa hoya che. jo ke acala ane akampa banne zabdo samAnArthaka che ethI ja jyA samAnArthI be zabda Ave che te atizaya sUcaka hoya che. A pramANe bhAratacakrInI saMpUrNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre cakrisakalasainyAkAntatve'pi na manAgapi kampate itibhAvaH punaH kIdRzaM carmaratnam 'abhejjakavayaM' abhedyakavacam abhedya durbhedhaM kavacamiva abhedyakavacam - vajrapaJjaramiva durbhedamitibhAvaH 'jaMtaM salilAsu sAgaresu ya uttaraNaM' salilAsu sAgareSu ca uttaraNayantram, tatra salilAsu nadISu sAgareSu samudreSu cottaraNayantraM pAragamanopAyabhUtam 'divvaM cakkarayaNaM' divyaM devakRtaprAtihArya devakRta stuti sampannamityarthaH carmaratnaM carmasu pradhAnam analajalAdibhiranupaghAtyavIryatvAt punaH 'saNasa tarasAI sanvaSaNNAI jattha rohaMti egadivaseNa vAviyAI' patra zaNa saptadazAni sarvadhAnyAni rohante ekadivasenoptAni tatra zaNaM - zaNadhAnyam saptadazasaptadaza - saMkhyApUrakaM yeSu tAni zaNasaptadazAni sarvadhAnyAni yatra rohante jAyante ekadivaseoptAni evaM sampradAyaH gRhapatiratnena asmitharmaNi dhAnyAni sUryodaye ucyante astasamaye ca lUyante iti saptadaza dhAnyAnitvimAni "sAli 1 java 2 vIhi 3 bhI vaha jarA sA bhI kaMpita nahIM ho sakatA hai yahI bAta yahAM sUcIta kI gaI hai jisa prakAra vajrapaJjara durbhe hotA hai usI prakAra se yaha bho durbhedya thA (jaMtaM salilAsu sAgare suya uttaraNaM) isake bala se cakravartIkA samasta kaTaka nadIyoM ko aura sAgaroM ko samudroM ko pAra kara detA hai / arthAt nadiyoM ke aura samudroM ke pAra karane meM yaha eka AyabhUta yaMtra haiM / (divvaM cammara1 yaNaM saNasattarasAIM savvaghaNNAI jattha rohaMti egadivaseNa vAviAI ) yaha deva kRta pari hArya rUpa hotA hai - devakRtastuti sampanna hotA hai / annajalAdi se isakA upaghAta nahIM ho sakatA hai kyoMki yaha aisI ho zakti sampanna hotA hai ataH yaha samasta prakAra ke camar3oM meM pradhAna hone se carmaratna kahA gayA hai / isake boyegaye rANa aura 17 prakAra ke dhAnya hI eka dina meM utpanna ho jAte hai / phalita ho jAte haiM / rANa dhAnyakA nAma zaNa haiM / aisA sampradAya haiM ki gRhapati ratna dvArA isa carmaratna para sUryodaya ke samaya dhAnya bodiye jAte haiM aura asta ke samaya meM kATaliye jAte haiM una 17 prakAra ke dhAnyoM ke nAma isa prakAra se haiM- "sAli 9java senA paNa jo tene cAlita karavA-ka'pita karavA prayatna kare te paNa te sahe ja paNa kati thaI zake nahi. e ja vAtta atre sUcita karavAmAM AvI che jema vA para durbhedya hAya che, te dudha hetu (jaMta salilAsu sAgaresu ya uttarANaM) senA majathI ya vInuM samasta kaTaka nadIone ane sAgare ne, samudrone pAra karI jAya che. eTale ke nhiio| yAne samudrIne pArAmA mahattvapUrNa yaMtra che. (divva cammarayaNaM saNasattarasAI savvaghaNNAI jattha rohaMti egadivaseNa vAviAI) me hevaDUta parihArya 35 hAya che, devakRta stuti sampanna heAya che, annajaLa vagerethI eneA upaghAta thaI zakata nathI. kemake e evI ja zaktithI sampanna hAya che, Ama e samasta prakAranA carmImAM pradhAna hAvAthI caratna kahevAmAM Avyu` che. enA vaDe pita zaNu ane 17 prakAranA dhAnya eka divasamAM ja utpanna thaI jAya che--lita thaI jAya che. zaNa dhAnyanuM nAma zaNa che eve sampradAya (rivAja) che ke gRhapati ratna vaDee cama`ratna upara sUrvodaya samaye dhAnyo pita karavAmAM Ave che ane sUryosta thAya te samaye dhAnyonI laNaNI karavAmAM Ave che 1 676 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra: sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 677 kuddava 4 rAlaya 5 tila 6 mugga 7 mAsa 8 cavala 9 viNA 10 | tuari 11 ra 12 kulatyA 13 gohuma 14 NiphA 15 asiM 16 sagaH 17 ||1|| sUrye udite sati prathama prahare upyante, dvitIya prahare jalAdinA dIyate tRtIya prahare dhAnyAni pakvAni bhavanti caturthe prahare yante niSyante tato yathAsthAnaM senAvibhAge tattatsthAne preSyante iti / zAli: 1 prasiddhaH, javaH 2 prasiddha, trIhiH 3 dhAnyavizeSaH, kodravaH 4 prasiddhaH, rAlaya 5 dhAnya vizeSa, tilaH 6, mudgaH 7, mASa: 8, capala: 9 caulA iti prasiddhaH, caNakaH 2vIhiM 3 kudava 4rAlaya 2 tila 6mugga 7 mAsa 8 cavala 9ciNA 10 | tuari 11masuri12 kulatthA 13 gohuma 14 NiphAva 15 ayasi 16 saNA " 17 || 1 || sUrya ke udaya hone para prathama prahara meM ye dhAnya bo diye jAte hai dvitIya prahAra meM inheM lAdi dekara baDhAyA jAtA hai, tRtIya prahara meM ye pakva ho jAte haiM aura caturtha prahara meM ye kAliye jAte haiM / phira yathAsthAna ye senA vibhAga meM jagaha 2 mejadiye jAte haiM / zAlinAma dhAnya kA hai / java -- jau kAnAma hai / brIhi eka prakAra kA dhAnya vizeSa hotA hai / kodrava-kodo kA nAma hai yaha bundelakhaNDa prAnta meM bahuta adhika hotA hai / tathA Adi vAsiyo meM isake khAne kA bahuta adhika pracAra hai / rAli yaha bhI eka prakAra kA anAja vizeSa hai| khAne meM yaha bahuta halkA hotA hai / yaha bImArI meM pathya ke rUpa meM prayukta hotA hai / tila jise tillI kahate haitillI bhI eka prakAra kA anAja hai isa kA tela nikAla kara aura isake laDDu banAkara loga khAne ke kAma meM isakA vyavahAra karate haiM / mugda - muMga kA nAma hai / mAsa-uDada kA nAma hai cavala caulA kA nAma hai / isake muMgAr3A bar3e acche evaM svAdiSTa banate hai / loga Ise sijhAkara aura usa meM namaka masAlA milAkara khAte haiM / caNaka nAma canA kA hai / tuara jise te 17 prAstA dhAnyo yA pramANe che - "sAli 1, java 2, vIhi 3, kuddava 4, rAlaya 5, tila 6, mugga 7, mAsa 8, cabala 9, triNA 10 | tUari 11, masUri 12, kulatthA 13, gama 14, Ni phAva 15, ayasi 16, saNA 17 // sUryodaya thAya ke tarata ja prathama praharamAM e dhAnyo vipata karavAmAM Ave che. khIjA praharamAM emane pANI vagerethI si`cita karIne vardrita karavAmAM Ave che. trIjA praharamAM e dhAnyo paripakava thai jAya che. ane caturthAM praharamAM emanI lalaNI karavAmAM Ave che. pachI senA vibhAgamAM yathAsthAna Theka ThekANe e dhAnyane mekalI ApavAmAM Ave che. zAlI dhAnyanuM nAma che. yaMtra-javanuM nAma che. trohi eka prakAranuM dhAnya vizeSa hAya che, kadrava kAdazanuM nAma che. A dhAnya budela khaDa prAntamAM bahu ja thAya che. temaja AdivAsI loko e dhAnyane khAvAmAM bUma ja upayoga kare che. rAtri e paNa eka prakAranuM anna vizeSa che. pacavAmAM e bahu ja halku hAya che. A dhAnya khImArImAM pathyanA rUpamAM prayukta thAyache, tila jene tala kahIe chIe. tila paNa eka prakAranuM anna che. A mAMthI tela kADhIna ane enAthI lADavA banAvIne loko khAya che. muLa-maganu nAma che. mAsa-aDadanu' nAma che. yavasa-thopA nAma che. me zeDIne pazu bhavAya che. zeDavAthI me svAdiSTa tha laya che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 1. caNA iti prasiddham tUvarikA 11 tuara iti bhASA prasiddham , mayUraH 12 prasiddhaH, kulatthaH 13 prasiddhaH, godhUmaH 14 prasiddhaH, niSpAka: 15 dhAnyavizeSaH, atasI 16 dhAnyavizeSaH, 'aLasI' prasiddhaH, zaNaH 17 dhAnyavizeSaH, anyatra caturvizatirapi uktAni, loke ca kSudradhAnyAni bahUni, punazcarmaratnasya vizeSaNamAha-vAsaM' ityAdi 'vAsaM gAuNa cakkavaTTiNA parAmuDhe dive cammarayaNe duvAlasajoyaNAI tiriaM pavittharai' varSa-jaladavRSTiM jJAtvA rAjJA cakravartinA bharatena parAmRSTa-spRSTam divyaM carmaratnaM dvAdaza yojanAni aSTAcatvAriMzakrozakAni tiryak pravistRtANi varddhate, nanu dvAdazayojanAvadhi tasthuSazcakravarti skandhAvArasya avakAzAya dvAdazayojanapramANameva idaM vistRtaM yujyate kimadhika arahara kahA jAtA hai dhAnya vizeSa hai isakI dAla gulAbIraMga kI hotI hai tathAkhAne meM yaha supAcya hotI hai / kulattha nAmakulatho kA hai-yaha jaMgalo dhAnya hai vinA boye caumAse meM yaha paidA hotI hai godhUma nAma gehUM kA hai niSpAya yaha bhI eka prakAra kA dhAnya vizeSa hai-isakA mAkAra sema-bAlora ke bIja ke jaisA hotA hai / gujarAta tarapha isakA bhojana meM zAma ke rUpa meM bahuta prayoga dekhane meM AtA hai / atasI yaha bhI eka prakAra kA dhAnya vizeSa hai| yaha tillI kI taraha nukIlA ora capaTA hotA hai / paratillI se bar3AhotA hai ise bhASA me alaso kahA jAtA hai / zaNa bhI yaha bhI eka prakAra kA dhAnyavizeSa hai / kahIM kahIM dhAnyoM kI saMkhyA 24 bhI kahI gai hai kyoMki loka meM kSudra dhAnya bahuta hai (vAsaM gAuga yAvadiNA parAmuDhe dive cammarayaNe duvAlasajoyaNAI tiriaM pavittharai ) varSA kI Agamana dekha kara-jAna kara-bharata cakravartI dvArA spRSTa huA vaha divya carmaratna kucha adhika 12yojanA taka tiryak vistRta ho gayaH / yh| aisI AzaMkA ho sakatI haiM ki cakravartI kA sainya to loko Ane rAMdhIne ane temAM mIThuM-masAlA mizra karIne khAya che. caNaka-caNAnuM nAma che. tAra-tuverane kahe che. e paNa dhAnyavizeSa che. masUra paNa eka prakAranuM anna vizeSa che. enI dALa gulAbI raMganI thAya che. temaja khAvAmAM e supAcya hoya che. kula nAmakaLathInuM che. e jaMgalI dhAnya che. vapita karyA. vagara ja caturmAsamAM e utpanna thaI jAya che. godhUma-ghauMnuM nAma che. nipAva e paNa eka prakAranuM ane vizeSa che. eno AkAra sema-vALanAbI jevo hoya che. gujarAtamAM ene bhojanamAM zAkanA rUpamAM bahu ja prayoga jovAmAM Ave cheatasI A paNa eka prakAranuM anna vizeSa che. e tala jevuM aNIdAra ane capaTuM hoya che. paNa tala karatAM moTuM hoya che. Ane bhASAmAM alasI kahevAmAM Ave che. zaNu A paNa eka prakAranuM dhAnya vizeSa che. keTalAka sthAnomAM dhAnyanI saMkhyA 24 reTI 55 vAmAM AvI cha bhalebhA kSudra dhAnyAnI sabhyA padhAre che. (vAsaM NAuNacakkavaTTiNA parAmuDhe dive cammarayaNe duvAlasajoyaNAI tirisaMpavittharai) varSAnu bhaagmana joIne-jANune-bharatacakrI vaDe pRSTha thayeluM te divya carmaratna kaIka vadhAre 12 jana sudhI tiryaMka vistRta thaI gayuM. atre evI paNa AzaMkA thaI zake ke cakravartInuM sainyatA 12 jana jeTalA vistAravALuM hatuM ja te pachI teTalA vistAravALA ronyane paNa e jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam 679 vistAreNa iti cenna carmacchatrayoH antarAla pUraNAya tathoktatvAt iti tattha sAhiyAI tatra uttarabharata-madhyakhaNDavarti kirAtakRtameghopadravanivAraNAdi kArye sAdhikAni kincidadhi kAni 'taeNaM se divve cammarayaNe suseNaseNAvaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAbhUe jAe yAvi hotthA'tataH khalu taddivyaM carmaratnaM suSeNa senApatinA parAmRSTaM spRSTaM sat kSiprameva zIghrameva naubhUtaM mahAnadhattArAya nau tulyaM jAtaM cApyabhavat-nAvAkAreNa jAtam, 'taeNa se suseNe seNAvaI sakhaMdhAvArabalavAhaNe NAvAbhUyaM cammarayaNaM duruhai, tataH carmaratna nau bhavanAnantaraM khalu sa suSeNa: senApati:-senAnIH saskandhAdhArabalavAhana: skandhAvArasya-sainyasya ye balavAhane hastyAdi caturaGga zicikAdi rUpe tAbhyAM saha vartate yaH sa tathA evaM bhUtaHsana naubhUta carmaratnaM durUhya Aruhya siMdhu mahANaI sindhu sindhunAmnI mahAnadIm vimalajalatuGga vIcim, vimalajalasya svacchodakasya tuGgAH atyuccAH vIcayaH kallolA: yasyAM sA tathA tAm 'NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM' naubhUtena carmaratnena 'sabalavAhaNe' sabalavAhanaH balavAhanAbhyAM hastyAdi caturaGgazibikAdirUpAbhyAM saha varttate yaH sa tathA 'seNe' sasenaH senAsa12 bAraha yojana ke vistAra vAlA hI thA to phira utane bistAra vAle sainya ko apane bhItara sthAna dene ke liye carmaratna ko bhI utanA hI baDhanA cAhiye thA yaha adhika kyoM vaDhA 15 yojana pramANa hI ise baDhanA cAhiye thA / to isakA uttara aisA hai ki yaha jo itanA baDhA so carma aura chatra ke antarAla ko pUrA karane ke liye hI baDhA (tattha sahiyAI) yahI bAta isa sUtra pATha dvArA puSTa kI gaI hai-uttara bharata madhyakhaNDavartI kirAta dvArA kRta megha ke upadrava ko rokane ke liye hI yaha 12 yojana pramANa se kucha adhika vistRta huA / (taeNaM se divve cammarayaNe suseNaseNAvaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAbhUe jAe ) vaha divya carmaratna suSeNa senApati dvArA spaSTa hotA huA zoghra hI naukA rUpa ho gayA / (taeNaM se suseNe seNAvaI sakhaMdhAvArabalavAhaNe gAvAbhUyaM cammarayaNaM dUrUhai) isake anantara vaha suSeNa senApati skandhAvAra ke bala aura bAhana -hastyAdi caturaMga evaM zibikAdi rUpa bAhana se yukta huA usa nobhUta carmaratna para sabAra ho gayA ( durUhittA siMdhu mahANaiM vimalajalatuGgavIciM nnaavaadivya carmaratnanI aMda2 sthAna A pavA mATe tene paNa ATaluM ja vistRta karavuM ja joIe te ene javAba A pramANe che ke e je uparyukta pramANa jeTaluM vistRta thayuM te te yama bhane chatranA atarAne 62 43vA / vistRta thayu tu. (tatthasahiyAI) vAta e sUtrapATha vaDe puSTa karavAmAM AvI che. uttara bhArata khaMDavatI kizata dvArA kRta meghanA upadravane rokavA mATe ja e 12 jana pramAthI kaMIka vadhAre vistRta thayuM hatuM. (ta eNaM se divve cammarayaNe suseNaseNAdhaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAbhae vApa) te divya carmaratna suSeNa senApati vaDe pRTa thatAM ja ekadama naukA rUpa thaI gayuM. (ta eNaM se suseNe seNAvaI sakhaMdhAvArabalavAhaNe NAvAbhUyaM cammarayaNa duruhai) anA pachI te suNa senApati skadhAvAranA baLa (senA ane vahana haratyAdi caturaMga temaja zi1i6 35 vA nayI yuta yayenI 35 te yamana 52 savAra 24 gayA. (duruhitA siMdhumahANaiM vimalajalatuGgavIciM NAvAbhUeNaM cammarayaNeNa sabalavAhaNe saseNe samu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwwvvvvvuA jambUdvIpaprajJaptisUtre hitaH suSena nAmA senApatiH 'samuttiNNe' nadI samuttINeMH tato mahANaI muttarita 'siMdhu appaDihaya sAmaNeya seNAvaI, tato mahAnadI sindhumuttorya apratihatazAsana:-akhaNDitAjJaH se nApatiH 'kahiM ci gAmAgaraNagarapavyayANi' kvacidda grAmAkaranagaraparvatAn 'kheDakabbaDa-maDaMbANi' atrApi kvacicchabdasya :mbandhastena kvacit kheTakarbaTamaDambAni, tatra kheTAH dhUlikA prAkAraveSTitanagaram karbaTaH kutsitanagaram maDambaH grAmavizeSaH sAIkrozadvayAntagromAntara rahitaH yasya caturdikSu-paTTaNAni' sarvavastuprAtasthAnAni tathA siMhalae siMhalakAna siMhalade. zodbhavAn 'babbarae' barbaradezotpannAn 'savvaM ca' sarvaM ca 'aMgaloyaM balAyAloyaM ca' aGgAlokaM balAkAlokaM ca 'paramaramma' paramaramyam etadvayam mleccha jAtIya nivAsasthAnama'jabaNadIvaM ca' yavanadvIpaM ca dvIpavizeSam cakArAH samuccayArthAH kodRzaM dvIpam 'pavaramaNirayaNa kaNagakosAgAra samiddhaM' pravaramaNi ratnakanakakozAgArasamRddham tatra pravarANAM zreSThAnAM maNi ratnakana kAnAM kozAgAraNi bhANDArANi taiH samRddham 'Arabake' ArabakAn ArabadezodbhavAn 'romakeya' romakAMzca romakadezotpannAn 'alasaMDavisayavAsIya' alasaNDaviSayavAbhaeNaM cammarayaNeNaM sabalavAhaNe saseNe samuttiNNe) usa para savAra hokara bharata mahArAjA kI AjJA kA pAlaka vaha sindhu mahAnadI ko ki jisameM nirmala jala kI bar3I taraMge uTha rahI haiM apane bala evaM vAhana ke sAtha usa naukA bhUta carmaratna se pAra kara gayA / (tao mahANai muttarittu sindhu appaDihayasAsaNe a seNAvai kahiMci gAmAgaraNagara pavvayANi kheTa kabbaDamaDaMbANiM paTaTaNANi siMhalae bavvarae a sabvaM ca aMgaloaM balAyAloaMca paramarammaM javaNadI pavaramaNirayaNakaNagako sAgAra samiddhaM ) sindhu mahAnadI ko pAra karake jisa kI AjJA akhaMDita hai aisA vaha senApati kahoM para grAma, nagara parvatoM ko kaho para kheTa karbaTa, maDaMco ko kahIM kahiM para paTanoM ko tathA sihalakoM ko -siMhala deza meM utpanna hue manuSyoM ko barbarakoM ko barbara deza meM utpanna hue manuSyoM ko mleccha jAtiyajana ke AzrayabhUta tathA pravara maNiratna evaM kanaka ke bhANDAroM ataeva parama ramya aise aMga loka ko, balAvaloka ko tathA javanadvIpako (Arabaka)ArabakoM ko arabadeza ke nivAsiyoM ko, (romakea) romaka deza ke nivAsiyoM ko najI te naukA upara savAra thaIne bharatanI AjJAnuM pAlaka tuM jemAM nirmaLa jalanA vizALa taraMga uThI rahyA che evI siMdhU mahAnadIne petAnA baLa (sainya) ane vAhana sAthe pAraza gayo. (tao mahANaImuttaritu sindhu appaDihayasAsaNe a seNAvaI kahiM ci gAmAgaraNagarapavvayANi kheTakabbaDamaDaMbANi paTTaNANi sihalae babbarae a savvaM ca aMgaloaMbalAyAloaMca paramammaMjavaNado pavaramaNirayaNakaNaga kosAgArasamiddha)sandhu mhaanadI pAra karIne jenI AjJA akhaMDita che, e te senApati kayAMka grAma, nagara parvatAne kayAMka beTa-kabUTa, mane kayAMka paTTanene temaja siMhalake siMhala dezamAM utpanna thayelA manuSyane, babarane-barbha2 dezamAM utpanna thayelA manuSyone, jAtIyanA A praya bata temaja pravaramaNiratna tathA kanakanA bhaMDAro aeva paramaramya evA aMge lokone. balAva lekane temaja yavanadvIpane (Arabaka) Arabakone-arabadezamAM nivAsa karanArA lokone jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam 681 sinazca alasaNDanAmaka dezavAsinaH pikkhure' pikkhurAna 'kAlamhe' kAlamukhAn 'joNa eya' jonakAMzca mlecchavizepAn 'oaUNatti padena yoga:atha etaiH sAdhitairazeSamapi niSkuTaM bharatakhaNDasAdhitaM navetyAha-'uttaraveaddha saMsiyAo ya' uttaravaitADhayasaMzritAzca tatra uttaraH uttaradigvatI vaitAdayaH idaM hi dakSiNasindhuniSkuTAntena asmAt vaitADha yaH utta rasyAM dizi vartate iti, taM saMzritAzca tadupatyakAyAM sthitAzca uttaravaitADha yanivA sinaH kIdRzAH 'mecchajAi bahuppagArA' mleccha-jAtIbahuprakArAH uktavyatiriktA ityarthaH 'dAhiNa avareNa' dakSiNApareNa-naiRtakoNena 'jAva siMdhusAgaraM totti' yAvat sindhu sAgarAnta iti sindhunadIsaGgataHsAgaraHmadhyamapadalopI samAsaH sa eva antaHparyavasAnaM tAva davadhi iti bhAvaH 'savvapavarakacchaM ca sarva pravaraM -sarvazreSThaM kacchaM ca kaccha dezam 'oave UNa 'sAdhayitvA svAdhInaM kRtvA vijItya 'paDiNi atto' pratinivRttaH pazcAt 'bahusamarama Nijjeya bhUmibhAge tassa kacchassa muha NisaNe' pazcAt bahusamaramaNIye ca bhUmibhAge 'tassa kacchamsa sahaNisaNNe' pazcAt bahusamaramaNIye ca bhUmibhAge tasya kacchadezasya sukhena niSaNNaH nirbAdhasthAne sthitaH ityarthaH sa suSeNaH senApatiriti / tataH kiM jAta mityAha-'tAhe' ityAdi 'tAhe' tasmin kAle te iti tadasyottaravAkye 'savve ghettaNa' ityatra vyavaharitaH sambandho bodhyaH 'jaNavayANa' janapadAnAM dezAnAm 'NagarANa paTTaNANa ya' nagarANAM pattanAnAM ca 'je ya tahiM sAmiyA'ye ca tatra tasmin niSkuTe koNavarti(alasaMDavisaya vAsIa) aura alasaNDa deza nivAsiyoM ko tathA (pikkhure)pikkhurAko (kAlamuhe) kAlamukhoM kA (joNae a)jonako ko-mleJchavizeSoM ko, tayA (uttarave addhasaMsiAo ya mecchajAi bahu pagArA dAhiNa avareNa jAva sIMdhusAgara totti savvapavarakacchaM ca oaveUNa) uttara vaitADhya meM saMzrita-usakI talaharI harI meM vasI hui-aneka prakAra kI mleccha jAti ko naiRta koNa se leka sindhunadI jahAM sAgara meM milI hai vahAM taka ke samasta pradeza ko aura sarvazreSTha kaccha deza ko apane vaza meM karake (paDiNiatto) pIche lauTa AyA (bahusamaramaNijje a bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNisaNNe) aura lauTakara vaha suSeNa senApati kacchadeza ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga meM Akara ke sukhapUrvaka Thahara gayA / (tAhe teiMjaNavayANa NagarANa paTTaNANa ya je a (romakea) zama dezanA nivAsI mAne (alasaMDavisaya vAsI a) sane asaheza nivAsI mAne tathA (pikkhure)pisurezane, (kAlamuhe) pAlabhubhAne (joNae a) nIna-27 vizeSaana tathA (uttaraveaddhasaMkhiAo ya mlecchajAI bahuppagArA dAhiNa avareNa jAva siMdhu sAgaraM toti savvapavarakacchaM ca oaveUNa) uttara vaitAdayamA sazrita-tenI taTIma bhI nivAsa karatI aneka prakAranI mleccha jAtione temaja naiRtya keNuthI mAMDIne siMdhu nadI jyAM sAgaramAM maLe che tyAM sudhInA sarva pradezane ane sarvazreSTha kaccha dezane pitAnA pazamazana (paDiNiatto) paach| bhAvI bhayo. ( bahusamaramaNijje a bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNisaNNe) bhane 25 vAna te sussee| senApati 427 dezanA matI sabha bhIya bhUmi lAmA bhAvI ne saMbhapUrva 414 gayA. ( tAhe te jaNavayANa NagarANa paTTaNANa ya jea tahiM samiA pabhUA AgarapatI a maMDalapatI a paTTaNapatI a sacce 86 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bharatakSetrakhaNDarUpe svAmikAH cakravarttisuSeNa senAnyorapekSayA alparddhikatvenAjJAtasvAminaH ityajJAtArthe kapratyayaH 'pabhUyA AgarapattIya' prabhUtAH Akarapattayazca tatra ye ca prabhUtAH bahavaH AkarAH suvarNAdyutpattibhuvasteSAM patayaH 'maMDalapatIya' maNDalapatayazca dezakAryaniyuktAH maNDalapataya: 'paTTaNapatIya' pattanapatayazca 'savve ghettaNa' te sarve gRhItvA AdAya 'pAhuDAI AbharaNANi bhUsaNANi rayaNANi ya vatthANiya maharihANi aNNa cajaM varihaM rAyArihaM jaM ca icchiavvaM eyaM seNAvaissa uvarNeti matthayakayaMjalipuDA' prAbhRtAni upAyanAni AbharaNAni - aGgaparidheyAni bhUSaNAni upAGgaparidheyAni ratnAni ca vastrANi ca mahArghANi ca bahumUlyakAni anyacca yadvariSThaM pradhAnaM vastuhastirathAdikaM rAjA rAjopanayanayogyaM yacca eSTavyam abhilASayogyam etatsarva pUrvoktaM senApate:senApatiM suSeNamupanayanti upaDhaukayanti mastakakRtAJjalipuTAH santaH puNaravi kAUNa aMjali matthayaMmi paNayA' te tatratya svAminaH dattaprAbhRtottarakAle parAvarttanasamaye punarapi bhUyo'pi mastake aJjaliM kRtvA praNatAH namratvamupAgatAH 'tumme amhettha tAhi samizrApabhUA AgarapatI a maMDalapatI a paTTaNapatI a savvedhetUNaM pAhuDAI, AmaraNANi, bhUsaNANi rayaNANi vatthANi a, mahArihANi aNNaM ca jaM variDhuM rAyArihaM jaMca icchiavvaM aseNAvaissa uvarNetI matthayakayaM jalipuDA ) tatra jo janapadoM ke, nagaroM ke, paTTano ke vahAM cakravarti evaM suSeNa kI apekSA alpa Rddhi vAle hone se ajJAta svAmI the (alpArtha meM yahAM kapratyaya huA hai) svarNAdikoM kI utpatti ke sthAnoM ke jo svAmI the / maNDalapati the, evaM pattanapati the ve bahumUlya prAbhRto bheToM ko le lekara bahumUlya AbharaNoM ko lekara bahumUlyabhUSaNo - UpAGga paridhiyoM ko le lekara bahumUlya ratnAdikoM ko le lekara bahumUlya vastroM ko lekara tathA anya aura bhI variSTha hasti ratha Adika rAjA ko bheMTa meM dene yogya vastuoM ko evaM cAhanA ke yogya cIjoM ko le lekara senApati suSeNa ke pAsa Aye / aura donoM hAtha ko jor3a kara lAI hui apanI vastuoM ko use bheMTa ke rUpa meM pradAna kI / (puNaravi kAUNa aMjali matthayaMmi paNayA tumbhe amhettha samiprA) tadA lauTate samaya unhoMne punaH aMjali karake ghettUNa, pAhuDAI AbharaNANi bhUlaNANi rayaNANi vatthANi a mahArihANi, aNNa cajaM vari rAyArihaM jaM ca icchiavvaM a seNAvaissU uvarNeti matthayakathaMjalipuDA ) tyAre je janapadonA, nagarAnA, paTTanAnA tyAM cakravatI ane suSeNanI apekSA apaRddhivaannaa hovAthI ajJAta svAmI itA ( ahIM aspArthabhAM ' ' pratyaya thye| . ) suvrnnaadikAnI utpatti nA sthAneAnA je svAmIe hatA. maDaLapati hatA temaja pattanapatie hatA tee sarvAM bahumUlyavAna prAbhRtA - bheTAMne laine bahumUlyavAna AbharaNAne laIne bahumUlyavAna bhUSaNe - upAMga paridhine laine, bahumUlyavAna ratnAdikAne laIne, bahumUlyavAna vastrone laine temaja anya keTlAMka vizva hasti, ratha vagere rAjAne bheTamAM ApavA cegya vastuene temaja gamI jAya ane meLavavAnI icchA thAya evI caigya vastuone laIne senApati suSeNanI pAse AvyA ane baMne hAtha joDIne sAthe lAvelI vastue , , 682 jambudvIpaprajJaptisUtra ---
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam sAmiA devayaMva saraNAgayAmo tubhaM visayavAsiNotti vijayaM japamANA' yUyamasmAkam atra svAmikAH-svAminaH devatAmiva zaraNAgatAsmo vayaM yuSmAkaM viSayavAsinaH dezavAsinaH bhavadbhiH asmaddezavijItatvAt bhavatAmevAyaM deza iti, itivijaya-vijayasUcaka kyo jalpataH tadanu senApatiH kiM kRtavAna ityAha-seNAvaiNA jahArihaM Thaviya paiya visajjiyA NiattA sagANi NagarANi paTTaNANi aNupaviTThA' senApatinA suSeNa mAmnA yathArha yaucityena sthApitAH nagarAdhAdhipatyAdi pUrvakAryeSu niyojitAH tataH pUjitAH vastrAdibhi AdarasUcakavacobhizca visarjitAH svasthAnagamanAyAnujJAtAH nivRttA-pratyAvRttA santaH svakAni nijAni nagarANi pattanAni ca anupaviSTAH gatAH visarjanAnantaraM senApatiryat kRtavAn tadAha- 'tAhe' ityAdi / 'tAhe seNAvaI saviNayo dhettaNa pAhuDAI aura use mastaka para lagA karake bar3I namratAse yukta hokara aisA kahA ko-Apa hamAre svAmI hai| (devayaM va saraNAgayAmo) hama devatA kI taraha ApakI zaraNa meM Aye hue haiM (tumbhaM visayavAsiNotti vijayaM jayamANA seNAvaiNA-jahArihaM Thaviya pDya visajjiyA NiyattA sagANi NagarANi paTTaNANi aNupaviTThA) hama Apake hI dezavAsI haiM Apa yadyapi hamAre deza se vijAtIya haiM to bhI yaha deza apakA hI hai| isa prakAra se vijaya sUcaka vacana kahate hue una saba ko senApati ne unake ho nagarAdhipatyAdirUpa pUrva ke prasthApita apane apane adhikAra sthAnoM para yathAvata prasthApitakara ke unako vahAM se visarjita kara diye visarjita karane ke pahale suSeNa senApati ne una sabhI ko yathAyogya vastrAdi arpita kara unakA satkAra kiyA. evaM Adara pUrvaka ke vacanoM dvArA unakA sammAna kiyA isa prakAra apane apane sthAna para jAne ke lie senApati ke dvArA visarjita hue ve adhikArI Adijana apane apane nagara evaM patanAdi meM jA base unake jAne ke anantara senApatine kyA kiyA usa viSaya meM sUtrakAra kahate haiM-(tAhe seNAvaI saviNao tenI samakSa leTanA 35mA bhUDI. ( puNaravi kAUNa aMjali matthayami paNayA tubha amhe 'tha samiA ) tamanala paach| tI mate bho mala manApAna bhane ta bharata hai bhUDI mUmala namra paNe yA pramANe 4thu - mA5zrI smaa2| 21AbhI cha.. (devayaM va saraNAgayAmo) mame vatAyAnI maayn| zo mAyA chAye. ( tubha visayavAsiNo tti vijaya jaMpamANA seNAva iNA jahArihaM Thaviya paya visajjiyA NiyattA sagANi NagarANi paTTaNANi aNupaviTThA) mame mA5zrInA zanA // 23naa2| chI. gA5zrI che ke amArA dezathI vijAtiya che chatAM e A deza ApazrIne ja che. A pramANe vinaya sucaka vacane kahenArA teo sarvane senApati suSeNe temanA ja nagarAdhipatyAdi rUpa pUrva prasthApita hoddAo upara yathAvata cAlu rAkhIne temane visarjita karI dIdhA. visarjita karyA pahelAM senApati suSeNe temane vastrAdi apIne temane satkAra karyo ane Adara pUrvaka vacano vaDe temanuM sanmAna karyuM hatuM. A pramANe pita pitAnA sthAne upara javA mATe senApati vaDe visarjita karavAmAM AvelA te sarva adhikArI vagere loko pota potAnA nagara temaja pattane tarapha jatA rahyA. teo sarva jatA rahyA tyArabAda senApatie zuM karyuM e jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre AbharaNANi rayaNANiya puNaravi ta siMdhunAmadheja uttiNNe aNahasAsaNabale taheva bharahassa raNo Niveei' tasmin kAle senApatiH-senAnIH suSeNaH savinayaH antadhRtasvAmibhaktikaH san 'dhetaNa' gRhItvA prAbhRtAni AbharaNANi bhUSaNAni ratnAni ca punarapi bhUyo'pi tAM sindhunAmadheyAm mahAnadImuttIrNaH 'aNahasAsaNabale' akSatazAsanabalaH, tatra aNaha zabdo'kSataparyAyo dezIzabdastena aNaham akSataM kacidapi akhaNDitaM-zAsanam AjJA balaM ca yasya sa tathA taheva' bharahassa ranno' tathaiva yathAra svayaM svAdhInaM kRtavAn tathA 2 bharatasya rAjJaH-bharatAya rAjJe nivedayati-kathayati NiveittA ya' nivedya ca nive danaM kRtvA 'appiNittA ya pAhuDAI prAbhRtAni arpayitvA ca prasthitaH tato bharato yatkRtavAn tadAha- 'sakkAriya sammANie saharise visajjie sagaM paDamaMDavamaigae' tataH ghettUNa pAhuDAI AbharaNANi bhUmaNANiya puNaravi taM siMdhuNAmadhe uttiNNo) vinaya pUrvaka jisane apane hRdaya mai svAmI bhakti dhAraNa kI thI aise suSeNa senApati ne bheTa meM prApta hue sabhI prAbhRtAMko arthAt AbhUSaNAdi ko evaM ratnoM ko lekara siMdhunadI ko pAra kI. (aNayasA. saNabale) vaha suSeNa senApati akSata zAsana evaM akSatabala vAlA thA yahAM 'aNaha' yaha zabda dezI hai evaM akSata kA vAcaka haiM zAsana zabda kA artha AjJA evaM balakA artha sainya hai isa prakAra akSata zAsana evaM bala yukta suSeNa senApati ne (bharahassa raNNo Nivedei) jisa krama se vijaya prApta kiyA use yathAkrama sabhI vRttAMta A karake bharata rAjA se kahe-(NiveittA ya appiNittA ya pAhuDAI sakkAria sammANie saharisaM visajjie) saba samAcAra kaha kara aura bheTameM prApta saba vastuoM ko bharata ke liye dekara ke unake dvArA pracura dravyAdise salkArita huA aura bahumAna sUcaka zabdoM se aura vastrA dikose sammAnita huA vaha suSeNa senApati harSasahita visarjita hokara-(sagaMpaDamaMDavamaigae) apane paTamaMDapameM-divya paTakRtamaMDapa meM athavA sabhA sUtrA24 -(tAhe seNAvaisaviNao ghetUNa pAhuDAiM AbharaNANi bhUsaNANiya panavi taM siMdhuNAmadheja uttiNNo) vinaya sahita pAtAmAyanI maha2 svAminI bhakita dhAraNa karI rAkhI che. evA te suSeNa senApatie bheMTamAM prApta karelA sarva prabhu tAne mAlavAna sUSaNAne tamA 2tnAna na siMdhU nahIna pAra 3rI. (aNayasAsaNa bale) me supae senApati kSata zAsana mA akSata ma sampanna hatA. mI "aNaha" A zabda dezI zabda che. ane akSatane paryAyavAcI che zAsana zabdano artha AjJA ane baLane artha sainya che. A pramANe akSata zAsana ane baLa sampanna thayelA te suNa senApatithye (bharahassa raNNo Niveei) 2 bhI piya prApta yA hato. te mathI mayA sbhaayaa| vigatavAra zanane hyA.(NiveittA ya appiNittA ya pAhuDAI sakkArie asammANie saharisaM visajjie) sa sbhaayaa| DIra mana leTamA prApta sa pstuye| DIna bhane bharata rAjAne ApI ne tathA temanA vaDe pracura dravyAdithI saskRta thaIne bahumAna sUcaka zabdathI ane vastrAdikethI sanmAnita thaIne te suSeNa senApati harSa sahita rAjA pAsethI visanita dhana (sagaM paDamaMDabamaigae) potAnA bha75mA hiya 58ta ma35i athavA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 685 prabhuNA svAminA bharatena suSeNaH senApatiH satkAritaH pracuradravyAdimi:, sammAnitA bahumAnavacanAdibhiH vastrAdibhizva ataeva saharSaH prAptapracurasatkAratvAt visRSTaH svasthAnagamanAya anujJAtaH san sa senApatiH svakaM nijaM paTamaNDapaM divyapaTakRtamaNDapaM madhyamapadalopI samAsaH SaTamaNDapopalakSitaM prAsAdaM vA suSeNaH senApatiH atigataH prAvizat 'taraNaM suseNe seNAvaINhAe kayabalikamme kayako uya maMgalapAyacchitte' tataH khala sa suSeNaH senApatiH snAtaH katabalikarmA- vAyasAdibhyo dattAnna bhAgaH kRtakautuka maGgalaprAyazcittaH san 'jimiya bhutattarAgae samANe jAva' jimitaH uktavAn rAjavi - dhinA, bhuktyuttaraM - bhojanottarakAle AgataH san upavezanasthAne, atra yAvat padAt 'AyaM cokkhe paramasuI bhU' itigrAhAma AcAntaH zuddhodakena kRtahastamukhazaucaH cokSo sikthApanayane, ataeva paramazucIbhUtaH idaM ca padatrayam bhuttattarAgae samANe' iti padAt pUrva yojyam tathaiva ziSTa nanakramasya dRzyamAnatvAt punaH senApatiH kIdRzo'bhUta ityAhasarasa gosIsa ityAdi sarasagosIsa caMdaNANukkhittagAya sarIre, sarasa-gozIrSacandanokSitagA paTamaMDapa se upalakSita prAsAda meM - AgayA (taraNaM se suseNe seNAvai hAe kayabAlakamma kayakAuya maMgalapAyacchitte) vahAM Akara ke usa suSeNa senApati ne snAna kiyA balikarma kiyAkAka Adi koM ke liye anna kA vibhAgakiyA - kautuka maMgala prAyazcita kiyA ( jimiyabhututarAgae samANe) bAda meM rAjavidhi anusAra bhojana kiyA bhojana karaneke bAda phira vaha upavezana sthAna meM AyA- yahAM yAvatpada se "AyaMte, cokkhe paramasUIbhUe" ina padoM kA grahaNahuA hai bhojana kara cukane para zuddha jala se hAtha muMha dhonA isakAnAma AcAnta hai zarIra para paDe hue khAne ke sIta Adi ko dUra karanA isakA nAma cokSa hai isa prakAra saba prakAra se zarIra ko hAtha-muMha Adi dhokara aura usapara paDe hue bhojana ke aMza ko haTAkara bila kula sApha sutharA banAlenA isakA nAma paramazuco bhUta honA hai| isa padatraya kI yojanA "bhuttattarAgae samANe" isa pada se pUrva karanI cAhiye kyoMki ziSTajano meM isI prakAra kA krama dekhA gayA hai / (sara sagosIsacadaNANukkhittagAya sarIre) paTamaMDapathI upalakSita prAsAdamAM bhAvI gye| (tapaNaM se suseNe seNAvara pahAe kayavalikamma kayako uyamagalapAyacchatte ) tyAM vyApIne te suSeNa senApatiyo snAna yu simma karyu kAka vagerene mATe anna bhAga arpita karIne kautuka maMgaLa ane prAyazcita karyAM (jimiya bhuttuttarAgapa samANe) tyAraNA rAbavidhi bhulbha lona lobhana arIne pachI te upavezana sthAnamA Ayo mahIM yAvat pathI (AyaMte cekkhe paramasUI mUla )e padAnu grahaNa thayuM che. bheAjana karyAM pachI zuddha paNIthI hAtha mA dheAvAM te mAcAnta kahevAya che. zarIra upara paDelA bhejananA sIta vagere dUra karavA te ceAkSa kahevAya che. A pramANe sava rIte hAtha mo vagere svaccha karIne ane zarIra upara paDelA bheAjananA kaNene haTAvIne zarIrane ekadama svaccha banAvI levu. tenu N nAma parama zucIbhUta che. e padatrayanI yannA (bhutarAgae samANe) me pahonI pUrva 12vI apekSita che 3 ziSTa sombhAM 9. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre zarIraH tatra sarasena gozorSacandanena ukSiptAH siktAH gAtre zarIre bhavA gAtrAH zarIrAvayavAH vakSAprabhRtayo yatra zarIre tadevaM bhUnaM zarIraM yasya sa tathA atra yaccandanena secanamutam tat mArgazramajanitavapustApavyapohAya 'uppi pAsAyavaragae' upari prAsAdavaragataH prAsAdavaraM pAta: sa senApatiH suSeNa: 'phuTTamANehi' sphuTadbhiriva atirabhasA, sphAlanavazAt vidala dbhiriva muiMgamathaehi' mRdaGgamastakaiH tatra mRdaGgAnAM mRdaGga nAmaka vAdyavizeSANAM mastakAnIvamastakAni uparitanabhAgAH ubhayapArzve carmopanaddhapuTAnIti taiH'vattIsai vaddhehi' tathA dvAtriMzatA'bhinetavyapakAraiH pAtrairvA baddhaiH upasampanna 'NADaehi' nATakaiH prasidaiH tathA 'varataruNI saMpauttehi' varataruNIbhiH subhagAbhiH strobhiH saMprayuktaH prArabdhaiH' 'uvaNacijja mANe 2' upanRtyamAnaH 2 nRtpaviSayI kriyamANa tadabhinayapurassaraM nartanAta, 'uvagijjamANe 2' upagIyamAnaH 2 tadguNagrAmAt 'uvalAli (labhi) jjamANe' upalAlijyamAnaH tadIpsitArthasampAdanAt mahayAhayaNaTTa goya vAiya taMtItalatAlatuDiyajaba suSeNa senApati bhojanAdikArya se bila kula nivRtta hokara nizcinta ho cukA taba usake zArIrika avayavoM para sarasagozIrSa caMdana chiDakA gayA yahAM jo "gAtra zarIra" ekArthaka-vAcaka dozabda prayukta hue haiM so inameM gAtra zabda kA artha-zArIrika avayava hai aise chAtI Adiavayava jisake zarIra meM hai vaha "sarasagozirSacandanokSiptagAtrazarIraH" hai yahAM jo candana se secana honA kahAgayA hai vaha isa bAta ko pragaTa karane ke lie kahA gayA hai ki usa candana ke secana se zuSeNa senApati ko jo mArga meM calane ke kAraNa zArIrika zrama janyatApa huA vaha zAnta hogayA (upi pAsAyavaragae) isake bAda vaha suSeNa senApati apane zreSTa prAsAda meM pahuMcA vahAM para usane pAMca prakAra ke manuSya saMbaMdhi kAmabhogoM ko bhogA aisA sambandha yahAM lagA lenA cAhiye. (phuTTamANehiM muiMgama. sthaehiM vattisaibaddhehi NADaehiM varataruNIsaMpauttehiM uvaNacijjamANe 2 uvagijjamANe2 mAlatana bhanepAmA mAve che. (sarasa gosIsacaMdaNANukkhitagAyasarIre) nyAre suSeNa senApati bhejanAdi kAryathI ekadamanizcitta thaI gaye-tyAre tene zArIrika avayava 752 sa2sa gAzISa yaMhana chaTAmo mAyu mahIne (gAyasarIra) se ye pAya be zabda prayukata thayA che te emAM gAtra zabdane atha zArIrika avaya. chAtI vigere jenA zarIramAM che. te ja "sarasa gazIrSa candanekSita gAtra zarIra' che. ahIM je candanathI siMcita thayeluM evuM kahevAmAM AvyuM che. te A vAtane prakaTa karavA mATe kahevAmAM AvyuM che. ke te caMdananA sevanathI subeNa senApatine je mArgamAM cAlavAthI zArIrika zrama ganya tA5 yo te 95bhita yajaya (upi pAsAyavaragae) syAra pAhata saNa senApati pitAnA zreSTha prAsAda mAM gayo tyAM teNe pAMca prakAranA manuSya saMbaMdhI ma sAgAne mAgacyA sevA samaya ma onial (phuTaramANehiM mahaMgamasthapahi battisaicaddhahi NADapahiM varataruNisaMpauttehiM uvacijjamANe 2 ugijjamANe 2 uvalA lijjamANe mahayAhayaNagIbhavAdita taMtitalatAlatuDia ghaNamuiMga paTuppavAiyaraveNa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 687 ghaNamupaDupavAiyaraveNa mahatA'hatanATaya - gItavAditatantrAtalatAlatUryadhanamRdaGga paTupavAditaraveNa tatra mahatA pradhAnana vRhatA vA raveNeti sambandhaH ataH anubaddho vasyeti vizeSaNam nATayaM nRttaM tena yuktaM nATayagItaM tacca vAditAnica tAni zabdavanti kRtAni tantrI ca vINA talau ca hastau tAlAca kaMzikAtuDiyatti, turyANi ca paTahAdIni bAditatantrItalatAlatUryANi tAni ca tathA ghano meghaH tadAkAro yo mRdaGgo dhvanigAmbhIrya sAdharmyAt sa cAsau paTunA dakSeNa pravAditazca yaH sa dhanamRdaGgapaTupravAditaH saceti dvandve teSAM khaH zabdaH tena karaNabhUtena athavA 'Ahayatti' AkhyAnaka pratibaddha yannATakaM tena yuktaM yattad gItam zeSaM tathaiva iha ca mRdaGgagrahaNaM tUryeSu madhye tasya pradhAnatvAt 'iTThe iSTAn' icchAvi yI kRtAn 'sapharisa rasaruvagaMdhe' zabdasparzarasarUpagandhAn 'paMcavihe' 'paJcavidhAna 'mANussae' manuSyakAn manuSyasambandhinaH 'kAmabhAge' kAmabhogAn kAmAMzca bhogAMca uvalAlijjamANe 2 mahayA hayaNa gIavaditataMtItala tAla tuDia ghaNa muIMgapaDuppavAiyaraveNaM iTTe sadapharisara sarUvagaMdhe paMcavihe mANussara kAmabhoge bhujamANe viharai ) jisa samaya vaha apane zreSTa prAsAda para pahu~cA usa samaya vahAM para mRdaMga bajAye jA rahe the 32 prakAra ke abhinayoM se yukta nATaka usake nimitta pAtroM dvArA kiye jA rahe the ina nATakoM meM kAma karane vAlI nATakiya vastuoM ko abhinaya dvArA prakaTa karane vAlI sundara 2 taruNa striyAM thI ve usameM nRtya karatI thI use yaha senApati dekhatA thA jisa bAta ko yaha cAhatA thA usI bAta ke anurUpa nRtyAdI kriyAo se ve usake mana ko anuraMjita karatI thI nATaka meM gAye gaye gitoM ke anusAra hI una nATakoM me bAje bajAye jA rahe the tantro bhI bajA yI jArahI thI, tAla bhI diye jArahe the paTaha bajAye jArahe the ghana ke jaisI mRdaGgoM kI dhvani nikala rahI thI ina saba vAditroM ko bajAne vAle vAdaka jana apanI apanI vAtha kriyA meM bahu adhika dakSa the inanATakoM meM jo gIta gAye jAte the ve saba nATakIya AkhyAtakoM ke sambandha se samba ndhita the isa taraha yaha suSeNa senApati apanI icchA ke anusAra pAMca prakAra ke zabda, iThe sahapharisara sarUvagaMdhe paMcavihe mANussapa kAmameoge bhujamANe viharai) ne samaye te peAtAnA zreSTa prAsAda upara pahoMcyA te vakhate tyAM mRdaMga vagADavAmAM AvI rahyAM hatAM tenA mATe 22 prakAranA abhinayAthI yukta nATake vividha pAtra vaDe bhajavavAmAM AvI rahyAM hatAM, e nATakonI kathA vastuene vividha prakAranA abhinayethI suMdara taruNa strIe temAM nRtya karI rahI hatI. tene te senApati jote hatA. je vAtane e senApati icchate te mujaba ja te trieka nRtyAdi kriyAo vaDe tenA manane rajita karatI hatI. nATayamAM gAvAmAM AvatAM gItA mujaba ja te nATakemAM vAdyo vagADavAmAM AvI rahyAM hatAM, taMtrI paNa vagADavAmAM AvI rahI hatI, tAla paNa ApavAmAM AvatA hatA. paheA vagADavAmAM AvI rahayA hatA, vAdaLA jevA gabhIrasmRda MgAmAMthI dhvani nIkaLI rahyo hatA. e sarva vAtaMtra vagADanAra vAdaka kalAkAro potAnI kaLAmAM bahu ja dakSa hatA. te sava nATakAmAM je gIta gAvAmAM AvatA hatA, te sarve nATakIya AkhyAnakAMthI samadhita hatA. A pramANe te suSeNa senApati peAtAnI icchAmujaba pAMca prakAranA zabdo paza, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti prAptasaMjJakAn tatra zabdarUpe kAmau sparzarasagandhA bhogA ini samayaparimASA, 'bhuMjamANe' bhujAna: anubhavan sa senApatiH suSeNo viharatIti // 9013 / / atha tamistrA guhAdvArodghATanAyopakramate 'taeNaM se' ityAdi / mUlama-taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI suseNaM se NAvaI sadAvei sadAvittA evaM vayAsI gacchaNaM khippAmeva bho devANuppiyA timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe vihADehi vihADittA mama eya mANattiyaM paccappiNAhi ti, taeNaM se suseNe seNAvaI bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe hadvatuTTa cittamANadie jAva karayalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTha jAva paDisuNei paDisuNittA bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA dabbhasaMthAragaM saMtharai, jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva aTThamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikvamittA hAe kayavalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte suddhappAvesAI maMgalAI vatthAI pavaraparihie appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIre dhUvapupphagaMdhamallahatthagae majjaNagharAA paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe taeNaM tassa khuseNassa seNAvaissa bahave rAIsaratalavaramAiMbiya jAva satyavAhappabhiyayo appegaiyA uppalahatthagayA jAva suseNaM seNAvaI piTTha ora aNugacchaMti, taeNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahaIo khujjAo cilAiAo jAve iMgia ciMtia patthia viANiAu NiuNakusalAo viNIAo appegaiAo kalasahatthagayAo jAva aNugacchaMtIti / taeNa se suseNe seNAvaI sambiddhIe savvajuIe sparza, rasa, rUpa aura gandha se saMbaMndhita pAMca prakAra ke manuSyabhava me bhogane ke yogya kAma bhogA ko bhogane lagA // 13 // rasa, rUpa ane gaMdhathI saMbaMdhita pAMca prakAranA manuSya bhavamAM bhegavavA yogya kAma bhege gavavA lAgyo. 13 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvAroddhATananirUpaNam 689 jAva NigghosaNAieNaM jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA Aloe paNAmaM karei karitA lomahattheNaM pamajjai pamajjittA divvAe udagadhArAe abbhukkhei abbhukkhittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNa paMcaMgulitale caccae dalai dalittA aggehiM varehiM gaMdhehiya mallehiya acciNittA pupphAruhaNaM jAva vatthAruhaNaM karei karittA Asattosatta vipula vaTTa jAva karei karittA acche hiM saNhehiM zyaNAmaehiM accharasAtaMDulehiM timissa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADaM puraoaTThamaMgalae Alihai taM jahA sotthiya siviccha jAva kayaggahagahia karayalapabmaTTha caMdappabhavaizverulia vimila daMDaM jAva dhUvaM dalayai dalayittA vAma jANuM aMcei aMcittA karayala jAva matthae aMjali kaTu kavADANaM paNAmaM karei karittA daMDarayaNaM parAmusai taeNaM taM daMDarayaNaM paMca laiaM vairasAramaiaM viNAsaNa savvasattuseNNANaM khadhAvAre Naravaissa gaDDhadarivisamapabbhAragirivarapavAyANaM samIkaraNaM saMtikaraM hitakaraM raNohiyaicchiamaNorahapUraMgaM divva mappaDihayaM daMDarayaNaM gahAya sattaTThapayAI paccosakkai paccAsakkittA timissaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe daMDarayaNeNa mahayA mahayA sadeNaM tikkhutto AuDei taeNaM timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA suseNe seNAvaiNA daMDarayaNeNaM mahayA mahayA saddeNaM tikkhutto AuDiA samANA mahayA mahayA saddeNaM koMcAravaM karemANA sarasarassa sagAI sagAI ThANAI paccosakkitthA taeNa se suseNe seNAvaI timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe vihADei vihADittA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva bharahaM rAyaM karayalapariggahiyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei, vaddhAvittA evaM vayAsI vihADiANaM devANuppiyA timisaguhAe dAhiNillassa duvAra ssa kavADA eyaNNaM devANuppiyANa piyaM Niveemo piyaM me bhavau taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aMtie eyamaDhe soccA nisamma jaeNaM vaddhAve sakavADA eyara devANuppiyA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 690 jambUdvIpaprajJaptisUtre hadvatuTTha cittamANadie jAva hiae suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA koDubiyapurise sahAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha hayagayaraha pavara taheva jAva aMjaNagirikDasaNNibhaM gayavaraM NaravaI duruDhe |suu014|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit suSeNa senApati zabdayati zabdayitvA evamavAdIt gaccha khala kSiprameva bho devAnupriya ! tamisrA guhAyA dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau vighATaya, vighATaya mama etAmAjJaptikAM pratyarpaya iti, tataH khalusa suSeNaH senApatiH bharatena rAjJA evamuktaH san hRSTatuSTa cittAnanditaH yAvat karatalaparigRhotaM zirasAvata mastake aJjaliM kRtvA yAvat pratizRNoti, pratizrutya bharatasya rAjJaH antikAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva svasya AvAsaH yatraiva pauSadhazAlA tatraivopAgacchati, upAgatya darbhasaMstArakaM saMstRNAti yAvat kRtamAlasya devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti, pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH brahmacArI yAvat aSTamabhakte pariNamati, pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva majanagRhaM tatraivopAgacchati, upAgatya snAtaH kRtalikarmA kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH zuddhaprAvezAni maGgalAni vastrANi pravaraparihitaH alpamahA_bharaNAlaGkRtazarIraH dhUpapuSpagadhimAlyahastagataH majjanagRhAt pratiniSkromati pratiniSkramya yatraiva tamistrAyA guhAya dvArasya kapATau tatraiva gamanAya pradhAritavAn tataH khalu tasya suSeNasya senApateH bahavyo rAjezvaratalavaramADambika yAvat sArthavAhaprabhRtayaH apyekakA utpalahastagatA yAvat suSeNaM senApati pRSThataH 2 anugacchanti, tataH khalu tasya suSeNasya senApateH bahayaH kubjAH cilAtyAH yAvataiGgitacintitaprArthitavijJAyikAH nipuNakuzalAH vinItAH apyekakAH kalazahastagatAH yAvad anugacchantoti / tataH khalu sa suSeNaH senApatiH savaMryA saghayutyA sarvadya. tyAvA yAvat nirghoSanAditena yatraiva tamisrAguhAyA dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau tatraiva upAgacchati upAgatya Aloke pramANa karoti, kRtvA lomahastakaM parAmRzati parAmRzya tamistrAguhAyAH dakSiNAtyasya dvArasya kapATau lomahastakena pramArjayati pramAyaM divyayA udakadhArayA abhyukSati, abhyukSya sarasena gozIrSacandanena cacitaM paJcAMgulitalaM dadAti datvA agraH varairgandhaizca mAlyaizca arcayati arcayitvA puSpAropaNaM yAvat vastrAropaNaM karoti kRtvA AsaMktotsata vipulavarta yAvat karoti kRtvA acchaiH pralakSNaiH rajatamayaiH AccharasataNDulaiH tamistrAgRhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATayoH purataH aSTASTamaGgalakAni Alikhati tata svastika zrIvatsa yAvat kacagrahagRhItakaratala prabhraSTa candraprabhavajravaiyavimaladaNDaM yAvat dhUpaM dahati, cAmaM jAnum aJcati aJcitvA karatala yAvat mastake aJjaliGkRtvA kapATayoH praNAmaM karoti kRtvA daNDaratnaM parAmRzati, tataH khalu tad daNDaratnaM paJcalatikaM vajrasAramayaM vinAzanaM sarvazatrusenAnAM, skandhAvAre narapateH gartadarIviSamaprAgbhAra girivara prapAtAnAM samIkaraNa zAntikaraM zubhakaraM hitakaraM rAjJo hRdayepsitamanoratha pUrakaM divyamapratihatam, daNDaratnaM gRhItvA saptaSTa padAji pratyavazvaSkate pratyavazvaSkaya tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau daNDaratnena mahatA 2 zabdena triH kRtvaH AkuTTayati tataH khalu tamistrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATA suSeNasenApatinA daNDaratnena mahatA 2 zabdena jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguddAdvArodghATananirUpaNam trikRtvaH AkuTTitau santau mahatA zabdena kauMcAravaM kurvantau 'sarasarassa' anukaraNazabdena, svake sthAne pratyavAvaSkiSAtAm svakAbhyAM sthAnAbhyAM pratyavastRtau iti vA tataH khalu sa suSeNaH senApatiH tamisraguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau vighaTayati vighaTaya yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati, upAgatya yAvat bharataM rAjAnaM karatalaparigRhItaM jayena vijayena varddhApayati varddhApayitvA pavam avAdIt vighATitau khalu devAnupriya ! tamisrA guhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau, etadeva devAnupriyANAM priyaM nivedayAmaH priyaM bhavatAM bhavatu tataH khalusa bharato rAjA suSeNasya senApateH antike patam artha zrutvA nizamya hRSTatuSTacittAnanditaH yAvad hRdayaH suSeNaM senApati satkArayati sanmAnayati, satkArya sanmAnya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! abhiSekyam hastiratnaM pratikalpayata hayagajarathapravara tathaiva yAvad aJja nagirikUTasannibhaM gajavaraM narapatiH dUrUDhe // sU0 14 // TIkA- 'taNaM se ityAdi 'taraNa se bharahe rAyA aNNayA kayAI suseNaM seNAvaI sadAvei' tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit anyasmin kasmizcit kAle suSeNaM senApatiM zabdayati Ahvayati 'saddAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAna 'gaccha vippAmeva bho devANuppiyA' gaccha khalu kSiprameva bho devAnupriya ! 'timisaguhAe / tamistrAguhAdvAra kA udghATana 'taraNa se bharaherAyA aNNayA kayAI' -- ityAdi sU0 14 // TIkA---'taraNa se bharahe rAyA aNNayA kayAI) ekadina kI bAta hai ki bharata rAjA (suse NaM seNAva sahAve) suSeNa senApati ko bulAyA - ( saddavittA evaM vayAsI) bulAkara usa se aisA kahA - (gacchaNaM khippAmeva bho devANupiyA ! tisiguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe vihADehi ) he devAnupriya ! tuma zIghra hI jAo aura tamistrAguhA ke dakSiNa bhAga ke dvAra ke viDoM ko kholo (vihADittA) aura khola kara ( mama eyamANattiyaM paccaSpiNAhi ) mujhe piche khabara do tamistrAguhAdvAranu udghATana 'taraNa se bharahe rAyA aNNayA kayAI chatyAhi 691 TIartha - (ta paNa se bharahe rAyA aNNayA kayAi) me hivasanI bAta che se bharata rAno (suseNa seNAva sahAvei ) suSeNa senApatine mosAcyA (sahAvittA evaM ghayAsI) josAvIne tene yA prabhArI dhu (gacchaNaM khiSpAmeva me devANupiyA ! timisaguhAra dAhiNillassa duvAssa kavADe vihADehi ) he hevAnu priya ! tame zIghra lavo bhane tabhikhAguDAnA dRkSi lAganA dvAranA bhADone udghATita use (vihADittA) udghATita urIne (mama payamANatiyaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre dAhiNillassa duvArassa hard vihADehi' tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya- dakSiNabhAgasya dvArasya kapATa vighATa-sambaddhau utpATaya 'vihADittA' vidhATaya udghATaya 'mama eyamANattiyaM paccappiNAhitti' mama etAm uktaprakArAmAjJaptikAm AjJAM pratyarpaya samarpaya iti 'taNaM se suseNe seNAvaI bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe' tataH khalu sa suSeNaH senApatiH bharatena rAjJA evam uktaprakAreNoktaH san 'haTThatuTTa cittamANaMdie jAva' hRSTatuSTacittAnanditaH yAvat padAt nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH iti saMgrAhyam ' karayala pariggahiyaM sirasAvataM matthae aMjali kaTTu jAva paDisuNeha' karatalaparigRhItaM zirasAvate masta aJjaliM kRtvA yAvat padAt evaM svAmina ! yathA zrImAn bhavAn Adizati tathA'stu iti kRtvA ajJAyAH vinayena vacanaM pratizRNoti svIkaroti 'paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya sasuSeNaH senApatiH 'bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai' bharatasya rAjJaH antikAt samIpAt pratiniSkrAmati nissarati, 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya niHsRtya 692 (tapUrNa se suseNe seNAvai bharaheNaM raNNA evaM butte samANe haThTha tuTTha cittamANadie jAva karayala pariggahiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTu nAva paDaNei) isa prakAra se apane svAmI bharata rAjA ke dvArA AjJapta huA suSeNa senApati hRSTa tuSTa hotA huA citta meM Anandita huA yahA~ yAvada se " prItimanAH paramasaumanasthitaH " inapadoM kA grahaNa huA hai usane usI samaya apane donoM hAthoM kI aMgulI isa prakAra se banAi ki jisameM aMguliyoM ke dazoM hi nakha eka dUsarI aMgulI ke nakhoM ke sAtha laga gaye usa aMjalI ko usane apane mastaka para rakhAora yAvat - "hesvAmin ! Apane jo mujhe Adeza diyA hai maiM usako usI prakAra se pAlana karUMgA" isa prakAra kaha kara usane prabhu kI pradatta AjJA bar3I vinaya ke sAtha svikAra karalI (Disur3ita bharahassa raNNo aMtiyAo paDInikkhamai) prabhu kI AjJA svikAra karake phira vaha paJcapiNA hi pachI bhane amara Ayo (ta paNaM se suseNe seNAvara bharaNaM raNNA evaM vRtte samANe tuTTha cittANaMdie jAva karayalapariggahiyaM dasaNaI sirasAvattaM matthara ajali kaTTu jAva paDisuNe) yA pramANe potAnA svAbhI larata rAla vaDe bhAjJapta thatheo te suSeNa senApati hRSTa-tuSTa temana cittamA Anahita thye| yAvat pahathI 'protimanAH paramasaumana sthitaH 'ye hotu grahaSu thayuM che. tethe taratana potAnA manne hAthonI gyAMgajI the| mevI rIte manAvI ke jethI AMgaLIenA dazedaza namA dareke dareka nakhanI sAthe sa'lagna thaI gayA te aMjaline teNe potAnA mastaka upara mUkI ane yAva-he svAmin ApazrIe mane je Adeza ApcA che, huM te AdezanuM yathAvat pAlana karIza A pramANe kahIne teNe alunI AjJA vinayapUrva 4 svIarI sIdhI (paDiNittA bharahasta rnne| atiyAo paDiNikkhamai) prabhunI AjJA svIhArIne pachI te tarata mahAra mAvI gayo 'paDiNikkhamittA jeNeva sapaAvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgaccha mahAra mAvIne te jyAM tAnA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU014 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam 693 'jeNeva sae AvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva svasya svakIyasya AvAsa:-nivAsasthAnaM yatraiva pauSadhazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya sa suSeNaH senApatiH 'dabbhasaMthAragaM saMtharai' darbhasaMstArakaM sArddha dvayahastaparimitaM darbhAsanaM saMstRNAti vistRNAti 'jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai' yAvat karaNAt vakiratnazabdApanapauSadhazAlA vidhApanAdi sarva grAhyam , tena poSadhazAlAyAM kRtamAlasya devasya sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' pragRhya 'posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva aTThamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamaI' pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH pauSadhavratavAn ataeva brahmacArI yAvat padAt unmuktamaNisuvarNAlaGkAra ityAdi saMgrAhyam aSTamabhakte pariNamati 'paripUrNe jAyamAne sati' pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati, 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya 'jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai' sa suSeNaH senApatiH vahAM se zIghra hI bAhara AgayA-(paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) vahAM Akara vaha jahAM para apanA AvAsa thA aura jahAM para pauSadhazAlA thI- vahAM para AyA (uvAgacchittA dabbhasaMthAragaM saMtharai) vahAM Akara ke usane 2 // hAtha pramANa darbhAsana bichAyA- (jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai) yAvat kRtamAladeva ko vaza meM karane ke lie usane aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa karalI yahAM yAvat se padase varddhakiratna kA bulAnA, pauSadhazAlA kA nirmApaNa karane kA Adeza denA Adi saba prakaraNa jaisA piche likhA jA cukA hai vaisAhI yahAM gRhIta huA hai(pagiNhittAposahasAlAe posahie baMbhayArI jAva aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai) aSTama bhakta ko tapasyA dhAraNa karake pauSadha zAlA meM poSadhavata vAlA vahabrahmacArI yAvat maNimuktAdi kealaGkAroM se rahita banakara kRtamAladeva kA manameM dhyAna karane lagA yahAM para jaisA ki pUrva prakaraNa meM likhA jAcukA hai vaha saba grahaNa kara lenA cAhiye jaba suSeNa senApati kA gRhIta aSTama bhakta kA tapa samApta ho cukA taba vaha pauSadhazAlA se bAhara nikalA--(paDiNikkhamittA jeNeva majjaNaghare teNevauvAgacchai) aura bAhara nikala bhAvAsa ananya poSAhatI tyAM maavy| (uvAgacchittA dabbhasaMthAragaM saMtharai) tyAM bhAvAna to 2 // 814 pramANe hAsana yAyu (jAva kayamAlassa devassa aTThamabhatta pagiNhai) yAvata kRtamAla devane vazamAM karavA mATe teNe aSTama bhakatanI tapasyA dhAraNa karI lIdhI. ahIM yAvat padathI vaddha kiratnane bolAve, pauSadhazALAnA nirmANa mATe tene Adeza Apa vagere sarva ghaTanAo ke jenA viSe pahelAM spaSTa karavAmAM Avela che. te atre paNa samajavI. (pagiNhittA pAsahasAlAe pAsahie baMbhayArI jAva aTTha'mabhattasi pariNamamANasi posahasAlAo paDiNikkhamai) aSTama matanI tapasyA dhA295 4rIna poSaNAmA pauSadhavRta pANI te brahmacArI cAvat maNimukatAdi alaMkArothI rahita bane te manamAM kRtamAladevanuM dhyAna karavA lAge ahIM je pramANe pUrva prakaraNamAM spaSTa karavAmAM AvyuM che te pramANenuM kathana grahaNa karavuM joIe jyAre suSeNa senApatinI aSTamabhakata tapasyA samApta thaI gaI tyAre jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ 694 jambUdvIpaprajJaptisUtre yatraiva majjanagRhaM snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'vhAe kaya balikamme ' snAtaH kRtavalikarmA vAyasAdibhyo dattAnna bhAgaH punaH kIdRza 'kayakouyamaMgalapAyacchitte' kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH punazca 'suddhappAvesAI maMgalAI vatthAI pavaraparihie' zuddha prAzAni sabhA pravezayogyAni maGgalAni - maGgalakArakANi vastrANi pravarANi parihitaH parigRhIta : ' appamahagghAbharaNAlaMkiriya sarIre' alpamahArghAbharaNAlaGkRtazarIraH tatra alpam alpabhAraM mahArthaM bahumUlyakamAbharaNaM tena alaGkRtaM zobhitaM zarIraM yasya sa tathA evam 'dhUvapupphagaMdha mallahatthagae' dhUpapuSpagandhamAlyahastagataH tatra dhUpapuSpagandhamAlyAni haste gatAni yasya sa yathA evaMbhUtaH senApatiH 'majjaNagharAo paDiNikkhamai' majja - nagRhAt snAnagRhAt pratiniSkRmati niHssarati 'paDijikkhamittA' pratiniSkramya niHsRtya 'jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe' yatraiva tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNabhAgavarttino dvArasya kapAdau kapATazca kapATazca triSu syAdararaM na nA iti vAcaspatiH tatraiva gamanAya pradhAri tavAn gamanasaMkalpaM kRtavAn kara vaha jahAM snAna gRha thA vahAM para gayA - ( uvAgacchittA) vahAM jAkara ke ( pahAe kayaba - likamme kayako uya maMgalapAyacchitte ) usane snAna kiyA balikarma kiyA-kAka AdikoM ke liye anna kA vitaraNa kiyA phira kautuka maMgala prAyazcitta kiye - bAda meM (suddhappAvesAIM maMgalAI vatthAI pavaraparihie) sabhA meM praveza karane ke lAyaka, maGgala kAraka sundara vastroM ko pahirA (appamahagdhA bharaNA laMkiya sarIre dhUvapuSpha gaMdha mallahatthagae - majjaNagharAo paDiNikkhamai) zarIra para alpa para kImata meM bahuta mUlya vAle AbharaNoM ko dhAraNa kiyAM hAtha meM dhUpa, puSpa gaMdha, evaM mAlAe~ lIM isa prakAra se maja dhaja kara vaha snAna ghara se bAhara AyA (paDiNivasvamittA jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe ) bAhara Akara vaha jahAM para timistrAguhA ke dakSiNa bhAgavartI dvAroM ke kivADa the usa ora cala diyA - (tapaNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahave ) usa samaya usa suSeNa-senApati ke aneka te pauSadhazANAmAMthI mahAra nIujyeo ( paDiNiknamittA jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchara khane jahAra nIjIne nayAM snAna gRha hetu tyAM gaye. ( uvAgacchittA) tyAM bhane (hA kalikamme kayakeAjyaMmaMgalapAyacchatte) tethe snAyu bhanepachI jI urbha yu eTale ke kAka vagerene anna vitarita karyuM. tyArabAda kautuka maMgaLa ane prAzcitta vidhi sabhyanna purI. senA pachI (suddhappAvesAhaM vatthAiM pavaraparihie ) salAbhAM praveza 12vA yogya maMgala 125 vastro paheryA (adhvamahagdhAbharaNAlaMkiyasarIre dhUva puSpagaMdhamalla hatthagae majjaNagharAo paDiNikkhamai) zarIre upara maya pazu mahubhUya bhAlara dhAraNa ardhyA hAthabhAM dhUpa puSpa gadha temaja mALAe lIdhI ane A pramANe susajjIta thaI te te snAnagRhamAMthI mahAra mAvyA. ( paDiNikkhamittA jeNeva timisaguhAe dAhillassa duvArassa kavADA teNeva pahArettha gamaNApa) mahAra yAvI te tyAM timisrAguhAnA dakSiNu lAgavatI dvAranA pATo hatA te taraI ravAnA thye|. ( ta eNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahave ) te samaye te suSeza jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvAroddhATananirUpaNam 695 'tae NaM tassa suseNassa seNAvairasa bahave rAisaratalavaramADaM viya jAva satthavAhappabhiyao' tataH tamisrAguhAgamanasaGkalpAnantaraM khalu tasya suSeNasya senApateH bahavaH rAjezvara talavara mADambika yAvat kauTambika ibhyazreSThI yAvat sArthavAhaprabhRtayaH senApati manugacchantItyagreNa sambandhaH atra yAvat padAt gaNanAyaka daNDanAyaka mantrimahAmantrItyAdayaH pUrvoktAH sarve grAyAH 'appegaiyA uppalahatthagayA jAva suseNaM seNAvaI piTTao 2 aNugacchaMti' rAjezvarAdInAM madhye apyeke utpalahastagatAH-utpalAni kamalAni haste yeSAM te tathA, evaM sarvANyapi vizeSaNAni atra bharatasya cakraratnapUjAM kartumughatasyeva vAcyAni yAvat padAt apyeke kusumahastagatAH apyeke nalina hastagatAH, apyeke saugandhika hastagatAH apyeke puNDarIkahastagatAH apyeke sahasrapatrahastagatAH iti saMgrAhyam ete evaMbhUtAH santaH suSeNaM senApati pRSThataH 2 anugacchanti yAnti 'taeNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahUIo khujjAo cilAiyAo jAva iMgiyaciMtiyapatthiyaviANiAu NiuNa(rAIsaratalavara mADaMbiya jAva satthavAhappabhiyao appegaiyA uppalahatthagayA jAva suseNaM seNAvaI pio piTuo aNugacchaMti) rAjezvara talavara maDambika yAvat sArthavAha Adi jana usa suSeNa senApati ke pIche yAvat utpala ko liye hue cala rahe the. yahAM prathama yAvat zabda se "gaNanAyaka, daNDa nAyaka' maMtrI, mahAmaMtrI Adi janoM kA grahaNa huA hai, inameM kitaneka to apane apane hAthoM meM utpala liye hue the 'tathA dvitIya yAvat padAnusAraH' kitanekane apane apane hAthoM meM kusuma liye hue the, kitanekane apane apane hAthoM meM nalina-kamala vizeSa-liye hue the. kitanekane apane apane hAthoMmeM saugandhika-kamala vizeSa liye hue the kitanekane apane apane hAthoM meM puNDarIka lie hue the. kitanekane apane apane hAthoM meM sahastradaloM vAlA kamala liye hue the" ina padoM kA grahaNa huA hai| (taeNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahuio khujAo cilAiyAo jAva igiya ciMtiya patthiya viANiAu niuNakusalAo viNIyAo senApatinAmanera (rAisara talavara mADaMbiya jAva satthavAhappabhiyao appegaiyA uppalahattha gayA jAva suseNa seNAvaI piDao piTThao aNugacchati rAva, talavAre, bhAMti yAvata sArthavAha vagere lake je suSeNa senApatinI pAchaLa-pAchaLa yAvat utpale laIne cAlI rahyA hatA. ahIM prathama yAvatuM zabdathI gaNanAyaka, daMDa nAyake, maMtrIo, mahAmaMtrIo vagerena grahaNa thayuM che. emAM keTalAka loko to pota potAnA hAthomAM utpala laIne cAlI rahyA hatA. temaja dvitIya yAvata padAnusAra keTalAka pota potAnA hAthamAM pupa laIne cAlI rahyA hatA. keTalAka potAnA hAthamAM naline-kamaLa vizeSo-laIne cAlatA hatA, keTalAka hAthomAM saugaMdhike (kamala vizeSa) laIne cAlatA hatA keTalAka hAthamAM paMDarike laIne cAlatA hatA. keTalAka potAnA hAthamAM. sahastradala kamaLe laIne cAlatA san. ph| yaha yayA che. (taeNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahuio khujAo cilAiyAo jAva iMgiya citiya patthiya viANiADa niuNakusalAo viNIyAnI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kusalAo viNoAo appegaiyAo kalasahatthagayAo jAva anugacchaMtIti' na kevalaM rAjezvaraprabhRtayaH suSeNaM senApati manugacchanti apitu kiGkaro janA aSTAdaza dAsyaH api kAstA ityAha kubjA:-bakrajaGghAH, cilAtyAH-cilAtadezodbhavAH yAvatpadAt vAmanikAH vaDabhikAH, barbaryaH bakuzikAH, jonikyaH, palhavikA ityAdayo'STAdaza tattadezodbhavatvena tattanAmikAjJeyAH, kubjA vAmanikA vaDabhikA ityetAtilastu vizeSaNabhUtAH ityAdipUrvavat tatra pUrvApekSayA'yaM vizeSaH kiM lakSaNAzcaiyyaH ? 'iMgIya ciMtiya patthiyaviANiAU' iGgitacintitaprArthitavijJAyikAH, tatra iGgitena nayanAdi ceSTayaiva kathanAdibhiH cintitaM prabhuNA manasi saMkalpitaM yadyat prArthitaM tasya vijJAyikAH yAH tAH tathA, tathA nipuNakuzalAH atyanta kuzalAH, tathA vinItAH AjJAkAriNyaH apyekikAH appegaiyAo kalasahatthagayAo jAva aNugacchaMti) kevala suSeNa senApati ke pIche pIche rAjezvara Adi janamaMDalIhI nahI cala rahI thI kantu unake pIche pIche 18 prakAra kI dAsiyAM bhI cala rahI thI-unake nAma isa prakAra se haiM-koI koI dAsiyAM cilAta dezodbhavAthI, isaliye unheM cilAta kahA gayA hai. yAvatpada se gRhIta koI koI dAsiyAM barbara deza kI thI isaliye unheM baberI kahA gayA hai . koI bakuza deza kI thI isaliye unheM bakuzikA kahA gayA hai koI koI jonika deza kI thI isaliye unheM jonikI kahA gayA hai koi koi palhavadezakI thI isaliye unheM palhavikA kahA gayA hai . inameM kitanIka dAsiyAM kubjA vakra jacAoM vAlI thI, kitanIka bAmana-bone zarIra vAlI thI. aura kitanIka dAsiyAM vaDanikA thI ye saba ceTiyAM-dAsiyAM nayanAdikI ceSTA se hI kathana kI to bAta dUra hI rahI prabhu ke dvArA cintita mana meM saMkalpita kiye gaye viSaya ko, tathA prArthitta viSaya ko jAna jAtI thI tathA ye apane kAma meM nipuNa kuzala-atyanta kuzala thI sAtha sAtha meM appegaiyAo kalasahatthagayAo jAva aNugacchaMti) suSeNa senAtinI // 5 // 7 // 54ta rAjezvara vagere janamaMDaLI ja cAlI rahI hatI evuM nathI paNa tenI pAchaLa 18 prakAranI dAsIo paNa cAlI rahI hatI. temanAM nAma A pramANe che. keTalIka dAsIo cilAta dezaddabhava hatI, ethI temane cilAta kahevAmAM Ave che, yAvat padathI gRhIta keTalIka dAsIo prakhara dezanI hatI. ethI temane khabarI kahevAmAM AvI che. keTalIka dAsIo bakuza dezanI hatI, ethI temane bakuzI kahevAmAM AvI che. keTalIka dAsIo jenika dezanI hatI ethI temane janakI kahevAmAM AvI che. keTalIka dAsIo pallava dezanI hatI ethI temane pallavikA kahevAmAM AvI che. e dAsIomAM keTalIka dAsIo kuja vakrajaMghAe vALI hatI. keTalIka vAmana ThIMgaNA zarIravALI, keTalIka dAsIo vaDamikA hatI, e badhI dAsIemAMthI kaMIka kahyA pahelAM ja nayanAdinI ceSTAothI, prabhu vaDe ciMtita manamAM saMkalpita karavAmAM AvelA viSayane tathA prArthita viSayane jANI letI hatI, e dAsIe pitAnA kAmamAM nipuNa kuzaLa-atyaMta kuzaLa hatI, e dAsIe vinIta ane AjJA kAriNI paNa hatI. emAM keTalIka dAsIonA hAthamAM candananA kaLaze hatA ahIM yAvat padathI pa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguddAdvArodghATana nirUpaNam 697 kalazahastagatAH yAvat anugacchaMti, yAvat padAt pUrvoktaM sarva grAhyam 'taraNaM se suseNe sevaI sacci savvajur3a jAva NighosaNAieNaM jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva uvAgacchaie' tataH tamisrAguhAbhimukhagamanAntaraM khalu sa suSeNa: senApatiH sarvaddharyA sarvayA RddhayA AbharaNAdi rUpayA lakSmyA tathA sarvadyutyA sarvakAntyA yuktaH san yAvannirghoSanAditena pUrvoktasamastavAdyasahita nirghoSa nAmaka vAdya vizeSazabdena yatraiva tamisrAguhAyA dAkSiNAtyasya - dakSiNa bhAgavartino dvArasya kapATau tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya - kapATasamIpamAgatya 'Aloe paNAsaM kare' Alo darzanamAtre eva kapATayoH praNAmaM karoti 'karitA' kRtvA 'lomahatthagaM parAmusai' lomahastakaM pramArjanikAM parAmRzati hastena spRzati gRhNAtItyarthaH 'parAmusittA' parAmRzya gRhItvA 'timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe lomahattheNaM pamajjai' tamistrA guhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau lomahastakena pramArjanikayA pramArjayati 'pamajjittA' pramAye 'divvAe udagadhArAe abbhukkhe' divyayA udakadhArayA abhyukSati siMcati snapayatItyarthaH, 'abbhukkhittA' abhyukSya siktvA ye vinIta AjJA kAriNI thI. inameM kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM candana ke kalaza the. yahAM yAvatpada se pUrvoka saba viSaya gRhIta huA hai. (taeNa se suseNe seNAvaI savviddhIe savvajuIe jAvaNigghosaNAIeNaM jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa dubArassa kavADA teNeva uvAgacchai ) isa prakAra vaha suSeNa senApati apanI samasta Rddhi se aura samasta yuti se yukta huA yAvat bAMjoM ke gaDagaDAhaTa ke sAtha sAtha jahAM para timisrA guhA ke dakSiNa dvAra ke kivAr3a the vahAM para A pahucA. ( uvAgacchittA Aloe paNAmaM karei, karitA loma hathagaM parAmusai) vahAM Akara usane una kapAToM ko dikhate hI praNAma kiyA praNAma karake phira usane lomahastaka pramArjanikA - ko uThAyA (parAmusittA timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe loma hattheNaM pamajjai ) use uThAkarake usane timisra guphA ke dakSiNa digvartIdvA rake kapAToM ko sApha kiyA - ( pamajittA ) sApha karake (divvAe udagadhArAe abbhukkhei ) phira una para usane divya - udaka kI dhArA choDI arthAt divya udaka dhArA ke una para chITe uta sarva viSaya saMgRhIta thye| che. (ta eNaM se suseNe seNAvai sabviddhIpa savvajuie jAva jiggheAsaNAie NaM jeNeva timisa guhApa dAhiNillassa DuvArassa kavADA teNeva uvAgacchai ) A pramANe te suSeNa senApati potAnI samasta Rdhiane samastaghatithI yukata thayela yAvat vAdyonA dhvani sAthe jyAM timistrA guhAnA dakSiNa dvAranA kamADa hatAtyAM AvI pahoMcyA. 'vAgacchattA Alo paNAmaM karei karitA lomahatthagaM parAmusai) tyAM bhAvIne tethe te ubhA DAne joI ne praNAma karyAM praNAma karIne pachI teNe leAma hastaka pramAja nikA hAthamAM lIdhI. 'parAmusittA timisaguhAra dAhINillassa duvArassa kavADe lAmahattheNaM pamajjai) hAthabhAM sane tethe timisra guhAnA dRkSiNa higvatI dvAranA upAsane sAI (pamajjittA) sAI ne 'divvApa udgadhArApa ambhukkheDa) pachI tethe tebhanI upara dvivya 744 dhArA choDI bheTale 89 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 698 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'saraseNaM gosIsacaMdaNeNa paMcagulitale caccae dala3' sarasena rasasahitena gozIrSacandanena gorocanamizritacandana vizeSeNa carcitam anuliptam paJcAMgulitalaM dadAti 'daosar aggehiM varehiM gaMdhehiya mallehiya acciNer3a' agraiH - aparibhuktaiH abhinavairityarthaH raiH zreSThaiH gandhaizca mAlyaizva arcayati sa suSeNaH senApatiH kapATau pUjayati 'acviNittA' afficer 'gophAruNaM jAva vatthAruNaM karei' puSpAropaNam yAvat vastrAropaNam yAvat padAt mAlyAropaNaM varNAropaNaM cUrNAropaNam AbharaNAropaNaM karoti 'karitA' kRtvA 'Asato satavipulavaTTa jAva karei' AsakotsaktavipulavarttayAvatkaroti tatra AsaktaH A avAGmukhaH adhomukho bhUtvA saktaH bhUmau saMlagnaH utsaktaH u- upari saMbaddhaH yaH vipulaH vizAla: varttaH golAkAraH yAvat cAkyacikyayuktaH muktAdAmavilambibimba: vitAnaH caMdanavA iti bhASAprasiddhaH saH saundaryAdi guNagrAmagariSTho yathA syAt tathA karoti-saMyojayati / 'karitA ' kRtvA 'acchehiM' accheH bimalaiH 'sahehiM' zlakSNe atipratalai cikkadiye (ambhukttA saraseNaM gosIsacadaNeNaM paMcagulitale caJcae dalaha) divya udaka dhArA ke chITe dekara phira usane sarasa gozIrSa candana se - gorocanamizrita candana se - anulipta patra vAGgalitala diyA arthAt gozIrSa candana ke vahAM para hAtha lagAye - ( aggehiM varehi gaMdhehiya mallehiya accii) isake bAda phira usa suSeNa senApatine una kapAToM kI abhinava zreSTa gandhoM se aura mAlAoM se pUjA kI. (acciNittA pupphAruhaNaM jAva vatthAruhaNaM karei) pUjA karake phira usane unake Upara puSpoM kA ArohaNa yAvat vastroM kA ArohaNa kiyaa| yahAM yAvatpada se "mAlyAropaNa varNIropaNaM cUrNAropaNaM AbharaNAropaNaM karoti" isa pATha kA saMgraha huA hai (karitA Asatosattavipula vaTTa jAva karei) ina saba vastuoM kA vahAM para AropaNa karake phira usane unake Upara eka candaravA tAnA jo AkAra meM gola thA / tathA vistRta thA / nIce kI ora usakA mukha yAvat vaha cAkyacikya se yukta thaa| muktA dAma se vaha viziSTa thA / tathA jisa prakAra se usake saundarya kI abhivRddhi ho isa DhaMga se vaha sajAyA gayA thA / ( karitA acchehiM sahehi hivya hiudhArAnA temanI upara chAMTA nAcyA (abbhukkhettA saraseNa gosIsacaMda paMgulitale baccae dalai) va dhArAnA choTA hAne pachI tethe sarasa gozIrSa yanhana thI goziyara mizrita candanathI anulipta paMcAMgulitala eTale ke geAzISa caMdananA tyAM hAthanA thApAe sAvyA. ( aggehi varehiM gaMdhehiya mallehiya accii) tyAra mAha te suSeNa senApatiyakhe upAdonI malinava zreSTha gandhothI bhane bhAjAyothI pUla rI 'acciNittA pupphAruhaNaM jAva vatthAhaNaMkaraidra) pUla urIne tethe temanI upara puSpAnu ArohaNa yAvat vastro Aropa yu yahIM yA yAvatpathI (mAlyAropaNaM varNAropaNaM curNAropaNaM AbharaNAropaNaM karoti) yA pATha no saMgraha thayo che. ( karitA Asattau satta vipula vaTTa jAva karei ) me sarva vastumAnu temanI upara arApaNuM karIne pachI teNe temanI upara eka vistRta, temaja gALa cadaravA bAMdhyuM| te caMdaravAnI nIcene bhAga cAkacakacathI (camakadAra) yukata hatA. temaja je rIte te caMdaravAnA saundarya mAM abhivRddhi thAya te rIte tene susajjita karavAmAM Avye hateA. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU014 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam 699 NairityarthaH 'seehi' zvetai rayayAmaehi' accharasataNDulaiH tatra accho nirmalo raso bimbo yeSAM te accharasAH pratyAsanna vastu pratibimbAdhArabhUtA iva ativimalA iti bhAvaH evaM bhUtaiH taNDulaiH 'timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADANaM purao aTTha maMgalae Alihai' tamistrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNadigavattino dvArasya kapATayoH purataH agre aSTASTamaGgalakAni svastikAdayo'STASTamAGgalyavastUni Alikhati atra cASTASTeti vIpsAvacanAt pratyekamaSTau aSTau AlIkhatIti vijJeyam, tAnyeva aSTapradayante 'taM jahA sotthiya sirikacchaM jAva' iti tadyathA svastika 1 zrI vatsa 2 yAvat nandikAvarta 3 varddhamAnaka 4 bhadrAsana 5 kalaza 6 matsya 7 darpaNAni aSTamaGgalakAni 'AlihitA' rayayAmaehiM accharasAtaMDulehiM timissaguhAe dAhiNillassa duvArasta kavADANaM purao aTU maMgalae Alihai) candaravA ko kivAr3oM ke Upara bAMdhakara phira usane svaccha mahIna cAMdI ke cAvaloM se ki jinameM svacchatA ke kAraNa pAsa meM rahI huI vastuoM kA prativimba par3atA thA / timisraguhA ke dakSiNa dvAravartI una kivAr3oM ke samakSa ATha ATha maMgala dravyoM kA Alekhana kiyA arthAt pratyeka maMgala dravya ATha ATha kI saMkhyA meM likhe / "taM jahA" ve ATha maMgala dravya isa prakAra se haiM-(sotthiya-siribaccha jAva kayaggaha gahiya karayalapabhadracaMdappabhavairaveruliyavimaladaMDa) svastika, zrI vatsa yAvat-nandyAvarta, varddhamAnaka, bhadrAsana, kalaza, matsya aura darpaNa / yahAM yAvat pada se isa pATha kA grahaNa huA hai / (AlihittA kAUraM karei, uvayAraMtti kiMte pADalamalliya caMpagaasoga puNNAma cUyamaMjarI Navamalliya vakulatilaga kaNavIra kuMdakojjaya koraMTaya pattadamaNayavarasurahi sugaMdhagaMdhiyassa) isa pATha kA artha isa prakAra se hai-eka eka maGgala dravya ko ATha ATha rUpa meM livakara phira usane una para raMga bharA raMga bharakarake phira usane una saba kA isa prakAra se upacAra kiyA gulAbake phUla, belAke phUla, campakake phUla, azokake phUla, karitA acchehi saNhehi rayayAmapahi accharasAtaMDulehi timissa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADANa purao aTTamaMgalae AlihA ) 42yAne pATAnI 052 mAMdhAna ch| teNe svaccha jhINA cAMdInA cokhAthI ke je cokhAomAM svacchatAne lIdhe pAMse makelI vastuonuM pratibiMba paDI rahyuM hatuM timistra guhAnA dakSiNa dvAravatI te kapATonI sAme ATha ATha maMgala dravyanuM Alekhana karyuM eTale ke pratyeka maMgaLa dravya ATha ATha jeTalI sadhyAmA sadhyA. (taM jahA) te mA bha drvye| // prabhArI che. (sotthiya --sirivaccha jAva kayaggahagahiyakarayalapabhaTTa ? caMdappabhavairaveruliya vimaladaMDa) svasti zrIvAsa yAvata naMdyAvata, vardhamAnaka, bhadrAsana, kalaza, matsya ane dapaNa ahIM yAvata padathI A pAnI sagha thayo che, (AlihittA kAuraM karei, uvayAtti kiMte pADalamalliya caMpaga asoga puNNAga cUya maMjarINavamalliya bakula tilagakaNabIra kuMdakojaya koraMTaya patta damaNayavarasurahi sugaMdhagAMdhiyassa) mA paaine| ma // pramANe - maMgaLa dravyane ATha ATha rUpamAM lakhIne teNe temanI upara raMga bharyo. raMga bharIne pachI te teNe te sarvane A pramANe upacAra karyo. gulAbanA puSpo velAnA puSpa, caMpakanA puSpo jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 700 jambUdvIpaprajJaptisUtre Alikhya AkAraM kRtvA 'kAUraM' antavarNakAdi bharaNena pUrNAni kRtvA 'karei uvayAraM tti karoti upacAramiti ko'sau upacAra ityAha 'kite' ! ko'sau tatrAha- 'pADalamalliya caMpaga asoga puNNAga cUyamaMjarI NavamAliya bakulatilaga kaNavIrakuMdakojjaya koraMTaya pattadamaNaya varasurahi sugaMdhagaMdhiyassa' pATala mallikA campakAzoka punnAga cUtamaJjarI navamAlikA bakulatilaka kaNavIrakunda kubjaka koraNTakapatradamanaka varasurabhi sugandhagandhikasya tatra pATalaM-pATalapuSpam (gulAba) iti prasiddham mallikA mallikA vikacitapuSpam (velIti) bhASAprasiddham campakA zokapunnAgAH puSpavizeSAH, cUtama jarI AmramaJjarI, bakula: kesaro yaH strImukha sIdhusikto vikasati tatpuSpam , tilako yaH strIkaTAkSanirIkSito vikasito bhavati tatpuSpam , kaNavIra kunde prasiddhe, kubjakam bo nAma vRkSavizeSasta puSpam , patrANi damanakaH puSpavizeSaH etaiH varasurabhiH atyanta surabhiH tathA sugandhAH zobhanacUrNAH teSAM gandho yatra sa tathA tasya atra taddhitalakSaNa ik pratyayaH tataH vizeSaNa dvayasya karmadhArayo bodhyaH idazca kusuma nikarasyetyasya vizeSaNam yAvat padgrAhyam , punazca 'kayaragahagahiya karayala pabbhaTTa caMdappabhavairaveruliyavimaladaMDaM jAva dhUvaM dalayai' kacagrahagrahIta karatala prabhraSTa candraprabhavajrabaiDUryavimaladaMDaM yAvat dhUpaM dahati, atra kacagrahe tyAdeH prabhraSTetyantasya kacagrahagRhIta karatalavipramukta prabhraSTasya dazArddhavarNasya paJcavarNasya kusumanikarasya puSpapuJjasya tatra citra jAnUtsedhapramANamitam avadhinikaraM kRtvA etAvatparyantaM tAtparyam, tatra kacagraho vilAsArtha yuvatyAH paJcAGgulibhiH kezeSu grahaNaM tannyAyana gRhItaH tathA tadanantaraM karatalAdvi pramuktaH san prabhraSTaH patitaH tasya tathA dazAvarNasya paJcavarNasya kusumanikarasya puSparAzeH tatra kapATaparikarabhUmau jAntsedhapramANamitam jAnuM yAvaduccatvapramANaparimitam aSTAviMzatyaMgularUpam avadhinikaram avadhinA maryAdayA nikaraM vistArakRtvA 'caMdappa vairaveruliyavimaladaMDaM jAva dhUvaM dahai' candraprabhAH candrakAntAH vajrANi-hIrakAH vaiDUryANi vaiyanAmaka ratnAni vajaJcamaNi ratnabhakticitramityArabhya kaDucchukaM pragRhya punnAgake phUla, AmrakI maJjarI, bakUlakI kezara--tilaka ke puSpa, kanera ke puSpa, kubjaka ke puSpa, damanaka maruvAM-ke puSpa jo ki bahuta hI sugaMdha se yukta hote haiM una para caDhAye isake bAda usane kacagraha kI taraha gRhIta pazcAt karatala se prabhraSTa dazArddha varNa vAle puSpanikara kA vahAM para jAnUtsedhapramANa parimita Dhera kara diyA phira jisakA daMDa candrakAnta vajra evaM vaidya se nirmita huA hai tathA yAvatpada gRhIta jisa meM kAJcana maNi aura ratno se nAnA prakAra ke azekanA pure punAganA pupe, AmranI maMjarI, bakulanA kezara, tilakanA puSpo, kaNera nA pukhe kurjakanA puSpa, damanaka mAravAne puche ke jeo atIva sugaMdhita hoya che. temanI upara caDAvyAM. tyArabAda teNe kaca grahanI jema gRhita pazcAta karatalathI prabhraSTa dazAbdha varNanA pU5 nikarane tyAM jAnatsaMdha pramANe parimita Dhagalo karyo. pachI jemanI dAMDI candrakAnta, vajA temaja vaiDUryathI nirmita thayelI che temaja yAvatuM pada gRhIta jemAM kAMcana maNI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ 701 prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAra: sU0 14 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam prayataH ityantaM grAhyam etAdRza vizeSaNaviziSTam 'kaDucchuka' dhUpAdhAnapAtram pragRhya grahItvA 'prayataH ' sAdaraH AdriyamANo-dhUpaM dadAti dahatItyarthaH 'dahittA' dagdhvA 'vAmaM jANuM acei dAhiNa jANu dharaNiyalasi nihadu' ityapi grAhyam tathA ca vAmaM jAnum aJcati Urdhva - GkarotI, dakSiNa jAnuM dharaNItale nihatya sthApathi vA pAtayitvA' karayala jAva matthae ajaliM ka kavaDA paNAmaM karei' karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasA varta mastake aJjaliGkRtvA kapATayoH praNAmaM karoti namanIya vastunaH upacAre kriyamANe AdAvante ca praNAmasya zi TavyavahAraucityAt 'karitA' kRtvA' daMDarayaNaM parAmusadda' daNDaratnaM parAmRzati spRzati gRhAti 'taeNa te daMDarayaNaM' tataH tadanu daNDaratnasparzAnantaraM khalu taddaNDaratnaM kIdRzaM tadityAha 'paMcalaiyaM' paJvalatikam paJcalatikAH kattalikArUpAH avayavA yatra tattathA punazca kIdRzam 'vaira sAramaiaM 'vajra sAramayam vajrasya yatsAraM pradhAnadravyaM tanmayam - tad ghaTitam vajrasya yatsAraM pradhAnadravyaM tanmayam - tad ghaTitam vajravad punazca 'viNAsaNaM savvasattU seNNa NaM' sarvazatru senAnAM vinAzanaM vinAzakam punazca kodRzam 'khaMdhAvAre Naravaissa gaindarivisamapanbhAragirivarapavAyANaM samIkaraNa' skandhAvAre narapateH garttadarI viSamaprAgbhAra gi citra banAye gaye hai aise dhUpakaTAha ko hAtha me lekara var3I sAvadhAnI se usameM dhUpa jalAI (dahittA vAmaM jANu aMcei dAhiNaM jANuM dharaNiyalaMsi nihaTTu karayala jAva matthae aMjali kaTTu kavADANaM paNa varei) dhUpajalA kara phira usane apanI bAI jAnuM ko ghuTane jamIna se Upara rakhA aura dakSiNa jAnu ko jamIna para sthApita kiyA aura donoM hAthoM kI isa DhaMga se aMjali banAi ki jisameM dazoM aMguliyoM ke nakha Apasa meM mila jAve aisI aMjali banAkara usane usa aMjali ko mastaka para rakhakara donoM kivADoM ko praNAma kiyA kyoMki namanIya vastu ke upacAra meM Adi aura anta meM use praNAma kiyA jAtA hai aisA ziSTa janoM kA vyavahAra hai / ( karitA daMDarayaNaM parAmusai) praNAma karake phira usane daNDaratna ko uThAyA (taeNaM taM daMDarayaNaM paMcalaiaM vairasAramaiaM diNAsaNaM savva sattUseNNANaM khadhAvAre Naravaissa gaDada rivisamapanbhAragirivarapavAyANaM samIkaraNaM saMtikaraM subhakaraM hitakaraM raNNo hiyaicchiya maNorahapUragaM divyamapaDi ane rastethI vividha prakAranAM citrA taiyAra karavAmAM AvyAM che evA dhUpakaTAha-dhUpadmAnIne hAthamAM bahane pUjana sAvadhAnIthI te dhUpa TAima dhUpa saNAvyA. (dahittA vAmaM jANu aMcei dAhiNaM jANaM dharaNiyalaMsi nihaTu karayalajAva matthae aMjali kaTTu kavADANa paNAmaM karei) dhUpa saLagAvIne pachI teNe peAtAnA vAma ghUMTyune jamIna udhara sthApti karyAM. ane mane hAtheAnI A pramANe mudrA banAvI ke jemAM darze daza AMgaLIonA nakhA paraspara bhegA thaI jAya evI AMgaLInI mudrAmanAvIne teNe te aMjalIne mastaka upara mUkI ane kha'ne kATA nepraNAma karyA. kemake namanIya vastunA upacAramAM Adi temaja aMtamAM tene praNAma karavAmAM bhAva che, mev| ziSTAcAra che. (karitA daMDarayaNaM parAmusai) prazAbha urIne tethe 'u ratnane uThAyu (ta eNaM taM daMDarayaNaM paMcala avairasAramaiaM viNAsaNaM saccasattU seNNANaM saMdhAvAre javaissa gaDadari visamapanbhAragirivarapavAyANaM samIkaraNaM saMtikaraM subhakaraM hitakaraM raNohiya icchiya maNoharapUragaM divyamappaDihayaM daMDarayaNaM gahAya sattaTTa payAI paccIsakkar3a ) me iMDenA avayava yasati ta i35 hatA. the iMDa ratna pannA sArathI banelUM hatuM. sa` zatrue temaja temanI senAone te vanaSTa karanAra hatu. rAjAnA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre rivaraprapAtAnAM samIkaraNam tatra narapateH rAjJaH skandhavAre senAsamUhasanniveze prastAvAd gantuM pravRtte sati garttaH gaDDA, iti bhASAprasiddham darI kandarA viSamaH unnatA'vanatA prAgbhArAH prakRSTamArAH girivarA :atra girizabdena kSudragirayo grAhyAH ye yAtronmukhAnAM rAjJAM gacchantaH sainyasamUhasya vighnakarAH santi prapAtAH gacchatAM janAnAM skhalanahetavaH pASA teSAM samIkaraNam samabhAgApadikam 'saMtikaraM' zAntikaram upadravazAntikArakam nanu yadi upadravopazAmakaM tat tarhi sati daNDaratne sagarasutAnAM jvalanaprabha nAgadhipa kRtopadravaH kathaM nopazazAma iti cenna sopakramopadrava vidrAvaNa eva tasya sAmarthyAt anukramopadrava vidrAvaNe sarvathA tasya sAmarthyAbhAvAt ataeva vijayamAne vIradeve kuziSyamukkA tejolezyA sunakSatra sarvAnumato anagArI masmatAM ninAyaH, 'subhakaraM' zubhakaram - kalyANakaram ' hitakaraM ' hitakaram ukaireva guNI rupakArakArakam punaH kIdRzam 'raNNo hiya icchiyamaNorahapUragaM' hayaM daMDarayaNaM mahAya sattadUpayAI paccIsakkai ) isadaNDa ke avayava - patra valati kA kattalikA rUpa the - yaha daNDaratna vajra ke sAra se banA huA thA samasta zatruoM kA aura unakI senAoM kA yaha vinAza karane vAlA thA ! rAjA ke senA samUha ke sanniveza meM - paDAva meM gaDDhoM ko darIyoM ko, - kandarAoM ko UMce nIce choTe choTe parvatoM ko, yAtrA sanmukha hokara jAnevAle rAjAoM kI senA ke phisalakara girane meM - kAraNabhUta hote haiM aise pASANoM ko yaha sama kara detA hai tathA yaha - zAntikara hotA hai- upadravoM ko dUra kara detA hai | yahAM aisI AzaMkA ho sakatI hai ki yadi yaha daNDaratna upadravoM ko zAnta karane kI zaktibAlA hai to daNDaratna ke hone para bhI sagara ke putrakA jvalanaprabhanAgAdhipa dvArA kiyA gayA upadrava zAnta kyoM nahIM ho pAyA to isakA samAdhAna aisI hai kI yaha daNDaratna - sApakrama upadravoM ko ho zAnta karane meM zakti vAlA hotA hai / anupakrama upadravo ko zAnta karane kI zaktivAlA nahI hotA hai isalie vIra deva ke vidyamAna hone para kuziSyamukta --tejolezyA ne sunakSatra aura sarvAnumati nAmaka do anagAroM ko bhasma kara diyA / yaha cakraratna zubhakara kalyANakara hotA hai evaM hitakara uktaguNo dvArA upakAra sainya samUhane sannivezamAM paDAvamAM khADAene darane kaMdarAone uMcA nIcA patAne yAtrA karatI vakhate rAjAenI senA jemanA uparathI lapasI paDe evA pASANAne e sama karI nAkhe che. temaja e zAMtikara hAya che. upadmavAnu, upazamana kare che ahI evI zakA thAya che ke je e 'Daratna upadravAne zAMta karI zake evI zakita dharAvatu hoya tA da'Daratna hoya te paNa sagaranA putronu` javalana prabhanAgAdhipa vaDe karavAmAM AvyuM te vakhate upadravanuM upazama kema thayu' nahI te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke A dAMDa ratna saupakrama upadravA ne zAMta karavA sama haiAya che. anupakrama upadravAne zAMta karavAnI zakti emAM hAtI nathI, ane ethI ja vIradeva vidyamAna hatA chatAM e kuziSya mukatartA vaizyAne sunakSatra ane sarvAnumatI nAmaka e anagArene bhasma karI nAkhyA. e vya42tna zula42-myA 2 hoya che. tebhana hita42 hoya che (raNNo hiya icchiya maNoraha 702 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU014 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam 703 rAjJaH cakravartino hRdayecchitamanorathapUra kam, guhAkapaTodaghATanAdikAryakaraNasamarthatvAt 'divya' divyam-yakSasahasrAdhiSThitamityarthaH 'appaDihayaM' apratihatam-kvacidapi pratidhAtamanApannam 'daMDarayaNaM' daNDaratnam-daNDanAmakaM ratnam 'gahAya' haste gRhItvA 'sattadvapayAI paccosakkai' saptASTapadAni pratyavaSvaSkate apasarpati sa suSeNa: senApati riti atra senApateH saptASTapadApasaraNaM prajihIrSoMH dRDhataraprahArakaraNAya 'paccosakkittA' pratyavaSSaSkya-saptASTapadAni apamRtya 'timissaguhAe dAhiNillamsa duvArassa kavADe daMDarayaNeNa mahayA mahayA saddeNaM tikkhuno AuDei' tamistraguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNabhAgavartino dvArasya kapATau daNDaratnena mahatA mahatA zabdena trikRtva-trIn vArAn Akuyati tADayati atra itthaMbhUtalakSaNe iti tRtIyA, yathA prakAreNa mahAn zabdaH utpadyate tathA prakAreNa tADayatItyarthaH tataH kiM jAtamityAha-'taeNaM' ityAdi karanevAlA hotA hai / ( raNNo hiyaicchiya maNoghapUragaM ) cakravartI ke hRdaya meM vartamAna-icchita manoratha ko purA karane vAlA hai kyoM kI yahAM guhA ke kapATo ke udghATana Adi kAryoko karatA hai| (divvaM) yakSa sahasa se yaha adhiSThita hone ke kAraNa divya kahA jAtA hai (appaDihayaM) yaha kahIM bhI pratidhAta ko prApta nahIM hotA hai isalie apratihata kahA gayA hai isa prakAra ke ina pUrvokta vizeSaNoM se yukta (daMDarayaNa gahAya daNDarasna ko hAtha meM lekara) sattaTupayAI paccoMsakaIvaha suSeNa senApati sAta ATha paira pIche haTA yahAM jo pratijihIrSasuSeNa senApati kA sAta ATha paira piche haTanA prakaTa kiyA gayA hai vaha usake dvArA dRDhatara prahAra prakaTa karane ke lie kahAgayA hai (paJcosakittA) sAta ATha paira piche haTakara ke (timissaguhAra dAhiNillassa duvArassa kavADe daMDarayaNeNaM mahayA 2 saddeNaM tikkhutto AuDei) phira usa suSeNasenApatine timisaguhA ke dakSiNa digvartI dvAra ke kivADoM ko daNDaratna se jora jorase jisase zabdoM kA nikalanA ho isa rUpa se tInabAra tADita kiyA -kivAr3oM para tIna bAra jora 2 se daNDa gi) cakavatI nA hadayamAM vidyamAna Icchita manorathanuM e cakraratna pUraka hoya che. kemake me yatna suzanA pATona ghATita 25 // vagere : 42 che. (dibdha) yakSasa isothI se mAdhiSThita havA mahala havya vAmAM Ave che ( appaDihayaM ) se yatna 75 sthAne pratighAta dazAne pAmatuM nathI. ethI ja ene aprihata kahevAmAM Ave che. A pramANe e pUrvarita vizeSaNathI yuta (daMDarayaNaM gahAya ) ratnane hAyanA (sattaTTha payAI paccosakkai ) ta suSeNa senApati sAta mAha usa paach| sty|. mahI2 pratihA suSeNa senApatine sAta ATha DagalAM pIche haTha karavAnuM lakhyuM che te tenA vaDe daDhatara prahAra 548 421 / bhATapAmA samAvecha (paccosakkitA) sA 2418 sA paach| masIna 'timissa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe daMDarayaNeNaM mahayA 2 saheNaM tikkhutto AuDei) pachI te suSeNa senApatie timira guhAnA dakSiNa diggata dvAranA kapa Tene daMDa ratnathI jora-jorathI ke jenAthI zabda thAya evI rIte traNa vAra tADita karyA. eTale ke kamADa upara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'taeNaM timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA suseNaseNava iNA daMDarayaNeNaM mahayA mahayA sadde kocAravaM pharemANA' tataH AkuTTanAdanu khalu tamisra guhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau suSeNanAmnA senApatinA daNDaratnena mahatA mahatA zabdena triH kRtva:-trIn vArAn AkuTTitau santau mahatA mahatA zabdena dIrdhataraninAdinaH krauMcasya pakSivizeSasyeva bahuvyApitvAt ya AravaH zabda : taM kurvANau 'sarasarassa tti anukaraNazabdastena tAdRzaM zabdaM kurvANo 'sagAI sagAI' svake svake-svakIye svakIye 'ThANAI' sthAne'vaSTambhabhUtatoDDakarUpe 'paccosakitthA' pratyavASyASkiSAtAm svasthAnAt pratyapasasarpatu: 'taeNaM se suseNe seNAvaI timisaguhAe dAhiNilla. duvArasta kavADe vihADeha' tataH kapATapratyapasaNAdanu khalu sa suSeNaH senApatiH tamistrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATA vighATayati udghATayati yadyapi idai sUtramAvazyakacUrNoM vaddhamAnamUrikRtAdicarite ca na dRzyate, tadA'vyavahita pUrvasUtre eva kapATodghATanam abhihitam, yadi caitatsUtrAdarzAnusAreNa idaM sUtramavazyaM vyAratna paTakA (taeNaM timisa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA suseNaseNAvaiNA daMDarayaNeNaM mahayA 2 saddeNaM tikhutto AuDiyA samANA mahayA 2 saddeNaM kocAravaNaM karemANA) isatarahatimisra guhA ke dakSiNadigvartI dvAra ke kivAr3a jo ki suSeNa nAmaka senApati ratna ke dvArA tIna bAra daNDa ratna ke paTakane se jora jora kA zabda jisa prakAra nikale isa DhaMga se paTakane para, dIrghatara zabda karanevAle koMca pakSI kI AbAja kI taraha Avaja karate hue tathA (sarasarasta sagAI 2 ThANaiM) sara sara isa taraha kA zabda karate hue apane sthAna se vicalita ho gaye-- saraka gaye (taeNaM se suseNe seNAvaI timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe vihADei) isake bAda usa suSeNa senApatine timistra guhAke dakSiNa digvartI kibADoM ko udghATita kara diyA yadyapi yaha sUtra Avazyaka cUrNI meM aura varddhamAna ri kRtAdi caritra meM nahIM upalabdha hotA hai isakAraNa avyavahita pUrva sUtra meM hI kapATodghATana kahA gayA hai. aisA jAnanA caahie| aura yadi pAra 2-22thI 62 57 / 4 / (taeNaM timisaguhAe dAhiNilassa duvArassa kavADA suseNaseNAvaiNA daMDarayaNeNa mahayA 2 sadeNaM tikhutto AuDiyA samANA mahayA 2 saddeNaM kocAravaM karemANA) mA pramANe tibhisA zuzanA kSiA tI dvArA kamADe ke jemane suSaNa sanApatie traNa vAra daMDa rananA jora jorathI zabda thAya tema pratADita karyA ane pratADita thavAthI dIrghatara avAja karanArA krauMca pakSinI jema avAja 42tA tathA (sarasasla sagAI 2 ThANAI) sa2 sa2 mA pramANe za74 72tA pAtAnA sthAnathI viyalita 25 gayA ye bhaadde| pAtAnA sthAna 52thI sI gayA. (taeNaM se suseNe seNAvaI timisaguhAe dAhiNilassa duvArassa kavADe vihADeha) tyA24 te suSe senApatie timisa guphAnA dakSiNa digvatI kamADe,ne uddaghATana karyo che ke A sUtra Avazyaka cUNimAM ane vardhamAna sUrIkRtAdI cAritramAM upalabdha thatuM nathI ethI ja avyavahIta pUrva sUtramAM ja kapAdughATana kahevAmAM AvyuM che. ane jo e sUtra ahIM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU014 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam 705 khpeyaM bhavettadA pUrvasUtre 'sagAI sagAI ThANAI' ityatra ASatvAt pazcamI vyAkhyeyA tena svAbhyAM sthAnAbhyAM kapATadvayasammIlanAspadAbhyAM pratyavastRtAviti-kazcidvikasitAvityarthaH tena bighATanArthakamidaM na punaruktamiti 'vihADettA' vighATaya 'jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai' yatreva bharato rAjA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchitA' upAgatya 'jAva bharahaM rAya karayala pariggahiyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei' suSeNaH senApatiH yAvat bharataM rAjAmaM svasvAminam , karatalaparigRhItaM dazanakha zirasAvata mastake aJjaliGkRtvA jayena vijayena -jayavijayazabdAbhyAM varddhayati-azIrvacanaM dadAti 'vaddhAvetA evaM vayAsI' varddhayitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'vihADiyA Na devANuppiyA timipaguhAe dAhiNillassa duvAramsa kavADAe jaNNaM devANuppiyANaM piyaM Niveemo piyaMbhe bhava u' vidhATitau-utpATitau khalu he devAnupriyAH ! he prabhavaH ! tamisAguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNabhAgavatino dvArasya kapATau etatkhalu devAnupriyANAM devAnupriyebhyaH prabhubhyaH priyaM nivedayAmaH, atra nivedakasya senApaterekatvAt kriyAyAma yaha sUtra yahAM kahA gayA hai to isake anusAra 'sagAI sagAI ThANAI' yahAM para paMcamI vibhakti samajhakara ve dAnoM kivAr3a apane apane sthAna se kucha khulagaye aisA samajhanA cAhiye. isa kAraNa punarukti kA doSayahAM nahIM AtA hai / (vihADettA jeNeva bharahe gayA taNeva uvAgacchai) kivAr3oM ko kholakara phira vaha suSeNa senApati jahAMbharata rAjA the vahAM para gayA (uvAgacchittA jAva bharahaM rAyaM karayalapariggahiyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei) vahAM jAkara mahArAjA usane yAvat bharata rAjA ko donoM hAtha jor3akara jaya vijaya zabdo dvArA badhAI dI (vaddha vettA evaM vayAsI) vadhAI dekara usane unase aisA kahA (vihADiyANaM devANuppiyA ! timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA eaNNaM devANuppiyANaM piyaM Niveemo piyaM bhe bhavau) he devAnupriya ! nimitraguhAke dajhidigvartI dvAra ke kivADa udghATita ho cuke haiM maiM isa devANupriya ke priya arthako Apa se nivedana karatA hUM yaha Apa ke lie iSTa saMpAdaka hove. "Nive pAmA mAnche. te bhusa (sagAI sagAI ThANAI) hI yamI vilata samalane te bannekamADo pitAnA sthAna para thI thaDA ughaDI gayA ema samajavu AkAraNathI ahIM puna3ti hoSa thatenathI (vihADettA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchada) bhADAne Galrata pachI te suSeNa senApatiyAM bharata 20 tA ya gayo (uvAgacchitA jAva bharataM rAyaM karayalapariggahiyaM jaeNaM vija eNa vaddhAvei ) tyA 147 to yAvat bharata zabane bhanne hAtha DAnanya viya za6 vayAmayI mApI (vaddhAvettA evaM vayAsI) dhAmaNI ApIna tabhane ma pramANe nivehana 4yu 'vihADiyANa devANuppiyAtimisa guhAe dAhiNilassa duvArasta kavADAra jaNaM devANuppiyANaM piya Nivepamo piyaM me bhavaDa) he devAnupriya ! timistra guhAnA dakSiNa diggata dvAranAM kamADe udghATita thaI gayAM che. huM devAnupriya! ApazrInA priya athane ApazrI samakSa nivedana karuM chuM e ApazrI mATe JTa sapA thaa| Niveemo' bhA 2 mapayanane prayAsa 42vAmAM Avedacha ta samasta jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre " ekavacanasyaucityena yannivedayAma ityatra bahuvacanaM tatsaparikarasyApi Atmano nivedakatva khyApanArthaM tacca bahunAmekavAkyatvena pratyotpAdanArtham athavA asmado dvayozveti sUtreNa ekatve dvitve ca vivakSite bahuvacanam iti bodhyam aitat priyam iSTaM abhISTaM bhe bhavatAM bhavatu tato bharataH kiM kRtavAn ityAha- 'taraNaM' ityAdi 'tapaNaM se bharahe rAyA museNassa seNAvasa aMtie eyamahaM soccA nisamma hahatuTTha cittamAnaMdie jAva hiae suseNaM seNAvaI sakkAres sammANaI' tataH - kapATodghATana nivedanAnantaraM khalu sa SaTkhaMDAdhipati bharato rAjA suSeNasya senApateH antike samIpe etamartha kapATodghATananivedanAnantaraM khalu sa bharato rAjA suSeNasya senApate: antike samIpe etamartha pATodghATanArUpaM zrutvA nizamya hRdaye avadhArya hRSTatuSTacittAnanditaH yAvadhradayaH suSeNaM - tannAmAnaM senApatiM satkArayati bahumUlya dravyAdibhiH sanmAnayati priyavaco bhiH, sanmAnayati priyavacobhiH 'sakkAritA sammANittA' satkArya sanmAnya ca 'koIvipapurise sahAve' kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahayati sadAvittA evaM 706 emo" maiM jo bahuvacana kA prayoga kiyA gayA hai vaha samastaparikara sahita senApati ke nivedana karane ko prakaTa karane ke lie kiyA gayA hai arthAt saba parivAra milakara senApati ke mukhase yaha zubha saMbAda kA apanerAja bharata se nivedana kara rahe haiM aisA jAnanA cAhie athavA - " asmado dvayozva" isa sUtra se ekatva athavA dvitva vivakSita hone para bhI bahuvacana prayukta hojAtA hai. isake anusAra yahAM bahuvacana prayukta huA hai / (taeNa se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aMtie eyamaTThe soccA nisamma haTTa tuTTha cittamANaMdie jAba hiyae suseNaM seNAvaI sakkA rei' sammAi) isake bAda mahatarAjAne suSeNa senApati se isa apake abhISTa artha saMpAdita hone kI bAta sunI to vaha use sunakara aura use hRdaya se nizciya kara hRSTa tuSTa cittAnaMdita huA yAvat usakA hRdaya Ananda se uchalane lagA aura usane usI samaya suSegasenApati kA bahumUlya dravyAdi pradAna karake satkAra kiyA aura priyavacanoM dvArA usakA sanmAna kiyA. (sakkA - rittA sammANittA koTuMbiya purise sadA vei) satkAra sanmAna karake phira usane kauTumbika puruSoM parikara sahita senApatinA nivedana karavA mATe prakaTa karavAmAM AAvela che eTale ke samasta parikara maLIne senApatinA mukhathI e zubha savAda peAtAnA rAjA bharatane nivedana kare che Ama samajavu' joI e athavA amodrotha e sUtrathI ekatva khathavA dvitra vikSita hevA chatAMe khahuvacana prayukta thaI jAya che. e mujaba ahI bahuvacana prayukta thayela che. (taraNa se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aMtie eyamahaM socyA nisamma haTTa tuTTha cittamAnaM die jAva hiyae suseNaM seNAvaI sakkArei sammAnei) tyAra mAha bharata rAname suSeNa senApatinA mukhathI svAbhiSTa atha' saMpAdita thavA sabadhI vAta sAMbhaLI ane te pachI tevAta hRdayamAM nizcita karIne te rAjA haSTa-tuSTa ciMtAnaMdita thayeA yAvat tenuM hadaya Ana'dathI uchaLavA lAgyu. ane teNe teja samaye suSeNa senApatinA bahumUlya dravya mAhigrahAna ne satra aryo bhane priyavayanAthI tenu sanmAna 5. ( sacakAritA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 707 vayAsI' zabdatvA AhUya evaM vakSyamANa prakAreNa avAdIt uktavAn khippAmeva bho devANupiyA ! kSiprameva bho devAnupriyAH ! 'AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha abhiSekapam - abhiSekapogyaM paTTahastinaM sarvahastipradhAna prityarthaH hastiratnaM pratikalpayata sajjIkuruta 'hayagayarahapavara taheva jAtra aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaraM NakhaI dUrUDhe ' hayagajaratha pravara tathaiva yAvat aJjana girikUTasannibham aJjanaparvatakUTavat kRSNavarNamuccaM ca gajavaraM hastizreSThaM narapatiH bharato rAjA dUrUDhe ArUDhaH san yatkRtavAn tadAha // suutr14|| gADhaH san nRpatiH yatkRtavAntadAha- 'tae NaM' ityAdi / mUlam - taraNaM se bharahe rAyA maNisyaNaM parAmusai totaM cau raMgulappamANamittaM ca aNagdhaM taMsiaM chalaMsaM aNovamajuI divvaM bhaNirayaNa patisamaM veruliaM savvabhUakaMta jeNaya mudrAgaeNaM dukkhaM Na kiMci jAva havai Arogge ya savvakAlaM tericchi devamANusakayAya uvasaggA savve Na kareMti tassa dukkhaM saMgAme'pi asatthavajjho hoi NaromaNivaraM dhareMto Thiya jovvaNa kesaavaTThiyaNaho havai ya savvabhayavippabhukko taM maNirayaNaM gAya se reaI hattharayaNassa dAhiNillAe kuMbhIe Nikkhiva taraNaM se bharAhive pariMde hArotthae sukayaraiyavacche jAva amarakhaisa NNibhAe sate pahiyakittI maNirayaNakaujjoe cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyasaharasANuyAyamagge mahayA ukikaTThe sIhaNAya bolakalaraveNaM samudaravabhUaM piva karemANe karemANe jeNeva timisaguhAe dAhiNille ko bulAyA - (saddAvittA evaM vayAsI) bulAkara unase usane aisA kahA - (khippAmeva bho devAnuppiyA ! AbhikkaM hatthirayaNaM paDikappeha) he devAnupriyo ! tuma bahuta hI jaldI AbhiSekya hastiratna ko - abhiSeka yogya pradhAna hasti ko sajAo (haya gayaraha pavara taheva jAva aMjanagiri kUDasaNNibhaM gayavadaM NaravaI durUDhe ) isake bAda haya, gaja, ratha pravara yAvat aMjanagiri ke kUTa jaise zreSTha hastI para bharatarAjA ArUDha huA - // 14 // sammAnitA koDuMbiya purise saddAvei ) satkAra tena sanmAna urIne pachI tethe choTu mi puruSAne mosAcyA (saddAbittA evaM bayAsI) mAsAvIne te puruSAne te sApramANe u (Para bhAyA ! AbhikkaM haritharayaNa paDika peha) he devAnupriyo ! tame hu~ zIghra bhiSAya ista ratnane maliSa yogya pradhAna hastIne susanti / ( hayagayaraha pavara taheva jAva ajaNagiri kUDala haNNibhaM gapavaI NaravaI durUDhe ) tyAra mAha iya, gana, 2tha, pravara yAvat aMjana girinA phUTa jevA zreSTa hastI upara bharatarAjA ArUDha thayA. ||suu 14 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre duvAre teNeva uvAgacchai uvAgacchittA timisaguhaM dAhiNilleNaM duvAreNaM aIi sasivva mehaMdhayAranivahaM / taeNaM se bharahe rAyA chattalaM duvAlasaMsiaM akaNiyaM ahigaraNisaMThiyaM aTTha sovaNNiya kAgaNirayaNaM parAmusaitti taeNaM taM cauraMgulappamANamittaM aTThasuvaNNaM ca visaharaNaM aulaM cauraMsasaMThANasaMThiaMsamatalaM mANummANajogA jatolAge carati savvajaNapannavagA Naiba caMdo Naiva tattha sUre Na iva aggI Naiva tattha maNiNo timiraM NAseMti aMdhayAre jattha tayaM divvaM bhAvajuttaM duvAlasajoyaNAI tassa lesAu vivaddhaMti timira NigarapaDisehiAo ratiM ca savvakAlaM khaMdhAvAre karei AloaM divasamUaM jassa pabhAveNa cakkavaThThI timisaguhaM atIti seNNasahie abhijetuM vitiyamaddhabharahaM rAyavare kAgaNiM gahAya timisaguhAe puracchimillapaccathimillesuM kaDaesuM joyaNaMtariyAI paMcadhaNusayavikkhaMbhAI joyaNujjoyakarAI cakkaNemI saMThiyAI caMdamaMDalapaDiNikAsAI egUNa paNNaM maMDalAiM AlihamANe AlihamANe aNuppavisai taeNaM sA timisa guhA bharaheNaM raNNA tehiM joyaNaMtariehiM jAva joyaNujjoyakarahiM egUNa paNNAe maMDalehi alihijjamANehiM AlihijjamANehiM khippAmeva AlogabhUyA divasabhUyA jAyA yAvi hotthA ||suu015|| __ chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA maNiratnaM parAmRzati 'totaM' iti sampradAyagamyam caturaMgulapramANamitaM ca anargham , vyasram , SaDaMsam, anupamatidhutiM divyam , maNiratnapatisamam , baiDyai sarvabhUtakAntam , yena ca mUrddhagatena na duHkha kiJcit yAvad bhavati Arogya ca sarvakAlam , tiryadeva manuSyakRtAH upasargAzca sarve na kurvanti tasya duHkham ,saMgrAme'pi azastravadhyo bhavati 'naro maNivaraM dharan sthitayauvanakezAvasthitanakhI bhavati ca sarvabhayavipramuktaH tat maNiratnaM gRhItvA sa narapatiH hastiratnasya dAkSiNAtye kumme nikSipati tataH khalu sa bharatAdhipo narendro hArAvastRnaH sukatarativakSaskaH yAvat amarapatisannibhayA RddhayA (yuktaH) prathitakIrtiH maNiratnakRtodyotaH cakraratnadezitamArgaH anekarAja sahastrAnuyAtamArgaH mahatotkRSTasiMhanAdabolakalakalaraveNa samudraravabhUtAmiva kurvan yatraiva tamisAguhAyA dAkSiNAtyaM dvAraM tatraivopAgacchati upAgatya tamistrAguhAM dAkSiNAtyena dvAreNAsyeti zazIva meghAndhakAranivaham / tataH khalu sa bharato rAjA SaTtala dvAdazAsrambhaSTakaNikam adhikaraNisaMsthitam aSTa sauvarNikam kAkaNIratnam parAmRzati / tataH khalu tat catu raGgulapramANamitam aSTasuvarNa va viSaharaNam atulaM caturastrasaMsthAnasaMsthitaM samatalaM mAnonmA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 709 nayogAH yato loke varanti sarvajanaprajJApakAH nApi candro navA tatra sUryaH navA'gniHnavAM tatra maNayaH timiraM nAzayanti andhakAre yatra takat divya prabhAvayuktaM dvAdazayojanAni tasya lezyAH vivarddhante timiranikarapratiSedhikAH ratnaM ca sarvakAlaM skandhAvAre karoti divasa bhUtam AlokaM karoti -- yasya prabhAveNa cakravartI tamisrAM guhAm atyeti sainyasahito dvi tIyamarddhabharatam abhijetum rAja varaH kAkaNoM gRhItvA tamisrAguhAyAH paurastyapAzcAtyayo kaTakayoH yojanAnantaritAni paJcadhanuH zataviSkamANi yojanodyotakarANi cakranemi saMsthi tAni candramaNDala pratinikAzAni ekonapaJcAzataM maNDallAni Alikhan anupadhizati, tataH khalu sA tamisrAguhA bharatena rAjJA taijinAntaritaiH thAvad yojanodyotakarairekonapaJcAzatA maNDalaiH AlikhyamAnaiH AlikhyamAnaiH kSiprameva AlokaM bhUtA udyotaM bhUtA divasabhtA jAtA cApyabhavat // sU. 15 // TIkA-'taeNaM se' ityAdi ! 'taeNaM se bharahe rAyA maNirayaNaM parAmusaha' tato gajArohaNAnantaraM khalu sa bharato rAnA maNiratnaM parAmRzati hastena spRzati kiM viziSTaM tadityAha-'totaM, iti sampradAyagamyaM viziSTAkAra sampannam sundaram tathA 'cauraMgulappamA NamitaM caturajalapramANamAtraM ca tatra caturaMgulapramANA mAtrA dairyeNa yasya tattathA cazabdAda dvayaMgulapRthulamiti grAhyam tadevAha 'cauraMgulau duaMgulapihaloamaNI' iti 'aNagdhaM, anagham-amUlyaM na kenApi tasyArghaH mUlyaM kartuM zakya te ityarthaH punaH kIdRzam 'taMsibha' hAthI ke Upara baiThakara bharatarAjAne kyA kiyA so kahate haiMtaeNaM se bharahe rAyA maNirayaNa' - ityAdi sU-15 TIkArtha-(taeNaM se bharase rAyA maNirayaNa parAmusai) bharata rAjA ne jaba ki vaha gaja zreSTa para arUDha ho cukA tatpazcAt maNiratna ko chuA yaha maNiratna -(totaM ca uraMgulappamANamittaM ca aNagdhaM tasiaM chalaMsaM aNovamajuiM divvaM maNirayaNapatisamaM veruliyaM savvabhUyakaMta) tota thA isa pada kA artha saMpradAya gamya hai arthAt viziSTa AkAra se yukta sudaratA vAlA tathA pramANa meM yaha cAra aMgula kA thA. arthAt yaha cAra aMgula kA lambA thA. aura do aMgula kA moTA thA kyoMki" cauraMgulo du aMgula pihuloyamaNI" aisA kahAga yA hai. anarthya thA-isakA mUlya nahIM thA - amUlya thA hAthI upara besIne bharata rAjAe je kArya karyuM tenuM varNana kare che. sAtha-(te eNa se bharahe rAyA maNirayaNaM ityAdi) sU. 15 (ta eNa se bharahe rAyA maNirayaNa parAmusai) nyAre sarata 20 4 zreSTa istI rana para ArUDha thaI gayA tyAra bAda teNe maNiratanane sparza karyo. e maNiratna (ra cauraMgulappamANamittaM ca aNagdhaM tasiya chalaMsaM aNAvamajuI divvaM maNirayaNapatisama veruliyaM savabhUyakaMta) tAta tu tAta' phne| atha samprahAya sabhya che. tebha prbhaamAM e maNiratna cAra aMgula jeTaluM hatuM eTale ke e cAra aMgula jeTaluM lAMbu ane mata pramANa moTu tu ma 'cauraMgulo duaMgula pihalAyamaNI, bhApramANe pAmA AvyuM che. e maNiratna anadhyuM hatuM. enI kImata thaI zake tema na hatu arthAt jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710 jambUdvIpaprajJaptisUtre vyasram tisro'srayaH koTayo koNAH yatra tattathA IdrazaM sat 'chalasa SaDastraM SaTkoTikam loke'pi prAyo vaiDUryasya mRdaGgAkAratvena prasiddhatvAnmadhye unnatavRttatvenAntaritasya sahajasiddhasya ubhayAntavartino'snitrayasya sattvAt nanu paDasamityanenaiva siddha vyatra SaDasramityukti kimarthA iti cenna ubhayorantarayo nirantarakoTiSaTkabhavane nApi SaDatAyAH sammavAt tavyapacchedArtham vyasraM sat SaDasramityukteH tathA 'aNo vamajuI' anupamadhurti anupamA dyuti yasya tattathA punaH kIdRzam 'divyaM' divyam-'maNirayaNapatisama' maNiratnapatisamam maNiratneSu pUrvokteSu patisamam zreSTham sarvotkRSTatvAt 'veru liaM' vaiDUryam vaiyaM nAtoyam 'savvabhUyakaMta' sarvabhUtakAntam sarveSAM bhUtAnAM kAntaM-kAmyam sakalajanamanohArakam ityarthaH 'jeNaya muddhAgaeNaM dukkhaM Na kiMci jAva havaI' yena ca murddha gatena zirodhRtena hetubhUtena na kiJcid yAvad duHkhaM bhavati jAyate 'Arogge ya savva kAla, Arogya nairujyaM ca sarvakAlaM bhavati, tericcha a devamANusakayAya uvasaggA savveNa koI isakI kImata nahIM kara sakatA thA. AkAra meM yaha tikoNa thA-nikhUTA thA parantu yaha SaT pelA thA. loka meM bhI prAyaH vaiDUryamaNi mRdaGgAkAra rUpa se prasiddha hai isase bIca meM unnata vRtta ho jAne ke kAraNa AjU bAjU meM tIna tIna ko TikA sadbhAva svabhAvataH AjAtA hai. yahAM aisI AzaMkA to hosakatI hai ki jaba yaha SaTpelA kahA gayA hai to phira ise tikhUTA kahane kA kyA kAraNa hai ? to isakA uttara yaha hai ki Aju bAjU meM bhI SaT pelatA kA sadbhAva isa taraha se na bana jAbe isa bAta ko nirAkaraNa karane ke liye ">yastra" pada svatantra rUpa se kahA gayA hai. arthAt yaha tikhuTA hotA huA bhI SaT pelA thA dhuti anupama thI yaha divya thA. maNi evaM ratnoM meM yaha sarvotkRSTa hone se unakA patisama thA yaha vaiDUryajAtI kA thA. yaha sarvabhUtakAntathA. - samasta prANiyoM kI cAhanA ke yogya thA-(jeNa ya muddhAgaeNaM dukkhaM na kiMci jAba havai, Arogge a savvakAlaMtiricchiya devamANusakayA ya savve Na kareMti tassa dukkhaM) ise mastaka amulya hatuM enI kaMIpaNarIte kiMmata thaI jazakatI nahatI AkAramAM e trikoNa hatuM paNa e SaDUpelA hatuM lekamAM paNa vairyamaNi mRdaMgAkAra rUpamAM prasiddha che ja ethI ja vaccethI unnata vRtta hovAthI baMne taraphathI traNa traNa keTIne sadabhAva vabhAvataH AvI jAya che. atre evI AzaMkA thaI zake tema che. ke jayAre e pahelA kahevAmAM Avela che. te pachI Ane traNa khuNAvALuM zA kAraNathI kahevAmAM Avela che? te A zaMkAne javAba A pramANe che ke baMne tarapha SaTapelatAnI sadbhAvanA thaI na jAya tenA mATe ja "cyakSa padanuM kathana ane svataMtra rUpamAM karavAmAM Avela che. eTale ke A traNa khUNIyuM hatuM chatAM SapelA hatuM A rananI ghuti anupama hatI. e divya hatuM maNi temaja ranemAM e sadoskRSTa hevA badala patisama hatuM. e vaiDUrya jAtinuM hatuM e sarva bhUtakAta hatuM samasta prANImAnI yAhanA yeya tu (jeNaya mudghAgaeNaM dukkha na kiMci jAva habara Aroge savvakAlaMtiricchiya devamANusakayA ya sabve Na kareMti tassa dukkhaM ) e ratanane mastaka upara dhAraNa karavAthI dhAraNa kartA ne koI paNa jAtanI takalIpha ke ciMtA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 711 kareMti tassa dukkha' tiryaD devamanuSyakRtAH ca zabdasya vyavahitasambandhAdupasargAzca sarve na kurvanti tasya maNiratnadhArakasya duHkhama 'saMgAme vi asatthavajjho hoi' saMgrAme'pi azastravadhyo bhavati tatra saMgrAme'pi bahuvirodhisamare alpavirodhiyuddhe vA na zastravadhyo'zastravadhyaH zastravadhyo na bhavati. 'Naro maNivaraM dhareto Thiya jovvaNa ke sa avaTThiya Naho havai savvabhayavippamukko' naro maNivaraM dharan sthitayauvanakezAvasthitanakho bhavati ca sarvabhayavipramuktaH tatra naro maNivaraM maNizreSTha dharan dadhat sthitavinazvarabhAvamanApanna yauvana yuvatvaM yasya sa tathA kezaiH sahAvasthitAH avaddhiSNavo nakhA yasya sa tayA sthitayauvanazcAsau kezAvasthitanakhazceti sthitayauvanakezAvasthitanakhaH tathA sarvabhayavipramuktaH sakalatrAsavimuktazca bhavati. 'taM maNirayaNa gahAya se NaravaI hasthirayaNassa dAhiNillAe kuMbhIe NikkhivaI' tat pUrvokta vizeSaNaviziSTaM maNiratnaM gRhI tvA haste gRhItvA sa narapatiH bharataH hastiratnasya gajazreSThasya dAkSiNAtye dakSiNabhAgavartini kumbhe nikSipati nibadhnAti kubhoe ityatra strItvaM prakRtatvAt 'taeNaM se bharahAhive NariMde hArotthae sukayaraiyavacche' tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH narapatiH dhAraNa kartA ko kisobhI prakAra kA duHkha nahIM hotA hai. arthAt isake mastakapara dhAraNa karatesamasta duHkha dhAraNa kartA ke naSTa ho jAte haiM sadA kAla dhAraNa kartA nIroga rahatA hai isamaNiratna ko dhAraNa karanevAle ke Upara kisI bhI samaya tiryaJca deva aura manuSya kRta upasarga jarA sA bhI kaSTa nahIM de sakate haiM. (saMgAme vi asatthavajjho hoi Naro maNivaraM dharato ThiajovvaNakesa avaTTiyaNaho havai a savvabhayavippamukko) saMgrAma meM mI bar3e se bar3e yuddha me bhI isa ratna ko dhAraNa kiye hue manuSya zastroM dvArA bhI vadhyanahIM ho sakatA hai dhAraNa kartA kA yauvana sadAkAla sthira rahatA hai isake nakha aura keza nahIM bar3hate hai. yaha sarva prakAra ke bhaya se rahita hotA hai (taM maNirayaNa gahAya se NaravaI hasthirayaNasta dAhiNillAe kubhoe Nikkhivai) isa prakAra ke ina pUrvokta bizeSaNoM vAle maNiratna ko lekara usa narapatine use hastiratna ke dAhine kumbha meM bAMdha diyA (taeNaM se bharahAhive NariMde hArotthae sukayaraiyavacche jAva amaravai saNNibhAe thatI nathI. eTale ke ene dhAraNa karatAM ja dhAraNa karanAranA sarva duHkha nAza pAme che. dhAraNa karanAra sadAkALa nirogI rahe che. e maNi ratnane dhAraNa karanAra upara ke 595 samaye tiya. he bhane manuSyata 5sInI asa2 thatI nathI (saMgAme vi asAtha vajjho hoi Naro maNivaraM dhare to ThiajodhaNakesa avaTThiyaNaho havaia savdhabhayavippamakko) sazrAmamA 59 saya 42mAM bhaya 42 yuddha bhaya 59 me 2tnane dhAraNa 42nA manuSya zarU vaDe paNa vadhya thaI zakatuM nathI. dhAraNa karanAranuM yauvana sadA kALa sthira rahe cha. tenAna5 ane vA patA nathI te sa prA2nA layAthI bhuta 23 cha. (taM maNi rayaNa gahAya se jaravaI hasthirayaNassa dAhiNillAe kubhIe Nikkhivai ) mA prbhaa| te pUrvokata vizeSaNa vALA maNiratnane laIne te narapatie hatI ratnanA dakSiNa taraphanA hula 25i vil hAdhu (taeNa se bharahAhive pariMde hArothae sukayaraiyavacche jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 jambUdvIpaprajJaptisUtre hArarAvastRtaH dhRtamuktAdihAraH punaH kIdRzaH 'sukaya raiyavacche' sukRtaratidavakSaskaH sukRtaM surotyA racitam catuSpaSTi zarahArAdibhiH atae va ratidaM pramodajanakaM vakSo yasya sa tathA punazca jAva Amaravai sannibhAe iddhIe pahiyakittI maNirayaNaka ujjoe' tatra amarapati sannibhayA--indratulpayA addhayA-AbharaNAdirUpayA lakSmyA yuktaH tathA prathitakotiH vikhyAtayazAH tathA maNiratnakRtodyotaH maNiratnakRtaprakAzaHpunazca ko dRzI rAjA bharataH 'cakkarayaNadesiya magge aNegararAya sahassANuyAyamagge' cakraratnadezitamArgaH cakraratnena dezitaH pradarzito mArgoM yasmeM sa tathA, tathA anekarAjasahasrAnuyAtamArgaH anekarAjasaha khairanucalitamArgaH cakraratnapradarzitAnusAreNa gacchato bharatasya anu pazcAt mukuTadhAriNa aneke rAjAnaH pracalantItyarthaH punazca ko dRzaH 'mahayA ukliTTha sIhaNAya bolakalakalaraveNaM samudaravabhUyaM piva karemANe jeNeva timisaguhAe dAhiNille duvAre teNeva uvAgacchaI' mahatotkRSTa siMhanAdavolakalakalaraveNa samudraravabhUtAmiva kurvan kurvan yatraiva tami sAguhAyA dAkSiNAtyaM dvAraM tatraivopAgacchati tatra mahatA vizAlena utkRSTaH siMhanAdaH bolo avyaktadhvaniH) vaNarahitadhvani tathA kalakalazca taditarovyaktadhvaniH tallakSaNo yo rava: zabdaH tena samudraravaM bhUtamiva samudraravaM prAptamiva guhAmiti gamyam, atra bhUgato iti sautrI dhAtuH tasmAtta pratyaye bhUtAmiti kurvANaH2 yatraiva tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyaM dakSiNabhAgavati dvAraM tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya sa rAjA bharataH 'timisaguhaM iddhie pahiakittI maNirayaNaka ujjoe cakkarayaNadetiyamagge anegarAyasahassANuayamagge mahayA ukkidra sohaNAyabolakala kalaraveNaM samuddaravabhUyaM piva karamANe 2 jeNeva timisa guhAe dAhiNille duvAre teNeva uvAgacchai) gale meM dhAraNa kiyA hai muktAdikA hAra jisane, tathA cauMsaTha larake hAra se jisakA vakSasthala pramodajanaka ho rahA hai yAvat amarapati ko jaisI Rddhi se jisakI kIrti vikhyAta ho rahI hai AbharaNAdi rUpa kAnti se jisake cAroM oraudyota phaila rahA hai. cakara na jise gantavya mArga kA nirdeza kara rahA hai. jisake pIche pIche hajAroM rAjA cala rahe haiM jora jora se sainya janAdi dvArA kiye gaye samudra ke rakha jaise siMhanAda ke zabdoM se avyakta zabdoM se aura kala kala rava se diDamaMDala ko vyApta karatA karatA vaha bharata rAjA jahAM para timisrAguhA kA dakSiNadigvartI dAra thA vahAM para AyA (3vAgacchittA timisagahaM dAhiNilleNa jAva amaravai snnnnibhaae| iddhIe pahiakitto maNirayaNaka ujjoe cakkarayaNadesiya magge aNegarAyasahassANuyAyamagge mahayA vikasIhaNAya bolattalakalaraveNaM se piva karemANe 2 jeNeva timisaguhAe dAhiNille duvAre teNeya uvAgacchai ) zrIpAmAraNe mukatAdine hAra dhAraNa karyo che temaja 64 laDInA hArathI jenuM vakSasthaLa pramAdajanaka thaI rahyuM che. yAvat amara pati jevI adhithI jenI kItI" vikhyAta thaI rahI che, AbharaNAdikAMtithI jenI cAre bAju be prakAza vyApta thAya che. jene gatavya mArga caka nirdiSTa karI rahela che jenI pAchaLa pAchaLa hajAra rAjAo cAlI rahyA che jenA sainyanA prayANathI samadra temaja siMhanAda jevA avAjathI din maMDaLa vyApta thaI rahyuM che evo te bharata rAjA PATTI daravabhUya) jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvAroddhATananirUpaNam 713 dAhiNilleNaM duvAreNa aIi sasivva mehaMdhayAranivahaM' tamisAguhAM dAkSiNAtyena dvAreNAtyeti pravizati zazIva candraiva meghAndhakAranivahaM medhajanitAndhakArasamUhaM zazIva candraiva pravizatItyarthaH 'taeNaM se bharahe rAyA chattalaM' tataH guhApravezAnantara khalu sa bharato rAjA SaT talam catvAri catasRSu dikSu dve tU madhazcetyevaM pada saMkhyakAni talAni yatra tattathA tAni ca trimadhyakhaNDarUpANi yairbhUmau aviSamatayA tiSThanti iti, punaH kIdRzam 'duvAlasaMsi' dvAdazAsram 'aTTakaNiyaM' aSTakarNikam karNikAH koNAH yatra azritrayaM milati teSAM cAdhaH upari pratyekaM catuNoM sadbhAvAt aSTakoNakam 'ahigaraNisaMThiaM' adhikaraNisaMsthitam adhikaraNiH suvarNakAropakaraNaM tadvat saMsthitaM saMsthAnaM yasya tattathA. tat sadRzAkAraM samacaturasratvAt, AkRtisvarUpaM nirUpya asya taulyamAnamAha-'aTThasovaNiyaM' aSTa sauvarNikam aSTasuvarNAmAnaM yasya tattathA, tatra sUvarNamAnamidam catvAri madhura tRNaphalAnyekaH zvatasarSapaH SoDaza zvetasarSapA ekaM dhAnyamASaphalaM dve dhAnyamASaphale ekAH gurujA paJcagajAH ekaH karmamAzaH SoDaza karmamASakAH ekaH suvarNa ' iti enAzai raSTabhiH suvarNaiH kAkaNIratnaM niSpadyate iti cAdhikAre 'etAni ca madhuratRNaphalAdIni bharatacakravartikAlasambhavInyeva gRhyante, anyathA kAlabhedena tadvaiSamyasambhave kAkaNIratnaM sarvacakriNAM tulyaM na syAt, tulyaM ceSyate tadi' tyetasmAdanuyogadvAravRttivacanAt etadezIyAdeva sthAnAGgavRttivacanAt _ 'cauraMgulo maNI puNa tassaddhaM ceva hoi vicchiNNo / cauraMgulappamANA suvaNNavara kAgaNI neyA' // 1 // duvAreNa aIi sasivva mehaMdhayAranivaha) vahAM Akarake vaha jaise candra medha janita andhakAra meM praviSTa hotA hai. usI taraha se timisrAguhA meM dakSiNa dvAra se praviSTa huA (taeNaM se bharahe rAyA chattalaM duvAlasaMsiraM aTukaNNiya ahigaraNisaMThiaM asovaNNiyakAgaNirayaNaM parAmusai) isake bAda usa bharata rAjA ne cha hai talavAle- cAra dizAoM ke cAra tala ora Upara nIce ke do tala isa prakAra se chaha talavAle 12 koTIvAle ATha konoM vAle, adhikariNo suvarNakAra jisa lohe kI banI huI piNDI para dharakara suvarNa cAMdI AdI ko hathor3e se kUTatA pITatA hai- usa piNDI ke jaise akAra vAle ATha varNoM kA jitanA vajana hotA haiM utane vajana vAle aisI kAkaNI nya timilA zuhAnukSi hivatIya ra tu tyA mAye. ( uvAgacchittA timistraguhaM dAhiNilleNa duvAreNa aIi.sasivva mehaMdhayAranivahaM ) tyA mAvIna te samaya meghajanita aMdhakAramAM praveze che temaja te timisrA guhAmAM dakSiNa dvArathI praviSTa thaye. (taeNaM bharahe rAyA chattalaM duvAlasaMsiya aTThakaNNiya ahigaraNisaMThiA asopiNa kAgaNirayaNa parAmusai) tyA2 mA marata kAme 6 paNa yA hizAyAnA yA tAlA ane upara nIcenA be tala, A pramANe 6 tala vALA 12 kATIvALA ATha khaNa vALA adhikaraNI-suvarNakAra lokhaMDanI banelI je pI DI upara mUkIne suvarNa-cAMdI vagerene hathoDIthI phaTe pITe che, te piMDI jevA AkAravALA eTale ke (eraNa jevA) ATha suvarNana: jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atrAGgulaM pramANAGgulaM jJAtavyam sarva cakravartinAmapi kAkaNyAdi ratnAnAM tulyapramAvAt iti' malayagiri kRtabRhat saMgrahaNI bRhaddhittivacanAcca kecana asya pramANAGgulaniSpannatvam kecicca 'egamegassa NaM raNNo cAuraMta cakkavaTTiNo aTTha sovaNNie kAgaNi rayaNe chattale duvAlasasie aTTakAgiNie ahigaraNisa ThANasaM Thie paNNatte, egamemA se gulavikkhaMbhA taM samaNassa bhagavao mahAvIrassa arddhagulaM' ityanuyogadvAra sUtrabalAdutsedhAgula niSpannatvam ke'pi ca etAni saptaikendriyaratnAni sarva cakravartinA mAdhmAGgulena jJeyAni zeSANi tu saptapaJcendriyaratnAni tatkAlika puruSocita mAnAnIti pravacanasAroddhAravRtti balAdAtmAgula niSpannatvamAhuH, atra ca pakSatraye tatva nirNayaH sarvavidvedyaH, atra ca granthagauravabhiyA bahuvaktavyaM nocyate iti / etAvadvizeSaNaviziSTam 'kAgaNirayaNaM parAmusa tti' kAkaNIratnaM parAmRzati spRzati gRhNAtItyarthaH iti / asya grahaNAnantaraM sa bharato rAjA yat kRtavAn tadAha- 'taeNaM taM cauraMgulappamANamitaM' tataH parAmarzanAntaraM khalu tat kAkaNI ratnaM rAjavaro gRhItvA yAvadekonapaJcAzataM maNDalAni Alikhan Alikhan anupravizatItyuttareNa sambandhaH, 'cauraMgulappamANamitaM' caturarmulapramANamAtram, asyaikaikA azricaturaGgulapramANaviSkambhA dvAdazApyazrayaH pratyekaM caturaMGgulapramANA bhavantItyarthaH asya samacaturasratvAdAyAmo viSkambhazca prapyekaM caturaMgulapramANa ityuktaM bhavati, yaivAtrirUkatA AyAmaM pratipadyate saiva tiryagvyavasthApitA viSkambhabhAg bhavatItyAyAmaviSkambhayorekataranirNaye'pi aparanirNayaH syAdeveti sUtre viSkambhasyaiva grahaNam, tadgrahaNe cAyAmo'pi gRhIta eva, samacaturasratvAttasyeti, tadevaM sarvatacaturaGgulapramANamidaM siddham tathA 'aTTha suvaNNaM ca' aSTasuvarNaM ca aSTabhiH suvarNaiH niSpannam aSTasuvarNam aSTasUvarNaM mUladravyeNa niSpanna mityarthaH cakAro vizeSaNasamuccaye sarvatra tathA 'visaraNaM' viSaharaNam viSaM jaGgamAdi bhedabhinnaM tasya haraNaM tAvad jaMgamaviSanAzakaratna ko usane uThAyA (taeNaM taM cauraMgulappamANamittaM aTThasuvaNNaM ca visaharaNaM atulaM caura - saMThANasaMThiaM, samatala mANummANa jogA jato loge caraMti) isa ratna kI jo 12- azriyAM koTiyAM thIM ve pratyeka cAra cAra 4-4- ala kI thiiN| isa taraha isakI laMbAI aura cauDAi cAra-cAra aGgale pramANa hone se yaha kAkaNIratna samacaturasra kahA gayA hai isakA vajana ATha suvarNa saunayA ke vajana barAbara thA tathA yaha jaGgamAdi nakha dAtoM ke viSa ko dUra karanevAlA thA isake jaisA aura koI ratna nahIM thA yaha samatala vAlA thA isI ratna se jagata meM bheTasu vana hoya che. teTasA vakna vANA mevA AzrI ratnane 'yu' (taraNa'ta' cauragulamANamittaM aTTha suvaNaM ca visaharaNaM aDalaM caura sasaMThANasaMThi samatala mAnu mANajogA jato loge carati) se ratnanI ne 12 zrI TI hatI. te hare 4-4 aMzula jeTalI hatI. A pramANe enI laMbAI ane paheALAi cAra cAra aMzula pramANa hAvAthI e kAkaNI ratna samacaturasa kahevAmAM Avela che. enu vajana ADha suvaNa sonaiyAnA vajana jeTaluM hatu. temaja e jagamAdi nakha-dAMtAnA viSane dUra karanAra hatu enA 714 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 10 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 715 mityarthaH suvarNASTa guNAnAM madhye viSaharaNasya prasiddhatvAt asya hi tathAvidha svarNamaya vAditi 'aulaM' atulam tulArahitamananyasadRzamityarthaH anupamamityarthaH punaH kIdRzam 'cauraMsasaMThANasaMThiyaM caturasrasaMsthAnasaMsthitamiti vizeSaNaM tu pUrvoktAdhikaraNi dRSTAntena bhAvyamiti na tu adhikaraNi dRSTAnte bhAvyamAne nAsya pUrvoktA caturaGgulatA upapadyate adhikaraNeradhaH saMkucitatvena viSamacaturatvAdityAha- 'samatalaM' samatalama-samAni na nyUnAdhikAni talAni yasya tattathA atha kAkaNI ratnameva yacchabdagabhitavAkya dvArA viziSTi 'mANummANa jogA jatologe caraMti' mAnonmAnayogAH yato loke caranti, tatra yataH kAkaNIratnAt mAnonmAna (pramANa) yogAH ete mAnavizeSavyavahArA loke caranti pavatante ityarthaH tatra mAna-dhAnyamAna setikA kuDavAdi, rasamAnaM catuHSaSTikAdi unmAnaM karSapalAdi khaNDaguDAdi dravyamAnahetuH, upalakSaNAt suvarNAdimAnahetuH pratimAnamapi grAhyaM guJjAdi, ki viziSTAste vyavahArAH ? 'savvajaNapaNNavagA' sarvajanaprajJApakAH sarvajanAnAm adhamarNottamarNAnAM prajJApakA:-meya dravyANAmiyattAnirNAyakAH ayamAzayaH yathA samprati AptajanakRtaniNeyAGka kuDavAdimAnaM janapratyAyakaM vyavahArapravartakaM ca bhavati tadvaccakravarti kAle kAraNikapuruSaiH kAkaNiratnAGkitaM tattAdRzaM bhavedityarthaH mAhAtmyAntaramAha -'gaiva caMdo Na iva tattha sUre Na iva agnI Na iva tatya maNiNo timiraM NAseMti aMdhayAre jattha tayaM divvaM bhAvajutaM' nApi candraH navA tatra sUryaH navA agniH navA tatra maNayaH timiraM nAzayanti,, yatrAndhakAre taka divyaM prabhAvayuktam tatra nApi candro navA sUryastatra timiram andhakAraM nAzayatIti yojanIyam, atra irvokyAlaGkAre evaM sarvatra, navA'gni dIpAdi gataH navA maNayaH tatra timiraM nAzayanti, prakAzaM kata na zaknuvantItyarthaH, yatrAndhakAre andhakArayuktatvenAbhedopacArAt andhakAravati giriguhAdau takat tat kAkaNIratnaM divyaM prabhAvayukta timiraM nAzayati, athedaM kiyata kSetraM prakAzayatItyAha-'duvAlasa joyaNAiM tassa lesAu vivaddhaMti' dvAdazayojanAni tasya kAkaNIratnasya lezyA:-prabhAH vivarddhante' amandAH satyaH prakAzayantItyarthaH kiM viziSTA lezyAH usa samaya mAna aura unmAna ke vyavahAra hote the (sabva jaNa paNNavagA) jo janatA ko mAnya hote the / (Na ivacaMdo, Na iva tattha sUre Na iva aggI Na iva tattha maNiNo timiraM NAti aMdhayAre tattha tayaM divvaM bhAvajuttaM duvAlasajIyaNAI tassa lesA 3 vikveMti timiraNigarapaDisohiyAo) jisa giriguphAdigata andhakAra ko candra-sUrya agni yA aura dUsare maNiyoM kA prakAza naSTa jevuM bIjuM koI rana hatuM ja nahI. e samatalavALuM hatuM. e ranathI ja jagatamAM . qwa bhAna bhane mAnanA vyvhaare| sampanna yatA tA. (savvajaNapaNNavagA) 2 natAne mAnyatA (Naiva caMdo Naiva tattha sUre, Na iva aggI Na iva tattha maNiNo timira NAseMti aMdhayAre tattha tayaM divaM bhAvajuttaM duvAlasajoyaNAI tassa lesAu vivadvaMti timiraNigarapaDisehiyAo ) rizulanA marane yandra sUrya AGAR anya bIjA maNienA prakAza naSTa karI zakatA nahIM. e aMdhakArane e prabhAvazALI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre prabhAH ityAha-'timiraNigaraparisehiyAno' timiranikarapratiSedhikAH tamisrAguhAyAH pUrvAparato dvAdazayojanavistArayostAsAM prasaraNAt 'rattiM ca savvakAlaM saMdhAvAre karei AloyaM divasabhUyaM jassa pabhAveNa cakkavaTTI timisaguhaM atIti seNNasahie abhijettuM vitiyamaddhabharahaM' atra prayamanti yacchabdadhyiAhArAt arthavazAdvibhaktiparimANAcca yadratnaM rAtrau rAtri rAtrAvityarthaH co vAkyAntarArambhArthaH sarvakAlaM skandhAvAre divamabhUtaM divasasadRzaM yathA divase Aloka stathA rAtrau apItyarthaH AlokaM karoti-prakAzayati yasya prabhAveNa cakravartI tamisrAM guhAm atyeti pravizati sainyasahito dvitIya marddhabharatamabhijetum uttarabharataM vazIkartum 'rAyavare kAgaNiM gahAya timisaguhAe puracchimillapaccathimillesukaDaesu' rAjavaraH cakravartI bharataH kAkaNoM-padaikadeze padasamudAyopacArAt kAkaNIratnaM gRhItvA AdAya tamisrAguhAyAH paurastyapAzcAtyayoH kapATayo:-bhittyoH prAkRtatvAd dvivacane bahuvacanam 'joyaNaMtariyAI paMcadhaNusayavikkhaMbhAiM joyaNujjayakarAI cakkaNemI saMThiyAI caMdamaMDalapaDiNikAsAI egaNapaNNaM maMDalAI AlihamANe AlihamANe aNuppavisai' yojanAntaritAni pramANAMgulaniSpannayojanamapAntarAle muktvA nahIM kara sakatA thA usa andhakAra ko yaha prabhAvazAlI devAdhiSThita kAkaNIratna naSTa kara detA thA isa kAkaNI ratna kI prabhA-12 yojana taka ke kSetra ko prakAzita kara detI hai (ratiMca savdhakAlaM khaMdhAvAre karei, AloaM divasamma jassa pabhAveNa cakkavaTTI timiptaguhaM atIti seNNasahie vitiyamaddhabharaha) yaha ratna cakravartI ke sainya meM divasa ke jaisA hI rAtri meM prakAza detA haiuttara bharata ko vaza karane ke lie isI ke prakAza meM hI cakravartI tamisrAguhA meM sainyasahita praveza karatA hai (rAyavare kAkaNi gahAya timisaguhAe purathimillapaccathimillesuM kaDaesuM joyaNaMtariyAI paMcadhanusayavikkhaMbhAi) aise pUrvokta vizeSaNoM vAle kAkaNI ratna ko lekara cakravartI ne timisraguhA ke pUrva aura pazcimadigvartI kivAr3o kI bhIta meM eka eka yojana ke antarAlako aura pAMcasau dhanuSa ke vistAra ko chor3akara (joyaNujjaya karAI cakkaNemI saMThiyAiM caMdamaMDalapaDiNikAsAI egUNapaNaM maMDalAI AlihamANe AlihamANe 2) 49 maMDalalikheM-banAye ye maMDala kAMkiNI ratna naSTa karatuM hatuM e kAkaNI ratnanI prabhA 22 yojana pramANa vistAravALA kSetrane prazita 42tI tI. ( rati ca savvakAlaM khadhAvAre karei Aloa divasabhUbhaM jassa pabhAveNa cakkavaTTo timisaguhaM atIti seNNasahie bitiyamaddhabharaha) se ratna cakravatInA senyamAM rAtrImAM divasa eTale ja prakAza Apatu hatuM uttara bhAratane vazamAM karavA mATe enA prakAzamAM ja cakravata tamisTa guDAmAM sainyasahita praveza kare che rAyavare kAkaNiM gahAya timisaguhAe purathimillapaccasthimillekhaM kaDaesu joyaNanariyA paMdhaNasavikkhabhAI) sevA pUrvAta vizeSa| pA sistii tana ne cakavatI timistra guhAnA pUrva ane pazcima digvatI kamADenI divAlamAM eka eka antarAla bhane 500 dhanuzyanA vistArane tyane ( joyaNujayakarAI cakkaNemI saMThiyAI caMDamaMDalapaDiNikAsAI egaNapaNNaM maMDalAiM AlihamANe 2) 48 mauge laNyA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 717 kRtAni ityarthaH paJcadhanuH zaviSkambhANi-avagAhanApekSA utsedhAMgulaniSpannaecadhanuHzatamAnaviSkambhANi, vRttatvAt viSkambhagrahaNena AyAmo'pi tAvAnevAvagantavyaH, utsedhAMgulapramIyamANAvagAhanA kena cakriNA bharatena hastAt tatkAkaNIratnena kriya mANatvAnmaNDalAnAm, ayaM ca maNDalAvagAhaH sva sva prakAzya yojanamadhye eva gaNyate anyathA 49 maNDalAnAmavagAhe piNDI kriyamANe guhAbhityo rAyAbhaH uktaH pramANAdhi-- kapamANaH prasajye teti, ataeva ca yAjanAdhAtakarANi yojanamAtrakSetraprakAzakAni, yAvanmaNDalAntarAla tAvanmaNDalaprakAzyaM guhAbhittikSetramityarthaH, cakranemisaMsthitAni cakrasya nemiH-paridhiH tatsaMsthitAni tatsaMsthAni vRttAnItyarthaH tathA candramaNDalaprati - nikAzAni, candramaNDalasya pratinikAzAni bhAsvaratvena sadRzAni 'egaNapaNNaM bhaMDalAI ekonapaJcAzataM maNDalAni vRttasuvarNarekha rUpANi, kAkaNIratnasya suvarNamayatvAt 'AlihamANe AlihamANe' Alikhan Alikhan vinyasyan vinyasyan 'aNupa visai' anupravizati guhAmiti bodhyam, vIpasAvacanamAbhikSNyadyotanArtham, maNDalAlikhanakramazvAyaM guhAyAM pravizan bharataH pAzcAtyapAndhajanaprakAzakANAya dakSiNadvAre pUrvadikapATe eka 2 yojana kI bhUmitaka prakAza dete the inakA AkAra cakranemi ke jaisA tathA bhAsvara hone ke kAraNa candramaMDala ke jaisA thA isa taraha ke maMDaloM kA Alekhana karatA 2 vaha bharatacakrI (aNupavisai) guhA meM praviSTa huA (taeNa sA timisaguhA bhara heNa raNNA tehiM joyaNa tariehiM jAva joyaNujjoyakarahiM egRNapaNNAe maMDalehiM AlihijjamANehiM 2 khippAmeva AloabhUyA ujjoyabhUyA jAyA yAvi hotthA) isa taraha vaha tamisAguphA una eka yojana ke antarAla se banAye gaye yAvat eka yojana takaprakAza denevAle una 49 cAsa likhe gae maoNDalo se Alokita ho uThI udyotIta ho uThI aura jaise usa meM divasa kA prakAza ho gayA ho aisI hokara vaha camaka uTho kyoMki kAkaNI ratnasuvarNamaya hotA hai isaliye ye jo maMDala usase likhe gaye ve vRtta aura hiraNyarekhA rUpa the ye kisa 2 guhA ke dvAra Adi meM likhe gaye isakA spaSTIkaraNa isa prakAra se hai pAzcAtya pAnthajanoM ko prakAza dene ke lie dakSiNa dvAra meM pUrvadikkapATa meM prthmmaMDaLe banAvyA. e maMDelo eka-eka yojana jeTalI bhUmIne prakAzita kare che. e maMDaLane AkAra cakranemi jevo temaja bhAsvara hovAthI caMdramaMDaLa je hate. A jAtanA maMDaLonuM mAlemAna 42te42tAtabharatI (aNupavisai) guhAmA praviSTa 21. (ta eNaM sA timisaguhA bharaheNa raNNA tehiM joyaNaMtariehiMjAva joyaNujjoyakarehiM egUNapaNAe maMDalehiM AlihijjamANehiM AlihijjamANehi khippAmeya AloabhUyA ujjoyabhUyA jAyA yApi hotthA) / pramANe te timasa guhA eka ejananA aMtarAlathI banAvavAmAM AvelA cAvana eka jana sudhI prakAza pAtharanAra te 49 maMDaLethI Alokita thaI gaI ane jANe ke temAM divasane prakAza thaI gayo hoya tema prakAzita thaI gaI kemake kAkiNIratna suvarNamaya hoya che. ethI e maMDaLe jene ranavaDe lakhavAmAM AvyAM hatAM te vRtta ane hiraNya rekhA rUpa hatA. e maMDaLe kaI kaI guphAnA dvAra vagere upara lakhavAmAM AvyAM enuM sapaSTIkaraNa A pramANe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ marawwwwwmar 718 jambUdvIpaprajJaptisUtre prathamaM yojanamuktvA maNDala mAlikhati tato gomUtrikAnyAyena uttarataH pazcimadikkapATatoDake tRtIyayojanAdau dvitIya maNDalamAlikhati, tatastenaiva nyAyena pUrvadi. kapATatoDake caturthayojanAdau tRtIyam tataH pazcimadigbhittau paJcamayojanAdau caturtha tataH pUrvadigmitI SaSThayojanAdau paJcamaM, tataH pazcimadigbhitau saptamayojanAdo SaSTham, tataH pUrvedigbhitto aSTamayojanAdo saptamam, evaM tAvad vAcyaM yAvadaSTacatvAriMzattamam uttaradigdvArasatkapazcimadikkapATe prathama yojanAdau ekAnapazcAzattamaM cottaradigadvArasatkapUrvadikkapATe dvitIyayojanAdI Alikhati, evamekasyAM mito paJcaviMzatiH aparasyAMcaturvizatirityekonapaJcAzat maNDalAni bhavanti, etAni ca khalu guhAyAM tiryag dvAdazayo janAni prakAzayanti, UrvAdhAbhAgena cASTo yojanAni, guhAyA vistaroccatvasya cakrameNa etAvata eva sadbhAvAt, agrataH pRSThatazca yojanaM prakAzayantIti / yojana ko chor3akara prathama maMDala usane likhA isake bAda gomUtrikAnyAya se uttara dizA meM pazcimadikkapATatoDDaka meM usane tRtIya yojana ko Adi meM dvitIya maMDala likhA isI nyAya ke anusAra usane pUrvadikkapATatoDDaka meM caturthayojana kI Adi meM tRtIya maMDala likhA isake bAda pazcimadigbhitti meM pAMcaveM yojana ko Adi meM caturtha maMDala likhA isake bAda pUrvadigbhiti meM chaThe yojana kI Adi meM pAMcavAM maNDala likhA isake bAda pazcimadigbhiti meM sAtaveM yojana kI Adi meM chaThAmaNDala likhA isake bAda pUrvadigbhitti meM AThaveM yojana kI Adi meM sAtavAM maMDala likhA isa taraha likhate likhate usane uttara digdvAra ke pazcima dikpATa meM prathamayojana kI adi meM 48 aDatAlIsa vAM maMDala likhA aura 49 vAM maMDala uttaradigdvAra ke pUrvadikkapATa meM dvitIya yojana kI Adi meM likhA isa prakAra se ekabhitti meM 25 maMDala aura dUsarobhiti meM 24 maMDala likhe gae milakara 49 maMDala ho jAte haiM / ye maMDala guhA meM tirache rUpa meM bAraha che. pAzcAtya pAMthajanone prakAza ApavA mATe dakSiNa dvAramAM pUrvadikapATamAM prathama janane tyajIne prathama maMDaLa teNe lakhyuM tyArabAda gomUtrIkAnyAyathI arthAt cAlatA baLadanA sUtranA jevA AkArathI uttaradizAmAM pazcima dikakapATaDukamAM teNe tRtIya jananA prAraMbhamAM dvitIya maMDaLa lakhyuM e nyAya mujaba teNe pUrva dikakapATa tADukamAM caturtha jananA prAraMbhamAM tatIya maMDaLa lakhyuM tyArabAda pazcima dimittimAM pAMca mAM janana prAraMbhamAM teNe catartha maMDaLa lakhyuM tyArabAda pUrva dibhitimAM 6 ThA jananA prAraMbhamAM pAMcamuM maMDaLa lakhyuM tyArabAda pazcima dilmitimAM sAtamA ejananA prAraMbhamAM daDuM maMDaLa lakhyuM. tyArabAda pUrva dikSitimAM AThamA jananA prAraMbhamAM sAtamuM maMDaLa lakhyuM A pramANe lakhatAM lakhatAM teNe uttara dizadvAranA pazcima dikakapATamAM prathama yojanamAMnA prAraMbhamAM 48muM maMDaLa lakhyuM ane 43muM maMDaLa teNe utaradinA pUrvadikakapATamAM dvitIya ejananA prAraMbhamAM lakhyuM A pramANe eka bhittimAM 25 maMDaLa ane bIjI bhittimAM 24 maMDaLa lakhavAmAM AvyAM Ama baMnene saravALe 49 maMDaLa thaI jAya che. e maMDaLa guphAmAM vakAkAramAM 12 yeAjana sudhI ane 8 jana sudhI UMce tathA nIce prakAza pAthare che. kema jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 719 nanu gomUvikA viracanakameNa maNDalAlikhane kathameSAM yojanAntaritatvam yadyekabhittigatamaNDalApekSayA tarhi yojanadvayAntaritatvamApadheta anyathA dvitIya maNDasyaikabhittigatatvamasaGgaH tathA sati gomUtrikAmaGgaH anyabhittigatamaNDalApekSayA tu tiryaka sAdhika dvAdaza yojanAntaritatvamiti cena pUrvabhittau prathamaM maNDalamAlikhati, tatastasammukhapadezApekSayA yojanAtikrame ditIyamaNDalamAli vati, tatastatsammukha pradezA. pekSayA yojanAtikrame pUrvabhitto tRtIyamaNDalamAlikhatItyAdi krameNa maNDalakaraNAt gomavikAratvasya yojanAntaritatvasya ca suvyaktatayA sarvasya susthatvAt, atha paJcAzada yojana taka aura U~ce nIce ATha yojana taka prakAza dete hai kyoMki guhA kA vistAra aura uccatA krama se itanI hI haiN| ye maMDala Age aura pIche eka yojana taka prakAza dete haiM ___ zaGkA-yadi cakravartItimisrA guhA meM gomUtrikA (calate belakemUtake jaisA Akara) ke AkAra meM 49 maMDala likhatA hai to phira inameM eka eka yojana ke antara se likhane kI jo bAta kahI gaI hai vaha sadhatI nahIM haiM yadi eka bhittigata maMDala kI apekSA yojanAntaritA mAnI jAve to phira isa taraha se yojanadvaya se antaritatA kI Apatti AtI hai yadi aisA na mAnAjAya to phira dvitIya maMDala meM eka bhittigatatA kA prasaMGga prApta hogaa| isa taraha se hone meM gomUtrikA ke AkAra kA honA nahIM bana sakatA aura yadi anyabhittigata maNDala kI apekSA gomUtrikA kA AkAra kahA jAve to phira tiryak meM 12 yojana se adhika ko antastitA ho jAtI hai uttara- yaha bharata cakravatI pUrvadiggatabhitti meM prathama maMDala likhatA hai isake bAda usake sammukha pradeza kI apekSA eka yojana chor3akara dvitIya maMDala likhatA hai phira usake sammukha pradeza meM eka yojana chor3akara pUrvabhitti meM tRtIya maNDala likhatA hai ityAdi krama se maNDala karane se ve gomUtrikA ke AkAra ke aura eka yojana se antaritatA vAle ho jAte haiM / pacAsa yojana ko laMbAI vAlI ke guphAne vistAra ane tenI ugratA kramathI ATalI ja che. e maMDaLe AgaLa ane pAchaLa eka jana sudhI prakAza pAthare che, zaMkA - je cakravatI nimitra guphAmAM gomUtrikAnA arthAta (cAlatA baLadanA sutarane AkAra thAya che tevA AkAramAM 49 maMDaLe lakhe che te pachI emane eka-eka ejananA aMtarathI lakhavAnI je vAta kahevAmAM AvI che, te barAbara baMdha besatI nathI. je eka bhitigata maMDaLanI apekSAe yojanAnAritA mAnavAmAM Ave to pachI A pramANe jata dvayathI antaritatAnI Apatti Ave che. je A pramANe mAnavAmAM Ave nahi te pachI maMDaLamAM eka bhittigatatAne prasaMga prApta thaze ? A pramANe thAya te gomUtrikAnA AkAranI saMbhAvanA ja zakya nathI ane je anyabhittigatta maMDaLanI apekSA gomUtrikAno AkAra kahevAmAM Ave te pachI tiryakramAM 12 janathI adhikanI antaritatAM thaI jAya che. uttara - e bharata cakravatI pUrva diggatabhittimAM prathama maMDaLa lakhe che. tyAra bAda tenA saMmakha pradezanI apekSAe eka yajana vistAra choDIne dvitIya maMDaLa Alekhe che pachI tenI sAmenA pradezamAM eka jana vistAra tyajIne pUrvAbhitimAM tRtIya maMDaLa lakhe che jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 720 jambUdvIpaprajJaptisUtre yojanAyAmAyAM guhAyAm ekona pazcAzatA maNDalairyatprakAzakaraNamuktaM tasyArthasya sukhapratipattaye saMkSapeNa maNDalapazcakasya sthApanAM darzayati yathA- ?:?:? evaM SaTkoSThakaparikalpita SaDyojanakSetre ekasmin pakSe trINi anya tu dve etyubhaya sammelane paJcamaNDalAni evamanena gomUtrikA maNDalakaviracanakrameNa paJcAzad yojanAyAmAyAM guhAyAmaikonapazcAzato'pi maNDalakAnAM sthApanA AkAraH svayaM vijJeyeti / atha prakRtaM prastUyate-taeNaM' ityAdi / taeNaM sA timisaguhA bharaheNaM raNNA tehiM joyaNaMtariehi jAva joyaNujjoyakarahiM egUNapaNNAe maMDale hiM AlihijjamANehiM AlihijjamANehiM khippAmeva Alo. gabhUyA ujjoyabhUyA divasabhUyA jAyA yAvihotthA' tato maNDalAlikhanAnantaraM khalu sA tamisrA guhA bharatena rAjJA taiH yojanAntaritaiH yAvadyojanodyotakaraiH ekonapaJcAzatA maNDalairAlikhyamAnairAlikhyamAnaH kSiprameva AlokaM saura prakAzaM bhUtA prAptA, atra bhUgatau iti sautradhAtoH kta pratyayaH evam udyotaM cAndraprakAzaMbhUtA ki bahunA ? divasaguphA meM jo 49 maMDala karane kI bAta kahI gaI hai- vaha acchI taraha se samajha meM A jAveM isake liye sUtrakAra ne pAMca maMDaloM kI sthApanA saMskRta TIkA meM dikhA karake samajhAyA hai-isa taraha SaT koSTaka parikalpita SaT yojanavAle kSetra meM eka pakSa meM tIna aura anyatra do maMDala likhe jAte hai donoM kA jor3a pAMca ho jAtA hai / isItaraha gomUtrikA ke AkAra vAle maMDaloM kI racanA ke krama se 50 yojana pramANa vAlI guhA meM 49 maMDaloM kI sthApanA svayaM hI samajha lenA cAhie (taeNaM sA timisaguhA bharaheNaM raNNA tehiM joyaNaMtariehiM jAva joyaNujjoyakarehi egaNapaNNAe maNDalehiM AlihijjamANehiM 2 khippAmeva AlogabhUyA ujjoyabhUyA divasabhUyA jAyAyAvihotthA) eka 2 yojana ke antarAla se, yAvat eka 2 yojana taka prakAza denevAle ina 49 maNDalo ko isa prakAra se likhane ke bAda vaha timisaguhA bahuta ho zoghra Alokamata ho gai udyotabhUta ho gai aura divasa ke jaisI hogai yahAM apizabda saMbhAvanA artha meM prayakta mathI maMDaLe AlekhavAthI gAmUtrikAnA AkAranA ane eka cIjana jeTalI ataritatAvALA thaI jAya che. 50 jana jeTalI laMbAIvALI gunAmAM je 49 maMDaLa lakhavAnI vAta kahevAmAM AvI che te sArI rIte samajamAM AvI jAya e hetuthI sUtrakAre A pramANe pAMca maMDaLanI sthApanA saMskRta TIkAmAM karIne samajAvavA prayatna karyo che. A rIte Sa koSTaka parikalpita SaDU ejanavALA kSetramAM eka pakSamAM traNa ane anyatra be maMDaLo lakhavAmAM Ave che baneno saravALe pAMca thaI jAya che. A pramANe gomUtrikAnA AkAravALA maMDaLanI racanA kramathI 50 jana pramANavALI guphAmAM 49 maMDaLonI sthApanA Apa meLe ja samajI levI naye. (taeNaM sA timisaguhA bharaheNaM raNA tehiM jAyaNatariehi jAva jAyaNujjoyakarehiM egaNapaNNAe maNDalehiM AlihijjamANehira khippAmeva AlogabhUyA ujjAyabhAyA divasabhUyA jAyA yAvi hotthA) ye-me yA nA matarAlathI yAvata me-ye, yAsana saMdhI prakAza pAtharanArA e 49 maMDaLone A pramANe lakhavAthI te timisa guphA atIva zIdhra Aleka bhUta thaI gaI. ane divAlanA jevI thaI prakAzita thaI gaI ahIM api" zabda sa bhAvanAnA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU016 unmannanimagnajalayyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 721 bhUtA dinasadRzI jAtA cAsIt , ca samuccaye apiH sambhAvanAyAm , tena neyaM guhA maNDalaprakAzapUrNA kintu sambhAvyate AlokabhUtA, evamagretanapadadvayamapi tathAhi neyaM guhA maNDalaprakAzapUrNA api tu sambhAvyate udhotabhUtA tathA neya guhA maNDalaprakAzapUrNA api tu sambhAvyate divasabhUtA iti // 90 15 // athAnta haM vartamAnayoH parapAraM jigamiSUNAM pratibandhakIbhUtayo runmagnAnimagnAnAmakanadyoH svarUpaM prarUpayitukAmaH prAha -- 'tIse gaM" ityAdi / mUlam-tIse NaM timisaguhAe bahumacjha desabhAe etthaNaM umma. ggaNimaggajalAo NAma duve mahANaIo paNNattAo jAoNaM timisa guhAe puracchimillAo bhittikaDagAo pavUDhAo samANIo pacca. tthimeNaM siMdhu mahANaiM samapyeti, se keNaTThaNaM bhaMte ! evaM vuccai umagga. NimaggajalAo mahaNAio?, goyamA ! jaNNaM umaggajalAe mahANaIe taNaMvA pattavA kaTuM vA sakkaraM vA Ase vA hatthI vA rahe vA johe vA maNusse vA pakkhippai taNaM umaggajalA mahANaI tikkhutto AhuNia 2 egaMte thalasi eDei, jaNNaM NimaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA kaTTha vA sakkaraM vA jAva manusse vA pakkhippai taNNaM NimaggajalAmahANaI tikkhutto AhuNia AhaNia aMto jalaMsi NimajjAvei, se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai umaggaNimaggajalAo mahANaIo, taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge aNegarAya0 mahayA ukkiTTha sIhaNAya jAva karemANe karemANe siMdhUe mahANaIe puracchimilleNaM kUDeNaM jeNeva ummaggajalA mahANaI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA vaddhairayaNaM sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devAppiyA ! ummagaNimaggajalAsu huA hai isase yaha samajhAyA gayA hai ki vaha guphA maNDala prakAza se pUrNa nahIM huI kintu aisI saMbhAvanA hotI hai ki vaha maMDala prakAza se pUrNa sI hogaI isI taraha AlokAdi padoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye // 15 // arthamAM pra pta thayela che. enAthI Ama samajAvavAmAM AvyuM che ke te guphA ma DaLa prakAzathI paripUrNa thAya nahi paNa evI saMbhAvanA che ke te maMDaLonA prakAzathI paripUrNa hoya evI thaI gaI. A rIte A lokAdi padonA saMbaMdhamAM paNa jANI levuM joIe. sUtra-15 | jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 jambUdvIpaprajJaptisUtre mahANaIsu aNegakhabhasayasaNNiviDhe ayalamakaMpe abhejjakavae sAlaMbaNabAhAe savvarayaNAmae suhasaMkame karehi karettA mama eamANattiyaM khippAmeva paccapiNAhi taeNaM se vaddhaizyaNe bharahaNaM raNNA evaM vutte samANe haTTatuTucittamANadie jAva viNaeNaM paDisuNei, paDikhuNittA sippAmeva ummaggajalAsu mahANaIsu aNegakhaMbhasayasaNNiviTTe jAva suhasaMkame karei karittA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva eyamANattiyaM paccappiNai taeNaM se bharahe rAyA sasaMdhAvArabale ummaggaNimmaggajalAo mahANaIo tehiM aNegakhaMbhasayasaNNiviTehi jAva suhasaMka mehiM uttarai, taeNaM tIse timissaguhAe uttarillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA kocAvaM karemANA rasasarassaggAI ThANAI paccosakkitthA s016|| chAyA-tasyAH khalu timistrAguhAyAH bahumadhyadezabhAge atra khalu unmagmanimagnajale nAmnyau re mahAnadyau prazapte, ye khalu tamistrAguhAyAH paurastyAt bhittikaTakAt pravyUTe satyau pAzcAtyena sindhu mahAnadI samApnutaH, atha kenArthena bhadanta ! evamucyate unmagnajalanimagnajale mahAnadyau / iti gautama ! yat khalu unmagnajalAyAM mahAnadyAM tRNaM vA patraM vA kASThaM vA zarkarA vA azyo vA hastI vA ratho vA yodho vA manuSyo vA prakSipyate tat khalu unmagnajalA mahAnadI triH kRtvaH AdhUya AdhUya ekAnte sthale chaIyati yat khalu nimagnajalAyAM mahAnadyAM tRNaM vA patraM vA kASThaM vA zarkarA vA yAvat manuSyo vA prakSipyate tat sthalu nimagnajalA mahAnado triH kRtvaH Adhya AdhUya antajalaM nimajjayati atha tenArthena gautama! evamucyate unmagnajalanimagnajale mahAnadyau, tataH khalu sa bharato rAjA cakraratna dezitamArgaH anekarAja0 mahatA utkRSTasiMhanAda yAvat kurvan kurvan sindhvAH mahAnadyaH paurastye kUTe yatraiva unmagnajalA mahAnadI tatraiva upAgacchati upAgatya varddhakiratnaM zabnyati zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriya! unmagnanimagna jalayo mahAnadyoH aneka stambhazatasantiviau avalAkampo abhedyakavacau sAlambanabAhau sarvaratnamayau sakhasaMkramau kuruSva, kRtvA mama etAm AjJaptikAM kSiprameva pratyarpaya, tataH khalu tat varddhakiratnaM bharatena rAjA evamuktaM sat hRSTatuSTacittAnanditaM yAvad vinayena pratinoti, pratizrutya kSiprameva unmagnanimagnajalayomahAnadyoH anekastambhazatasanniviSTau yAvat sukhasaMkramau karoti, kRtvA yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati, upAgatya yAvat etAmAjJaptikA pratyarpayati, tataH khalu sa bharato rAjA sa skandhAvArabalaH unmagnanimagnajale mahAnadyau tAbhyAm aneka sta. mbhazatasagniviSTAmyAM yAvat sukhasaMkapAbhyAm uttarati, tataH khalu tasyA stamitrAguhAyA uttarAhasya dvArasya kapATau svayameva mahatA krauJcAravaM sarassarati kurvANau svake svake sthAne pratyavAgyASkiSAtAm ||suu0 16 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 16 unmananimagnajalayyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 723 TIkA "tIseNaM" ityAdi 'tIseNaM timisaguhAe bahumajjhadesabhAe ettha NaM ummaggaNimagatalAo NAmaM duve mahANaIo paNNattAo' tasyAH khalu tamisrAguhAyA bahumadhyadezabhAge atra khalu dakSiNadvArataH toDDaka samenakaviMzatiyojanebhyaH parataH uttaradvArataH toDDakasamenakaviMzatiyojanebhyo'rvAka ca unmAnanimagnajale nAmnyau unmagnajalAnimagna jalA nAmnyau dve mahAnadhau prajJapte 'jAoNaM timisaguhAe puracchimillAo bhittikaDagAo paDhAo samANIo paccasthimeNaM siMdhu mahANaI samati' ye khalu tamisrAguhAyAH paurastyAt bhittikaTakAt bhittipradezAt pravyUDhe nirgate satyau pAzcAtyena kaTakena vibhinnena siMdhuM mahAnadI samApnutaH pravizata ityarthaH 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaiumaggaNimaggajalAo mahANaIo' atha kenArthena bhadanta ! eva mucyate unmagnajalanimagnajale mahAnadhau iti !, 'goyamA ! jaNNaM unmaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA kaTuM vA sakaraM vA Ase vA hatthI vA johe vA maNussevA panikhappaI' gautama ! yat khalu unmagna guhA ke bhItara vartamAna unmagnA aura nimagnAnadiyoM ke svarUpa kA kathana TIkArtha :--'tIseNa timisaguhAe vahumansa desabhAe etthaNaM'-ityAdi-patra-16 ( tIseNaM timisaguhAe vahumajjhadesabhAe ) usa timivaguphAke bahu madhya deza meM ( ummaggaNimaggajalAo NAma duve mahANaIo paNNatAo) unmagnA aura nimagnA nAma kI do mahAnadIyAM kahI gaI haiM ye do nadiyAM dakSiNa dvAra ke toDaka se 21 yojana Age aura uttara dvAra ke toDaka se 21 yojana pahile hai| (jAo NaM timisaguhAe puracchimillAo mitikaDagAo pavUDhAo samANoo paccatthimeNaM siMdhumahANaI samappeMti ) timisrA guphA ke paurasyabhitti kaTaka se bhitti pradeza se nikalatI huI pAzcAtya bhittipradeza se hokara sindhu mahAnadI meM praveza karatI hai (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai unmaggaNimaggajalAo mahANaIo ) he bhadanta ! ina nadiyoM kA unmagnA aura nimagnA aisA nAma kisa kAraNa se kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhukahate hai-( goyamA ! jaNaM ummagnajalAe mahANaIe taNaMvA pattavA kaTu vA sakkaraM vA Ase vA hatthI vA johevA maNussevA pakkhivai ) he gautama ! jisa kAraNa se unmagnA mahAnadI meM guphAmAM vidyamAna unmajJA ane nimagnA nadIonA svarUpanuM kathana : TI--(tIseNaM tImisaguhAe bahumajjhadesabhAe) te timisa zubhanAma madhya dezamA (umaraga NimaggajalAo NAma duve mahANaIo paNNatAo) S-manA sana nibhAnA nAma mahAnadIo che. e be nadIe dakSiNa bhAranA hukathI 21 yojana AgaLa ane uttara dvAranA tathA 21 yAna pai cha. (jAoNa timisaguhAe puracchimillAo bhittikaDagAo pavaDhAo samANoo paccatthimeNaM siMdhumahANaI samati) vibhikha zuzana paurastyamitti kaTakathI-bhitti pradezathI nIkaLIne e nadIo pAzcAtya bhitti pradezamAM thaI te siMdhu mahAnadImAM prevaza re che. (se keNaTeNaM bhaMte! evaM buccai unmaggaNimaggajalAo mahANaio) laha-ta! e nadIonA unmajJA ane nimagnA evA nAme zA kAraNathI paDayA che? enA javAbamAM prabhu 43 che. (gAyamA! jaNNaM ummaggajalAe mahANaie taNaMvA pataMvA kaTuMvA sakkaravA Ase jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 jambUdvIpaprajJaptisUtre jalAyAM mahAnadyAM tRNaM vA patraM vA kASThaM vA zarkarA vA pASANakhaNDaH, azvo vA hastI vA ratho vA yodho vA subhaTaH, manuSyo vA prakSipyate 'taNNaM ummaggajalA mahANaI tikkhutto AhuNi egate thalaMsi eDei' tat tRNAdikaM khalu unmagnajalA mahAnadI triH kRtvaH trIn vArAn AdhUtha AdhUya bhramayitvA bhramayitvA jalena sadA''hatyAhatyetyarthaH ekAnte jalapradezAddavIyasi sthale sthAne nirjalapradeze sthAne 'eDeha' chardayati tIre prakSipati itya thaH, tumbIphalamiva zilAH unmagnajale unmajjatItyarthaH, ata evonmajjati zilAdikam asmAditi unmagnam 'kRd bahulamiti apAdAne ta pratyayaH unmagnaM jalaM yasyAM sA unmagnajalA, atha dvitIyA nAmAnvarthaH 'jaNNaM NimaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA karTa tRNapatra kASTha, patthara ke Tukar3e, azva, hAthI, yodhA athavA sAmAnya koI bhI manuSya DAla diye jAve to vaha unmagnA mahAnadI tIna vAra unheM idhara udhara dhumA-2 kara ekAnta jala pradeza se dUra kisI sthala meM-nirjala pradeza meM DAla detI hai tumbI phala jisa prakAra pAnI meM utarAtA utaratA tIrapara laga jAtA hai isI prakAra isI meM girA huA hara eka padArtha utarAtA utarAtA tIra para laga jAtA haiM isa kAraNa he gautama! isa nadI kA nAma unmAnA aisA kahA gayA hai ! ( jaNNaM NimaggajalAe mahANaie taNaMvA pattaMvA kaTvA sakkaraM vA jAva maNussevA pakisavai ) jisa kAraNa se nimagnA mahAnado meM tRNa, patra, kASTha patthara ke choTe Tukar3e, azva hAtho, yodhA athavA sAmAnya koI bhI manuSya DAla diye jAyeM to vaha nimAnA nAma kI mahAnadI tIna vAra unheM idhara udhara dhumA dhumA kara apane hI bhItara kara letI hai isa kAraNa isakA nAma nimagnA aisA kahA gayA hai| yahI vAta ( se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai ummaggaNimaggajalAo mahANaIo) isa pATha dvArA kahI gaI hai / pUrvameM "kRbahulam' sUtra se apAdAna meM aura yahAM adhikaraNa meM kta pratyaya huA haiM / ye donoM nadiyAM tIna yA hatthI vA johe vA maNusse vA pakkhivaha) he gautama bhana mahAnadImA 4, 5, 108, patharanA kakaDA, azva, hAthI, haiddhA athavA sAmAnya kaI paNa manuSya nAkhavAmAM Ave te te umegnA nadI temane Ama-tema pheravI te ekAMta jaLa pradezamAM-dUra koI sthaLamAM-nirjaLa pradezamAM nAkhI de che. taMbI phaLa jema pANImAM taratuM taratuM kinAre pahoMcI jAya che, temaja e nadImAM paDelI dareke dareka vastu taratI-taratI kinAre pahoMcI jAya che. ethI ja he gautama ! me nahIna nAma manapAmA mAyuM che. (jaNNaM NimaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA kaTTha vA sakkaraM vA jAva maNussevA pakkhivai) 7 rathI nibhAnA mhaanadImAM tRNu patra, kATha, paththaranA nAnA-nAnA kakaDA azva, hAthI ceSThA athavA sAmAnya koI paNa manuSya nAkhavAmAM Ave te nimagnA nAmaka mahAnadI traNa vakhata temane Ama-tema pheravIne potAnI aMdara ja samAvI le che. ethI ja e mahAnadInuM nAma nimagna kahevAmAM mAyuche. me pAta (se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai ummaggaNimaggajalAo mahANaIbho) me 5 / 43 054 42vAmAM bhAvI che. pUrvamA 'kRd-bahulam ' strayA apaDhAnamAM ane ahIM adhikaraNamAM "tta pratyaya thayela che. e bane nadIe traNa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU016 unmannanimagnajalayyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 725 yA sakaraM vA jAva maNusse vA pakkhippai' yat khalu nimagnajalAyAM mahAnayAM tRNaM vA patraM vA kASThaM vA zakerA vA yAvat padAt azvo dhA hastI vA ratho vA yodho vA manuSyo vA prakSipyate 'taNNaM NimagnajalA mahANaI tikkhutto AhuNi AhuNi aMto jalaMsi NimajjAvei' tat pUrvoktaM vastu jAtaM khalu nimagnajalA mahAnadI triH kRtvaH adhRyAdhya trInU vArAn bhramayitvA bhramayitvA antarjalam jalamadhye kiM ? nimajjayati ata eva nivajjayatyasmin tRNAdikamakhilaM vastu jAtamiti nimagnam, bahulavacanAdadhikaraNe kta pratyayaH, nimagnaM jalaM yasyAM nadyAm sA nimagnajalA, se teNaTheNaM goyamA evaM vuccai ummaggaNimagga jalAo mahANaio' atha tenArthena gautama ! evamucyate unma - gnanimagnajale mahAnadyau iti, anayozca yathAkramam unmajjakatve vastu svabhAva eva ime ca dve api triyojanavistare guhAvistArAyAme anyo'nyaM dviyojanAntare bodhye dviyojanam antaram anayo yathA guhAmadhya dezavattitvaM tathA sulabhabodhAya sthApanayA daryate yathA 417 / 3 / 2 / 3 / 147& atha duravagAhe nadyau vibudhya bharato yaccakAra tadAha- 'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyasahassANuyAyamagge' tataH khalu sa bharato rAjA cakraratnadezitamArgaH cakraratnena dezito darzito mArgoM yasmai sa tathA, tathA -anekarAjasahasrAnuyAtamArgaH tatra anekaiH rAjasahasreranuyAtaH-anucalito mArgoM yasya sa tathA, cakraratnapradarzitamArgamanusRtya gacchataH cakavatti bharatasya pazcAt aneke rAjAnaH pryaantiityrthH| 'mahayA ukiTa sIhaNAya jAva karemANe karemANe' mahatotkRSTa 'siMhanAda yAvad bolakalayojana kI vistAra vAlI hai guhA kA AyAma aura vistAra jaisA inakA vistAra aura AyAma hai tathA ye do-2 yojana ke antara vAlI haiM / guhA ke madhyadeza meM ye haiM / inakI sthApanA isa prakAra se hai-||4 17 / 3 / 2 / 317.4 / / jaba bharata ne ina dono nadiyoM ko // 4 17 durAvagAha jAnA to usane kyA kiyA isa vAta ko sUtrakAra samajhAte hue kahate haiM-(taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge) cakaratna se jise mArga dikhAyA jA rahA hai, evaM jisake pI2-2 hajAroM rAjA mahArAjA cala rahe hai aisA vaha bharata rAjA (mahAyA ukkiTa sIha / jana jeTalI vistAravALI che. guphAnA AyAma ane vistAra jevA ja emanA vistAra ane AyAma che. temaja e mahAnadIo be jana jeTalA aMtaravALI che. guphAnA madhya zimA me mhaanhii| che. samanI sthApanA mA pramANe cha- // 4 17 / 3 / 2 / 3 17 4 // byAre mrt| manne nahIne // 4 17 durAvA kI tyAre te zu yu. me pAtane suutr|2 258 tAM 3 cha / (tapaNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesi. ' yamagge aNegarAyavarasahaslAnuyAyamagge) 22tnathI ne bhAga matAvAmAM mAvI rahyo cha che ane jenI pAchaLa-pAchaLa hajAre rAjA-mahArAjAo cAlI rahyA che, eve te bharata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 726 Cha ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre kalaraveNa samudrarayaM bhUtAmiva prAptAmiva guhAmitigamyam kurvan kurvan siMdhUe mahANaIe puracchimilleNaM kUDeNaM jeNeva ummaggajalA mahANaI teNeva uvAgacchai' sindhvA mahAnadyAHpaurastye kUle pUrvataTe ubhayatra NaM zabdo vAkyAlaGkAre ayamarthaH tamisrAyA adho bhAge vahantI sindhustamisrA pUrvakaTakamavadhIkRtyaiveti, unmagnA'pi pUrvakaTakAnnirgatA'stItyubhayorekasthAnatAsUcanArthakamidaM sUtram, yatraivonmagnajalA mahAnadI tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'vaddhairayaNaM sadAvei' varddhakiranaM zabdayati Ahvayati 'sadAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya, evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimavAdIt ityAha-'khippAmeva bho devANuppiyA! ummaggaNimaggajalAsu mahANa isu aNegakhaMbhasayasaNiviThe ayalamakaMpe abhejjakavae sAlaMbaNabAhAe savvarayaNAmae suhasaMkame kareha' kSiprameva bho devAnupriya ! unmagnanimagnajalayo mahAnayoH anekastambhazatasanniNAya jAva karemANe 2 sidhUe mahANaIe puracchimilleNaM kaDeNaM jeNeva ummaggajalA mahANai teNeva uvAgacchai ) jora-2 se senAjanake evaM sAtha meM calanevAle rAjA mahArAjAoM ke siMhanAda ke jaise bola se avyaktadhvani se- evaM kala kala rava se samudra ke jaise rakha ko prApta huI na ho mAno aisI guhA ko karatA karatA siMdhu mahAnadI ke pUrva taTa para jahAM unmagnA nadI thI vahAM para AyA ( uvAgacchitA vaddhairayaNaM saddAvei ) vahAM Akara ke usane varddhakiratna ko bulAyA tamisrAguhA ke adhobhAga meM-tamisrA ke pUrva kaTaka kI avadhi karake hI sindhu mahAnadI vahatI hai tathA unmagnA mahAnadI bhI tamitrA ke pUrva taTa se nikalI hai isaliye donoM nadiyoM kA samAgama yahA~ ho jAtA hai ( sadAvittA evaM vayAsI ) varddhako ratna ko bulA karake usame aisA kahA (sippAmeva bho devANuppiyA ! ummagaNimAgajalAsu mahANaIsu aNegakhabhasaya saviNavid ayalamakaMpe amejjakavae sAlavaNAvAhAe savvarayaNAmae suhasaMkame kareha ) he devAnupriya ! tuma hI unmagnA aura nimagnA mahAnadiyoM ke Upara aneka saikar3oM khaMbho se yukta, acala, 2101 (mahayA ukkiha sIhaNAya jAva karemANe 2 sidhUe mahANaIe puracchimilleNaM kUDeNaM jeNe va ummaga jalA mahANaI teNeva uvAgacchai) senA tama 2 mahArAja yAnI tIna sArathI thatA siMhanAda jevA avyakata davanithI tathA kalaravathI samudranI jevA dhvanine prApta thayela na hoya evI guphAne mukharita-vanita karate te rAjA siMdhu mahAnadInA pUrva taTa upara ke vi GHna tI tyA mAvyA. (uvAgacchittA vaddhaharayaNaM sahAvei) tyA mApAne te vakiratnane (suthAra) belAvyo tamisA guphAnA adha bhAgamAM tamisAnA pUrvakaTakanI avadhi karI ne ja siMdhu mahAnadI vahe che. temaja unmagnA mahAnadI paNa tamitrAnA pUrvataTathI nIkaLI cha. methI banna nahAnA mAtra samAgamaya che. (sahAvittA evaM vayAso) patna na mArAvIna ta se te mA pramANe dhu-(khippAmeva bho devANuppiyA! ummaggaNimaggajalAsu mahANaIsu aNegakhaMbhasayasaNNiviTe ayalamakaMpe amejjakavae sAlaMvaNavAhAe savvarayaNAmae suhasakame kareha) pAnupriyA tazI manA bhane nibhAnA nahInA upara aneka hajAra staMbhevALA. acala akaMpa temaja dRDha kavacanI jema abhedya evA be jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 16 unmagnanimagnajalayyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 727 viSTau sukhasaMkramau setu dvayaM kuruSvetyagre sambandhaH kIdRzau tau ityAha-anekAni stambhazatAni teSu sanniviSTau ---susaMsthitau athavA anekAni stambhazatAni sanniviSTAni saMlagnAni yayoH tau tathA ata evAcalau mahAbalAkrAntatve'pi na svasthAnAcca lataH akampo dRDhau athavA acalo giristadvad akampau makAro'lAkSaNikaH abhedhakavacAviva abhedyakavacau dRDho abhedyasannAhau jalAdibhyo na bhedaM yAtau jalAdibhirapi abhedyau ityarthaH, nanu anantaroktavizeSaNAbhyAmutaratAM janAnAM tadupari pAtazaGkAyA abhAve'pi ubhayapArzvayo jalapAtazaGkA syAdevetyAha-sAlambanabAhau iti, sAlambane-uparigacchatAM janAnAmavalambanabhUtena dRDhatarabhittirUpeNa Alambanena sahitau bAhau-upayapAzvauM yayostau tathA, tathA 'savyarayaNAmae' sarvaratnamayau--sarvAtmanA ratnamayau yadvA sarvajAtIya ratnayuktau tathA 'suhasaMkame sukhasaMkramau sukhena saMkramaH-pAdavikSepo yatra to. idRzau saMkramau setU kuruSva 'karittA' kRtvA 'mama eyamANattiyaM khippAmeva paccappiNAhi 'mama etAma AjJaptikAM kSiprameva zIghrameva pratyarpayeti / atha sa varddhakiratnanAmaH kiM kRtavAn ityAha 'taeNa' ityAdi 'taeNaM se baddhairayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTatuci tamA die jAva viNaeNa paDisuNei ' tataH khalu tat varddhakiratnaM bharatena rAjJA evama ukta prakAreNa ukta - kathitaM sat hRSTatuSTacittamAnanditaM yAvat vinayena pratizRNoti svIkaroti 'paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya 'khippAmeva ummaggaNimmaggajalAsu mahANaapa tathA dRDhakavacake jaise abhedya aise do puloM ko banAo inapuloM ke ubhayapa va meM Alayana ho jisase una mahAnadiyoM meM unake Upara se calanevAloM meM koI gira na sake (savvarayaNAmae) dono pula sarvAtmanA ratnamaya ho athavA sarvajAti ke ratno dvArA nirmita hue ho aura jina para sukhapUrvaka gamanAgamana ho sake ( karettA mama eyamANattiya vippAmeva paccappiNAhi ) aise dI pula jaba tuma banAkara taiyAra karalo taba hameM isako pIche khabara jaldI se dI (taeNaM se baddhairayaNe bharaheNaM rA evaM vutte samANe haTTatuTThaci tamANadie jAva viNaeNaM paDisuNeI ) usa varddhaki ratna ne apane khAmI bharata rAjA ko AjJA ko sunA to vaha bahuta hI adhika harSita evaM cita meM Anandita huA aura yAvat bar3I vinaya ke sAtha usane unakI AmA svIkAra kara lI ( paDisuNittA khippAmeva ummaugamaNimaggajalAsu mahANaIsu aNega khbhsysnnnnipale taiyAra karo e pulanA ubhayapAkamAM AlaMbane hoya ke jethI temanI upara thAne. 5sAra thanAra 5 ta mahAnadImAmA paDenA. (savvarayaNAmae) memanne putI samitI namaya hoya athavA sarva jAtinA rano dvArA nirmita hoya ke jethI temanI uparathI sakha parva, zamana-mAmana yaza. (kare tA mama eyamANattiyaM khippAmeva paccapiNAhi) merA mana puTI yAre taiyAra tha ya tyA ta2 amane sUyanA mApA. (taeNaM se vaddhaharayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tuTThacittamANadie jAva viNaeNaM paDisaNeDa) pa (suthAre) jyAre pitAnA svAmInI AjJA sAMbhaLI te te atIva harSita temaja cina AnaMdita thayA. yAvata atIva vinamratAthI teNe pitAnA svAmInI AjJA svIkArI hatI (paDisuNittA sippAme umaggaNimaggajalAsu mahArhasu aNeNakhaMbhasayasaNNiviDhe jAva sahayo jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 jambUdvIpaprajJaptisUtre Isa aNegakhabhasayasaNNiviDhe jAva muhasaMkame karei' kSiprameva unmagnanimagnajalayo mahAnadhoH anekastambhazatasanniviSTau yAvat acalo akampoM abhedya kavacau sAlambanabAho parvaratnamayau sukhasaMkramo setU-setudvayaM karoti 'karittA' kRtvA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai' yatrA bharato rAjA tatraiva tat varddhakiratnam sa vakiH upAga chati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva eyamANattiyaM paccappiNa' yAvat pUrvoktAm patAm rAjJoktaprakArikAm AjJaptikA (AjJA) pratyarpayati samarpayati, nanu unmagnajalA jalasthonmajjakatvasvabhAvasiddhatvAt kathaM tatra saMkramAkazilAstambhAdinyAsaH musthiro bhavati ? saca doghaMpadRzAlAkAro na ca jalopari kASThAdimayaH sambhavati tasyA sArasvena bhArAsahavAt iti cennavarddhakiratnakRtatvena divyazakte racintyazaktikatvAt, loka uttarati, guhA ca tAvantaM kAlamapAvRtaivAste maNDalAnyapi tathaiva tiSThanti cakravavidra jAva muhasaMkame karei) bharata rAjA kI mAjJA ko svIkAra karake usane zIghra hI unmagnA aura nimagnA nadI ke Upara pUrvokta aneka saikar3oM khambho mAdi vizeSaNoM se yukta do pula banA diye ( karitto jeNeva bharahe rAyA teNeva uvagacchai ) do puloM ko banAkara phira vaha jahAM para bharata rAjA birAjamAna the vahAM para mAyA ( uvAgacchittA) vahAM bhAkara ke ( jAva eyamANattiyaM paJcappiNai) usane puloM ke pUrNarUpa se nirmANa ho jAne kI bharata gajA ko khabara de dI-yahAM para aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie ki unmagnA nadI kA to svabhAva aisA hai ki jo bhI padArtha usameM gira jAtA hai vaha usake Upara hI rahatA hai DUbatA nahIM hai to phira setu banAne ke liye DALe gaye padArtha usameM kaise nIce pahu~ca gaye aura kaise vahAM ke sthira hokara jama gye| ye pula varddhakiratna ne banAye hote haiM isaliye usakI zakti acintya hone ke kAraNa ve vahAM para susthira rahate haiM aura inake Upara se loka utarate rahate hai. tathA cakravartI ke jIvana taka guphA khulI huI rahI Ato hai. aura usameM ve saba manDala jyoM ke tyoM utane hI kAla taka bane rahate hai. jaba cakravartI divaMgata ho jAtA hai rAja) bharata rAjAnI AjJA svIkArIne teNe tarata ja umegnA ane nimagnA nadInI upara ! stamA pothI pUti vizeSayA yutameva meM 2maNIya somanAyA. (karitA jeNeva marahe rAyA teNeva ubAgacchada) me se manAvAne 5 tanya bharata vidyamAna tA tyo mAyA (uvAgacchitA) bhAvAna (nAva payamANAttiyaM paccadipaNaha) tere , ya AjJA mujaba ja taiyAra thaI gayA che, evI bharata rAjAne sUcanA ApI ahI evI AzaMkA karavI egya nathI ke unmanA nadI to svabhAve ja evI che ke je vastu temAM paDI jAya che, te tenI upara ja rahe che, DUbatI nathI. te pachI pula banAvavA mATe nAkhavAmAM AvelI vatao temAM nIce sudhI kevI rIte pahoMcI ane tyAM kevI rIte sthira thaIne jAmI gaI. e pule vaddhakirana banAve che. ethI tenI zakti aciMtya hovAthI teo tyAM susthira ja rahe che ane temanI upara thaIne leke pAra utaratA rahe che. temaja cakravatInA jIvanakALa sudhI guphA khullI ja rahe che. temAM te sarve maMDaLo tenA jIvanakALa sudhI yathAvata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 10 vakSaskAraH sU0 16 unmannanimagnajalayyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 729 tini paraloke gate saMyame gRhote sati SaTmAsaparyantam surakSitaM setudvayaM tiSThati sArodAravRtterabhiprAyaH, triSaSThIyAcitacaritetu "udghATitaM guhAdvAraM guhAnta maNDalAni ca / tAvat tAnyapi tiSThanti yAvajjIvati cakrabhRt / / 1 / / ityuktam 'taeNaM se bharahe rAyA saMkhadhAvArabale ummaggaNimaggajalAo mahANaIo tehi aNegakha bhasayasaNNiviTehiM jAva suhasaMkame hiM uttarai' tataH khalu sa bharato rAjA saskandhAvArabalaH skandhAvArarUpabalasahitaH, sainyAnvitaH unpagnanimagnajale mahAnadhau tAbhyAm anekaskandhazatasanniviSTAbhyAM yAvat acalAbhyAmakampAbhyAm abhedyakavacAbhyAM sAlambanacAhAbhyAM sarvaratnamayAbhyAM sukhasaMkramAbhyAm uttarati parapAraM gacchati, evam uttarato gacchati, rAjarAje bharate uttaradvAre yajjAtaM tadAha - 'taeNaM tIse' ityAdi taeNaM tIse timissaguhAe uttarillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA koMcAravaM karemANA sarasarassaggAiM sarasarassaggAiM ThANAI paccosakkitthA' tato nadyatikramaNAnantaraM khalu tasyA stamilAguhAyA autarAhasya dvArasya kapATau svayameva senApati daNDaratnAghAtamantareNa * mahayA mahayA' iti sUtradezena pUrvasUtrasmaraNaM tena 'mahayA mahayA yA saMyama gRhIta kara letA hai. taba ve chaha mAha taka surakSita rahate haiM. aisA sArodvAra vRti kA abhiprAya hai, tathA triSaSThiyA caritra meM to-- uddhAritaM guhA dvAraM guhAntarmaNDalAni ca / tAvat tAnyapi tiSThanti yAvajjIvati cakrabhRt // 1 // aisA kahA hai (taeNaM se bharahe rAyA sabaMdhAvArabale ummaggaNimaggajalAo mahArNaIo tehi aNegakhabhasayasaNNividvehi jAva suhasaMkamehiM utarai) isake bAdabharatarAjA apanI pUrNa senAsahita una unmAnA nimagnA nAmakI nadiyoM ko una aneka saikar3oM khaMbho vAle puloM ke Upara se hokara Ananda pUrvaka pAra kara gayA yahAM yAvat zabda se puloM ke jo vizeSaNa Upara meM kahe gaye haiM ve gRhItahue haiM (taeNaM tIseNaM timisa guhAe uttarillassa duvArassakavADA sayameva mahayA 2 kocAravaM karemANA sarasarassaggAiM ThANAiM paccosakkitthA) dono nadiyoM ko pAra karake prakAza pAtharatA rahe che. jyAre cakravatI divaMgata thaI jAya che. athavA saMyama gRhIta karI le che tyAre te 6 mAsa sudhI surakSita rahe che. e sAroddhAra vRttine abhiprAya che. tathA triSaSThiyA caritramAM te-- udghATitaM guhAdvAraM guhAntamaNDalAni c| tAvat tAnyapi tiSThanti yAvajjIvati cakrabhUta mAma chu. (ta eNaM se bharahe rAyA sakhaMdhAvArabale ummaggaNimaggajalAo mahANaio tehiM aNegakhaMbhasayasaNNiviTThahiM jAva suhasaM kamehi uttarai) tyA2 mA marata Pun potAnA saMpUrNa sinyanI sAthe umegnA ane nimagnA nadIone temanA aneka staMbhevALA pula upara thaIne Ana dapUrvaka pAra karI gaye. ahIM yAvat zabadathI pulanA je vizeSaNa upara apAmA mAyA cha, te hAta thayA che. (ta eNaM tIseNaM timisaguhAe uttarilassa duvArasla kavADA sayameva mahayAra kAMcAravaM karemANA sarasarassaggAI ThANAI paccAsakkitthA) anna 92 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sadeNaM' mahatA mahatA zabdena iti bodhyam, krauJcAravam krauJcasya - pakSivizeSasyeva bahuvyApitvAt ya AravaH zabda : taM kurvANA kurvantau 'sarasarassatti' anukaraNazabdastena tAdRzaM zabdamanukurvantau kapATau ityarthaH 'sagAI sagAI' svake svake svakIye svakIye 'ThANAI' sthAne avaSTambhabhUtatoDukarUpe, 'paccosakkitthA' pratyavASyASkiSAtAm pratyapaMsasarpatuH ||suu016|| athottarabharatArddhavijayaM vivakSustatra vijetavyajanasvarUpamAha 'teNaM kAleNa" ityaadi| mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM uttaraDDabharahe vAse bahave AvADANAmaM cilAyA parivasaMti, aDDA dittA vittA vicchiNNaviulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAinnA bahudhaNabahujAyarUparayayA AogapaogasaMpauttA vicchaDDia paurabhattapANA bahudAsIdAsagomahisagavelagappabhUyA bahujaNassa aparibhUA sUrA vIrA vikaMtA vicchiNNaviulabalavAhaNA bahusu samarasaMparAesu laddhalakkhA yAvihotthA, taeNaM tasimAvADacilAyANaM aNNayA kayAI visayaMsi baDhiM uppAiasayAI pAubhavitthA, taM jahA. akAle gajjiyaM akAle vijjuA akAle pAyavA pupphaMti abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo NaccaMti; taeNaM te AvADacilAyA visayaMsi bahUi uppAiasayAI pAunmUAI pAsaMti pAsittA aNNamaNNaM sadAveMtI sadAvittA evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA ! amhaM visasi bahUI uppAiasayAI pAunbhUyAiM taM jahA akAle gajjiaM akAle vijjuA akAle pAyavA pupphati abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo NaccaMtiH taM Na Najjai NaM devANuppiyA ! amhaM visayasa ke manne uvaddave bhavissaI tikaTu ohayamaNasaMkappA ciMtAsogasAgaraM paviTThA karayalapalhatthamuhA aTThajjhANovagayA bhUmigayatimisra guphAke samIpa jAne ke bAda usa timisraguhA ke uttara dizA ke dvAra ke kivAra sara sara zabda jora jorase koca pakSI ke jaisA sara sara karate hue apane Apa apane apane sthAnase saraka gaye khula gaye // 16 // nadIone pAra karIne pachI guhAnI samIpa AvyA tyAre te timisa guphAnA uttara dizAnA dvAranA kamADe jora-jorathI kIca pakSI jevA sara-sara davani karatA karatA potAnI meLe ja pitAnA sthAna 52thI sa24I gayA theTa mukhI gayA. // 16 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu 0 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddha bharatavijetavyajana svarUpanirUpaNam 731 didviA jhiAyaMti. taraNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva samudayabhUaM piva karemANe karemANe timisaguhAoM uttarilleNaM dAreNaM NIti savi megharayANivahA tae NaM te AvADavilAyA bharahassa raNNo aggANIaM ejjamANaM pAsaMti pAsittA AsuratA ruTThA caMDikkiA kuviA misimisemANA aNNamaNNaM sadAveMti saddAvittA evaM vayAsI esaNaM devANupiyA ! kei appatthi apatthae duraMtapata lakkhaNe hINapuNNacause hirisiriparikhajjie jeNaM amhaM visayassa uvariM virieNaM havva. mAgacchataM tahANaM dhattAmo devAzupiA jahANaM esa ahaM visayassa uvari viriNaM No havvamAgacchai tikaTTu aNNamaNNassa aMtie eamaTTha paDasurNeti paDiNittA saNNaddhabaddhavammiyakavaA uppI liasarAsaNapaTTi pinaddhagevijjA baddha AviddhavImalavaracidhapaTTA gahiAuhappa haraNA jeNeva bharahassa raNNo aggANIaM teNeva uvAgacchati uvAgacchittA bharassarapaNo aggANIeNa saddhiM saMpalaggA yAvi hotyA taraNaM te AvADacilAyA bharahasta raNNo aggANIaM hayamahiapavaravIraghAiya virvADaadhiddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM disodisi paDiserhiti / / sU0 17 // - chAyA - tasmin kAle tasmin samaye uttarArddhabharate varSe bahaba ApAtA nAma kirAtAH parivasanti, ADhayAH dRptAH vittAH vistIrNavipulabhavana zayanA samayAnavAhanAkIrNAH bahudhanavahujAtarUparajatAH AyogaprayogasaMprayuktAH vicchaditapracura bhaktapAnAH bahudAsIdAsagomahiSagavelakaprabhUtAH bahujanena aparibhUtAH zUrAH vIrAH vikAntAH vistIrNavipulavalavAhanAH vahuSu samarasaMparAyeSu labdhalakSAzcApyabhavan tataH khalu teSAm ApAtakirAtAnAm anyadA kadAcit viSaye bahUni autpAtikazatAni prAdUrabhUvan tadyathA akAle gajjitam akAle vidyutaH akAle pAdapAH puSyanti abhIkSNam abhIkSNam AkAze devatAH nRtyanti, tataH khalu te ApAtakirAtAH viSaye bahUni autpAtikazatAni prAdurbhUtAni pazyati dA anyo'nyaM zabdayanti zabdayitvA evamavAdiSuH evaM khalu devAnupriyAH asmAkaM viSaye bahuni, autpAtikazatAni prAdurbhUtAni tadyathA akAle gajitam akAle vidyuta akAle pAdapAH puSyanti abhIkSNam abhIkSNam AkAze devatAH nRtyanti tanna jJAyate khalu devAnupriyAH ! asmAkaM viSayasya ko manye upadravo bhaviSyati iti kRtvA apahatamanaH saMkalpAH cintAzoka sAgare praviSTAH karatalaparyastamukhAH ArttadhyAnopagatAH bhUmigatadRSTikAH dhyAyanti tataH khalu sa bharato rAjA cakaratnadezitamArgaH yAvat samudraracabhUtAmiva kurvan tamislAguhAtaH autarAheNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ A maaraanaanwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwrimar 732 jambUdvIpaprajJaptisUtre dvAreNa nireti zazIdha meghAndhakAranivahAt tataH skhalu te ApAtakirAtAH bharatasya rAtaH aprAnIkam ejjamANa pazyanti dRSTA AzuruptAH ruSTAH caNDikiyatAH misimisemANA dIpyamAnAH anyonyaM zabdayanti zandayitvA evamavAdiSuH eSa devAnupriyAH kari dad aprArthitaprArthakA durantaprAntalakSaNaH hInapuNyacAtuIzaH hI zro parivarjitaH yo'smAkaM viSayasyopari vIryeNa havyam Agacchati tat tathA khalu kSipAmo devAnupriyAH yathA khalu eSo'smAkaM viSayasyopari vIryeNa no zIghramAgacchet iti kRtvA anyo'nyasyA'ntike etamartha pratizanyanti pratizrutya sannaddhabadramitakavacAH utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhaveyA baddhAviddhavimaladaracinhapaTTA gRhItAyudhapraharaNAH yatraiva bharatasya rAjJa agrAnIkaM tatraidhopAgacchanti upAgatya bharatasya rAkSo'grAnIkena sArddha saMgralagnAcApyabhUvan tataH khalute ApAtakirAtA bharatasya rAto'grAnIkaM hatamathitapravaravIraghAtitavipatitadhiladhvajapatAka kacchaprANopagataM dizodizi pratiSedhanti ||suu0 17 / / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM utaraiTa bharahe vAse" ityAdi. TIkArtha - "teNa kAleNaM" ityAdi / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM utaraDDha marahe yAse bahave AvADA NAma cilAyA parivasaMti' tasmin kAle-tRtIyArakaprAnte tasmin samaye yatra samaye bharata: uttarabharatArddha vijetuM tamisrAto niryAti uttarArddhabharate uttarAIbharatanAmni varSe kSetre apAtAH -apAtA iti nAmnA kirAtAH parivasanti, kIdRzAste ? 'aDDA' ADhayAH dhaninaH 'dittA' dRtAH -darpavantaH 'vitA' vittAH vittajAtIyeSu prasiddhAH 'vicchiNNaviulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAinnA' vistIrNa vipulabhavanazayanAsanayAnavAhanAkIrNAH, tatra vistIrNavipulAni ati vipulAni bhavanAni yeSAM te tathA zayanAni zayyAdIni, AsanAni phalakAdIni yAnAni rathAdIni vAhanAni abAdIni AkorNAni jAtIguNasampannAni yeSAM te tathA tataH karmadhArayaH 'bahudhaNa"teNaM kAleNaM teNaM samapaNaM utaraDDhabharahe vAse" ityAdi sUtra-17 // (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (utaraDdabharahe vAse) uttarArdha bharata kSetra meM (bahave AvADA NAma cilAyA parivasati) aneka ApAta nAma ke kirAta rahate the (aDDhA dittA vittA vicchiNNaviulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAinnA) ye kirAta jana aneka vistIrNa bhavanoM vAle the aneka vistRta zayana aura Asana vAle the bar3e 2 rathoM ke ye adhipati the aura anekabar3e bar3e dhAr3e jo uttamottama jAti ke the ve inake pAsameM the (bahudhaNayahu TIkArtha-(teNaM kAleNa teNaM samaeNa) tAmA anete samayamA (utaraiDhabharahe dhAse) utarA bharata kSetramA (bahave AvADA NAma cilAyA parivasaMti) mane mApAta nAmaza! 2hetAta. (aiDhA ditA vittA bicchiNNa viulabhavaNa sayaNAsaNajANavAhaNAinnA) se sirAta loko aneka vistIrNa bhavanAvALA hatA. aneka vistRta zayana ane AsanavALA hatA meTA rathanA e adhipati hatA. ane aneka uttamottama jAtinA moTA-moTA ghaDAo memanI pAse hatA. (bahudhaNaM bahujAyarUvarayayA) ma, parima. bheya bhane pshchin| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddha bharatavijetavyajana svarUpanirUpaNam bahujAyarUvarayayA' bahudhanabahujAtarUparajatAH, tatra bahuprabhUtaM dhanam gaNimadharimameyaparicchedyabhedAt caturvidham jAtarUparajatAni svarNarUpyAni ca yeSAM te tathA 'AogapaogasaMpattA' Ayoga prayogasaMprayuktAH, tatra AyogaH - dviguNAdi vRddhayarthaM pradAnaM prayogazca kalAntaraM tau saMprayuktau vyApAritau yaiste tathA 'vicchADDiyapaurabhattapANA viccharditapracura maktapAnAH, tatra vicchardite tyake bahunanabhojanAvazeSatayA vicchaditavatI vibhUtimatI vividhamakSyamojya coSyalehyapeyAhAra medayukktayA~ pracure bhaktapAne yeSAM te tathA yadvA vicchardite- saJjAtavicchadeM savistAre bahuprakAratvAt pracure prabhUte bhaktapAne annapAnIye yeSAM te tathA, 'bahudAsIdAsa gomahisaga vela gapya bhUyA' bahudAso dAsagomahiSartosprabhUtoH, tatra bahavo dAsIdAsAH yeSAM te tathA go mahiSAzva prasiddhAH gavelakAH urabhrAH ete prabhUtA yeSAM te tathA, atra padadvayasya karmadhArayaH bahujaNassa aparibhUyA' bahujanena aparibhUtAH - vyAptAH sUtre SaSTho ArSatvAt 'sUrA' zUrAH pratijJAta nirvahaNe dAne vA 'vIrA' vIrAH saMgrAme 'vikkatA' vikrAntAH - bhUmaNDalAkramaNasamarthAH 'vicchiNNajAyarUvarayayA), gaNimagharIma, meya, aura paricchedya ke bheda se cAra prakAra ke dhana se ye yukta zreSThasuvarNa evaM cAMdI ke ye mAlIka the (AogapaogasaMpattA Ayoga meM dhana saMpatti Adi ke bar3Ane meM evaM aneka kalAo meM ye vizeSa paTu the (vichaDiyapaurabhattapANA ) inake yaha itane adhika AdamI bhojanakarate the ki unake ucchiSTa pracura mAtrA meM bhaktapAna bacA rahatA thA. (bahu dAsI dAsa gomahiMsagavelagappabhUA bahujaNassa aparibhUyA ) inake pAsa ghara para kAma karane vAle anekadAsa evaM dAsiyAM tho tathA aneka gAyeM evaM aneka mahiSiyAM - meMse aura mer3e the inakA aneka jana milakara bhI parAbhava karane meM samartha nahIM ho sakate aise ye baliSTathe (sUrA, vIrA, vivakatA, vicchiNNavi ulavalavANA) ye pratijJAta artha ke nirvAha karane meM zUra the evaM dAnadene meM athavA saMgrAma meM ye vIra the vikAnta * bhUmaMDala ke AkramaNakarane meM - ye samartha the inakA bhedathI cAra prakAranA dhanatho tee yukta hatA zreSTha suvaNa temaja cAMdInA e mAlika hatA. (AogapamagasaMpattA AyogamA dhanasa Mpatti vagerenI vRddhiyAM te ane zobhAM the bote| vizeSa paTu hatA (vichaDDiya paurabhattapANA ) memane tyAM bheTalA maghAM lAko bhujana karatA hatA ke temanA ucchiSTamAM pracura mAtramAM bhakatapAna vadhatuM hatuM. (bahudA sIdA sagomahisaga velagappabhUyA bahujaNassa aparibhUyA) zebhanI pAse ghera bha karanArAomAM aneka dAsA temaja aneka dAsIe hatI, anaika gAye, mahISIe eTale bhesA hatI. ane gheTAe hatA. aneka leAkeA maLIne paNa emane harAvI zakatA nahAtA. mevA me soDo jaNavAjA itA. (sUrA vIrA vikatA vicchiSNavilabalavAhaNA) yethe| pratijJAta ane nirvAha karavA mATe zUra hatA. dAna karavAmAM athavA sagrAmamAM eleka vIra hatA. trikAMta bhUmaMDaLa para AkramaNa karavAmAM ee samartha hatA. emanI senA ane gavAhi 35 majhavAhana duHmadhI anADuNa hovAthI ativiyusa hatA. (bahusu samara saMparA su jambudvIpaprajJaptisUtra 733
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vilavalavANA' vistIrNavipulabalavAhanAH, tatra vistIrNavipulAni - ati vizAlAni balavAhanAni sainyAni gavAdikAni ca duHkhADanAkulatvAd yeSAM te tathA 'bahusu samarasaMparAe lalakkhA' bahuSu samarasamparAyeSu, anena cAtibhayAnakatvaM sUcitam, samararUpeSu samparAyeSu yuddheSu labdhalakSAH amoghahastAzcApyabhavan sAmAnyato yudveSu ca valganAdirUpeSu kecana labdhalakSAH bhaveyuH paraM tad vyavacchedAya samareSu ityuktam atha yatteSAM maNDale jAtaM tadAha - 'tapaNaM' ityAdi / 'taraNaM tesimAvADa cilAyANaM aNNayA kayAI visasi bahUI uppAiyasayAI pAunmavitthA' tat iti kathAntaraprabandhe khalu teSAm ApAtakirAtAnAm anyadA kadAcid cakravarttyAgamanakAlAt pUrvam, atra tepAmityetAvataiva uktena prakaraNAt vizeSya prAptau yat ApAtakirAtAnAmityuktam tadvismaraNazIlAnAM vineyAnAM vyutpAdanAyeti viSaye deze bahUni autpAtikazatAni utpAtasatkazatAni ariSTa azubha sUcakanimittazatAnotyarthaH prAdurabhUvan- prakaTIbabhUvuH prakaTIjAtAni'ta jahA akAle gaja akAle vijjuyA akAle pAyavA puSpaMti abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo Naccati tadyathA akAle prAvRT kAlavyatiriktakAle gajjitam meghagarjanA jAtA akAle vidyutaH vidyullatAH jAtAH akAle svasvapuSpakAlavyatiriktakAle pAdapAH puSyanti puSpayuktA bhavanti abhIkSNam abhIkSNam punaH-punaH AkAze devatA:- bhUtavizeSAH nRtyasainya aura gavAdI rUpabalavAhanaduHkha se anAkula hone ke kAraNa ativipula thA ( bahusu samarasaMparA lakkhA yAvihotthA ) samarUpa yuddho meM - atibhayAnakasaMgrAmoM meM inake hAtha apane lakSa 734 se kabhI vicalita nahIM hotethe valgana Adi rUpa sAdhAraNa yuddha meM kitanekavyakti landha lakSa vAle hote haiM parantu ye to bhayaMkara se bhayaMkara yuddha meM bhI apane lakSya ko vedhane meM zakti zAlI the - hastalAghavavAle the. (taraNaM tesimAvADacilAyANaM aNNayA kayAI visayasi bahUIM upapAiyasayAI pAu bhavitthA ) eka samaya kI bAta hai ki una ApAta kirAtoM ke deza meM cakravartI ke Agamana se pahile saikar3o azubha sUcakanimitta prakaTa hone lage (taM jahA ) o isaprakAra se haiM - ( akAle gajjiyaM, akAle vijjuyA, akAle pAyavA puSkati, abhikkhaNaM 2 AgAse devayAo Nacceti) akAla meM varSAkAla ke vinAkAla meM meghoM kA garjana honA, lakkhA yAvihotyA) sama3ya yuddho mAM-ati bhayAna saMgrAmAmAM, semanA hAthI cItAnA lakSya parathI kadApi vicalita thatA nahi. vagana vagere sAdhAraNu yuddhomAM keTalAka leAkA labdha lakSmavALA hoya che, paraMtu A ApAta kirAtA te bhaya karamAM bhayakara eTale ke mahAbhayaMkara yuddhomAM paNa lakSya vaidhata karavAmAM paNa zakti zALI hatA. eTale ke istabAdhavavANAM hRtA. (taraNaM te simAvADacilAyANaM aNNayA kayAI visasi bahUI upAyasAI pAu bhavitthA) se vajatanI bAta che te AyAta zitAnA hezabhAM vyavartinA Agamana paDelA innaro azubhasUyA nimitto AuTa thavA sAgyA (taM jahA ) nemApramANe che - ( akAle gajjiyaM, akAle vijjuyA, akAle pAyavA, pupphati abhikakhaNaM 2 AgAse devayAo NaccaMti) mAsa mAM varSANa vinAbheghanA thavI AjamAM vibha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddhabharatavijetavyajana svarUpanirUpaNam 735 nti, atha te ApAtakirAtAH kiM kRtavanta ityAha- 'taeNaM' ityAdi 'taeNaM te AvADacilAyA visayaMsi bahUI uppAiyasayAI pAubbhUAI pAsaMti' tataH utpAtabhavanAnantaraM khalla te ApAtakirAtAH viSaye deze bahUni autpAtikazatAni prAdurbhUtAni pazyanti avalokayanti 'pAsittA' dRSTrA 'aNNamaNNaM sadAveMti' anyo'nyam parasparaM zabdayanti Ahvayanti 'sadAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaH, kimuktavantaH kIdRzAzca te abhUvan ityAha-'evaM khalu' ityAdi 'evaM khalu devANuppiyA ! amhaM visayasi bahUiM uppAiyasayAI pAunbhUyAI taM jahA-akAle gajjiyaM akAle vijjuA akAle pAyavA puSphaMti abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAmao gaccaMti' evaM vakSyamANaprakAreNa khalu nizcaye devAnupriyAH RjusvabhAvAH ! asmAkaM viSaye deze bahUni autpAtikazatAni prAdurbhUtAni prakaTIbhUtAni, tadyathA-akAle ganjitam akAle vidyutaH akAle pAdapAH puSyanti,abhIkSNam abhIkSNam AkAze devatAH-bhUtavi zeSAH nRtyanti 'taM NaNajjai NaM devANuppiyA! amhaM visayassa ke manne uvaddave bhavissai ttikaTu ohayamaNasaMkappA citAsogasAgaraM paviTTA karayalapalhatthamuhA aTThajjhANovagayA akAla meM vijaliyoM kA camakanA akAla meM vRkSoM kA puSpita honA, akAla meM bAra 2 bhatoM kA nartana honA, (taeNaM te AvADacilAyA visasi vahuI uppAyasayAI pAunbhUyAI pAsaMti) jaba una ApAta kirAtoM ne apane deza meM ina aneka azubha sUcaka utpAto ko hote dekhA to ( pAsittA aNNamaNNaM saddAveMti sahAvittA evaM kyAsI ) dekhakara unhone eka dUsare ko bulAyA aura bulAkara Apasa meM isa prakAra se kahanA prArambha kiyA / ( evaM khalu devANuppiyA ! aba visayasi bahUI uppAyasayAI pAunbhUyAI ) he devAnapriyo / dekho hamAre deza meM aneka saikar3o utpAta prakaTa ho gaye haiM-( taM jahA ) jaise-(akAle gajiyaM, akAle vijjayA, akAle pAyavA pupphati, abhikSaNaM-2 AgAse devayAo nacaMti ) akAla meM garjanA hotI hai, akAla meM vijuliyAM camakatI hai, akAla meM vRkSa puSpita hote haiM, aura bAra-2 AkAza meM bhUtAdi deva nAcate hai (taM Na Najjai NaM devANuppiyA ! amhaM visayassa ke manne uvaive jAsAyabhavI mama vRkSA 505ta thA, mAmA vArapAra bhUta-pretAnu nata na thaj (taeNaM te AvADacilAyA visayaMti bahuI upapAyasayAI pAunbhUyAi) nyAre te mApAtazata cAtAnAzabhA ye mana jatanA mazubha sUya pAtayatA nayA tA (pAsittA aNNamaNNaM mAvati, sahAvittA evaM vayAsI nana tamaNe me bhAgane mosAvya! mana masAvIna para52 savArI 4 cyA (evaM skhalu devANuppiyA ! ajhaM visayasi bahUI upAyamayAI pAunbhayAI), pAnupriyA! nuzmA, sbhaa| zamAM ane saM pAta ghaTa thA jahA)bha- (akAle gajjiyaM, akAle vijjuyA, akAle pAyavApupphaMti, abhikkhaNaM 2 AgAse devayAo naccaMti) mA 2 AgAse devayAo naccaMti) maNamA bhadhAnA nA thAya cha, bhAM vIjaLIo camake che. akALamAM vRkSo puSita thAya che ane vAraM-vAra AkAza mAM bhUtAdi vAnAya che. (taM Na Najjai NaM devANuppiyA! amhaM visayassa ke manne uvaddave bhavissaItti kaTa ohayamaNasaMkappA ciMtAsogasAgaraM paviTThA karayalapalhatthamuhA ahaljhANovagayA bhUmi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ anvar 736 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhUmigayadidvimA jhiAyati' tannajJAyate devAnupriyAH / asmAkaM viSayasya ko manye iti vitIrtha nipAtaH tena manye iti sambhAvayAmaH upadravo bhaviSyati iti kRtvA apa hatamanaHsaMkalpAH vimanaskAH cintAzokasAgare cintayA rAjyabhraMzadhanApahArAdi cintanena yaH zoka eva duSpAratvAt sAgarastatra praviSTAH 'karayala palhatthamuhA' karatalaparyastamukhAH karata le paryastaM nivezita mukhaM yaiste tathA, 'aTThajjhANovagayA' ArtadhyAnopagatAH 'bhUmigaryAdahibhA' bhUmigatadRSTikAH 'jhiAyaMti' dhyAyati ArtadhyAnaM kurvanti Apatite saGkaTe kiMkartavya miti cintayantIti, atha prastUyamAnaM bharatasya carita mAha-'taeNaM' ityAdi / 'taeNase' bhavahe rAyA cakkarayaNadesizramagge jAva samudaravabhUaM piva karemANe karemANe timisaguhAo uttarilleNaM dAreNaM NIti sasivva mehaMdhayAraNivahA' tataH ApAtakirAtAnAM utpAtacintanasamaye khalu sa bharato rAjA cakraratnAdezitamArgaH yAvat anekarAjasahasrAnuyAtamArgaH mahatotkRSTa siMhanAdabolakalakalaraveNa samudraravaMbhatAmiva prAptAmiba guhAM kurvan kurvan tamisrAguhAta: auttarAheNa dvAreNa nireti niryAti kasmAt ka iba bhavistaItti kaTu ohayamaNasaMkappo ciMtA sogasAgaraM paviTThA karayalapalhatthamuhA aTThamANovagayA bhUmigayadi diyA jhiyAyati ) to he devAnupriyo ! patA nahIM par3atA hai ki hamAre deza meM kyA upadrava hone vAlA hai. isa prakAra kahakara ve saba ke saba apahata manaH saMkalpavAle hokara vimanaska bana gaye, aura rAjyabhraMza, aura dhanApahAra hone Adi kI cintA se Akulita hokara zoka sAgara meM DUba gaye tathA ArtadhyAna se hokara ve apanI2 hathelI para mukha rakhakara baiTha gaye aura nIce kI ora dRSTi lagAkara vicAra karane lage ki aba hameM kyA karanA cAhie ( taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva samudaravabhUyaMpiva karemANe 2 timi saguhAo uttarilleNaM dAreNa NIti sasitra mehaMghayAraNivahA ) isake bAda vaha bharata rAjA ki jisake Age 2 kA rAstA cakkaratna batAtA jAtA hai yAvat jisake pIche 2 hajAroM rAjA cala rahe haiM. jora jora se siMhanAda ke jaisI avyaktadhvani se evaM kala kala ke zabda se guhA gariTriyA jhiyAyaMti) tAivAnupriyA chapa sama2 nathA 5tI , amaa| hazamAM kaI jAtano upadrava thavAno che. A pramANe kahIne teo sarve apahata manaH saMkalpavALA thaI ne vimanasaka banI gayA. ane rAjaya bhraMza ane dhanApahAra AdinI citA thI AkRti thaIne zeka sAgaramAM nimagna thaI gayA. temaja AdhyAna thI yukta thaI ne teo pota pitAnI hatheLIo upara meM rAkhIne besI gayA ane nIcenI tarapha daSTi rAkhIne vicAra 12vA sAmya have samAre zu2 sa. (taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiya magge jAva samuddaravabhUyaMpiva karemANe 2 timisaguhAo uttarilleNaM dAreNaM NIti sasivva mehaMdhayAranivahA) tyA2 mA ta bharata 20 / pAnebhAga yA Ee karatuM jAya che yAvat jenI pAchaLa pAchaLa hajAra rAjAo cAlI rahyA che.jera- jorathI siMha nAda jevA avyakta ivanithI temaja kala kalanA zabdathI guphAne samudra jevA zabdathI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu 0 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddha bharatavijetavyajana svarUpanirUpaNam 737 aata candra iva meghAndhakAra nivahAt meghatamaH samUhAt / 'taraNaM te AvADacilAyA bharahassaraNo aggANIaM ejjamANaM pAsaMti' tato guhAto nirgamanAnantaraM khala te ApAta kirAtAH bharatasya rAjJaH agrAnIkaM sainyAgrabhAgam ' ejjamANaM' iyadAgacchat pazyanti 'pAsitA' dRSTvA 'AsuruttA' AzuruptAH zIghrakruddhA: 'rudrA:' toSarahitAH 'caMDikkiA' cANDiviyatAH roSayuktAH 'misimisemANA' krodhavazAt dIpyamAnAH 'aNNamaNNaM sadAveMti' anyo'nyaM zabdayanti ahayanti 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya ' evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuriti kimayAdiSurityAha - 'esa' ityAdi 'esaNaM devANu - piyA ! kei appatthiapatthara duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAudase hirisiriparivajjie jeNaM ahaM visayassa uvariM virieNaM hadhvamAgacchai' eSaH khalu devAnupriyAH katrit ajJAta nAmako prArthita prarthakaH durantaprAntalakSaNaH hInapuNyacAturdarza: hrI zrI parivarjitaH yaH khalu asmAkaM viSayasya dezasya upari vIryeNa AtmazaktyA 'havvaM ti' zIghrako samudra ke zabda se vyApta huI jaise karatA 2 usa timisra guphA ke uttara dizA ke dvAra se medhakRta aMdhakAra ki samUha se candramA kI taraha nikalA ( taraNaM te AvADacilAyA bharahassa raNNo aggANIyaM ejjamANaM pAsaMti ) una ApAta kirAtIne bharata rAjA kI aprAnIka ko"sainyAprabhAga ko Ate hue dekhA - (pAsitA AsuratA ruTThA ceDakkiyA kuviy| misimisemANA aNNamaNNaM sadAveMti ) dekhakara ve usI samaya kruddha ho gaye. ruSTa-toSarahita ho gaye, roSa se yukta ho gaye, aura krodha ke vaza se lAla pIle ho gaye. isI sthiti meM unhoMne eka dUsare ko bulAyA aura (sadAvittA evaM vayAsI) bulAkara isa prakArakahA (esaNaM devAnuppiyA ! koi (apatthiyapatthae duraM tapaMtalakkhaNe hINapuNNacA udase hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uaft virieNaM havva mAgacchai ) he devAnupriyo ! yaha ajJAta nAmavAlA koI vyakti ki jo apanI mauta kA cAhanA kara rahA hai, tathA duranta pAnta lakSaNoM vAlA hai evaM jisa kA janma hIna puNyavAlI kRSNapakSa kI caturdazI meM huA hai tathA jo lajjA evaM vyAsa karatA te tamisrA guphAnA uttara dizAnA dvArathI medhakRta aMdhakAranA samUhamAMthI candra bhAnI prema navyA. (tapaNaM te AvADacilAyA bharahassa raNNo aggANIyaM ejjamANaM pAsaMti) te bhASAtatilarata rAjanI mAnIne sainyaliAga ne- Avato leye. (pAsitA AsuratA saTTA caMDakikayA kuviyA misimisemANA aNNamaNNaM saddArveti) lene tethe taratana yuddha thai gayA, ruSTa tASarahita thai gayA rASathI yukta thaI gayA. ane kre|dhAriSTa thaine lAla pILA thA~ gayA. mevI sthitimAM tebho ye mIlane molAcyA mane (sahAyitA evaM vayAsI) bolAvIne paraspara mA prabhAze 4dhu N (esaNaM devAnuppiyA ! keI apatthiyapatthie duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAule hiri siriparivajie jeNaM amhe visayassa uvari vorieNaM havva mAgacchai) he hevAnu priyA e ajJAtanAma dhArI koi puruSa ke je peAtAnA mRtyune Ama trI rahela che durata prAnta lakSaNA vALe chaeN ane jenA janma hIna puNyavALI kRSNa pakSanI catu`zI nA divase thayela che tathA je lajA ane lakSmI thI hIna che- amArA deza upara peAtAnI zakti vaDe AkramaNa 93 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre mAgacchanti 'taM tahANaM ghattAmo devANuppiA ! jahA NaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai tti kaTu aNNamaNNassa aMtie eyamaDhe paDisuNeti' tattasmAttathA khala imaM bharatarAjAnamityarthaH 'ghattAmo tti' kSipAmo dizodizi vikIrNa sainyaM kurma ityarthaH he devAnupriyAH ! yathA khalu eSo'smAkaM viSayasyopari vIryeNa AtmazatyA no 'havvaM zIghramAgacchediti kRtvA vicintyAnyo'nyasyAntike samope etamartha pratizratya omiti pratipAdya 'saNNaddhabaddhavammiyakavaA' sannaddhavadvammitakavacAH, tatra sannaddhaM zarIrAropaNAt baddhaM kaSAbandhanataH varma lohakattalAdirUpaM saJjAtamasyeti pammitam etAdRzaM kavacaM tanutrANaM yeSAM te tathA, punazca kIdRzAste 'uppIliasarAsaNapaTTiA' utpIDitazarAsanapaTTakAH, tatra utpIDitA -gADhaM guNAropaNAt dRDhIkRtA zarAsanapaTTikA dhanurdaNDo yaiste tathA, punazca kIdRzAH 'piNadvagevijjA" pinaddhauveyAH tatra pinaddhaM graiveyaM grIvAtrANakaM 'baddha Aviddha vimalavaraciMdhapaTTA' baddhAviddhavimalavaracihnapaTTAH, tatra baddho graMtha dAnena AviddhaH -parihito mastakAveSTanena vimalavaracihnapaTTo vIrAtivIratAsUcakavastra lakSmI se rahita huA hai hamAre deza ke Upara apanI zakti dvArA AkramaNa karane ke liye A rahA hai (taM tahANaM ghattAmo devANuppiyA ! jahANaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai) to dekho hamaloga aba ise aisA kara deM ki jisase isakI senA hara eka dizA meM chipa jAya arthAt isa kI senA idhara udhara bhaga jAya aura yaha hamAre deza ke Upara AkramaNa na kara SAveM (ttikaTu aNNamaNNassa aMtie eyama8paDisuNe ti) aisA vicAra karake unhoMne kartavyArtha kA nizcaya kara liyA (paDisuNittA saNNaddha baddhavammiya kavayA uppIliyasarAsaNapaTTiyA piNaddhagevijjA vaddhiyAviddha vimalavaraciMdhapaTThA) aura kartavyArtha kA nizcaya karake ve sabake saba kavaca ko pahira kara sannaddha ho gaye apane 2 hAthoM meM unhoMne jyA (dorI) kA AropaNa karake dhanuSa le liyA grIvA meM grIvA kA rakSaka praiveyaka pahira liyA. tathA vIrAtivIratA kA 121 // bhAvI rahyo che. (taM tahANaM ghattAmo devANuppiyA! jahANaM esa amhaM bisayassa uvari vIrieNaM No havamAgacchai) devAnupriyA ! ye ajJAta navAjo mANusa potAnA mRtyanI cAhanA karI rahyo che. e duraMta prAnta lakSaNe vALe che. ene janma hIna puNyavALI kRSNa pakSanI caturdazInA divase thayela che. temaja e lajajA ane lakSamI thI rahita thaI ge che. e amArA deza upara potAnI zakti vaDe AkramaNa karavA AvI rahyA che. (la tahANaM ghattAmo devANupiyA ! jahANaM esa amhaM visayassa uvariM vIrieNaM No hvvmaagcchsu) to ame AvuM karIe ke jethI enI senA dizAe mAM adRzya thaI jAya eTale ke enI enA Ama- tema nAsI jAya tethI e amAro deza upara AkramaNa karI zake nahi aNNamaNNassa atie eyama paDisuNeti) mA pramANe viyA2 4zana tabhaNe ta vyA kA nizcaya 43rI dIdhI. (paDisuNittA saNNaddhabaddhavammiyakavayA uppIliyasarAsaNapaTTiyA piNaddha, gevijjA vaddhiyAviddha vimalavaraciMdhapaTTA) ane yA nA nizcaya arIna ty| sarve kavaca paherIne taiyAra thaI gayA ane pitapotAnA hAthamAM temaNe jyAnuM AropaNa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddhabharatavijetavyajana svarUpanirUpaNam 739 vizeSo yaiste tathA, punazca kIdRzAste kirAtAH 'gahiAuhappaharaNA' gRhItAyudhapraharaNAH, tatra gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca yaiste tathA, praharaNayostu kSepyAkSepyakRto vizeSo bodhyaH, tatra kSepyAni vANAdIni akSepyAni khaDgAdIni bodhyagani, athavA gRhItAni AyudhAni praharaNAya yaiste tathA, evaMbhUtA ApAtakirAtAH 'jeNeva bharahassa raNo aggANIyaM teNeva uvAgacchati' yatraiva bharatasya rAjJo'grAnIkaM tatraivopAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'bharahassa raNo aggANIeNa saddhi saMpalaggA yAvi hotthA' bharatasya rAjJaH agrAnIkeNa sainyAgrabhAgena sArddham yoddhu saMpralagnAzcApyabhUvan 'taeNaM te AvADacilAyA bharahassa raNo aggANIaM hayamahiyapavaravIraghAia vivaDia ciMdhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM disodisi paDi sehiti' tataH tadanantaraM khalu te ApAtakirAtAH bharatasya rAjJaH agrAnIkaM sainyAgrabhAga kIdRzaM tat hatamathitapravaravIraghAtitacihnadhvajapatAkam tatra kecid hatAH kecid mathitAH kecid ghAtitAzca vIrAH zreSThayoddhAro yatra tattathA evaM vipatitA naSTAH dhvajAH garuDadhvajAdayaH patAkAzca tadittaradhvajAH santi cihna yatra tattathA pazcAtpadadvayasya karmadhArayaH atra pUrvapade ghAtitazabdasya pravaravIzabdAt pUrva prayoktavyatve paraprayogaH prAkRtatvAt tathA kRcchraprANopagatam sUcaka vimalavara cinhna paTa mastaka para dhAraNa kara liyA. (gahiyAuhappaharaNA) aura apane apane hAthoM meM una sabane Ayudha evaM praharaNa uThA liye / isa prakAra se yoddhAo ke veSa se sajjita hokara ve (jeNeva bharahassa raNo aggANoyaM teNeva uvAgacchaMti) jahAM para bharata rAjA kA agrAnIka (sainya) thA-vahAM para pahuMca gye| (uvAgacchittA bharahaspta raNo aggANIeNa saddhiM saMpalaggA yAvihotthA) vahAM para pahuMca kara unhoMne bharata rAjA ke agrAnIka ke sAtha yuddha karanA prArambha kara diyA ( taeNaM te AvaDacilayA bharahassa raNNo aggANIyaM hayamahiyapavaravIraghAiya vivaDiyaciMdhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM disodisaM paDise hiMti ) usa yuddha meM unhoMne-ApAtakirAto ne-bharata nareza ko agrAnIka ko aisA banA diyA-kara diyA-ki jisameM kaI zreSTavIra yodhA mAre gaye, kaI zreSTha vIra yodhAoMko jarUmIkara diye gaye, evaM kaI zreSTha vIra yodhA aadhaakarIne dhanuSa hAthamAM lIdhA grIvAmAM grIvArakSaka greveyaka paherI lIdhuM vIrAtivIratA sUcaka ( 12 yiha 58 bharata 52 paa24|| 4yu (gahiyAuhappaharaNA) tema pAtAnA yAmA saayudhe| mane prhr| bIghA mA pramANe yAMdvAnA veSabhA susana dhana tayA (jeNeva bharahassa raNNo aggANoyaM teNeva uvAgacchati ) yAM bharata zanI sainyAabhAga to tyAM paha-yA. (uvAgacchittA bharahassa raNo aggANIeNa saddhi saMpalagagA yAvi hotthA) tyAM paDayAne temaNe bharatanA mAnI sAtha yuddha 42vAnI 13mAta 41. ( ta eNaM te ApAtacilAyA bharahassa raNNo agANIyaM hayamahiyapavaravIrAiya vivaDiya ciMdhaddhaya paDAgaM kicchappANovagayaM disodisaM paDisehiti ) te yuddhamA tabhaNe maratanarezanI myaanIkanA keTalAka zreSTha vIrene mArI nAkhyA. keTalAka vIra vaiddhAo ghavAyA ane keTalAka vIra vaiddhAone AghAta yukta karI dIdhA temaja temanI pradhAna garuDa cihnavALI davAo ane jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 740 jambUdvIpaprajJaptisUtre tatra kRcchreNa kaSTeNa prANAn upagataM prAptam kathamapi dhRtaprANamityarthaH dizodizi dizaH sakAzAdaparadizi svAbhimAdaka tyAjanena aparasyAM dizi ityarthaH pratiSedhayanti yuddhAnnivartayanti ityarthaH ||suu017|| ito bharatasainye kiM jAtamityAha "taeNaM se" ityAdi / mUlama-taeNaM se seNAbalassa NeA veDho jAva bharahassa raNo aggANIaM AvADacilAehi hayamahiyapavaravIra jAva disodisaM paDisehiyaM pAsai pAsittA asurutte ruThe caMDikkie kuvie misimise mANe kamalAmelaM AsarayaNaM durUhai durUhittA taeNaM taM asIimaMgulamUsiaM NavaNauimaMgulapariNAhaM aTThasayamaMgulamAyataM battIsamaMgulamUsiasiraM cauraMgulakannAgaM vIsai aMgula bAhAgaM cauraMgulajANUkaM solasa aMgulajaMghAgaM cauraMgulamUsiakhuraM muttolosaMvattavaliamajjhaM IsiM aMgulapaNayapaDheM saMNayapaTuM saMgayapaTuM sujAyapaTuM pasatthapaDheM visiTThapaDheM eNIjANuNNaya vitthayathaddhapaTuM vittalayakasaNivAya aMkellaNa pahAraparivajjiaMga tavaNijjathAsagAhilANaM varakaNagasuphullathAsagavicittarayaNarajjupAsaM kaMcaNamaNikaNagapayaragaNANAvihaghaMTiAjAlamuttiAjAlaehiM parimaMDiyeNaM paTeNa sobhamANeNa sobhamANaM kakkeyaNaiMdanIlamaragaya gallamuhamaMDaNaraiaM AviddhamANikkasuttagavibhUsiaMkaNagAmaya paumasukayatilakaM devamaivikappiaM sukhariMdavAhaNajoggA vayaM surUpaM dUijjamANapaMcacArucamarAmelagaM dharataM aNabhavAhaM abhelaNayarNa kokAsia bahalapattalacchaM sayAvaraNanavakaNagataviatavaNiJjatAlujIhAsayaMsiriyAmisea ghoNaM pokkharapattamiva salilabiMdujuaM acaMcalaM caMcalasarIraM cAkkhacaragaparivAyagoviva hilIyamANaM hilIyamANaM khuracaraNacaccapuDehi tavAle kara diye gaye. tathA unakI pradhAna garur3a cihnavAlI dhvajAe~ aura inase bhinna sAmAnya dhvajAe~ bho naSTa kara dI gii| isase ve kisI bhI taraha se kathakathamapi jIvita bane rahakarabaDo muzkila se apane prANoM ko bacAkara-vahAM se bhAga gaye aura dUsarI ora cale gaye / / 17 / / tenAthI bhinna sAmAnya vijAone naSTa karI dIdhI. ethI temanAmAMthI zeSa sainike kathA kathamIpa prANa bacAvIne tyAMthI palAyana thaI gayA ane bIjI tarapha jatA rahyA. 1chA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ 741 prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam dharaNialaM amihaNamANaM abhihaNamANaM dovia calaNe jamagasamagaM muhAo viNiggamaMtaM va sigghayAe mulANataMtu udagamavi NissAe pakkamaMtaM jAikularUvapaccayapasatthavArasAvattagavisuddhalakkhaNaM sukulappasUaM mehAvibhaddayaviNIyaM aNuataNuasukumAla lomaniddhacchavi sujAya amaramaNapavaNagarulajaiNacavalasigghagAmi isimiva khaMtikhamae susIsamiva paccakkhayA viNIyaM udagahutavahapAsANapaMsukaddamasasakkara savAluillataDakaDaga visamapanbhAragiridarIsu laMghaNa pillaNaNitthAraNAsamatthaM acaMDapADiyaM daMDapAti aNaMsupAtiM akAlatAluMca kAlahesi jiya nigavesagaM jia parisahaM jaccajAtIaM mallihANi sugapatta suvaNNa komalaM maNAbhirAmaM kamalAmelaM NAmeNaM AsarayaNaM seNAvaI kamaNa samabhirUDhe kuvalayadalasAmalaM ca syaNikaramaMDalanibhaM sattujaNaviNAsaNaM kaNagarayaNadaMDaM NavamAlia puSphasurahigaMdhi NANAmaNilayabhatticittaM ca pahotamisimisita tikkhaghAraM divvaM khaggarayaNaM loke aNovamANaM taM ca puNo vaMsarukkhasiMgaTThidaMta kAlAyasavipulalohadaMDakavarabairabhedakaM jAva savvastha appaDihayaM kiM puNa dehesu jaMgamANaM paNNAsaMguladIho solasase aMgulAI vicchinnnno| addhaMgula soNIko jeTThappamANo aso bhaNio // 1 // asirayaNaM Navaissa hatthAo taM gahiUNa jeNeva AvAr3acilAyA teNava uvAgacchai uvAgacchittA AvADacilAehiM saddhi saMpalagge Avi hotthaa| taeNaM se suseNe seNAvaI te AvADacilAe hayamahia pavaravIraghAia jAva diso disi paDise hei ||suu0 18 // chAyA-tataH khalu sa senAbalasya netA veSTako yAvat bharatasya rAjJo'grAnIkam ApAtakirAtaiH hatamathitapravaravora yAvat dizodizi pratiSedhitaM pazyati, dRSTvA AzurutaH rUSTaH cANDikyitaH kupitaH misimisemANaH kamalAmelam azvaratnaM dUrohati, dUruhya tataH khalutam azItyaGgulocchritam navanavatyazailapariNAham aSTazatAjulAyatama dvAtriMzadaGgulocchritaziraska caturaGgula karNakaM viMzatyalocchritakhuraM muktolIsaMvRtavalitamadhyam ISadaGgulopraNatapRSTa saMnatapRSThaM saMgatapRSThaM sujAtapRSThaM prazastapRSThaM viziSTapRSTham eNA jAnUnnatavistRtastabdhapRSThaM vetralatAkazAnipAtADellaNaprahAraparivarjitAGgama tapanIya sthAsakAhilANama varakanakasupuSpasthAsakavicitraratnarajjupArva kAJcanamaNikanakapavaraka nAnAbighaNTikA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 jambUdvIpaprajJaptisUtre jAlamauktikajAlakaiH parimaNDitena pRSThena zobhamAnena zobhamAnam karketanendranIlamarakatamasAragallamukhamaNDanaracitam AviddhamANikyasUtrakavibhUSitaM kanakamayapadmasukRtatilakaM devamativikalpitaM suradharendravAhAyogyAvajam surUpaM dravatpancacAruvAmaramelakaM dharat anabhrabAham amelanayanam kokAsitavahalapatralAkSaM sadAvaraNanavakanakataptatapanIyatAlujihvA''sya zrIkA'bhiSekaghoNaM puSkarapatramiva lilavinduyutam amaJcalaM caJcalazarIraM cokSacakaparivrAjaka iva abhilIyamAnam abhilIyamAnaM khuravaraNacaccapuTaiH dharaNItalam abhidhnadabhidhnavAvapi caraNau yamakasamakamunAdvinirgadiva zIghratayA mRNAlatantUdukarmApa nizrAya nizrAya prakAmat jAtikularUpapratyayapazastadvAdazAvatakavizuddhalakSaNaM sukulaprasUtaM medhAvi. bhadravinItam aNuphatanukasukumAralAmasnigdhacchavi sujAtAmaramanaH parvanagaruDajayicapala. zIghragAmIRSimiva zAntikSamayA suzISyamidha pratyakSatAdhinItam udakahutavahapASANapAMzUkaImasazarkarasavAlukataTakaTakaviSamaprAgbhAragirIdarISu laghaNapreraNanistAraNAsamartham acaNDa pAtita daNDapAti anazrupAti akAlatAlu ca kAlaheSi jitAnadram gaveSakam jitaparipaham jAtyajAtIyam, mAllaghrANam, zukapatrasuvarNakomalam, mano'bhirAmaM kamalAmelam azvaratna senApatiH krameNa samabhirUDhaH kuvalayadalazyAmala ca rajanIkarabhaNDalanibham zatrajanavinAzanam kanakaratnadaNDam navamAlikApuSpasurabhigandhi nAnA maNilatAbhakticitram ca pradhauta 'misimisita' tokSNadhAram divyaM khaDgaratnam loke anupamAnam tacca punarvazarUkSaGgAsthidanta kAlAyasavipulalohadaNDakavaravajrabhedakaM yAvat sarvatrApratihatam kiM punarjaGgamAnAM deheSu paJcAzadazailAni dIrghaH sa SoDazAGgulAni vistiirnnH| aGguilazroNikaH jyeSTha pramANo'si bhaNitaH // 1 // tat asiratnaM narapateH hastAt gRhItvA yatraiva ApAtakirAtA statraiva upAgacchati upAgatya ApAtakirAtebhyaH sArddham, saMgalagnazcApyabhavat // tataH khalu sa suSeNaH senApatistAnApAtakirAtAn hatamathitapravaravIraghAtita yAvad dizodizi pratiSedhayati ||suu018|| TIkA -- "taeNaM se" ityAdi 'taeNaM se seNAbalassa NeA veDho jAva bharahassa raNo aggANIya AvADacilAehi hayamahiyapavaravIra jAva disodisi paDi sehi pAsaI' tataH svasainya pratiSedhanAdanantaraM khalu sa senAbalasya-senArUpasya balasya netA svAmIveSTakaH vastumAtraviSayako'tra bharata sainya meM kyA huA-- isakA kathana'taeNaM se seNAbalassa NeyA veDho jAva bharahassa' ityAdi-sU0 18 // TokArtha ----(taeNa se seNAbalassa NeyA) java senA rUpa bala ke netA suSeNa nAmakasenApati ne (bharahassa raNNo) bharata mahArAjA ke (aggANIyaM AvADacilAehiM hayamahiyapavaravIraghAiyajAva disodisaM paDiseDiaM pAsai ) apAtIka ko ApAta kirAtoM ke dvArA hatamathita pravara vIra bharata sainyamAM zuM thayuM ? te saMbaMdhamAM kathana : 'ta eNaM se seNAbalassa NeyA veDho jAva bharahassa' ityAdi-sUtra-18 / / kArtha-(ta eNaM se seNAbalassa NeyA) nyAre senA35 janA netA suSe senApati ( bhAssa raNo) marata nA (aggANIya AvADacilAehi hayamayipavaravIraghAiya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam 34i senAnI satkaH sampUrNa pUrvokto grAhyaH sa suSeNaH yAvat bharatasya rAjJo'grAnIkam agrasainyasamUham ApAtakirAtaHhatamathita pravaravIraghAtita yAvat pratiSedhitaM yAvatpadAna viDiya ciMdhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM' iti grAhyam tathA ca kecit hatAH kecit mathitAH tAzca pravaravIrA yatra tattathA, evaM vipatitacihnadhvajapatAkam vipatitAH bhraSTAH cihnapradhAnAH dhvajAH garuDadhvajAdayaH patAkAH taditaradhvajAH santi yatra tatathA evaM kRcchaprANopagatam kRccheNa kaSTena prANAna upagataM prAptam kathamapi dhRtaprANamityarthaH dizodizi abhipretadizo'syAM dizi pratiSedhitam ApAtakirAtaiH yuddhAnnivAritam agrAnIkaM sainyasamUha pazyati bharatasya suSeNa nAmA senApatiH 'pAsittA' dRSTvA 'Asurutte ruThe caMDikkie kuvie misimisemANe kamalAmelaM AsarayaNaM durUhai' AzuruptaH zIghraM kRddhaH rUSTaH toSarahitaH cANDikyitaH roSayuktaH kupitaH kruddhaH misimisemANaH kopAtizayAt dIpyamAnaH-jAjvalyamAnaH kamalAmelaM nAmAzvaratnaM durohati Arohati 'duruhitA' durUhyaArUhya atha azvaratnavarNanamAha-'taeNaM taM asIimaMgulamUsi' ityArabhya 'seNAvaI kameNa samabhirUDhe' ityetadantena sUtreNa padayojanA tata iti kriyAkramasUcakaM vacanaM taM prasiddhaguNaM nAmnA kamalAmelam azvaratna senApatiH krameNa sannAhAdi paridhAnavidhinA samabhirUDhaH, AruDhaH kIdRzam azvaratnamityAha-'asIimaMgulamUsiaM' iti, azItyaGagulocchritam azItyagulAni ucchritam azItyagupramANakam aGgulaM yavamAnam iti vAlA-jisameM aneka yodhAoko mAra diye gaye haiM aura aneka zreSThayoddhAoMko jisa meM ghAyala kara diye gaye haiM-aisA dekhA "yahAM yAvat pada se" vivaDiyaciMghaddhayapaDAgaM, kicchappANovagayaM" ina pUrvoktavizeSaNoM kA grahaNa huA hai / to (pAsittA ) dekhakara hI vaha ( Asuratte. rudre, caMDa kkie, kuvie, misamisemANe kamalAmelaM AsarahaM durUhai) eka sAtha hI atyaMta krudha ho gayA, use thor3A sA bhI saMtoSa nahIM rahA, svabhAva meM usake roSa bhara gayA isa taraha vaha kupita aura kopa ke atizaya se jalatA huA kamalAmela nAma ke azvaratna para savAra huA / azvaratna kA varNana-( asIimaMgulamUsiaM) yaha azvaratna 80 assI aMgula U~cA thaa| eka yava kA jitanA pramANa hotA hai, utane hI pramANa vAlA eka aMgula hotA hai aisA vAcaspati kA mata hai jAva diso disi paDisehi pAsai) 25yAnI na mApAta rAtI 1 tamathita pra12 vIra yukta ke jemAM aneka yoddhAo haNAyA che temaja aneka yoddhAo ghavAyA che tema joyuM. mahI yAvat 54thI ('viDiyaciMdhaddhayapaDArAM kicchappANovagayaM") se pUrvarita vizeSAnu ghaDaNa thayu cha. tA (pAsittA) ne ta ( Asuratte, ruThe, caMDakkie, kuvie, misamisemANe kamalAmelaM AsarahaM durUhai) te dama duddha thaI gayA. tena thaa| 55 satoSa rahyo nahi. tenA svabhAvamAM roSe bharAI gaye. A pramANe te kupita ane kepanA atizaya AvezathI prajvalita thatA kamalAla nAmaka azvaratna upara savAra thayA. te azvaratnanuM qena 240 prabhArI cha- (asIi maMgulamUsi) me zre4 bhava 80 me sI zusa yo tA. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 744 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre vAcaspatiH tatra aGge barbAhulakAt ulaH aGgula cAtra mAnavizeSaH 'NavaNauimaMgulapariNAha, nabanavatyaGgulapariNAham tatra navanavatyagulAni- ekonazatAGgulapramANaH pariNAho madhyaparidhiryasya tatathA punaH kIdRzam 'aTThasayamaMgulamAyataM' aSTazatAGgulamAyatam aSTottarazatAGgulAni AyataM dIrgham, sarvatra makAro'lAkSaNikaH, turagANAM tuGgatvaM khurata Arabhya karNAvadhi pariNAha: vizAlatA pRSThapAzrbodarAntarAvadhi AyAmo mukhAdApucchamUlam uktaM ca parAsareNa - "mukhAdApecakaM dairghya pRSThapAzrbodarAntarAta / / AnAha ucchrayaH pAdAd, vijJeyo yAvadAsanam // 1 // tatroccatvasaGkhyAmelanAya sAkSAdeva sUtrakRdAha-'battIsa maMgulamUsibasiraM' dvAtriMzadaGgulocchitaziraskam tatra dvAtriMzad aGgulAni dvAtriMzadagulapramANam ucchuitaM ziro yasya tattathA, punaH kIdRm 'cauraMgulakannAgaM' caturaGgulakarNakam - caturaGagulapramANakarNakam isvakarNasya jAtyaturagalakSaNatvAt, anena karNayoruccatvena asyAzvaaGga zabda se ula pratyaya karane para aGgula zabda kI niSpatti hotI hai| yaha eka prakAra kA mAna vizeSa hai / (NavaNauimaMgulapariNAha) isa azvaratna kI madhyaparidhi 99 nannANu aMgula prmaannthii| (aTThasayamaMgulamAyata) 108 eka so ATha aMgula kI isakI lambAI thii| yahAM sarvatra makAra alAkSaNika hai-ghor3o kI UMcAI kA pramANa khura se lekara kAna taka nApI jAtI hai pariNAha vizAlatA-pRSTha bhAga se lekara udara taka mAnI jAto hai / tathA AyAma-mukha se lekara puccha ke mUla taka ginI jAtI hai / parAsara ne aisA ho kahA hai ..... mukhAdApecakaM dairdhya pRSThapAzrvodarAntarAt / AnAha ucchrayaH pAdAd vijJeyo yAvadAsanam // 1 // ( battIsamaMgulamUsiyasiraM ) 32 aMgula pramANa isa azvaratna kA mastaka thA ( cauraMgulakannAgaM' cAra agula pramANa isake karNa the / choTe kAna zreSTha ghoDe hone ke cinha mAne jAte haiN| isI se dhor3e kA yauvana sthira rahatA huA kahA gayA hai| yahAM para yojanA eka yavanuM jeTaluM pramANa hoya che, teTalA pramANuvALA eka, aMgula hoya che evo vAcaspatine mata che. aMga zabdane "putra pratyaya karavAthI aMgula zabdanI niSpatti thAya cha. 2 bhA5 vizeSa cha. (NavaNauimaMgulapariNAhaM) me sa nanI bhaSya paridhi napA azula prabhAvAmIhatI (aThasayamaMgulamAyataM) 108 me se| maa| aMgula jeTalI emanI laMbAI hatI. ahIM sarvatra makAra alAkSaNika che. ghaDAonI UMcAInuM pramANa kharIthI kAna sudhI mApavAmAM Ave che. pariNAha-vizAlatA-pRSThabhAgathI mAMDIne udara sudhI mApavAmAM Ave che tema ja AyAma mukhathI mAMDIne pUchanA mULa sudhI mApavAmAM Ave che. parAsare A pramANe ja kahyuM che - mukhAdApecaka dairdhya pRSThapAcodarAntarAt / AnAha ucchrayaH pAdAd vijJeyo yAvadAsanam // (battIsa maMgulamUsiyasiraM ) 32 matrIsamakSa prabhA mazvaratnanu bhasta tu . (cauraM. gulakannAga) yA azubha prabhA nA 4 ( 311 ) al. nAnA na zre4 ghAnA rakSA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam 745 ratnasya sthirayauvanatvamabhihitaM zaGkukarNatvAt atra yojanAyAH kramaprAdhAnyena pUrvam karNavizeSaNa jJeyaM pazcAt zirasaH azvazravaso mUrdhna uccataratvAt punaH kIdRzam 'bIsa aMgulavAhAga' viMzatyaGgulabAhAkam, 20 viMzatyaGgulapramANA bAhA - zirobhAgAdhovarttI jAnUroruparivarttI prAkacaraNa bhAgI yasya tattathA 'cauraMgulajANU kaM' 4 caturaGgulajAnukam tatra caturaGgulapramANaM jAnu bAhujaMghAsandhirUpo'vayavo yasya tattathA, tathA 'solaagulajaMghAgaM' SoDazAGgulajaMghAkam tatra 16 SoDazAGgulapramANA jaMghA - jAnvadhovatI khurAafararat yasya tattathA, punazca kIdRzam ' cauraMgulam siakhuraM' caturagulocchritakhuram, tatra 4caturaGgulocchritAH kharAH pAdatalarUpAH avayavA yasya tattathA, eSAmavayavAnAmuccatvamIlane sarvasaGkhyA 80 azItyagularUpA, makAraH sarvatrAlAkSaNikaH samprati avayaveSu lakSaNopetatvaM sUcayati 'muttolIsaMvattavaliamajjhaM' muktolI saMvRttavalitamadhyam tatra muktolInAma agha upari ca saGkIrNA madhyetu ISadvizAlA koSThikA tadvat saMvRttaM samyagvartulaM valitaM vanasvabhAvaM natustandhaM madhyaM yasya tattathA pariNAhasya madhyaparidhirUpasyAtraiva cintyamAnatvAducitA iyamupamA 'isi aMgulapaNayapaTTa' ISadaGagulapraNakI krama pradhAnatA lekara pahile karNa kA vizeSaNa pazcAt zira kA vizeSaNa jAnanA / kyoMki ghor3e ke donoM kAna mastaka kI ApekSA ucca hote haiM / ( bIsai aMgulavAhAga ) isakI zirobhAga ke adhovartI aura donoM jAnuoM ke uparivartI aisA caraNoM kA prathama bhAga - gardana ke nIce kA bhAga 20 vIsa aMgula pramANa thA ( cauraMgulajANUka solasa aMgula jaMghAga ) cAra aMgula pramANa isakA jAnu thA - bAhu aura jaMghA kA sandhirUpa avayava thA / 16 solaha aMgula pramANa isakI jaMghA thI - jAnu ke nIce kA khuroM taka kA avayavarUpa bhAga thA ( cauraMgulamUsiyakhuraM ) cAra aMgula U~ce isake khura the / ( muttolIsaM vattavaliyamajjha ) muktolI - nIce Upara meM saMkaNa tathA madhya meM thor3I vizAla aisI koSThikA ke jaisA isakA acchI taraha se gola evaM valita valana svabhAva ko stabdha svabhAva kA nahIM madhya bhAga thA ( IsiM aMgula manAya che. enAthI ja gheADAnu yauvana sthira rahe che, Ama kahevAya che. ahI' ceAjanAnI krama pradhAnatA laIne pahelAM kaNa' (kAna)tu vizeSaNa ane tyAra bAda zinuM vizeSaNa jANavu le'o. ubhaDe gheADAnA bhanne / ziranI apekSA yA hoya che. ( bIsai aMgulavAhAgaM ) enI kheAhA- ( zireAbhAganA adhevatI ane banne jAnuenA uparane caraNAne prathama lAga-grIvAnI nIyeneA lAga) 20 bIsa ma gusa pramAN hatI. ( caMgula jANUkaM solasa aMgulajaMghAgaM ) yAra azuddha prabhAza seno bhanubhAga itA - meTale ! jADu bhane dhAnA saMdhi rUpa avayava hatA. 16 seALa aMgula pramANa enI jaMghA hatI-eTale ke jAnunI nIcenA khura sudhiine| avayava 35 bhAga hute| ( cauraMgulamUsiyakhuraM ) yAra gula thI menI marIo hatI (muttolIsaM vattavaliyamajjha ) bhuktobI - nIce - uparamAM saMDI tathA madhyamAM vizALa evI kASThikA jevA enA sArIrIte gALa tema ja vilata-valana svabhAvane, nahi ke 94 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre tapRSTham tatra IpadaGgulaM yAvat praNataM nantumArabdham atipraNatasyopaveSTu dukhAvahatvAt pRSTham paryANasthAnaM yasya tattathA ArohakasukhAvahapRSThakamityarthaH, punaH kIdRzam 'saMNayapaTuM' saMnatapRSTham tatra samyag adho'dhaH krameNa nataM pRSThaM yasya tattathA, tathA 'saMgayapaTuMsaMgatapRSTham saMgatadeha pramANocitaM pRSThaM yasya tattathA, tathA 'sunAyapaTuM' sujAtapRSTham sujAtaM janmadoSarahitaM pRSThaM yasya tattatho, tathA 'pasatthapaTuM' prazastapRSTham tatra prazasta zAlihotralakSaNAnusAri pRSThaM yasya tattathA, kiMbahunA ? 'visidupaTuM' viziSTapRSThaM pradhAnapRSTham bhaNitaM pRSThe paryANasthAnavarNanam, atha tatraivAvaziSTabhAgaM vizinaSTi 'eNIjANuNNayavitthayathaddhapaTuM' eNIjAnunnatAvistRtastabdhapRSTam tatra eNI hariNI tasyAH jAnuvadunnatam ubhayapArzvayo vistRtaM ca caramabhAge stabdhaM sudRDhaM pRSThaM yasya tattathA, punaH kIdRzam 'vittalayakasaNivAya aMkellaNapahAraparivajjiaMga' vetralatA kazAnipAtAGkellaNaprahAraparivarjitAGgam tatra vetro jalavaMzaH latA veNulatA carmadaNDaH 'cAvuka' iti prasiddhaH, teSAM nipAtaistathA aGkellaNaprahAraiH tarjanakaprahAraiH tarjanakavizeSAghAtaizca parivarjitam azvavAhamano'nukUlacaritvAt aGgaM yasya tattathA, tathA 'tavaNijjathAsagAhilANaM' tapanIyasthAsakAhilANam, tatra tapanIyamayAH 'suvarNamayAH' sthApaNayapadraM saMNayapaTuM sujAyapaTTa pasatthapaTTa visiddhapaTTa ) jaba Arohaka isake Upara baiThatA thA to isakA pRSTha bhAga thoDe se aMgula pramANa taka jhuka jAtA thA / vaha pRSTha bhAga isakA nIce nIce ke krama se nata thA, saMgata thA-deha pramANa ke anurUpa thA, sujAta thA-janma doSa rahita thA-tathA prazasta thA- zAlihotra lakSaNa ke anusAra thA-adhika kyA kaheM-vaha pRSTha bhAga isakA eka viziSTa hI prakAra kA pRSTha thA ( eNujANuNNayavitthaya thaddha paTTha vittalayaka saNivAya aMkellaNapahAraparivajjiaMga ) vaha pRSTa isakA hariNIko jaMghAoM kI taraha unnata thA-aura donoM pArzva bhAgoM meM vistRta thA evaM carama bhAga meM stabdha thA-sudRDha thA / isakA zarIra vetra, yA latA, yA kazA-koDA, inake AghAtoM se tathA isI prakAra ke aura bhI jo tarjanaka vizeSa haiM unake AghAtoM se parivarjita thaa| kyoMki isako cAla apane upara savAra sta svbhaavnaa-men| madhyamA tA. (Isi aMgulapaNayapaTuM saMNayapaTuM sujAyapaTuM pasAthapaDhe visiTThapaTaThaM) yAre maare| anI 52 mesatA tyAre anI 4mA aMgula pramANa jeTale namra thaI jatA hatA. te pRSTha bhAga e ane nIce-nIcenA- kamathI nata hatA, saMgata hato, deha pramANAnurUpa hate, sujAta hata -janma deSathI rahita hatAM, prazasta hote, zAlihotranA lakSaNa mujaba hatuM, vadhAre zuM kahIe te azvane pRSThabhAga vizi04 prazna hatA. (eNu jANuNNaya vitthaya thaddhapaDheM vitta layakasa akellaNapahAraparivajiagaM ) azvana 04mANinI dhAmanI ma unnata hata ane bane pAzvabhAgomAM vistRta hatA tema ja carama bhAgamAM stabdha hate, sudaDha hato. e azvanuM zarIra vetra, latA ke kazA (keDA) e sarvanA AghAtothI temaja e jAtanA bIjA tajanaka vizeSa hoya che. temanA AghAtathI parivarjita hatuM. kemake enI cAla, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam 747 sakAH darpaNAkArAH azvAlaGkAravizeSA yatra tadevaMvidham ahilANaM mukhasaMyamanavizeSo yasya tattathA suvarNamayalagAmayuktamityarthaH tathA 'varakaNagamuphullathAsagavicittarayaNarajjupAsaM' vara kanakamupuSpasthAsakavicitraratnarajjupArzvam tatra varakanakamayAni muSTha zobhamAnAni puSpANi sthAsakAzca azvAlaGkAravizeSAH tairvicitrA ratnamayI rajjuH pArzvayoH pRSThodarAntavayavayavavizeSayoryasya tattathA badhyante hi paTTikAH paryANadRDhIkaraNArthamazvAkanAmubhayoH pAzca yoriti tathA 'kaMcaNamaNikaNagapavaragaNANAviha ghaMTiAjAlamuttiyAjAlaehiM' kAJcanamaNikanakapravarakanAnAvidhaghaNTikAjAlamauktikajAlaiH tatra kAzcanayutamaNimayAni kevala kanakamayAni ca pravarakANi patrikAbhidhAnabhUSaNAni antarA'ntarA yeSu tAni tathAbhUtAni nAnAvidhAni ghaNTikAjAlAni mauktikajAlAni ca taiH 'parimaMDiyeNaM paTeNa sobhamANeNa sobhamANaM parimaNDitena vibhUSitena pRSThena zobhamAnena zobhamAnam 'kakkeyaNaiMdanIlamaragaramasAragallamuhamaMDaNaraiaM' karketanendranIlamarakatamasAragallamukhamaMDalaracitam tatra karketanaH ratnavizeSaH indranIlaH indradhanurvat nIlaH ISat nIlavarNaratnavizeSaH atasIvarNavat, marakataH nIla-ratnavizeSa: durvAvarNavat maratagallaH ekaprakAraka ratnavizeSa taiH racitaM sajjitaM nirmitaM mukhamaNDalaM yasya tattathA tat athavA asya sthApihue cakravartI ke mano'nukUla hotI thii| ( tavaNijjathAsagAhilANaM ) isake mukha Upara kI jo lagAma thI vaha suvarNanirmita sthAsakoM se-darpaNAkArake alaGkAro se yukta thI, ( varakaNagasuphulla thAsagadicittarayaNarajjupAsaM ) isakI taMgarUpa jo rassI thI vaha ratnamaya thI evaM varakanakamaya sundara puSpoM se tathA sthAsakoM se alaMkAravizeSoM se vicitra thI ( kaMcaNamaNikaNagapayaragaNANAviha ghaMTiyAjAlamuttiyAjAlaehiM parimaMDi yeNaM paTeNa sobhamANeNa sobhamANaM ) kAJcana yuktamaNimaya aura kevala kanakamaya aise patraka nAmake aneka bhUSaNa bIca-2 meM jinameM jare hue haiM aise aneka prakAra ke ghaNTikAjAloM se tathA mautika jAloM se parimaMDita sundara pRSTha se jo suzobhita hai| ( kakkeyaNa iMdaNIlamaragayamasAragallamuhamaMDaNaraiaM) karketana indranIlamaNi, marakatamaNi, evaM masAragalla ina sabase jisakA mukhamaMDalasajjita kiyA gayA hai| sanI 052 savAra thye| yatA nA mana bhu45 4 thatI tI. (tavaNijathAsAhilANa) enA mukhanI je lagAma hatI te suvarNa nimita sthAsakathI darpaNAkAranA alaMkArothI yukta hatA. ( varakaNava suphulathAsagavicittarayaNarajjupAsaM ) nI ta 35 2 rAzatA te ratnamaya hatI temaja va2 kanakamaya suMdara puthI tathA sthAsakathI alaMkAra vizeSothI vicitra hatI. (kaMcaNamaNikaNagapayaragaNANAviha ghaMTiyAjAlamuttiyAjAlehiM parimaMDiyeNaM paTeNa sobhamA NeNa sobhamANa) yana yuta bhavibhaya bhane 34 nabhaya vA patrAnA mana maanuss| madhyamAM jemanAmAM jaDita che, evA aneka prakAranA ghaTikA jAthI temaja mauktika jA sAthI paribhaDita su2 4thA re suzAlita cha. (kakkeyaNa iMdaNIlamaragayamasAragallamuha maMDaNarai) tana-chandranAmA bha24tamA tama masA28 me savethA renu bhuma maMDaLa sajita karavAmAM Avela che athavA e pUrvokta sthApitakaketanAdi ranamAM jenA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 jambUdvIpaprajJaptisUtre teSu ukta ratnavizeSu pratibimbitAni anekamukhamaNDalAni taiH racitaM suzobhitam punaH kIdRzamazvaratnam 'AviddhamANikkasuttagavibhUsiya' AviddhamANikya sUtrakavibhUSitam tatra AviddhamANikyaM sUtrakam azvamukhabhUSaNavizeSastena vibhUSitaM zobhitam 'kaNagamayapaumasukayatilakaM' kanakamayapadmasukRtatilakam tatra kanakamayapajhena suSTukRtaM tilakaM yasya tattathA 'devamaivikappi' devamativikalpitam tatra devamatyA devacAturyeNa vividhaprakAreNa kalpitaM sRSTam 'suravariMdavAhaNajoggAvayaM' suravarendravAhanayogyavajram, tatra suravarendravAhanam uccaiH zravA indrasya azvaH tasya yogyaH maNDalIkaraNAbhyAsaH golAkArabhramaNarUpagamana tasyetibhAvaH tasyAH vrajam prApakam vrajagatAvityasmAda ca pratyayaH tathAH 'suruvaM' surUpam-sundaram punaH kIdRzam 'dUijjamANapaMcacArucAmarAmelaga dhareMta' dravat paJcacArucAmaramelakaM dharat tatra dravanti itastato dolAyamAnAni sahaja caJcalAGgatvAd galabhAlamaulikarNadvayamUlanivezitatvena paJcasamayakAni yAni cAruNi cAmarANi teSAM melakaH ekasmin mUrddhanisaGgamastaM dharad vahat, mUle cAmarA ityatra strInirdezaH samayasiddha eva athavA-ina pUrvokta sthApita karketanAdi ratnoM meM jisake aneka mukhamaMDala prativimbita ho rahe haiM, isase jo var3A suhAvanA laga rahA haiM / ( Aviddha mANikkasuttagavibhUsiyaM ) jisameM mANikya lage hue hai aise sUtraka azvamukha bhUSaNavizeSa se jo vibhUSita hai (kaNagAmaya paumasukayatilakaM) kanakamayapana se jisake mukha Upara acchI taraha se tilaka kiyA gayA haiM ( devamaivikappiyaM) devoMne apanI buddhi kI caturAI se jisakI racanA ko hai ( suravariMdavAhaNajoggAvayaM surUvaM duijjamANa paMcacArucAmarAmelagaM dharetaM ) surendra indra kA jo vAhanabhUta azva hai jisakA ki nAma uccaizravA hai / usako jo yogyA -maNDalAkArarUpa bhramaNa-golAkArabhramaNarUpa gamana-usa gamana ko yaha prApta karanevAlA hai / arthAt isako cAla indra ke ghor3A jaisI hai / yaha var3A sundara hai-acche rUpa vAlA hai / pAMca sthAnoM meM gale meM bhAla meM, mauli meM, aura donoM kAnoM meM niSezita halate hue pAMca sundara cAmaroM ke milApa ko jo mastaka para dhAraNa karatA hai| yahAM mUla meM cAmara zabda ko jo strIliGga rUpa se kahA gayA hai vaha sva samaya meM isakI aisI aneka sukhamaMDala pratibiMbita thaI rahyA che, ethI te atIva rohAmaNo lAgI rahyo che. (AviddhamANikkasuttagavibhUsiyaM) rebhA bhAsiyati cha, sevA sUtra azvabhuma bhUSaNa vizeSa- thAre vibhUSita cha. ( kaNagAmaya paumasukayatilakaM) nabhaya payA nA bhuma 652 sArI rAta ti: 42vAmAM Ave che. (devamavikappiyaM ) vo pAtAnI muddhinA asatAthInI syanA 4rI che. (suravariMdavAhaNajoggA vayaM suruvaM dUijjamANa paMca cAru cAmarAmelagaM dharata) surendra -chandrana pAinabhUta ma cha, renu nAma nyaiH ava chtenI je yoyA- maDaLAkAra rU5 bhramaNa- goLAkAra bamaNuM rUpa gamana- te gamanane e prApta karanAra che. eTale ke e azvanI cAla inA azva jevI che. e azva atIva che. sadara 35vALe che. pAMya sathAnamAM-gaLAmAM, bhAlamAM,maulimAM ane banne kAnamAM nive zita hAlatA pAMca suMdara cAmaranA milApane je mastaka upara dhAraNa kare che. ahIM mULamAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam 749 gauDamatena vA cAmarA ityAvantaH zabdaH atha devamativikalpitAdi vizeSaNaviziSTa uccaiHzravAnAma zakrahayo'pi syAdityAha-'aNabhavAha' anabhravAham-anabhracAri abhra vAhaH athavA anabhravAham abhre-AkAze anAgAmi ityarthaH indraturagastu akAzamArgagAmI etAvAn bhedaH indrAvastadanyam 'abhalaNayaNaM' abhelanayanam-abhele asaMkucite nayane yasya tattathA ataeva 'kokAsiabahalapattalacchaM' kokAsite vikasite bahale dRDhe anazrupAtitvAt patrale-pakSmavatI na tu aindra luptikarogavazAdromarahita akSiNI yasya tattathA 'sayAvaraNanavakaNagataviyatavaNijjatAlujIhAsayaM' sadAvaraNanavakanakataptatapanIyatAlunihAsyam tatra sadAvaraNe zobhAyaM daMzamazakAdirakSArtha vA pracchAdanapaTe navakanakAni navyasvarNAni yasya tattathA svarNatantu syUta pracchAdanapaTamityartha , taptatapanoyaM tApita raktasuvarNam tadvad aruNa tAlujihe yatra tadevaMvidhamAsyaM mukham yasya tattathA tataH pUrvavizeSaNena karmadhArayaH punaH kIdRzam 'siriAbhise aghoNaM' zrIkAbhiSekaghoNam tatra zrIkAyA lakSmyA abhiSekaH abhiSecanaM nAma zaroralakSaNaM ghoNAyAM nAsikAyAM yasya tattathA 'pokkharapattamivasalilaviMdujuyaM' puSkarapatramiva salilabinduyutam yathA puSpakaraSatraM kamalapatraM ho prasiddhi hai isaliye kahA gayA hai| athavA gauDa ke matAnusAra cAmara zabda Abanta hai isaliye ise yahAM Abanta kahA gayA hai / ( aNabhavAhaM ) yaha azvaratna anabhra cArI thA / indra kA atipriya uccaiHzravA nAma kA ghor3A abhraMcArI hotA hai / para yaha aisA nahIM thA / (amelaNayaNaM, kokAsiyabahalapattalacchaM, sayAvaraNaNavakaNagataviyatavaNijjatAlu johAsaya ) isakI donoM A~kheM asaMkucita thIM / ataeva ve vikasita thIM, bahala-dRr3ha-thIM, aura patrala- pakSmavatI thii| daMzamazakAdi ke nivAraNa karane ke liye yA zobhA ke liye isake pracchAdana paTa meM navIna svarNa ke tAra guMye hue the| marthAn isakA jo pracchAdana paTa thA vaha svarNa ke taMtuoM kA banA huA thaa| tathA isake mukha ke tAlu aura jihA ye donoM tApitarakta suvarNa kI taraha aruNa the / (siriyAbhise aghoNaM ) lakSmI ke abhiSeka kA zArIrika lakSaNa isakI nAptikA ke upara thaa| cAmara zabdane je strIliMga vAcaka kahevAmAM Avela che, te tatkAlIna samayamAM enI evI ja prasiddhi hatI ethI Ama kahevAmAM Avela che. athavA gauDanA mata pramANe cAmara zabda mAnta cha. methI 4 me mAhI Ind hevAmA mAvasa che. (aNabhavAhaM) se zreSTha azva anarbhacArI hatA. Indrane uMcI zravA nAmaka aAva ajaeNcArI hoya che paraMtu se a mAzayArI nahatA. amelaNayaNaM kokAsiyabahalapattalaccha, sayAvaraNaNavakajagataviyatavaNijjatAlujIhAsayaM ) anI manne mAna sathita hatI. methI te vi sita hatI. bahala- daDha hatI ane patrala- 5kSmavatI hatI. daMza mazakAdi nA nivAraNa mATe athavA zobhA mATe enA prachAdana paTamAM navIna svarNana tAro grathita hatA. eTale ke je prachAdana paTa hatuM te svarNana taMtuothI nirmita hatuM. temaja enA mukhanA tAla ane zikSA se panne tApita 25ta supAnI ma aru tai. (siriyAbhiseaghoNaM) sbhiin| aliSenu zArIri kSae bhenI nacih 652 hetu. (poksarapattamivasalilabidujuyaM) jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 jambUdvIpaprajJaptisUtre jalAntarasthaM vAtAhatajalabinduyutaM bhavati tadevamapi salilaM pAnIyaM lAvaNyamityarthaH tasya bindavaH chaTAstairyutam atra bindugrahaNena pratyakSaM lAvaNyaM sUcitam loke'pi prasi. ddhametat mukhe'sya pAnIyamiti 'acaMcalaM' acaJcalam svAmikArye sthiram sAdhuvAhitvAta 'caJcalasarIraM' cazcalazarIram jAtIsvabhAvAt atha yadi caJcalazaroraM tadA'medhya apavitra vastuSvapi svAGgapravartakaM syAdityAha-'cokkha varagaparivvAyagoviva hilIyamANaM hilIyamANaM' cokSacarakaparivrAjaka iva abhilIyamAnam abhiloyamAnam tatra cokSaH kRtasnAnAdinA pavitraH carako-ghATimikSAcaramyaH dvitriH saMghIbhUtaH san bhikSAM carati sa tridaNDI saMnyAsi vizeSa ityarthaH etAdRzaH yathA pavitraH saMghIbhUtaH bhikSAcaraparivrAjakaH azuci saMsargazaGkayA kussitasthAnataH AtmAnaM pRthak karoti tathA idamavi azvaratnam kutsitasthAnamArga parityajan pavitrasthAnasugamyamArgamevAvalambate iti bhAvaH parivrAjako maskarI bhikSuH tatazcarakasahitaH parivrAjakaH carakaparivrAjakaH prathamA dvitIyArthe tena carakaparitrA(pokkharapattamiva salilabiMdujuyaM ) jisa prakAra kamala patra salilabiMduoM se yukta hotA hai / usI prakAra isakA pratyeka zarorika avayava lAvaNya kI binduoM se-chaTAoM yukta thA / salila zabda se yahAM azvaratna ke pakSa se pAnoya-lAvaNya -gRhIta huA hai| loka meM mo "asya mukhe pAnIyaM' aisA vyavahAra hotA dekhA jAtA hai| (acaMcalaM ) svAmI ke kArya meM yaha caJcalatA se rahita thA sthirathA- (caMcalasarIraM) parantu jAtIsvabhAva se hI yaha zarIra meM caJcalatAvAlA thA (cokkha caragaparivAyagoviva hiloyamANaM 2 khuracalaNacaccapuDehiM dharaNialaM abhihaNamANaM 2 doviya calaNe jamagasamagaM) jisa prakAra cokhA snAnAdi se zuddhazarIravAlA -- caraka - saMnyAsI * maskaro azucI padArtha ke saMsarga ho jAne kI zaMkA se - arthAt apavitra padArtha kA saMsarga mujhe na ho jAve - isa taraha apane ko surakSita rakhatA hai kutsita sthAna se apane ko dUra rakhatA hai usI taraha yaha azvaratna bhI ubar3a khAbaDa athavA kutsita - apavitra - sthAnoM ko chor3atA huA jo pavitra sthAna aura sugamya sthAnamArga hote haiM unhIM kA abalambana kara calatA hai- calate jema kamalapatra salila biMduethI yukta hoya che temaja enA zarIrane dareke dareka avayava lAvaNyanA biMduothI- kaNothI yukta hate. salila zabdathI ahIM avaratnanA pakSamAM pAnIya- sAya gaDIta yaye che. sabhA 59 // "asya mukhe pAnIyaM" mA gata vyavahAra vAmAM bhAva cha. (acaMcalaM) svAbhAnA Aya mAM se makyAMyakSya rahita hato, sthira hato (caMcalasarIra) 5 tu jati mAthI / se manu zarI2 nyAyaya yuta tu (cokkha caraga pariThavAyagoviva hilIyamANa 2 khuracalaNacaccapuDehiM dharaNialaM amihaNamANaM 2 doviya calaNe jamagamamagaM) ma yomA-snAnAdiyA zuddha zarIra vANI- ya24- sanyAsI mazkarI azaci padArthanA saMsarganI AzaMkAthI eTaleke apavitra padArthanA saMsarga mane na thAya- khAma potAnI jAtane surakSita rAkhe che. kutsita sthAnethI potAnI jAtane dUra rAkhe che temaja e avaratna paNa uMcA-nIcA athavA kutsita- apavitra sthAnene tyajIne je pavitra sthAna ane sugamya sthAna mAge hoya che te mArgone avalaMbIne ja cAle che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ 751 prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam jakamiva prAkRtazailyA akAra prazleSAt abhilIyamAnam abhilIyamAnam-azucisaMsargazaGkayA AtmAnaM saMvRNvat saMvRNvat saMgopayat saMgopayat tathA 'khuracalaNacacccapuDehi dhaNiyalaM abhihayamANaM abhihayamANaM' khuracaraNacaccapuTai gharaNitalam abhinadAbhinat, tatra khurapradhAnAcaraNAH khuracaraNAsteSAM caccapuTAH AghAtavizeSAstai rdharaNitalam abhighnadabhinnata kharAbhighAtavizeSaiH purovati bhUmitalaM kSobhayat kSobhayat tArayat tArayat ityarthaH uktaM ca 'yaH khuraiH khanetpRthivImazyo lokottarasmRtaH'iti yo'zvaH pRthivoM khanati sa zreSTho azva ucyate ityarthaH azvavAraprayoganatito hi hayo'grapAdau udasyati, tatrAsyazakti vizeSaNadvAreNa darzati 'do vi acalaNe jamagasamagaM muhAo viNiggamaMtaMva' dvAvapi ca caraNau yamakasamakaM yugapada mukhAdvinirgamadiva nissArayadiva ayamarthaH ? idamazvaratnam agrapAdAvRy na yattathA mukhAntikaM prApayati yathAjana utprekSate imau caraNau mukhAdvinirgamayatIti cotprekSA punaH kriyAntaradarzanenaitadvizinaSTi 'sigghayAe mulANatantu udagamaviNissAe pakamaMta' zIghratayA mRNAlatantUdake'pi nizrAya prakrAmat, tatra zIghratayA lAghava vizeSeNa mRNAlaM kamalanAlaM tasyA tantuH-sUtrAkAro'vayava vizeSaH saca udakaM ca te'pi nizrAya avalambya anyad durgAdikaM prakrAmat saJcarat ayamarthaH-yathA anyeSAM saJcariSNunAM jalacarAdInAM mRNAlatantUdake pAdAvaSTambhakena bhavataH tathA nAsyeti, stre cakavasamaya yaha apane khura TApo - pradhAnatA vAle - caraNoM se - pairoM se - purovartI bhUmi ko AghAta yukta karatA 2 arthAt - kSubhita karatA 2 cAla calatA hai uktaMca - " yaH khuraiH - skhanetpRthivImazvo lokottaraH smRtaH" jaba yaha apane Upara savAra hue puruSa ke dvArA nacAyA jAtA hai taba yaha apane Age ke do pairoM ko eka sAtha Upara ko uThAtA hai - so usa samaya aisA ho pratIta hotA hai ki mAnoM usake ye dono paira eka sAtha hI (muhAo ghiNiggamaMta va) isake mukha se nikala rahe haiM (sidhAe muNAlataMtu udagamavi NissAe pakkamaMtaM) isakI gatI itanI adhika lAghavavizeSa se yukta hotI hai ki mRNAla tantu aura jala ye donoM bhI isake calane meM sahAya bhUta ho jAte haiM tAtparya yahI hai ki yaha thala kI taraha jala ke Upara bhI acchitaraha cala sakatA hai aura kamala nAla ke Upara bhI saralatA se cala letA hai na vaha calate samaya pAnI meM ibatA hai cAlatAM-cAlatAM e pitAnA khurAthI purovatI bhUmine tADita karatA-karato eTale ke bhUmine kSayaratA-rato yAse che. taya-"yaH khuraiH khanetpRthivImazvo lokottaraH smRtaH'' jyAre e azva potAnA upara ArUDha puruSa vaDe nacAvavAmAM Ave che tyAre e potAnA AgaLanA be pagone ekI sAthe upara uThAve che te te vakhate Ama pratIta thAya che ke jANe senA se anna po hI sAthe / (guhAo viNiggamaMtaM va) senA bhusamAMthI nIjI na 2dhA hAya ! (sigghAe muNAlataMtu udagamaviNissAe pakkamaMtaM ) menI gati mAralI badhI lAghava vizeSa yukta hoya che ke mRNAla taMtu ane pANI e bane paNa enI cAlamAM sahAyabhUta thatA hatA. tAtparya A pramANe che ke e sthaLanI jema pANI upara paNa cAlI zakatuM hatuM, ane kamaLanAlanI upara paNa cAlI zakatA hatA. te cAlatI vakhate jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ nahaniwww 752 jambUdvIpaprajJaptisUtre canamArSatvAt, tathA 'jAi kularUvapaccayapasatthavArasAvattagavisuddhalakkhaNaM' jAti kularUpapratyayaprazastadvAdazAvattekavizuddhalakSaNam tatra jAti:-mAtRpakSaH kulaM-pitRpakSaH rUpaM sadAkArasaMsthAnaM teSAM pratyayovizvAso yebhyaH te ca te prazastAH pradakSiNAvahatvAt zubhasthAnasthitatvAcca ye dvAdazAvata devamaNinA naH cakrAkAra golAkArAH cihnavizeSAste santi yatra tattathA bahuvrIhilakSaNaH ka pratyayaH, vizuddhAni doSAvarjitAni lakSaNAni azvazAstra prasiddhAni yasya tattathA, tataH padadvayasya karmadhArayaH, tatra dvAdazAvartAzca ime varAhoktA:-ye prapANagalakarNasasthitAH, pRSThamaghanayano paristhitAH / oSTha sakthi bhunakukSi pArzvagAste lalATasahitAH suzobhanAH // 1 // prapANam 1 galaH 2 kaNoM 3 pRSTham 4 madhyam 5 nayane 6 oSTho 7 sakthinI 8 bhujo 9 kukSiH 10 pAzvo 11 lalATam 12 etAni dvAdaza sthAnAni turagasya eteSu sthAneSu sthitA api AvartAH dvAdazaiva suzobhanAH bhavanti tathAhi-atra vRttilezaH prapANam 1 uttaroSThatalam galaH 2 kaNThaH yatrasthita AvattoM devamaNi nAmA hayAnAM mahAlakSaNatayA prasiddhaH kau~ 3 prasiddhau eteSu sthAneSu saMsthitAH tathA pRSTham 4 paryANasthAnam madhyaM 5 prasiddham aura na kamala nAla tantu usakI gati se chinna bhinna hote haiN| (jAi kulasvapaccaya pasattha bArasAvattaga visuddha lakkhaNaM sukulappasUaM, mehAvibhaddayaviNIaM, aNuyataNuya sukumAlalobhaniddhacchavi) jAti-mAtR pakSa-kula-pintR pakSa evaM rUpa - sundarAkAra saMsthAna-inakA vizvAsa jinase hotA hai aise jo prazasta dvAdaza Avate haiM unase yaha yukta thA tathA azva-zAstra prasiddha vizuddha lakSaNoM se yaha sahita hotA hai, evaM sukula prasUta thA varAhokta dvAdaza Avatta isa prakAra se haiM-ye prapANa gala - karNa saMsthitAH pRSTha - madhya nayanoparisthitAH, oSTa-sakthi bhuja kukSi pArzvagAste lalATa sahitAH suzobhanAH // 1 // prapANa - Upara ke oSTha ke tala kA nAma hai, so isa prapANa gala -kaNTha ke upara jo Avata hotA hai usakA nAma devamaNi hai aura yaha Avarta azva ke mahAna hone kA lakSaNa mAnA gayA hai isI taraha donoM kAnoM ke Upara, pRSTa bhAga ke UparatathA pRSTha ke madhya meM, donoM pANImAM paNa DUbate na hato ane kamaLanAla taMtu tenI gatithI nivichina paNa thatA nA . (jAi kularUvapaccayapasattha bArasAvattaga visuddhalakkhaNaM sukulappasUaM, mehAvibhaya. viNIaM, aNuya taNuya sukumAla lomaniddhacchavi) ti-mAtRpakSaNa, pitRpakSa bhane 35saMdarAkAra saMsthAna-e sarvane jemanAthI vizvAsa thAya che, evA je prazasta dvAdaza Avata che temanAthI e yukta hato. temaja azvazAstra prasiddha vizuddha lakSaNothI e sahita hatA ane e sukuLa-prasUtA hatA. varAha-ukta dvAdaza Avatte A pramANe che - ye prapANa galakarNasaMsthitAH pRSTha madhya nayanoparisthitAH / oSThasakthi bhujakukSi pArzvagAste lalATasahitAH suzobhanAH // 1 // prapANa-uparanA oSThatalanuM nAma che. te e prapANa gala kaThanI upara je Avata hoya che, tenuM nAma devamaNi che ane e Ava7 azvanI zreSThatA (mahattA)nuM lakSaNa mAnavAmAM Ave che. A pramANe ane kAnenI upara pRSTha bhAganI upara temaja pRSThanA madhyamAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam 753 nayane 6 api prasiddha tadupari sthitAH tathA oSTau 7 prasiddhau sakthinI 8 pAzcAtyapAdayoH jAnparibhAgaH bhujau 9 prApAdayo jarjAnaparibhAgaH kukSiH 10 atra vAmo dakSiNakukSyAvartasya garhitatvAt pAzvauM 11 prasiddhau tadgatAH lalATaM 12 prasiddha tena sahitAH atra karNanayanAdi sthAnAnAM dvisarUyAkatve'pi jAtyapekSayA dvAdazaiva sthAnAni sthAna bhedAnumAreNa sthAnibhedA api AvartAH dvAdazaiveti tat tatsthAneSu sthitAH santaH suzobhanA:-subhalakSaNA bhavanti, anyatra sthAneSu netyarthaH tathA-'sukalappayU' sukula prasUtam hayazAstrotakSatriyAzvapi trikam, tathA 'mehAvibhadayaviNIaM' medhAvibhadrakavinItam tatra medhAvi buddhimAn svAmipada saMjJAdi prAptArthadhArakam bhadrakam aduSTam vinItaM svAbhISTakAritvAt atra samAhAradvandvatvAt ekavadbhAvaH, tathA 'aNu ataNuasukumAlalomaniddhacchaviM' aNukatanukAnAm atisUkSmANAM sukumArANAM sukomalAnAM lomnAM snigdhazlAghanIyA chaviH kAnti yaMtra tattathA, punaH kIdRzam 'sujAyaamaramaNapavaNagarulajaiNacavalasigdhagAmI' sujAtAmaramanaHpavanagaruDajayicapalazIghragAmi'tatra suSThyAtaM gamanaM yasya tattathA, amaramanaH pavanagaruDAH devacittavAyugaruDAH prasiddhAH tAna vegAdhikyena jayatIti amaramanaHpavanagaruDajayi, ataeva capalazIghragAmi ca atizIghragatikam pazcAtpadadvayasya karmadhArayaH, tathA kozam 'isimiva khaMtikhamae' aSimiva A~khoM ke Upara, donoM oSThoM ke upara, pIche ke donoM pairoM ke ghuTano ke Upara, Age ke pairoM ke donoM ghuTano ke Upara, kukSi ke Upara, dAI bAI ora tathA lalATa ke Upara ye Avarta hote haiN| ye karNanayanAdi 12 sthAna hai ina para ye 12 Avarta cihna vizeSa hote kahe gae haiM. yaha azvaratna medhAvi thA svAmo ke paira ke saMketa se svAmI ke bhAva ko samajha jAnevAlA thA, bhadraka thA. adaSTa thA vinIta thA. apane mAloka ke iSTa artha kA saMpAdaka hone ke kAraNa namra thA isake zarIra ke Uparajo romarAji thI- vahabahUta hI adhika sUkSma evaM sukumAra thI- tathA snigdha thI (sujAya amaramaNapaghaNagarula jaiNa cavalasigdhagAmI) yaha bar3Ahi sundara cAla calatA thA -tathA apane vega kI adhikatA se yaha amara- deva, mana, pavana aura garuDa hanake gamana vega ko bhI jIta lene vAlA thA isa taraha yaha atyaMta capala aura zIghragAmI the . (isibhiva ane AMkhonI upara, banne oSThonI upara, pAchaLanA banne paganA ghUMTaNa upara, AgaLanA paganA ghUMTaNa upara, kukSinI upara, DAbI ane jamaNI tarapha temaja lalATanI upara e AvartI hoya che. e karNa-nayana vagere 12 sthAne che. e badhAnI upara e 12 Avarte ciTha vizeSa hoya che-evuM kahevAmAM Ave che. e adharana medhAvI hatA svAmInA paganA mata mAtrathI svAmInA bhAvane e samajI jato hato. e bhadraka hato. e adaSTa hate. e vinIta hato. pitAnA mAlikanA ISTa arthane sampAdaka hovAthI e nama hato. enA zarIranI upara je rAmarAji hatI, te khUba ja sUkSama ane sukumAra hatA. tema ja niSpa hatI. (sujAya amaramaNapavanagarulajaiNa cavalasigghagAmi) me suha2 yAsa yAsatAta! pitAnA veganI adhiktAthI e amaradeva, mana, pavana ane garuDanA gamana vegane paNa jItI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 754 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre kSAntikSamakam tatra kSAntyA-krodhAbhAvena na tu asAmarthena kSamA tayA RSimiva anagA ramiva kSamApradhAnatvAttasya na caraNamaIkaM na ca mukhena dazakaM na ca pucchAghAtakamitibhAvaH tathA 'susIsamiva paccakkhayA viNIyaM' suziSyamiva pratyakSatAvinItam tena pratyakSa vinItam succhAtramiva punaH kIdRzam 'udagahutavahapAsANa paMsukaddamamasakkarasavAluillataDakaDaga visamapanbhAragiridarIsulaMghaNapillaNaNityAraNAsamatthaM' udakahutavahapASANapAMsukardamasazarkarasavAlukataTakaTakaviSamaprAgbhAragiridarISu laGghanapreraNanistAraNAsamartham tatra udakaM jalam agAdhanalam hutavahaH agniH pASANaH pAMsureNuH kardama:-paGkaH sazarkaraM laghupASANakhaNDaiH yuktaM sthAnaM savAluka bahulasikatAkaNapuJjasthAnaM taTaM-nadItaTaM kaTakaH parvatabhAmaH viSamaprAgbhArakaThorakandarAH giridar2yAH girikandarA prasiddhAstAsu sulaDnam anAyAsalaMghanam preraNam-ArUDhasya puMso'bhimukhadarzanadhAvanAdinA saMjJAkaraNapUrvakaM pravartanaM nistAraNA tatpAraprApaNA tatra samartham tathA 'acaMDapADiyaM acaNDapAti tama, tatra na caNDai:-ugraiH subhaTaiH raNe pAtitam 'daMDapAti' daNDapAti tatra daNDavat khaMtisvamae, susisamiva paccakkhayA viNIyaM, udaga, hutavaha, pAsANa, paMsu, kaddama sasakkarasavAlu illa taDakaDagavisamapanyAra girIdarIsu laMghaNa pillaNa NitthAraNAsamatthaM) krodha ke abhAvarUpa kSamA se vaha RSi ke jesA thA, yaha kisI ko lAta nahIM mAratA thA aura na mukha se kisI ko kATatA thA, tathA pUMcha se kisI ko coTa bhI na pahuMcAtA thA. suziSya kI taraha yaha pratyakSameM vinIta thA "paccakkhayA" meM jo pratyakSatA vinItaM" chAyA karane para tA kiyA gayA hai vaha prAkRtazailI ko lekara kiyA gayA hai, udaka - jala - hutavaha agnI, - pASANa patthara, pAsu reNu, kardama-kIcar3a, laghupala khaMDa sahita sthAna, bahuta adhika retI lA maidAna, taTa- nadItaTa- kaTaka-girinitamba, viSama prAgbhAra vAle U~ce nIce sthAna, girIkandarA, ina saba pradezoM kA anAyAsa laGghana karanA apane Upara baiThe hue manuSya kI preraNA ke anusAra una 2 sthAnoM para pahu~cAnA, unheM pAra karanA ityAdi kriyAoM meM yaha samartha thA (acaMDapADiyaMaasta. sAma se 25 mane zIgAmI hatA. (isimiva khaMtikhamae, susisamiva, paccaknayA viNIyaM, udaga,hutavaha, pAsANa, paMsu, kadama sasakkarasavAluillataDakaDaga visama panbhAragiridarIsu laMghaNapillaNaNitthAraNAsamatthaM ) dhanA abhAva35 kSamAthI se RSivatuM hatuM. e koIne paNa lAta nahi mAratuM hatuM ane mukhathI paNa koIne karate na hato. tema ja pUchathI paNa koIne e mArato na hato. suziSyanI jema e pratyakSamAM vinIta itA. "paccakkhayA" wire "pratyakSatA vinItaM" chAyA 2AthI 'tA' pratyaya - DavAmAM Avela che. te prAkRtazailInA AdhAre karavAmAM Avela che. udaka-pANI, hutavaha-agni pASANa-patthara, pAMsa-reNu, kaIma-kAdava, laghupala khaMDa sahita sthAna, bahu ja adhika retALa mahAna, taha-nahI taTa444-nirinita, viSama prAglAravANu yu-nIyusthAna, 2 12, e sarve pradezone anAyAsa oLaMgavA ane pitAnI upara savAra thayela mANasanI preraNA mujaba te sthAne sudhI pahoMcavuM te sthAnane pAra karavA vagere kriyAomAM e azva samartha jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam patati ityevaM zIlaM daNDapAti atarkitameva patipakSaskandhAvAre patanazIlam anenAsyotpatanasvabhAvo'pi sUcitaH, tathA 'aNasupAti' anapAti tatra mArgAdi calanajanitazrameSu nAzrupAtayatItyevaM zIlam anaapAti tathA 'akAlatAluM ca ' akAlatAluazyAmatAlukam zyAmatAlavarjitaM pUrvaM raktatAlutve varNite'pi yatpunakAlatAla iti vizeSaNaM tattAlunaH zyAmatvam atitarAmapalakSamiti tanniSedhakhyApanArtham ca samuccaye tathA 'kAlasiM' kAlaheSi, tatra kAle arAjakAnAM rAjanirNayArtha ke adhivAsanAdike samaye pate - zabdayatItyevaM zIlaM kAladeSi azubhasamayasUcakaM tathA 'jianidaM gavesagaM' jitanidraM gaveSakam tatra jitanidrA AlasyaM yena tat jitanidraM tyaktAlasya mityarthaH Alasya vajitam kAryeSu apramAditvAt yathA zrutArthe vyAkhyAyamAne hayazAstravirodhaH 755 daMDapAta aNasupAti akAlatAca kAlahesi jiyanidaM gavesagaM ) yaha acanDa pAtI-thA daNDapAtI thA tAtparya yahI hai ki yaha vinAvicAre hI pratipakSa ko senA meM daNDa kI taraha AkramaNa karane ke svabhAva vAlA thA / yaha anuzrupAtI thA durdAnta zatru senA ko bhI dekhakara yaha kabhI A~su nahIM vahAtA thA athavA mArgAdi calana janya zrama ke vazavarttI huA yaha kabhI ghabaDAhaTa se apanI A~khoM se AMsu nahIM nikAlatA thA isakA tAlu kRSNatA se varjita thA samayAnusAra hI yaha hinahinAhaTa karatA thA asamaya meM nahIM athavA kAla meM arAjaka ke rAjanirNayArthaka adhivAsanAdika ke samaya meM yaha azubha kA sUcaka zabda kiyA karatA thA (jiyajidda gavesagaM ) yaha nidrAvijita nahIM thA kintu isane hI nidrA ko Alasya ko apane vaza meM kara liyA thA / arthAt yaha Alasya rahita thA - aura gaveSaka thA / mUtra purISa ke utsarga ke samaya meM yaha ucita aura anucita sthAna kI khoja karane vAlA thA "jitanida" kA artha isane nidrA jIta lI thI- arthAt ise nidrA nahIM AtI thI aisA ho artha mAna liyA jAve to phira "sadaiva nidrAvazagA, nidrAcchedasya saMbhavaH, jAyate saMgare prApte karkarasya ca bhakSaNe" hato. (acaMDapADiyaM daMDapAti aNasupAti akAla tAlu ca kAlahesi jiyanihaM gavesarAM) me aca'DapAtI hatA--daMDapAtI hatA, eTale ke e vagara vicAra kare ja pratipakSInI senA upara krUDanI jema AkramaNa karavAnA svabhAvavALA hatA e anannupAtI hatA. durdA ta zatrusenAne joI ne paNa e kadApi raDatA na hatA. athavA mArgAdicalana janya zramathI pIDita thaIne e kadApi vyAkuLa thaIne raDatA na hatA. enA tAlubhAga kRSNatAthI vita hatA. e samayAnusAra ja haNahaNATa karatA hatA. eTale ke asamayamAM e haNa haNAhaTa nahi karatA hatA. athavA kAlamAM arAjakAnA rAjaniyA ka adhivAsanAdikanA samayamAM e azubha sUnya zaha urato hato. (jiyanihaM gavesarAM) me nidrAvibhita nahoto. yazu kheoge nidrAne Alasyane peAtAnA vazamAM karI lIdhAM hatAM. eTale ke AlasyAdi rahita hatA. e gaveSaka hatA. mUtra purISanA utsaga samaye e ucita ane anucita sthAnanI zeAdha karanAra hatA, 'jitanidra' no artha kheoge nidrA katI sIdhI itI bheTI Ane nidrA nahi AvatI hatI, evA ja artha mAnI levAmAM Ave te-- jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 756 wwwwwwwwwwwwwwwvvvindain jambUdvIpaprajJaptisUtre tathAhi-'sadaiva nidrAvazagA, nidrAcchedasya sambhavaH / jAyate sagare prApte, karkarasya bhakSaNe // 1 // iti, yadvA jitanidratvaM raNAvasaraprAptatvAd azvaratnatvenAlpanidrAkatvAcca, tathAgaveSakaM-mUtrapuroSotsargAdau ucitAnucitasthanAnveSakam tathA 'jiaparisaha' jitaparoSaha tAtapAdyAturatveSakam tathA jiaparisahaM' zItAtapAdyAturatve'pi akhinnam raNAgaNe zatrapIDine'pi khinnatAvarjitam tathA 'jaccajAtIaM jAtyajAtIyam tatra jAtyA pradhAnA mAta kSastatra bhavaM jAtyajAtIyam nirdoSamAtRkamityarthaH, nirdoSapitRkatvaM tu prAguktameva, IdRgguNayukohi azvaH samaye svAmine na druhyati tathA 'mallihANi' mallighrANam tatra marilaH vivakilakusumaM tadvacchabhram dhavalamityarthaH ye zleSmavarjitaM durgandhivarjitaazleSmatvenAnAvilamapUtigandhi ca ghrANaM-protho yasya tattathA, ikAraH prAkRta zailIbhavaH tathA 'sugapattasuvaNNakomalaM' zukapatrasuvarNakomalam, tatra zukapatravat zukapicchavat muSTha varNoM yasya tattathA, komalaM ca kAyena, tataH padadvayasya karmadhArayaH, tathA 'maNobhirAmaM' manoabhigamama atisundaram tathA 'kamalAmela NAmeNaM AsarayaNaM seNAvai kameNa samabhirUDe' kamalAmelaM nAmnA azvaratnaM senApatiH krameNa samabhirUDhaH AruDhaH iti pUrvavada vyAkhyeyam iti / tataH senApatiH suSeNaH ki kRtavAn ityAha-'kuvalaya' ityAdi samprati khaDgaratnasvarUpam varNayati 'kuvalayadalasAmalaM ca' kuvalayadalazyAmalam nIlotpaladalasadRzam isa haya zAstra se virodha AtA hai / athavA jitanidratva kA bhAva aisA bhI ho sakatA hai, ki samara ke avasara ko prApti ke samaya meM azvaratna hone se yaha alpanidrA letA thA / ( jita parisahe ) zIta Atapa Adi janya klezoM ko yaha kucha bhI nahIM ginatA thA, (jaccajAtIya) yaha zuddha mAtRpakSakA thA (mallihANisugapattasuvaNNakomalaM maNobhirama) moghare ke puSpa ke jaise isakI nAka thI / arthAt zleSmA nAka ke maila Adi se vihIna thI zuka ke paMkhe ke jaisA isakA suhAvana varNa thA aura yaha zarIra se komala thA tathA mano'bhirAma-ati sundara thA aise (kamalAmelaM NAmeNaM AsarayaNaM seNAvai kameNa samabhirUDhe ) kamalAmelaka nAma ke azvarAna para suSeNa senApati ArUDha huaa| sadevanidrAvazagA nidrAcchedasya saMbhavaH / jAyate saMgare prApte karkarasya ca bhakSaNe // Ama e hayazAstrathI viruddha dekhAya che. athavA jitanidrava bhAva e paNa saMbhavI zake ke samara nA avasaranI prAptinA samayamAM azvarana hovAthI e a5nidrA lete hato. (jita parisahe) zIta, sAta5 vagere nya sezAna se tucha samAtahato. (jacca jAtIyaM) me zuddha maatRpkssne| hatA. (mallihANi sugapatta suvaNNakomalaM maNobhirAma) mogarAnA puSpa jevI enI nAsikA hatI. eTale ke mA-nAkanA mala AdithI enI nAsikA rahita hatI. zukranA pAMkha jevo ene sohAmaNo varNa hatA. e zarIrathI sukomaLa hato-temaja me bhanAlirAma theTale ati su42 itA. mevA (kamalAmelaM NAmeNaM Asa rayaNaM seNAvara kameNa samabhiruDhe) bhAbhe nAma azvarala 52 suSeya senApati savAra thayo jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam 757 ca samuccaye 'rayaNikaramaMDalanibhaM rajanikaramaNDalanibhama, tatra rajanikaramaNDalaM - candravimbaM tasya nibhaM- sadRzaM tulyam paribhrAmyamANaM yadvatulita tejaskatvena candramaNDalAkAraM dRzyate ityarthaH, tathA 'sattujaNaviNAsaNaM' zatrujanavinAzanam ripujanavighAtakam, punaH kIdRzam 'kaNagarayaNadaMDa' kanakaratnadaNDama, kanakatnamayo daNDo- hastagrahaNayogyo muSTiryasya tattathA, tathA 'NavamAliapupphasurahi gaMdhi', navamAlikApuSpasurabhigandhi tatra navamAlikAnAmakaM yatpuSpaM tadvat surabhigandho yasya tattathA, tathA 'gANAmaNilayabhatticittaM ca' nAnAmaNilatA bhakticitram, tatra nAnAmaNimayyo latAHvallyAkAracitrANi tAsAM bhaktayo - vividharacanAstAbhiH citram AzcaryakRta, ca vizeSaNasumuccaye, tathA 'pahota misimisiMtatikkhadhAraM praghautamisimiseMta tIkSNadhAram tatra pradhautA zANotkazanena niSkiTTIkRtA ataeva 'misimiseMtatti' dIpyamAnA tIkSNA dhArA yasya tattathA etAdRzaM vizeSaNaviziSTam 'divvaM khaggarayaNaM' divyaM khaDgaratnam khagajAtipradhAnam uttamakhagam 'loge aNovamANa' loke'nu khagaratna kA varNana-( kuvalayadalasAmalaM rayaNikaramaMDalAnabhaM ) ghor3A para sabAra hokara suSeNa senApati narapati ke hAtha se asiratna ko lekara jahAM para ApAtakirAta the vahAM para AyA aisA yahAM para sambandha lagA lenA cAhie-jisa siratna ko suSeNa senApati ne narapati ke hAtha se liyA vaha asiratna nIlotpalake dalake jaisA zyAmalathA tathA jaba vaha ghumAyA jAtA thA to apane atulita teja se usakA AkAra candramaNDala ke jaisA ho jAtA thA ( sattujaNaviNAsaNaM) yaha asiratnazatrujana kA vighAta karane vAlA thA / (kaNagarayaNadaMDaM) isakI mUTha kanakaratnakI banI huI thI (NavamAliya pupphasurahi gaMdho) navamAlikApuppa ke aisI isakI durabhI gandha thI ( NANAmaNilayabhatticittaM ca ) isake aneka maNiyoM se nirmita latAoM ke citra bane hue the| unase yaha Azcarya cakita kara detA thA ( pahota miptimisitaM tikkhadhAraM) isakI dhAra zANa para caDhAI jAne ke kAraNa bahuta ho tIkSNa thI aura camacamAtI thii| kyoMki zANa kI ragaDa se kiTTimA utara gaI thI / aisA ( divaM khaggarayaNaM ) vaha divya asiratna thA ( loge khaDUgaratnanuM varNana- (kucalayadalasAmalaM raryANakaramaMDalanibha) dhe|| 352 sapA2 57 ne suSeNa senApati patinA hAthamAMthI asinane laIne jyAM ApAtakirAtA hatA tyAM abhyA. atre ane saMbaMdha jANI levA joIe. je asinane suSeNa senApatie narapatinA hAthamAMthI lIdhuM te asiratna nIlepaladalanA jevuM zyAma hatuM temaja jyAre te pheravavAmAM AvateM' tyAta potAnA tulita tathA te yadramasanA mAnI ma dAsatu tu. (sattujaNaviNAsaNaM) se masina zatrudhana vidhAta. (kaNagarayaNadaMDa) anI bhu 42tnanI manaTI itI. (NavamAliyapupphasurahigaMdhi) navamadikhAnA 5052vI manI-suranisuvAsa itI. (NANAmaNilayabhatticitta ca) mA bhane mAthI nirmita tAnA triI manasA tai. methI se sabane mAzcaya yati 42tu tu. (pahota bhisibhisitaM tikta che enI dhAra zANa upara teja karavAmAM AvI hatI ethI e ghaNI tIkSaNa ane mAra tA. ma zAnI 24thI ma sA / tA. me (divvaM khaggarayaNaM) jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 jambUdvIpaprajJaptisUtre pamAnam upamAvarjitam anyasarazatvAbhAvAt 'taM ca puNo' tacca punarbahuguNamastIti zeSaH kIdRzam ! 'vaMsarukkhasiMgadvidaMtakAlAyasa vipulalohadaMDakavaravairabhedakaM' vaMzavRkSarAGgAsthidantakAlAyasa vipulalohadaNDakavaravajrabhedakam, tatra vaMzAH prasiddhAH rukSAH- vRkSAH zaGgANi mahiSAdInAm asthIni prasiddhAni dantAH hastyAdInAM kAlAyasaM lohaM vipulalohadaNDakazca varavajra horakajAtIyaM teSAM medakam atra vajrakathanena durbhedyAnAmapi bhedakatvamuktam kiMbahunA ? 'jAva samvattha appaDihayaM' yAvatsarvatrApratihatam durbhede'pi vastuni amoghazaktikamityarthaH kiM puNa dehesu jaMgamANaM kiM punajaGgamAnAM carANAM pazumanuSyAdInAM deheSu, atra yAvacchando na saGgrAhakaH kintu bhedakazakti prakarSAktaye'vadhi sUcanArtham atha tasya mAnamAha- 'paNNAsaMguladIho solasase aMgulAI vicchiNNo' paJcAzadaGgalAni dIpoM yaH SoDazAGgulAni vistIrNaH tathA 'addhaMgulasoNIko' a gulazroNikaH tatra aNovamANa ) saMsAra meM yaha anumeya mAnA gayA hai / kyoMki isake jaise aura koI padArtha nahIM hai (taMca puNo vaMsarukkhasiMgaDhi daMtakAlAyasa vipula lohadaMDakavaravairabhedalaM)yaha vaMza-vAMsa, rukkhavRkSa-zrRMga-mahiSAdikoM ke sIMga, haDDiyAM, hAthI AdikoMke dAMta, kAlAyasa ispAta jaisA lohA, aura vara vajra ina saba ko bheda detA hai| vajra ke kathana se yahAM yaha pragaTa kiyA gayA hai ki yaha durmedha padArtho kA bhI bhedaka hotA hai| aura to kyA-(jAva savvAtha appaDihayaM ) yAvat yaha sarvatra apratihata hotA hai| isa durbhedha vastu ke bheda meM bhI isakI zakti jaba amogha hotI hai to (kiMpuNa dehesu jaMgamANaM ) phira jaMgama jovoM ke deha ke vidAraNa karane meM to isakI bAta hI kyA kahanI yaha to unheM kheta kI mUlI kI taraha hI kATa detA hai| yahAM yAvatpada saMgrAhaka nahIM hai kintu bhedaka zakti kI prakarSatA kI avadhi kA sUcaka hai| (paNNAsaMguladIho solasa aMgulAI vicchiNNo) yaha asiratna 50 pacAsa aMgulaphI lambA hotA hai aura 16 solaha aMgula kA caur3A hotA hai / ( addhaMgulaseNIko) tathA Adhe aMgula kI hinya masiratna tu . (loge aNovamANaM) saMsAramA se anupameya mAnavAmAM AvakSa dubha menA vA anya 36 56 cha 24 nahi. (taM ca puNo sarukkhasigaDhidaMta kAlAyasavipulalohadaMDakavaravairamedakaM) se za-pAMsa, 35-vRkSa, zrRMga-mahipAhijanA ziga, asthi-hAthI vagerenA dAMta, kAlAyasa-IsmAta jevuM lekhaMDa ane varavA e sanuM bhedana kare che. vajInA kathanathI atre A vAta spaSTa karavAmAM AvI che ke e durbhedya pahAAne pAhIje. ane bhAtazu (jAva savvattha apapaDihayaM) yAvat me satra apratihata hoya che. A pramANe durbhedyavastunA bhedanamAM paNa enI zakti jyAre amogha DAyata (ki pUNa dehesu jaMgamANaM) pachI ma nA heDana vihI 42vAmAtA vAta ja zI kahevI. e te temane sahejamAMja kApI nAkhe che ahIM yAvata pada saMgrAhaka nayI 55 le zastinI tAnI adhisUyave che. (paNNAsaMguladIho solasaaMgulAI vicchiNNo) me masina 50 5yAsa manu muhAya che. ane 16 mA 29 pANu DAya che. (addhaMgulaseNokA) tathA mardhA mI sanI Mi 4 che (jeTTa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam 759 ardhAMgulapramANA zroNiH bAhalyaM piNDo yasya sa tathA, tathA 'jeThThappamANo asI bhaNio' jyeSThapramANo'sirbhaNitaH tatra jyeSTham- utkRSTaM pramANaM yasya sa tathA. evaMvidhaH so'sibhaNita:- kathitaH 'asirayaNaM Naravaissa hatthAotaM gahiUNa jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchai' ukta vizeSaNaviziSTam tat asiratna senApatiH suSeNo narapateH hastAt gRhItvA yatraiva ApAtakirAtAH tatraivopAgacchati, asyottaravAkyastha yojanA tu prAgeva kRtA 'uvAgacchittA' upAgatya 'AvADacilAehiM saddhiM saMpalagge yAvi hotthA' ApAtakirAtaH sAI saMpralagnAzcApyabhavat yodadhumiti zeSaH, atha senApaterAyodhanAdanantaraM ki jAtamityAha- 'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se suseNe seNAvaI te AvADa cilAe hayamahiya pavaravIraghAia jAva disodisi paDisehei' tataH- AyodhanAdanantaraM yuddhAnantaram sa suSeNaH senApatiH tAn ApAtakirAtAn hatamathitapravaravIraghAtita yAvatpadAta 'vihaDia ciMdhaddhaya paDAge kicchappANovagae' iti grAham dizodizi pratiSedhayati asya vyAkhyA prAgeva spaSTIkRtA // 90 18 // isako moTAI hotI haiM / (jeTuppamANo asI bhaNio) isa prakAra kA yaha pramANa utkRSTa rUpa asi-talavAra-kA kahA gayA hai| aise (asirayaNaM Naravaista hatthAo taM gahiUNa jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchai ) asiratna ko narapati ke hAtha se lekara vaha suSeNa senApati jahAM para ApAta kirAta the, vahAM para gayA aise isa uttara vAkya kI yojanA hamane pahile hI pragaTa kara dI hai ( uvAgacchittA AvADacilAehiM saddhiM saMpalaggo yAvihotthA ) vahAM para jAkara ApAtakirAto ke sAtha usakA yuddha chir3a gayA (taeNaM suseNe seNAvaI te AvADacilAe hayamahiyapavaravIraghAia jAva diso disi paDisehei) yuddha chiDa jAne ke bAda usa suSeNa senApati ne una ApAtakirAto ko ki jinake aneka pravara vIra yoddhA jana hatamathita evaM ghAtita ho cuke haiM tathA jinakI garuDa Adi cihna vAlI dhvajAe~ aura patAkAe jamIna ke upara gira cukI hai / aura jihnoM ne bar3I muzkila se apane prANoM ko bacA pAyA hai| eka dizA se dUsarI dizA meM bhagA diyA- idhara udhara khader3a diyA // 18 // ppamANo asI bhaNio) mA pramANe se prabhAe kRSTa 35thA masi-tasavAratnanA samayamA pAmA mAta cha. mevA (asirayaNaM Naravaissa hatthAo ta gahiUNa jeNeva AvADa cilAyA teNeva uvAgacchai) se masinane narapatinAthamAthA nete suSe senApati jyAM ApAta kirAte hatA tyAM gaye. A pramANe ame pahelA spaSTa karyuM ja che. (uvAgacchittA AvADavilAehiM saddhiM saMpalaggo yAvi hotthA) tyAMnatarI mApAta shit| sAtha yuddhanI mAramadhyA . (taeNaM se suseNe seNAvaI te AbADacilAe hayamahiyapavaravIraghAia jAva diso disi paDisehei) yuddha bhAra thy| ma ta suSe senApatie te ApAta kirAne-ke jemanA aneka pravaravIra yoddhAo hata-mathita ane ghAtita thaI gayA che, temaja jemanI garuDa vagerenA cihnavALI vejAo ane patAkAo pRthvI upara paDI gayAM che ane jemaNe bahu ja muzkelIthI potAnA prANanI svarakSA karI che eka dizAmAMthI bIjI dizAmAM nasADI mUkyA-Ama-tema tagaDI mUkyA. e sUtra 18 che jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha te kiM kurvantItyAha -- ' taraNaM te ityAdi mUlam - taraNaM te AvADacilAyA suseNa senAvaiNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA bhI A tatthA vahiA ugviggA saMjAyabhayA atthAmA abalA avIriA apurisakkAraparakkamA adhAraNijjamiti kaTTu aNegAI joaNAI avakkamaMti, avakkamittA egayao milAyaMti, milAittA jeNeva siMdhU mahAnaI teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA vAluA saMdhAra saMthati, saMtharitA vAluA saMthArae duruhaMti duruhittA aTThamabhattA pahiti pariNhittA vAluA saMthArovagayA uttANagA aTThamabhatiA je tesiM kuladevayA mehamuhANAmaM NAgakumArA devA te maNasI karemANA karemANA ciTTheti / taraNaM tesimAvADa cilAyANaM aTThama bhattaMsi pariNamamANaMsi mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calaMti, taNaM te mehamuhA nAgakumArA devA AsaNAI caliAI pAsaMti pasinA ohi paraMjaMti paraMjittA AvADacilAe ohiNA AbhoeMti abhoittA aNNamaNNaM sadAveMti sAvittA evaM kyAsI evaM khalu devANuppiA ! jaMbuddIve dIve uttaraddha bharahe vAse AvArDAcilAyA siMdhUe mahANaIe vAluA saMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiA amhe kuladeva mehamuhe nAgakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTTheti, taM seaM khalu devANuppi ! amhaM AvaDacilAyANaM aMtie pAunbhavittae tikaTTu aNNamaNassa aMtie eama paDisurNeti paDisuNettA tAe ukkiTThAe turiAe jAvavItivayamANA vItivayamANA jeNeva jaMbuddIvedI ve uttaraddhabhara he vAse jeNeva siMdhU mahANaI jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti, uvAgacchi ttA aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNiAI paMca vaNNAI pavaraparihiA te AvADacilAe evaM vayAsI - haMbho AvADacilAyA ! jaNNaM tubbhe devANupiA ! vAluA saMthArovagayA uttANagA avasaNA amabhattiA amhe kuladeva mehamuhe nAgakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTTaha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 761 taNaM amhe mehamuha nAgakumarA devA tunbhaM kuladevayA tumheM ati aNNe pAu bhUA taM vadaha NaM devANuppiA ! kiM karemo keva me maNasAie taNaM te AvADa cilAyA mehamuhANaM nAgakumArANaM devANaM aMtie eama soccA Nisamma haTTatuTThacittamANaMdiA jAva hiaA uTThAe uTThenti, uTThettA jeNeva mehamuhA nAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTTu mehamuha NAgakumAre deve jaNaM vijayaNaM vaddhAveMti vaddhAvittA evaM vayAsI - esaNaM devAppi ! kes apatthiapatthara duraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uvari vIrieNaM havvamAgacchara, taM tahA NaM ghatteha devANuppi ! jahA NaM esa amhaM visayassa uvari vIrieNaM No havvamAgacchara, taraNaM te mehamuhA NAgakumArA devA te AvADa cilAe evaM vayAsI - esa NaM bho devANuppi ! bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI mahiddhIe jAva mahAsokkhe, No khalu esa sakko keNai deveNa vA dANaveNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA gaMdhavveNa vA satyappaogeNa vA aggippaogeNa vA matappaogeNa vA uddavittae paDisehittae vA, tahAvia NaM tubbhaM piaTTayAe bharahassa raNNo uvasaggaM kamo kiTTu tesi AvADacilAyANaM aMtiAo avakkamaMti, avakkamittA veuvvi samugdhAraNaM samohaNaMti, sammohaNittA mehANIaM viubvaMti viuvvittA jeNeva bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvAraNive se teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA upi vijayakkhaMdhAvAraNivesassa khippAmeva pataNutaNAyaMti. khippAmeva vijjuyAyaMti vijjuyAitA khippAmeva jugamusalamuTThiyamANamettAhi dhArAhiM oghamevaM sattarattaM vAsaM vAsiuM pavattA yAvi hotthA || sU0 19 // - chAyA - tataH khalu te ApAtakirAtAH suSeNa senApatinA hatamathitAH yAvatpratiSedhitAH santo bhItAH trastAH vyathitAH udvignAH sabjAtabhayAH asthAmAnaH abalAH avIryAH apurupakAraparAkramAH adhAraNIyamiti kRtvA anekAni yojanAni apakrAmanti, apakramya ekato 96 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 jambUdvIpaprajJaptisUtre milanti militvA yatraiva sindhu mahAnadI tatraivopAgacchati upAgatya vAlukAsaMstArakAn saMstunanti saMstIrya vAlukAsaMstArakAn durUhanti, durUhya aSTamabhaktAni pragRhNanti, pragRhya vAlukA saMstAropagatAH uttAnakAH avasanAH aSTabhaktikAH ye teSAM kuladevatAH meghamukhAH nAmnA nAgakumArAH devAstAn manasi kurvanta stiSThanti / tataH khalu teSAm ApAtakirAtAnAm aSTamabhakte pariNamati sati meghamukhAnAM nAgakumArANa devAnAmAsanAni calanti, tataH khalu te meghamukhAH nAgakumArAH devAH AsanAni calitAni pazyanti, dRSTvA avadhi prayuJjanti prayujya ApAtakirAtAn avadhinA Abhoganti, Abhogya anyo'nya zabdayanti zabdayitvA evam avAdiSuH evaM khalu devAnupriyAH ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe ApAtakirAtAH sindhvAM mahAnadyAM vAlukAsaMstArakAn upagatAH uttAnakAH avasanAH aSTamabhaktikAH asmAn kuladevatAn meghamukhAnAmakAn nAgakumArAn devAn manasi kurvANAH manasi kurvANA stiSThanti, tat zreyaH khalu bho devAnupriyAH ! asmAkam ApAtakirAtAnAm antike prAdurbhavitumitikRnvA anyo'nyasyAntike etamartha pratizRNvanti, pratizrutya tayA utkRSTayA tvaritayA yAvad vyatighrajanto dhyativrajanto yatraiva jambUdvIpo dvIpo yatraiva uttarabharatArddha varSa yatraiva sindhu mahAnadI yatraiva ApAtakirAtAH tatraiba upAgacchanti, upAgatya antarikSapratipannAH sakikiNokAni paJcavarNAni vastrANi pravarANi parihitAstAn ApAtakirAtAn evamavAdiSuH haM bho ApAtakirAtAH ! yat khalu yUyaM devAnupriyAH ! vAlukAsaMstArakopagatAH uttAnakA avasanA aSTamabhaktikA asmAn kuladevatA meghamukhAn nAgakumArAn devAn manasi kurvANA manasi kurvANA stiSTata, tataH khalu vayaM meghamukhA nAgakumArA devA yuSmAkaM kuladevatA yuSmAkamantikaM prAdurbhUtAH tadvadata khalu devAnupriyAH ! kiM kurmaH kiM vA bhavatAM manaH svAditam, tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhAnAM nAgakumArANoM devAnAmantike etamartha zrutvA nizamya hRSTa tuSTa cittAnanditA yAvadahRdayA utthayA uttiSThanti, utthAya yatraiva meghamukhA nAgakumArA devAstatraiva upAgacchanti, upAgatya karatalaparigRhItaM yAvat masta. ke aJjaliM kRtvA meghamukhAn nAgakumArAn devAn jayena vijayena varddhayanti, vartayitvA evamavAdiSuH eSa khalu devAnupriyAH / kaH aprArthitaprArthakaH durantaprAntalakSaNaH yAvat hI zrI parivarjitaH yaH khalu asmAkaM viSayasyopari vIryeNa havyamAgacchati, taM tathA khalu prakSipata he devAnupriyAH ! yathA khalu eSaH asmAkaM viSayasyopari vIryeNa no havyamAgacchati tataH svalu te bheghamukhA nAgakumArA devAH tAn ApAtakirAtAn evamavAdiSu- eSa khalu bho devAnupriyAH ! bharato nAma rAjA cAturantacakravartI mahaddhiko yAvanmahAsaukhyaH no khalu eSaH zakyaH kenaciddevena vA dAnavena vA kinnareNa vA kiMpuruSeNa vA mahorageNa vA gaMdharveNa vA zastraprayogeNa vA agniprayogeNa vA mantraprayogeNa vA upadravayituM vA pratiSedhayitu vA tathApi ca khalu yuSmAkaM priyArthatAyai bharatasya rAjJaH upasarga kurmaH iti kRtvA teSAm ApAtakirAtAnAm antikAdapakAmanti apakamya vaikriyasamuddhAtena samabadhnanti samavahatya medhAnIkaM vikurvanti vikuLa yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezaH tatraivIpAgacchanti upAgatya vijayaskandhAvAranivezasyopari kSiprameva pratanustanAyante kSi. prameva vidyudAyante vidyudAyitvA kSiprameva yugamusalamuSTipramANamitAbhi dhArAbhiH oghamegha saptarAnaM varSa varSituM pravRttazcASyabhavana // sU0 19 // jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 763 TIkA- "tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se AvADacilAyA suseNa seNAvaiNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA bhIyA tatthA vahiyA uviggA saMjAyabhayA atthAmA avalA atIriA apurisaparakkamA adhAraNijjamiti kaTu aNegAI joyaNAI avakkamaMti' tataH khalu te ApAtakirAtAH suSeNasenApatinA hatamathitAH- kecit hatAH kecinmathitA ityarthaH yAvatpadAt kecit ghAtitAzca pravaravIrAH yeSu te hatamathitaghAtitapravIrAH evaM vipatitacihnadhvajapatAkAH bhraSTacihna pradhAna mahAdhvajalaghudhvajAH evaM kRcchaprANopagatAH yAvatpratiSedhitAH nivAritAH santo bhItAH - bhayayuktAH trastAH prabalaghAAtavyAptatvAt kAtaratvaM prAptAH prabalasenApatiparAkramadarzanAt vyathitAH- pahArairAditAH pratyaGgavaNavyAptatvAt udvignAH, atha punarnAnena sArddha yudhyAmahe ityAzayavantaH saJjAtabhayAH samyak prAptatrAsAH bhAvisantAnakRtavijayAzArahitatvAt asthAmAnaH-- yuddhe sthAtuM taeNaM te AvADacilAyA suseNaseNAvaiNA'- ityAdi sUtra-19 TIkArthe --'taeNaM' (te AvADacilAyA) isake bAda ve ApAtakirAta jo ki (suseNaseNAvaiNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA) suSeNa senApati dvArA hata, mathita, ghAtita pravarayodhAoM vAle ho cuke the aura yuddha sthala chor3akara apane prANoM ko lekara bhAga gaye the ve aba (bhIA, tatthA, vahiyA, uvviggA, saMjAyabhayA atthAmA, abalA, avIriyA, apurisakkAraparakkamA adhAraNijjamiti kaTu aNegAiM joyaNAI avakkamaMti) bhayabhIta banacuke the prabala AghAta se vyApta ho jAne se senApati ke prabala parAkrama ko dekhane se trasta ho cuke the-kAtara bhAva ko prApta ho cuke the, pratyaGga meM ghAvoM se vyApta hone se prahAroM dvArA vyathita bane hue the, aba phira hama isake sAtha yuddha nahIM karege isa prakAra ke AzayavAle ho jAne ke kAraNa udvigna bana gaye the| tathA bhAvisantAnakRta vijayAzA se rahita ho cukane se unameM acchI taraha se bhaya samA cukA thA / aisI sAmarthya aba unameM nahIM raha gaI thI jo ve yuddha meM usake samakSa (taeNaM te AvADacilAyA suseNaseNAvadaNA -ityAdi // sUtra 19 // bAtha le AvAcilAyA) tyAra sAtApAtazatamA -sase vANA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA) suSeNa senApati ghana ita, bhAyata, dhAtita pravara dhAe vALA thaI cukayA hatA ane yuddha sthaLa choDIne pitAnA prANanI rakSA mATe nAsI gayA hatA, mevaat| (bhIA, tatthA, bahiyA, uvviragA, saMjAyabhayA, atthAmA, abalA, avoriyA, apurisakkAraparakkamA, aghAraNijamiti kaTTu aNegAI joyaNAI avakamaMti) bhayatrasta thaI gayA hatA. prabaLa AghAtAthI vyApta thaI javAthI. senApatinA prabaLa parAkramane jovA thI-trasta thaI gayA hatA. kAtara thaI gayA hatA. pratyaMgamAM ghAnA prahAra vyApta hatA tethI teo prahAre dvArA vyathita thaI cUkyA hatA. have ame enI sAthe yuddha nahi karIe A jAtanA nizcayavALA thai javAthI teo udvigna banI gayA hatA. temaja bhAvisattAnakRta vijayAzAthI rahita thaI cUkyA hatA tethI temanAmAM saMpUrNa paNe bhaya vyApta thaI cUpha hate. evuM sAmarthya have temanAmAM rahyuM ja na hatuM ke jethI bIjI vakhata tenI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 jambUdvIpaprajJaptisUtre vikalAH sarvato balavarjitatvAt abalA:- zArIrikazaktivikalAH avIryA:- vIryarahitAH AtmasamutpannollAsavarjitatvAt , apuruSaparAkramAH-puruSakAraparAkramarahitA:sarvasAdhanavajitatvAt adhAraNIyaM dhArayitumazakyaM parabalamiti zatrusainyogne sthAnumasamarthA iti kRtvA anekAni yojanAni ayakrAmanti palAyante tataH kiM kurvanti ityAha-'avakkamittA' ityaadi| 'avakamittA' apakramya palAyitvA 'egayo milAyaMti' ekataH-ekasminsthAne melayantiekatro bhavanti, 'milAettA' melayitvA-ekatrIbhUya 'jeNeva siMdhU mahANaI teNeva uvAgacchaMti' yatraiva khindhurmahAnadI tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'vAluyA saMthArae saMthareMti' vAlukAsaMsthArakAn saMstRNanti sikatAmayAn saMstArakAn kurvanti 'saMtharittA' saMstIrya 'vAluyAsaMthArae durUhaMti' vAlukAsaMstArakAn dUrohanti Arohanti upavizanti 'duruhittA' dUrUhya ArUhya upavizya 'aTThamabhattAiM pagiNhaMti' aSTamabhaktAni pragRhNanti, 'pagiNhittA' pragRhya 'vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiA ' vAlukAsaMstAropagatAH prAptavAlukAsaMstArAH uttAnakAH UrdhvamukhazAyinaH avasanA:-nagnAH vastrarahitAH paramAtApanAkaSThamanubhavanta ityarthaH, aSTamabhaktikAH dinatrayamanAhAriNaH ye ApAtakirAtAH zira taka uThA sake, ve bilakUla zArIrika zakti se hIna ho gaye the| Isaliye unase Atma samutpanna ullAsa vidAle cukA thA, sarvasAdhanoM se varjita ho jAne ke kAraNa ve puruSakAra aura parAkrama se ikadama rahita ho cuke the| aura parabala kA sAmanA karanA aba sarvathA azakya hai isa jhyAla se ve aneka yojanoM taka dUra bhAga gaye the / ( avakkamittA egayo milAyati ) bhAgakara phira ve eka sthAna para ekatrita hue ( milAettA jeNeva siMdhu mahANaI teNeva uvAgacchaMti ) aura ekatrita hokara phira ve sabake saba jahAM para sindhu mahAnado thI vahAM para Aye / (uvAgacchittA vAluAsaMthArae saMthareMti) vahAM Akarake unhoMne sikatAmaya saMtArakoM ko kiyA, ( saMtharittA bAluyA saMthArae durUhaMti ) sikatAmaya saMthArakoM ko karake phira ve sabake saba apane bAlukAmaya saMthAroM ke Upara baiTha gaye ( durUhittA adamamattAI pagiNhaMti ) baiThakara vahAM para unhoMne aSTama bhakta ko tapasyA dhAraNa karalI / ( pagiNDittA sAme teo mAthuM UMcuM karI zake. temanI zArIrika zakti saMpUrNa paNe nAza pAmI hatI. ethI temanA thI Atmasamutpanna ullAsa samApta thaI cUkyo hato. sarvasAdhanathI varjita thaI javAthI te e puruSakAra ane parAkramathI sAva rahita thaI cUkyA hatA parabaLa sAme laDavuM have sarvathA azakaya che e vicArathI teo aneka cIjano sudhI hara nAsI gayA hatA. (avanamittA egayao milAyaMti) nAsIna pachI tamA sthAna se gayA (milAettA jeNeva siMdhu mahANai teNeva uvAgacchaMti) bhane 4 4ne pachI tamAsA ri sindhu mahAnahI tI tyo mAyA. (uvAgacchittA vAlu AsaMthArae saMthareti) tyAM pAhAyIna tamAze pAdumaya sastAra banAyA. (saMdharittA vAluyA saMthArae durUhati) pAdu kAmaya sastArakane batAvIne pachI teo sarve pota potAnA vAlukAmaya sastArake upara besI gayA. (durUhittA aTTamamattAI paNihati) mesAta tyA tamo maTama satanI tapasyA dhArA 30. (paNhittA bAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiyA je te siM kuladevayAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ 765 prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 'tesiM kuladevayA mehamuhANAmaM NAgakumArA devA te maNasI karemANA karemANA citi' teSAm ApAtakirAtAnAm kuladevatAH kulavatsalaH meghamukhAH nAmnA nAgakumArAH devAstAn manasi kurvanto manasi kurvantastiSThantIti, atha te devAH kiM kRtavantaH ityAha-'tara NaM te simAvADacilAyANaM aTTamabhattaMsi pariNamamANaMsi mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calati' tataH cetasi cintanAnantaraM khalu teSAmApAtakirAtAnAm aSTamabhakte pariNamati paripUrNaprAye sati meghamukhAnAM nAgakumArANAM devAnAmAsanAni siMhAsanAni calanti 'taNaM te mehamuhA nAgakumArA devA AsaNAI caliyAI pArsati tataH AsanacalanAnantaraM khalu te meghamukhA nAgakumArA devA AsanAni calitAni pazyanti 'pAsitA' dRSTvA 'ohiM paraMjaMti' avadhi prayuJjante - avadhijJAnamavalambante ityarthaH 'paraMjittA' prayujya avadhijJAnamavalambya 'AvADa cilAe ohiNA AbhAeMti' avadhinA avadhijJAnena ApAtakirAtAn vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiyA je tesiM kuladevayA mehamuhANAmaM nAgakumArA devA te mANasA karamANA karemANAciTThati ) usa aSTama bhakta kI tapasyA ko dhAraNa karate hue evaM bAlukA ke saMdhAre para baiThe hue ve nagna bana kara Upara kI ora mu~ha karake tIna dina taka anAhArAvasthA meM rahe / aura usa tapasyA meM unhoMne jo unake meghamukha nAmaka kuladevatA the unakA dhyAna karanA prArambha kara diyA / ( taraNaM tesimAvADacilAyANaM aTThamabhataMsi pAraNamamANaMsi mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calati ) jaba una ApAtakirAtoM ko aSTama bhakta kI tapasyA samApta hone kA Ai taba una megha mukha nAma ke nAgakumAra deva ke Asana kaMpAyamAna hue (taNaM mehamuhA nAgakumArA devA AsaNAI caliAI pAsaMti ) una meghamukha nAma ka nAgakumAroM ne jaba apane -2 AsanA ko kaMpita huA dekhA-tA (pAsitA) dekhakara unhoMne ( ohiM paUMjaMti ) apane-2 avavijJAna ko upayukta kiyA ( paraMjittA AvADacilAe ohiNA AbhAeMti ) avadhijJAna ko upayukta karake unameghamukha nAma ke nAgakumAra devoM ne avadhijJAna se ApAtakirAtoM ko dekhA mehamuhANAmaM NAgakumArA devA te maNasA karemANA 2 ciTThati) te aSTabhalAnI tapasyA dhAraNa karatA ane vAlukAmaya sthArA upara beThelA te nagna thaIne uparanI tarapha mAM karIne traNa divasa sudhI anAhAra avasthAmAM rahyA. ane te tapasyAmAM temaNe je temanA bhedhabhuJanAbhe DuNa devatA itA tamanuM dhyAna uyu . (tapaNaM tesimAvADacalAyANaM aTThama bhasa pariNamamANasi mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calAMta) nyAre te bhASAMta kirAtonI aSTamabhaktanI tapasyA samApta thai javA AvI tyAre te meghamukhanAmaka nAgakumAra hevAnA AsanA upAyamAna thayAM (taeNa te mehamuhANAgakumArA devA AsaNAI caliAi pAsaMti) nyAre te meghamu nAma vA pota-pAtAnA AsanA viThaSita thatAM yA to (pAlittA) leIne tema (Ahi paraMjaMti) pota potAnu avavijJAna sa prayukta uyu (paDaM jitA AvADacilAe ohiNa Abhoti) avadhijJAnane upayukta urIne te bhedhabhunA bhaU nAgakumAra heveoyakhe potapotAnA avadhijJAnathI AyAtArAtA ne leyA (AbhottA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre Abhogayanti jAnantItyarthaH 'AbhoittA' Abhogya-tAn jJAtvA 'aNNamaNaM sadAveMti' anyo 'nyaM devAn devAH zabdayanti Ahvayanti 'sadAvittA' zaddhayitvA tAn AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANarItyA avAdiSuH uktavantaH kimuktavantaH, ityAha-evaM khalu devANuppiAH ' evama itthamasti khaluH-nizcaye devAnupriyAH ! 'jaMbuddIve dIve uttaraddhabharahe vAse AvADacilAyA siMdhUe mahANaIe vAlathA saMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiyA amhe kuladevae mehamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTuMti' jambUdvIpe dvIpe uttarArddha bharate varSe ApAtakirAtAH sindhvAM mahAnadyAM vAlukAsaMstArakAn upagatAH prAptAH uttAnakAH UrdhvamukhAH UrdhvamukhazAyinaH avasanAH vastrarahitAH aSTamabhaktikAH dinatrayamanAhAriNaH asmAn kuladevatAH meghamukhAn meghamukhanAmakAn nAgakumArAn devAn manasi kurvANAH manasi kurvANAstiSTha-tIti taM seaM khalu devANuppiyA ?' tam zreyaH khalu bhodevA nupriyAH ! 'amhaM AvADacilAyANaM aMtie pAubbhavittaettikaTu aNNamaNNassa aMtie eyamaDheM paDisuNeti' asmAkam ApAtakirAtAnAmaMtike prAdurbhavituM samIpe prakaTIbhavitumiti kRtvA paryAlocya anyo'nyasyAntike etamartham anaMtaroktamabhidheyaM pratizRNvanti abhyu(AbhoittA aNNamaNNaM sadAveMti) dekhakara unhoMne phira ApasameM eka dUsare ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAso) aura bulAkara Apasa meM isa prakAra se bAtacIta kI ( evaM khalu devANuppiyA ! jaMvuddIve dIve uttaraddhabharahe vAse AvADacilA yA sidhUe mahANaIe vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamamattiyA amhe kuladevae mehamuhe NAgakumAre deve maNasI kremaann| karebhANA ciTThati ) he devAnupriyo ! suno-jambUdvIpa nAma ke dvopa meM utarArddha bharata kSetra meM ApAta cilAta nAmavAle siMdhu mahAnadI ke Upara vAlukA nirmita saMstArakoM para aSTama bhakta ke tapasyA karate hae baiThe haiM unhoMne vastroM kA bilakUla tyAga kara diyA hai. aura AkAza ko ora ve apane-apane mukha ko Upara karake apane kuladevatA hama meghakumAra nAma ke nAgakumAra devoM kA dhyAna kara rahe haiM ( ta seyaM khalu devANuppiyA ! ahaM AvADacilAyANaM aMtie pA ubbhavittae ttikaTu aNNamaNNassa aMtie eyamaTuMpaDisuNeti) isaliye he devAnupriyo ! hamalogoM kA aNNamaNNa sahAveti) natama 5ch| 52252 24-bhIganane metAvya. (sadAvittA evaM bayAsI) mAlAvIna tabhaNe 52952 mA pramANe paate| 421. (evaM skhalu devANuppiyA! jambu. dIve dIve utaraddhabharahevAse AvADacilAyA siMdhUe mahANaIe vAluyA saMthArovagayA uttAjagA avasaNA aTThamabhattiyA amhe kuladevae mehamuhaNAgakumAre deve maNasI karemANA 2 cidaMti) hevAnupriyA ! samaNI, yUdvI5 nAma dvIpamA uttarAddha bhAratakSetramA maapaatkirAtasiMdhu mahAnadInI upara vAlukA nirmita sastArake upara aSTamabhaktanI tapasyA karatA beThA che. temaNe vacceno sAva tyAga karyo che ane AkAza tarapha meM karIne pitAnA 30 devatA me Apa sabanu dhyAna 43 // 2 // che. (taM seyaM khalu devANuppiyA ! amhaM AvADaciyANaM aMtiSa pAubhavittae ttikaTu aNNamaNNassa atie eyamaTTha paDisuti) eTalA mATe he devAnupriye ! A sthitimAM ApaNA sarvanuM A kartavya che ke have ame jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 0 vakSaskAraH sU0 19 ApAta cilAyAnAM devopAsanAdikam 767 pagacchaMti parasparaM sAkSIkRtya pratijJAtaM kAryamavazyaM karttavyamiti dRDhI bhavatItyarthaH 'SaDa suttA' pratizrutya abhyupagatya 'tAe vikaTThAe turiAe jAva votivayamANA vItivayamANA jeNeva jaMbuddIve dIve uttara bharahevA se jeNeva siMdhU mahANaI jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchati' tedevAstayA utkRSTayA tvaritayA yAvat capalyA caNDayA siMhayA divyayA devagatyA vyativrajanto yatraiva jambUdvIpo dvIpo yatraiva uttarabharatArddha varSe yatraiva sindhumahAnadI yatraiva cApAtakirAtAH tatraivopAgacchaMti 'uvAgacchittA' upAgatya 'aMtalikkhapaDavaNA sakhikhiNiyAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihiyA te AvADa cilAe evaMvayAsI' aMtarikSapratipannA AkAzamArgAvalambinaH sakikiNIkAni paJcavarNAni zuklanIlAdi paJcavarNayuktAni vastrANi pravarANi parihitAH santaH tAn ApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaH, kimuktavanta ityAha 'haMbho' ityAdi 'haMbho AvADacilAyA ! jaNaM tubbhe devANupiyA ! vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTTamabhattiyA* amhe kartavya hai. ki aba hamaloga una ApAtakirAtoM ke pAsa caleM isa prakAra se Apasa meM vicAra karake unalogoM ne unake pAsa Ane kA nizcaya kara liyA (paDisuNetA tAe ukkiTThAe turiyAe jAva vIivayamANA-vIivayamANA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchati ) pUrvoktarUpa se nizcaya karake phira ve usa utkRSTa tvarita divya devagati se calate 2 jahA~ para jambUdvIpa nAma kA dvIpa thA aura usameM bho jahAM para uttarArddha bharata kSetra thA aura usameM bhI jahAM para siMdhu nAma ko mahAnadI thI vahAM para Aye ( uvAgacchittA atalikkha paDivannA sakhikhiniyAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihiyA te AvADacilAe evaM vayAsI ) vahAM Akara ke noce nahIM utare kintu AkAza meM hI rahe aura vahIM se unhoMne joki kSudra ghaMTiAoM se yukta zreSTha vastroM ko acchI taraha se apane-2 zarIra para dhAraNa kiye hue haiM una ApAtakirAtoM se aisA kahA - (haM bho ! AvADacilAyA ! jaNNaM tubbhe devANupiyA vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiyA amhe kuladevae mehamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA - 2 ciTThaha ) he ApAtakirAtoM ! jo tuma loga devAnupriya vAlukA nirmita saMthAro ke Upara nagna save te ApAta karAtA pAse jaie A pramANe paraspara vicAra karIne temaNe temanI pAse bhvaan| nizcaya pUrI sIdhe (paDisuNetA tAe ukkiTThAe turiyAe jAva voivayamANA 2 jeNeva jaMbuddIve dIve utaraddhabhara he vAse jeNeva siMdhU mahANaI jeNeva AvADacilAyA teNeva upAgacchati yA pramANe nizcaya nepachI te sarve utkRSTa tvarita yAvat hivya devgatithI cAlatA-cAlatA jyAM jamUdrIpa hatA ane temAM paNa jyAM uttarAddha bharatakSetrahatu mane temAM pazu nayAM sidhu nAma mahAnahI tI tyAM yAvyA. ( uvAgacchittA antalikkha pannA sakhikhiNiyAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihiyA te AvADacilAe evaM vayAsI tyAM paheAMcIne tee nIce nahi utaratA AkAzamAM ja sthira rahyA. ane tyAMthI ja temaNe ke jemaNe kSudraghaTikAothI yukta zreSThavaaAne sArI rIte peAtAnAM zarIra upara dhAraNa karI rAyA che vA nAgakumArahevethe te bhASAta tine yA prabhA (haM bho ! AvA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 jambUdvIpaprajJaptisUtre kuladevae mehamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTai' haMbho ! iti sambodhane ApAtakirAtAH yat NaM vAkyAlaGkAre yUyaM devAnupriyAH / vAlukA saMstArakopagatAH uttAnakAH avasanAH aSTamamaktikAH asmAn kuladevatAH meghamukhAn nAgakumArAna devAn manasi kurvANAH manaso kurvANAstiSThata 'taeNaM amhe mehamuhA NAgakumArA devA tubbhaM kuladevayA tumhaM aMtiaNNaM pAubbhUyA' tato vayaM meghamukhA nAgakumArA devA yuSmAkaM kula devatA santo yuSmAkamantikaM prAdurbhUtA:-prakaTIbhUtAH 'taMvadaha NaM devANupiyA! kiM karemo keba me maNasAi ' tadvadata khalu devAnupriyAH ! kiM kurmaH kiM kArya vidadhmaH kiMvA 'bhe' bhanatAM manaH svAditaM mano'bhISTam atha kuladevatA praznAnantaraM te ApAtakirAtAH yadabhilaSitavantaH tadAha-'taeNaM' ityAdi 'taeNate AvADacilAyA mehamuhANaM nAgakumArANaM devANaM aMtie eyamamu soccA Nisamma haTTatuTThacittamANaMdiyA jAva hiyayA uDhAe uTheti' tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhAnAM nAgakumArANAM devAnAmantike etamartha proktavacanaM zrutvA nizamya banakara AkAza kI ora muMha karake aTThama bhakta kI tapasyA kara rahe ho aura apane kuchadevatA meghamukha nAma ke nAgakumAra devo kA mana meM dhyAna kara rahe ho ( ta eNaM amhe mehamuhA NAgakupArA devA tubhaM kuladevayA tumbhaM atiaNNaM pAumbhUyA) so hamAre meghamukha nAma ke nAgakumAra deva jo ki tumhAre kuladevatA haiM tuma logoM ke pAsa Aye haiM. ( taM vadaha NaM devAnuppiyA ! kiM karemo keva bhe maNasAie 1) to he devAnupriyo Apaloga kahiye. hama loga kyA kare Apalogo kA manobhISThita kyA hai kyA-ApakI abhilASA hai. ? (taeNaM te AvADacilAyA mehamuhANaM nAgakumArANaM devANaM aMtie eyama8 sA~ccA Nisamma hadvatu cittamANaMdiyA jAva hiyayA uDhAe uDeti) isa prakAra kA kathana jaba una ApAtakirAto ne una meghamukha nAma ke nAgakumAra devo se sunA to yaha suna kara aura usakA acchI taraha se nizcaya kara ve saba ApAtakirAta vaDe hI harSita hue aura bar3e hI saMtuSTa hue yAvat unakA hRdaya harSa ke vaza DacilAyA jaNNaM tumme devANuppiyA bAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA bhaTThamabhattiyA amhe kuladevapa mehamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA 2 ciThThaha) he mApAtazata ! ke jeo devAnapriya tame vAlakA nirmita saMthArAo upara AsIna thaIne nagna avasthA mAM AkAza tarapha meM karIne aThThamabhakatanI tapasyA karI rahyA che ane pitAnA kuladevatA bhevabhumanAma nAgabhAra haivAnu manamA dhyAna rI 2 ch|. (ta eNaM amhe mehamuhA NAgakumArA devA tumbhaM kuladevayA tubhaM aMtiaNNaM pAucbhUyA) to same tmaa| savitA bhaidhabhumanAma nAgabhAra hai| tabhArI sAme 48 cyA chIse (taM vadaha NaM devANupiyA! kiMkaremo keva me maNasAie ?) tAivAnupriye modI, tmaa| mATazu zaye. tmaare| bhanA25 cha ? tamArI manilA amArI samakSa pra48 21. (taeNaM te AvADavilAyA mehamuhANa nAgakumArANa devANa aMtie eyamaDhaM soccA Nisamma haTTa tuvittamANaM diyA jAva hiyayA uTThAe uThetti) 41 pramANenu thana mAtazata bhabhuma nAma nAgakumAra davenA mukhanI sAMbhaLIne ane te saMbaMdhamAM sArI rIte nizcaya karIne teo jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 769 hRdi avadhArya hRSTatuSTacittAnanditAH yAvat hRdayAH paramasaumanasthitAH santaH utthayA utthAnam utthA Urdhva bhavanaM tayA uttiSThati UrvI bhavantItyarthaH 'udvittA' utthAya 'jeNeva mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti' te ApAtakirAtA yatraiva mehamukhA nAgakamArA devA tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjaliM kaTu mehamuhe NAgakumAre deve jaeNaM vijaeNaM vaddhAti' karatalaparigRhItaM yAvata dazanakhaM zirasAvata mastake ajaliM kRtvA meghamukhAn nAgakumArAn devAn jayena vijayena ca jayavijayazadvAbhyAM varddhayanti 'baddhAvittA' varddhayitvA 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaste ApAtakirAtAH, kimuktavanta ityAha-'esaNaM devANappiyA! kei apatthiyapatthara duraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayama uvari virieNaM havvamAgacchai' he devAnupriyAH eSa khalu kaH aprArthitaprArthakaH aprArthitam amanorathagocarIkRtaM maraNamiti bhAvaH tasya prArthako abhilASI, tathA durantaprAntalakSaNaH, durantAni duSTAvasAnAni prAntAni tucchAni lakSaNAni yasya sa tathA yAvatpadAt hInapuNya se uchalane lagA-yahAM yAvatpada te "parama saumanasthitAH santaH" ina padoM kA grahaNa haA hai. ve sabake saba svayaM khaDehue ( udvittA jeNeva mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti ) aura UThakara phira ve jahAM para meghamukha nAma ke nAgakumAra deva the vahA para Aye. ( uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTTu mehamuhe NAgakumAre deve jaeNaM vijaeNa baddhAti ) vahAM Akarake unhoMne donoM hAthoM ko aMjali banAkara yAvat use mastaka para ghara kara una meghamukhanAgakumAra devoM ko jaya vijaya zabdoM se vadhAI dI. ( vaddhAvittA evaM vayAsI) aura vadhAI dekara phira unhoMne unase aisA kahA- (esaNaM devANuppie kei apasthiyapathie daraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uvari virieNaM havvamAgacchada) he devAnupriya ! yaha kauna hai jo hamAre deza para jabardastI AkramaNa karake vinA mauta ke apanI mauta kA abhilASI ho rahA hai. patA par3atA hai ki hIna puNya caturdazI meM janma huA hai yaha savela atIva harSita temaja saMtuSka thayA yAvata temanAM hRdaya harSAvezathI uchaLavA lAgyA maDI yAvat 56yA (paramasaumanasthitAH santaH) me 5hAnu hae thayuche. tamAsa zamA thayA. (uThittA jeNeva mehamuhA gAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti) bhane mAyane pachI tAnyA medhabhumanAma naagbhaare| hatA tyA mAvyA. (uvAgacchitA karayalaparigahIyaM jAva matthae aMjali kaTTha mehamuhe NAgakumAre deve jaeNaM vijaeNaM vaddhAti) yAM pahocI ne temaNe baMne hAthanI aMjali banAvIne yAvatu te aMjali ne mastaka upara mUkI na bhamanAgabhAra hevAne nya-vijaya zothI vadhAmaNI bhApI. (vaddhAvittA evaM vayAsI) ana dhAmaNI sAdhIna tamAze te hRvAna mA prabhArI udyu- (esaNaM devANadipae keDa apatthiyapatthie duraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayasasa uri vIrieNaM havvamAgacchai) 3 vAnupriya! merA che ? samArA patana 652 balAt AkramaNa karIne vagara mRtyue potAnA mRtyune AmaMtraNa ApI rahyA che, ema jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 770 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre cAturdazaH honAyAM puNya caturdazyAM jAto hInapuNya cAturdazaH, tatra caturdazI khalu tithirjanmAzritA puNyA zubhA ca bhavati sA'tibhAgyavato janmani bhavati ata AkrozatA itthamuktA tayA hInaH ityarthaH, tathA hI zrIparivarjitaH hiyA lajjayA zriyA zobhayA parivajitaH yaH khalu asmAkaM viSayasya dezasyopari vIryeNa AkramaNAtmakazaktyA havyaM zIghramAgacchati Akramati 'taM tahANaM dhatteha devANuppiyA ! jahANaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havamAgacchai' hai devAnupriyAH ! tat tathA tena prakAreNa khalu ainam 'vatteha' prakSi pata dUrIkuruta yathA khalu eSaH asmAkaM viSayasyopari vIryeNa havyaM nAgaccheta atha yanmeghamukhA uktavantastadAha-'ta eNaM te' ityAdi taeNaMte mehamuhA NAgakumArA devA te AvADacilAe evaM vayAsI' tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH tAn ApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH kathitavantaH 'esaNaM bho devANuppiA ! bharahe NAma zubhalakSaNo se hIna hai kevala duSTAvasAnavAle tuccha lakSaNoM se hI yaha yukta pratIta hotA hai. yaha nirlajja hai evaM zrI-zobhA se rahita hai. jisake janma samaya meM caturdazI tithi pUNyA aura zubha hoto hai vaha ati bhAgyavAn hotA hai. atibhAgyazAlI ke janma samaya meM hI aisI caturdazI hotI hai yaha zabda jaba adhika krodha kA Avega baDhA jAtA hai taba kahA jAtA hai, ( taM tahANaM ghatteha devANuppiyA ! jahANaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai) isalie he devAnupriyo ! ise tuma isa prakAra se dUra karo ki jisase yaha hamAre deza ke Upara jabardastI AkamaNa nahIM kara pAve. (taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA te avADacilAe evaM vayAsI esaNaM bho devANuppiyA ! bharahe NAmaM rAyA caaurttckkvtttt| mahiddhie mahajjuIe jAva mahAsokkhe, No khalu esa sakko keNai deveNa vA dANadeNa vA kiNNa reNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA gaMdhaveNa vA satthappaogeNa vA maMtapyaogeNa vA uddavittae paDisehittaevA ) una ApAtakirato lAge che ke ene janma hIna puNya caturdazInA divase thayeluM che. e zubhalakSaNathI hIna che. phakata duSTAvasAnavALA tucha lakSaNethI ja e yukta pratIta thAya che. e nirlajaja che. temaja zrI-zabhA-thI rahita che. jenA janma samayamAM caturdazI tithi pukAraka ane zubha hoya che te ati bhAgyavAna hoya che. ati bhAgyazAlInA janma samaye evI caturdazI hoya che. evA artha vAcaka e zabda jyAre krodhAvega vadhI jAya che tyAre vyaMgya mAM kahevAmAM Ave cha. (taM tahANa patteha devANuppiyA ! jahANaM esa amhaM visayassa uvariM vorieNaM No havya mAgacchai) methI 3 vAnupriya ! mAne to mevI zata 2 nasAhI bhU rathI ye abhaa| patana 52 thI masAt mAma rIza nahI. (ta eNaM te mehamuhA NAgakumArA devA te AvADacilAe evaM vayAsI-esaNaM bho devAnupiyA ! bharahe NAmaM rAyA cAuraMtavakkavaTTI mahiddhie mahajjuhara jAva mahAsAkkhe, No khalu esa sakko keNai deveNa vA dANaveNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vAramahorageNa vA gaMghaveNa vA satthappaogeNa vA maMtappaogeNa vA uddavittae paDisehittara vA) te mApAta rAtonA bhaNthI A pramANe vAta sAMbhaLIne te meghamukha nAmaka nAgakumAra devoe temane A pramANe kahyuM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu 0 vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 771 rAyA cAuraMtacakkavaTTI mahiddhIe mahajjuie jAva mahAsokkhe' bho devAnupriyAH eSaH khalu bharato nAma rAjA cAturantacakravartI catvAro'ntAH pUrvAparadakSiNa samudrAstrayaH caturthohimavAn ityevaM svarUpAste vazyatayA'sya santIti cAturantaH tatazcakravarttipadena karmadhArayaH tathA mahaddhikaH mahatI RddhinidhAnAdiryasya sa tathA tathA mahAdyutikaH atyantakA timAnaH AbharaNaratnAdi sampannaH yAvanmahAsaukhyaH yAvatpadAt 'mahAbale mahAjase' mahAbalazAlImahAyazaska: atisukhasampannaH 'No khalu esa sakko keNai deveNa vA dANaveNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA gaMdhavveNa vA satyappaogeNa vA aggippaogeNa vA matapaogeNa vA uddavittara paDisehittae vA' uktavizeSaNaviziSTaH eSa bharato no khalu zakyaH kenacit devena vA dAnavena vA kinnareNa vA kiMpuruSeNa vA vyantaradeva vizeSeNa mahorageNa vA gandharveNa vA zastraprayogeNa vA khaDgAdizastreNa vA agniprayogeNa vA mantra - prayogeNa vA trayANAmapi uttarottarabalAdhika iti, upadravayituM vA upadravaM kartubhvA pratiSe yituM vA niSedhayituM vA yuSmaddezAkramaNatA nivarttayitumiti, sarvatra vA zabdaH samuccayArthaH mukha se isa prakAra kI bAta sunakara una meghamukha nAma ke nAgakumAroM ne unase aisA kahA - devAnupriyo ! yaha bharata nAma kA mahArAjA hai. yaha pUrva apara aura dakSiNa ina tIna samudrA kA aura caturtha himavAn ina cAra rUpa antoM kA vaza karanevAlA hai. isalie yaha cAturanta cakravartI kahA gayA hai isako nidhAnAdi Rddhi bahuta hI car3hI baDI huI hai. AbharaNAdiko kA kAnti se sadA yaha prakAzita rahatA hai. yAvat yaha mahA saukhya kA bhoktA hai. yahAM yAvatpada se " mahAbale, mahAjase" ina padoM kA saMgraha huA hai yaha kisI bhI dAnava ke dvArA, yA kisI bhI kinnara ke dvArA yA kisI bhI kiMpuruSa ke dvArA, yA kisI bhI mahoraga ke dvArA yA kimI bhI gaMdharva ke dvArA zastra prayoga se yA agniprayoga se yA maMtra prayoga se upadravita nahIM kiyA jA sakatA hai / aura na yaha yahAM se loTAyA hI jA sakatA hai / " zastrebhyo'gnistasmAnmatro balAdhikaH " isa kathana ke anusAra uttarottara balAdhikya prakaTa karane ke liye" zastra prayoga prayoga se yA maMtra prayoga se" aisA kahA hai / yahAM sarvatra vA zabda samucca hai devAnupriye ! e bharata nAme rAjA che. e pUrva apara ane dakSiNa e traNe samudrone ane catu himavAna ne e cAra sImA rUpa antAne vazamAM karanAra che. ethI ene cAturanta cakravartI kahevAmAM Avela che. enI nidhAna Adi rUpa Rddhi atIva vipuLa che. AbharaNAdikAnI kAMtithI e sadA prakAzita rahe che. yAvat e mahAsaukhyabhe tA che. ahIM yAvat pathI 'mahAbale, mahAjase' se yaha grahaNa thayuM che se ardha pazu heca vaDe ke keI paNa kinnara vaDe ke keAI paNa ki puruSa vaDe ke koI paNa mahAraga vaDe ke koI paNa gandhava vaDe, zasraprayAgathI ke agniprayAgathI temaja moMtraprayAga thI upadravita thaI zakatA nathI. tathA mene mahIM thI pAchAya ravI zItA nathI "zastrebhyo'gnistasmAnmaMtrobalAdhikaH " e kathana mujaba uttarAttara khalAdhiya prakaTa karavAmATe zastra prayAgathI ke agni pratyeAga thI ke maMtra prayAgathI A pramANe kahevAmAM Avyu che. ahI sarvAMtra vA zabda samucca jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 772 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'tahAvi a NaM tumbhaM piaTThayAe bharahassa raNo uksagaM karemottikaTu tesiM AvADacilAyANaM atiyAo avakkamaMti'tathApi isthamasAdhye kArya satyapi ca khalu yuSmAkaM priyArthatAyai prItyartha bharatasya rAjJaH upasarga kurma iti kRtvA teSAmApAtakirAtAnAmantikAd apakrAmanti yAnti iti pratijJAtabantaH tataH kiM kRtavantaste devA ityAha 'avakkamittA' apakramya 'veubdhiyasamugyAeNaM sammohaNaMti' ityAdi vaikriyasamudghAtena uttaravaikriyArthakaprayatnavizeSeNa samavaghnanti AtmapradezAn vikSipanti zarIrAda bahirvikirantItyarthaH 'samohaNittA mehANIaM viuvvaMti' samavahatya AtmapradezAn vikSipya tairAtmapradezegRhItaiH pudgalaiH meghAnokam abhrapaTalaM vikurvanti nirmAnti viuvittA jeNeya bharahassa raNo vijayakAMvadhAvAranivese teNeva uvAgacchaMti' vikur2yA meghapaTalaM nirmAya yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezaH tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA upi vijayakkhaMdhAvAnivesassa khippAmeva pataNutaNAyaMti khippAmeva vijjuyAyaMti' upAgatya vijayaskandhAvAnivezasyopari kSiprameva pratanu yathA syAt tathA stanAyante zabdAyante kSiprameva vidyudAyante yArthaka hai| (tahAviNaM tumbhaM piyaTTayAe bharahassa gaNo uvapsaggaM karemotti kaTu tesi AvADacilAyANaM atiyA o avakkamati ) phira bhI hamaloga tumhArI prIti ke liye bharata rAjA ko upaptAnvita kareMge. aisA kaha kara ve meghamukha nAma ke nAgakumAra deva una ApAta kirAto ke pAsa se cale gaye / ( avakkamittA veuvviya samugghA eNaM sammohaNaMti) cale jAkara unhoM ne vaikriya samuddhAta dvArA apane Atma pradezoM ko zarIra se bAhara nikAlA. (samohaNittA mehANI viuvvaMti) zarIra se bAhira nikAla kara phailAe gaye una Atma pradezo dvArA gRhIta pudgaloM se unhoMne abhrapaTala kI vikurvaNA kI. (viuvittA jeNeva bharahassa raNNo vijayakkhadhAvAranivese teNeva uvAgacchaMti ) abhrapaTala vikarvaNA karake phira ve jahAM bharata nareza ke skandhAvAra kA niveza thA, vahAM para gaye. ( uvAgacchitA upi vijayakhaMdhAvAranive sassa khippAmeva pataNutaNAyaMti khippAmeva vijjuyAyaMti) vahAM jAkara ve vijayaskandhAvAra ke niveza ke Upara Upara yArtha che. (tahAvi NaM tumbhaM piyaTTayAe bharahassa raNNo uvasaggaM karemotti kaTUTu tesi AvADamilAyA aMtiyAo avakkamaMti) chatAye sabhetabhArI prItina paza thadhana laratarAne upasavita karIza. Ama kahIne te meghamukha nAmaka nAgakumA2 de te ApAtakirAtanI pAseyI tA 2hyA. (avaskamittA veubbiyasamugghAeNaM samohaNati) tyAMne tamo vaiThiya samuddhAta paDe pAtAnA mAtma prazAne zarIramA thI mahAra yA (samohaNittA mehANI viuti) zarIramAthI mahA2 7DhIne prasta asA te mAma pradeza 5 gaDIta pugatAthI tabhare bha758sanI ( / / 3rI (viuvittA jeNeva bharahassaraNNo vijayakhadhAvAranivese teNeva uvAgacchaMti) maTanI (Ag" / rIva 57 tame yA bhrtnreshne| 24dhAvAra nizatA tyAM 57cyA. (uvAgacchitA upi vijayavaMdhAvAranivesassa khiSpAmeva pataNutaNAyaMti khippAmeva bijjuyAyati) tyAMna vinaya yAvAnA nivezanI 652 dhImedhAbha garjanA karavA lAgyA. ane zIghratAthI camakavA lAgyA. vidyutanI jema AcaraNa karavA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 10 vakSaskAraH sU0 20 varSAvarSaNAnantarIyabharatakArya vivarNanam 773 vidyudivAcaranti vijjuyAyaMti vijjuyAyittA khippAmeva jugamusalamuTTippamANamettAhiM dhArAhiM oghamedhaM sattarattaM vAsaM vAsiuM pavattA yAvi hotthA' vidyudAyitvA kSiprameva yugamuzalamuSTipramANamitAbhiH dhArAbhiH oghamegha saptarAtraM saptarAtripramANakAlena varSa varSituM pravRttAzvApyabhavan |suu.19|| iti vyatikare sambandhe yadbharatAdhipaH karoti tadAha-"taeNaM se bharahe" ityAdi mUlam-taeNaM se bharahe rAyA uppiM vijayakkhaMdhAvArassa jugamusalamuTTippamANamettAhiM dhArAhi oghameghaM sattarattaM vAsaM vAsamANaM pAsai pAsittA cammarayaNaM parAmusai taeNaM taM sikhicchasarisarUvaM vaDho bhANiyavo jAva duvAlasajoyaNAI tiriaM pavittharai tattha sAhiyAiM taeNaM se bharahe rAyA sakkhaMdhAvArabale cammarayaNaM durUhai durUhettA divvaM chattarayaNaM parAmusai taeNaM NavaNauisahassa kaMcaNasalAgaparimaMDiyaM maharihaM aujjhaM NivvaNasupasatthavisiTThalaTThakaMcaNasupuTThadaMDa miurAyayavaTTa laTTha araviMda kaNNia samANarUvaM vasthipaese apaMjaravirAiaM vivihabhatticittaM maNimutta pavAla tattatavaNijja paMcavaNNiaghoarayaNa rUvaraiyaM syaNamarIIsamoppaNAkappakAramaNuraMjielliaMrAyalacchiciMdhaM ajjuNa suvaNNa paMDurapaccatthuapaTTadesabhAgaMtaheva tavaNijja paTTa dhammaMta parigayaM ahia sassirIaM sArayarayaNiaravimalapaDipuNNacaMdamaMDalasamANarUvaM gariMdavAmappamANapagaivitthaDaM kumudasaMDadhavalaM raNNo saMcArimaM vimANaM sUrAtavavAyavudvidosANa ya khayakaraMtavaguNehi laddhaM ahayaM bahuguNadANaM uUNa vivarIasuhakayacchAyaM / chattarayaNaM pahANaM sudullahaM appapuNNANaM // 1 // pamANarAINa tavaguNANa phalegadesabhAgaM vimANavAse vi dullahataraM vagdhAriamalladAmakalAvaM halke-2 rUpa meM garjane lge| aura zIghratA se camakane lage-vijalI ke jaise AcaraNa karane lage (vijjuyAyittA khippAmeva jugamusalamuTThippamANamettAhiM dhArAhiM odhameghaM satarasaM vAsaM vAsiuM pavattAyAvi hotthA) phira ve vijaliyoM ko camakAkara bahuta hI zIghratA se yuga musala, evaM muSTi pramANa parimita dhArAoM se sAta dina taka puSkalasaMvartaka medhAdiko varasAte rahe // 19 // dAyA. (vijjuyAyittA tippAmeva jugamusala muTTippamANamettAhiM dhArAhi odhameghaM sattarattaM vAsaM vAsiupavattAyAvihotthA) 5chI tamA vidhutA nyabhAvAna samazIghratAthA yuga-bhasala. temaja suSTi pramANa parimita dhArAothI sAta-divasa rAta sudhI puSkala pramANathI saMvartaka meghAdikene varasAvatA rahyA. 19 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 jambUdvIpaprajJaptisUtre sArayadhavalabbhararayaNigarappagAsaM divvaM chattarayaNaM mahivaissa dharaNiyalapuNNaiMdo / taeNaM se divva chattarayaNe bharaheNaM raNNA parAmuDhe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI pavittharai sAhiAI tiriaM // sU0 20 // chAyA--tataH khalu sa bharato rAjA bijayaskandhAvArasyopari yugamuzalamuSTipramANamitAbhiH dhArAbhiH oghamegha saptarAtraM varSa varSantaM pazyati, dRSTvA carmaratnaM parAmRzati, tataH khalu tat zrIvatsasaTazarUpaM veSTako bhaNitavyo yAvat dvAdazayojanAni tiryaka pravistRNAti tatra sAdhitAni tataH khalu sa bharato saskandhAvArabalaM carmaratnaM dUrohati duruhya divyaM chatraratnaM parAmRzati, tataH khalu navanavatisahasrakAJcanazalAkAparimaNDitam mahAham ayodhyam nirvaNasuprazastaviziSTalaSTakAJcanasupuSTadaNDam mRdurAjatavRttalaSTA'ravindakarNikA samAnarUpaM vastipravezacca paJjaravirAjitaM vividhabhakticitraM maNimuktApravAlataptatapanIyapaJcavaNika dhotaratnarUparacitaratnamarIcisamarpaNAkalpakarAnuraJjitaM rAjalakSmIcihnam arjunasuvarNapANDurapratyavastRta pRSThade zabhAgaM tathaiva tapanIya paTTadhammAyamAnaparigatam adhika sazrIkaM zAradarajanika vamalapatipUrNacandramaNDalasamAnarUpam narendra vyAyAmapramANaprakRtivistRtaM kumudasaNDadhavalaM rAjJaH saMcArimaM surAtapavAtavRSTidopANAM ca kSayakaram tapoguNaH labdham ahataM bahuguNadAnam Rtuviparota sukhakRtacchAyam chatraratnaM pradhAnaM sudurlbhmlppunnyaanaam||1|| pramANarAjJAM tapoguNAnAM phalaikadezabhAgaM vimAnavAse'pi durlabhataraM pralambitamAlyadAmakalApaM zAradadhavalAbhraranikaraprakAzaM divyaM chatraratnaM bharatenjJarAjJA parAmRSTaM sat kSiprameva dvAdazayojanAni sAdhikAni tiryak pravistRNAti ||suu0 20 // ____TIkA. "taeNaM se bharahe" ityAdi / 'taeNa se bharahe rAyA upi vijayakkhaMdhAvArassa jugamusalamuTTippamANamettAhiM dhArAhi oghamegha sattarattaM vAsaM vAsamANaM pAsaI' tato divyavarSAnantaraM khalu sa bharato rAjA vijayaskandhAvArasya svasainyAnikasyopari yugamuzalamuSTipramANamitAbhiH dhArAbhiH saptarAtraM saptarAtripramANakAlena varSa varSantama oghaisa avasara para mahArAjA bharata ne kyA kiyA isakA kathana-- TIkArtha-(taeNaM se bharahe rAyA uppi vijayakhaMdhAvArassa jugamusalamuddhippamANamettAhiM dhArAhiM oghamedhaM sattarattaM vAsaM vAsamANaM pAsai) jaba bharata mahArAjAne apane vijaya skandhAvAra niveza ke Upara yuga, muzala evaM muSTi pramANa parimita dhArAoM se puSkala saMvartaka adhikAra meM kathita varasA ke mAphika sAta dina rAta taka barasate hue megho ko dekhA to ( pAsittA e samaye bharata nareze zuM karyuM*-e saMbaMdhamAM kathana TIkArtha-(taeNaM se bharahe rAyA udipa vijayakkhaMdhAdhArassa jugamusalamuhippamANamettAhiM dhArAhi AghamedhaM sattarattaM vAsaM vAsamANaM pAsai) nyAre bharata2001 me potAnA viorya 24aapaarnA niveza upara, muzala temaja muSTi pramANa parimita dhArAothI puSkala saMvataMka adhikAramAM athita liTa mu5 sAta-64sa rAta sudhI parasatA medhA ne yAta (pAsittA cammarayaNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 20 varSAvarSaNAnantarIyabharatakArya vivarNanam 775 megha-muzaladhAravRSTipradameghaM pazyati 'pAsittA cammarayaNaM parAmusai' dRSTrA carmaratnaM parAmRzati spRzati gRhNAti 'taeNaM taM sirivacchasarisarUvaM veDho bhANiyacyo jAva duvAlasajoyaNAI tiriaM pavittharai tattha sAhiyAI' tataH parAmarzAnantaraM khalu zrIvatsasadRzarUpaM tat carmaratnaM 'veDho' veSTakaH vastumAtraviSayako bhaNitavyo yAvat dvAdazayojanAni tatra sAdhikAni ti ryaka pravistRNAti 'taeNaM se bharahe rAyA sakkhaMdhArabale cammarayaNaM durUhaI tataH khalu sa bharato rAjA saskandhAvArabalaH carmaratnaM durohati 'durUhittA divvaM chattarayaNaM parAmusai' duruhya divyaM-sahastradevAdhiSThitaM chatraratnaM parAmRzati spRzati atha kIdRzaM chatraratnamityAha'taeNaM NavaNauisahassakaMcanasalAgaparimaMDiyaM' tataH khalu navanavatisahasrakAcanazalAkA parimaNDitam, tatra navanavatisahasramamANAbhiH kAJcanamayazalAkAbhiH parimaNDitam, tathA 'mahariyaM' mahAgha bahumUlyakaM tathA 'aumjhaM' ayodhyam-asmin dRSTe sati nahi vipakSabhaTAnAM zastramuttiSThate itibhAvaH, punaH kIdRzaM tat 'NivvaNasupasatthavisiTThalaTThakaMcaNasupaTThadaMDa nivraNasuprazastaviziSTalaSTakAzcanasupuSTadaNDam tatra nirvaNaH chidrAdidoSarahitaH suprazastaH cammarayaNaM parAmusai ) dekhakara usane carmaratna ko uThAyA-( taeNaM taM sivicchasarisarUvaM veDho bhANiyabvo0 ) isa carmaratna kA rUpa zrIvatsa ke jaisA hotA hai. isakA veSTaka varNana jaisA pahile kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhie-yAvat usane isa carmaratna ko kucha adhika 12 yojana taka tirache rUpa meM vistRta kara diyA -phailAdiyA bichAdiyA (taeNaM se bharahe rAyA sakhaMdhAvArabale cammarayaNaM durUhai duruhittA divvaM chattarayaNaM parAmusai) isake bAda bharata mahArAjA apane skandhAvArarUpabala sahita usa carmaratna para caDha gayA-aura car3ha karake phira usane chatraratna ko uThAyA-(taeNaM NavaNa ui sahassakaMcaNasalAgaparimaMDiyaM mahariyaM aujjha NivvaNasupasatthavisiTThalaTThakaMcaNasupuTThadaDa) yaha chatraratna 99 nannANu hajAra kAzcana zalAkAoM se parimaNDita thA / bahumUlya vAlA thA, ise dekha lene para vipakSake bhaToM ke zastra phira uThate nahIM the aisA yaha ayodhya thA, nirbaNa thA, chidrAdi doSoM se rahita thA-samasta lakSaNoM se yukta hone ke kAraNa suprazasta thA / viziSTalaSTa-manohara thA / athavA - itanA bar3A chatradurveha ho parAmasaha) nachana ta yatnAne upAyu. (ta eNaM ta sirivacchasarisarUvaM veDho bhANigayo) se yamaratnanu 35 zrIvatsare DAya che. senA 45 viSe 578 2 pramANe varNana karavAmAM AvyuM che te pramANe ja ahIM samajI levuM joIe. cAvatu teNe te cama ratnana 8 adhi: 12 pAra ye sudhA aisi 35mA vistRta zahAdhu (tapaNaM se bharahe rAyA sakhaMdhAvArabale cammarayaNaM durUhai duruhitA divvaM chattarayaNaM parAmusai) tyAmA tathA potAnA skadhAvAra 35 bala sahita te camarane upara caDhI gayo ane caDhIne pachI to yaratnane yu. (taeNaM NavaNa uisahassakaMcaNasalAgaparimaMDiyaM maharihaM aujjhaM NivvaNasupasattha visiTThalaTThakaMvaNasupuTThadaMDa) me na nacyA 2 yanazA kAothI parimaMDita hatuM bahu mulyavAna hatuM, ene joyA bAda vipakSanA bhaTenA zo utA nathI. evuM e ayodhya hatuM, nitraNa hatu chidrAdi dethI e rahita hatuM samasta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvalakSaNopetatvAt viziSTalaSTaH manoharaH yadvA viziSTaH ati bhAratayA ekadaNDena durbahatvAt pratidaNDasahitaH IdRzaccayo laSTaH kAJcanamayaH supuSTo'tibhArasahasratvAt daNDo yatra tat, tathA, tathA 'miurAyaya vaTTa laTTha araviMdakaNiyasamANarUvaM' mRdurAjata vRttalaSTAravindakarNikA samAnarUpam, tatra mRdu komalaM ghRSTamRSTatvAt rAjataM rajatasambandhi vRttalaSTa yadaravinda tasya karNikA bIjakozastena samAnaM zvetatvAvantatvAcca rUpam AkAro yasya tatayA, tathA 'vasthipae se paMjaravirAiyaM' vastipradeze pajaravirAjitam vastipradezo nAma chatramadhyabhAgavartI daNDa prakSepasthAnarUpaH tatra paJjareNa panarAkAreNa virAjitam caH samuccaye tathA 'vivihabhatticittaM' vividhabhakticitram, tatra vividhAbhiH bhaktibhiH vicchittibhIracanA prakAraizcitraM citrakarma yatra tat tathA punazca kIdRzam 'maNimuttapavAlatattatavaNijja paMcavaNiyadhoyarayaNarUvaraiyaM' maNimukAmavAlataptatapanIya paJcavarNikadhautaratnarUparacitam, tatra maNayaH candrakAntAdayaH muktApravAle prasiddha taptaM mUvottIrNa yattapanIyaM raktasuvarNa paJcavarNikAni zuklanIlAdipaJcavarNayuktAni dhautAni zANottAreNa dIptimaMti jAne ke kAraNa eka daNDa ke dvArA dhAraNa yogya nahIM ho sakatA hai isaliye eka eka daNDevAlA hone se yaha viziSTa laSTa thA / isameM jo daNDa lage hue the ve ati bhAra sahanevAle hone ke kAraNa ati supuSTa the aura suvarNanirmita the. ( miurAyayavaTTa laTTha araviMdakaNNiasamANarUvaM ) yaha chatra U~cA aura gola thA-isaliye isakA AkAra cAMdI ke bane hue mRda gola kamala kI kaNikA ke jaisA thA ( vatthipaese a paMjaravirAiyaM ) yaha basti pradeza meM jisameM daNDa poyA huA rahatA hai usa basti pradeza meM aneka zalAkAoM se yukta ho jAne ke kAraNa paMjara ke jaisA-pIjare ke jaisA-pratIta hotA thA. ( viviha bhatticitta ) isa chatra meM aneka prakAra ke citroM kI racanA ho ho rahI thI usase yaha bar3A suhAvanA lagatA thA. (maNimuttapavAlatattatavANijjapaMcavaNiyaghoyarayaNarUvaraiyaM ) isameM pUrNakalazAdirUpamaGgalya vastuoM ke jo kAra bane hue the ve candradrakAnta Adi maNiyoM se, muktAoM se, pravAlo lakSaNothI yukta hovA badala e suprAsta hatuM. viziSTa laSTa manahara hatuM athavA ATaluM vizAla chatra durvaha thaI javAthI eka daMDa dvArA dhAraNa yogya na hotuM. ethI e aneka daMDavALuM hovAthI e viziSTa laSTa hatuM. emAM je ThaMDo hatA te atibhArane khamI zakatA hoyAthI mati supuTa hatA. mana suvara (nabhita tA. (miurAyayavaTTa laTTha araviMdaNNi asamANarUvaM) se cha nata ane jo tu. methI menI mA2 yAMhIthI nirmita bhRgauNa bhajanI 23 to. (vasthipaese a paMjaravirAia) se pAstapradezamA paravavAmAM Ave che. te vasti pradezamAM aneka zalAkAthI yukta hovAthI pAMjarA jevuM sAgata (vivihabhatticitta) ye chatramA bhane prAnA yinI zyanA 42vAmA bhAvI itI. methI se matIya seDAbhAtu . (maNimuttapavAla tatta tavaNijjapaMcavapiNayadhoyarayaNarUvaraiya) memA 57 zAha 35 bhagaNa pastuyAnA re maare| anesA che te candrakAMta vagere maNiothI muktAethI, pravAlethI tapta saMcAmAMthI bahAra kADhelA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 20 varSAvarSaNAnantarIyabharatakArya vivarNanam 777 kRtAni ratnAni prAg varNitasvarUpANi taiH racitAni rUpANi pUrNakalazAdi catvAri mahA mAGgalya vastunAmAkArAH yatra tatathA, mUle racitazabdasya padavyatyayaH prAkRtatvAt, tathA 'rayaNamarII samoppaNA kappakAramaNuraMjielliyaM ratnamarIcisamarpaNAkalpakArAnuraJjitam tatra ratnAnAM candrakAntAdi maNInAM marIci atulatejaH prabhA tasyAH samarpaNA samAracanA tasyAM kalpakArAH vidhikAriNaH parikarmakAriNa ityarthaH viziSTazobhAkAriNaH tairanusampradAyakrama raJjitaM yathocitasthAne raGgadAnAta makAro'lAkSaNikaH tathA rAyalacchiciM,' rAjala kSmIcinhayuktam ajjuNasuvaNNapaMDurapaccatthuapaTTadesabhAgaM'arjunasuvarNapANDarapratyavasthitapaTTadezabhAgam' tatra arjunAbhidheyaM nAmakaM yatpANDurasuvarNa tena pratyavasthitaH-AcchAditaH pRSThabhAgo yasya tattathA, pANDurazabdasya padavyatyayaH prAkRtatvAt 'taheva tavaNijjapaTTadhammataparigayaM tathaiva tapanIyapaTTadhamAyamAnaparigatam , tatra tathaiva vizeSaNAntaraprArambhe dhmAyamAnaM tatkAladhmAtaM tatkAlatApitaM yattapanIyaM suvarNa tasya paTTaH tena parigataM pariveSTitam catuyapi prAnteSu raktavarNapaTTA yojitAH santItibhAvaH atra dhmAyamAnazabdasya padavyatyayaH prAkRtatvAt ata eva 'ahiya sassirIyaM' adhika sazrIkam-bahuzobhAsampannam , tathA'sArayarayaNiyaravimalapaDipuNNacaMdamaMDalasamANarUvaM' zAradarajanikaravimalapratipUrNacandramaNDalasamAnarUpam, tatra zAradaH zaratkAliko yaH rajanikaraH candraH tadvadvimalaM nirmalam ataeva pratipUrNacandramaNDalasamAnarUpaM zAradyapUrNimAvadujjvalaM tato vizeSaNasamAsaH 'NariMdavAmappamANapagaivitthaDaM' narendravyAmapramANaprakRtivistRtam , tatra narendraH bharatastasya vyAmaH se, tapta-sAMce meM se nikale gaye suvarNa se evaM zukla nIlapIta Adi paMcavarNo se tathA zANa para kasakara dIpti zA lI kiye gaye ratnoM se banAye hue the. ( rayaNamarII samoppaNA kappakAramaNuraMjielliyaM ) isameM jagaha jagaha ratnoM kI kiraNoM kI racanA karane meM dakSa puruSo se kramazaH raMga bharAhuA thA. (rAyalacchiciMdhaM, ajjuNasuvaNNa paMDurapaccatthuyapaTTadesabhAgaM ) rAjalakSmI ke isa para cinha aMkita the. arjuna nAma ke pANDura svarNa se isakA pRSTa deza AcchAdita thA ( taheva tavaNija padhammataparigayaM ) isI taraha yaha cAroM konoM meM raktasuvarNa paTTa se niyojita kiyA huA thA / ( ahiyasassirIyaM ) ataeva yaha bahuta adhika sandaratA se yukta banA huA thA / (sArayasyaNi bhara vimalapaDipuNNacaMdamaMDalaptamANarUvaM ) savarNathI temaja zukUlanIla Adi pAMca varSothI temajazANa upara ghasIne dImizAlI banAve sAranAthI manAsA hatA. (rayaNa marII samoppaNAkappakAra maNuraMjielliaM) memA ratnAnI kiraNonI racanA karavAmAM kuzaLa puruSothI sthAna-sthAna upara kramazaH raMgabhale hate.. (rAyalacchiciMdha ajjuNNasuvaNNapaMdurapaccatthuyapaTTadesabhAga) sabhInAmenI 12 cihno aMkita hatAM. arjuna nAmaka pAMDura svarNathI ene pRSTha bhAga samAcchAdita hato. (taheva tavaNijjapaTTadhammataparigayaM) mA prabhAga se yAre yAra bhayomA 24ta- savA 54thA niyAzita 42vAmAM Ave tu. (ahiya sassirIyaM) methI the bhatIya saunya yuta sane tu. (sArayarayaNibharavimalapaDipuNNacaMdamaNDalasamANarUvaM ) 024AsIna 98 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 jambUdvIpaprajJaptisUtre tiryakU prasAritobhayabAhupramANo mAnavizeSastena pramANena prakRtyA svabhAvena vistatam tathA 'kumudasaMDadhavalaM' kumudakhaNDadhavalam tatra kumudAni-candravikAzIni zvetakamalAni teSAM paNDo-vanaM tadvat dhavalam 'raNNo saMcArimaM vimANaM' rAjJo bharatasya 'saMcArimaM tti' saJcaraNazIlaM jaGgamaM vimAnam AzrayiNAM sukhAvahatvAt tathA 'sarAtavavAyavudvidosANaya. khayakaraM sUrAtapavAtavRSTidoSANAM ca kSayakaram, tatra sUrAtapavAtavRSTayaH prasiddhAstAsAM ye doSAsteSAM kSayakaram, etacchatracchAyasamAzritAnAM hi viSAdi doSA api na prabhavantItibhAvaH, 'tava guNehi laddhaM' tapoguNaiH pUrvajanmAcIrNatapoguNa mahimnA labdhaM bharate neti, atha gAthA prabandhena vizeSaNAnyAha- sUtrakAraH / ahayaM bahuguNadANaM uUNa vivarIya suhakayacchAyaM / chattarayaNaM pahANaM sudullaha appapuNNANaM // 1 // chAyA-- ahataM bahuguNadAnam RtUnAM viparItasukhakRtacchAyam / chatraratnaM pradhAna sudurlabhamalpapuNyAnAm // 1 // zaratkAlIna vimala pratipUrNa candramaNDala ke jaisA isakA rUpa thaa| (NariMdavAmappamANa pagaivitthaDaM) isakA svAbhAvika vistAra-narendra bharata ke dvArA phailAye gaye donoM hAthoM ke barAbara thaa| sAvika dvAdazayojana kA jo pramANa isakA kathana kiyA gayA hai vaha kAraNa pAkara yaha itanA adhika phaila jAtA hai| isa apekSA kahA gayA hai| ( kumudasaMDadhavalaM, raNNo saMcArimabimANaM sUrAtavavAyavudvidosANaM ya khayakaraM tavaguNehiladdhaM-ahayaM bahuguNadANaM uUNa vivarIya suhakayacchAyaM ) kumuda ke vana ke jaise dhavala thA mahArAjA bharata kA yaha saMcaraNazIla vimAna svarUpa thA sUrya tApa vAta aura vRSTi ke doSoM kA vinAzaka thA. athavA-sUryaMtApa vAta aura vRSTi kA evaM viSAdi janya doSoM kA yaha vinAza karane vAlA thA kyoMki isako chAyA meM Azrita hue prANiyoM ke viSAdijanya saba doSa zAnta ho jAte haiM. ve kucha bhI apanA prabhAva nahIM dikhA sakate haiM. bharata ne ise pUrvajanma meM Acarita kiye gaye tapoguNa ke prabhAva se labdha vibhasa pratipUra yandrama menu 35 hetu (gariMdavAmappamANapagaivitthaDa) bhenA svAbhAvika vistAra narendrabharata vaDe prasUta bane hAthanI barAbara hatuM. sAdhika dvAdaza ja nana je pramANa chatraratna viSekathana karavAmAM Avela che te kAraNa upasthita thatAM ja e mAra madhu vistRta ya ya che. se apekSA 4AmA mAvasa che. (kumudasaMudhavalaM raNo saMcArimaM vimANaM sUrAtavavAyavuddhidosaNNa ya khayakaraM tabaguNehiladdhaM bhahayaM vahuguNa dANaM uUNa vivarIya suhakayacchAyaM) muhavana me dhasa tu.. rAta maratanu saya. raNazIla vi mAnasvarUpa hatuM. sUryatApa, vAta ane vRSTinA dezonuM e vinAza karanAra hatuM athavA sayatA5. vAta ane vaTine temaja viSATijanya rane e vinaSTa karanAra ' kemake che ke enA chAyAmAM Azrita thayelA prANIonA vizvAdi janya sarvedeASa zAnta thaI jAya che teo svalpamAtrAmAM paNa pitAne prabhAva batAvI zakatA nathI, bharate ene pUrvajanmamAM Acarita karavAmAM AvelA guNanA prabhAvathI upalabdha kareluM che. pitAnI jAtane viziSTa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 20 varSAvarSaNAnantarIyabharatakArya vivarNanam 779 tatra ahataM na kenApi raNe khaNDitam tathA bahuguNadAnaM bahUnAM guNAnAm aizvaryAdInAM dAnaM yasmai tattathA, tathA RtUnAM viparItasukhakRtacchAyam, RtUnAM hemantAdInAM viparItA athavA SaSThI SaSThayAH paJcamyarthe vyAkhyAnena Rtubhyo viparItA uSNatau zItA zItattauM uSNA ataeva sukhakRtA kRtasukhA sukhadAyinI chAyA yasya tattathA, sUtre tAntasya paranipAto 'jAtikAlamukhAde vetyanena sUtreNa vikalpavidhAnAt, etAdRzaM chatraratnam chatreSu utkRSTa pradhAnaM chatraguNopetatvAt chatreSu ye zubhaguNAH taiH yuktatvAt punaH kIdRzam sudulabham alpapuNyAnAm viziSTapuNyarahitAnAm // 1 // 'pamANa rAINa tavaguNANa phalega. desabhAgaM vimANavAse vi dullahatara' punaH kIdRzam pramANarAjJAM tapoguNAnAM phalaikadezabhAgaM vimAnavAse'pi durlabhataram, tatra pramANarAjAnAm svasvakAlocitazarIrapramANopetarAjJAm, tapoguNAnAM phalaikadezabhAgam ayamartha:- cakrAdhipapUrvArjitam tapasAM phalaM sarvasvaM navanidhAnacaturdazaratnAdiSu vibhaktaM tasmAtkAraNAt tadekadezabhUtamidaM chatraratna vimAnakiyA hai. apane Apako viziSTa yodhA mAnanevAlA koi bhI raNavIra ise raNa meM khaNDita nahIM kara sakatA hai yahI bAta sUtrakAra ne ahata pada dvArA prakaTa kI hai. aneka aizvarya AdiguNoM kA yaha dAtA hai. isake dhAraNa karanevAle ko zIta kAla Rtu jaisA sukha prApta hotA hai. (chattarayaNaM pahANaM sudullaI appapuNNANaM ) aisA yaha pradhAna chatraratna alpapuNyavAle jIvoM ko prApta nahIM hotA hai (pamANa rAiNa tavaguNANa, phalegadesabhAgaM vimANavAse vi dullahataraM vagdhAriyamalladAmakalAvaM sArayadhavalabbharayaNigarappagAsaM divyaM chattarayaNaM mahivaissa dharaNialapuNNaiMdo) apane-apane kAla ke anusAra zarIra pramANopeta rAjAoM ke tapoguNoM kA yaha eka prakAra kA phala mAnA gayA hai. tAtparya kahane kA yaha hai ki cakra ke adhipatioM dvArA jo pUrva meM tapasyAe~ kI jAtI hai. unakA phala naunidhi evaM caudaha ratnAdika ke rUpa se vibhakta ho jAtA hai-arthAt cakravartiyoM ko naunidhiyAM evaM caudaharatna prApta hote haiM una ratnoM meM yaha chatra bhI eka ratna mAnA gayA hai. aisA yaha chatraratna vimAno meM vAsa karanevAle dvAmAnanAra keI paNa raNavIra ane raNamAM khaMDita karI zakato nathI. sUtrakAre eja vAta 'ahata' 56 pa Ta rI cha. mane zava pore zuzane se mApanAi cha. mena dhA24 nArane zatakALamAM usNa RtunA jema ane uoNa RtumAM zati RtunI jema sukha prApta thAya cha, (chattarayaNaM pahANaM sudullahaM appapuNNANaM) me se pradhAna chatraratna 2565 payodhya pANAvAbhAyAne prApta yatu nathI. (pamANarAINa tava guNANa phalegadesabhAgaM vamANavAse vi dullahataraM vagdhAriyamalladAmakalAvaM sAraya dhavalabharayaNigarappagAsaM divvaM chattarayaNaM mahivaisla dharaNialayANaiMdo) pAta-potAnA bhu15 zarIra pramANepita mAnA tapaguNanuM e eka jAtanuM phaLa mAnavAmAM Ave che. kahevAnuM tAtparya A pramANa che ke cakanA adhipatio vaDe je pUrvamAM tapasyAo AcaravAmAM Ave che, temanuM phaLa navanidhi ane caturdaza ratanAdikanA, rUpamAM vibhakta thaI jAya che. eTale ke cakravatI ene navanidhi e ane caturdaza rane prApta thAya che te ratnamAM e chatrane paNa eka rana mAnavAmAM Ave jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 jambUdvIpaprajJaptisUtre vAse'pi devatve'pi durlabhataram , tatra cakravartitvasyAsambhavAt , tathA 'vagdhAriamalladAmakalAvaM' pralambitamalladAmakalApam tatra 'vagdhAria tti' pralambito lambamAnArthavAcakaH lambatayA'valambito mAlyadAmnAM puSpamAlAnAM kalApaH samUho yatra tattathA, sarvataH puSpamAlAveSTita ityarthaH, tathA- 'sAraya dhavalabbharayaNigarappagAsaM' zAradadhavalAbhrarajanikaraprakAzam, tatra zAradAni- zaratkAlikAni dhavalAni abhrANi vAIlAni tadvat prakAza:-- udyoto yasya tattathA 'divvaM chattarayaNaM mahivaissa dharaNiyalapuNNaiMdo' pUrvokta sarvavizeSaNaviziSTam divyaM sahastradevAdhiSThitaM chatraratnaM mahIpateH bharatasya dharaNitalasya pUrNendariva- pUrNacandra iva pUrNendu vartate / 'taeNaM se divve chattarayaNe bharaheNaM raNNA parAmuTTe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI pavittharai sAhiyAI tiriaM' tataH khalu tat divyaM chatraratnaM bharatena rAjJA parAmRSTa spRSTa gRhotaM sat kSiprameva dvAdazayojanAni aSTAcatvAriMzat krozAn sAdhikAni tiryaka pravistRNAti, sAdhikatvaM paripUrNa carmaratnapidhAyakasvena, anyathA kirAtakRtavRSTayupadravaH svasainyasya durvAra: syAditi // 20 // __ atha chatraratna pravistaraNAnantaraM bharato yat kRtavAn tadAha- "tae NaM se' ityAdi / devoM ko atyanta durlabha kahA gayA hai. kyoMki vahAM para cakravatitva pada kI prApti hotI nahIM mAnI gaI hai, yaha chatraratna puSpoM kI malAo se yukta rahatA hai-arthAt isake Upara cAroM ora lambo 2 puSpoM kI mAlAeM laTakatI rahatI haiN| isakA udyota zaratkAlika dhavala meghe ke- jaisA tathA zaratkAlika candra ke jaisA hai. aisA yaha pUrvo ka vizeSaNevAlA chatra ratna mahopati rAjA kA, aisA pratIta hotA thA ki mAno yaha dharaNitala kA pUrNacandramaNDala hI hai| isa chatraratna kI rakSA karanevAle eka deva hote haiM / ( taeNaM se divve chattasyaNe bharaheNaM raNNA parAmuDhe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI pavittharai sAhiyAI tiriyaM ) jaba bharata rAjA ne isa chatra ko chuA-to zoghra hI kucha adhika 12 yojana taka tirache rUpameM vistRta ho gayA -Upara tana gyaa-suu020|| chatraratna ke vistRtaho jAne ke bAda bharata ne kyA kiya isakA varNana-- che. evuM e chatraratna vimAnamAM vAsa karanArA devane paNa atyaMta durlabha kahevAmAM Avela che. kemake devone cakravartipadanI prApti thatI nathI tyAM e chatraratna puSpamALAothI yakta rahe che eTale ke enI upara comera lAMbI-lAMbI pupanI mALAo laTakatI rahe che ene ughAta zarat kAlika dhavala meghe je tathA zarat kAlika candra je hoya che, evuM e pUrvokta vizeSaNovALuM mahIpati bharatanuM chatraratna evuM lAgatuM hatuM ke jANe e dharaNi talanuM paNa caMdramaMDaLa ja na hoya. e chatraratnanI rakSA karanArA eka hajAra devo hoya che, taeNaM se vidhve chattarayaNe bharaheNa raNNA parAmuDe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI pavitthara sAhiyAI tiriyaM) marata 2rAta se chatrane 25 yA tarato vadhAra 12 jana sudhI vakrAkAramAM vistRta thaI gayuM-upara AcchAdita thaI gayuM ane jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam 781 mUlam - taraNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvari Thaves, ThavittA maNirayaNaM parAmusai veDho jAva chattarayaNassa vasthibhAgaMsi Thave, tassa ya aNativaraM cArurUvaM silaNihi atthamaMta metta sAli jaba gohu mamuggamAsatilakulattha sahiga niSphAvacaNagakoddava kotyuM bharikaMguvaraMga - galaga aNega ghaNNAvaraNahAriaga allagamUlagahaliddalAu ata usatuMbakAliMgakaviTTha aMba aMbilia savvaNiphAyae sukusale gAhAvaizyaNetti savvajaNavoaguNe / tae NaM se gAhAvairayaNe bharahasta raNNo taddivasappaiNNaNiphAiaiANaM savva dhaNNANaM aNegAIM kuMbha sahassAIM uvaTThati, taraNaM se bhara gayA cammarayaNasamArUDhe chattarayaNasamocchanne maNirayaNakaujjoe samuggayabhUSaNaM suhaM suheNaM sattarataM parivasai - 'Navi se khuhAviliaM Neva bhayaM Neva vijjae dukkhaM / bharahAhivassa raNNo khaMdhAvArassa vi tahava ||sU0 21 // chAyA - tataH khalu sa bharato rAjA chatra ratnaM skandhAvArasyopari sthApayati sthApayitvAmaNiratnaM parAmRzati veSTako yAvat chatrarattasya vastibhAge sthApayati, tasya ca anativaraM cArurUpam zilAnihitArthavanmAtra zAli 'zilAni hitAstamayanmitra zAli' vA yAvad godhUmamudramASa tilakulattha paSThikaniSpA va vaNa ka kodravakustumbharA kaGga caraTTarAlakAne kadhAnya varaNa haritakArdrakamUlaka haridrAlAvuka trapuSatumbakaliGgakapitthAmAlika sarva niSpAdakam, sukuzalaM sarvajanavizrutaguNam / tataH khalu tat gRhapatiratnaM bharatasya rAjJaH tadivasaprakIrNa niSpAdita pUtAnAM sarvadhAnyAnAmanekAni kumbhasahasrANi upasthApayati, tataH khalu sa bharato rAjA carmaratnasamArUDhaH chatraratnasamavacchannaH maNiratnakRtodyotaH samudrakaMbhUta iva sukhaM sukhena saptarAtraM parivasati nApi tasya kSut navyalIkaM naiva bhayaM naiva vidyate duHkham, bharatAdhipasya rAjJaH skandhAvArasyApi tathaiva ||suu0 21 // TIkA- "taNaM se' ityAdi / 'tara NaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvariM ve' tataH khalu sa bharato rAjA chatraratnaM skandhAvArasya niyamitasthAnasthitadvAdazayo 'taraNa se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvari Thavei ' ityAdi sUtra -21TIkArtha- 'taNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvariM Thavei) isa taraha bharata mahArAjA chatraratna vistRta thayuM tyAra bAda bharate zuM karyuM te vize varNana'trnn se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvariM Thavei' ityAdi sUtra -21 / / TIDaartha - (taraNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArastuvariM Thavei ) yA pramANe laratarAla me jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 782 jambUdvIpaprajJaptisUtre janAvadhika sainyasamUhasyopari sthApayati 'ThavittA maNirayaNaM parAsusa' sthApayitvA maNiratnaM parAmRzati spRzati gRhNAti 'veDho jAva tti' atra maNiratnasya veSTako varNako yAvaditi sampUrNo vaktavyaH pUrvoktaH, sa ca 'totaM cauraMgulappamANaM' ityAdikaH 'parAmusittA' parAmRzya 'chattarayaNassa vasthibhAgaM Thavei' carmaratnacchatraratna sampuTamilana niruddha sUryacandrAdyA loke sainye'harnizamudyotArthaM chatraratnasya vastibhAge atra vasti zabdena avayava - rUpo'rthI gRhyate tena chatrasya avayavavizeSe zalAkAmadhyabhAge maNiratnaM sthApayati, navevaM sakala sainyAnAmavarodhe jAte sati kathaM teSAM bhojanAdi vidhirityAzaGkamAnaM pratyAha- gRhapatiratnaM sarvamatra pAnAdikaM niSpAdya sarvA bhojanavyavasthAM karotIti agre ne jaba apane skandhAvAra ke Upara chatraratna ko tAna diyA- taba isake bAda usane ( maNirayaNaM parAmusaI) maNiratna ko uThAyA (veDho jAva chattarayaNassa vasthibhAgaMsi Thavei ) isa maNiratna kA yahAM sampUrNavarNakapATha " totaM cauraMgulappamANa" yahAM taka jaisA pahale kahA gayA hai vaisA hI kahalenA cAhie usa maNiratna ko uThA karake use usane chatraratna ke vasti; bhAga meMzalAkAoM ke madhya meM rakhadiyA kyoMki carmaratna- ora chatraratna ke paraspara meM mila jAne se usa samaya sUrya aura candra kA prakAza niruddha ho gayA thA isaliye sainya meM aharniza prakAza nA rahe isa abhiprAya se usane maNiratna ko chatraratna kI zalAkAo ke madhyabhAga meM rakhadiyA ( tassaya aNativaraM cArurUvaM silaNihi atthamaMtameta sAli-jaba gohuma muggamAsatilakulattha sadviganiphA va caNagakodava kothaMmarikaMgubaragarAlaga aNegaghaNNAvaraNa hAribhaga. allaga mUlagahalihalAu atausa tuMbakAliMga kaviTTha aMva aMbilia samvaNiphAyae ) aba sUtrakAra cakravartI kesainya ko bhojanAdividhi kI vyavasthA karane vAle gRhapatiratna ke sambandha meM yahAM se yaha kathana prArambha karate haiM- isameM aisA kahA gayA haiM ki cakravartI ke pAsa eka gRhapatiratna bhI hotA hai nyAre potAnA sudhAvAranI upara chatraratna tAlI sIdhu tyAre tethe (maNirayaNaM parAmusai) maNiratna ne 8. (veDho jAva chattarayaNassa vatthibhAgaMsi Thavei) me maNiratna vize mahIM saMpUrNa pATha 'totaM cauraMgulappamANaM' hI sudhI prema mhevAmAM mAvyu che, tevu bha samajavuM joie te maNiratnane uThAvIne teNe te maNiratnanA vastibhAgamAM zalAkAonA madhyamAM mUkI dIdhu, kemake caratna ane chatraratnane paraspara maLavAthI te samaye sUrya ane candranA prakAza rAkAi gayA hatA. ethI sainyamAM aharniza prakAza kAyama rahe te bhATe tethe maNiratnane chatraratnanI zAyanA madhyabhAgamAM bhUDI hIdhu hetu. ( tassa ya aNati varaM cArurUvaM silaNihi atthamaMta mettasAli jaba gohama mugga mAsa tilakulattha saga nipphAvacaNagakoddava kothuMbhari kaMguvaragarAlaga aNegaghaNNAvaraNa hAriagaallaga mUlagAhalihalAu ata usa tuMba kAliMga kaviTTha avaaMbilia savvaNiphAyara) have sUtrakAra cakravatInA sainyanI leAjanAdi vidhinI vyavasthA karanAra gRhapati ratnanA sabadhamAM ahIM thI kathana prAraMbha kare che. e kathanamAM A pramANe kahevAmAM AvyuM che ke cakravatInI pAse eka gRhapatiratna hoya che ane e ratnaja cakravatInA vizALa sainya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam 783 vakSyate tAdRza gRhapatiratnasyaiva vizeSaNAni darzayituM prathamamanativaraM vizeSaNaM darzayannAha 'tassa ya aNativaraM' ityAdi, idaM ca anativaram ityAdi padam agre vakSyamANagRhapati ratnapadasya vizeSaNam tathA ca tasya ca bharatasya anativaram-ativaram-atipradhAna vastu aparaM nAsti yasmAta tattathA sarvotkRSTamityarthaH tathA 'cArurUvaM' cArarUpam-prasiddham atIva sundarAkRtika gRhapatiratnaM katividhAni annAni niSpAdayati tatrAha-'silaNihi a atthamaMta metta sAli javagohUmamuggamAsatilakulatthasadviganipphAvacaNagakodavakotthaMbharikaMgubaragarAlaga aNegadhaNNAvaraNahAriaga allagamUlaga haliddalAuatausatuMbakAliMga kaviTTha aMba avilia savva NipphAyae' zilAnihitArtha yanmAtra 'astamanmitra' vA zAli java godhUmamudgamApatilakulatthaSaSTikaniSpAvacaNakakodrava kustumbharIkA 'baraga' baraTTa rAlakAnekadhAnyAvaraNahAritakAIkamUlakaharidrA'lAbuka trapuSatuMbakaliGgakapitthAmra imlika sarvaniSpAdakam, tatra zilA iva zilA atisthiratvena carmaratnaM tatra nihitamAtrANAm uptamAtrANAM na tu lokaprasiddha bhUmikheTanaprabhRti karmasApekSANAm 'asthamaMta tti' arthavatAM prayojanAthinAM bhojanAdiyogyAnAM zAlyAdInAM niSpAdakamityagre sambandhaH zAlyAdInAm 'atthamaMtametta tti' astamayati mitre-sUrye sAyaMkAle ityarthaH, ubhayatra vyAkhyAne sUtre aura vahI cakravartI ke isa vizAla sainya ke bhojanAdikI sucAru rUpase vyavasthA karatA hai yaha gRhapatiratna anativara- hotA hai. isake jaisA aura koI zreSTha nahIM hotA arthAt yaha sarvotkRSTa hotA hai tathA yaha rUpa meM bhI bar3A hI sundara hotA hai yaha itane prakAra ke anna ko pakAtA hai paidA karatA hai jaise "silaNihi" Adi yaha pahile prakaTa kara diyA gayA hai ki prAtaH kAla to carmaratna para anna boyA jAtA aura zAma ko vaha kATa liyA jAkara khAne ke yogya banA diyA jAtA hai "silaNihi asthamaMtamettasAli" yahAM "zilApada" se carmaratna gRhIta huA hai kyoMki atisthira hone se vaha zilA ke jaisI ekazilA ko mAnaliyA gayA hai isa carmaratna para hI vIja boyA jAtA hai jaisA ki loka meM bhUmikA jotanA AdirUpa- kArya kiyA jAtA hai aisA yahAM kucha bhI nahIM kiyA jAtA hai yahAM to sirpha bIja usameM DAlA ki itane hI mATe bhejanAdinI suvyavasthita rIte vyavasthA kare che. e gRhapatirana anativara hoya che enA jevuM bIjuM kaMI paNa zreSTha hotuM nathI eTale ke e rana sarvotkRSTa hoya che temaja e rUpamAM paNa atIva suMdara hoya che. e eTalI jAtanA anene pakAve che-utpanna kare cha.raMbha-silANihi' vagere meM pai manna viSe the sUtramA paheta yaryA 42pAmA AvI che. e A pramANe ratnanI e vizeSatA che ke savAre e carmaratna upara ane vAva vAmAM Ave che ane saMdhyAkALe tenI lalaNa karavAmAM Ave che ane te bhejana yogya thaI naya che. 'silANihi asthamaMtamettasAli" mI zikSA pahathI yamana gRhIta thaya che. kemake atisthira hovA badala A zilA jevI eka zilA mAnI levAmAM AvI che. e cama ratna upara ja bI vAvavAmAM Ave che. jema lokamAM bhUmi vagere ne kheDIne bI vAvavAmAM Ave che, evuM kaMI paNa ahIM karavAmAM AvatuM nathI. enI upara te bI nAkhyuM ke ATalAthI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 __jambUdvIpaprajJaptisUtre padavyasyayena nirdezaH prAkRtatvAt prathamaprahare vapati dvitIyaprahare siMcati tRtIya prahare paripAcayati caturtha prahare niSpAditamannapAnAdikamupabhogAya sarvatra preSayatItibhAvaH / tatra zAlayaH yavAH hayapriyAH godhUmAH mugAH mASAstilAH kulatthAH prasiddhA eva SaSTikAH SaSTayahorAtraiH paripaccyamAnA standulAH niSpAvAH dhAnyavizeSAH vallAH caNakAH kodravAH prasiddhAH 'kotthu bharitti' kustumbharyo dhAnyavizeSAH kaGgayo dhAnyavizeSAH bRhacchiraskAH 'varaga tti' varadvAH rAlakAH dhAnyavizeSAH alpaziraskAH upalakSaNAt masUrAdayo'nye'pi dhAnyabhedAH grAhyAH, anekAni dhAnyA iti dhAnyApatrANi varaNoM vanaspativizeSaH tatpratrANi etatprabhRtIni yAni haritakAni patrazAkAni meghanAdavAstulamAtra se vaha saba phUla paka kara zAmataka taiyAra ho gayA aura phira vaha bhojana ke yogya bana gayA isa taraha kA yaha saba kAma gRhapatiratna ke hI AdhIna hotA hai yahI vAta "carmaratne ca sukSetra ivotpAti divAmukhe, sAyaM dhAnyAnyajAyantaM gRhiratnaprabhAvataH" isa zloka dvArA haimacandrAcArya ne prakaTa kI hai yaha gRhapatiratna isa carmaratna para prathama prahara meM zAli Adi bIjo kA vapana karatA hai dvitIya prahara meM unheM pAnI detA hai tRtIya prahara meM unheM pakAtA hai aura caturtha prahara meM niSpAdita usa annAdi sAmagrI ko upabhoga ke liye sarvatra senA meM bheja detA hai jisa anAja ko yaha gRhapatiratna niSpAdita karake bhejatA hai- usa anAja ke nAma isa prakAra se haiM- zAli- dhAnya- jisameM se cAvala taiyAra hote haiM yava-jauM-goghUma- geha, mudga- mUMga mAsa- ur3ada tila- tilI- kulattha- kulathI, SaSTika-60 ahorAta meM pakakara taiyAra honevAlA tandula, niSpAva- dhAnyavizeSa, valla caNaka- canA, kodrava- AdivAsiyo kA bhojya- padArtha kodoM kustumbharI- dhAnyavizeSa, kagu- kAvanI varagasti- varadra, rAlaka alpaziraska upalakSaNa se masUra Adi aura bhI aneka dhAnyavizeSa, varaNavanaspativizeSa, patrazAka AdirUpa haritakAya, AIka- Ado, mUlaka- mUlo, haridrA- haldI, alAbuka- tUmar3I ja saMdhyAkALa sudhI te pAkIne taiyAra thaI gayuM ane pachI te bhejana mATe egya thaI gayuM e pramANenuM e sarvakArya gRhapati ratanane ja AdhIna hoya che. e ja vAtacrmrtne ca sukSetra ivotpatti dibAmukhe / sAyaM dhAnyAnyajAyantaM gRhirana prabhAvataH // e leka vaDe AcArya hemacanne prakaTa karI che. e gRhapatiratna e carmarana upara prathama praharamAM zAli vagere bIjonuM vapana kare che. bIjA praharamAM temane pANIthI siMcita kare che. trIjA praharamAM temane pakave che ane caturtha praharamAM niSpAdita te annAdi sAmagrI ne upabhoga mATe sarvatra senAmAM mokalI Ape che. je anna ne e gRhapati ratna niSpAdita karIne mekale che, te annenA nAme A pramANe che-zAli dhAnya-jemAMthI cokhA taiyAra yAya che. yava-45, godhUma-gha, bhu-bhUga, bhASa-438, dia-da, satya-6thI, paTa 6 ahorAtamAM pAkIne taiyAra thanAra tattvala, niSpAva-dhAnya vizeSa, valacaNaka-caNA, ke drava mAhivAsI dAnu bhanna-hI, astumarI-dhAnyavizeSa -4in sti-524, raama5ziraska upalakSaNathI masUra vagere aneka dhAnyavizeSe varaNa-vanaspati vizeSa, patrazAka jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 3 vakSaskAraH sU021 bharatasainyasthitidarzanam 785 kAdIni pUrva ca kustumbharIzabdena dhAnyabhedaH saMgRhItaH anekadhAnyaH varaNo vanaspativizeSaH idAnoM tatpatrANAM bhakSyatvena patrazAkheSu saGgraha iti na ponaruktyam 'allagamUlagaharidatti' Ardrakaharidre prasiddha mUlaka hastidantakam, kandamUlazAke kathite, atha phalazAkAnyAha-alAbukaM tumbiH iti karkaTika trapuzaM tumbakaM tumbibhedaH cibheMTajAtIyaM tumbaka liGga kapitthAmrA imlikaH prasiddhAH idamapi phalazAkopalakSaNam alAbu tumbayolambatvavRttatvakRto bhedaH,sa ca tajjAtIyabIjakta iti,sarvazabdena coktAtiriktazAkAdInAM saMgrahaH, eteSAM zAlyAdInAM niSpAdakam utpAdakaM gRhapatiratnaM gAthApatiratnamityarthaH kauTumbika ratnamityagre sambandhaH / nanu yadi gRhapatiratnam acirakriyayA mantrasaMskriyayA dhAnyAdikaM niSpAdayati tarhi kiM carmaratne bIjavapanena ! tannirapekSatayaika tat niSpAdayatuH tasya divyazaktikatvAditi cenmaivam itarakAraNakalApasaMghaTanapUrvakatvenaiva kAraNasya kAryajanakatvaniyamAt, ataeva sUryapAkarasavatIkArA nalAdayaH sUrya vidyAmahimnA rasavatIM paripacanto'pi tandulasUpazAkavepavArAdi sAmagrorapekSante iti ataeva santopi carmaratnAdayo gauNakakar3I, trapuSa, tuMbaka- tUMmaDA, liGga- mAtuliGga, kapittha-kaitha Amra- Ama, aMvalika- imalI-yAAMvalA Adi ina saba padArtho ko kandamUlazAkoM ko patrazAkoM ko phalazAko ko aura anAjoM ko yaha gRhapatiratna utpanna karatA hai isa gRhapatiratna ko dUsare zabdoM meM gAthApatiratna. aura kauTumbikaratna bho kahA gayA hai yahAM aisI zaMkA ho sakatI hai ki jaba yaha gRhapatiratna bahuta hI zIghrarUpa se maMtrazakti ke balapara ghAnyAdika niSpanna kara letA hai to phira carmaratna para bIja bone kI kyA AvazyakatA hai vaha to vinA carmaratna ke bhI unheM utpanna kara sakatA hai kyoMki aisI hI usakI divyazakti hai / uttara isakA aisA hai ki kArya kA jo janaka hotA hai vaha dUsare kAraNa kalApoM kI saMghaTanA pUrvaka hI vivakSita kArya kA chatpAdaka hotA hai yadi aisA na mAnA jAve to sUryapAka rasavatI banAne vAle nalAdika saMyavidyA ke prabhAva se rasavatI ko pakAte hue bhI tandUla- sUpa- dAla- Adi sAmagrI mAhi 35 hastiya, mA-mA, bhU-bhUSA 2-3162, mAlA-tUmaDI, DI, -tamA vi-bhAtapitya-ya. mA-mAma. le: sAbhalI maLA vagere e sarva padArthone kandamULa zAkene, patrazAne, phaLazAkane ane anAjone e gRhapatiratna utpanna kare che. e gRhapatiratna ne bIjA zabdomAM gAthA5tirana ane kauTuMbikaratna paNa kahevAmAM Ave che. ahIM evI zaMkA thaI zake ke jyAre e gRhapatina atIva zIgha rUpamAM maMtrazaktinA baLe dhAnya Adi niSpana karI le che to pachI carmarana upara vapita karavAnI zI AvazyakatA che. te te vagara carmarane paNa bI utpana karIne pakavI zake tema che. kemake evI ja tenAmAM divya zakti che. ene javAba A pramANe che ke kAryane je janaka hoya che, te bIjA kAraNa kalApinI saMghaTanApUrvaka ja vivAkSata kAye- tpAdaka hoya che. je A pramANe mAnavAmAM Ave nahi te sUrya pAka rasavatI banAvanArA nalAdika sUryavidyAnA-prabhAvathI rasavatIne pakave che chatAM e tandula-sUpa-dALa vagere sAmA 99 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 jambUdvIpaprajJaptisUtre kAraNaM bhavanti gAthApatiratnastu pradhAnama nahi pradhAno'pradhAnaM tiraskaroti kintu tatsahakAreNaiva kArya karoti arthAta carmaratnasyaikadeze bojavapanaM karoti tAvataiva sakalakAryasya siddhirbhavatItibhAvaH / ataeva punaH kIdRzam 'sukusale' sukuzalam atinipuNaM nijakAryavidhAviti 'gAhAvairayaNe ti savvajaNavIssuaguNe' gRhapatiratnamiti sarvajanavizrutaguNam, tatra gRhapatiratnam iti amunA prakAreNa sarvajaneSu vizrutAH vikhyAtAH guNAH yasya tattathA IdRza vizeSaNaviziSTaM gRhapatiratnaM yadavasarocitaM kRtavAn tadAha-taeNaM' ityAdi / 'taeNaM se gAhAvairayaNe bharahassa raNo tadivasappaiNNaNipphAiapUiANaM savvadhaNNANaM aNegAI kumbhasahassAI ubaDhuvei" tataH carmaratnacchatraratna'sampuTasaMghaTanAnantaraM khalu tad gRhapatiratnaM bharatasya rAjJaH saeca divasastadivasastasmin prakIrNakAnAm uptAnAM niSpAditAnAM paripAkadazAH prApitAnAM pUtAnAM nirbusIkRtAnAM sarvadhAnyAnAm a. nekAni 'kumbhasahasrANi' kumbhAnAM rAzirUpamAna vizeSANAM sahastrANi upasthApayati upaDhaukI apekSAvAle kyoM hue isaliye yaha mAnanA cAhiye-- ki maujUda bhI carmaratnAdikato goNa kAraNa the aura gAthApati pradhAna kAraNa thA pradhAna kAraNa apradhAna- gauNa kAraNa kA tiraskAra nahIM karatA hai kintu unakI sahAyatA ke bala se ho apanA kArya karatA hai yaha gAthApati carmaratna ke ekadeza meM hI bIjavapana karatA hai parantu itane se ho sakala kArya kI siddhi ho jAtI hai yaha gAthApati ratna sakuzala thA isI kAraNa apane kAryameM bahuta adhika nipuNa kahA gayA hai (gAhAvairayaNetti savvajaNavIssuaguNe) isa taraha kA sarvajanoM meM prasiddha hai guNa jisake aisA yaha gAthApati hotA hai ina pUrvokta vizeSaNoM se viziSTa isa gAthApati ratna ne usa avasara para jo kiyA-use (taeNaM se gAhAvairayaNe) ityAdi sUtra dvArA sUtrakAra ne prakaTa kiyA hai-isameM yaha batalAyA hai ki jaba carmaratna aura chatraratna ina donoM kA milAna ho cukA taba usa gRhapatiratna ne bharata mahArAjA ke liye usIdina boye gaye aura usodina paka kara taiyAra hone para kATe gaye tathA nirbusa kiye gaye samasta dhAnyoM ke hajAroM kumbha arpaNakaradiye kumbha yaha eka grInI apekSAvALA kema thayA. ethI Ama mAnavuM joIe ke carmaratnAdikanI vidyamAnatA te gauNa kAraNe hatA ane gAthApati pradhAna kAraNa hatA. pradhAna kAraNu apradhAna eTale ke gauNa kAraNa no tiraskAra (anAdara) karI zake nahIM. paNa temanI sahAyatAnA baLeja pitAne kAma kare che. e gAthApati carmaratnanA eka dezamAja bIjavapana kare che paNa eTalA mAtra thI 1 sa48 ayanI siddhiyAya che. ye thA patiratna-(sukusale) methI / yAtAnA jaya mAM satIya nipuNa yAmAM Ave che. (gAhAvairayaNe tti savvajaNavIssuaguNe) evuM sarvajane mAM suprasiddha che. guNa jenA che e e gAthA pati hoya che. e pravekata vizeSathA viziSTa se yAtiratne te avasare yu tene (taeNa se gAhA vaharayaNe) chatyA sUtra 3 sUtradhAre 54 rekha che. samAMthe 48 2vAmA mAvasa cha jyAre carmarana ane chatraratana e ane ratnanuM milAna thaI gayuM tyAre te gRhapatine bharata rAjA mATe te ja divasevAvela ane te ja divase pakavIne taiyAra thayelA temaja lalaNI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam kayati arpayati anuyogadvArasUtroktaM kumbhamAnaM tvevam "do asaIo pasaIo dopasaio seiA cattAri seiAo kuDao cattAri kuDayA patthI, cattAri patthayA ADhayaM, cattAri ADhyA doNo, sahi ADhyAI jahaNNae kuMbhe asIti ADhayAI majjhimae kuMbhe, ADhayasayaM ukkosa kuMbhetti " vyAkhyAnaM cAtra - tathAhi - atrAzati avAGmukhahastatalarUpamuSTiH tatpramANaM dhAnyamapi azatirevocyate, dve azatI prasRtiH nAvAkAratayA vyavasthApitA prAjalakara talarUpocyate, dve prasRtI setikA mAgadhadezaprasiddho mAnavizeSaH natu iha prasiddhA tasyAH prastha caturguNatvAt catasraH setikA kuDavaH pallikA samAno mApyamAnavizeSaH catvAraH kuDavAH prastho mANaka samAnamAdhyam catvAraH prasthAH ADhakaH setikA pramANaH catvAraH ADhakAH droNaH catuH setikA pramANaH SaSThyAH ADhakaiH paJcadazabhiH jaghanyaH kumbhaH azItyA ADhakaiH viMzatyA droNaiH madhyamaH kumbhaH, tathA ADhakAnAM zatena paJcaviMzatyA prakAra kA nApa hotA hai anuyogadvArasUtra meM isakI paribhASA isa prakAra se kahI gaI hai"do asaIo pasaIo do pasaio seIA cattAri seI Ao kuDao cattAri kuDayA pattho cattAri patthayA ADhyaM cattAri ADhayA - doNo saTThi ADhacAIM jahaNNae kuMbhe, asIti ADhacAI majjhimae kuMbhe, ADhayasayaM ukkosa kuMbheti" isakA tAtparya yaha hai - hAtha kI hathelI ko nIcI karake jo muSTibAMdhI jAtI hai isakA nAma asati hai / isa asati meM jitanA dhAnya AtA hai use hI yahAM asati kahA gayA hai / do asatiyoM ko - eka prasRti hotI hai isakA AkAra nAva ke A kAra jaisA hotA hai hathelI sIdhI karake phailAne para hathelI nAva ke AkAra ko bana jAtI hai / isI kA nAma eka prasRti hai / isa prasRti meM jitanA anAja bharane para banatA hai utanA hI anAja eka prasRti pramANa kahA gayA hai| do prasRtiyoM kI eka setikA hotI hai yaha magadha deza prasiddha taula vizeSa kA nAma hai yaha yahAM prasiddha nahIM hai / cAra setikAoM kA eka kuDava hotA hai cAra kuDavoM kA eka prastha hotA hai cAra prasthoM kA eka ADhaka hotA hai / cAra ADhakoMkA karavAmAM AvelA, niSNusa karavAmAM AvelA sakala dhAnyAnA hajArA kuMbhA arpaNa karI dIdhAM. kubha e eka prakAranu mApa che. anucega dvAra ' sUtramAM e mApanI paribhASA A pramANe 42vAmAM bhAvI che "do asaIo pasaio do pasaio seIA cattAri seI Ao kuDao cattAri kuDayA pattho, cattAri patthayA ADhayaM, cattAri ADhyA doNo saTThi ADhayAI jahaNNae kume asIta ADhAI majjJimae ku me ADhayasaya ukkosa kubheti "mAnu tAtparya pramANe che ke hAthanI hatheLI ne nIcI karIne je mUThI vALavAmAM Ave che, tenu nAma asati che. e 'asati'mAM jeTaluM dhAnya samAya che,tene ja ahIM ati kahevAmAM Avela che. e azatienI eka prasRti thAya che. enA Akara nAvanA jevA hoya che. hathelI sIdhI karIne pahALI karIe te te nAvanA AkAra jevI thai jAya che. enu ja nAma eka prasRti che. e prakRtimAM jeTle anAja che, teTalu anAja eka prakRti pramANa kahevAmAM Ave che, e prasationI eka setikA hAya che. A magadha deza prasiddha tAla vizeSanu nAma che. e tela ahIM prasiddha nathI. cAra setikAe ne eka kuDava hAya che. cAra kuDavAne ekaprastha hoya che. cAra prasthAnA eka ADhaka hoya che. cAra ADhakA nA eka droNu hoya che. 60 jambudvIpaprajJaptisUtra 787
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 jambUdvIpaprajJaptisUtre drauNaiH utkRSTaH kumbhaH iti, atra ca 'savvadhaNNANaM tti' sUtramupalakSaNaparaM tena anyadapi yatsainyasya bhojyopayogi vastu tatsarvamupanayati, evaM sati tatra bharataH kathaM kiyatkAlaM ca sthitavAnityAha-'taeNaM se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chattarayaNa samocchanne maNirayaNakaujjoe samuggayabhUeNaM suhaM suheNaM sattarattaM parivasaI' tataH gRhapatiratna kRtadhAnyopasthApanAnantaraM sa bharataH carmaratnArUDhaH chatraratnena samavacchanna:-AcchAdito maNiratnakRtodyotaH samudkasampuTaM bhUta iva prApta iva, atra bhUgatau iti sautradhAtoH kta pratyayaH sukhasukhena saptarAtraM saptadinAni yAvat parivasati, etadeva vyaktIkurvannAha-'Navi se suhANa' ityAdi 'Navi se suhANa viliyaM Neva bhayaM Neva vijjae dukkhaM / __ bharahAhivassa raNNo khaMdhAvArassa vi taheva // 1 // ayamarthaH-nApi 'se' tasya bharatAdhipasya rAjJaH 'suhA' kSut kSudhA bubhukSA 'Na viliyaM' na vyalIkaM dainyamityarthaH naiva vidyate duHkham skandhAvArasyApi tathaiva yathA bharatasya na kSudAdi tathA sainyasamUhasyApi netyarthaH // 21 // aika droNa hotA hai| 60 sATha ADhakoM kA eka jaghanya kumbha hotA hai / 80 ADhakoM kA eka madhyama kumbha hotA hai 100 ADhako kA eka utkRSTa kumbha hotA hai| "savvadhaNNANaM" aisA kathana upalakSaNa rUpa hai / isase aura bhI jo sainya ke bhojana meM upayogI vastu hotI thI vaha saba vaha detA thA(taeNaM se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chattarayaNasamocchaNNe maNigyaNaka ujjoe samuggayabhUeNaM suhaM suheNaM sattarattaM parivasai) isa taraha vaha bharata nareza usa varasAta ke samaya carmaratna para baiThA huA aura chatra ratna se surakSita huA maNiratna dvArA pradatta uThyota meM sukha pUrvaka sAta dina rAta taka rahA (Navise khuhANa viliaM Neva bhayaM Neva vijjaedukkhaM bharahA hivasta raNo khadhAvArassa vi taheva) itane samaya taka bharata ko na kSudhAne satAyA, na dInatA ne satAyA na bhaya ne satAyA aura na duHkha ne ho satAyA yahI avasthA bharata ke sainya ko bhI rahA isa taraha sAta dina taka bharata vahAM Ananda ke sAtha nirbhayapanese apane skandhAvAra meM rahA // 21 // sATha ADhanuM eka jaghanya-pramANu kuMbha hoya che. 80 ADha kono eka madhyama kuMbha hoya cha. 100 mADhone se kRSTa sahAya che. 'savva dhaNNANa" yuthana 55. 35 che. enAthI Ama sUcita karavAmAM Ave che ke bhejana mATe sainya ne bIjI paNa je vastuo batA tI te pastumAne se mA5tutu (taeNa se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chatta rayaNa samocchaNNe maNirayaNakaunjoe samuggayabhUeNa suhaM suheNa sattarataM parivasai) / pramANe te bharata nareza te varSanA samayamAM carana upara beThele ane chatraratnathI surakSita thye| maNiratna 12 // prattapAtamA suma54 sAta-hivasa rAtri sudhI 2wo. (vise khahANaviliyaM Neva bhaya va vijjae dukkha bharahAhivassa raNNo khadhAvArassa vi taheva) ATalA samaya sudhI bhAratane na bubhakSA e satAvyo, na dInatAe satA, na bhaye satA ane na dukhe satAvyo. ane e pramANe bhAratanI senAnI paNa sthiti rahI. A pramANe sAta divasa sudhI bharata tyAM AnaMda pUrvaka pitAnA skadhA vAranI sAthe rahyo 21 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraH sU022 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam 789 tataH kiM jAtamityAha-'taeNaM tassa" ityAdi / mUlam-tae NaM tassa bharahassa raNNo sattarattaMsi pariNamamANaMsi imeyArUve ajjathie ciMtie kappie patthie maNAgae saMkappe samuppajjitthA kesaNaM bho ! apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe jAva parivajjie jeNaM mamaM imAe eyANuruvAe jAva abhisamaNNAgayAe uppiM vijaya. khaMdhAvArassa jugamusalamuTThi jAva vAsaM vAsai / taeNaM tassa bharahassa raNNo imeyArUvaM ajjhatthiyaM ciMtiyaM kappiyaM patthiyaM manogayaM saMkappaM samu ppaNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavvattA yAvi hotthA taeNaM te devA saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahiAuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA. mehamuhe NAgakumAre deve evaM vayAsI haMbho! mehamuhA NAgakumArA! devA appathiapatthagA jAva parivajjiyA kiNNaM tubhi Na yANaha bharahaM rAyaM cAuraMtacakkavaTTi mahiddhiyaM jAva udavittae vA paDisehittae vA tahAvi NaM tubhe bharahassa raNo vijayakhaMdhAvArassa uppiM jugamusalamuTTippamANamittAhiM dhArAhiM oghamegha sattarattaM vAsaha, taM evamavi gate itto khippAmeva avakkamaha ahava NaM ajja pAsaha, cittaM jIvalogaM, tae NaM te mehamuhA NAgakumArA devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA vahiA uviggA saMjAyabhayA meghAnIkaM paDisAharaMti paDisAharittA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA AvADacilAe evaM vayAsI esaNaM devANuppiyA ! bharahe gayA mahiddhie jAva No khalu esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippaogeNa vA jAva uvadavittae vA paDisehittae vA tahAvi aNaM te amhehiM devANuppiyA ! tumbhaM piyaTTayAe bharahassa raNNo uvasagge kae, taM gacchaha NaM tumme devAnuppiyA ! hAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAI rayaNAI gahAya paMjaliuDA pAyavaDiA bharahaM rAyANaM saraNaM uveha, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre paNivaiavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharahassa raNNoaMtiyA o bhayamiti kaTu, evaM vadittA jAmeva disi pAunbhUyA tAmeva disi pddigyaa| taeNaM te AgADacilAyA mehamuhe hiM NAgakumArehiM devehi evaM vuttA samANA uThAe uDeti, udvittA pahAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAI syaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAviti vaddhAvittA aggAI varAI syaNAI uvaNeti, uvaNittA evaM vayAsI-'vasuhara guNahara jayahara hirisiri dhikittidhArakaNariMda / lakkhaNasahassadhAraka rAyamidaM NeciraM dhAre // 1 // hayavai gayavai Nakhai NavaNihi bai bharahavAsa paDhamavaI / vattIsa jaNavayasahassarAyasAmI ciraMjIva // 2 // paDhamaNarIsara Isara hia Isara mahiliA sahassANaM / devasaya sAhasIsara coddasa rayaNI sara jasaMsI // 3 // sAgara giri merAga uttara vAINa mabhijiaM tumae / tA amhe devANuppiyassa visae privsaamo||4|| ahoNaM devANu. ppiyANaM iDDo juI jasebale vorie purisakAraparakkame divyA devajuI divve devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgae, taM diTThANaM devANuppiyA NaM iddho evaM ceva jAva abhisamaNNAgae. taM khAmema NaM devANuppiyA khamaMtu NaM devANuppiyA khaMtumarahatuNaM davANuppiyA ! NAi bhujjobhujjo evaM karaNayAe ttikaTu paMjaliuDA pAyavaDiA bharahaM rAyaM saraNa uviti / taeNaM se bharahe rAyA tasiM AvADacilAyANaM aggAiM varAI rayaNAI paDicchaMti paDicchittA te AvADacilAe evaM vayAsI gacchahaNaM bho tumbhe mamaM bAhucchAyA pariMggahiyA NimayA NirubiggA suhaM suheNaM parikhasaha, Nasthi me katto vi bhayamatthi ttikaTu sakkArei sammANei sakkArettA sammA NettA paDivisajjei / taeNaM se bharahe rAyA suseNaM seNAvaI saddAvei sadAvittA evaM vayAsI gacchAhiNaM bho devANuppiyA ! doccaMpi siMdhUe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ 791 prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam mahANaie paccatthimaNikkhuDaM sasiMdhusAgaragirimerAgaM samavisama NikkhuDANi a oavehi oavittA aggAI varAI rayaNAI paGicchAhi paDicchittA mama eya mANattiyaM khippAmeva paccapiNAhi jahA dAhiNilassa oyavaNaM tahA savvaM bhANivvaM jAva paccaNubhavamANA vihati // sU022 | ! chAyA--tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH saptarAtre pariNamati ayametadrUpo'bhyathitaH cintitaH kalpitaH prArthitaH manogataH saGkalpaH samudapadyata, kaH sa khalu bhoH ! aprArthitaprArthako durantaprAntalakSaNo yAvat parivarjitaH yaH svalu mama asyAmetadupAyAM yAvadabhisamanvAgatam upari vijayaskandhAvArasya yugamusalamuSTi yAvata varSa varSati / tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH idametadrUpam abhyarthitaM cintitaM kalpitaM prArthitaM manogataM saMkalpaM samutpannaM jJAtvA SoDazadeva sahastrAH sannadhuM pravRttApyabhavan, tataH khalu te devAH sannaddha baddhavarmitakavacAH yAvat gRhItAyudhapraharaNAH yatreva te meghamukhAH nAgakumArAH devAstatraiva upAgacchanti, upAgatya meghamukhAn nAgakumArAn devAn evamavAdIt haMbho ! meghamukhAH nAgakumArAH devAH aprArthita prArthakAH yAvat parivarjitAH kiM khalu yUyaM na jAnItha bharataM rAjAnaM cAturantacakravartinaM maharddhikaM yAvat upadravayituM vA pratiSedhayituM vA, tathApi khalu yUyaM bharatasya rAjJo vijayaskandhAvArasyopari yugamusalapramANamitAbhirdhArAbhiH oghamegha saptarAtra varSa varSata, tat evamapi gate itaH kSiprameva apakrAmata athavA khalu adya pazyata citraM jIvalokam, tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH taiH devaiH evamuktAH santaH bhItAH trastAH vAdhitAH udvignAH saJjAtabhayAH meghAnIkaM pratisaMharanti pratisaMhRtya yatraiva ApAtakirAtAH tatraiva upAgacchanti upAgatya ApAtakirAtAn evamavAdiSuH eSaH khalu devAnupriyAH / bhAto rAjA maharddhiko yAvat no khalu eSa zakyate kenApi devena vA yAvata agniprayogeNa vA yAvat upadravayituM vA pratiSedhayituM vA tathApi ca khalu asmAbhiH devAnupriyAH ! yuSmAkaM prItyarthaM bharatasya rAjJaH upasargaH kRtaH tadgacchata devAnupriyAH ! yUyaM snAtAH kRtabalikarmANaH kRta kautukamaGgalaprAyazcittAH AIpaTazATakAH avacUlaka niyatthAH agrayANi varANi ratnAni gRhItvA prAjJjalikRtAH pAdapatitAH bharataM rAjAnaM zaraNam upeta praNipatitavatsalAH khalu uttamapuruSAH nAsti bhavatAM bharatasya rAjJo'ntikAd bhayamiti kRtvA evam uditvA yAmeva dizaM prAdurbhUtAH tAmeva dizaM pratigatAH / tataH khalu te ApAtakirAnAH meghamukhaiH nAgakumArai devaiH evamuktaH santaH utthayA uttiSThanti utthAya snAtAH kRtabalikarmANaH kRtakautukamaGgalaprAyazcittAH AdapaTazATakAH avacUlaka niyatthAH atryANi varANi ratnAni gRhItvA yatraiva bharato rAjA tatravopAgacchanti upAgatya karatalaparigRhItaM yAvat mastake aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayanti varddhayitvA agrayANi varANi ratnAni upanayanti upanIya evamavAdipuH he sudhara ! guNadhara ! jayadhara ! hI zrI dhRti kIrttidhAraka ! narendra lakSaNa sahastradhAraka ! naH rAjyamida ciraM dhAraya // 1 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 792 jambUdvIpaprajJaptisUtre hayapate ! gajapate ! narapate / navanidhipate ! bharatavarSa prathamapate ! dvAtriMzajjanapadasahastrarAja svAmin ! ciraM jIva // 2 // prathama narezvara ! Izvara ! mahilikA sahastrANAM hRdayezvara ! devazatasahastrANAmIzvara ! caturddazaratnezvara ! yazazvin | 3 || sAgara girimaryAdam uttarAvAcIna mabhijitaM tvayA / tasmAd vayaM devAnupriyasya viSaye parivasAmaH // 4 // aho khalu devAnupriyANAm Rddhi dyutiryazo balaM vIrya puruSakAraH parAkramaH divyAH devadyutiH divyo devAnubhAvo labdhaH prAptaH abhisamanvAgataH tat dRSTvA khalu devAnupriyA NAm RddhiH evameva yAvat abhisamanvAgataH, tat kSamapAmaH khalu devAnupriyAH / kSamantAM khalu devAnupriyAH / kSantu marhantu khalu devAnupriyAH / naiva bhUyobhUyaH evaM karaNatAyai iti kRtvA prAJjalikRtAH pAdapatitAH bharataM rAjAnaM zaraNamupayAnti, tataH khalu sa bharato rAjA teSAmApAtakirAtAnAmaprayANi varANi ratnAni praticchati pratocchya tAnApAtakirAtAn evamavAdIt gacchata khalu bhoH / yUyaM mama bAhucchAyayA parigRhItAH nirbhayAH nirudvignAH sukhaM sukhena parivasata, nAsti bhavatAM kuto'pi bhayamastIti kRtvA satkArayati, sanmAnayati satkArya sanmAnya prativisarjayati / tataH khalu sa bharato rAjA suSeNaM senApatiM zabdayati / zayitvA evamavAdIn gaccha khalu bho devAnupriya ! dvitIyamapi sindhvA mahAnadyAH pazcimaM niSkuTaM sasindhusAgara girimaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca ' oavehi' sAdhaya sAdhayitvA aprayANi varANi ratnAni pratIcchati pratISya mama etAmAjJatikAM kSiprameva pratyarpaya yathA dAkSiNAtyasya 'oavaNa' sAdhanam tathA sarva bhaNitavyam yAvat pratyanubhavan viharati // sU022 // TIkA -- "taNaM tassa bharaharUsa" ityAdi / 'taraNaM tassa bharahassa raNNo sattarasi pariNamamANaMsa imeyArUve ajjhatthie ciMtie kappie patthie maNogae saMkape samupajjitthA ' tataH tadanantaraM khalu tasya bharatasya rAjJaH saptarAtre pariNamati sati ayametadrUpaH saptasu rAtriSu vyatItAsu varSAnirodhaviSayako vicAro bharatasya manasi evaM vakSyamANaprakAreNa jAtaH tatra prathamam 'ajjhatthie ' AdhyAtmika Atmani jAtoM'kura 'taNaM tassa bharahassa raNNo sattarattaMsi pariNamamANaMsi' ityAdisUtra - 22 TIkArtha - (taeNaM tassa bharahasta raNNo) jaba bharatarAjA ke vahAM rahate 2 (sattara taMsi pariNamamAsi) sAta dina rAta samApta ho cuke taba (imeyArUve ajjhatthie citie kappie patthie maNogae saMkappe samuppajjitthA) use aisA manogata saMkalpa utpanna huA yahAM saMkalpa ke 'AdhyAtmika, cintita, kalpita, prArthita' ina vizeSaNAM kI jagaha 2 vyAkhyA kara dI gaI haiM ataH vahIM se ise 'tapaNaM tassa bharahassa raNNo sattaratasi pariNamamANaMsi' ityAdi sUtra- 22 // artha - (taNaM tassa bharahasta raNNo ) nyAre bharata rAnnane tyAM rahetA rahetA (sattarataMsi pariNamamANasa) sAta hivasa-mane ratriyA pUrI thaI tyAre - (imeyArUve ajjhafree citie afore patthie maNogara saMkappe samupyajjitthA ) tane the| manogata saMudaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam 793 iva' 1 tadanu 'ciMtie' cintitaH punarvarSAnirodhaviSayaka vicAraH smaryamANo dvipatrita iva jAtaH2 tadanu 'kappie' kalpitaH sa eva varSAnirodhaviSayako vicAraH vyavasthA yukta mevaM varSAnirodhaM kariSyAmIti kAryA'kAreNa pariNataH pallavita iva jAtaH3 tataH 'patthie' prArthitaHsa eva vicAra iSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva saMvRttaH 4 tataH 'maNogae saMkappe' manogataH saMkalpaH manasi dRr3harUpeNa nizcayaH mayA itthamava varSAnirodhaH kartavya iti vicAraH phalita iva 5 'samuppajjitthA' samudapadyata / etAdRzo vicAro varSAnirodhaviSayakaH samabhavaditi / tadevAha- kesaNaM' ityAdi 'kesa NaM bho ! 'apatthiyapatthae duraMtapaMtalakSaNe jAva parivajjie jeNaM mamaM imAe eANuruvAe jAva abhisamaNNAgayAe uppi vijayakhadhAvArassa jugamusalamuTThi jAva vAsaM vAsai ? kaH eSaH khalu bhoH sainikAH zaNuta ! aprArthitaprArthakaH tatra aprArthitam amanorathagocarIkRtaM prasaGgAt maraNaM tasya prArthakaH maraNecchurityarthaH, tathA durantaprAntalakSaNaH durantAni duSTAvasAnAni prAntAni tucchAni lakSaNAni yasya sa tathA arthAt azubhalakSaNayuktaH yAvat padAt 'honapuNNacAuddase, hirisiriparivajjie' iti grAhyam 'hInapuNNacAuddase' honapuNyacAturdazaH hInAyAM puNyacaturdazyAM jAtaH janma yasya sa iti hInapuNya-cAturdazaH caturdazItithi janmAzritA puNyA zumA ca bhavati tayA rahitaH ata AkrozatA itthamuktA tathA 'hirisiriparivajjie' hIzrIparivarjitaH hiyA lajjayA zriyA zobhayA parivarjitaH, yaH khalu mama asyAmetadrUpAyAM yAvaddivyAyAM devAnAmiva RddhiH devasya vA rAjJa Rddhirdevarddhi stasyAM satyAm evaM divyAyAM devadyato devasya vA rAjJo dyutiH divyena devAnubhAvena devAnAmiva yo'nubhAvaH prabhAvastena saha labdhAyAM prAptAyAmabhisanvAgatAyAM satyAm upari skandhAvArasya-dvAdaza yojanasthitasainyasamUhasya dekhalenI cAhiye / (kesa NaM bho ! apatthiyapatthie duraMtapatalakSaNe jAva parivajjie jeNa mama imAe e ANurUvAe jAva abhisamaNNAgayAe upi vijayakhaMghAvArassa jugamusalamudri jAva vAsaM vAsai) are ! yaha kauna aisA apanI akAla mRtyu kI cAhanA vAlA tathA duranta prAnta lakSaNoM vAlA yAvat nirlajja zobhAhIna vyakti hai, jo merI isa kulaparamparAgata divya devarddhi ke-devokI jasI Rddhi ke hone para, divya devadyuti evaM divya devAnubhAva ke hone para bhI senA ke Upara yuga, 6saya1-2mahI sapanA "AdhyAtmika, cintita, kalpita, prArthita meM vizeSako sarca hIta thayAM che. emanI vyAkhyA A graMthamAM aneka sthAne karavAmAM AvI che. ethI jijJAsa nANe tyAMthI varI onella (kesa Na bho! apatthiyapatthie duraMtapaMtalakkhaNe jAva parivajjie je Na mama imAe eANurUvAe jAva-abhisamaNNAgayAe upi vijayakhaMdhAvArassa jugamusalamuTTi jAva vAsaM vAsai) are ! se Ae potAnI mA mRtyunI 42ch| 42 nAra temaja duraMta prAnta lakSaNe vALa yAvata nirlajaja zobhA hIna mANasa che ke je mArI A kula paraMparAgata divya devadhine-deve jevI Rddhi hovA chatAMe, divya devaghuti temaja divya devAnubhAva hovA chatAM e, mArI senA upara yuga; musaLa temaja muSTi 100 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ 794 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'jugamusalamuTThi jAva tti' yugamusalamuSTipramANamAtrAbhirdhArAbhiH varSa varSati vRSTi karoti / pracaNDavRSTi karotItyarthaH 'tae Na tassa bharahassa raNNo imeyArUvaM anbhatthiyaM ciMtiya kappiyaM patthiyaM maNogaya saMkappaM samuppaNNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavattA yAvi hotthA', tataH uktacintAsamutpatyanantaraM khalu tasya bharatasya rAjJaH imametadrUpam etAdRzam abhyarthitaM cintitaM kalpitaM prArthitaMmanogataM saMkalpaM samutpanna jJAtvA caturdazaratnAdhiSThAyakadevasahakhANi caturdaza dve sahasre svAGgAdhiSThAtR devabhUte ityevaM SoDaza devasahastrAH sannaddha pravRttAzcApyabhavan saGagrAmaM kartum udyatA abhUvan jAtAH kathaM sannadadhuM pravRttA ityAha-'taeNaM te devAH saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahi AuhappaharaNA jeNeva te meham aa teNeva uvAgacchaMti' tataH khalu te SoDasahazastrasaMkhyakA devAH sannabaddhayAmmatakavacAH sannaddhaM zarIrAropaNAt baddha kasAbandhanataH ataeva varma lohakattalAdi rUpaM sabjAtamasyeti vammitam zarIre saMlagnIkRtam etAdRzaM kavacaM zarIratrANakaM yeSAM te tathA tathA yAvat padAt utpIDitazarAsana paTTikAH pinaddhagraiveyabaddhAviddhavimalavaracinhapaTTAzca tatra utpIDitAH gADhaM guNAromusala evaM muSTi pramANa jaladhArAoM se yAvat varasA barasA rahA hai ? (tae NaM tassa bharahassa raNNo imeyArUce ajjhatthiyaM ciMtiyaM kappiyaM patthiyaM maNogaya saMkappaM samuppaNNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavattA yAvi hotthA) isa prakAra ke AdhyAtmika, cintita, prArthita manogata udbhUta hue bharata rAjA ke saMkalpa ko jAna kara ke 16 hajAra deva-14 ratnoM ke 14 hajAra aura apane zarIra ke rakSaka 2 hajAra deva isa prakAra se milakara 16 hajAra deva saMgrAma karane ke liye udyata ho gaye (tae NaM te devA saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahiAuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti) taba ve deva sannaddhavaddha varmita kavaca yAvat gRhIta Ayudha praharaNa hokara jahAM ve meghamukha nAmake nAgakumAra deva the vahAM para Aye 'saNNaddhabaddhagahiA uhappaharaNA' ina padoM kI vyAkhyA pIche kaI jagaha kI jA cukI hai ataH vahIM se ise dekhalenI cAhiye yahAM yAvatpadase 'utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhauveyabaddhAbiddhavimalavaracihnapaTTAzca' ina pramANa dhArAmAthI yAvat vRSTi za 2 cha ta eNaM tassa bharahassa raNNo imeyAsave ajjhatdhiyaM ciMtiya kappiyaM patthiyaM maNogaya saMkappaM samuppaNNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavattA yAvi hotthA) Imandal mAdhyAtma (zatita prArthita manogata uddabhuta thayelA bharata narezanA saMka9pa ne jANI ne 16 hajAra deva-14 ratnonA 14 hajAra ane temanA zarIranA rakSaka be hajAra A pramANe maLIne 16 hajAra de saMgrAma karavA udyata 5 gayA. (taeNaM te devA saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahiAuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti ) tyAre te he| sannaddha paddha. vamita kavaca yAvatu-gRhIta Ayudha praharaNa vALA thaI ne jyAM te meghamukha nAme nAga bhAra vo itA tyA pakSAMcyA. " saNaddhavaddhagAMhaAuhappaharaNA" ma pahAnA vyAjyA pAchaLa aneka sthAne karavAmAM AvI che. ethI jijJAsujanoe tyAMthI jANI levuM ahI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam 795 paNAt dRDhIkRtAH zarAsanapaTTikAH dhanurdaNDAH yaiH te tathA, tathA pinaddhaM paridhRtaM graiveyakaM grIvAtrANakaM grIvAbharaNaM vA yaiste tathA, baddho granthidAnena AviddhaH parihito mastakAveTanavimalavaracihnapaTTo vIrAtivIratAsUcaka vastravizeSo yaiH te tathA paJcAdubhayoH karmadhArayaH tathA gRhItAyudhapraharaNAH gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca yaiste tathA AyudhapraharaNa eg kSepyAkSepyakRta vizeSo bodhyaH tatra kSepyAni bANAdIni, akSepyAni khaGgAdIni athavA gRhItAni AyudhAni praharaNAya yaiste tathA, evaMbhUtAH santaH yatraiva meghamukhAH nAgakumArA devAH Asan tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'mehamuhe nAgakumAre deve evaM vayAsI' meghamukhAn nAgakumArAn devAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH 'bho ! mehamuhA NAgakumArA ! devA appatthiyapatthagA jAva parivajjiA kiNNaM tubhi Na jANaha bharahaM rAyaM cAuraMtacakkavahiM mahiddhiyaM jAva uddavittae vA paDisehittara vA tahAviNaM tubhe bharaharU raNNo vijayakhaMdhAvArassa upi jugamusalamuTTippamANamittAhi dhArAhiM oghamegha sattarattaM vAsaM vAsaha' haMbho ! meghamukhAH nAgakumArAH ! devAH aprAthitaprArthakAH maraNecchavaH yAvat padAt durantaprAntalakSaNAH hInapuNyacAturdazA: hI zrI parivarjitAH hInapuNyacAturdazAH puNya caturdazItithijanmarahitAH hrI zrI parivarjitAH padoMkA saMgraha huA haiM / ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kI jA cukI hai ataH vahIM se yaha bhI dekhI jA sakatI hai (uvAgacchitta ) vahAM Akara ke ( mehamuhe nAgakumA re deve evaM vayAso) unhoMne meghamukha nAmake una nAgakumAra devAMse isa prakAra kahA - (haMbho ! mehamuhA NAgakumArA devA ! appatthiyapatthagA jAva parivajjiA kiNNaM tubhi Na jANaha bharahaM rAyaM cAuraMta cakka vahiM mahiDDiyaM jAva uddavittae vA paDisehittae vA tahAvi NaM tumbhe bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvArassa upi jugamusala muTThippamANamittAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarataM vAsaM vAsaha ) he meghamukha nAmake nAgakumAra devo ! hameM jJAta hotA hai ki tuma aba akAla meM ho apanI mRtyu ke abhilASI bana gaye ho tumhAre saba ke lakSaNa ye abhISTArthaka sAdhana nahIM haiM / ve sarvathA tuccha hai tumhArA janma hIna puNya caturdazI kA huA pratIta hotA hai tuma saba ke saba bilakula bezarama ho aura zobhA se tiraskRta yAvata patha "utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhayaiveyabaddhAviddhavimalavara cinhapaTTAca " e padonA sa Mgraha thayo che. e padonI vyAkhyA paNa yathAsthAne karavAmAM AvI che. jijJA sunoge tyAMthI lAgI yevu (uvAgacchittA) tyAM yahathIne (mehamuhe nAgakumAre deve evaM vayAsI) tebhANe bheghamukha nAma nAgakumAra hevA ne prabhArI adhu - ( haM bho ! meha muhA nAgakumArA devA ! apatthiyapatthagA jAva parivajjiyA kiNNaM tubhi Na jANaha bharahaM rAyaM cAuraMtacakkavaTTi mahiiDhiye jAva udavittavA paDisehittatvA tahAvi NaM tumme marahassa raNNo vijayakhaMdhAvArassa uppi juga musalamuTThippamANamittAhiM dhArAhiM oghamegha sattaratta vAsaM vAsaha) he bhUdhabhuNa nIma nAgaDumAra devA ! amane amara che tame have alpakALamAM ja maraNa pAmaze. tamArA sarvaranA A lakSaNe abhISTA ka sAdhana nathI Ama sa thA tuccha che. tamAro janma hIna-puNya caturdazInA divase thayelA pratIta thAya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 jambUdvIpaprajJaptisUtre santaH kimiti prazne na jAnIthetyatra kAkupAThena vyAkhyeyam tena na jAnItha ki yUyam ! api tu jAnItha bharataM rAjAnaM cAturantacakravartinam AcatuHsamudrAntakaragrAhiNam maharddhikaM mahatI Rddhiryasya sa tathA ta lakSmIsampanna mityarthaH yAvat padAt 'mahajjuie mahANubhAve mahAsokkhe' iti viziSTam yadeSa na kaizcidapi devadAnavAdibhiH zastraprayogAdibhi rupadravayituM vA pratiSedhayituMvA zakyate iti, tathApi khalu jagatyajayyaM jetumazakyaM jAnato'pi khalu yUyaM-meghamukhAH nAgakumArAH bharatasya rAjJo vijayaskandhAvArasyopari yugamusalamuSTipramANamAtrAbhiH dhArAmiH oghamegha saptarAtraM saptarAtripramANakAlena varSa varSata 'taM evamavi gate itto khippAmeva avakkamaha ahava NaM ajna pAsaha cittaM jIvalogaM' tat tasmAt evamapi gate atote avicAritakAyeM kRte satyapi ki bahu adhikSipAma: ? itaH sthAnAt kSiprameva pazcAttApa jambUdvIpaprajJaptisUtre payantaH apakrAmata apayAta dUramapasaratetyarthaH athavA vikalpAntare khalu yadi nApakAmata tarhi adya sAmpratameva pazyata kiye hue ho kyA tuma cAturanta cakravartI bharata rAjA ko nahIM ja nate ho-tumane nahIM sunA hai ki vaha AsamudrAnta karagrAho hai / mahatI Rddhi vAlA hai yAvat vaha mahAdyuti vAlA mahAprabhAva bAlA, mahAsaukhya kA bhoktA hai kisI bhI deva dAnava Adi meM aisI zakti nahIM hai jo zastrAdiko dvArA use upadrava yukta kara sake yA yahAM se use pIche vApisa kara sake isa prakAra se isa jagata meM ajeya hue bharata rAjA ko jAnate hue bhI Apaloga usako senA ke Upara yuga musala, evaM muSThi pramANa jaisI jaladhArAoM se puSkala saMvartaka megha ko taraha sAta dina se vRSTi varasA rahe ho (taM evamavigate itto svippAmeva avakkamaha, ahava NaM ajja pAsaha cittaM jovalogaM) tumane yaha kAma binA vicAre ho kiyA hai aba hama isa para tumheM kitanA tiraskRta kare aba tumhArI bhalAI isI meM hai ki tuma saba isa sthAna se apane aparAdha kI pazcAttApa pUrvaka kSamA mAMgate hue zoghahI cale jaao| yadi nahIM jAte hoM abhI hI tuma saba citra jIva loka ko-vartamAna bhava se anya che. tame sarve nirlajaja che ane zobhAthI tiraskRta thayelA che. zuM tame-cAturanta cakavatI bharata rAjAne jANatA nathI. tamane khabara nathI ke te bharata nRpati AsamudrAta kara grAhI che. te mahatI RddhivAna che yAvat te mahAdyutivAna mahA prabhAvavAna ane mahAsabhya katA che. koI paNa deva, dAnava vageremAM evI zakti che ja nahi ke je zastrAdika vaDe tene upadrava yukta karI zake. athavA to tene ahI thI pAchA haThAvI zake. A pramANe A jagatamAM ajeya te bharata rAjA ne jANavA chatAMe tame te rAjAnI senA upara yuga, musala temaja muSTi pramANa jevI jaLadhArAethI puSkaLa saMvartaka meghanI jema sAta-divasa rAtri thA yaSTi 12sAvI yA cha.. (evamavigate itto khippAmeva avakkamaha, ahava NaM ajja, pAsaha cittaMjIvalogaM) tame 2ma ma piyAye 4 jyu che. ame tamane rahara pramANa mAM tiraskRta karIe. have tamArI bhalAI emAM ja che ke tame save A sthAnathI. potAnA aparAdhanI pazcAttApa pUrvaka kSamAyAcanA karatAM yathAzIghra ahIMthI palAyana thaI jAo. jo tame ahIMthI jaze nahIM te hamaNAM ja save bhinna jIva lekane-eTale ke patamAna samAMthA anya apane-4 bhRtyu ne paam|. (taeNaM te mehamuhA NAgakumArA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 22 saptarAvyAnaMtarIyavRttavarNanam 797 citraM jIvalokam vartamAnabhavAdanyaM bhavam apamRtyu prApnutetyarthaH 'taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA vahiyA saMjAyabhayA meghAnIkaM parisAharaMti ' tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH taiH SoDazasahastrasaMkhya kaiH devairevamu kAH santaH bhItAH trastAH vadhitAH saJjAtabhayAH meghAnIkam-ghanadaM prati saMharanti apaharanti 'parisAharittA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti' patisaMhRtyayatraiva ApAtakirAtAH tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA AvADacilAe evaM vayAsI' upA. gatya meghamukhAH nAgakumArAH ApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaH kimuktavanta ityAha-esa NaM devANuppiyA! bharahe rAyA mahaiDhie jAca No khalu esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippAgeNa vA jAva upaddavittae vA paDisohittae vA tahAvi aNaM te amhe hi devANuppiyA! tubhaM piaTTayAe bharahassa raNNo uvasagge kae' he devAnupriyAH eSaH khalu bharato rAjA maharddhiko yAvat mahAsaukhyaH cAturantacakravartI vartate na khalu bhava ko-akAla mRtyu ko-dekhate ho (taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA bahiyA saMjAyamayA meghAnIkaM parisAharaMti) isa prakAra se una 16 hajAra devo dvArA DATe gaye ve meghamukha nAma ke nAgakumAra deva bahuta hI adhika rUpa meM bhayabhIta ho gaye trasta ho gaye vyathita yA bAdhita ho gaye, aura saMjAta bhayavAle bana gaye ataH usI samaya unhone ghanaghaTA ko apahRta kara liyA (parisAharittA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti) apahRta karake phira ve jahAM para ApAta kirAta the vahAM para Aye (uvAgacchittA AvADacilAe evaM vayAsI) vahAM Akara ke unhoMne una ApAta kirAtoM se aisA kahA-(esa NaM devANuppiyA! bharahe rAyA mahaddhie jAva No khalu esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippaogeNa vA jAva uddavittae vA paDisehittae vA tahAvi a NaM te amhehi devANuppiyA ! tumbhaM piayA bharahassa raNo uvasagge kae) he devAnupriyo ! yaha bharatarAjA hai aura yaha maharddhika hai yAvat mahAsaukhya saMpanna hai| cAturantacakravartI haiM yaha kisI bhI deva dvArA yAvat kisI bhI dAnava dvArA yA kisI bhI devA tehi devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA bahiyA saMjAyabhayA meghAnokaM parisAharaMti ) mA prabhArI te 16 hajAra hevA vaDe (ghata yeta bheSabhuma nAma nAgabhAra de atIva bhaya satrasta thaI gayA, vyathita ke nadhita thaI gayA, ane saMjAtabhaya vALA panI gayA. athA tara kSaNe tamo dhana ghaTAyAna apahata 4rI dIdhI. ( parisAharitA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchati) pAhata rIne pachI ta jyA mApAta zita hA tyAM gayA. ( uvAgacchittA AvADacilAe evaM vayAso ) tyAMnatama sopAta rAtAne ApramANe 4r2yA. (esaNaM devANupipayA ! bharahe rAyA mahaddhie jAva No khala esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippaogeNa vA jAva uddavittapa vA paDisohita nAviNaM te amhehi devANuppiyA ! tubbha piaTThayAe bharahassa raNo uvasagge vAta ) he devAnupriye ! e bharata rAjA che. e mahaddhika che yAvata mahAsakhya sampana che, e cAturanta cakravatI che. e koI paNa deva vaDe yAvat kaI paNa dAnava vaDe athavA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 798 jambUdvIpaprajJaptisUtre eSaH kenApi devena vA yAvat dAnavena vA kinnareNa vA kiMpuruSeNa mahorageNa vA gandharveNa vA zastraprayogeNa vA agniprayogeNa vA yAvat mantraprayogeNa vA upadravayituM vA pratiSedhayituM vA yuSmaddezAkramaNato nivarttayitum tathApi itthamasAdhye kArye satyapi ca khalu asmAbhirdevAnupriyAH ! yuSmAkaM prItyarthe bharatasya rAjJaH utsargaH kRtaH 'taM gacchaha NaM tubbhe devANupiyA ! hAyA kayabalikammA kayakouya maMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA amgAI varAI rayaNAI gahAya paMjaliuDA pAyavaDiA bharahaM rAyANaM saraNaM uveha' tat tasmAt gacchata khalu devAnupriyAH ! yUyam ApAtakirAtAH snAtAH kRtabalikarmANaH vAyasAdibhyo dattAnnabhAgAH kRtakautukamaGgalaprAyazcittAH tathA AdapaTazATakA: Ardo sadyaH snAnavazAjjalamizritau paTazATako uttarIyaparidhAne yeSAM te tathA etena sevAvidhau avilambaH sUcitaH, tathA 'avacUlaka niyatthA' avacUlakam adhomukhAJcalam -mutkalA - Jcalam yayA syAt tathA niyatthaM niyamitaM yeSAM te tathA prakSarajjalaM vastraM paridhAya ganta vyamityarthaH anenAbaddhakacchatvaM sUcitaM tadupadarzanena svadainyaM sUcitamiti / baddhakacchatvadarzane hi zUratvasUcaka utkaTatvasambhAvanAyA janaprasiddhatvAt ayyANi bahumUlyakAni varANi zreSThAni ratnAni gRhItvA prAJjalikRtAH kRtaprAJjalayaH pAdapatitAH caraNanyastamastakAH kinnara dvArA yA kisI bhI kiMpuruSa dvArA yA kisI bhI mahoraga dvArA yA kisI bhI gaMdharva dvArA zastra prayoga se yA agni prayoga se yAvat mantra prayoga se na upadravita kiyA jA sakatA hai aura na Apake deza parase AkramaNa karane se haTAyA hI jA sakatA hai / parantu phira bhI hamane jo isa prakAra ke asAdhya hone para bhI isa bharatarAjA ke Upara upadrava kiyA hai vaha kevala ApakI prIti ke nimitta hI kiyA hai (taM gacchaha NaM tumme devANuppiyA ! vhAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAI rayaNAI gahAya paMjaliuDA pAyaDiyA bharahaM rAyANaM saraNaM uveha ) to aba he devAnupriyo ! tuma jAo aura snAna karo bali karma karo evaM kautuka maMgala prAyazcitta karo / yaha saba karake phira tuma sabake saba gole dhotI dupaTTe pahine hI unake prAnta bhAgoM se jala jamIna para giratA jAve aisI avasthAvAle hokara kAI paNa kinnara vaDe athavA keAI paNa ki purUSa vaDe ke kai paNa maheAraga vaDe ke koi paNa gU dhava vaDe kAi paNa zastra prayAga thI ke ati prayAgathI yAvata mantra prayAgathI e upadravita karavAmAM AvI zakate nathI temaja e narezane tamArA deza parathI AkramaNa karatAM haThAvI paNa zakAya nahi asAdhya hAvA chatAMe ame e bharata nareza upara upadrava karyA che, te mAtra tamArI prIti ne bane 4. 'taM gacchaha NaM tumme devANudiyA | hAyA kayabAlikammA kayako uya maMgalapAyacchattA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varA rayaNAI gahAya paMjaliuDA pAyavaDiyA bharata rAyANaM saraNaM uveha ) to have he devAnu priyA ! tame jAe ane snAna karI, alikama sampanna karI temaja kautuka mAMgaLaprAyazrita karo. e sava sampanna karIne pachI tame badhA bhInA dheAtI-dudhaTTA paherIne ja eTale ke je dheAtI-dupaTTAnA prAnta bhAgeAmAM thI pANI jamIna upara TapakI rahyuM hAya evI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam 799 bharataM rAjAnaM zaraNamupeyAt svIkartavyam ityarthaH 'paNivaiyavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharassaraNo aMtiyAo bhayamiti kaTTu, evaM vadittA jAmeva disiM pAunbhUyA tAmeva disiM paDigayA' praNipatitavatsalAH praNamrajanAnurAgiNaH khalu nizvaye uttama puruSAH bhavanti ataH nAsti me bhavatAM bharatasya rAjJo'ntikAdbhayamiti kRtvA ApAtakirAtAn prati uktarItyA upadizya yasyAH dizaH prAdurbhUtA AgatavantaH tAmevadizaM pratigatAH pratigatavanta parAvartitAH ityarthaH te meghamukhA nAgakumArAH iti atha bhagnecchA mlecchA ApAtakirAtAH yaccakruH tadAha-'taraNaM' ityAdi / 'tara NaM te AvADacilApA mehamuhehiM nAgakumArehiM deve evaMvRttA samANA uThAe uTTheti' tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhaiH nAgakumAraiH devaiH evamuktAH santaH utthAyA utthAnena uttiSThanti 'udvittA vhAyA kayabalikammA' utthAya snAtAH kRtabalikarmANaH vAyasAdibhyo dattAnnabhAgAH 'kayakouya maMgalapAyacchittA' kRtakautukamaGgalaprAyazcittAH 'ulla paDasADagA' AIpaTazATakA: 'ocUlagaNi acchA' avacUlaka niyatthA santaH prakSarajjalaM vastraM paridhAya 'aggAIM varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti' ayyANi varANi ratnAni gRhItvA yatraiva bharato tathA bahumUlya zreSTha ratnoM ko lekara evaM hAthoM ko jor3akara bharatarAjA kI zaraNa meM jAo vahAM jAkara tuma saba unake pairo meM gira jAnA (paNivaiyavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me marahastaraNNo) uttamapuruSa jo hote haiM ve praNipatita vatsala hote haiM-apane prati jhukanevAle jano meM anurAgI hote haiM isaliye ApalogoM ko bharata nareza ke pAsa aba koI bhaya nahIM hai / isa prakAra se ApAta kirAtoM ko samajhA bujhAkara ve jisa dizA se Aye the usI dizA tarapha cale gaye aba jinakI icchA para pAnI phira gayA hai aise una mleccha ApAtakirAtoM ne jo kiyA vaha isa prakAra se hai - (tae NaM te AvADacilAyA mehamuhehiM nAgakumArehiM devehiM evaM vRttA samANA uTThAe uTTheti) aba meghamukha nAmake nAgakumAroM ke dvArA pUrvokta prakAra se samajhAye gaye ve ApAtakirAta apane Apa uThe (udvittA vhAyA kayabalikammA kayakouya maMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocuulsthitimAM ja, bahumUlya zreSTha ratnone lai ne temaja hAtha joDIne bharata rAjAnI zaraNamAM bhayo tyAM bahAne tame sarva tenA yugamAM paDI laye. (paNivayavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharahala raNNo) ne uttama puruSa hoya che, te ziyati vatsala hoya che. temanI sAme jee namra thai ne jAya che te temanA anurAga ne meLave che. ethI tame sa* bharata nareza nI pAse jAvA have tyAM kei bhaya tamane nathI. A pramaNe ApAta karAtAne samajAvIne te devA je dizAmAMthI AvyA hatA, te dizA tarapha ja jatA rahyA. have jemanI icchA upara pANI pharI vaLyuM che evA tai mleccha ApAtakirAte e je kaMI yu te khApramANe che. (tae NaM te AvADacilAyA mehamuhehiM nAgakumArehi devehi evaM butA samANA ur3Ae uTTheti ) ve bhedhabhubha nAma nAgabhArI vaDe pUrveti prArathI sabha bhavavAmAM AvelA te bhASAta rAto potAnI bheje ubhA thayA ( uTThintA vhAyA kalikammA kayako uyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA oculagaNiyacchA aggAI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre rAjA tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTu bharahaM rAyaM jagaNaM vijaeNaM vaddhAviti' upAgatya karatalaparigRhItaM yAvat dazanakhaM zirasAvarta mastake aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena barddhayanti 'vaddhAvittA' varddhayitvA 'aggAI varAI rayaNAI uvaNeti, uvaNittA evaM kyAsI' agryANi varANi ratnAni upanayanti prAbhRti kurvanti upanIya prAbhRtIkRtya evam vakSyamANaprakAreNa te ApAtakirAtAH AvAdiSuH, uktavantaH, kimuktavanta ityAha- 'vasuhara' ityAdi vasuhara guNahara jayahara hirisiridhIkittidhArakariMda ! lakkhaNasahassadhAraka ! rAyamidaM Ne cirNdhaare||1|| he vasudhara dravyadhara SaTkhaNDavartidravyapate ! athavA tejodhara! guNadhara audAryAdi guNadhAraka ! jayadhara vidveSibhiragharSaNIyaH zatruvijayakAraka hI zrI dhI kIrtidhAraka narendra tatra ho:gaNiyacchA aggAI varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti) aura uTha kara phira unhone snAna kiyA balikarma kiyA kautuka maMgala, prAyazcitta kiye aura phira ve sabake saba jinake agrabhAgoM se pAnI nicuDatA huA calA jA rahA hai aise adhovastroM ko pahire hue hI bahumUlya zreSTha ratnoM ko lekara jahAM para bharata nareza thA vahAM para Aye (uvAgacchitA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjaliM kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAviti) vahAM Akarake unhoMne donoM hAthoM ko jor3akara aura usakI aMjuli kI mastaka para dhumAkara bharatanareza ko jaya vijaya zabdoM dvArA badhAI dI (vaddhAvittA agAI, varAI rayaNAI uvaNeti) aura vadhAi dekara phira unhone bahumUlya zreSTharatno ko meMTa ke rUpa meM unake samakSa rakha diyA (uvaNitA evaM vayAsI) bheMTa ke rUpa meM ratno ko rakha kara phira unhone aisA kahA-(vasuhara ! guNahara ! jayahara ! hirisiri ghI kittidhAraka gariMdalakkhaNasahassa dhAraka ! rAyamidaM Ne ciraM dhAre) he vasudhara-paTkhaNDavarti dravyapate ! athavA he tejo dhara ! he guNadhara-audArya zauryAdiguNa dhAraka ! he jayadhara-zatruo dvArA agharSaNIya ! zatruvijaya varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti) mane lA 2 tama snAna karyuM. balikarma karyuM ane kautuka maMgaLa, prAyazcitta karyo ane pachI teo sarve jemanA agrabhAgethI pANI TapakI kahyuM che evAM adhevastra paherIne ja, bahu mUlya zreSTha 2tnAne sana yA lata nareza itA, tyAM mAvyA. (uvAgarachittA karayalapariggahiyaM jAva matthara aMjali kaTTu bharaha rAya jaeNaM vijaeNaM vaddhAviti) tyAM par3AMyIna tamale bhannahAya joDI ne ane te hAthanI aMjaline mastaka upara pheravI ne ya vijaya zabdo vaDe tene vadhAmA mApI, (vaddhAvittA aggAI varAI rayaNAI uvaNeti) mane dhAmaNI mApIna tabhI bhabhUya zreSTha 2tne leTanA 35mA tanI samakSa bhUmI hIdhA ( uNittA evaM vayAsI) leTanA 35mA 2tne| bhUTI ne pachI ma mA prabhArI - ( vasuhara! guNahara ! jayahara hiri siri dhI kittidhAraka ! NariMda-lakkhaNasahassadhAraka ! rAyamiNe ciraM ghAre ) : vasudhara-khaMDa vati dravyapate ! athavA he tenedhara ! he guNadhara ! audAryazauryAdi guNa dhAraka ! he jyadhara ! zatru evaDe agharSaNIya! zatru vijaya kAraka! he , zrI-lakSamI, vRti saMtoSa, kIrti yazanA dhAraka ! he narendra lakSaNa sahastra dhAraka ! athavA-he narendra-nara svA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ 801 prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam lajjA zrI :- lakSmIH dhRtiH- dhairyam kIrtiH yazaH eteSAM dhArakaH narendra narasvAmin lakSaNasahastradhAraka ! tatra lakSyante cihnayante yaiH tAni lakSaNAni hastAdi vidyAdhanajIvita rekhArUpANi teSAM tahasraM tasya dhArakaH tasya sambodhane he lakSaNasahasradhAraka ! 'rAyamidaM Ne ciraMdhAre' naH asmAkam idam rAjyaM ciraMdhAraya pAlaya asmaddezAdhipatirbhava ciraM kAle yAvaditi gAthArthaH // 1 // " hayavara gayavara Naravara NavaNihivara bharahavAsapaDhamavaI / vattIsa jaNavaya sahassarAya sAmI ciraM jIva ||2||" he hayapate ! he gajapate ! he narapate ! navanidhipate ! he bharatavarSaprathamapate ! dvAtriMzajjanapadasahasrANAM dvAtriMzadezasahastrANAm ye rAjAnaH teSAM svAmin / ciraM jIva cirakAlaM jIvanaM dhAraya ayam asyA gAthAyA arthaH // 2 // kAraka ! he ho zrIlakSmI, dhRti saMtoSa, kIrti - yaza ke dhAraka ! narendralakSaNa sahastradhAraka ! athavA - he narendra nara- svAmin ! he lakSaNasahastradhAraka ! vidyA, dhana, jIvana Adi ko hajAroM rekhAoM ko cihnoM ko dhAraNa karane vAle ! Apa hamAre isa rAjya kA cira kAla taka pAlana karo - Apa hamAre deza ke cirakAla taka adhipati bano // 1 // ' hayavai gayavai NaravaI NavaNihivai bharahavAsa paDhamavaI / vattIsajaNavaya saharasarAyasAmI ciraM jIva // 2 // paDhamaNarIsara Isara hiaIsara mahiliyAsahassANaM / devasaya sAhasIsara codaharayaNIsara jasaMsI // 3 // sAgara girimerAgaM uttaravAINamabhijiaM tumae / tA amhe devANuppiyassa visae parivasAmo // 4 // he hayapate ! he gajapate ! he narapate ! he navanidhipate ! he bharatakSetra prathamapate ! he dvAtrirAjjanapada sahastra narapati svAmin ! Apa cirakAla taka isa dharA dhAma para jIvita rahe ||2|| min ! he lakSaNa sahastra dhAraka-vidhA, dhana, vagerenI hajArA rekhAe cinhAne dhAraNA karanAra ! ApazrI amArA e rAjyanuM cirakALa sudhI pAlana karA, ApazrI amArA dezanA cirakALa sudhI adhipati aneA. / / 1 / / " hayavai gayavara Naravai NavaNihivara bharahavAsapaDhamavaI / battIsa jaNavaya sahassarAyasAmI ciraM jIva // 2 // paDhamaNarIsara isara hiaisara mahiliyA sahastANaM / devasya sAhasIsara cohaharayaNIsara jasaMsI ||3|| sAgara giri merA utaravAINa mabhijia tumae / tA amhe devANuppiyassa visapa parivasAmo ||4|| yate ! he gabhyate ! he narapate ! he navanidhiyate ! he larata kSetra prathabhayate ! he dvAtrizajajana pada sahastra narapati svAmin! ApazrI cirakALa sudhI A dharAdhAma 101 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 802 jambUdvIpaprajJaptisUtre "paDhamaNarIsara Isara hiyaIsara mahiliyA sahassANaM / devasayasAhasIsara codasa rayaNIsara jasaMsI // 3 // " he prathamanarezvara ! he aizvaryadhara ! he mahilikAsahasrANAM catuHSaSTi strIsahasrANAM hRdayezvara prANavallabha ! devazatasahastrANAM ratnAdhiSThAtamAgadhatIrthAdhipAdi devalakSANAmIzvara ! caturdazaratnezvara ! cakraratnachatraratnAdImadhipate ! yazasvin ! iti tRtIya gAthArthaH // 3 // "sAgaragirimerAga uttaravAINa mabhijiaM tumae / tA amhe devANuppiyassa visae parivasAmo ! / 4 // tathA 'sAgaragirimerAga' sAgaragirimaryAdam tatra sAgaraH pUrvAparadakSiNAkhpaH samudraH, giriH-himavAn tayoH maryAdA avadhiryatra tat sAgaragirimaryAdam pUrvAparadakSiNadikjaye samudrAvadhikam utarato himAcalAvadhikam yat 'uttaravAINamabhijiaM tumae' uttarAvAcInam uttarArddhadakSiNArdhabharataM sampUrNabharatamityarthaH tat tvayA'bhijitam svAyattIkRtam 'tA' tasmAt 'amheM' vayam devAnupriyasya viSaye deze parivasAmaH yuSmAkaM prajArUpeNa nivasAmaH ityarthaH iti caturthagAthAyA arthaH boddhavyaH // 4 // 'aho NaM devANuppiyANa iDDhojuI jase bale vIrie purisakkA parakkame divvA devajuI dicce devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgae' tatra aho iti Azcarya khalu devAnupriyANAma zrImatAM RddhiH sampat dhutiH prabhA yazaH kItiH balaM zArIrikazaktiH vIryam AtmazaktiH he prathama narezvara ! he izvara aizvaryadhara ! he catuSSaSThIsahastranArIhRdayezvara he ratnAdhiSThAyaka, mAgadha tIrthAdhipAdidevalakSezvara ! he caturdazaratnAdhipate ! he yazasvin ! // 3 / Apane pUrva, evaM pazcima, dakSiNa samudra taka ke evaM kSudrahimAcalataka ke uttarArddha dakSiNArdha bharata ko- paripUrNa bharata kSetra ko bhAvI meM bhUtavadupacAra kI apekSAkara ke apane vaza meM kara liyA hai. ataH aba hama Apa devAnupriya ke hI deza meM rahane vAle bana gaye haiM / hama ApakI hI prajA rUpa ho gaye haiM |4|-'ahonnN devANuppiyANaM iDha DIjuI jase bale vIrie purisakkAraparakkame divvA devajuI divve devANubhAve laDhe pate abhisamaNNAgae) yahAM-aho yaha zabda Azcarya artha meM prayukta huA hai / Apa devAnupriya kI Rddhisampan , dhuti, prabhA yaza-kIrti,bala zArIrika zakti, vIrya-Atmazakti, puruSakAra-pauruSa aura praaupara jIvita rahe. jarA he prathama narezvara ! he Izvara ezvaryadhara ! he catuSaSThI sahastra nArI hadayezvara ! he ratnAdhiSThAyaka, mAgadhatIrthAdhipadi devalakSezvara ! he caturdaza ratnAdhipate ha yazazvana kA ApazrIe pUrva, pazcima, dakSiNa samudra sudhInA temaja kSudra himAcala sudhInA uttarAddha-dakSiNAddha bharatane-paripUrNa bharata kSetra ne-bhAvImAM bhUtava6pacAranI apekSAe pitAnA vazamAM karI lIdhu che. ethI have ame sarve Apa devAnupriyanA ja dezapaas tha yA chIthe. sabhe mA5zrInI on 26 gayA chAye. // 4 // (ahoNa devANuppiyANa iDDhI jui jase bale vIrie purisakkAraparakkame divve devANubhAve laddhe pate abhi samaNNAgae ) mI 'ma' me 206 mAzcarya matha mAM prayukta ye cha. mA hevAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam 803 puruSakAraH pauruSaM parAkramaH vikramaH, adbhayAdoni AzcaryakArakANi kuta ityAha-'divvA devajuI' ityAdi / divyA sarvotkRSTA devasyeva dyutiH yasya sa devadyutiH evaM divyo devAnubhAvo devAnubhAgovA labdhaH prAptaH amisamanvAgato devadharmaprasAdAditi, parataH zrute'pi guNAtizaye AzcaryotpattiH syAt dRSTe tu sutarAmityAzayenAha-'ta diTThA ' ityAdi 'taM divA NaM devANuppiyANaM iDDhI evaM ceva jAva abhisamaNNAgae ' tad dRSTA khalu devAnupriyANAm RddhiH sampat, cakSuH pratyakSeNa anubhUtA zravaNato darzanasyAtisaMvAdakatvAt adbhUtAzcayajanakatvAt evaM caiveti uktanyAyena dRSTA devAnupriyANAM dyutiH, evaM yazo balAdikamapi dRSTamityAdi vaktavyam, yAvadabhisamanvAgata itipade yAvatpadasaMgrahastu 'iDDhIjase bale vIrie' ityAdikam anantarokta eva bodhyam 'taM khAmemu NaM devANuppiyA !" tat kSamayAmaH khalu devAnupriyAH ! vayam 'khamaMtu NaM devANuppiyA !' bhavadubAlaceSTitaM kSamantAM devAnupriyAH ! 'khaMtumarahaMtu NaM devANupiyA / ' kSantu marhantu kSamAM kattu yogyA krama vikrama ye saba hI bar3e AzcaryakAraka hai. kyoMki ApakI sarvotkRSTa deva ke jaisI yuti hai, sarvotkRSTadeva ke jaisA ApakA prabhAva hai. yaha saba Apane deva evaM dharma ke prasAda se hI labdhakiyA hai. prApta kiyA hai aura amisamanvAgata kiyA hai. dUsaroM ke mukha se guNAtizaya ke sunane para Azcarya hotA hai parantu jaba vaha svayaM AkhoM se dekhaliyA jAtA hai to Azcarya kI sImA nahIM rahatA hai / (taM divANaM devANuppiyANaM iDDho evaM ceva jAva amisamaNNAgae, taM svAmemu NaM devANuppiyA khamaMtu NaM devANuppiyA | khaMtumarahaMtu NaM devANuppiyA!) hamalogoM ne Apa devAnupriya kI Rddhi apano AkhoM se dekhalI hai. isI prakAra se Apa kA yaza bala aura vIrya bhI dekhaliyA hai. yahAM yAvatpada se"iDDhI jase bale" inhIM padoM kA saMgraha huA hai. isaliye he devAnupriya! hama apane aparAdhoM ko Apa se kSamA karavAte haiM kyoMki hameM pazcAttApa ho rahA hai. hamAre isa bAlaceSTita kriyAko Apa devAnupriya kSamA kareM. Apa devAnupriya ! hameM kSamA karane ke yogya hai, kyoMki Apa bahuta bar3e sadA(yanI ddha-sabhyata. dhuti, prasA-yaza-ti, ma, zArI(24 zakti, vIya-mAmazata, purUSakAra-paurUSa ane parAkrama vikama e sarve atIva Azcarya kAraka che. kemake ApazrInI sarvotkRSTa devanA jevI vRti che, sarvotkRSTa devanA je ApazrIne prabhAva che. e badhuM Apa zrIe devadharmanA prasAda thI ja meLavyuM che. prApta karyuM che ane abhisamanvAgata karyuM che. bIjAonA mukhathI guNAtizayanI vAta sAMbhaLavAthI Azcarya thAya che paNa jyAre te guNonA bhAgAra 2 maaNge| thAna me tyAre asIma mAzcaya yAya che. (te dihANa devANuppiyANaM idrI evaM ceva jAva abhisamaNNAgae, taM khAmemu NaM devANuppiyA! khamaMtu NaM devANuppiyA! khatamarahaMtu Na devANuppiyA!) sabhe save sAye 2015 devAnupriyanI 1 ykssethI joI lIdhI che. e pramANe tamArA yaza baLa ane vIrya paNa ame joI lIdhAM che. / yAvata yahathI "iiDhI jase bale" se yahAnI saMgraha thye| cha. methI he vAnapriya! amArA thayela aparAdha badala ame sarva Apa zrI pAsethI kSamA yAcIe chIe amane bhAre pazcAttApa thaI rahyo che. amArI bALa-ceSTAone ApI devAnupriya kSamA karo Apa devAnupriya! jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhavantu devAnupriyAH ! 'NAi bhujjo bhujjo evaM karaNayAe ttika? paMjali uDA pAyavaDiA bharahaM rAyaM saraNa uviti' 'NAI' tti naiva 'AI' iti nipAto'vadhAraNe nizcayArthe bhUyo bhUya vAraMvAraM evaM karaNatAyai sampatsyAmahe evamaparAdhaM na kariSyAmaH itibhAvaH iti kRtvA prAJjalikRtAH baddhAJjalipuTAH pAdapatitAH bharataM mahArAjAnaM zaraNam upayAnti prApnuvanti / / atha prasannatAbhimukhabharatakRtyamAha-'taeNaM se' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA tesiM AvADacilAyANa aggAI varAI rayaNAI paDicchaMti paDicchittA te AvADacilAe evaM vayAsI' tataH khalusa bharato rAjA teSAmApAtakirAtAnAm agryANi varANi ratnAni pratIcchati svI karoti, pratISya-svIkRtya tAnApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNazravAdIt uktavAna 'gacchaha gaMbho tumbhe mamaM bAhucchAyA pariggahiyA NibbhayA NiruviggA suhaM suheNaM parivasaha' gacchata khalu bhoH ! devAnupriyAH ! yUyaM svasthAnamiti zeSaH, bAhucchAyayA parigRhItAH svIkRtAH mayA zirasi dattahastAH ityarthaH nirbhayAH bhayarahitAH nirudbhignAH udvegarahitAH santaH sukha sukhena atizayasukhena parivasataH nivAsaM kuruta 'Natthi bhe katto vi bhayamatthi tti zaya vAle haiM / (NAi bhujjora evaM karaNayAe tti kaTu paMjali uDA pAyavaDiyA bharahaM rAyaM saraNaM uviM. tti) aba hamaloga bhaviSya meM aisA nahIM kareMge aisA kaha kara una ApAtakirAtoM ne donoM hAthoM ko jor3a kara unako aMjali banAI aura phira ve bharata rAjA ke pairoM meM patita ho gaye-gira gaye isa taraha ve bharata kI zaraNa meM prApta ho gaye. (tae NaM se bharahe rAyA tesiM AvADacilAyANaM aggAiM varAI rayaNANi paDicchaMti, paDicchittA te AvADacilAe evaM vayAsI) una bharata rAnAne una ApAta kirAtoM ko meTa svarUpa pradAna kiye gaye agra-bahumUlya vara zreSTha ratnoM ko svIkAra karaliyA aura svIkAra karake phira usane una ApAta kirAtoM se aisA kahA- (gacchahaNaM bho tumbhe mamaM bAhucchAyA pariggahiyA NibbhayA NiruvviggA suhaM suheNa parivasaha) he devAnupriyo ! aba Apaloga apane 2 sthAna para jAo Apa saba merI bAhu chAyA se parigRhota ho cuke ho nirbhaya hokara evaM udvegarahita hokara sukhapUrvaka raho. (Natthi me katto vi bhayamasthiti kaTu sakkArei, sammANei) amana mA 42vA yogya ch|. bha mA5 zrI mahAn sAzaya sampanna ch|. ( NAi bhujjo 2 evaM karaNayAe tikaTu paMjali uDA pAyavaDiyA bharahaM rAyaM saraNa uviti) ive pachI bhaviSyamAM ame Ama nahi karIe A pramANe kahIne te ApAtakirAe bane hAthane jeDIne aMjali banAvI ane pachI teo sarva bharata rAjAnA caraNomAM paDI gayA. Ama tabharI nareza bharatanu 29 prati yu. (tae Na bharahe rAyA tesiM AvADacilAyANaM amgAI varAI rayaNANi paDicchati, paDicchittA te AvAcilAe evaM vayAsI) tasarata rAjAe te ApAta kirAtenA bheTa svarUpe mUkelAM-agrava-bahumUlya ane zreSTha ratnone svIkArI sIdhA bhane svAra 3za 5chI taze te mApAta tAne mA pramANe 4A-(gacchahaNa bho tumme mamaM bAhucchAyA pariggahiyA NimbhayA NiruvviggA suhaM suheNa parivasaha) vaanupriyo ! have tame sarva pota-potAnA sthAne prayANa karo. tame badhA mArI bAha chAyAthI parigrahIta thaI cUkyA che. have nirbhaya thaIne tema ja udvega rahita thaIne sukhapUrvaka raho. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam 805 kaTu savakArei, sammANei, sakkArettA sammANe tA paDivisajjei' nAsti 'bhe' bhavatAM kuto'pi kasmAdapi bhayamasti iti kRtvA ityuktvA satkArayati AsanAdinA sammAnayati madhuravacanAdinA satkArya sammAnya prativisarjayati svasthAnagamanAya atidizati preSayati / 'taeNaM se bharahe rAyA suseNaM seNAvaI sadAvei sadAvittA evaM vayAsI' tataH ApAtacilAtAnAM gamanAnantaraM khalu sa SaTkhaMDAdhipatiH bharato rAjA suseNaM senApati zabdayati AhvAta zabdayatvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'gacchAhi NaM bho devANuppiyA ! doccaM pi siMdhue mahANaIe paccatthima NikkhuDaM sasiMdhusAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi, gaccha khalu bho devAnupriya ! supeNa senApate ! dvitIyamapi pUrvasAdhitaniSkuTApekSayA anyaM sindhvAH mahAnadyAH pazcima-pazcimabhAgavatti niSkuTaM koNa sthitabharatakSetraNDarUpam idaM ca kaivibhaktamityAha-sasindhusAgara girimaryAdam tatra-sindhuH nAmA mahA nadI sAgaraH pazcimasamudraH giriH uttatiH kSullahimavagiriH dakSiNato vaitAdayagirizca etaiH kRtA maryAdA vibhAgarUpA tayA sahitaM yatatathA, etaiH kRtavibhAgamityarthaH 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca tatra samAni samabhUmibhAgavartIni viSamANi ca durgabhUmibhAgavartIni yAni niSkuTAni ApalogoM ko kisI se bhI aba bhaya nahIM rahA hai aisA kaha kara una bharata rAjA ne unheM satkRta aura sanmAnita kiyA (sakkAretA sammANe tA paDivisajjei) satkRta sanmAnita karake phira unhoMne unheM apane 2 sthAno para cale jAne kA Adeza de diyA. (taeNaM se bharahe rAyoM suseNaM seNAvaI sadAvei) isake bAda bharata rAjAne suSeNa senApati ko bulAyA aura (sadAvittA evaM vayAtI) bulAkara usase aisA kahA-(gacchAhi NaM bhA devANuppiyA ! docaMpi siMdhUe mahANaIe paccatthima NikkhuDaM sasindhu sAgaramerAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi) he devAnupriya! aba tuma pUrvasa:dhita niSkuTa kI apekSA dvitIya sindhu mahAnadI ke pazcima bhAravartI koNameM sthita bharatakSetra meM jAo yaha sindhu nadI pazcimadigvartI samudra tathA uttara meM kSullahimavat giri aura dakSiNa meM vaitAdayagiri inase vizakta huA hai aura vahAM samabhUmibhApavartI evaM durgabhUmi bhA mavartI jo ayAntara kSetrakhaNDa(Nasthi me katto vi bhayamasthi ti kaTUTu sakkArei, sammANei) tamane nA 5 saya nathI. mAma DIne bharata 2 tebhane sahita ane sammAnita . (sarakAritA sammANitA paDivisajjei) sata bhane sanmAnita zana pachI taNe tamane pAtapAtAnA sthAna pAnA mAheza mAcyA. (taeNaM se bharahe rAyA suseNa seNAvaI sadAvei) tyA2 mA bharata zatase sapeya senApati namAtApI ne pramANe dyu-(gacchAhi Na bho devANupiyA! doccapi siMdhUe mahANaIe paccisthima NikkhuDaM sasindhusAgaramerArA samavisamaNikkhuDANi a oavehi) he devAnupriya ! have tame pUrva sAdhita niTanI apekSA dvitIya sindhu mahAnadInA pazcimabhAgavatI koNa mAM sthita bharatakSetramAM jAo. e kSetra siMdhu nadI pazcima digvatI samudra tathA uttaramAM sula himavaMta giri ane dakSiNamAM vetADhaya gari emanAthI saMvibhakta thayela che. ane tyAM samabhUmi bhAgavata temaja durgabhUmi bhAgavatI je avAntara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre avAntarakSetrakhaNDarUpANi tAni tathA 'obhavehi' sAdhaya tatra vijayaM kRtvA'smadAjJAM pravarttaya 'oavetA aggAI varAI rayaNAI paDicchAhi' sAdhayitvA vijitya agryANi varANi pradhAnAni ratnAni sva svajAtau utkRSTavastUni pratIccha gRhANa 'paDicchittA' pratISya gRhItvA 'mama eyamAtiyaM khippAmeva paccappiNAhi' mamatAm uktAnusAriNIm AjJaptikAM kSiprameva pratyarpaya samarpaya 'jahA dAhiNillassa oavaNaM tahA savyaM bhANiyavvaM jAva paccaNubhavamANe viharai' yathA dAkSiNAtyasya sindhuniSkuTasya 'oavaNaM' sAdhanaM tahA savvaM bhANiyavvaM' tathA sarve bhaNitavyaM tAvatsarve bhaNitavyaM vaktavyam 'jAva paccaNubhavamANA viharaMti' tAvadvaktavyaM yAvatsenAnIrbharatavisRSTaH paJcavidhAn kAmabhogAn pratyanubhavan viharatIti / suu022|| tadanantara kiM jAta miti nirUpayannAha --- mUlam-tae NaM divve cakkarayaNe aNNayA kayAiM AuhadharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDiNNe jAva uttarapuracchimaM disiM cullahimavaMtapabvayAbhimuhe payAte yAvi hottho, taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva cullahimavaMtavAsaharapavvayassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM jAva cullahivaMtagirikumArassa devassa aTThamabhataM pagiNhai, taheva jahA mAgahatitthassa jAva samudaravabhUaMpiva karemANe karemANe rUpa niSkuTa haiM vahAM para vijaya prApta kara hamArI AjJA ko sthApitakaro. (oavettA aggAI varAI rayaNAI paDicchAhi) aisA karake bahumUlya zreSTha ratnoM ko apanI 2 jAti meM zreSTha-utkRSTa vastuoM ko bheTarUpa meM svIkAra karo (paDicchittA bhama eyamANatiyaM khippAmeva paccaSpiNAhi) svIkAra karake merI isa AjJA kI pUrti ho jAne kI poche hameM khabara do (jahA dAhiNillassa oavaNaM tahA savvaM bhANiyavvaM jAva paccaNubhavamANA viharaM ti) jaisA dAkSiNAtya-dakSiNadigvartI-sindhunadI niSkuTa ke vijaya karane kA prakaraNa "yAvat paccaNubhavamANA viharaMti" isa sUtra pATha taka kahA jA cukA hai. vaisA hI vaha saba prakaraNa yahA bhI kahalenA cAhiye // 22 // kSetra 35niTa ke tyA viyapAsa 42 amArI mAjJA tyAM sthApita 421. (oavetA aggAIvarAI rayaNAI paDicchAhi) bhAma rIne bhUkhya zreSTha 2tnAne-pAtapAtAnItimA zreSTha-kRSTa 12tumAne leTa 35mA svI412 421. (paDicchitA mama eyamANatiya sippAmeva paccappiNAhi) svI42 rIne bhArI 41 AjJAnu pAvana pUrAzate 42rIna pachI abhane sUyanAmApI. (jahA dAhiNilassa-oavaNaM tahA savvaM bhANiyavvaM jAva paccaNubhavamANA viha. raMti) hAkSiNAtya-kSiNa hivatI' sindhunahI niTanA qiv4-5421 // "yAvata pacyaNu, bhavamANA viharaMti" the sUtrapA: sudhI upAmA mAvasa che. te madhu 5427 matra paNa samajavuM joIe. rA. jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 23 uttaradigvatiM niSkuTa vijayAnaMtarIyavRttavarNanam 807 uttara disAbhimuhe jeNeva cullahimavaMtavAsaharapavvae tikkhuto rahasi reNa phusai phusittA turae NigiNhai NigivhittA taheva jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imANi vayaNANi tattha bhANI se NavaI jAva savve me te visayavAsitti kaTTu uddhaM vehAsaM usuM nisirai parigaraNigaraNiamajjhe jAva taraNaM se sare bharaNaM raNNA uDTaM vehAsaM NisaTThe samANe khippAmeva bAvantari joyaNAIM gaMtA culla himavaMta girikumArassa devassa merAe Nivaie taraNaM se cullahimavaMta girikumAre deve merAe saraM nivaiaM pAsa pAsittA Asurate ruTe jAva pIidANaM savvosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaGagANi jAva dahodagaM gehai gevhittA tAe ukkiTThAe jAva uttareNaM cullahimavaMtagirimerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva aharaNaM devANuppiyANaM uttarille aMtavale jAva paDivisajjei || sU0 23 // chAyA - tataH khalu taddivyaM cakraratnam anyadA kadAcit AyudhagRhazAlAtaH pratinisaraft pratiniSkramya antarikSapratipannam yAvat uttarapaurastyAM dizi kSudra himavatparvatAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat / tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM yAvatkSudramivadvirikumArasya devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti tathaiva yathA mAgadhatIrthasya yAvat samudraravabhUtamiva kurvan kurvan uttaradizAbhimukhaM yatraiva kSudra himabadvarSagharaparvataH tatraiva upAgacchati upAgatya kSudrahimavad varSadharaparvata triH kRtvaH rathazirasA spRzati, spRSTvA turagAnU nigRhNAti nigRhya tathaiva yAvat Ayata karNAyataM ca kRtvA iSumudAram imAni vacanAni tatra abhANIt sa narapatiH yAvat sarve me te viSayavAsIti kRtvA UrdhvaM vihAyasi iSu nisRjati parikaranigaDitamadhyo yAvat tataH khalu sa zaraH bharatena rAjJA UrdhvaM vihAyasi nisRSTaH san kSiprameva dvAsaptati yojanAni gatvA kSudrahimavaddvirikumArasya devasya maryAdAyAM nipatitaH tataH khalu sa kSudrahimavadvirikumAro devaH maryAdAyAM zara nipatita payati dRSTvA Azurupto ruSTo yAvat prItidAnaM sarvauSadhIzca mAlAM gozIrSacandanaM ca kadakAni yAvat drahodakaM ca gRhNAti gRhItvA tathA utkRSTayA yAvat uttarasyAM kSudra himavadvirimaryAdAyAm ahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAso yAvat ahaM khalu devAnupriyANAm auttarAho'ntapAlo yAvat prativisarjayati ||suu023|| TIkA- 'taraNaM' ityAdi 'taraNaM taM cakkarayaNe aNNayA kayAI AuhagharasAlAo paDiNikkhamai' tataH 'taraNa se divve cakkarayaNe aNNayA kayAI' ityAdi // 23 // TIkArtha - isa taraha uttaradigvartI niSkuToM kA vijaya karane ke bAda se (divve cakkarayaNe) vaha divya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre aurAhasindhu niSkuTasAdhanAnantaraM khalu taddivyaM cakraratnam anyadA kadAcit anyasmin kasmiMzcit samaye AyuvagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati nissarati ityarthaH 'paDiNikkhamittA' niHsRtya pratiniSkramya bahirnirgatya ' atalikkhapaDivaNNo jAva uttarapurathimaM disiM cullahimavatapavyayAbhimuhe payAte yAvi hotthA' antarikSapratipannam gaganadezasthitaM yAvatpadAt yakSasahastraparivRtaM divyatruTitavAdya vizeSazabdasanninAdena ambaratala pUrayadiva eteSAM padAnAM saGgrahaH uttarapaurastyAyAM dizi IzAne koNe kSudrahimavatparvatAbhimukhaM kSudra himAcalagirisaMmukhaM prayAtaM gataM cApyabhavat 'taraNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkaraNaM jAva cullahimavaMtavAsa harapavvayassa adUrasAmaMte dubAlasajoyaNAyAmaM jAva cullahimavaMta girikumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNha' tataH khalu sa bharato rAjA tad divyaM cakraratnaM yAvat abhikSudra himavadagari prayAtaM dRSTvA kauTumbika puruSAjJApanaM hastiratnapratikalpanaM senAsannAhanaM snAnavidhAnaM hastiratnArohaNaM mArgAgatapuranagara dezAdhi vazIkaraNaM cakraratna (aNNA kayA iM) kisI eka samaya (AugharasAlA A) AyuvagRhazAlA se ( paDiNikkhamai) nikalA aura ( paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDibanne jAva uttarapuracchimaM disiM cullahimavaMta panvayAbhimu payAe yAvi hotthA ) nikalakara vaha AkAza pradeza se hI Upara rahakara hI yAvat uttara pUrvadizA meM IzAna vidizA meM kSudahimavat parvata ko tarapha calA yahAM yAvatpada se - " jakkhasahassa saMparivuDe divva tuDiyamadasaNNiNAeNaM pUraMte ceva aMbAtalaM " ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai. (ta se bharahe rAyA taM divvaM cavakarayaNaM jAva cullahimavaMtavAsa harapavvayassa adUra sAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM jAva cullahimavaMtagirikumArassa devassa aTThamabhattaM paNDii) kSudra himavaMta parvata kI ora jAte hue usa divya caratna ko dekhakara bharata rAjA ne kauTumbika puruSoM ko bulAnA, unheM AjJA denA, hastiratna kI taiyArI karavAnA, senA kI taiyArI karavAnA phira snAna karanA, hastiratna para ArohaNa karanA, mArgagata pura ke nagara ke evaM deza ke adhipa 808 'tapaNaM se divve cakkarayaNe aNNayA kayAi ' ityAdi sUtra - ||23|| TIartha - pramANe uttara dvizvata niSThuTo upara vinaya bhejavyA pAha (se divve cakkara yeNe) te hivyaya ratna ( aNNayA kayAI) / 4 vaSate (AuhagharasAlAo) Ayudha gRha zANAmAMthI (paDiNikkhamai) mahAra nIjyu ane (paDiNikkhamittA aMtalikkha paDivanne jAva uttarapuracchima disi cullahimavaMtapavyayabhimuhe payAe yAvi hotthA ) mahAra nIkaLIne te AkAza pradezatho ja eTale ke addhara rahIne ja yAvat uttara-pUrva dizAmAM-IzAna vidizAmAM-kSudra hibhavat parvatanI tara yAyuM mahI yAvat pahuthI - "jakvasahasta saMparibuDe divvatuDiya sahasaNNiNA eNaM pUrrete ceva aMbaratalaM " the yahone saMgraha thayo che. (tapaNaM se bhara gayA taM divvaM cakkarayaNaM jAva cullahimavaMtavAsaharapavayassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM jAtra cullahimavaMta girikumArasya devassa aTTamabhantaM pagiNhara) kSudra himavaMta paryaMta tarapha prayANa karatAM te divyacakraratnane joine bharata rAjAe kauTubika purUSAne melAvyA ane temane AjJA ApI-tame hastiratnane taiyAra kareA senA taiyAra karo, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 23 uttara digvarti niSkuTa vijayAnaMta royavRttavarNanam 809 tprAbhRtasvIkaraNaM cakraratnAnugamanaM yojanAnantaritavasativasanaM ca karotItyAdi piNDArthaH prathamayAvatpadagrAhyaH, atra yAvatpadAt etAvad vRttAntaM jJAtavyam tataH kSudrahimavarSadhara parva - tasya adUrasAmante kSudramiva girisamapi dvAdaza yojanAyAmam aSTAcatvAriMzatkrozaparimitAyAmam atra yAvatpada t nava yojana vistIrNAdi vizeSaNaM viziSTaM skandhAvAraM nivezayati varddhaki tnaM zabdayati, pauSadhazAlAM vidhApayati pauSadhaM ca karotItyAdi vijJeyam kSudrahimavagirikumArasya devasya sAdhanAya pauSadhazAlAyAm aSTamabhaktaM pragRhAti ityarthaH / 'taheva jahAmAgahatisthassa jAva samuddaravabhUyaM piva karemANe karemANe uttaradisAbhimuhe jeNeva culla himavaMtavAsaharapavyayA teNeva uvAgacchai' atra 'taheva' tathaiva iti padavAcyam aSTamabhaktapratijAgaraNaM tiyoM kA vaza meM karanA unake dvArA pradatta bheTa svIkAra karanA cakraratna ke pIche 2 calanA eka 2 yojana ke antara se paDAva DAlanA" ityAdirUpa se yahAM saba kathana jaisA ki pIche kiyA jAcukA hai. kara lenA cAhiye yahI bAta yahAM para Agata prathama yAvatpada ne prakaTa kI hai. cakravartI bharata rAjA ne kSudra himavatparvata ke adUra sAmantasthAna meM arthAt usake pAsa meM 12 bAraha yojana kI lambAI vAle aura nau yojana kI caur3AI vAle apane kaTaka ko ThaharA diyA. yahAM para Agata pada se" nava yojana vistIrNa Adi" pUrvoktavizeSaNoM kA grahaNa huA hai. phira usane apane varddhakIratna ko bulAyA usase pauSadhazAlA banAne ko kahA usane pauSadhazAlA kA nirmANa kara diyA usameM sthita hokara bharata ne pauSadha kiyA. ityAdi saba kathana jAna lenA cAhiye. isa taraha sarva kArya ho cukane ke bAda bharata rAjA ne pauSadhazAlA meM baiTha kara kSudra himavadbhirikumAra deva ko sAdhane ke liye aSTama bhakta kI tapasyA karanA prArambha kara diyA ( taheva jahA mAgahatitthassa jAva samuha bhUyaM piva karemANe 2 uttaradisAbhimurhe jeNeva cullahimavaMtavAsaharapavvae teNeva uvAgaccha ) yahAM mAvata puranA, nagaranA temaja dezanA adhipatione vazamAM karA, te adhipatie bheTa svarUpe je kaMi Ape te svIkAra karA, cakraratnanI pAchaLa-pAchaLa cAle, eka ceAjananA antarathI tame paDAva nAkhe" ityAdi rUpamAM atre badhuM kathana jema pahelAM kahevAmAM AvyuM che tevu samayavu leIthe. ye bAta sahIM prayukta prathama 'yAvat' yaha dvArA auTa 12vAmAM AvI che. cakravatI bharata rAjAe kSudra himavapadegtanA adUra sAmaMta sthAnamAM arthAt tenI pAse 12 ceAjana jeTalI lakhAIvALA ane 1 caiAjana jeTalo paheALAi vALA peAtAnA kaTakanA paDAva nAkhyuM. ahI' AvelA Agata padathI-"nava yeAjana vistI vagere " pUryAM. kRta vizeSaNeAnu grahaNa thayuM che. tyAra bAda teNe peAtAnA vakaratna ne ekalAvyA ane tene pauSadhazALAnu nirmANa karavA mATe kahyuM. varine AjJA mujaba tarata ja pauSadha zALA banAvI ApI. temAM sthita thaIne bharata nareze pauSadha vrata karyu. ityAdi badhuM kathana jANI levuM joIe, A pramANe sa`kAryAM pUrA thaI gayA pachI bharata rAjAe pauSadhazALAmAM esIne kSudra himavad giri kumAra devane sAdhavA mATe aSTama bhaktanI tapasyA prAraMbha 42). ( taheva jahA mAgahatitthasla jAva samudaravabhUyaM piva karemANe 2 uttaradisAbhimuhe jeNeva culla himavatavAsaharapavva teNeva uvAgacchai) ahIM prayukta ' tathaiva' yaha vaDe "aSTa 102 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre tatsamApana kauTumbakAjJApanaM senAsajjIkaraNam azvarathapratikalpanaM snAnavidhAnam azvarathArohaNaM cakraratnamArgAnugamanaM ca karotItyAdi vijJeyam tathaiva mAgadhatIrthasya mAgapatIrtharAjadevasya yAvad samudraravabhUtAmiva samudraravaM prAptamiva bhUgatau iti sautro dhAtuH tasmAt taH sainyasayuttha kalakalaraveNa pRthivImaNDalaM kurvan kurvan uttaradigabhimukho yatraiva zudrahimavarSadharaparvataH tatraiva upAgacchati samIpaM yAti 'uvAgacchittA' upAgatya 'cullahimavaMtavAsaharapavyaya tikkhutto rahasireNaM phusai' kSudra himavad vaSedharaparvata trikRtvaH trIn vArAn rathAgrabhAgena kAkamukhena spRzati ativegapravRttasya vegipadArthasya purastha pratibandhakabhittyAdi saMghaTane tristADanena vegapAtadarzanAdatra trirityuktam'phusittA turae NigiNhai' spRSTvA vegapravRttAn turagAna caturaH azvAna nigRhNAti sthApayati 'Nigihi tA taheva jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imANi vayaNANi tattha bhaNIa se NaravaI jAva savve Agata "tathaiva" pada ke dvArA vAcya 'aSTamabhakta ke dinoM meM jaganA phira usakA samApana karanA kauTumbika puruSoM ko bulAkara unheM AjJA denA, senA kI taiyArI karavAnA, azvaratha kI taiyArI karake use upasthita karane kI bAta kahanA, snAna karanA, azvaratha para savAra honA cakraratna dvArA pradarzita mArga para gamana karanA ityAdi ye saba kArya hue haiM arthAt bharata cakravartI ne pahile kahe gaye anusAra hI ina saba kAryoM ko kiyA aisA jAnanA cAhiye yAvat sainya samuttha kala 2 kha se mAnoM pRthivI maMDala para samudra kA rava hI Akara vyAsa ho gayA hai isa taraha se pRthivI maMDala ko karatA 2 vaha bharata rAjA uttara dizA kI ora bar3hatA huA jahAM para kSudrahimavAn parvata thA. vahAM para AyA (uvAgacchittA cullahimavaMtavAsaharapavyayaM tikkhuto rahasireNaM phusai) cUMki azvaratha kA vega tIvra thA isase kSudra himavatparvata se ratha kA zirobhAga tIna vAra TakarAyA (phusittA turae NigiNhai) azvaratha kA agrabhAga jaba kSudrahimavatparvata se tIna bAra TakarA gayA- taba usane vega se calate hue cAroM dhor3oM ko thAmaliyA (NigihitA ma bhaktanA divasomAM jAgaraNa karavuM, pachI tenuM samApana karavuM, kauTuMbika puruSone belAvI ne temane AjJA ApavI, senA susajaja karAvavI, azvarathanI taiyArI karIne tene upasthita karavAnI AjJA ApavI, snAna karavuM, azvaratha upara savArI karavI, cakarana dvArA pradarzita mArga upara gamana karavuM "ItyAdi sarva kAryo sampana karyA Ama samajavuM bharata nareze pahelAM kahyAM mujaba ja e sarva kAryo ne sampanna karyA evuM "tava zabdanuM tAtparya che. yAvata sinya samutha kalakala ninAdathI jANe ke pRthvImaMDaLa upara samudra gaja na ja AvI ne vyApta thaI na gayuM hoya A pramANe pRthvImaMDaLa ne pitAnA sainya saMcAraNathI mukharita karate te bharata nareza uttara dizA tarapha prayANa karatA kyAM kSudra himavAta parvata hatA tyA pazyA. (uvAgacchittA cullahimavaMtavAsaharapavyaya tikkhutto rahasireNa phusai) azvasthanI gati tIvra hatI tethI kSudrahimavat parvata thI te azvarathane zirobhAga traNa pAra mAye! (phusitA turae NigiNhai) avazthanA samAnyAre kSudra libhapatana tra pAra aDayo kyAre to gathI yAsatA yAre ghAmAne 2|3yaa. (Nigihi tA taheva jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 23 uttaradigvarti niSkuTa vijayAnaMta rIyavRttavarNanam 891 me te visavAsIti kaTTu uddhaM vehAsa usuM Nisirai parigaraNigariamajjhe jAva' caturoSituragAn nigRhya tathaiva mAgadhatIrthAdhikAravadeva yAvad AyatakarNAyataM iSumudAramiti atra 'tava' ti vacanAt rathasthApanaM dhanurgrahaNaM vANagrahaNaM ca vaktavyam tataH tam udAram udbhaTam iSuM bANaM yAvadAyata karNAyatam AyataM prayatnayuktaM yathA bhavati tathA karNe yAvat karNaparyantam Ayatam AkRSTaM kRtvA tatra imAni vacanAni abhANIt sa narayatiH atra yAvat padena 'haMdi suto bhavato' ityAdi gAthAdvayaM vAcyaM sarve me te dezavAsinaH iti paryantam etatya vizeSato vyAkhyAnaM tRtIyavakSaskAre SaSThasUtre vilokanIyam iti kRtvA ityuccArya UrdhvamU upari vihAyasi AkAze kSudra himava girikumArasya tatrAvAsa saMbhavAt iSuM bANaM nissRjati muJcati 'parigaraNigariamajjho jAvatti' atra yAvatpadAt vANamokSaprakaraNAdhItaM paripUrNa gathAdvayaM vaktavyamiti tathA ca tava jAva AyatavaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imANi vayaNANi tattha bhaNIa se NaravaI jAva savvamete visayavAsIti kaTTu uddhaM vehAsaM usuM Nisirai parigaraNigariamajjhe jAva ) cAroM ghor3o ko thAma kara ke mAgadhatIrthAdhikAra meM kahe gaye anusAra usane phira apane dhanuSa ko uThAyA bANa ko uThAyA phira bANa ko dhanuSa para sthApita kiyA aura phira usane dhanuSa para Aropita karake usa udAraudbhaTa dhanuSa ko kAna taka khacA kAna taka dhanuSa kheMcakara phira usane isa prakAra ke ina vacanoM ko kahA- "haMdi suNaMto bhavaMto" ye vacana pUrvokta ina do gAthAoM meM prakaTa kara diye gaye haiM so ve hI vacana "saba Apa loga mere deza nivAsI haiM yahAM para bhI kahalenA cAhie inakI vyAkhyA tRtIya vakSaskAra meM chaThaveM sUtra meM kI gaI hai so vahIM se ise jAnalenI cAhiye aisA kahakara usane apane bANa ko Upara AkAzameM chor3A kyoMki vahIM para kSudrahimavadviri kumAra kA AvAsa thA / "parigaraNigari amajjho jAvati" yahAM yAvatpada se- "bANamokSaprakaraNa meM kathita paripUrNagAthAdvaya kahalenI cAhiye / tathA ca - jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imANi vayaNANi tattha bhaNIa se NaravaI jAva savvamete visayavAsItti kaTu uddha vehAsaM usuM Nisirai parigaraNigariamajhe jAva ) cAre gheADAone thaMbhAvIne mAgadhatIrthAdhikAramAM kahyA mujaba teNe peAtAnA dhanuSa ne hAthamAM lIdhuM. khANa hAthamAM lIdhu, khANa ne dhanuSa upara sthApita karyuM" ane pachI dhanuSa upara ArApita karIne te udAra udbhaTa dhanuSa kAna sudhI kheMcI ne pachI teNe A pramANe kahyuM-kRti suNaMto bhavato" me vyn| pUrvoita me me gAthAmA praSTa zvAmAM Ave che. to me vacana-Apa sava mArA dezavAsI che. ahIM paNa samajavAM joIe. e vacanenI vyAkhyA tRtIya vakSaskAra'mAM 6 ThA sUtramAM kahevAmAM AvI che te| jijJAsue tyAMthI ja jANavA yatna kare. Ama kahIne teNe peAtAnA khANane upara AkAzamAM cheDayu kemake tyAMja kSudra himavad giri kumAranA AvAsa hatA. 'parigara Nigariamajjho jAvatti " yahIM yAvat pahathI "jAe bhokSa azubha uthita paripUrNa gAthAdbhaya kahevI joIe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 812 jambUdvIpaprajJaptisUtre parigaraNigaria majjho vAuDua sobhamANakosejjo / citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcamicaMdovamaM mahAcAvaM / chajjai vAme hatthe NaravaiNo taMmi vijayami // 2 // chAyA-parikaranigaDitamadhyo vAtoddhRta zobhamAnakauzeyaH / citreNa zobhate dhanurvareNendra iva pratyakSam // 1 // taccaJcalAyamAnaM paJcamo candropamaM mahAcApam / rAjate vAme haste narapate stasmin vijaye // 2 // bANaM muzcan bharataH kIdRzaHityAha-'parikara' ityAdi / parikaranigaDitamadhyaH iti tatra parikaraH mallakacchabandhaH yuddhocitavastrabandhavizeSastena nigaDitaM suvaddha madhyaM madhyabhAgo yasya sa tathA, tathA, bAtoddhata zobhamAnakauzeyaH vAtena samudravAtena pavanena uddhatam utkSiptaM zobhamAnaM kauzeyaM vastravizeSo yasya sa tathA avaziSTapadAni prasiddhAnyeva' tataH kiM jAtamityAha -'tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se sare bharaheNaM raNNA uDDe vehAsa NisaTe sanANe khippAmeva bAvattari joyaNAI gaMtAcullahimavaMtagirikumArassa devassa merAe Nivaie' tataHkhalu sa zaroparigaraNigariamajjho vAuchu amobhamANa kosejjo / cittesobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcamicaMdovamaM mahAcAvaM / chajjai vAme hatthe naravaiNo tami vijayaMmi // 2 // ___ bANa ko chor3ate samaya bharata mahArAjA kaisA pratIta huA-yahI bAta isa gAthAdvaya meM pragaTa kI gaI hai-jisa samaya bharata rAjA ne bANa chor3A usa samaya usane malla kI taraha apanI kacchA ko acchI taraha se bAMdhaliyA thA kaTibhAga kobhI khUba acchI taraha se kasakara bAMdha liyA thA usake dvArA dhAraNa kiye kauzeya vastra usa samaya samudra kI uttha vAyu se dhIme dhIme kaMpita ho rahA thA, ataH vaha usa dhanuSavara se aisA pratIta hotA thA, ki mAnoM sAkSAt indra hI yahAM upasthita huA hai| bAkI ke gAthokta padoM ko vyAkhyA sugama hai / (tae NaM se sare bharahe NaM tathA ca-parigaraNigariamajjho vAuchu sobhmaannkosejjo| citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM-paMcamiyadovama mahAyAvaM / chajjai vAme hatthe naravaiNo taMmi vijayami // 2 // bANa cheDatI vakhate bharata nareza ke suzobhita thaye, eja vAta e uparyukata gAthA dvayamAM prakaTa karavAmAM AvI che. je samaye bharata rAjAe bANa cheyuM te samaye teNe mahala (pahelavAna) nI jema potAnI kacachA ne sArI rIte bAMdhI lIdhI. kamarane paNa sArI rIte kasIne bAMdhI lIdhI teNe kauzaya vastra dhAraNa kareluM hatuM. te vastra samudramAMthI pravAhita thatA vAyuthI maMda-maMda rUpe, kapita thaI rahyuM hatuM. ethI dhanuSadhArI te rAjA, ema lAgatuM hatuM ke jANe sAkSAt Idra ja tyAM upasthita thayela na hoya zeSa gAthAkUta padenI vyAkhyA sugama cha. (tapaNaM se sare bharaheNaM raNNA uDDhaM vehAsaM NisaDhe samANe pippAmeva bAvattari joyaNAI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 23 uttaradigvartiniSkuTavijayAnaMtarIyavRttavarNanam 813 bharatena rAjJA Urdhva vihAyasi nisRSTo muktaH san kSiprameva zIghrameva dvAsaptati yojanAni gatvA kSadrahimavagirikumArasya devasya maryAdAyAm avadhibhUtocitasthAne nipatitaH 'taeNaM se cullahimavaMtagirikumAre deve merAe saraM Nivai pAsai' tataH khalu sa kSudrahimavagirikumaro devaH maryAdAyAM zaraM nipatitaM pazyati 'pAsitA' dRSTvA Asurutte ruTe jAva pIidANaM savvosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaM ca geNhai' AsurUtto ruSTa ityadi vizeSaNaviziSTo yAvatkaraNAt bhrukuTiM karoti adhikSipati bharateti nAmAGkitaM zaraM gRhNAti nA ma ca vAcayati ityAdi grAhyaM prItidAnaM sarvoSadhoH phalapAkAntavanaspativizeSAna rAjyAbhiSekAdi yogyAn, mAlAM kalpadrumapuSpamAlAm gozIrSacandanaM ca himavatkuJja bhavaM kaTakAni yAvatpadAt truTitAni bAhAbharaNAni vastrANi AbharaNAni bharateti nAmAGkitaM zaraM cetiraNNA uDDhaM vehAsaM NisaTTe samANe khippAmeva bAvattari joyaNAI gaMtA cullahimavaMtagiri kumArassa devassa merAe Nivaie) Upara AkAza meM bharata mahArAjA ke dvArA chor3A gayA vaha bANa zIghra ho 72 baha tara yojana taka jAkara kSudra himavanta kumAra deva ke sthAna kI hada meM par3A (tae NaM se culahimavaMtagirikumAre deve merAe saraM NivaDiyaM pAsai) bANa ko apanI hadameM par3A huA jaba usa kSudrahimavantagirikumAra deva ne dekhA to (pAsittA Asuratte ruTTe jAva pIidANaM savvosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaM ca geNhai) dekhakara vaha ikadama krodha se lAla ho gayA / ruSTa ho gayA yAvat zabda se yahAM aisA pATha gRhIta huA hai usakI bhRkuTo car3ha gaI, usane bANapheMkane vAle kA tiraskAra kiyA tathA bharata isa nAma se aGkita usa bANa ko usane uThAliyA aura usa para likhe hue nAma ko usane vAMcA" ityAdi pUrvokta pATha gRhIta huA hai| tava phira usane bharata mahArAjA ko meTa meM dene ke lie saSidhiyoM ko phalapAkAntavanaspativizeSoM ko jo ki rAjyAbhiSekAdi ke yogya the| kalpavRkSa ke puSpo ko mAlA ko, gozIrSa candana ko, kaTako ko yAvatpadagRhIta truTitoM ko- bAhuoM ke AbharaNoM ko- vastroM ko evaM 'bharata' isa nAma se gaMtA cullahimavaMtagirikumArassa devassa merAe Nivaie ) 752 mAzamA 121 1 43 muphata te bANa zIdhra 72 jana sudhI jaIne kSudra himavanatakumAra devanA sthAnanI sImAM mAM 5.yu. (tae NaM se cullahimavaMrtAgarikumAre deve merA e saraM NivaDiyaM pAsai) yAre te kSudra bhavanta Pi mAre pAsa ne potAnI sImAmA 5nayutA (pAsitA Asuratte rUThe jAva pIIdANaM savvosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaMya gehai) jaI ne te ekadama krodhathI rAte caLa thaI gayA. 0STa thaI gaye. yAvat zabda thI ahIM A pramANe pATha sa gRhIta thaye che tenI bhrakuTI vakra thaI gaI teNe bANa calAvanArane tiraskAra karyA. ane bharata nAmAMkita te bANane teNe upADayuM. tathA te bANa upara lakhelA nAmane teNe vAgyuM. ItyAdi pUrvokta pATha atre gRhIta thayo che. tyArabAda teNe bharatarAjA ne bheTa mAM arpita karavA mATe soMSadhione phaLapAkAta vanaspati vizeSone ke je rAjyAbhiSe. kAdi vidhio mATe Avazyaka hoya che. kalpavRkSanA puponI mALAne, gazIrSa cadanane, kaTakone, yAvat yaduthI saMgRhIta truTine- bAhuonA AbharaNene vastrone, bharatanAmAMkita jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 814 jambUdvIpaprajJaptisUtre grAhayaM drahodakaM ca padmadrahodakaM gRhNAti 'givhittA' gRhItvA 'tAe ukkiTThAe jAva uttareNaM cullahimavaMta girimerAe aharaNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva ahaNNaM devANuppiyANaM uttarille aMtavAle jAva paDivisajjai' tathA utkRSTayA yAvat padena devagatyA vyativrajati bharatAntikamupasarpati vijJApayati ceti vijJeyam uttarasyAM kSudra himavadbhireH maryAdAyAm ahaM khalu devA priyANaM viSavAsa yAvatpadAt ahaM khalu devAnupriyANaM kiMkara iti grAhyam, ahaM khalu devAnupriyANAm auttarAho lokapAla: atra yAvatpadAt prItidAnamupanayati tad bharataH pratIcchati devaM satkAraryAta sammAnayati iti grAhyam, tathA kRtvA ca prativisarjayati nijabhavanagamanAya AjJApayatItyarthaH / / sU 23 // atha adhikartsAhAt aSTabhaktaM tapastIrayitvA kRtapAraNaka eva avadhiprApta digvijayAGka kartukAmaH zrI RpamabhUH RSabhakUTagamanAya upakramate " taraNaM se " ityAdi / mUlam - tae NaM se bharahe rAyA turae NigiNhai NigivhittA rahaM parAvai parAvatittA jeNeva usahakUDe teNeva uvAgacchai uvAgacchitA usaha kUDaM pavvayaM tikkhutto rahasireNaM phusai phusittA turae NigiNhas Nigi aGkita bANa kI tathA padmada ke jala ko sAtha meM liyaa| (geNhittA tAe ukkiTThAe jAva uttareNaM cullahimavaMta girimerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva ahaNNaM devANuppi - yaNa uttarille aMtavAle jAva paDivisajjai) aura lekara vaha usa prasiddha devagati se bharata ke pAsa calA vahAM pahu~cakara usane unase aisA nivedana kiyA- uttaradizA meM kSudra himavat parvata kI hada meM maiM Apa devAnupriya adhInastha deza kA nivAsI huuN| yahAM yAvatpada se "ahaM khalu devANupriyANAM kiMkaraH " isa pATha kA grahaNa huA hai / maiM Apa devAnupriyakA uttara dizA kA lokapAla hUM yahAM yAvat pada se "prItidAnamupanayati, tad bharataH pratIcchati, devaM satkArayati, sammAnayati" ina padoM kA saMgraha huA hai / satkAra sammAnakara phira vaha bharata nareza use visarjita kara detA hai-apane bhavana meM jAne ke lie use AjJA detA hai ||23| sAthai sIdhAM (ginhittA tAe ukkiTThAe jAva uttareNaM te tathA padmahadanA jaLa cullahimavaMta girimerAe aharaNaM devANuppiyANa visayavAsI jAva aharaNaM devANuviyANaM uttarille aMtavAle jAva paDivisajjai) bhane sa ne te potAnI suprasiddha heva gatithI bharata rAjA pAse javA ravAnA thaye. tyA paheAMcIne teNe te rAjAne A pramANe vina Mti karI ke he devAnupriya ! uttara dizAmAM kSudra himavaMta paryaMtanI somAmAM sthita temaja Apa zrInA adhInastha dezano hu~ nivAsI chu yahIM yAvat pahathI "ahaM khalu devAnupriyANAM kiMkaraH A pATha saMgRti thayeA che. huM Apa devAnupriyanA uttara dizA taraphanA dikpAla dhuM mahI yAvat pathI "prItidAnamupanayati, tad bharataH pratIcchati, devaM satkArayati, sammAnayati' me phne| saMgraha thayo che. sattAra tathA sanmAna karIne te bharatendra. rAjA tene visarjita karI de che. peAtAnA bhavanamAM javAnI tene AjJA Ape che. sUtra-2 mANu zd jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 24 RSabhakTavijayavarNanam 815 NhittA rahaM Thavei ThavittA chattalaM duvAlasaMsiaM aTThakaNNiaM ahigaraNisaMThiaM sovaNNiaM kAgaNirayaNaM parAmusai parAmusittA usabhakUDassa pavvayassa purathimillaMsi kaDagaMsi NAmagaM AuDei-osappiNI imIse taiAe samAi pacchime bhAe / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho ia nAmadhijjeNaM // 1 // ahamaMsi paDhamagayA ayaM bharahAhiyo nnvriNdo| NathimahaM paDisatta jiaMmae bhArahaM vAsaM // 2 // iti ka?NAmagaM AuDei NAmaNaM AuDittA rahaM parAvattei parAvatitA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva cullahimavaMtagirikumArasma devassa aTThAhiAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDimikkhamai paDiNikkhamittA jAva dAhiNaM disi veaddhapavvayAbhimuhe payAte yAvi hotthA ||suu024|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA turagAna nigRhvAti nigRhya rathaM parAvartayati parAvartya yatraiva RSabhakRTaM tatraiva upAgacchati upAgatya RSabhakUTa parvataM triH kRtvaH rathazirasA spRzati spRSTvA / turagAn nigRhNAti nigRhA rathaM sthApayati sthAyitvA SaTratalaM dvAdazAsrikam aSTakarNikam adhikaraNisaMsthitaM sauvaNika kAkaNIratna parAmRzati parAmRzya RSabhakaTasya parvatasya paurastye kaTake nAmakam AjuDati-avasapiNyAH asyAH tRta samAyAH pazcime bhAge / ahamasmi cakravartI bharata iti nAmadheyena // 1 // ahamasmi prathama rAjA ahaM bharatAdhipo naravarendraH / nAsti mama pratizatruH jitaM mayA bhArata varSam // 2 // iti kRtvA nAmakam AjuDati nAmakam AjuDya ratha parAvatta yati parAvanya yatrai ndhAvAranivezo yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati upAgatya yAvata kSadahimavada girikumArasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRtAryA satyAm AyadhagRhazAlAtaHpratiniSkAmati pratiniSkramya dakSiNAM dizaM vaitADhayaparvatAbhimukhaM prayAta vApyabhavat ||suu024|| TIkA - "taeNaM se" ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA turae NigiNhai NigiNhittA rahaM parAvattei ' tataH himavatsAbharata kA RSabhakUTa kI aura gamana'taeNaM se bharahe rAyA turae NigiNhai" - ityAdi sU0 24 TokArtha- (taeNaM) himavat sAdhana karane ke bAda (se bharahe rAyA turae NigiNhai) usa bharata mahArAjAnuM RSabhakUTa tarapha prayANa tapaNa se bharahe gayA turae-NigiNhai "ityAdi |suu24 / TI -(taeNaM) (habhapatanI sAdhanA yA mA (se bharahe rAyA turae NigiNhai) te vijaya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ imanwwwww 816 jambUdvIpaprajJaptisUtre dhanAnantaraM khalu sa bharato rAjA turagAna caturo'pi azvAn nigRhNAti caturpu madhye dakSiNapArzvasthaturagau AkarSati vAmapArzvasthaturagau puraskarotItyarthaH azvAn nigRhya rathaM parAvartayati nivartayati 'parAvattittA' parAvartya nivartya 'jeNeva usahakaDe teNeva uvAgarachai' yatraiva RSabhakUTam tannAmakaH parvataH tatraiva upAgacchati 'uvAgacchi tA' upAgatya 'usahakUDaM paccaya tikkhuto rahasireNaM phusai' RSabhakUTaM parvataM triH kRtvaH vAratrayaM rathazirasA rathAgrabhAgena spRzati parAmRzati 'phusittA turae NigiNhai' spRSTvA prAmRzya turagAn nigRhNAti anirodhayati 'NigihitA rahaM Thavei' azvAn nigRhya rathaM sthApayati 'ThavitA' sthApayitvA 'chattalaM duvAlasaMsiaM aTThakaNNiaM ahigaraNisaMThiaM sovaNNiyaM kAgaNirayaNaM parAmusai' sa bharato rAjA kAkaNIratnaM parAmRzati gRhNAtItyuttareNa sambandhaH kiM viziSTaM tadityAha-'chattala, SaTtalam tatra catvAri catasRSu dikSu dve tUrdhvamadhazcetyevaM SaT SaT saMkhyAkAni talAni adhobhAgA yatra tattathA tAni ca atra madhyakhaNDarUpANi yai (mau aviSamatayA tiSThantIti, tathA 'duvAlasaMsi dvAdazAsrikam dvAdaza adhaH upari tiryaka catasRSvapi dikSu pratyekaM catasRNAmastrINAM sadbhAvAt atrayaH koTayaH AkArabharata rAjA ne dhaur3oM ko khar3A kiyA-dakSiNa pAvastha ghor3oM ko kheMcA aura vAma pArzvastha ghor3oM ko Age kiyA-isa taraha se karake usane (rahaM parAya tei) ratha ko lauTAyA ( parAvatittA jeNeva usahakUDe teNeva uvAgacchai) ratha ko lauTAkara mor3akara jahAM RSabhakUTa thA vaha vahAM para AyA ( uvAgacchittA usahakUTaM pavvayaM tikkhutoM rahasireNaM phusai) vahAM Akara ke usane RSabhakUTa parvata kA ratha ke agrabhAga se tIna bAra sparza kiyA (phusi tA turae NigiNDai) tIna bAra sparza karake phira usane ghor3oM ko calane se rokA- ( NigiNihattA rahaM Thavei) dhor3oM ko roka kara usane ratha khar3A kiyA ( ThavittA chattalaM duvAlasaMsi aTTakaNNiaM ahigaraNisaMThiaM sovaNiyaM kAgaNirayaNaM parAmu sai) ratha khar3A karake usane kAkaNo ratna ko uThAyA-yaha kAkaNIratna 6 talau vAlA hotA haicAra dizAoM meM 4tala aura Upara nIce meM 1-1 tala-isa taraha se isake ye 6 tala hote haiMtathA isameM 12 koTiyAM hotA hai- ye koTiyAM eka prakAra ke AkAra vizeSarUpa hotI hai / ATha bharata mahArAjAe ghoDAo ne UbhA rAkhyA. dakSiNa pA2vastha ghaDAone kheMcyA ane vAmapaashvsth ghoDAyAne mANa 4aa. mA pramANe zana to (raha parAvattei) 2thane paach| 3cyA ( parAvattittA jeNeva usahakUDe teNeva uvAgacchai ) 2thana paach| 32vIna te sarata nareza yAM palaTa te tyAM gayA. ( uvAcchittA usahakUDa pavvayaM tikkhuto rahasireNaM karaNa) tyAM pahoMcIne teNe traSabhakUTa parvatane rathanA agra bhAgathI traNa vakhata sparza karyo (phusittA turae NigiNhai) trae mata 25za 4rIne pachI taNe pAyAne lA rAjyA. (NigiNhittA rahaM Thavei) ghoDAyAne zIna te 25 ase nyA. (ThavittA chattalaM dupAlasaMsia aTThakaNNiaM ahigaraNisa Thia sovaNiya' kAgaNirayaNaM parAmusai) 2tha anA rAkhIne teNe kAkaNI 2nane hAthamAM lIdhuM. e kAkaNI ratna 6 tala vALuM hoya che. cAra dizAomAM 4 tala ane upara-nIce eka-eka taLa. A pramANe sarve maLIne e ratnane 6 cha taLa hoya che. e ratnamAM 12 keTio hoya che. e kaTie eka prakAranA AkAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAra: sU0 24 RSabhakUTa vijayavarNanam 817 vizeSAH yatra tattathA punaH kIdRzam 'aTTakaNNiaM' aSTakarNikam karNikA koNA / yatra atriyaM milati teSAM cAdha upari pratyekaM cartu sadbhAvAt aSTakarNikAH yatra tattathA punazca 'mahigaraNisaMThiaM' adhikaraNisaMsthitam adhikaraNiH-suvarNakAropakaraNaM 'eraNa' iti bhASAprasiddham tadvat saMsthitaM saMsthAnam AkAravizeSo avayavasannivezo yasya tattathA tat sadRzAkAra mityarthaH samacaturasratvAt punazva kIdRzam 'sovaNiyaM' sauvarNikaM suvarNamayam aSTasuvarNamayatvAt, tatra keca aSTa suvarNA ityAha- ' catvAri madhuratRNaphalAnyekaH zvetasarSapaH SoDazazvetasarSapAH ekaM dhAnyamASaphalaM ! dve dhAnyamASaphale ekA guJjAH ekaH karmamASakaH SoDazakarmamApakA ekaH suvarNa iti etAdRzairaSTabhiH suvarNaiH kAkaNIratnaM niSpadyate iti etAdRzavizeSaNaviziSTaM kAkaNIratnaM parAmRzati gRhNAti 'parAmusitA' parAmRzya kAkaNIratnaM gRhItvA "usabhakUDassa pavtrayassa purathimillesi kaDagaMsi NAmaMga AuDei ? RSabhakUTasya parvatasya paurastye pUrva bhAgavarttini kaTake madhyabhAge nAmakaM nAmaiva nAmas svArthe kaH AjuDati sambaddhaM karoti likhatItyarthaH kena prakAreNa likhatItyAha - gAthAisake kone hote haiM- jahAM tIna koTiyA milatI hai / ye ATha kone rUpa karNikAeM unake nIce Upara pratyeka meM 4-4 hotI hai / isa kAkaNI ratna kA saMsthAna adhikaraNI jaisA hotA hai jise eraNa kahA gayA hai / isa para suvarNakAra sonecAMdI ke AbhUSaNoM ko kUTa 2 kara banAtA hai / yaha mamacaturasra hotA hai isIliye ise eraNa ke jaisA kahA gayA hai / (sovaNiyaM ) yaha aSTa suvarNamaya hotA hai / ye aSTasuvarNa isa prakAra se niSpanna hote haiM--cAra madhura tRNa phaloM kA eka zveta sarva hotA hai / solaha zvetasarSapoM kA eka ur3ada ke dAne ke samAna kA vacana hotA hai / do uDadoM ke barAbara vajanavAlI eka guJjA-rati hotI hai / aura 16 ratiyoM kA eka suvarNa hotA haiaise AThasuvarNa ke barAbara isakA vajana hotA hai / (parAmusittA) isa prakAra ke vizeSaNoM se viziSTa kAkaNIratna ko lekara ( umabhakUDassa pavvayassa purathimillAsa kaDagaMsi Na magaM AuDei) usane RSabhakUTa parvata ke pUrva bhAgavartI kaTaka para- madhyabhAga meM apanA nAma likhA- " nAmaka" meM vizeSa rUpa hoya che e ratnane ATha khUNAo hoya che. tyAM traNa kATie male che. e A khUNAonAM rUpamAM je karNikAo hoya che, temanI nIce ane upara pratyeka mAM 4,4 khUNAo haiya che. e kAkaNI ratnanuM sthAna adhikaraNI jevu hAya che. jene eraNu kahevAmAM Ave che. suva`kAra enI Upara suvaNa' cAMdInA AbhUSaNe kUTI-kUTIne taiyAra kare che. e samacatusra hoya che, methI me ratnane mero hevAmAM bhAvyu che. ( sovaNNiyaM ) me STa suvarNabhaya hoya che. e aSTa suvaNe+ A pramANe niSpanna hoya che. cAra madhura tRNa kapAnu eka zveta sarasava hAya che. 16 zveta sarasavanu vajana eka aDada barAbara hoya che. e AdonI barAbara vajanavALI eka gujA-ratti hAya che. 16 rattinu eka suvaNa hoya che. evA mAsuvarNunI rAjara menuM vana hoya che (parAmusittA) mA bhatanA vizeSaNothI viziSTa azI ratnane vardhane (usabhakUDasla pavvayassa purathimillesi kar3agaMsi NAma AuDei ) teNe RRSabhakUTa parvatanA pUrva bhAgavatI" kaTaka uMpara madhya bhAgamAM-peAtAnu nAma lakhyuM 103 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 jambUdvIpaprajJaptisUtre dvayam 'osappiNI' ityAdi 'osappiNI imIse taiyAe samAe pacchime bhAe' 'osappiNI' avasarpiNyA: atra SaSThI lopaH prAkRtatvAt asyAH tRtIyAyAH samAyAH tRtIyArakasya pazcime bhAge tRtIye bhAge ityarthaH / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho ia nAmadhijjeNaM // 1 // dvitIya gAthAmAha-ahamasmi cakravartI bharata iti nAmadheyena nAmnA 'ahamaMsi paDhamarAyA, ahayaM bharahAivo nnrvriNdo| Nasthi mahaM paDisatta jithaM mae bhArahaM vAsa // 2 / / ahamasmi prathamarAjA prathamazabdasya pradhAnaparyAyatvAt, ahaM bharatAdhipaH-bharatakSetrAdhipaH naravarA:sAmantAdayaH teSAmindraH nAsti mama pratizatru:-pratipakSaH jitaM mayA bhArataM varSam // 2 // 'tti kaTu' iti kRtvA 'NAmagaM AuDei' nAmakam AjuDati likhati asya sUtrasya nigamArthakatvAnna paunaruktyam 'NAmagaM AuDittA rahaM parAvattei' nAmakam AjuDya likhisvArtha meM "ka" pratyaya kiyA gayA hai- apane nAmako usa bharata nareza ne kisa prakAra se likhA ise pragaTa karane vAlI ye do gAthAe~ haiM"osappiNI imIse taiAe samAi pacchime bhAe / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho isa nAmadhijjeNaM // ahamaMsi paDhamarAyA ahayaM bharahAhivo NaravariMdo / NasthimahaM paDisattU jiaM mae bhArahaM vAsaM // 2 // inakA artha isa prakAra se haiM-isa avasarpiNI kAla ke tRtIya Are ke pazcima bhAga meMtRtIya bhAga meM- maiM bharata nAma kA cakravartI huA hUM, 1 aura maiM hI yahAM- bharata kSetra meM karmabhUmi ke prArambha meM sarva prathama rAjA huA huuN| yahAM prathama zabda pradhAnaparyAya kA vAcI hai| sAmanta Adi kA maiM indra ke jaisA indra hUM merA koI zatru nahIM hai| mere SaT khaNDamaNDita bharata kSetra meM merA akhaNDa sAmrAjya sthApita ho cukA hai| (iti kaTu NAmagaM AuDei) isa prakAra se usane apanA paricayAtmaka nAma likhA (NAmagaM AuDittA rahaM parAvattei) nAma likha karake phira "nAmasvAbhA 'ka' pratyaya savAbhata mAvata cha, pAtAnu nAmata lata nareza kevI rIte lakhyuM. Ane prakaTa karavA mATe A be gAthAo che-- osappiNI imIse taiAe samAi pacchime bhAe / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho i anAmadhijjeNaM // 1 // ahamaMsi paDhamarAyA ahaya bharahAhivo garabariMdoM / thimahaM paDisatu jiaM mae bhArahaM vAsaM // 2 // e gAthAono artha A pramANe che- e avasarpiNI kALanA tRtIya ArakanA pazcimabhAgamAM- tRtIya bhAgamAM- huM bharata nAme cakravata thayA chuM. 15 ane huM ja ahI bharatakSetramAM karmabhUminA prAraMbhamAM sarvaprathama rAjA thayo chuM, ahIM prathama zabda pradhAnane paryAya vAcaka che. eTale ke prathama zabdane arthe pradhAna athavA mukhya thAya che. sAmata vageremAM huM Indra je chuM, mAre koI zatru nathI, SaTu khaMDa maMDita A bharatakSetramAM mAruM ma sAya sthAI yUyaM che. (iti kaTu NAmagaM AuDei ) mA pramANe tethe pariyayAma pAtAnu nAma jyu. (NAmaga AuDitA rahaM parAvate) nAma samAna pachI to tyAMcA pAtAnA 2yane paach| bAyo. (parAvatitA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 24 RSabhakTavijayavarNanam 819 tvA rathaM parAvartayati 'parAvati tA' parAvartya 'jeNeva vijayakhadhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yatraiva bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva' atra yAvatpadAt turagAn nigRhNAti rathaM sthApayati tataH sthanAt pratyavarohati majjanagRha pravizati pravizya snAti majjanagRhAtpratiniSkrAmati bhuGkte bAhyopasthAnazAlAyAM siMhAsane upavizati zreNI prazreNIzadvayati kSudrahimavagirikumArasya devasyaaSTAhikAkaraNam aSTadinaparyantaMmahAmahotsava sandizati tAzva kurvanti AjJaptikAM ca pratyarpayantIti grAhyam 'cullahimavaMtagirikumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhadharasAlAo paDiNikkhamai' tatazca tadivya cakraratnam kSudrahimavadgirikumArasya devasya aSTAhikAyAM tadeva vijayopalakSitASTadinaparyantAyAM mahAmahimAyAM mahotsavavizepAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlataH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya : 'jAva dAhiNi usane vahA~ se apane ratha ko lauTAyA (parAvattitA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvadANasAlA teNeva uvAgacchai) ratha ko lauTAkara phira vaha jahAM para vijayaskandhAvAra kA paDAva par3A huA thA, aura usameM bhI jahAM para bAhya upasthAnazAlA thI vahAM para aayaa| (uvAgacchittA jAva cullahimavaMtagirikumArassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivatAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) bahAM Akara ke usane yAvat kSudrahimavagirikumAra nAma ke deva ke vijayopalakSya meM ATha dina taka mahAmahotsava kiyA jaba ATha dina kA mahAmahotsava samApta ho cukA- taba vaha cakraratna AyudhazAlA se bAhara nikalA- yahA~ jo "yAvat" zabda kA prayoga huA hai usase "turagAn nigRhNAti,- rathaM sthApayati, tataH pratyavarohati, majjanagRhaM pravizati, snAti, majjanagRhAtpratiniSkAmati, bhuGkte vAhyopasthAnazAlAyA-siMhAsane upavizati, zreNIprazreNI zabdayati, kSudrahimavadgirikumArasya devasya aSTAnhikA karaNaM aSTadinaparyantaM sandizati, tAzca kurvanti, AjJaptikAM ca pratyarpayanti" isa pATha kA grahaNa huA hai / ina pado kI bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai ) 2thane paach| vANIna pachI tayAM vinaya skaMdhAvArane paDAva hatuM ane temAM paNa jaryA bAhya upasthAna zALA hatI tyAM AvyA. ( uvAgacchittA jAva cullahimavaMtagirikumArassa devassa aThThAhiyAe mahAmahimAe NivatAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) tyA mAvIna to yAvat kSudra bhita giri kumAra nAmaka devanA vijayepalakSyamAM ATha divasa sudhI mahAmahotsava ujavyA. jyAre ATha divasane mahAmahotsava samApta thaI gayo tyAre te cakarana Ayudha zALAmAMthI bahAra nIjyuM mahIne 'yAvat' zaNhone prayAga 42vAmA mAvasa cha, tanAthI 'turagAn nigRhNAti rathaM sthApayati, tataH pratyavarohati, majanagRhaM pravizati, snAti, majanagRhAtpratiniSkAmati, bhuGkte, bAhyopasthAnazAlAyAM siMhAsane upavizati, zreNIprazreNi zabdayati, kSudrahimavad girikumArasya devasya aSTAhikAkaraNaM aSTadinaparyantaM sandizati, tAzca kurvanti, AzaptikAMca pratyarpayanti" the 48 sahIta thayecha. ye pahanI vyAcyA 5i yathAsthAne jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 jambUdvIpaprajJaptisUtre disi veyaddhapavvayAbhimuhe payAte yAvi hotthA' taddivyacakraratnam dakSiNAM dizamuddizya vaitAThyaparvatAbhimukhaM prayAtaM cApyAsIt cApyabhavat ||suu024|| __mUlam -tae NaM se bharahe rAyo taM divvaM cakkarayavaNaM jAva veaddhassa pavvayassa uttarille NitaMbe teNeva uvAgacchai uvAgacchitA veaddhassa uttarille NitaMbe duvAlajoyaNAyAmaM jAva posahasAlaM aNupavisai jAva NamiviNamINa vijjAhararAINaM aTThamabhattaM pagiNhai pagiNhittA posahasAlAe jAva NamiviNami vijjAhararAyANo maNasI karemANe 2 ciTThai, tae Na tassa bharahassa raNNo aTThamabhattasi pariNamamANaMsi NamiviNamI vijjAhararAyANo divvAe maIe coia maI aNNamaNNassa atiaMpAubhavaMti, pAunbhavittA evaM vayAsI uppaNNe khalu bho devANuppiyA! jaMbuddIve dIve bharahe rAyA cAuraMtacakkavaTTI taM joameyaM toyapaccuppaNNamaNAgayANaM vijjAhararAiNaM cakkavaTTINaM uvatthANiaM karettae, taM gacchamo NaM devANuppiyA ! amhe vi bharahassa rapaNo uvatthANi karemo iti kaTu viNamINAUNaM cakkavaTTI divvAe maIe coiamaI mANummANappamANajuttaM teassi rUvalakkhaNajuttaM ThiajuvvaNakesavaTThiaNahaM savvarogaNAsaNi balakari icchiasouNhakAsajuttaM-tisu taNuaM tisu taMbaM tivalIgatiuNNayaM tigaMbhIraM / tisu kAlaM tisu seaM tiAyataM tisuavicchiNNaM // 1 // samasarIraM bharahe vAsaMmi savvamahilappahANa suMdarathaNajadhaNavarakaracalaNa NayaNa sirasijadasaNajaNahiaramaNamaNahari sigArAgAra jAva juttovayArakusalaM amaravahaNaM surUvaM rUveNaM aNuharaMti subhadaMmi jovvaNe vaTTamANi itthIrayaNaM NamI a syaNANi ya kaDagANi ya tuDiANi ya geNhai, geNhitA vyAkhyA pUrva meM yathAsthAna kI jA cukI hai| ataH vahIM se jJAta kara lenI cAhiye / (paDiNikvamittA jAva dAhiNiM disi veyaddhapavvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA) AyudhagRhazAlA se bAhara nikala kara vaha cakraratna dakSiNa dizA kI ora vaitATyaparvata kI tarapha cala diyA // 24 // 2558 42vAmA mApI cha. methI jijJAsumethe tyAMthI meii se naye. (paDiNikvamittA jAva dAhiNi disi veyaddhapavyayAbhimuhe payAe yAvi hotthA ) mAyudhAmayI mAra nIkaLIne te cakrana dakSiNa dizA tarapha vaitADhaya parvatanI tarapha ravAnA thayuM merA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU025 namobinamInAmAnau vidhAdhararAjJoHvijayavarNana 821 tAe ukkiThAe turiAe jAva udhUAe vijjAharagaie jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati uvAgacchittA, aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNIyAIjAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMti vaddhAvitto evaM vayAsI abhijieNaM devANuppiyA ? jAvaamhe devANuppiANaM ANattikiMkarA iti kaTutaM paDicchaMtu NaM devANuppiA ! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi smppei| taeNaM se bharahe rAyA jAva paDivisajjei paDivisajjitA posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA majjaNadharaM aNupavisai aNupavisitA bhoaNamaMDave jAva namIvinamINaM vijjAhararAINaM aTThAhia mahAmahimA, tae NaM se divve cakkarayaNe AugharasAlAo paDiNikkhamai jAva uttarapuristhamaM disi gaMgAdevI bhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA, sacceva savvA siMdhuvatavvayA jAva navaraM kuMbhaTThasahassaM syaNacitaM NANAmaNi kaNagarayaNabhatticittANi a duve kaNagasIhAsaNAI sesaM taMceva jAva mahimatti ||suu025|| chAyA tataH khalu tadivyaM cakraratnaM yAvad vaitADha yasya parvatasyau ttarAho nitambaH tatraiva upAgachati upAgatya vaitADhayaparvatasyau tarAhe nitambe dvAdazayojanAyAma yAvatpauSadhazAlAmanu pravizati,yAvat namivinamyoH vidyAdhararAjJoH aSTamabhaktaM pragRhNAti pragRhya pauSadhazAlAyAM yAvat namivinami vidyAdhararAjAnau manasi kurvANo manasi kurvANastiSThati, tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakte pariNamati namivinami vidyAdhararAjAnau divyayA matyA coditamatI anyo'nyasyAntikaM prAdurbhavataH prAdurbhUya evamavAdiSTAm utpannaH khalu bho devAnupriyAH jambUdvIpe dvIpe bharate varSe bharato rAjA cAturantacakravartI tasmAjjItametat atItavartamAnAnAgatAnAM vidyAdhararAkSAM cakravartinAmupasthAnikaM kattuM tadgacchAmaH khalu devAnupriyAH ! vayamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM kurma iti kRtvA vinamaH rAjAnaM cakravatinaM divyayAmatyA matiH mAnonmAnapramANayuktAM tejasvinI rUpalakSaNayuktAM sthitayauvanakezAsthitanakhAma sarvaroganAzinI balakarIm icchita zItoSNasparzayuktAM triSu tanukAM triSu tAmrAM trivalIka vyunnatAM trigambhIrAm / triSu kRSNAM triSu zvetAM triSu AyatAM triSu ca vistIrNA samazarIrA bharate varSe sarvamahilApradhAnAM sundara stanajaghanakaracaraNanayanasirasija dazanajanahRdayaramaNa manoharI zRGgArAgAra yAvat yuktopacArakuzalAM amaravadhUnAM surUpa rUpeNa anuharantI subhadrAM bhadre yauvane vartamAnAM strIratna namizca ratnAni kaTakAni ca truTikAni ca gRjAti gRhItvA tayA utkRSTayA tvaritayA yAvaduddhatayA vidyAgharagatyA yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchataH upAganya antarikSapratipannau sakiMkiNIkAni yAvat jayena vijayena varddhayataH vayitvA evamavAdiSTAm abhijitaM khalu devAnupriyAH ! yAvat AvAm devAnupriyANamAjJaptikiGkarAvitikRtvA tatpratIcchantu devAnupriyAH ! asmAkamida yAvat vinamiH strIratnaM namizca ratnAni samarpayati ta taH khalu sa bharato rAjA yAvat prativisarjayati prativisRjya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 jambUdvIpaprajJaptisUtre pauSadhAzAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya majjanagRhamanupravizati anupravizya bhojanamaNDape yAvat namivinamyoH vidyAdhararAjJoH aSTAhikAM mahAmahimAm, tataH khalu taddivyaM cakraratnam AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati yAvaduttarapaurastyAM dizaM gaGgAdevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat saiva sarvA sindhuva tavyatA yAvata navaraM kummASTasahasraM ratnacitraM nAnANikanakaratnabhakticitrANi ca dve kanaka siMhAsane zeSaM tadeva yAvat mahimeti ||suu025|| TIkA-'taeNaM se bharahe" ityAdi / 'tapaNaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM jAva veaddhassa pavvayassa uttarille NitaMye teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM yAvad yAvat padAt dakSiNasyAM dizi vaitADhyaparvatAbhimukhaM prayAtaM pazyati dRSTvA hRSTatuSTacittAnanditaH ityAdi sarva vaktavyam / tataH vaitAvyasya parvatasya auttarAho nitambaH uttarapArzvavartI kaTakaH adhobhAgaH tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'veyaddhassa packyassa uttarille nitaMbe duvAlasajoyaNAyAmaM jAva posahasAlaM aNupavisai jAva' vaitAvyasya parvatasya auttarAhe-uttarapArzvavartini nitambe gireH samIpabhAge adhaH prAnte dvAdazayojanA''yAmam dvAdazayojanadeyam atra yAvatpadAt navayojanavistIrNa varanagarasadRzam skandAvAra "tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM'- ityAdi sU0 25 / / TIkArtha-(tae NaM se bharahe rAyA taM divaM cakkarayaNaM jAva veyaddhassa pavyayassa utarille NitaMbe teNeva uvAgacchai) isake bAda jaba bharata rAjA ne usa divya cakraratna kI yAvat dakSiNa dizA meM vaitAdayagiri kI ora jAte hue dekhA to dekhakara vaha bahuta hI adhika hRSTa evaM tuSTa cita huaa| isake bAda jahAM vaitAbya parvata kA uttaradigvartI nitamba thA-adhobhAga thA- vahAM para vaha AyA (uvAgacchittA veyarassa pavyayassa utarille NitaMve duvAlasajoyaNAyAmaM jAva posahasAlaM aNupavisai) vahAM Akara ke usane vaitADhaya parvatake uttaradigvartI nitamba para girisamIpa meM-adhaH prAnta meM-dvAdaza yojana kI lambAI vAle evaM nauyojana kI caur3AI vAle zreSThanagara ke jaise apane skandhA 'taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNa' // ityAdi sUtra. 25 // TI -(tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva veyaddhassa pavvayassa uttaH rille Nitabe teNeva uvAgacchai) tyA2 mA yAre bharata 20 me te haya 22tnane yAvat dakSiNa dizAmAM vaitADhaya giri tarapha jatuM joyuM te joIne te bahu ja hanTa temaja tuSTa cittavALo thayo. tyAra bAda jyAM vaitADhaya parvatane uttara dizA tarapha no nitaMba hata-adha bhAga hato, tyAMta mAvya.. (uvAgacchitA veyaddhassa pavvayasla uttarille NitaMve duvAlasajoyaNAyAma jAva posahasAlaM aNupavisai) tyA bhAvInata vetADhaya ptn| tahata nita 52 giri samIpa-adha: prAta mAM-dvAdazAjana jeTalI laMbAI vALA ane navajana pramANa vALA zreSTa nagara jevA potAnA skandhAvAra ne paDAva nAkhyA pachI pauSadhazALAmAM zrImahArAja bharata jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 0 3 vakSaskAraH sU0 25 namobinamonAmAnau vidyAdhararAjJoHvijayavarNana 823 nivezamiti karotIti vAcyama. pauSadhazAlAM sa bharato'nupravizati / atra yAvatpAdAta pauSadhavizeSaNAni sarvANi vaktavyANi 'NamiviNamiNaM vijjAhararAINaM aTThamabhattaM pagiNhai' namivinamyoH prathamatIrthakara zrIRSabhasvAmi mahAsAmantakacchamahAkacchaputrayoH vidyAdhararAjJoH sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' pragRhya aSTamabhaktamavadhArya 'posahasAlAe jAva Nami viNami vijjAhararAyANo maNasI karemANe karemANe cii' pauSadhazAlAyAM yAvatpadAtU avastRtakuzAsanopaviSTo muktabhUSaNAlaGkAro brahmacArI pauSadhika ityAdi vizeSaNaviziSTo bharataH namivinami vidyAdhararAjAnau manasi kurvANo manasi kurvANastiSThati anayorupari bANamokSaNena prANadhAtanaM na kSatriyadharma iti buddha yA sindhyAdi devInAmiva anayormanasi vAra kA paDAva DAlA phira usa pauSadhazAlA meM bharata nareza ne praveza kiyaa| yahAM para jo yAvat zabda AyA hai usase isa pATha meM pauSadha ke jitane vizeSaNa pahile kahe jA cuke haiM, ve saba kahalenA cAhiye yaha pragaTa kiyA hai "Nami viNamiNaM vijjAharAhaNaM aTThamabhattaM pagihaI) pauSadhazAlA meM praviSTa hokara usa bharata rAjA ne zrI RSabha svAmI ke mahAsAmantakaccha ke putra evaM vidyAdharoM ke rAjA aise nami aura vinamiko apane vaza meM karane ke liye aSTama bhakta kI tapasyA dhAraNa karalI / (pagiNhittA posahaptAlAe jAva NamiviNamivijjAhararAyANo maNa so karemANe 2 ciTrai) aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa karake pauSadhazAlA meM yAvatpadagRhIta ve bharata rAjA kuzAsana para uvaviSTa ho gaye / samasta bhUSaNa evaM alaGkAroM kA unhoMne parityAga kara diyaa| ve brahmacArI bana gaye / ityAdi pUrvokta samasta vizeSaNAM se viziSTa hue una bharata rAjA ne nami vinamirAjAoM ko jo ki vidyAdharoM ke svAmI the, kisa prakAra se vaza meM kiyA jAve kyoMki inake Upara bANa kA chor3anA aura usase inakA prANaghAta karanA yaha kSatriya dharma nahIM hai, ataH sindhaAdi deviyAM kI taraha ina donoM ke inheM apane mana meM karane rUpa sAdhanopAya meM ve pravRtta ho nareze praveza karyo. ahIM je yAvat zabda Avela che tenAthI e pAThamAM pauSadha aMgenA jeTalAM sei pAmA mAyA cha ta madhA mahI 59 ahe| 421 nase. "Nami viNamiNa vijjAhararAINaM aTThamabhataM pagiNhaI" pauSadhazANAmAM praviSTa nete marata zata zrIRSabha devasvAmI nA mahAsAmanta kacchanA putra temaja vidyAdharonA rAjA evA nami ane vinamine potAnAzamA 42vA bhATa aSTamalatanI tapasyA pA23 421. (pagiNihattA posahasAlAe jAva NamiviNami vijAhararAyANo maNasI karemANe 2 ciTUTai) maTamalatanI tapasyA dhAra karIne pauSadhazALAmAM yAvatuM pada gRhIta te bharata rAjA kuzanA Asana upara upaviSTa thaI gayA samasta bhUSaNa ane alaMkAre temaNe parityAga karyo. teo brahAcArI banI gayA ityAdi pakata samasta vizeSaNothI viziSTa thayelA te bharata rAjAe nami- vinami rAjAone ke e vidyAdharonA svAmI hatA temane kevI rIte vazamAM karI zakAya? kema ke temanI upara bANa vagere zastrone prayoga karI temane haNavA, te kSatricita dharma nathI ethI sinha vagere devIonI jema ja e bane ne pitAnI vazamAM karavA mATe je sAdhanane upayoga thaI zake jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre karaNamAtrarUpe sAdhanopAye pravRtta ityarthaH 'tae NaM tassa bharahassa raNo aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi Nami viNami vijjAhararAyANo divyAe maIe coiyamaI aNNamaNNassa aMti pAubbhavaMti' tataH tadanantaraM khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakte pariNamati sati paripU prAye jAyamAne sati namI vinamI vidyAdhararAjAnau divyayA divyAnubhAvajanitatvAta matyA jJAnena coditamatI preritamatiko avadhijJAnAdhabhAve'pi yattayo bharatamanoviSayakajJAnaM tatsaudharmezAnadevInAM manaH pravicArI devAnAM kAmAnuSaktamanojJAnamiva divyAnubhAvAdavagantavyam, anyathA tAsAmapi svavimAnacUlikAdhvajAdi viSayakAvadhimatInAM ramaNecchA jJAnAsambhavena suratAnukUlaceSTonmukhatvaM na sambhavediti, etAdRzau santau tau anyo'nyasya antikaM samIpaM prAdurbhavataH 'pAubbhavittA evaM vayAsI' prAdurbhUya prakaTIbhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSTAm uktavantau kimuktavantau ityAha-'uppaNNe khalu' ityAdi / 'uppaNNe khalu bho gye| (tae NaM tassa bharahassa raNNo aTThapamattaM se pariNamamANaMsi parigamamANaMsi NamiviNamI vijjAhararAyANo divyAe maIe coiyamaI aNNamaNNassa aMtiaM pAubbhavaMti) bharata rAjA kI aSTama bhakta kI tapasyA jaba pUrNa hone kI AI taba nami aura vinabhi donoM vidyAdhara rAjA divyAnubhAvajanita hone se divya aise apane jJAna ke dvArA prerita mativAle bana kara Apasa meM eka dUsare ke samIpa Aye / yahAM divya jJAna se bharata ke mana kI bAta jAnane kA jo ullekha kiyA gayA hai / so inake avadhijJAna to thA hI nahI phira bhI unhoMne jo usake mana kI bAta jAnalI vaha saudharmezAna kI deviyAM jisa prakAra manaH pravicAri devoM ke divyAnubhAva se (kAmAnuSaktamanovijJAna vAlo hotI hai / uso taraha se inhoMne bhI divyAnubhAva se bharata ka mana ke bhAva ko jAnaliyA aisA samajhanA cAhiye / yadi aisI vAta na mAnI jAve to phira apane vimAna kI cUlikA kI dhvajamAna jAnanevAle avadhijJAna vAlI una deviyo meM unake riraMsA jJAna ke abhAva se suratAnukUla kAma ceSTA ke prati unmukhatA nahIM bana sakatI hai / (pAubhavittA evaM vayAso) tamA pravRtta nyA. (tae Na tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi Nami viNamI vijAhararAyANo divvAe maIe coiyamaI aNNamaNNassa aMtiaM pA umbhavaMti ) zrIbharata mahArAjAnI aSTama bhakata nI tapasyA jyAre pUrI thavA AvI tyAre nami ane vinami bane vidyAdhara rAjAo divyAnubhAvajanita hovAthI divya evA pitAnA jJAna vaDe prerita thaIne paraspara eka- bIjAnI pAse AvyA. ahIM divya jJAnathI bharatarAjAnA mananI vAta jANavA aMgeno ja ullekha karavAmAM Ave che te temane avadhijJAnate hatuM nahi chatAMe je temaNe tenA mananI vAta jANI lIdhI te saumeMzAnanI devIo jema manaH pravicAri devanA divyAnubhAvathI kAmAnuSakRta mane vijJAnavALI hoya che, te pramANe ja emaNe paNa digyAnubhAvathI bharatane manano bhAva jANI lIdhe. Ama samajI levuM joIe je A pramANe mAnavAmAM Ave nahIM to pachI potAnA vimAnanI cUlikAthI dhvajAmAna jANanAra avadhijJAnavALI te devIomAM temanA riraM sAjJAnanA abhAvathI suratAnukUla kAmaceSTA pratye umukhatA saMbhavI zatama nathI. (pAubhavittA evaM vayAsI) mA pramANe teso bhanne pAse bhAvI ne jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU025 namobinamInAmAnau vidhAdhararAjJaHvijayavarNana 825 devANuppiyA ! jaMbuddive dIve bharahe vAse bharahe rAyA cAuraMtacakkavaTI taM jIamea. tIapaccuppaNNamaNAgayANaM vijjAhararAINaM cakkavaTTINaM uvatthANIyaM kare tae' utpannaH khalu bho devAnupriyAH ! jambUdvIpe dvIpe jambUddhIpanAmaka madhyajambUdvIpe bharate varSe bhara. takhaNDe zrIbharato nAma mahArAjA cAturantacakravartI catvAro'ntAH trayaH pUrvApAdakSiNasamudrAH caturthoM himAlaya giravara ityevaM rUpAste vazyatayA santi yasya sa cAturantaH sa cAsau cakravartI ca iti cAturantacakravartI tat tasmAjjotametat eSa AcArakramaH atItavartamAnAnAgatAnAM vidyAdhararAjJAM cakravartInAmupasthAnika ratnAdinA prAbhRtaM kartum arpayitum 'taM gaccha mo NaM devANuppiyA / amhe vi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemo tat tasmAtkAraNAt gacchAmaH khalu devANupriyAH ! vayamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM kurmaH 'itikaTu' iti kRtvA iti anyo'yaM bhaNitvA 'viNamo' vinamiH uttarazreNyadhipatiH subhadrAM nAmnA strIratna namizca dakSiNazreNyadhipatiH ratnAni kaTakAni truTikAni ca gRhNAti itgagre'nvayaH atha vinamiH kIdRzaHsana kiM kRtvA subhadrAM kanyAratnaM gRhAti ityAha-'NaNaM cakkavahi divyA maIe coiyamaI' divyayA matyA divyena jJAnena noditamatiH preritaH san cakravartinaM rAjAnaM isa taraha ve eka dUsare ke pAsa Akara vicAra karane lage (uppaNNe khalu bho devANuppiyA ! jaMbudIve dIve bharahe vAse bharahe rAyA, cAuraMtacakkavaTTI taM jIameaM) he devAnupriya ! jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM bharata kSetra meM cAturanta cakravartI bharata nAma ke rAjA utpanna hue haiN| to yaha AcAra hai / (tIapaccuppaNNamaNAgayANaM vijjAhararAINaM cakkavaTINaM uvatthANiaM karetae) a. tIta vartamAna aura anAgata vidyAdhararAjAoM kA ki ve cakravartiyoM ke liye bheTa meM ratnAdika pradAna kre| (taM gacchAmo devANuppiyA ! amhe vi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemo) to he devAnupriya calo- hamaloga bhI bharata rAjA ke liye meTa deveM (iti kaTu) isa prakAra se paraspara meM vicAra vinimaya karake (viNamI) utara zreNI ke adhipati vinamI ne subhadrA nAma kA strIratna ko pradAna kiyA aura dakSiNa zreNI ke adhipati nami ne ratna ko kaTaka aura truTika pradAna kiye aisA yahA~ sambandha lagA lenA cAhiye / (NAUNaM cakavaTi divvAe maIe coiamaI) viyA2 421 / yA. (uppaNNe khalu bho devANuppiyA ! jabudive dIve bharahe vAse bharahe gayA, cAuraMtacakkavaTTI taM jIame) hevAnupriya! bhUdvIpa nAma dvIpamA bharatakSetramA yAturanta yatI marata nAbhe rA 4-1 cyAche to mApo se mAyA cha (nIapaccuppaNNamaNAgayANa vijjAhararAINaM cakkavaTToNa uvatthANi kare tae ) matAta, patamAna bhane anAgata vidyAdhara rAjAone ke teo cakravatI e mATe bheTa rUpamAM ratnAdika pradAna kare (taM gacchAmo devANuppiyA! amhevi bharahassa raNNA uvatthANiyaM karemo ) to ivAnapriya, yATI, amesA // mahArAja bhATaleTa piye. ( iti kaTTa) sApramANe 52252 viyavinimaya 4zana (viNamI) uttara zrIna mathita vinamA bhadrA nAma strIratna pradAna karyuM ane dakSiNa zreNInA adhipati namie ratnanA kaTaka ane truTika pradAna yA seve| atha mahIne se. (NAUNaM cakkaTTi divvAe maIe coi 104 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 826 jambUdvIpaprajJaptisUtre , bharataM jJAtvA tasmai upahAraM pradAtuM tadanurUpAM subhadrAM strIratnaM gRhNAtItyarthaH / ataeva anantaroktasUtrataH cakravartitve labdhe'pi yat 'NAUNaM cakkavahiM ' ityAdyuktaM tat subhadrA strIranamasyaivopayogi iti yogyatA khyApanArthamava seyam, tatra kIdRzIM subhadrAmityAha - 'mANumANapamANajutaM' mAnonmAnapramANayuktAm, tatra mAnaM jaladroNapramANatA unmAnam tulAropitasyArddhabhAra pramANatA, yazva svamukhAni nava samucchritaH sa pramANopetaH syAt ayambhAtraH jalapUrNAyAM puruSapramANAdISadatiriktAyAM mahatyAM kuNDIkAyAM pravezito yaH puruSaH sArapugdalopacito jalasya droNaM triTaGka sauvarNika gaNanApekSayA dvAtriMzatserapramANaM niSkAzayati jaladroNonAvA tAM pUrayati sa mAnopetaH, tathA sArapudgalocitatvAdeva yastulAyAmAro pitaH san arddhabhAraM tulayati sa unmAnopetaH, tathA yadyasya svakIyena aGgulena dvAdazAGgukyoki vinamine yaha bAta apane divyAnubhAva janita jJAna se jAna lI thI, ki bharata nAma kA cakravartI rAjA utpanna huA hai aura usake liye vidyAdhara rAjA meTa dete hai / isI kAra - Na usane strIratna cakravartI ke liye diyA ataH aba jisa stroratna ko cakravartI ke liye bheMTa svarUpa meM vinami ne pradAna kiyA vaha strIratna kaisA thA isa bAta ko sUtrakAra pragaTa karate hue kahate haiM- (mANummANappamANajuttaM teariMsa rUvalakvaNajuttaM ThiyajuvvaNakesavaTThiyaNahaM savvarogaNAsaNa valakariM, icchiasIuNhaphAsajutaM) ki vaha subhadrA nAma kA strIratna mAna unmAna evaM pramANa se yukta thA tAtparya isakA aisA hai ki sAra pudgaloM se upacita puruSa kA jitanA pramANa hotA hai, usase bhI kucha adhika pramANa vAlI eka var3I kuNDikA meM jala bhara do aura usameM usa puruSa ko praveza karAo usake praveza karane para usake bhItara se triTaGka sauvarNika gaNanA kI apekSA yadi 32 sera jala bAhara nikala AtA hai to vaha puruSa mAnopeta mAnA jAtA hai / aura vahI sAra pudgalopacita puruSa tarAjU para taulane va hajAra pala pramANa vajana meM tulatA hai to vaha unmAnopeta kahA jAtA hai / tathA jisa vyakti kA jitanA aMgula hai usa aMgula se 12 aMgula amai ) bhaDe vinabhigo me vAta potAnA hivyAnubhAva nita jJAnathI lAgI sIdhI De bharata nAmaka cakravartI rAjA utpanna thayA che. ane tene vidyAdhara rAjA bheTa Ape che. ethI ja teNe cakravartI mATe strI-ratna Apyu. have je strI-ratna cakravartI mATe bheTa svarUpamAM vinamie arpita karyuM te strIratna kevu hatu, te vAtane sUtrakAra A pramANe pragaTa kare che- ( mANusmANa pamANajuttaM teariMsa rUvalakkhaNaju taM ThiyajuvvaNa ke sabaTiyaNahaM savva rogaNANi balakariM, icchia sIuNhaphAsajuttaM ) te subhadrA nAma strI-ratna mAna unmAna ane pramANathI yukta hatuM. tAtparyAM Ama che ke sAra pudgalethI upacita puruSanu jeTalu' pramANa hoya che tenA karatAM paNa kaMika vadhAre pramANavALI eka meTI kuMDikAmAM pANI bharo ane temAM te purUSane praviSTa karAvA te praviSTa thAya ane tenI aMdarathI traTaka sauvaNika gaNanAnI apekSAe je 32 zera jeTaluM' pANI bahAra nIkaLI Ave te te purUSa ne mAne peta mAnavAmAM Ave che, ane te ja sAra pudgale pacita purUSa ne trAjavA upara tAlavA mAM Ave te tenuM vajana 1 hajAra pala pramANa jeTaluM thAya te tene unmAne peta kahevAmAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU025 namIbinamInAmAnau vidhAdhararAjJaHvijayavarNana 827 lAni mukhaM pramANa yuk anena ca mukhapramANena navamukhAni samucchitaH puruSaH pramANayuktaH syAt, pratyekaM dvAdazAGgulai navabhimukhaira lAnAmaSTottarazataM sampadyate, tatazcaitAvaduchayaH puruSaH pramANayuktaH syAt , evaM subhadrApi mAnonmAnapramANayuktA tathAbhUtAm punazca kIdRzIm 'teassi' tejasvinIm vilakSaNa tejaH sampannAM tathA 'rUvalakkhaNajutta' rUpalakSaNayuktAm tatra rUpam, atIva sundarAkAraH lakSaNAni ca chatrAdIni ta yuktAm, tathA 'ThiajuvvaNekesaTiaNahaM' sthitayauvanakezAvasthitanakhAm tatra sthitam avinAzitvAdhauvanaM yasyAH sA tathA evaM kezavadavasthitAH avardhiSNavo nakhAH yasyAH sA tathA tataH padadvayasya karmadhAraye tAM tathA 'savvarogaNAsaNi' sarvaroganAzanIm tadIya sparzamahimnA sarvarogAH nazyantItyarthaH tathA 'balakari' balakarIm-balavRddhikarIm nAparastrINAmiva asyAH paribhoge paribhokta lakSaya ityathaH tathA 'icchiya sIuNhaphAsajutta' icchita zItoSNaspazayuktAm tatra icchittAH ipsitAH RtuviparItatvena icchAgocarIkRtAH ye zItoSNasparzAstai yuktaamussnn| zItasparzAm zItaRtau uSNasparzAm madhyamAmadhyamasparzAmiti bhAvaH / 'tisu taNuaMtima taMba tivaligati ugNaya tigaMbhIraM / timu kAlaM tisu seaM ti AyataM timu bha vicchiNNaM // 1 // triSu tanukAM triSu tAmrAM trivalikamyunnatAM trigambhIrAm / traSu kRSNAM triSu zvetAM vyAyatAM triSu ca vistIrNAm // 1 // tatra- triSu tanukAM triSu sthAneSu madhyokA jisakA muskha hotA hai : vaha mukha pramANa se jo 9 mukha kA hotA hai| arthAt 108 aMgula kA U~cA hotA hai| vaha pramANopeta kahA jAtA hai| aise mAna, unmAna aura pramANa se yukta vaha subhadrAratna thA. tathA vaha subhadrAratna tejasvI thA vilakSaNa teja se yukta thA. sundara AkAra vAlA thA chatrAdi prazastalakSaNoM se yukta thA. sthira yauvana vAlA thA. keza kI taraha isake nakha avardhiSNu the. samasta roga isake sparzamAtra se naSTa ho jAte the, valakI vRddhi karane vAlA thA.dUsarI striyoM ko taraha yaha subhadrA apane bhoktA puruSa ke bala ko kSaya karane vAlI nahIM thI. zIta kAla meM yaha subhadrAratna uSNasparzavAlA rahatA thA. aura uSNakAla meM yaha zItasparzavAlA ho jAtA thA. tathA madhyama Rtu meM yaha madhyamasparzavAlA bana jAtA thA yaha subhadrAratna tIna sthAnoM meM Ave che. temane je purUSane jeTalA pramANavAlo aMgula hoya che, te aMgulathI 12 aMgula jeTaluM jenuM mukha hoya che tene mukhapramANa mAnavAmAM Ave che. evA mukhapramANazI je puruSa 9 mukha jeTaluM hoya che eTale ke 108 aMgula jeTalo UMce hoya che, tene pramANapata kahevAmAM Ave che. evA mAna, unmAna ane pramANathI yukta te subhadrA nAmaka strI-ratna hatuM. temaja te subhadrA strI-tejasvI hatuM te vilakSaNa tejathI sampanna hatuM. AkAre te subhadrA strI-ratana sundara hatuM. chatrAdi prazasta lakSaNothI te yukata hatuM. sthira yauvanavALuM hatuM. vALanI jema enA nakho avadhi hatAM enA sparzamAtrathI ja samasta roga nAza pAmatA hatA. te baLabuddhi karanAra hatuM, bIjI strIonI jema te subhadrA pitAnA upakatA purUSanA baLane kSaya karanAra na hatI. zIta kALamAM te subhadrAratna uSNa pazavALuM rahetuM hatuM ane uNakALamAM e zItasparza vALuM thaI jatuM hatuM. temaja madhyama RtumAM e madhyama sparza jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 jambUdvIpaprajJaptisUtre daratanulakSaNeSu tanukAm kazAm punaH kIdRzI vartate tadAha triSu tAmrAM triSu dRgantAdharayonilakSaNeSu sthAneSu tAmrAm-raktAm tathA-trivalikAm-trayo valayo madhyavarti rekhArUpAH yasyAH sA tathA tAm trivalikatvaM stroNA mati prazasyaM puMsAM tu na tathAvidham / tathA vyunatAm-triSu sthAneSu stanajavanayonilakSaNeSu unnatAm tathA trigambhIrAm triSu nAbhisattva svararUpeSu gambhIrAM dhRtagAmbhIryAm tathA triSu kRSNAm triSu romarAjI cUcuka kanInikArUpeSu avayaveSu kRSNAM kRSNavarNAm tathA triSu zvetAM triSu dantasmitacakSulekSaNeSu zvatavarNAm tathA vyAyatAm triSu veNIbAhulatA locaneSu AyatAM dordhAma tathA triSu ca vistIrNAm triSu zroNicakrajaghanasthalI nitambasthAneSu vistIrNAm // 1 // tathA 'samasarIraM' samazarIrAm samaM caturasraM saMsthAnaM yasyA sA samacaturasrA samasaMsthAnatvAt tathA-'bharahe vAsaMmi sa sabamahilappahANaM' bhArate varSe bharatakSetra sarvamahilApradhAnAm punaH kIdRzI subhadrAm suMdarathaNajaghaNavarakaracalaNaNayaNasirasijadasaNajaNamadhyameM kaTibhAgameM, udara meM evaM zarIra meM kRza thA. tIna sthAnoM meM netra ke prAnta bhAgoM meM, agharoSTha meM, evaM yonisthAna meM rakta-lAla thA, trivaliyukta thA. tIna sthAnoM meM stana jaghana evaM yonirUpa sthAnoM meM unnata thAM. tIna sthAnoM meM nAbhi meM, sattva meM aura svara meM gaMbhIra thA. tIna sthAnoM meM romarAji cucuka, aura kaninIkA meM kRSNavarNopeta thA. tIna sthAnoM meM danta smita aura cakSurUpa sthAnoM meM zvetavarNopeta thA. tIna sthAnoM meM veNo, bAhulatA aura locana rUpasthAnoM meM- yaha lambAI yukta thA tathA tona sthAnoM meM- zroNicakra, jaghanasthalI aura nitamba inameM caur3AI se yukta thA. isa saba vizeSaNoM kA kathana karane vAlI gAthA isa prakAra se hai "tisu taNubhaM tisu taMbaM tivalIga ti uNNayaM ti gaMbhIraM / tisu kAlaM tisu seaMtiAyataM tisuya vicchiNNa // 1 // (samasarIraM) samacaturasrasaMsthAnavAlA hone se yaha subhadrAratna bahusamaramaNAya zarIravAlA thA. (bharahe vAsaMbhi savvamahilappahANaM) bharata kSetra meM yaha ratna samasta mahilAoM vALuM thaI jatuM. hatuM. e subhadrA strI rana madhyamAM-kaTi bhAgamAM udaramAM ane zarIramAM e traNa sthAne mAM kRza hatuM. traNa sthAnomAM-netranA prAnta bhAgamAM, adharachamAM temaja nisthAnamAM e lAla hatuM. te trivali yukRta hatuM. traNa sthAne mAM-stana jaghana ane ni rUpa sthAnamAM te unnata hatuM. traNa sthAnemAM nAbhimAM savamAM ane svaramAM e gaMbhIra hatuM. traNa sthAnamAM-marAji, cucuka ane kanInikAmAM e kRSNavarNope che hatuM, traNa sthAna mAM datta, smita ane cakSu rUpa sthAnamAM e vetavarNopeta hatuM. traNa sthAnomAM veNa, bAhalatA ane lAcana rU5 sthAnamAM e laMbAI yukta hatuM. temaja traNa sthAno mAM zoNicakra jaghana sthalI ane nitaMba e sthAnamAM e pahoLAIyukata hatuM. e sarve vizeSanuM kathana prakaTa karanArI gayA A pramANe che - "tisu taNuaM tisu taMba tivalIga ti uNyaM tigaMbhIraM / tisu kAlaM tisu se ti AyataM tisuya vicchiNNa / / / (samasarIraM) sabhayatu saMsthAna pADAvAthI se subhadrAtna samazarI2 pANu tu. (bharahe vAsaMmi samva mahilapahANaM) bharata kSetramA me 2na samasta mahinI ye jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU025 namIbinamInAmAnau vidhAdhararAjJaHvijayavarNana 829 hiayaramaNamaNahari' suMdarastanajaghanavarakaracaraNa nayanasirasinadazanajanahRdayaramaNamanoharIm, tatra sundaraM manoharam stanajaghanavarakaracaraNanayanaM yasyAH sA tathA zirasi jAyante ye te zirasijAH kezAH dazanAH dantAstaiH janahRdayaramaNIM draSTupuruSacittaprasannakarI ataeva manoharo cittahArikA pazcAt karmavArayaH evaMbhUtA yA sA tathA tAm tathA'siMgArAgAra jAva juttovayArakusalaM' zrRGgArAgAra yAvad yuktopacArakuzalAm atra yAvatpadAt zrRGgArAgAracAraveSAM saGgatagatahasita bhaNitaceSTitavilAsasalalitasaMlApanipuNAmiti saMgrAhyam tathA ca zaGgArAgAracAraveSAm zRGgArasya prathamarasasyAgAraM gRhamiva cAruH sundaro veSo yasyAH sA tathA tAm, tathA saGgatAH ucitAHgatahasitabhaNitaceSTitavilAsAH yasyAH sA tathA tAm tatra gataM gamanaM hasitaM smitaM bhaNitaM vANI ceSTitaM ca netrapeSTA tathA saha lalitena prasannatayA ye saMlApAH parasparabhASaNalakSaNAsteSu nipuNA yA sA tathA tAma, tathA yuktopacArakuzalAm yuktaH-saMgatAH ye upacArAH lokabyavAhArAsteSu kuzalAnipuNA yA sA tathA tAm tathA 'amaravahUNaM surUvaM rUveNaM aNuharaMtI' amaravadhUnAM devAGganAnAM surUpaM saundarya rUpeNa nijena anuharantIm anukurvantIm tathA ke bIca meM pradhAna ratna thA. ( sundarathaNajaghaNavarakara calaNaNayaNasirasijadasaNajaNahiayaramaNahari) isake stana, jaghana, evaM kara dvaya ye saba sundara the. donoM caraNa bar3e hI manojJa the. netra donoM bahuta adhika lubhAvane vAle the. mastaka ke keza evaM dantapaGakti draSTa puruSa ke citta ko AnandakArI the, ataH yaha subhadrAratna bar3A ho manohara thA. ( siMgArAgAra jAva juttovayArakusalaM ) isakA sundara veSa prathamarasarUpa zRGgAra hI kA ghara thA. yAvat saMgata loka vyavahAro meM yaha subhadrAratna bahuta hI adhika kuzalatA pUrNa thA. yahAM yAvatpada se- "cAruveSAM, saMgatagatahasitabhaNitaceSTitavilAsasalalitasaMlApanipuNAm" ina padoM kA grahaNa huA hai. inakI vyAkhyA isa prakAra se hai- isakA gamana, isakA hAsya, isako muskyAna, isakA bolanA, isako vANI, isakA ceSTita-netra ceSTA, aura prasannatA pUrvaka kiye AlApa ye saba hI anokhe the. arthAt yaha subhadrAratna. ina saba gamanAdirUpa kAryoM meM bahuta hI uttamatAliye. hue thA (amaravaNaM surUvarU veNaM pradhAna 2tna tu. (suMdarathaNajaghanayarakaracalaNa NayaNasirasijadasaNa jaNahiayaramaNa maNahari) enA stane, jaghana ane karadvaya e seve suMdara hatA. ane caraNe khUbaja majhA | hatA. bane netro atIva AkarSaka hatA. mastakanA vALa ane daMta paMkita daSTa puruSanA cittane mAna sAyanA itai. 20 pramANe me subhadrAratna matI bhanAI2 hetu (siMgArAgAra jAva juttovayArakusala) mene! suha2 ve5 prathama 24 35 zrRMgAranu gha2 hetu yAvat samataas vyavahAramA se subhadrAratna satIzaNatA puNatu. hI yAvat 54thI "cAraveSAM, saMgatagatahasitabhaNita, ceSTitavilAsasalalitasaMlApanipuNAm ) se pahanu asA yu cha. padanI vyAkhyA A pramANe che-e subhadrAstrIratna nuM gamana, hAsya, musakAna, bolavuM, A vANI, ceSTita, netra-ceSTA ane prasannatApUrvaka karavAmAM AvelA AlApa e sarve adbhuta hatAM. eTale ke e subhadrAratna e sarve gamanAdika rUpa kAryomAM atI uttamatA yuphata hatuM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 _ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'mubhadaMbhaImi jovaNe vaTTamANiM itthIrayaNaM' bhadre kalyANakAriNI yauvane vartamAnAM subhadrAM tat nAmakaM strIratnam vinamiH gRhNAti 'namIa rayaNANi a kaDagANi ya tuDiyANi ya geNhai' namizca ratnAni ca kaTakAni ca truTikAni ca gRhNAti etatpadasyArthaH prAkkathita evetyalaM punarupAdAnena giNhittA' gRhItvA 'tAe ukkiTThAe turiyAe jAva uddhayAe vijjAharagaIe jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti' tayA utkRSTayA tvaritayA yAvaduddhatayA vidyAdharagatyA yatraiva bharato rAjA tatraiva dvau upAgacchataH tatra tayA utkRSTayA utkarSa yuktayA tvarayA AkulayA na svAbhAvinyA yAvatpadAt capalayA ativegena caNDayA prabalayA raudrayA atyutkarSayogena siMhayA siMhasadRzadADharya siMhasadRzaparAkramazAli gatyA udbhUtayA datizayena jayinyA vipakSajetRtvena chakayA nipuNayA divyayA vidyAdharagatyA utarazreNyAdhipati dakSiNazreNyAdhipatI vinamonamI yatraya bharato rAjA tatraiva upAgacchataH 'uvAcchittA' upAgatya 'aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNIyAiM jAva jaeNaM aNaharatI subhadaM bhami jovvaNe vaTTamANi itthIrayaNaM, NamIya rayaNANi ya kaDagANi ya. tuDiyANi ya geNDai) yaha apane rUpa se devAGganAoM ke saundarya kA anukaraNa karatA thA. aise vizeSaNoM se viziSTa tathA bhadra-kalyANakArI-yauvana meM sthita aise strIratnarUpa subhadrAratna ko vinamine liyA aura namine anekaratnoM ko kaTakoM ko aura truTikoM ko liyA (gihi tA jeNeva bharahe rAyA, teNeva uvAgacchaI) ina sabako lekara phira ve jahAM para bharatamahArAjA the vahAM para Aye. (tAe ukkiTThAe turiyAe jAva udbhUyAe vijjAharagaIe) Ate samaya be sAdhAraNagati se nahIM cale kintu utkRSTa gati se hI cale. vaha-unakI utkRSTa gati bhI aisI thI ki jisameM tvarA-bharI huI thI. zIghratA se yukta thI. isase unhoMne mArga meM kahIM para bhI vizrAma nahIM kiyA. tvarA yukta hone para bhI vaha aisI nahIM thI. ki jisameM anuddhatatA ho kintu uddhRtatA se chalAMgoM se - vaha yakta thI ataH jaisI vidyAdharoM kI gati hotI hai. isI prakAra kI gati se calakara ve bharata (amaravaNa surUvaM raveNaM aNuharaMtoM subhadaM bhami jovvaNe vaTThamANiM itthIrayaNa, NamIya rayaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya geNhai) se suladrAtIla 35mA hevAMganA mAnA sauMdaryanuM anukaraNa karanAra hatuM. evA vizeSaNothI viziSTa temaja bhadra-kalyANakArI yauvanamAM sthita evA strI-ratnarUpa subhadrAratnane vinamie sAthe lIdhuM ane namie aneka rane, ne mana nisIyai. (giNhittA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchada) se sapane sana pachI tamA nayai HRA 21 tA tyo gayA. (tAe ukkiTThAe turiyAe jAva udhU yAe vijjAharagaIe) ti mata tamAme sAdhAraNa gatithI gamana 4yu nahi RSave tithI gamana karyuM te temanI utkRSTa gati paNa evI hatI ke jemAM tvarA hatI, zIvratA hatI. ethI temaNe mAga mAM koI paNa sthAne vizrAma lIdhe nahi. tvarA yuti hovA chatAM te evI nahotI ke jemAM anuddhatatA hoya paNa uddhutatAthI chalaMgathI-te yukata hatI. A pramANe jevI vidyAdharanI gati hoya che, evI ja gatithI cAlIne teo bharatarAjAnI pAse gayA. mI yApat 54thI "capalayA caNDayA, roiyA, siMhayA, jayinyA" se vizeSaNonu' jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraH sU025 namobinamInAmAnau vidhAdhararAjJaHvijayavarNana 831 vijaeNaM vaddhAviti' tatra antarikSapratipannau gaganasthitau vinamI namI sakiMkiNIkAni kSudraghaNTikA yuktAni yAvatpAdAt paJcavarNAni zukla nIlapItaraktaharitapaJcavarNamizritAni vastrANi pravarANi parihitau dhAritavantau jayena vijayena jayavijayazabdAbhyAM varddhayataH 'vaddhAvittA evaM kyAsI' paddhayitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSTAm uktavantau kimuktavantAvityAha-'abhijieNaM devANuppiyA ! jAva amhe devANuppiyANaM ANattikiMkarA iti kaTu taM paDicchaMtu NaM devANuppiyA ! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei' abhijitaM svavaze kRtaM khalu bho devAnupriyAH ! yAvatpadAt savai rAjA ke pAsa Aye. yahAM yAvatpada se "capalayA caNDayA, roiyA siMhayA jayinyA" ina vizeSaNAM kA grahaNa huA hai. (uvAgacchittA aMtalikkhapaDivannA sakhikhiNIyAI jAva jaraNaM vijaeNaM vaddhAti) vahAM Akara ve noce nahIM utare kintu AkAza meM ho ve Thahara rahe. jina vastroM ko ye usa samaya dhAraNa kiye hue Aye the ve vastra unake kSudra dhaMTikAoM se yukta the. aura pAMcovarNoM se-zukla, nIla, pItarakta aura harita ina pAMca prakAra ke raMgoM se-raMge hue the. ataeva pravara-zreSTha the. AkAza meM Thahare hue hI ina vinami aura namine bharata ko jaya vijaya zabdoM se badhAyA (vddhaavitt| evaM vayAsI) aura vavAkara-vadhAI dekara phira isa prakAra se kahA(abhijieNaM devANuppiyA ! jAva amhe devANuppiyANaM ANatti kiMkarA iti kaTUTu taM paDicchaMtu NaM devANuppiyA ! ahaM imaM jAva viNamo itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei) he devAnupriya ! Apane vijaya prApta kara liyA hai. yahAM Agata yAvatpada mAgadhagama ko vaktavyatA prakaTa karatA hai. isaliye mAgadha prakaraNa meM jo kahA gayA hai vaha saba yahAM para kaha lenA cAhiye. isa prakAra se hama Apake AjJapti kiMkara hai" kahakara phira unhoMne aisA kahAki he devAnupriya ! Apa hamAro isa bheMTa ko svIkAra kareM isa prakAra kaha kara vinami ne strIratna ko aura namine ratnAdiko ahae thayuM che. (uvAgacchittA aMtalikkhapaDivannA sakhikhiNoyAI jAva jaeNaM vijaeNaM paddhAti) tyAM pahAyAne tasA nAya to nahIM Air sthi2 2ghA. 2 pakhAne temaNe te vakhate dhAraNa karelAM hatAM, te va zudraghaTikAothI yukta hatAM. ane pAMca vaNathI-suphala, nIla, pIta-rakta ane harita e pAMca prakAranA raMgathI raMgelAM hatAM. ethI e vacce eka hatAM. AkAzamAM sthira rahIne ja e vinami ane namae bharata mahArAjane naya-vizya zahAthI dhAmaNI mAvI. (vaddhAvittA evaM vayAsI) ana dhAmI mApI ne pachI / prbhaae| bu. (abhijieNaM devANupiyA ! jAva amhe devANupiyANaM ANattikiMkarA iti kaTu taM paDicchatu NaM devANuppiyA! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei ) hevAnupriya ! mA5zrI. vi prAta cha. hI bhAvanA yAvatu padathI mAgadha gamanI vakatavyatA prakaTa karavAmAM AvI che, ethI mAgadha prakaraNa je kahevAmAM AvyuM che te badhuM ahIM kahevuM joIe. A pramANe ame ApazrInA AjJapti kiMkare AjJA pAlaka chIe. A pramANe kahIne pachI temaNe A pramANe kahyuM ke he devAnupriya! ApazrI amArI A bheTane svIkAre. A pramANe kahIne vinamie strI-ratna ane jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 jambUdvIpaprajJaptisUtre mAgadhagamavad vAcyam 'navaraM uttareNaM cullahimavaMtamerAe' uttarataH kSudra himavadvirimaryAdam iti 'amhe NaM devANuppiyANaM visayavAsiNotti' AvAM devAnupriyANAm AjJaptikiGkarAviti kRtvA tatpratIcchantuaGgIkurvantu khalu devAnupriyAH ! asmAkamidaM yAvatpadAt etadrUpaM prItidAnamiti kRtvA vinamiH uttara zreNyAdhipatiH strIratnaM samarpayati namiH dakSiNazreNyAdhipatiH vividhaprakArANi ratnAni tasmai rAjJe upahArarUpeNa dadAtItyarthaH 'tae NaM se bharahe rAyA jAva paDivisajjei' tataH strIratna -ratnasamarpaNAnantaraM khalu sa bharato rAjA yAvat padAt prItidAnagrahaNasatkArasammAnAdi grAham prativisarjayati tau vinami namI svasva gRhagamanAya Adizati 'paDivisajjitA ' tau vidyAdharAdhipau prativisRjya Adizya 'posaha sAlAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA majjaNavaraM aNuSpavisai' sa bharato rAnA pauSadhazA lAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati pratiniSkramya nirgatya majjanagRha snAnagRham anupravizati 'aNupavisittA' majjanagRham anupravizya snAnavidhiH pUrNo'travAcyaH, tataH 'bhoyaNamaMDave ko bharata rAjA ke liye bheMTa meM de diyA (navaraM uttareNaM cullahimavaMtamerAe amhe devANupiyANaM visayavAsiNotti) bheMTa dene ke sAtha 2 unhoMne" hama donoM kSudrahimavatparvata kI hada meM Agata uttarazreNike adhipati vinami aura nami vidyAdharAdhipati haiM aura aba Apake hI deza ke nivAsI bana cuke hai" isa prakAra se apanA paricayAdayA. (taeNa se bharahe rAyA jAva paDivisajjei) isa prakAra unake dvArA bheTa meM pradatta strIratna evaM ratnAdika ko svIkAra karake bharata rAjA ne unakA satkAra kiyA aura sammAna kiyA bAda meM unheM apane apane sthAna para jAne kA Adeza de diyA (paDivisajjitA posahasAlAo paDiNikkhamai) isa prakAra unheM visarjita karake bharata rAjA pauSadhazAlA se bAhara nikale ( paDiNikkhamittA majjaNagharaM aNuppavisai) bAhara nikala kara ve snAna ghara meM gaye. (aNupavisittA bhoyaNamaMDave jAva Nami vinirmANaM vijjAhararAINaM aTThAhiya mahAmahimA ) vahAM pahu~ca kara unhoMne snAna kiyA yahAM para snAnavidhi kA pUrNarUpa se varNana kara lenA cAhiye. nabhi ratnAhio larata rAma ne leTamAM mAdhyAM (navaraM uttareNa cullahimavaMtamerA amhe devANupiyA NaM visayavAsiNotti) leTa ApavAnI sAtha-sAthai tebho "amejanne kssudraaNsmavaparyaMtanI sImAmAM AvelA uttara zreNinA adhipati vinami ane nami vidyAdharAdhipati echIe ane have ame ApazrInA dezanA ja nivAsI thai gayA chIe "A pramANe potAnI bhojabhAzu AyI. (taraNa se bharahe rAyA jAva paDivisajjei ) thA prabhA tebhanA vaDe bheTamAM pradata strIratna temaja ratnAdika ne svIkArI ne bharata mahArAjAe te banneno satkAra karyAM ane tee bannenu sanmAna karyuM. tyAra bAda tene pAta-peAtAnA sthAne bhavAno rAma khe Aheza yAcye (paDivisajjittA posahasAlAo paDiNikkhamaI) mA prabhA te bannene visarjitakakarIne bharata rAjA pauSadha zANA bhAMthI mahAra nIujyo. (paMDinimittA majjhaNadharaM aNuSpavisai) mahAra nIjI ne te rAmasnAna dharamAM gaye. (aNupa visittA bhoyaNamaMDave jAva NAmi vinimINaM vijjAhararAINaM aTThAhiya mahAmahimA) jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403vakSaskAraH sU025 namobinamInAmAnau vidhAdhararAjJaHvijayavarNana 833 jAva nAmivinamINaM vijjAhararAINaM avAhiya mahAmahimA' tato bhojanamaNDape pAraNa vAcyam yAvacchavAdeva zreNiprazreNizabdanam aSTAhikAkaraNAjJApanamiti tataH namivinamyo vidyAdhararAjJoraSTAhikAM mahAmahimAM kurvantIti AjJAM ca rAje bharatAya pratyarpayantIti bodhyam 'tae se divbe cakkarayaNe AugharasAlAo paDiNikkhamai jAva uttapurasthima disiM gaMgAdevIbhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA' tataH namivinamisAdhanAnantaraM khalu tadivyaM cakraratnam AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchatItyAdikaM prAgvat yAvatpadAdavase yam ayaM vizeSaH uttarapaurastyAM dizam IzAnadizaM vaitADhayato gaGgAdevI bhavanAbhimukhaM gacchataH IzAnakoNagamanasya RjumArgatvAt gaGgAdevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat 'sacceva savvA siMdhukttavyayA jAva navaraM kuMbhaTThasahassaM rayaNacitaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANi ya duve kaNagasIhAsaNAI sesaM taM ceva jAva mahimati' saiva phira vahAM se ve bhojana maMDapa meM gaye. vahAM unhoMne pAraNA ko yahAM yAvat zabda se isa kathanakA saMgraha huA jAnanA cAhie- ki phira unhone zreNI prazreNo janoM ko bulAya unheM ATha dina taka lagAtAra mahAmahotsava karane kI AjJA dI. unhoMne bharata rAjA kI AjJA se namivinamividhAdhara rAjAoM ke vijayopalakSya meM ATha dina taka ThATha vATase mahotsava kiyA aura usa mahotsava ke pUrNarUpa se saMpAdana ho jAne kI khabara rAjA ko kara dI" (tae NaM se divve cakkara yaNe AuhadharasAlAo paDiNikkhamaI) isake bAda vaha cakraratna AyudhagRhazAlA se bAhara nikalA (jAva utarapurasthimaM disi gaMgAdevIbhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA) aura yAvat vaha izAnadizA meM gaMgA devI ke bhavana ko ora calA. kyoMki vaitADhaya se gaGgAdevI ke bhavana kI ora jAne vAle ko IzAna dizA meM jAne kA mArga sarala hai. (sacceva savvA siMdhuvatavvayA jAva navaraM kuMbhadrasaharasaM rayaNacittaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANi ya duve kaNagasIhAsaNAI sesaM taM ceva jAva mahimati) vahI pUrvokta samasta sindhu prakaraNa meM kaho gai vaktavyatA aba yahAM para kaha lenI cAhiye. parantu tyAM pahoMcIne temaNe snAna karyuM ahIM snAnavidhinuM saMpUrNa rUpamAM varNana karavuM joIe. pachI te tyAMthI bhejana maMDapamAM gayA. tyAM temaNe pAraNA karyA. ahIM yAvata zabadathI e kathana saMgRhIta thayela che. ke pachI temaNe zreNI-prazreNI janene bolAvyA ane ATha divasa sudhI satata mahAmahotsava karavAnI temane AjJA ApI. temaNe bharata mahArAjAnI AjJAthI nami-vinami vidyAdhara rAjAo upara vijaya meLavyuM te vijayapalakSyamAM ATha divasa sudhI ThATha mAThathI mahotsava karyo ane te mahatsava pUrNa rUpe saMpAdita thayo che enI sUcanA 20ne mApI (taraNa se dive cakkarayaNe AugharamAlAo paDiNikkhamaI) tyAra mAha ta ya2na mAyudha lAmAthI mahA2 nIyu. (jAva uttarapurasthimaM disi gaMgA devI bhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA) sane yApat tezAna hazamA javAnA bhavananI tarapha ravAnA thayuM ke mane vaitAdrayathI gaMgAdevInA bhavana tarapha janArAne IzAna dizAmAM 2 dhAre sara 5 che. (sacceva savvA siMdhu vattamvayA jAva navaraM kuMbhaTThasahasse rayaNacita NANAmaNikaNagarayaNa bhati cittANi ya duve kaNagasIhAsaNAIsersa taM va jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvA sindhuvaktavyatA sindhudevI vaktavyatA gaGgAbhilApena vijJeyA iyaM ca vaktavyatA asminneva tRtIyavakSaskAre ekAdazasUtre vizeSarUpeNa draSTavyA yAvatprItidAnamiti gamyam, tAtparyantaM vAcyaM navaram ayaM vizeSa:-kumbhASTasahasraM kumbhAnAm aSTottarasahasraM aSTotaraM sahasraM kumbhaM ratnacitraM ratnavicitram, nAnAmaNikanakaratnabhakticitre ca-nAnAmaNikanakaratnamayI bhaktiH-vicchittiH tayA citra vicitre ca dve kanakasiMhAsane zeSaM mAbhRtagrahaNasanmAnadAnAdikaM tathaiva pUrvavadeva yAyadaSTAhikA mahAmahimeti bodhyam ||suu. 25 // athAgrato digyAtrAmAha-'taeNaM se divve' ityaadi| mUlam -tae NaM se divve cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikpamittA jAva gaMgAe mahANaIe paccatthimilleNaM kUleNaM dAhiNadisi khaDappavAyaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA, ta eNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappavAyaguhA teNeva uvAgacchai uvAgacchitA savvA kayamAlakavattavvayA NeyavvA NavariNaTTamAlage deve pItidANaM se alaMkAria bhaMDaM kaDagANi ya sesaM savvaM taheva jAva aTThAhiyA mhaamhimaa| tae NaM se bharahe siMdhu ke sthAna meM gaGgA pada lagAkara abhilApa karanA cAhiye. yaha vaktavyatA isI grantha meM tRtIya vakSaskAra ke 11 veM sUtra meM vizeSarUpa se prItidAna paryanta kahI gaI hai-so vahI prItidAna paryanta ko vaktavyatA yahAM para bhI samajhalenI cAhiye. hAM usa vaktavyatA se jo isa vaktavyatA meM antara haiM vaha aisA hai ki gaMgA devI ne bharata nareza ke liye bheTa meM 1008 kumbha jo ratnoM se vicitra ho rahe the. diye tathA aneka maNiyoM se evaM kanaka tathA ratnoM se jinameM racanA ho rahI hai. aise do kanaka siMhAsana diye. bAkI kA ora saba kathana prAbhRta kA svIkAra karanA sammAna karanA AdirUpa jo hai vaha saba ATha dina ke mahotsava paryanta jaiptA pahile kahA gayA hai vaisA ho hai / ||suu.25|| jAva mahimatti) pUrvAzta sidhu 542 mA 14tavyatA havAmAM mAvA che te mAhI havI joIe. paNa ahI siMdhunA sthAne gaMgApada lagADI ne abhilApa kare joIe. e vakRtavyatA A ja granthamAM tRtIya vakSaskAramAM 11 mAM sUtramAM vizeSa rUpa mAMthI prIti dAna sudhI kahevAmAM AvI che. te prItidAna sudhInI vatavyatA ahIM paNa jANI levI joIe. te vatavyatA ane A vaktavyatAmAM aMtara A pramANe che ke gaMgAdevIe bharata nareza mATe bheTamAM 1008 kuMbhe ke jeo ratnathI vicitra pratIta thatA hatA, AvyA temaja aneka mANio. thI, kanaka tathA ratnothI jemanAmAM racanA thaI rahI che, evA be kanaka siMhAsana AvyAM. zeSa sava kathana prAbhRta (bheTa) svIkAra karavI, sanmAna karavuM vagere che te sarva ATha divasa mahesava sudhInuM kathana pahelAM prakaTa karavAmAM AvyuM cheahIM paNa te pramANe ja samajI levuM joIe. sUrapALa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 26 bharatarAjJaH digyAtrAvarNanam 835 rAyA NaTTamAlagassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvaI sadAvei sadAvittA jAva siMdhugamo Neyavvo jAva gaMgAe mahANaIe purathimillaM NikkhuDaM sagaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavei oavittA aggANi varANi rayaNANi paDicchai paDicchittA jeNeva gaMgA mahANaI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA doccaMpi sakhaMdhAvAkhale gaMgAmahANaI vimalajalatuMgavIiM NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM uttarai uttarittA jeNeva bharahassa raNNo vijayasaMdhovAranivese jeNeva bAhiriyA uvvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccorahai paccoruhitA aggAiM varAI syaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva aMjaliM kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei vaddhAvittA, aggAiM varAI zyaNAI uvaNei / tae NaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aggAI varAI raya gAiM paDicchaI paDicchittA suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei sakkArittA sammANittA paDivisajjei / tae NaM se suseNe seNAvaI bharahassa raNNo sesaMpi taheva jAva viharai, tae NaM se bharahe rAyA aNNayA kayAi suseNaM seNAvairayaNaM sadAveI sadAvittA evaM vayAsI gacchaNNaM bho devANuppiyA ! khaMDagappavAyaguhAe uttarillassa duvArassa kavADe vihAMDei vihADittA jahA timisaguhAe tahA bhANiyavvaM jAva piyaM me bhavau, sesaM taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aIi, sasivva mehaMdhayAranivahaM taheva pavisaMto maMDalAiM Alihai, tIseNaM khaDgappavAyaguhAe bahumajjhadesabhAe jAva ummaggaNimaggajalAo NAmaM duve mahANaIo taheva navaraM paccasthimillAo kaDagAo pabUDhAo samANIo purathimeNaM gaMgaM mahANaI samappeMti sesaM taheva Navari paccathimilleNa kUleNaM gaMgAe saMkamavattavyayA taheva tti, taeNaM khaDagappavAyaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA kAMcAkhaM karemANA karemANA sarasara ssagAI ThANAI paccosakki jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 836 jambUdvIpaprajJaptisUtre tthA, taraNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva khaMDappavAya guhAo dakkhipilleNaM dAreNa NI Nei sasivva me haMdhayAranivahAo ||mU026|| chAyA - tataH khalu taddivyaM cakraratnaM gaGgAyA devyAH aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati pratiniSkramya yAvad gaGgAyAH mahAnadyAH pazcime kUle dakSiNadizi khaNDaprapAtagUhAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat, tataH khalu sa bharato rAjA yAvat yatraiva khaNDaprapAtaguhA tatraiva upAgacchati upAgatya sarvA kRtamAlavaktavyatA netavyA navaraM nATayamAlako nRttamAlako vA devaH prItidAna tasya alAGkArikabhANDaM kaTakAni ca zeSaM sarvaM tathaiva yAvat aSTAhikA mahAmahima | | tataH khalu sa bharato rAjA nAvyamAlakasya nRttamAlakasya vA devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM suSeNaM senApati zabdayati zabdayitvA yAvat sindhugamo netavyaH, yAvad gaGgAyAH mahAnayAH paurastyaM niSkuTaM sagaGgAsAgara girimaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca oaveti sAdhayati sAdhayitvA amyANi varANi ratnAni pratIcchati pratISya, yatraiva gaGgAmahAnadI tatraiva upAgacchati upAgatya dvitIya mapi saskandhAvArabalaH gaGgAmahAnadI vimalajalatuGgavIci naubhUtena carmaratnena utarati, uttIrya yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezo yatraiva bAhyA upasthAnazAlA tatraiba upAgacchati upAgatya abhyANi varANi ratnAni gRhItvA yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati upAgatya karatalaparigRhItaM yAvadaJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayati varddhayitvA amyANi varANi ratnAni upanayati, tataH khalu sa bharato rAjA suSeNasya senApateH adrayANI varANi ratnAni pratocchati pratISya suSeNaM senApati satkArayati sanmAnayati satkArya sanmAnya prativisarjayati, tataH khalu sa suSeNaH senApatiH bharatasya rAjJaH zeSamapi tathaiva yAvat viharati, tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit suSeNaM senApatiratnaM zabdayati zabdayitvA evam avAdIt gaccha khalu bho devAnupriyaH khaNDaprapAta guhAyAH auttarAhasya dvArasya kapATa vighATaya vighATaya yathA tamistraguhAyAH tathA bhaNitavyaM yAvat priyaM bhavatAM bhavatu zeSaM tathaiva yAvata bharataH ottarAheNa dvAreNa gacchati, zazIva meghAndhakAranivaham tathaiva pravizan maNDalAni Alikhati tasyAH khalu khaNDaprapAtaguhAyA bahumadhyadeza bhAge yAvat ummagnanimagnajale nAmnyau dve mahAnadyau tathaiva navaraM pAzcAtyAt kaTakAt pratyUDhe, paurastyena gaGgAM mahAnadIM samApnutaH, zeSaM tathaiva navaraM pAzcAtyena kUlena gaGgAyAH saMkramavaktavyatA tathaiva iti tataH khalu khaNDaprapAta guhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau svayameva mahatA mahatA kauvAravaM kurvANau 'sarasarassa' anukaraNazabdaM kurvANoM svake sthAne pratyavAgvakiSAtAm tataH svatlu sa bharatA rAjA cakraratnadezitamAna yAvat khaNDaprapAtaguhAto dAkSi jAtyena dvAreNa nireti zazIva medhAndhakAranivahAt ! | sU 26 || TIkA "taraNa se divve" ityAdi / 'taraNa se divve cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe mahAmahimAe NivvatAe samANIe AurasAlAo paDiNikkhamai' tataH khalu gaGgAdevI sAdhanAnantaraM khalu taddivyaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 26 bharatarAkSaH digyAtrAvarNanam cakraratnaM gaGgAyAH tannAmnyAH devyAH aSTAhikAyAM mahAmahimA pAm utsavarUpAyAM mahAn mahimA asti yasyAM sA tathA tasyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAta:zastrAgArabhavanataH pratiniSkrAmati cakraratna nigacchati 'paDiNivakhAma tA' pratiniSkramya nirgatya 'jAva gaMgAe mahANaIe paccasthimilleNaM kUle gaM dAhiNadisi khaMDappavAyaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA' yAvata gaGgAyAH mahAnadyAH pAzcAtye pazcime kUle dakSiNadizi khaNDaprapAtaguhAbhimukhaM prayAtaM prasthAtuM cApyabhavat AsIt atra yAvat antarikSapratipanna yakSasahasaparivRtaM divyatruTitavAdyavizeSazabdasanninAdena ApUrayadiva ambaratalaM cakraratnamiti grAhyam 'taeNaM se bharahe rAyA jAya jeNeva khaMDappavAyaguhA teNeva uvAgacchaI' tataH khalu sa bharato nAma mahArAjA yAvat. atra yAvatpadAt cakraratnaM pazyati dRSTvA hRSTatuSTacittAnanditaH, nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavaza visarpad hRdaya iti, dvAdazasUtre asminneva tRtIyavakSaskAre iyaM vaktavyatA draSTavyA sarva tAvad vAcyam 'taeNaM se divve cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe " ityAdi. 26 // TIkArtha- 'taeNaM se divye cakkarayaNe gaMgAe devoe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANoe) jaba gaMgA devI ke vijayopalakSya meM kiyA gayA ATha dina kA mahotsava samAsa ho cukA taba vaha divya cakaratna 'A uhagharamAlAo' AyudhagRha zAlA se (paDiNikkhamai) nikalA aura (paDiNikkhamittA jAva gaMgAe mahANaIe paccasthimilleNaM kUleNaM dAhiNadini khaMDappavAyaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA) milakara vaha yAvat gaMgA mahAnadoke pazcima kUla se hotA huA dakSiNa dizA meM khaMDaprapAta guhA kI tarapha calane lagA yahAM yAvat zabdase antarikSa pratipanna yaza sahastra parivRta AdipATha gRhIta huA hai. (taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappavAyaguhA teNeva uvAgacchaDa) jababharata mahArAjA ne cakraratna ko khaMDaprapAta guhA kI ora jAte dekhA to yAvat vaha bhI jahAM khaNDaprapAta nAma kI guphA tho. usI ora pahuMcA. yahAM yAvatpATha se 'pazyati dRSTrA haSTa tuSTa cittAnaMditaHprItimanAH paramaptomanasyitaH harSavazavisarpad hRdayaH " yaha pATha tRtIya vakSaskAra meM 'tapaNaM se divve cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe ?' ityAdi-sUtra, 26 // TokArtha-(taeNaM se dive cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe mahAmahimAe niyatAe samANIe) kyAre hevInA viya51kSyamA Ayoti mAvisa ne bhADotsava samAsa tha yuuye| tyAre te hivya 242na 'AuhagharasAlAo' mAyudhadharazANA mAMthA (paDiNi. kkhamai) mahA2 . nIjyu. mane (paDiNikkhamitA jAva gaMgA mahANaIe paccathimilleNa kaleNaM dAhiNadisi khar3appavAya guhAbhimukhe payAe yAvi hotthA) nIjIne te yAvat // mahAnadInA pazcima kUla para thaI ne dakSiNa dizAmAM khaMDa prapAta guhA tarapha cAlavA lAgyuM. ahIM yAvata zabdathI atarikSa pratipana yakSa sahastra parivRta vagere pATha gRhIta thayela che. (taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappAyaguhA teNeva uvAgacchai) nyAre sarata rAya cakraratnane khaMDa prapAta guhA tarapha jatuM joyuM to te paNa jyAM khaMDa prapAta nAmaka guphA hatI. te ta23 51. mI yApata pAyI "pazyati dRSTvA hRSTatuSTaci tAnanditaH protimanAH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpadahRdayaH " 4 tRtIya pakSA2mAM bhavAmA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvat khaNDaprapAtaguhAyA mAgacchatIti piNDArthaH, tataH yatraiva khaNDaprapAtaguhA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchitA' upAgatya 'savvA kayamAlakavatavvayA NeyavvA' sarvA kRtamAlavaktavyatA tamistrAguhAdhipasuravaktavyatA netavyA jJAtavyA 'NavaraM NaTTamAlage deve pIidANaM seAlaMkAriyabhaMDa kaDagANi ya sesaM savvaM taheba jAva aDhAhiyamahAmahimA' navaram ayaM vizeSaH nATa yamAlako devaH prItidAnaM 'se' tasya alaMkArikamANDam AbharaNabhratabhAjanam, paTakAni ca zeSam uktavizeSAtiriktaM sarvam tathaiva pUrvavadeva satkArasanmAnAdikaM kRtamAladevatAvad vaktavyam yAvadaSTAhikA mahAmahimeti 'taeNaM se bharahe rAyA NahamAlagassa devassa aTThAhiyAe mahimAe NivyattAe samANoe museNaM seNAvaI sadAvei' tataH khalu sa bharato rAjA nATyamAlakasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM paripUrNAyAM satyAM suSeNaM senApati zabdayati Ahvayati 'sadAyittA' zabdajaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAM para saMgRhIta huA hai (uvAgacchittA savvA kayamAlagavatavvayA NeyavvA Navari NahamAlage deve pIidANaM se AlaMkAriyabhaMDa kaDagANi ya sesaM savvaM taheva adrAhiyA mahA mahimA)vahAM pahuMcakara usane jo kArya vahAM para kiyA vaha kRtamAlaka deva kI vaktavyatA meM jaisA kahA gayA hai vaisA ho yahAMpara jAnanA cAhiye, kRtamAlaka deva tamistrA guhA kA adhipati deva hai. usa vaktavyatA meM aura isa vaktavyatA meM yadikoI antara hai. to vaha aisA hai ki nATayamAlaka devane bharatake liye proti dAna meM AbharaNoM se bharA huA bhAjana aura kaTakadiye isase atirikta aura saba avaziSTa kathana satkArasanmAna Adi karane kA kRtamAlaka deva kI taraha se hI AThadina taka mahAmahotsava karane taka kA hai. (taeNaM se bhara herAyA NaTTamAlagassa devassa aTrAhiAe mahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvaI sdd|vei) jaba nATya mAlaka deva ke vijayopalakSya meM kRta ATha dina kA mahotsava samApta ho cukA tava bharata mahArAjA ne apane suSeNa senApati ko bulAyA (sadAvittA jAva siMdhugamo geyavyo' bulAkara usane jo usase kahA vaha saba siMdhunadI ke prakaraNa sAvA. pramANe mAtra 595 sagaDIta thye| che. (uvAgacchittA savvA kayamAlagavatavvayA yadhvA Navari NamAlage deve pIidANaM se alaMkAriyabhaMr3a kaDagANiya sesa savvaM taheva aTThAhiyA mahAmahimA) tyAM pAMyI to tyA 4 te viSetamAla devanI vaktavyatA pAM jema varNavavAmAM Avela che tema ahIM paNa jANI levuM joIe. kRtamAlaka deva tamisrA guhAne adhipati deva che. te vakatavyatAmAM ane A vaktavyatAmAM takAvata ATalo ja che ke nAyamAlaka deve bharata mahArAjA mATe prItidAnamAM AbharaNa thI parita bhAjana ane kaTako ApyA. enA sivAyanuM zeSa badhuM kathana satkAra, sanmAna vagere karavA aMgenuM kRtamAlaka devanI jema ja ATha divasa sudhI mahAmahotsava karavA sudhInuM che. (taeNaM se bharahe rAyA NaTThamAlagassa devassa aTThAhiAe mahimApa NivattAe samANIe suseNaM seNAvaiM sadAvei) pAre nada5 bhAvanA viyA543yamA Ayojita ma si saMghAnA mahotsava saMpUrNa thaI cUpharyo tyAre bhArata rAjAe potAnA suSeNa nAmaka senApati ne lA. vyA. (sahAvittA jAva siMdhugamo vvo) mAtApI na to re te senApati ne urjA te jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraH sU0 26 bharatarAkSaH digyAtrAvarNanam 839 yitvA AhRya 'jAva siMdhugamo Neyavvo' yAvat paripUrNaH sindhugamaH netavyaH jJAtavyaH 'evaM vapAsI gacchAhiNaM bho devANuppiyA ! siMdhue' ityAdikaH sindhunadI niSkuTasAdhanapATho gaGgAbhilApena netavyaH grahItavyaH asminneva vakSaskAre trayodazasUtre sindhu nadI niSkuTasAdhanapATho draSTavyaH 'jAva gaMgAe mahANaIe purathimilla NikkhuDaM sagaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavei' yAvat gaGgAyA mahAnadyAH paurastyaM pUrvadigyarti niSkuTaM koNasthitabharatakSetrakhaNDarUpam idaM ca kaivibhAjakaiH vibhakamityAha sagaMgAsAgaranirimaryAdam, tatra pazcimataH gaGgAH pUrvataH sAgaraH dakSiNataH giriH vaitAdayagiriH uttaratazca kSudrahimavad giriH etaiH kRtA yA maryAdA vibhAgarUpAH tayA saha vartate yatta tathA, etaiH kRtavibhAgamityarthaH 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca, tatra samAni ca samabhUmibhAgavartIni vipAmANi ca durgabhUmibhAgavartIni yAni niSkuTAni avAntarakSetrakhaNDarUpANi tAni tathA 'oavehi sAdhaya tatra prayANaM kRtvA vijayaM kurU 'obhavettA' sAdhitvA vijitya 'aggANi varANi rayaNANi paDicchehi' agrayANi agregaNyANi varANi zreSThAni ratnAni svasvajAtau utkRSTavastUni pratIccha gRhANa 'tae NaM se seNAvaI jeNeva gaMgAmahANaI teNeva uvAgacchaI' tataH khalu sa senApatiH suSeNa nAmakaH yatraiva gaGgA mahAnadI tatraiva upAgacchati uvAgacchittA' upAgatya'doccaMpi sakkhaMdhAmeM jaisA kahA gayA hai. vaisA hI jAnanA cAhiye, parantu yahAM vaha prakaraNa sindhu nadI ke sthAna meM gaGgA zabda ko jor3akara kahA jAvegA-jaise "gacchAhi NaM bhI devANuppiyA !'' he devAnupriya ! suSeNa ! tuma jAo aura gaMgAmahAnadoke 'purathimillaM NikkhuDaM sagaMgAsAgAgirimerAga samana visamaNikkhuDANi ya oavehi " / pUrvadigvartI niSkuTa-bharata kSetra ko-jo ki pazcima meM gaGgAse pUrva meM samudra se dakSiNa meM vaitAvyagiri se aura uttara meM kSudra himavatparvata se vibhakta huA hai. use sAdho aura usake sama viSamarUpa jo avAntara kSetra khaMDa hai. unheM sAdho apane vaza meM karoM aura unheM vaza meM karake vahAM se prApta apano apanI jAti meM utkRSTa vastuoM ko prItidAna meM prApta karo. (tae NaM se seNAvaI jeNeva gaMgA mahANaI teNeva uvAgacchaI) isa taraha se bharata rAjA dvArA kahA gayA vaha suSeNa senApati jahAM gaMgA mahAnadI thI vahAM para gayA. (uvaabadhuM sidhu nadInA prakaraNamAM jema kahevAmAM AvyuM che tevuM ja atre paNa samajavuM paNa mI sindhunahInA sthAna gAva 5.ze.rebha-"gacchAhi NaM bho devANuppiyA!" havAnupriya ! suSe tame gye| mane gA mahAnahAnA (purathimilla NikakhuDaM saMgaMgA. sAgaragirimerAga samavisamaNikkhuDANiya oavehi) 5: hipatI (naTa-sarata kSetrane meM je pazcimamAM gaMgAmahAnadIthI pUrvamAM samudrathI dakSiNamAM vaita draya girithI ane uttaramAM sudra himavata parvatathI vibhakta thayela che. tene sAthe ane tenA sama-viSama rUpa je avAntara kSetrakhaMDa che, temane sAdha, potAnA vazamAM karo ane temane vazamAM karIne tyAMthI prApta pitacaataanii gatimA kRSTa DAya tavI 12tumane prItihAnamA prAta 421. (tapaNaM se seNAvaI jeNeva gaMgA mahANaIte Neva uvAgacchaI) mA prabhArI mata 43 pAsa thye| suSa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 jambUdvIpaprajJaptisUtre vArabale gaMgAmahANaI vimalajalatuMgavII NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM uttarai' saskandhAvArabalaH skandhAvArasainyasahitaH senApatiH suSeNaH senApatiH dvitIyapi gaGgAyAH mahAnadyAH vimalajalatuGgavIcim nirmalodakosthitakallolam atikramya nobhUtena carmaratnena uttarati pAraM gacchati 'uttarittA' uttIrya pAraM gatvA 'jeNeva bharahassa raNo vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskadhAvAranivezaH yatraiva bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchi ttA' upAgatya 'AbhisekkAo hasthirayaNAbho paccoruhai' AbhiSekyAt abhiSekayogyAt pradhAnAra hastiratnAt pratyavarohati adhastAt avatarati 'paccoruhittA' pratyavaruhya 'aggAI varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaI' agryANi varANi zreSThAni ratnAni gRhItvA yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'karayalaparigahiyaM jAva aMjaliM kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM baddhAvei' karatalaparigRhItaM yAvatpadAt dazanakhaM zirasAvarta mastake ajaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena jayagacchittA doccaMpi sakkhaMdhAvArabale gaMgA mahANaI vimalajalatuMgavAI NAvA bhUeNaM cammarayaNeNaM uttarai) vahAM jAkara usane apane skandhAvArarUpa balasahita hokara jisameM vimala jala kI bar3I 2 lahare uTha rahIM hai. aisI usa gaMgA mahAnadI ko naukA bhUta hue carmaratna ke dvArA pArakiyA (uttarittA jeNeva bharahassa raNo vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai) pAra karake phira vaha jahAM para bharata mahArAjA kA vijayaskandhAvAra kA paDAva thA. aura jahAM para bAhya upasthAnazAlA thI vahAM para AyA (uvAgacchittA abhisekkAo hatthirayaNAo paccoruhai) vahAM Akara vaha abhiSekya-AbhiSeka yogya-pradhAna-hastiratna se nIce utarA (paccoruhittA a. ggAI varAI rayaNANi gahAya jeNedha bharahe rAyA teNeva ucAgacchai) nIce utara kara vaha zreSTha ratnoM ko lekara jahAM bharata rAjA the vahAM para AyA. (uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva aMjaliMkaTTha bhAhaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM baddhAvei) vahAM Akara ke usane donoM hAthoM ko jor3akara aura senApati 5i 10 mahAnahI to tyai gaye.. (uvAgacchitA doccapi sakkhaMdhAvArabale gaMgA mahANaI vimalajalatuMgavoi NAvAbhUpaNaM cammarayaNeNa uttarai) tyAM na to potAnA kaMdhAvAra rUpa balasahita susajaja thaIne-jemAM vimala jaLanI vizALa taraMgo laherAI 27 cha vI te 10 mahAnahIne nIbhUta thayeTI te yamana 14 pA2 4rI. ( uttarittA jeNeva bharahassa raNo vijayakhaMdhAcAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvaada6) pAra karIne pachI te jyAM bharata rAjAne vijaya aMdhAvAra-paDAva-hate ane jyAM mAya 5thAna zAsa tI tyA mAdhya.. (ubAgacchitA abhisekkAo hatthirayaNAo pacco ruhai) tyA bhAvAna ta mAsiSaya-maliSe yaya-pradhAna hastiratna 752thI nIye taryA. (paccoruhitA aggAI varAI rayaNANi gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchada) nIya GtarIna te zreSTha snAnane yA lata mAtA tyA mAvyA. (uvAgacchitA kara. yalapariggahiyaM jAba aMjali kaTTu bharahaM rAyaM japaNaM vijaeNaM vaddhAvei) tyA bhAvAna to jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraH sU0 26 bharatarAjJaH digyAtrAvarNanam 841 vijayazabdAbhyAM varddhayati 'vaddhAvittA' varddhayitvA sa senApatiH 'aggAI varAI rayaNAI uvaNeI' agryANi barANi ratnAni upanayati arpayati rAjJaH samIpam Anayati ityarthaH 'taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aggAI varAiM rayaNAI paDicchai' tataH AnayanAnantaraM khalu sa bharato rAjA suSeNasya senApateH agryANi varANi ratnAni pratIcchati gRhNAti 'paDicchittA'patISya gRhItvA 'suseNaM seNAvaI sakkArei sammANe sakkAritA sammANittA paDi visajjei' sa bharato rAjA suSeNaM senApati satkArayati vastrAlaGkArAdi puraskAraiH sanmAnayati madhuravacanAdibhiH, satkArya sanmAnya ca prativisarjayati nijanivAsasthAna pratigantumAjJApayatItyarthaH 'taeNaM se suseNe seNAvaI bharahasma raNo sesaMpi tahe va jAva viharaI' tataH khalu bharatasya rAjJaH senApatiH sa suSeNaH zeSamapi avaziSTamapi tathaiva pUrvokta sindhuniSkuTasAdhanavadeva yAvat snAtaH, kRtavalikarmA, kRtakautukamaGgalaprAyazcitta ityArabhya yAvatprAsAdavaraM prAptaH san iSTAn icchAviSayIkRtAn zabdasparzarasarUpagandhAna paJcavidhAna mAnuSyakAn manuSyasambandhinaH kAmabhogAna tatra zabdarUpe kAmau sparzarasagandhAH bhogAH unheM aMjali ke rUpameM kara bharatamahArAjA ko jaya vijaya zabdoM se badhAI dI (baddhAvittA agAI varAI rayaNAI uvaNei) vadhAI dekara phira usane zreSTha ratnoM ko usake liye arpita kiyA-rAjA ke pAsa unheM rakkhA (taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa agAIvarAi rayaNAI paDicchada) bharatanareza ne usa suSeNa senApati ke una pradatta zreSTha ratnoM ko svIkAra karaliyA. (paDicchittA suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei) svIkAra karake phira usane suSeNa senApati kA satkAra aura sanmAna kiyA--(sarakAritA sammANittA paDivisajjei) satkAra sanmAna kara phira bharata nareza ne use visarjita kara diyA. (taeNaM se suseNe seNAvaI bharahassa raNNo sesaMpi taheva jAva viharai) isake bAda bharata nareza ke pAsa se Akara vaha usa suSeNa senApati ne snAna kiyA bali karma kiyA kautukamaMgala prAyazcita kiye yAvat vaha apane zreSTha prAsAda meM pahuMcakara. icchAnusAra zabda, sparza, rasa rUpa aura gaMdha viSayaka pAMca prakAra ke kAmabhogoM ko bhogane lagA. zabda rUpa ane hAtha ne joDI ne ane temane aMjali rUpamAM banAvIne bharata mahArAjAne jaya-vijaya zahI paDe dhAmaNI bhApI. (baddhAvittA aggAI varAI rayaNAI uvaNei) vadhAmA mApAna 5ch| to talata mahAjana zre0 2.nA mapita -20nI sobhe zre0 2.no bhUyA. (taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAcaisla aggA varAI rayaNAI paDicchai) 12ta nareze te apekSA senApati baDe prahatta nAnA svI2 dhye. (paDicchittA suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei) svI2 4zana pachI teNe suSe senaaptin| sa2 : mane sanmAna yu (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) sa42 bhane sanmAna 4zana pachI marata narezete suSe senApati ne mA2dhU visAta yA. (taeNaM se suseNe seNAvaI bharahassa raNNo sepi taheva jAva viharai) tyA2 mA marata nareza pAse thI pAtAnA mAthAsa-sthAna 652 mAvI na suSe senaapatie snAna karyuM, khalikama karyuM, kautuka maMgaLa, prAyazcitta karyA. yAvata te pitAnA zreSTha prAsAdamAM pahoMcIne IcchAnusAra zabda, sparza, rasa rUpa ane gaMdha viSayaka pAMca prakAranA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 842 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti tAn bhuJjAna: anubhavan viharati tiSThati ' taraNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAi suseNaM senAvarayaNaM sadAvei' tataH gaGgAniSkuTasAdhanAnantaraM khalu sa bharato rAjA suSeNaM senApatiratnaM zabdayati Ahvayati 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya 'evaM vayAsI' evaM - vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimavAdIt ityAha- gaccha NaM bho devANupiyA ! khaMDagapavAya guhAe uttarillassa duvArassa kavADe vihADai ? gaccha khalu devAnupriya ! khaNDaprapAta guhAyAH auttarAhasya dvArasya kapATau vighATaya udghATaya 'vihADittA' vighATaya udghATaya 'jahA timisaguhAe tahA bhANiyadhvaM jAva priyaM me bhavau' yathA tamisrAguhAyAH tathA mahativizAlAyA khaNDaprapAtaguhAyA api bhaNitavyaM tAvatparyantaM yAvat priyaM bhavatAM bhavatu tamisrA guhAviSayaH asminneva vakSaskAre caturdazasUtre vilokanoyam 'sesaM taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aIi sasicva medhayAra nivaha' zeSam avaziSTaM tathaiva pUrvavadeva tAvat bhaNitavyam yAvat meghAndhakAranivahaM - meghAndhakArasamUhaM zazIva candraiva sa bharataH auttarAheNa dvAreNa tamistrAguhAm atyeti pravizati 'taheva pavisaMto maMDalAI ye kAma mAne gaye haiM aura sparza rasa gandha ye bhoga mAne gaye haiM / (taraNaM se bharahe rAyA aNNayA kAi suseNaM seNAvairayaNaM sadAvei) gaMgA ke niSkuToM ke sAdhane ke bAda kisI eka samaya bharata rAjAne suSeNa senApati ratna ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAsI) bulAkara usase aisA kahA - ( gaccha bhI devANupiyA khaMDappavAyaguhAe uttarillassa duvArassa kavADe vihADe) he devAnupriya tuma jAo aura khaNDaprapAta guhA ke uttara digvartI dvAra ke kivAr3o ko kholo, (jahA timisa guhAe tahA bhANiyavvaMjAva piMyaM me bhavau ) yahAM jaisA kathana tamisrAguhA ke sambandha meM kahA jA cukA haiM vaisA hI kathana khaNDaprapAta guhAke sambandha meM bhI ApakA kalyANa ho yahAM taka ke pATha kA kara lenA cAhiye. tamistrAguhA ke sambandha meM kathana isI vakSaskAra ke 14 ve sUtra meM kiyA gayA hai. so vahAM se yaha viSaya jAnA jA sakatA hai ( sesaM taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aIi sasivva medhayAranivarha) isase Age kA kathana pUrvokta jaisA hai yAvat jisa prakAra candra meghavata andhakAra meM praveza karatA hai usI prakAra usa bharata ne uttara dvAra se kAma bhAga| bhAgavavA lAgyA. zabda ane rUpa e kAme mAnavAmAM AvyA che. ane spa, rasa, gandha me logo mAnavAmAM AvyA he (taraNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAi suse seNAvarayaNaM sadAve) gaMgAnA niSphuTane tyA pachI artha me pate bharata mahArAja suSez senAyatine mAsAvyA. (saddAvittA evaM vayAsI) mokhAvIne tene yA pramANe 4- gaccha NaM bho devApiyA ! khaMDappavAyaguhAra uttarillahasa duvArassa kavADe vihADera) he devAnupriya ! tame tvarAthI the| ane maMDapAta guhAnA uttara digvatI dvArA ubhADo moso (jahA timisa guhAe to bhANiyavvaM jAva piMya bhe bhavau ) he sthana tamisrA gujhanA saMbaMdha bhAMvAmI Avyu che, tevu' ja kathana atre khaDaprapAta guphAnA sabaMdhamAM paNa tamAruM kalyANa thA ahI sudhI samajI levu joie. tamisA zukAnA saMbaMdhamAM kathana Aja vakSaskAranA 14 mA sUtramA vAmAM Ave che. to tyAMthI me viSaya bhAgI zAya tema che. (sersa taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aII sasindha mehaMdhayAranivaha) AnA pachI sthana pUrvoktamevu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU0 26 bharatarAjJaH digyAtrAvarNanam 843 Alihai' tathaiva bharatasya rAjJaH tamisrAguhApravezAnusAreNaiva sa suSeNa : senApatiH khaNDaprapAtaguhAM pravizan maNDalAni ekonapazcAzat saMkhyAkAni Alikhati, atra guhAkapATodghATanAjJApanAdikam ekonapazcAzanmaNDalAlekhanAntaM sarva tamisrAguhAyAmiva vijJeyam atra vizeSamAha-'tIseNaM ityAdi / 'tIse NaM khaMDagappavAyaguhAe bahumajjhadesabhAe jAva ummaggaNimagganalAo NAma duve mahANaIo taheva NavaraM paccathimillAo kaDagAo pavUDhAo samANIo purathimeNaM gaMgaM mahANa; samati' tasyAH khaNDaprapAtaguhAyAH bahumadhyadezabhAge yAvatpadAt 'ettha NaM' iti padamAtramavaseyam unmagnanimagnajale nAmnI dve mahAnadyA staH tathaiva tamisrAguhAgatonmagnAnimagnA nadIgamena jJAtavye asminneva tRtIyavakSaskAre poDazastre draSTavyam navaram ayaM vizeSaH khaNDaprapAtaguhAyAH pAzcAtyAt pazcimabhAgakaTakAta dve api uktaunmagnanimagnajalenAmnI mahAnadyau pravyUDhenirgate satyo paurastyena-pUrveNa gaGgAmahAnadI samApnutaH prApnutaHpravizataH 'sesaM taheva gavaraM paccasthimilleNaM tamisrAguhA meM praveza kiyA (taheva pavisaMto maDalAiM Alihai)bharata mahArAjAke khaNDa prapAta guhA meM praveza ke anusAra hI supeNa senApati ne vahAM praviSTa hokara 49 maMDala likhe yahAM guhA ke kapATo ko kholane se lekara 49 maMDaloM ke likhane taka kA jitanA varNana haiM vaha saba jaisA taminAguhA ke prakaraNa meM kiyA gayA hai-vaise hI hai.(tIse NaM khaDappavAya guhAe bahumajjhadesabhAe jAva ummaggaNimaggajalAo NAma duve mahANaIo taheva NavaraM paccatthimillAo kaDagAo pavUDhAo samANIo purasthimeNaM gaMgaM mahANaI samappati) usa khaNDaprapAta guhA ke bahumadhyadezabhAgameM yAvat-Agata --Thoka isIsthAna para-unmagnA aura nimagnA nAmakI do mahAnadiyA~ bahatI hai inakA svarUpa tamistrAguhA kI isI nAma kI nadiyoM ke jaisA hai 16 3 sUtra meM isI vakSaskAra ke varNana meM yaha kathana kiyA gayA hai parantu jo usa-varNana se isa varNana meM vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai khaNDaprapAtaguhA ke pazcimabhAga meM jo kaTaka hai usa kaTaka se ye donoM mahAnadiyAM nikalI hai aura pUrva dizA kI ora se ye gaGgA nAmakI mahAnadI meM milI hai| (sesaM taheva gavaraM pccja che. yAvatu jema candra meghAvRtta aMdhakAramAM praveze che temaja te bharata mahArAjAe uttara dvArathI tabhikhAzamA praveza yo. (taheva pavisaMto maMDalAI Alihai) sarata mahAna se ma khaMDa prapAta guphAmAM praveza karyo tema ja suSeNa senApatie paNa tyAM praviNa thaIne 4 maMDUle lakhyA. ahIM guphAnA kamADe kholavAthI mAMDIne 49maMDale lakhavA sudhI jeTaluM varNana cha, te madhuputabhisA zuzanA 24mA 42vAmAM Ave chetena che. (tIseNaM khaMDappavAyaguhAe vahumajjJadesabhAe jAva ummaggaNimaggajalAo NAma duve mahANaio taheva Navara paccathimillAo kaDagAo paDhAo samANIo purathimeNaM gaMgaM mahANaI samappeM ti) te bha3 prapAta guphAnA bahu madhya deza bhAgamAM yAvatU-barAbara e ja sthAna para unmagnA ane nimagnA nAmaka be mahAnadIo vahe che. e nadIonuM svarUpa tamisA guphAnI e ja nAmanI nadIo jevuM ja che, 16 mAM sUtramAM Aja vakSaskAranA vanamAM e kathana kahevAmAM Avela che. paNa te varNanathI A vanamAM je vizeSatA che, te A pramANe che.-khaMDaprapAta guphAnA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ --- ----- -- 844 jambUdvIpaprajJaptisUtre kaleNaM gaMgAe saMkamavattavvayA taheva tti' zeSam avaziSTaM vistArAyAmo dvedhAntarAdikaM tathaiva pUrvapradarzitAnusAraNaiva tamisrAgatokta nadI dvayaprakAreNa vijJeyam navaraM vizeSastu gaGgAyAH pAzcAtyakUle saMkramavaktavyatA-setUkaraNAjJAdAnatadvidhAnottaraNAdikaM jJeyaM tathaiva prAgvat vijJeyam iti SoDazasUtre asminneva vakSaskAre draSTavyam 'tae NaM khaMDagappavAyaguhAe dAhiNillassa duvArassa kabADA sayameva mahayA mahayA kocAravaM karemANA karemANA sarasarassagAI ThANAiM paccosakkitthA' tataH khalu khaNDaprapAtaguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau svayameva senApati daNDaratnAghAtamantareNaiva 'mahayA mahayA' iti dezena pUrvasUtrasmaraNaM tena 'mahayA mahayA saddeNaM' mahatA mahatA zabdeneti bodhyam krozcAravaM krozcasya pakSivizeSasyeva bahuvyApitvAt ya AravaH zabdaH taM kurvANau kurvantau 'sarasarassatti' anukaraNazabdastena tAdRzaM zabdamanukurvantau 'sagAI sagAI' svake svake 'ThANAI' sthAne paccosakkitthA' pratyavASvaSkipAtAm pratyapasasarpatuH pratyavasarpitavantau svayam udghATitavantau 'tae NaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva khaMDagappavAyaguhAo dakkhi jilleNaM dAreNaM NINei sasivva mehaMdhayAranivahAo'tataHkhalu sa paikhaNDAdhipatirbharato thimilleNa kUleNa gaMgAe saMkamavattavvayA tahevaMti ) ina donoM nadiyoM ke AyAma vistAra udvedha antara Adi kA saba kathana tamistrA guhAgata ukta nadIdvaya ke jaisA hI hai yahAM kI ina donoM nadiyoM kA praveza gaMgA ke pazcima taTa meM huA hai arthAt tamisrA guhA kI ina donoM nadiyoM kA praveza sindhu nadi se huA hai aura yahAM kI ina donoM nadiyoM kA praveza gaMgA nadI meM huA hai| bAkI kA aura setu mAdi banAne Adi kA saba kathana pahile jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai / (tae NaM khaMDappavAyaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA kocAravaMkaremANA karemANA sarasarassagAI ThANAI paccosakkitthA)khaMDaprapAta guhA kA dakSiNa dvAra ke kivADa krauMcapakSI ke jaisA zabda karate hue apane Apa senApati ke daNDaratnake AghAtake vinA apane 2 sthAna se saraka gaye (taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva khNddgpppazcima bhAgamAM je kaTaka che, te kaTakathI e bane nadIo nIkaLI che. ane pUrva dizA tarapha thIko mana nahI nAma mahAnahI mAM bhajI che. (sesaM taheva Navara paccatthimilleNaM kUleNaM gaMgAe saMkamavattavvayA tahevati) se manne nahI mAnA mAyAma-vistAra, dudhantara vagere sarva kathana tamisA guhAgata pUrvokta nadI dvaya jevuM ja che. ahIMnI bane nadIone praveza gaMgAnA pazcima taTamAM thayela che. eTale ke tamisA guphAnI e bane nadIene praveza sidhunadIomAM thayela che. ane ahIMnI banne nadIone praveza gaMgA nadImAM thayela che. zeSa setu vagere banAvavA saMbaMdhI sarva kathana pahelAM jevuM ja atre paNa sama (tae Na khaMDappavoyaguhAe dAhiNillasta duvArassa kavADA sayameva mahayA 2 koMcAravaM karemANA 2 sarasarassagAI ThANAI paccAsakkitthA)mapAta zuzanA dakSiNa dvArA maa| krauMca-pakSInA zabda jevA zabda karatAM pitAnI meLe ja senApatinA daMDarananA prahAra vinA pAtAnA sthAna 52 thI masI gayA. (taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraH sU0 26 bharatarAjJaH digyAtrAvarNanam 845 nAmamahArAjA cakraratnadezitamArgaH yAvatpadAt anekarAjavarasahasrAnuyAtamArgaH mahatotkRSTasiMhanAdabolakalakalaraveNa prakSubhitamahAsamudraravabhUtAmiva praptAmiva guhAM bhU gatau iti sautradhAtoH ktaH kurvANaH kurvANaH khaNDaprapAtaguhAto dAkSiNAtyena dvAreNa meghAndhakAranivahAt meghAndhakArasamuhAt zazIva candraiva nireti nirgacchati nanu cakravartinAM tamikhayA guhayA pravezaH khaNDaprapAtayA guhayA nirgamaH, tatra kiM kAraNam ?, khaNDaprapAtayA pravezaH tamisrayA nirgamo'stu, pravezanirgamarUpasya kAryasya umayatra tulyatvAt iti cenna tamisayA praveze khaNDaprapAtayA nirgame ca sRSTiH, tayA ca kriyamANasya tasya prazasto dakatvAt, anyacca khaNDaprapAtayA praveze AsannopasthIyamAnaRSabhakUTe caturdika paryanta sAdhanamantareNa nAmanyAso'pi na syAditi ||s026|| vAyaguhAo dakkhiNilleNaM dAreNa NoNei sasivva mehaMdhayAranivahAo) isake bAda cakraratna jise gantavyamArga prakaTa kara rahA hai aisA vaha bharata nareza yAvat khaNDaprapAtaguhA se dakSiNa ke dvAra se hokara aMdhakAra samUha se candra kI taraha nikalA yahAM yAvatpATha se "anekarAjavara sahastrAnuyAtamArgaH' ityAdi vizeSaNoM dvArA "mahAsamudraravabhUtamiva" isa vizeSaNa taka varNana jaisA pIche tamisrAguhA ke prakaraNa meM kiyA gayA hai-vaisA hI vaha sava varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye aisA sUcita kiyA gayA hai / vahAM aisI AzaMkA hotI hai ki cakravartiyoM kA jo tamisrAguhA se praveza aura khaNDaprapAta guhA se nirgama hotA hai isakA kyA kAraNa hai ! aisA kyoM nahIM hotA hai ki khaNDaprapAta guhA se unakA praveza ho aura tamisnAguhA se unakA nirgama ho ! kyoMki praveza aura nirgama rUpa kAryoM ko ubhayatra tulyatA hai| to isakA samAdhAna aisA hai-aisA jo kahA so unameM yaha kAraNa hai ki isa taraha se praveza aura nirgama jo karatA hai vaha cakro prazasta phala vAlA khaMDagappavAyaguhAo dakkhiNilleNaM dAreNaM NINei sasivva mehaMdhayAranivahAo) tyA2mA ya ratna jene gatavya mArga prakaTa karI rahyuM che. te bhArata nareza yAvat khaMDa prapAta guphAnA dakSiNa dvArathI pasAra thaIne candranI jema aMdhakAra samUha mAMthI nIkaLyo. ahIM yAvata pahanApAthI "aneka rAjavarasahasrAnuyAtamArgaH" tyA vizeSa 43 "mahAsamudraratna bhatAmiva vizeSa sudhI paNana paDaaitabhitrA zuzanA 5421mA 42vAmA mAcha. tevuM ja sarva varNana ahIM paNa karI levuM joIe. Ama sUcita karavAmAM Ave che. atre evI AzaMkA thAya che ke cakravatIone je tamisrA guphAmAM praverA ane khaMDaprapAta guphAmAMthI nigama hoya che, enuM kAraNa zuM che? evuM kema thatuM nathI ke khaMDaprapAta guphAmAMthI temane praveza thAya ane tamisA guphAmAMthI temanuM nirgamana thAya kema ke praveza ane nirgamana rUpa kAryonI ubhayatra tulyatA che. te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke evuM je kahevAmAM AvyuM che te temAM e kAraNa che ke A pramANe praveza ane nirgamana je kare che. te cakI prazasta phaLavAnuM thAya che. bIjI vAta e che ke khaMDaprapAta guphAthI praviSTa thaI e te RSabhakUTa Asana paDe che te tenI upara caturdika payaMta sAdhya vagara nAmanyAsa eTale ke-nAma samavu 55] zazya hAtunathA. suutr-26|| jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre atha dakSiNabharatAgato bharato yatkRvAna tadAha-"taeNaM se bharahe" ityAdi / mUlam-taeNa se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe paccathimille kUle duvAlasajoyaNAyAmaM Nava joyaNavicchiNNaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei avasiTuM taM ceva jAva nihirayaNANaM aTThamabhattaM pagiNhai, taeNaM se bharahe rAyA posahasAlAe jAva NihirayaNe maNasi karemANe karemANe ciTThaitti, tassa ya aparimiyarattarayaNA dhuamakkhayamavvayA sadevA loko pacayaMkarA uvagayA Nava Nihio logavissuyajasA, taM jahA-"nesappe paMDuae 2, piMgalae3, savvarayaNa4, pahapaume4 / kAle 6, a mahAkAle 7, mANavage mahAnihI8, saMkhe // 1 // " 'NesappaMmi NivesA gAmAgaraNagarapaTTaNANaM ca / doNamuhama DaMbANaM khaMdhAvArAvaNagihANa // 1 // gaNiassa ya uppattI mANummANassa jaM pamANaM ca / dhaNNassa ya vIANa ya uppattI paMDue bhaNiyA // 2 // savvA AbharaNavihI purisANaM jA ya hoi mahilANaM / AsANa ya hatthINa ya piMgalagaNihimi sA bhaNiyA // 3 // syaNAI savvarayaNe caudasa vivarAI cakkavaTTissa / uppajjate egidiyAI paMcidiyAiM ca // 4 // vatthANaya uppattI NipphattI ceva savvabhattINaM / raMgANaya dhovvANaya savvA esA mahApaume // 5 // kale kAlaNNANaM savvapurANaM ca tisu vi vaMsesu / sippasayaM kammANi ya tiNNi payAe hiya karANi // 6 // lohassa ya uppattA hoi mahAkAli AgarA NaM ca / ruppassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM // 7 // johANaya uppattI AvaraNANaM ca paharaNANaM ca / savvAya juddhIi mANavage daMDaNII ya // 8 // hotA hai dUsarI bAta yaha hai ki khaNDaprapAta guhA se praveza karane para RSabhakUTa Asanna par3atA hai so usa para caturdika paryanta sAdhate ne vinA nAmanyAsa nAma likhanA bhI nahIM hotA hai suu0||26|| jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ 847 prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam paTTavihI NADagavihI kavvassa ya caubvihassa uppattI / saMkhe mahANihiMmI tuDiaMgANaM ca savvesi // 9 // cakkaTTha paiTThANA aThussehAya Nava ya vikkhaMbhA / bArasa dIhA maMjUsasaMThiA jaNhavIi muhe // 10 // verulia maNi kavADA kaNagamayA vivihirayaNapaDipuNNA / sasisuracakkalakkhaNa aNusama vayaNovavattI vA // 11 // paliovamaTTiIA Nihi sariNAmA ya tattha khalu devA / jesiM te AvAsA azkijjA Ahi vaccAya // 12 // ee Nava Nihi rayaNA pabhUya dhaNarayaNa saMcaya samiddhA / jeva samupagacchaMti bharahAviva cakkavaTTINaM // 13 // taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai evaM majjaNagharapaveso jAva seNipaseNi sahA vaNayA jAva gihirayaNANaM aTThAhiyaM mahAmahima karei, taeNaM se bharahe rAyA NihirayaNANaM aThAhiyAe mahAmahimAe NivvattAe samANIe suseNaM seNAvairayaNaM sadAvei, sadAvittA evaM vayAsI gacchaNNaM bho devANuppi yA ! gaMgA mahANaIe purathimillaM NikkhuDaM duccaMpi sagaMgAsAgAgirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi oavittA eyamANattiyaM paccappiNAhitti / taeNaM se suseNe taMceva puvavaNiyaM bhANiyavvaM jAvaoavittA tamANattiya paccappiNai paDivisajjei jAva bhogabhogAiM bhujamANe vihri| taeNaM se divve cakkarayaNe annayA kayAi Auha gharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassa saMparivuDe divatuDiya jAva ApUrate ceva vijayavaMdhAvAra Nivese majjhaM mujjheNaM Niggacchai, dAhiNapaccatthimaM disi viNIyaM rAyahANi abhimuhe payAe yAvi hotthaa| taeNaM bharahe rAyA jAva pAsai pasittAhaThThatuTTha jAva koDuMbiyapurise saddAvei saddAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! AbhisekkaM jAva paccappiNaMti // suu027|| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 jambUdvIpaprajJaptisUtre chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA gaGgAyAH mahAnadyA pAzcAtye kUle dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa yAvat vijayaskandhAvAraniveza karoti, avaziSTaM tadeva yAvat nidhiratnAnAm aSTamabhaktaM pragRhNAti, tataH khalu sa bharato rAjA pauSadhazAlAyA yAvat nidhiratnAni manasi kurvan tiSThatIti, tasya ca aparimitaraktanayanAH dhruvAkSayA vyayAH sadevAH lokopacayaMkarAH upagatAH navanidhayo lokavizrutayazaskAH, tadyathA-naisarpaH 1, pANDukaH2, piGgalakaH 3, sarvaratnam 4, mahApadyam 5, kAlazca 6 mahAkAlaH 7, mANavako mahAnidhiH 8, zaGkha: 9 // 1 // naisarpa nivezAH grAmAkara nagarapattanAnAM ca / droNamukhamaDambAnAM skandhAvArApaNa gRhANAm 1 gaNitasya cotpattau mAnonmAnasya yatpramANaM ca / dhAnyasya ca bIjAnAM cotpattiH pANDuke bhaNitA sarva AbharaNavidhiH puruSANAM yazca bhavati mahilAnAm / azvAnAM ca hastinAM ca sa piGgalakanidhau bhaNitaH 3 // ratnAni sarva ratne ca caturdazApi varANi cakravattinaH |utpdynte ekendriyANi pnycendriyaannic4|| vastrANAM cotpattiH niSpatizcaiva sarvabhaktInAm / raGgAnAM ca prakSAlanAnAM sarvA caiSA mahApadme 5 // kAle kAlajJAnaM sarva purANaM ca triSvapi vazeSu / zilpazataM karmANi ca triNi prajAyAH hitakarANi 6 // lohasyotpatti bhavati mahAkAle cAkarANAm / rUpyasya suvarNasya ca maNimuktAzilA pravAlAnAm 7 // yAdhAnAM cotpattirAvaraNAnAM ca praharaNAnAM ca / sarvA ca yuddhanIti mANavake daNDanItizca 8 // nRtyavidhiH nATakavidhiH kAvyasya ca caturvidhasyotpattiH / zaGkha mahAnidhau truTitAGgAnAM ca sarveSAm // 9 // cakrASTapratiSThAnAH kaSTotsedhAzca nava ca visskmbhaaH| dvAdaza doghI majuSAvatsaMsthitAH jAhnavyAH mukhe 10 // vaiDUryamaNikapATAH kanakamayAH vividharatnaprati pUrNAH / / zazi sUra cakralakSaNA anusama vadanotpattikAH 11 / / palyopamasthitikA nidhisadRgnAmAnaH tatra ca khalu devaaH| yeSAM te AvAsA akrayA AdhipadhyAya 12 // ete nava nidhiratnAH khalu prabhUta dhanaratna saJcayasamRddhAH / ye vazamupagacchanti bharatAdhipa cakravattinAm 16 // tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati, evaM majjanagRhapravezo yAvat zreNi prazreNi zabdapanayA yAvat nidhiratnAnAm taSThAhikAM mahAmahimAM karoti, tataH khalu sa bharato rAjA nidhiratnAnAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM suSeNaM senApatirAtna zabdayati zabdayitvA evam avAdIt gaccha khalu bho devAnupriyAH!gaGgAyAH mahAnadyAH paurastyaM niSkuTaM dvitIyamapi sagaGgAsAgarAgarImaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca 'oavehi' sAdhaya sAdhayitvA etAmAjJaptiko pratyarpaya iti / tata; khalu sa suSeNaH tadeva pUrvavaNirta bhaNitavyaM yAvat sAdhayitvA tAm AjJAptikA pratyarSayati prativisarjayati yAvat bhogamogAn bhujAno viharati / tataH khalu taddivyaM vakraratnam anyadA kadAcid AyudhagRhazAlAnaH prati niSkAmati pratiniSkramya antarikSa pratipannaM yakSa sahastra saMparivRtta divyatruTita yAvat ApUrayadiva vijayaskandhAvAranivezaM Nadhyamadhyena nirgacchati dAkSiNAtya prAzcAtyA~ jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam 849 dizi vinItAM rAjadhAnImabhimukhaM prayAtaM cApyabhavat tataH khalu sa bharato rAjA yAvata pazpati dRSTvA hRStuSTa yAvat kITumbika puruSAn zabdayita zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyA ! abhiSekyaM yAvatpratyarpayanti ||suu027|| TIkA-"tae NaM se bharahe rAyA" ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe paccathimille kUle duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavicchiNNaM jAva vijayakkhaMdhAvAraNivesaM karei' tato guhAnirgamAnantaraM khalu sa zrIbharato mahArAjA gaGgAyA mahAnadyAH pAzcAtye pazcime kUle-taTe dvAdazayojanAyAmam dvAdazayojanAni aSTAcatvAriMzat kroza parimitAni AyAmo daidhyaM yasya sa tathA tam evaM navayojanavistIrNam navayojanAni padaviMzat krozaparimitAni vistIrNAni viSkambhAni yasya sa tathA tam yAvat padAt varanagara sadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM vijayAya yaH skandhAvAraH 'chaunI' iti bhASA prasiddhaH tasya nivezaH yojanA taM karoti 'avasiTuM taMceva jAva nihirayaNANaM aTThamabhattaM pagihai' avaziSTam varddhakiratnazabdajJApanAdikaM tadeva yanmAgadhadevasAdhanAvasare proktamiti asminneva tRtIyavakSaskAre saptamasUtre mAgadhadevasAdhanapATho draSTavyaH yAvat zabdAt pauSa ___'taeNaM se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe'-ityAdi suutr-27|| TIkA-(tae Na se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe paccathimille kUle duvAlasajoyaNAyAmaM NavajoyaNavicchiNNaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) guhA se nikalane ke bAda bharata rAjA ne gaMgA mahAnadI ke pazcima digvI taTa para 12 yojana pramANa lambo aura 9 yojana pramANa caur3I ataeva eka sundara nagara jaisI dikhane vAlI vijaya senA kA nivAsa paDAva chAvanI DAlA-(avasita taM ceva jAva nihirayaNANaM adramabhattaM pagiNhai ) yahAM se Age kA aura saba kathana jaisA mAgadhadeva ke sAdhana prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA pauSadhazAlA meM darbha ke A7na para baiThane Adi taka kA yahAM para jAnanA cAhie mAgadha deva ke sAdhana karane kA prakaraNa isI tRtIyavakSaskAra ke saptama sUtra meM kahA gayA hai isa prakAra se saba kucha pUrvoktarUpa se (tae NaM se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe) ityAdi-sUtra-27' sAtha-(tae NaM se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe paccasthimille kUle duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavicchiNNa jAva vijayakkhaMdhAvAraNivesaM karei) gumAthI nIyA mAI bharatarAjAe gaMgA mahAnadInA pazcima digvatI taTa para bAra jana pramANe lAMbI ane 1 yojana pramANa pahoLI ethI ja eka suMdara nagara jevI suzobhita dekhAtI vijaya senAno nivAsa 55 naaye| (avasiTuM taM ceva jAva nihirayaNANa ahamabhatta pagiNhai) mahI thI Agahana adha: kathana jema mAgadhadevanA sAdhana prakaraNamAM spaSTa karavAmAM Avela che. tevuM ja pauSadhazALAmAM darbhanA Asana upara besavA sudhInuM ahIM jANuM levuM joIe mAgadha devane sAdhana karavA aMgenuM prakaraNa Aja tRtIya vakSaskAranA saptama sUtramAM spaSTakaravAmAM AveluM che. A pramANe sarva kathana pUrvokta rUpamAM saMpanna karIne bharata mahArAjAe 9 nidhio bhane 14 2.nAne sAdhA bhATe bhaTama satanI tapasyA thA2442rI. (taeNaM se bharahe rAyA 107 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre dhazAlAM darbhasaMstAraka saMstaraNAdi sarva vijJeyam nidhiratnAnAM sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti karoti 'taeNaM se bharahe rAyA posahasAlAe jAva NihirayaNe maNasi karemANe karemANe ciTTai tti ' tataH khalu sa bharato mahArAjA pauSadhazAlAyAM yAvat nidhiratnAni manasi kurvan manasi kurvan manasi dhyAyan manasi dhyAyan tiSThati yAvatpadAt pauSadhika ityArabhya ekaH advitIya iti paryantaM padakadambakaM saMgrAhyam / itthamanutiSThataH tasya bharatasya kiM jAtamityAha-'tassa' ityAdi 'tassa ya aparimiyarattarayaNA dhuamakkhayamavvayA sadevA lokopacayaMkarA uvagayA NavaNihio logavissuajasA' tasya bharatasya ca zabdo'rthA ntarArambhe navanidhayaH upAgatAH samIpamAgatAH ityagreNa sambandhaH kIdRzAste nidhayaH aparimitarataratnAH aparimitAni asImitAni apArANItyarthaH raktAni raktavarNAni upalakSaNAt kRSNanIlapItazuklAdhanekavarNAni yeSu te tathA, padArthAH sAkSAdeva utpadyante karake bharata mahArAjA ne nau nidhiyAM evaM caudaha ratnoM ko sAdhana ke liye aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa karalI(taeNaM se bharahe rAyA posahasAlAe jAva nihirayaNe maNasi karemANe 2cii) usa aSTama bhakta(tele)kItapasyAmeM usa cakravartI zrIbharata narezane nau nidhiyoM kA aura 14ratnoM kA apane mana meM dhyAna karanA prArambha kara diyA yahAM yAvat zabda se-"pauSadhikaH"isa pada se lekara 'ekaH advitIyaH" pada taka kA padasamUha gRhIta huA hai (tassa aparimiyarattarayaNA dhuvamakkhayamavvayA sadevA lokopacayaMkarA uvagayA NavaNihiyo logavissuyajasA) usa bharata rAjA ke pAsa aparimita raktavarNa ke, kRSNavarNa ke, nIlavarNa ke pItavarNa, ke, zuklavarNa ke aura haritavarNa ke ityAdi aneka varNa ke ratnoM vAlI tathA jinakA yaza loka meM vyApta ho rahA hai aise nau nidhiyAM apane apane adhiSThApaka devo sahita upasthita huI yahAM aneka varNoM vAle ratna jinameM rahate hai aisA jo kahA gayA hai vaha unake mata kI apekSA se kahA gayA hai jo aisA mAnate haiM ki naunidhiyoM meM ye vakSyamANa padArtha sAkSAt utpanna hote haiM zAzvati kalpa pustaka ina posahasAlAe jAva-nihirayaNe maNasi karemANe 2 ciTTai) te samabharata(al) tapasyAmA ta bharata nareze 9 nidhionuM ane 14 ratnanuM potAnA manamAM dhyAna zarUkaryuM Aja ahI yAvata 54thI-pauSadhika: "ma yathA mAMDIne ekaH 'advitIyaH" yaha sudhInA 54 smuudd| gRhIta yA cha. (tassa aparimiyarattarayaNAdhuvamakkhayamavvayA sadevA lokopacayakarA uvagayA Nava Nihio logavissuyajasA ) ta bharata mahA2nI pAse aparimita 24tAnA, 50varNanA, nIlavarNanA, pItavarNanA, zukUla varNanA ane harita varNanA vagere aneka varNana ratnovALI temaja jemane yaza lekamAM vyApta thaI rahyo che evA 8 nidhio pita-pitAnA adhiSThApaka deva sahita upasthita thayA. ahIM aneka vaNavALA rane jemAM rahe che, Ama je kahevAmAM AvyuM che te temanA matanI apekSA e kahevAmAM Avela che. je A pramANe mAne che ke nava nidhiomAM e vakSyamANa padArtho sAkSAt utpanna thAya che. zAsthavati ka95 pustaka vagere pustakomAM vizvanI sthiti prakaTa karavAmAM AvI che. keTalAkanA mata mujaba kapa pustaka pratipAdya padArtha sAkSAta e nidhiomAM utpanna thAya che temaja eo jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam 851 iti, kalpapustakapratipAdyAH arthA sAkSAdeva tatrotpadyante iti tathA dhruvAH nizcalAH tathAvidhapustaka rUpa svarUpasyAparihANeH akSayAH avinazvarAH avayavidravyasya aparihANeH avyayAH tadArambhakapradezAparihANeH atra pradezAparihANi yuktiH samayasaMvAdinI padmavaravedikA vyAkhyA samaye nirUpiteti tato'vaseyA atra padadvaye makAro'lAkSaNikaH tataH padatrayasya karmadhArayaH sadevAH adhiSThAyakadevakRtasAnnidhyA ityarthaH lokopacayaGkarA asya tIrthakarAdivat sAdhutvam yadvA anusvAraH ArSatvAt lokopacayaGkarAH vRttikalpakakalpapustakapratipAdanena lokAnAM puSTikArakAH lokavizrutayazaskAH lokavikhyAta kIrtayaH 'evaM vizeSaNaviziSTA navanidhayaH upAgatAH' atha nAmataH tAn navavidhIn upadarzayati 'taM jahA' ityAdinA nesappe 1 paMDuae 2 piMgalae 3 samparayaNa 4 mahapaume 5 kAle 6 a mahAkAle 7 mANavage mahAnihI 8 saMkhe 9 / 1 / tatra naisarpaH naisarpasya devavizeSasyAyaM naisarpaH pustakoM meM vizva kI sthiti kahI gaI haiM kinhI 2 ke matAnusAra kalpa pustaka pratipAdya padArtha sAkSAt una nidhiyoM meM utpanna hote haiM tathA ye dhruva hai kyoM ki tathAvidha pustaka vaiziSTya rUpa svarUpa inakA naSTa nahIM hotA haiM, avayavI dravya kI avinAzitA ko lekara ye akSaya hai, tadArambhaka pradezoM kI avinAzitA ko lekara ye avyaya hai, pradezoM kI aparihInatA ke sambandha meM yukti siddhAnta ke anusAra padmavaravedikA kI vyAkhyA karate samaya kahI jA cukI hai, isaliye jijJAsu janako vahIM se ise dekhalenI cAhie, "dhuvamakkhayaM" meM makAra kA prayoga alAkSaNika hai, "lokopacayaGkara" pada kI niSpatti "tIrthakara" pada kI niSpatti kI taraha se hI jAnanI cAhiye athavA ArSe hone ke kAraNa yahAM anusvAra kara diyA gayA haiM vRttikalpaka kalpapustaka ke pratipAdana se ye lokoM ko puSTi kAraka hotI haiM una nau nidhiyo ke nAma isa prakAra se kahA gayA hai-'nesappe 1,paMDuae 2, piMgalae 3, savvarayaNa 4. mahapaume 5) kAleya 6 mahAkAle 7 mANavage mahAnihI 8 saMkhe 9 // 1 // (1) naisarpanidhi-yaha naisarpanAmaka deva se adhiSThita hotI hai (2) pANDaka nidhi. yaha nidhi paNDuka nAmaka deva se adhiSThita hotI hai (3) piMgalaka nidhi-yaha piMgalaka nAmaka deva se adhidhruva che. kema ke tathAvidha pustaka vaiziSTaya rUpa svarUpa emanuM nAza pAmatuM nathI avayavI dravyanI avinAzitAne laIne eo ekSaya che. tadAraMbhaka pradezonI avinAzitAne laIne eo avyaya che. pradezanI aparihInatAnA saMbaMdhamAM yuti siddhAnta mujaba padmavadikAnI vyAkhyA karatI vakhate kahevAmAM AvI che. ethI jijJAsuo tyAMthI ja jANavA prayarn re. "dhuvamakkhayaM" mA 4 / 2 / prayoga asAkSaNa cha. "lokopacayaGkara" pahanI nipatti "tIrthakara" panI nittinI bhara gayA ye. athavA mA DopAthI mahA. anusvAra karavAmAM Avela che. vRttika95ka kalpapustakanA pratipAdanathI e loko mATe puSTi 4124 hAya che. te naya nidhi nAnAbhA mA prabhArI cha-nesappe-paMDuae-2, piMgalae-3, savvarayaNa-4, mahapaume-5, kAleya-6, mahAkAle-7, mANavage mahAnihI-8, saMkhe // 8 // 1 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 jambUdvIpaprajJaptisUtre evamagre'pi itthameva vijJeyam atha yatra nidhau yadAkhyAyate tadAha-tatra prathame naisadhi. SThAtRdevasya naisakhyanidhau 'Ne sappami' ityAdi tatra-naisarpa-naisakhyei nidhau nivezAH sthApanAni sthApanavidhayo grAmAdInAM gRhapa yantAnAM vyAkhyAyante tatra grAmaH-vRttiveSTitaH, Akara:-suvarNaratnAyutpattisthAnam nagaram aSTAdazakaravarjitam, pattanaM samastavastuprAptisthAnama, zakaTAdibhiH naubhirvA yagdamyaM tatpattanaM yatkevalaM naubhireva gamyaM tat paTTanam uktazca-pattanaM zakaTaigamyaM ghoTakai bhireva ca naubhirevaca yadgamyaM paTTanaM tatpracakSate / droNamukham-jala-sthalamArgagamanayogyasthAnam, maDambam SThita hoto hai. (4) sarvaratnanidhi-yaha sarvaratna nAmaka deva se adhiSThita hotI hai (5) mahA padma nidhi. yaha mahApadmanAmaka deva se adhiSThita hotI hai (6) kAlanidhi-yaha kAla nAmaka deva se adhiSThita hotI hai. (7) mahAkAla nidhi-yaha mahAkAla nAmaka deva se adhiSThita hotI hai. (8) mANavakanidhi yaha mANavaka nAmaka deva se aghiSThita hoto hai. aura (9) zaMkhanidhi yaha zaGkha nAmaka deva se adhiSThita hotI hai. . 'Nesappami NivesA gAmAgaraNagara paTTaNANaM ca doNamuha maDaMbANaM khaMdhAvArAvaNagihANaM 1 naisarpa nAmakI nidhi meM grAma, Akara, nagara, paTTaNa, drohamukha, maDaMba, skandhAvAra, ApaNa aura bhavana unakI sthApana vidhi rahatI hai vRtti-vADa se jo AveSTita hotA hai usakA nAma prAma hai. jahAM para suvarNa ratna AdikoM kI utpatti hotI hai usakA nAma Akara hai aThAraha prakAra ke Teksa se jo rahita haiM usakA nAma nagara hai. samasta vastuoM kI prApti kA jo sthAna hai usakA nAma pattana hai. athavA velagAr3o dvArA yA naukAoM dvArA jahAM para jAne kA mArga hotA hai. usakA nAma pattana hai. athavA jalayAna dvArA hI jahAM para jAyA jA sakatA hai vaha paguNa hai uktaMca-pattanaM zakaTaigamyaM ghottkaitobhirev ca / naubhirevaca yadgamyaM paTTanaM tatpracakSate 1 (1) naisanidhi-e nidhinesapanAmaka devathI adhiSThita hoya che. (2) pAMDunidhie nidhi pANaDaka nAmanA devathI adhiSThita hoya che. (3) piMgalaka nidhi- e piMgalaka nAmaka devathI adhiSThita hoya che. (4) sarvaratananidhi-e sarvarananAmaka devathI adhiSThita hoya che. (5) mahApAnidhi-e mahApadmanAmaka devathI adhiSThita hoya che. (6) kAlanidhi-e kAla nAmaka devathI adhiSita hoya che. (7) mahAkAla nidhi-e mahAkAla nAmaka devathI adhichita heya che. (8) mANavakanidhi- e mANavaka nAmaka devathI adhiSita hoya che. ane (9) zaMkhanidhi e zekha nAmaka devathI adhiSThita hoya che. Nesappami NivesA gAmAgaraNagara paTTaNANa ca / doNamuha maDaMbANaM khaMdhAvArAvaNa gihANaM // 2 // nesanAmaka nidhimAM grAma Akara, nagara, paNa, droNamukha, maDaMba, skandhAvAra, ApaNa ane bhavana emanI sathApanA vidhi rahe che vRtti-vADa-thI je AveSTita hoya che, tene grAma kahevAmAM Ave che. jayAM suvarNa ratna vagerenI utpatti hoya che, tenuM nAma Akara che. aDhAra prakAranA kathiI je rahita hoya che. te nagara kahevAya che. samasta vastuonI prAptinuM je sthAna che. te pattana kahevAya che. athavA baLada gADI vaDe ke nA vaDe jyAM jaI zakAya che tenuM nAma paNa che. athavA ja layAna dvArA ja jyAM jaI zakAya che te pattana che jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyagatabharatakAyevarNanam -sAIkozadvayAntareNa grAmAntararahitam vasatiriti / skandhAvAraH-kaTakam ApaNo haTTaH gRham-bhavanam upalakSaNAt kheTakarbaTAdi parigrahaH kheTaH-dhUlikAprAkAraveSTitam nadI parvataveSTitaM ca nagaram, karvaTam kSudraprAkAravaSTita kutsitanagaram, eteSAM sthApanaviSayo naisakhye nidho bhavantItyarthaH // 1 / / atha dvitAyaM pANDukAdhiSThAtRdevasya pANDukanAmaka nidhisvarUpaM tatra yAni utpadyante tAnyAha---- tatra gaNitasya saMkhyApradhAnatayA vyavaharttavyasya dInArAdeH nArikelAdervA ca zabdAtparikSyasya mauktikAde rutpattiprakAraH varNanam tathA mAnaM setikAdi tadviSayo yaH so'pi mAnameva meyaM pAyyena pAiloti lokaprasiddhana mAtuM yogyam, tathA unmAnaM ___jalamArga se bhI aura sthalamArga se bhI jahAM para suvidhAse jAyA jAtA hai vaha droNamukha hai jahAM para DhAI koza paryanta Asa pAsa meM koI bhI prAmAntara nahIM hote haiM usakA nAma maDamba haiM / skandhAvAra nAma kaTaka kA hai| jise bhASA meM chAvanI kahA gayA hai| ApaNa nAma bAjAra kA hai. aura gRha nAma bhavana kA hai / upalakSaNa se yahA~ para kheTa karbaTa Adi sthAnoM kA bhI grahaNa huA hai / dhUlikA ke prAkAra koTa se pariveSTita hue sthAna kA nAma kheTa hai| nadI evaM parvata se veSTita huve sthAna kA nAma nagara hai, kSudra prAkArase pariveSTita kutsitanagara kA nAma karbaTa hai inasaba kI sthApanA karane kI vidhiyAM naisarpa nAma kI nidhi meM hotI haiM / dUsarI paNDukanidhi hai-isake sambandha meM aisA kathana hai / gaNiyassa ya utpattI mANummANassa japamANaMca dhaNNassa ya bIANa ya utpattI paMDue bhaNiyA / ___ saMkhyA pradhAna hone se vyavahartavya dInAra Adi kA athavA nArikela Adi kA tathA parIkSya mauktikAdi kA kathana tathA mAna-setikA Adi rUpa taula kA tathA isa taula ke viSayabhUta padArtha kA unmAna tulA, karSa-tolA inakA aura inake dvArA jo taule jAte padArtha hai, taya-pattanaM zakaTairgamyaM ghoTake nau bhireva ca / naubhirevaca yadgamyaM paTTanaM tatpracakSate // 1 // jaLamArgathI ane sthala mArgathI paNa jyAM jaI zakAya che, te droNa mukha che. jyAM aDhI gAu sudhI bIjA grAme hotA nathI. tenuM nAma maDaMba che. skaMdhAvAra nAma kaTakanuM che. jene hindI bhASAmA 'chAvanI' 43 che. mAnu nAma cha bhane gRha bhavananu nAma che. upalakSaNathI ahIM kheTa, karbaTa vagere sthAno nuM paNa grahaNa thayuM che. dhUlikAnA prAkArakoTa-thI pariveSTita thayelA sthAnanuM nAma beTa che. nadI ane parvata thI veSTita sthAnanuM nAma nagara che. zudra prakArathI pariSTita thayelA kutsita nagaranuM nAma kaMTa che. e savanI sthApanA karavAnI vidhie naisarpanAmaka nidhimAM hoya che. gaNiyassa ya upapattI mANummANassa ja pamANaM c| ghaNNassa ya bIANaya uppattI paDue bhaNiyA ||2|| saMkhyA pradhAna hovAthI vyavahartavya dInAra vagerenuM athavA nArikela vagerenuM temaja parIkSya maukitakAdinuM kathana temaja mAna-setikA Adi rUpa telanuM temaja e telanA viSayabhUta padArthanuM unmAna, tulA karSa-telA emanuM ane emanA vaDe je tolavAmAM Ave che evA je padArtho che temanuM tathA dhAnya zAli vagere ane bIjanuM A pramANe e sarvanI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___jambUdvIpaprajJaptisUtre tulAkarSAdi tadviSayaM yattadapi unmAna khaNDaguDAdi dharimajAtIyaghanamityarthaH tasya ca yatpramANaM liGgavipariNAmena tatpANDuke bhaNitamiti sambandhaH, dhAnyasya zAlyAde bIjAnAM ca vApayogyadhAnyAnAmutpattiH pANDuke nidhau bhaNitA // 2 // atha tRtIyaM piGgalakAdhiSThAtRdevasya piGgalakanAmakanidhirUpaM tatra sarvAbharaNavidhi ca Aha-savvA" ityAdi tatra sarvA AbharaNavidhiH yaH puruSANAM yazca mahilAnAM tathA zvAnAM hastinAM ca sa yaucityena piGgalanAmani nidhau bhaNitA mUle sA bhaNiteti strIliMgaprayogaH nidheH prAkRtabhASAyAmArSatvAt iti pade AbharaNasya prayojanaM bhavati tadA tathAbhUtAni AbharaNAni niSkAzyate / sarvA ratnAdhiSThAta devasya caturtha sarvaratnAkhyanidhisvarUpamAha rayaNAI' ityAdi / tatra ratnAni caturdazApi varANi cakravartinazcakrAdIni cakradaNDAsichatracarmamaNikAkeNIti sapta ekendriyANi senApati gAthApati varddha kI purohita azva hasti strI samAkhyAni senApatyAdIni ca sapta paJcendriyANi sarvaratne sarvaratnAkhye mahAnidhau utpadyante ityarthaH / / 4 / / atha paJcame mahApadmAdhiSThAtRdevasya mahApadmanidhau yeSAM yA unakA tathA dhAnya zAli Adi kA aura bIja kA isa taraha ina saba ke nApane taulane kI vidhi kA parimANa isa dUsarI nidhi meM rahatA haiM ! arthAt kauna vastu kitanI hai ? kitane vajana kI hai ! ityAdi kA saba hisAba kitAba yahI nidhi karatI hai . tRtIya nidhi-savvA AbharaNa vihI purisANaM jA ya hoi mahilANaM / AsANa ya hatthINa ya piMgalaNihimi sA ya bhaNiyA "3" sarva prakAra ke puruSoM ke evaM mahilAoM ke ghor3oM ke evaM hAthiyoM ke AbharaNo kI vidhi isa tRtIya piGgala nidhi meM rahatI hai . caturtha nidhi-rayaNAiMsavvarayaNeca uddasa vi varAI cakkavaTTissauppajjaMte.egidiyAI paMciMdiyAiMca"" sarva ratnanAma kI nidhimeM caudaha ratna jo ko cakravartI ko prApta hote haiM utpanna hote haiM ina mApavA-telavAnI vidhinuM parimANu bIjA nidhimAM rahe che. eTale ke kaI vastu keTalI, che, keTalA vajanavALI che, vagerene hisAba-ktiAba e nidhi kare che. tRtIyanidhi savvA AbharaNavihI purisANaM jA ya hoi mahilANa / AsANa ya hatthINa ya piMgalaNihimi sA bhaNiyA // 3 // sarva prakAranA puruSonAstrIonA, ghoDAonA ane hAthIonA AbharaNenI vidhi e trIjI piMgala nidhimAM rahelI che. yatu nidhi- rayaNAI savarayaNe cauddasa vi varAI ckkvhiss| uppajjate egidiyAI , paMcidiyAI ca // 4 // | sarva rana nAmaka nAdhamAM caturdazarane ke je cakavatI ne prApta hoya che. te utpana thAya se 14 ratnAmA sAta ratnA-yAna, 2tna, masiratna, chatraratna, yamaratna, mazina bhane kAkaNI ratna e badhA ratna ekendriya hoya che. ane emanA, sivAya senApati jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam _ 855 uttapattiH yeSAM yA niSpattizca sA ucyate sAdhAraNAnyapi cakrAdIni sevanApatyAdIni etAni prabhAvAt viziSTatarANi bhavanti ratnapadaM vAcyAni bhavantIti 'vatthANa ya' ityAdi / tatra sarveSAM vastrANAM ca yA utpattiH tathA sarvabhaktInAM vastragata sarvaracanAnAM raGgAnAM ca mAgjiSThA rAgANAM 'dhovvaNaya' tti sarverSA prakSAlanavidhInAM ca yA niSpattiH sA sarvA mahApadme mahApadmanAmakanidhau vartate mahApAnidheH zuklaraktAdi guNopetatvAt vastrAdInAM sa nidhiH svaccharaktAdibhAvaM vastrAdInAM karoti caturazIti lakSANAM hastInAmazvAnAM SaNNavati koTisaMkhyAvatAM manuSyANAM vastrANi samutpAdya samarpayatIti / atha SaSTho nidhiH atha kAlAdhiSThAtRdevasya kAlanidhisvarUpaM kAlanAmani nidhau ca yAni vastUni santi tAnyAha-'kAle kAlaNNANaM' ityAdi / tatra kAle kAlanAmani nidhau kAlajJAnaM samasta jyotiH zAstrAnubandhijJAnam tathA triSvapi vaMzeSu trayo vaMzA tIrthaGkaravaMzazcakravattivaMzAH baladevavAsudevavaMzAzca ityeteSu triSvapi 14 ratnoM meM sAta ratna cakraratna, daNDaratna, asiratna, chatraratna carmaratna, maNiratna evaM kAkaNIratna ye sAta-ratna ekendriya hote hai : aura inake atirikta senApati gAthApati, varddhakI, purohita azva hasti, evaM strI ye sAta ratna paJcendriya hote haiM. paMcamI nidhi vatthANaya utpattI NipphattI ceva savvabhattINaM raMgANa ya dhocvANa ya savvA esA mahApaume 5' isa mahApadma nAma kI pAMcavIM nidhi meM samasta prakAra ke vastroM ko utpatti tathA vastragata racanAoM kI raMgoMkI,aura vastroM ke dhone kI vidhi niSpanna hotI haiM ! kyoMki yaha mahApadmanidhi zukla rakta Adi guNoM se yukta hotI hai. isaliye yaha nidhi vastroM ko bhinna 2prakAra ke raMgoM se raMganA tathA unhe dhokara sApha karanA, evaM caurAsI lAkha hAthiyoM ke aura ghoDoM ke tathA 96 karoDa manuSyoM ke vastroM ko banAkara unheM samarpaNa karanA yaha saba kAma isI nidhi kA hai| chaThI nidhi-kAle kAlaNNANaM savvapurANaM ca tisu vi vaMsesu / sippasayaM kammANi ya tiNNi payAe hiyakarANi "" isa kAla nAma ko chaThI nidhi meM samasta jyotiHzAstrAnubandhI jJAna tathA tIrthakara vaMza cakravartivaMza aura baladeva vAsudeva vaMza ina tIna vaMzoM meM jo zubhAzubha ho cukA hai hone gAthApati, vardhaka purohita, ava, hasti ane strI e sAta rane paMcendriya hoya che. paMcamI nidhi-vatthoNaya uppattI NipphattI ceva savvabhattINaM / raMgANa ya dhovvANa ya savvA pasA mahApaume ||5|| e mahApadmanAmaka pAMcamI nidhimAM sarva prakAranA vastranI utpatti temaja vastragata samasta racanAonI raMgonI ane vAvigerene dhovAnI vidhi niSpanna hoya che. kema ke e mahApaddhanidhi zukala-rata vagere guNethI yukta hoya che. ethI A nidhi vone bhinna-bhinna prakAranA raMgothai raMgavA temaja temane prakSAlita karavAM 84 lAkha hAthIonA ane ghoDAonA 1 8 karoDa mananA vaDhIne banAvIne temane apavA, e badhu kAma e nidhinuM che. chaThThInidhi kAle kAlaNNANaM savvapurANaM ca tisu vi vaMsesu // sippasaya kammANiya tiNNi payAe~ hiyakarANi || " e kAla nAmaka chaTThI nidhimAM samasta jyoti -zAstrAnubadhI jJAna tIrthakara bhagavAnane vaMza, cakravatI vaMza ane baladeva-vAsudeva e traNa vaMzamAM je zubhAzubha thaI cUkayu che thavAnuM che, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 jambUdvIpaprajJaptisUtre vaMzeSu sarvapurANaM ca yadbhAvyaM yacca purANaM vyatItam upalakSaNAt varttamAnaM ca zubhAzubhaM tatsarvam atra kAlAkhyanidhau vartate ito mahAnidhitaH jJAyate ityarthaH tathA zilpazataM vijJAnazatam ghaTalohacitratrastranApitazilpAnAM paJcAnAmapi pratyekaM viMzatibhedAt karmANi ca kRSyAdoni jaghanyamadhyamotkRSTabhedabhinnAni trINi etAni prajAyAH hitakarANi nirvAhAbhyudayahetutvAt etat sarvam atra kAlanAmani nidhau abhidhIyate / atra kAlanidhau mUlAni sarvANyapi vastujJAnAni vidyante tAni ca puNyaprabhAvAt cakravarttinaH samIpe samupasthApitAni bhavantItyarthaH / atha saptamo nidhiH mahAkAlAdhiSThAtRdevasya saptamaM Tarafafarai as ca yeSAmutpattiH tAmAha - 'lohassa ya ityAdi / mUlam - lohassa uppattI hoi mahAkAli AgarANaM ca / rupassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM // 7 // chAyA - lohasya cotpatti rbhavati mahAkAle cAkarANAm / rUpyasya suvarNasya ca maNimuktAzilA pravAlAnAm // 7 // tatra lohasya ca nAnAvidhasya utpatti rbhavati mahAkAle mahAkAlanAmani nidhau' tatra tadutpattirAkhyAyate ityarthaH, tathA rupyasya suvarNasya ca maNimuktAzilApravAlAnAm tatra maNayaH candrakAntAdayaH muktAH muktAphalAni zilAH sphaTikAdayaH pravAlAzva iti hai evaM ho rahA hai vaha saba rahatA hai. tAtparya yaha hai ki isa nidhi se samasta zubhAzubha jAnA jAtA hai. zilpazata- ghara-loha, citra, vastra evaM nApita ina pAMca zilpoM ke pratyeka zilpa ke 20 20 bheda hai isa taraha se yaha zilpazata tathA kRSi vANijya Adi tIna karma- jo ki uttama, madhyama evaM jaghanya ke bheda se tIna prakAra ke haiM aura jina se prajAjanoM kA nirvAha hotA hai unakA abhyudaya hotA hai - jAne jAte haiM / saptamanidhi-lohassaya uppattI hoi mahAkAli AgarANaMca rUppassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM / isa mahAkAla nAmakI nidhi meM nAnA prakAra kI lohe kI utpati batAI gaI hai. tathA cAMdI, sonA maNi, mukkA zilA- sphaTika Adi, evaM pravAla-mUMgA ityAdi kI khAno kI utpatti gaI haiN| thai rahayu che te badhu rahe che tApa A pramANe che e nidhithI samasta zubha-azubha jANavAmAM Ave che. zilpazata ghaTa-leAha, citra, vastra temaja nApita e pAMca zilpAnA dareke dareka zilpanA-20-20 bheda che A pramANe a zilpazata temaja kRSi, vANijaya vage2e traNa krama ke je uttama madhyama ane jaghanyanA bheddethI traNa prakAranA che. ane jemanAthI prajAonAnirvAha thAya che, temanA abhyudaya thAya che-jANavAmAM Ave che. saptamanidhi - lohassa ya utpattI hoi mahAkAli AgarANaMca | rupassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM ||8|| e mahAkAla nAmaka nidhimAM aneka prakAranA leAkhaMDanI utpatti khatAvavAmAM AvI che. tema cAMdI, senAmaNi, mutAzilA sphaTika vagere temaja pravAla-mUMgA vagerenI khANAnI utpatti khatAvavAmAM AvI che, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU027 dakSiyarddhagatabharatakAye varNanam 857 te tathA teSAM ca sambandhinAm AkarANAM 'khAni' iti prasiddhAnAmutpatti rbhavati mahAkAlanAmaninidhau iti yogA / resent free me mANavakAdhiSThAtRdevasya mANavakanidhisvarUpaM tatra ca yAni santi tAnyAha - johANa ya' ityAdi / tatra yodhAnAM zUrANAM ca zabdAta kAtarANAmutpattirabhidhoyate tathA AvaraNAnAM ca zarIrarakSakANAM vastUnAM kavacAdInAmutpattirjJAnaM ca yatra praharaNAnAM khaGgAdInAM ca sarvA ca yuddhanItiH garur3a zakaTacakravyUharacanAdi lakSaNA sarvApi ca daNDanItiH daNDena upalakSitA nIti daNDanItiH sAmadAmadaNDa bhedatazcaturvidhA mANavakanAmni nidhau abhidhIyate tataH pravarttate jJAyate ityarthaH / atha navamo nidhiH atha navame zaGkhAdhiSThAtR devasya zaGkhanAmaka mahAnidhisvarUpaM tatra ca yeSAmutpattistAmAha-' NaTTa vihI ' ityAdi / tatra sarvo'pi manohlAdajanaka nRtyavidhiH dvAtriMzatsahasrabhedabhinnagAtrasaMcAlana lakSaNanATyakaraNaprakAraH' sarvo'pi ca nATakavidhiH dvAtriMzat bhedabhinna abhineyapravacanaaSTama nidhi-johANa ya uSpattI AvaraNa NaM ca paharaNANaMca savvA ya juddhaNII mANavage daMDaNIiya' 8' isa mANavaka nAmakI AThavInidhi meM yoddhAoM kI kAyaro kI AvaraNoM-zarIrarakSaka kavacAdi vastuoM kI samasta prakAra ke praharaNo- hathiyAroM kI yuddha nIti - garuDa, zakaTa, cakravyUha AdirUpa se racanA vAle yuddhoM kI nIti kI tathA sAma-dAma, daNDa, evaM bheda ina cAra prakAra kI rAjanitiyoM kI utpatti kahI gaI hotI hai. arthAt isa nidhi se ina samasta vastuoM kI utpatti kA jJAna cakravartI kI prApta hotA hai ! nava nidhi - TTavihINA DagavihI kavvassa ya cauccihassa upattI saMkhe mahANihimmi tuDiaMgANaMca savvesi "9" isa zaMkhanAma kI nidhi meM nATayavidhi kI 32 hajAra nATakAbhinayarUpa aMga saMcAlana karane ke prakAra kI nATaka vidhi 32 prakAra ke nRtya gota vAjoM kA abhineya vastu se milatA aSTamanidhi-johANa ya utpattI AvaraNANaM ca paharaNANaM ca / savvA ya juddhaNII mANavage daMDaNI ya harabo e mANuvaka nAmaka AThamI nidhimAM ceAdhdhAonI, kAyAnI-AvaraNAnI zarIra rakSaka kavacAdi vastunI samasta prakAranA praharaNe zasrA nI yuddhanIti garuDa, zakaTa, cakra vyUha vagere rUpamAM racanAvALA yudhdhAnI nItinI temaja sAma, dAma danDa ane bheda e cAra prakAranI nItionI utpatti kahevAmAM Ave che eTale ke e nidhithI e samasta vastuonI utpattinu jJAna cakravatI ne prApta thAya che. navamI nidhi-vihI NADagavihI kavvassa ya cauvvihassa utpattI / saMkhe mahANihimmi tuDiaMgANaM ca savvesi 11811 e zaMkha nAmaka nidhimAM nATayanidhinI 32 sahasra nATakAbhinaya rUpa aMga saMcAlana karavAnA prakarAnI nATa idhi 32 prakAranA nRtya-gItavAdyonI abhinaya vastuthI sabaddha pradarzana 108 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 jambUdvIpaprajJaptisUtre prapazcanaprakAraH nRtyavAdyagItAdi yAvannATakam prakAraH ityarthaH tathA caturvidhasya kAvyasya granthasya dharma 1 artha2 kAma 3 mokSa 4 lakSaNapuruSArthanibaddhasya athavA saMskRta 1 prAkRtA 2 pabhraMza 3 saMkIrNa 4 bhASAnibaddhasya gadya 1 padya 2 geya 3 caurNa 4 padabaddhasya vA utpattiH niSpatiH tadvidhiH, tatra Aya kAvyacatuSkaM dharmArthAdi prasiddham dvitIyacatuSke saMskRtaprAka. tadvayaM prasiddhameva apabhraMzaH tataddezeSu zuddhatayA bhASitam saGkIrNa bhASA zorasainyAdi bhASA tannibaddhasya tathA tRtIyacatuSke gadyam acchandobaddhaM zastraparijJAdhyayanavat, padya chandobaddhaM vimuktyadhyayanavat geyam niSAdha RSabha-gAndhAra-SaDja-madhyama-dhaivata, parizAdhita tantrI layasamanvitaM geyaM bhavati tatra gAndhArarItyA baddhaM parizodhitaM gAnayogyam, geyamiti. caurNam bAhulakavidhibahulaM gamapAThabahulaM nipAtavahulanipAtAvyayabahulam brahmacaryAdhyayanapahuA pradarzana ke prakAra kI tathA dharma artha kAma aura mokSa ina puruSArthoM ke pratipAdana karane vAle granthoM ko athavA-saMskRta, prAkRta apabhraMza aura saMkIrNa ina cAra prakAra kI bhASAoM meM nipadra granthoM kI athavA gadya, padya, geya aura caurNa padoM se baddha grantha-inakI aura samasta prakAra ke truTitAGgo kI niSpatti hoto hai, ina meM dharmArthAdi puruSArtha caturthaSTaya se nibaddha jo caturvidha kAvya hai vaha to prasiddha hai tathA dvitIya prakAra kA caturvidha kAvyabho jo ki saMskRta prAkRta bhApAoM meM nibaddha huA hai. prasiddha hai. apabhraMza kAvya nibaddha hotA hai. tathA zaurasainI Adi bhASAoM meM jo kAvya nivaddha hotA hai vaha saMkIrNa bhASA nibaddha kAvya hai| tRtIya catuSka vaha hai jo bhinna bhinna dezoM kI bhASAoM meM jo kAvya zastra parijJAdhyayana kI taraha chando racanA se nibaddha nahIM hotA hai vaha padya kAvya hai / niSAdha, RSabha gAndhAra SaDja madhyama aura dhaivata ina svaro meM nibaddha hotA hai aura inhI ke anurUpa tantrIlaya Adi se samanvita hotA huA gAne ke lAyaka hotA hai vaha geya kAvya hai. jo kAvya brahmacaryAdhyayana pada kI taraha bAhulaka vidhi bahula hotA hai / gama pATha bahula hotA hai| nipAta bahula hotA hai nipAta avyaya nanA prakAranI temaja dharma, artha, kAma ane mokSa e puruSArthonuM pratipAdana karanArA granthanI athavA saMskRta, prAkRta apabhraMza ane saMkIrNa e cAra prakAranI bhASAomAM nibaddha zrAnI athavA gadya-padya geya, ane corNa pa thI baddha grantha-emanI ane samasta prakAranA truTitAgonI niSpatti hoya che. emAM je dharmAthadi purUSArtha catuSTayathI nibaddha caturvidha kAvyo che te te prasiddha cheja temaja dvitIya prakAranA caturvidha kAvya paNa ke je sata.. prakRta bhASAomAM nibaddha thayelAM che, prasiddha che. apabhraMza kAvya te che ke je bhinna bhinna dezanI bhASAomAM nibaddha hoya che. tathA zaurasenI vagere bhASAomAM je kAvyo nibaddha hoya che te saMkIrNa bhASA nibaddha kAvya che. tRtIya catuSkamAM je kAvya zAstra patijJAdhyayananI jema chandoracanAthI nibaddha hatuMnathI te padya kAvya che. niSAdha, kASabha, gAMdhAra, SaDUja, madhyama ane paivata e svaromAM nibaddha hoya che. ane emanA anurUpa tannAlaya vagerethI samanvita thaIne gAvAlAyaka hoya te geyakAvya kahevAya che. je kAvya brahmacaryAdhyayana padanI jema bAhulaka bahula hoya che. garama pATha bahula hoya che. nipAta, jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam 859 davat etAvadgadyAdi catuSkapadabaddhasya vA utpattiH zaGkhanAmani mahAnidhau bhavati / tathA truTitAGgAnAMca tUryAGgAnAM sarveSAM geyapadena kathitAnAM vA tathA vAdyabhedabhinnAnA mutpattiH zakhe mahAnidhau bhavatIti / yadA cakravartI stra vijayaM karoti tadanantaraM gaMgAmukhavAsino navanidhayazcakravartino bhAgyodayAt pAtAlamArgeNa cakravamadhiSThitagrAme Agatya vasaMti tathA yadA cakravartinAM prayojanaM jAyate tadA te nidhayazcakravarti pArzva bhajante tAneva nidhIn sAdhAraNaprakAreNa ataH paraM nirUpayannAha -'cakaTa' ityaadi| tatra cakASTapratiSThAnAH pratyekamaSTasu cakreSu pratiSThAnam avasthAnaM yeSAM te tathA, yatra yatra vAyante tatra tatra aSTacakrapratiSThitA eva vahanti, atra aSTapadaM cakrazabdAt pUrva prayoktavyaM para prayogaH prAkRtatvAdavaseyaH aSTotsedhAzca aSTau yojanAni utsedhaH uccastvaM yeSAM te tathA nava ca yojanAnIti gamyate viSkambhAH viSkambheNa vistAreNa navayojana vistArA ityarthaH, dvAdazayojanAni dIrghAH AyAmAH maJjUSAvatsaMsthitAH jAhnavyAH bahula hotA hai / vaha caurNakAvya hai / isa AThavI zaGkha nidhi meM ho samasta prakAra ke bAjoM kI utpatti hotI hai / jaba cakravartI vijaya prApta karane ko nikalatA hai taba gaMgA mukhavAsI ye nau nidhiyAM cakravartI ke bhAgyodaya se pAtAla mArga se Akara cakravartI ke rAste meM AnevAle grAma meM Akara vasa jAtI hai / aura jaba cakravartI ko koI matalaba hAMsila karanA hotA hai kAma par3atA hai to phira ye cakravartI ke pAsa A jAtI hai / cakkaTTha paiTThANA aTThassehA ya Navaya vikkhaMbhA / bAraha dIhA maMjUsa saMThiyA jaNhavI muhe // 10 // ve pratyeka nidhikA avasthAna ATha 2 cakrake Upara rahatA hai. jahAM 2 ye lejAI jAtI haiM vahAM vahAM ve ATha cakroM ke Upara pratiSThita hui ho jAtI haiM / inakA ussedha-u~cAIATha 2 yojana kA hotA hai. vistAra inakA nau yojana kA hotA hai. bAraha yojana kI inakI lambAI hoto hai. tathA inakA AkAra maMjUSA ke jaisA hotA hai jahAM se gaMgA samudra meM praveza karatI hai vahAM para ye naunidhiyAM rahatI hai ! bahala hoya che. nipAta avyaya bahula hoya che. te cauNa kAvya che e AThamI zakha nidhi. mAM sarva prakAranA vAghonI utpatti hoya che ja jyAre cakravatI vijya prApta karavA nIkaLe che tyAre gaMgAmukhavAsI e nava nidhio cakravartInA bhAgyodayathI pAtALa mAgathI AvIne cakravatInA mArgamAM paDanArA gAmamAM AvIne vasI jAya che. ane jayAre cakravatIne kaI paNa kAryanI siddhi meLavavI hoya che kaI kAma AvI jAya che tyAre e siddhio cakavatI pAse AvI jAya che. cakka paiTThANA aThussehA ya Nava ya vikkhbhaa| bArahadohA maMjUsa saMThiyA jaannhviimuhe||10 emAMthI dareka nidhinuM avasthAna ATha-ATha cakranI upara rahe che. jyAM jyAM e nidhie laI javAmAM Ave che tyAM-tyAM teo AThacakro nI upara pratiSThita thaIne ja jAya che. emanI uMcAI (usedha) ATha ATha jana jeTalI hoya che, emane vistAra 9 jana jeTaluM hoya che. 12 jana jeTalI emanI laMbAI hoMya che. temaja emane AkAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 jambUdvIpaprajJaptisUtre gaGgAyA mukhe yatra mahAnadIgaGgA samudraM pravizati tatra ete navanidhayaH santItyarthaH tathA tatra vaiDUryamaNikapATAH vaiDUryamaNimayAH khacitAH kapATAH yeSAM te tathAbhUtAH, kanakamayAH sauvarNAH, punaH kathaMbhUtAH vividharatnapratipUrNAH vividhaiH anekaprakArakaiH ratnaiH pratipUrNAH zazisUracakralakSaNAH zazikharacakrAkArANi lakSaNAni cihnAni yeSAM te tathAbhUtAHanusamavadanopapattikAH anurUpA, samA aviSamA, vadanopapattiH dvAraracanA yeSAM te tathAbhUtAH navanidhayaH / tathA tatra palyopamasthitikA palyopamA sthiti ryeSAM te tathAbhUtAH, nidhisadRgnAmAnaH nidhisadRzAni nAmAni yeSAM te tathAbhUtAH khalu nizcaye yatra ca nidhiSu te devAH yeSAM devAnAM te eva nidhayaH AvAsAH AzrayAH kIdRzAste akreyAH akrayaNIyAH kimathamityAha-AdhipatyAya Adhipatyahetave ko'rtha teSAmAdhipatyArthI kAzcita mUlyadAnAdibhiH ketuM na zaknoti iti kintu pUrva sucaritamahimna vetyarthaH veruliya maNikavADA kaNagamayA viviharayaNapaDipuNNA / sasisUra cakkalakkhaNa aNusamavayaNovavattIyA // 11 // inake kivADa vaiyamaNi ke bane hue hote hai ye svayaM svarNamaya hoto hai aneka ratnoM se ye pratipUrNa hotI haiM. inameM jo cihna hote haiM ve zazi ke sUrya ke aura cakra ke AkAra ke hote haiM. inake dvAroM kI racanA anurUpa aura sama- aviSama hotI hai / paliovamaTriIyA NihisaraNAmA ya tattha khalu devA / jesiMte AvAsA akkijjA AhivaccA ya / 12 / pratyeka nidhi ke rakSaka deva kI sthiti eka palyopama kI hotI hai.jaisA nidhi kAnAma hai vaisA hI rakSaka devoM kA bhI nAma hotA hai ye deva unhIM nidhiyoM ke sahAre para rahate haiM. ataH ye nidhiyAM usake AvAsarUpa hotI hai.inheM koI Adhipatya ke liye kharIda nahIM sakatA hai ye to bhAgyazAlI cakravartiyoM ko pUrvacarita puNya prabhAva se hI prApta hotI hai // 12 // maMjUSA (peTI) jevo hoya che. jayAMthI gaMgA samudramAM praveza kare che tyAM e navanidhio rahe che. veruliyamaNikavADA kaNagamayA viviharayaNapaDipuNNA / sasisUracakkalakkhaNa aNusamavayaNovavattIyA / 11 // emanA kamADe vairyamaNinA banelA hoya che. e svarNamaya hoya che. aneka ratnothI e pratipUrNa hoya che. emanAmAM je cihno hoya che te zazI, sUrya ane cakrAkAra hoya che. emanAM dvArAnI racanA anurUpa ane sama-aviSama hoya che. paliovamaTriIyA NihisaraNAmAya tatthakhalu devA / jesite AvAsA akkijjA AhivaccA ya // 12 // pratyeka nidhinA rakSaka devanI sthiti eka palyopama jeTalI hoya che. je nAma nidhinuM che te ja nAma thI tenA rakSaka devopaNa saMdhAya che. e deve te nidhionA sahAre ja rahe che. ethI e nidhio temanA AvAsa rUpa hoya che. Adhipatya meLavavAnI IcchAthI koIpaNa emane kharIdI zakatuM nathI e to mAtra bhAgyazALI cakravatI ene pUrvacarita puNya prabhAvathI ja prApta thAya che 12aa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam tatra ete navanidhayaH prabhUtadhanaratnasaMcayasamRddhA ye bharatAdhipAnAM SaTkhaNDabharatakSetrAdhipAnAM cakravartinaH vazamupagacchanti vazyatAM yAnti, etena vAsudevAnAM cakravartitve'. pi etadvizeSaNapratiSedho bhavati // 13 // atha paTkhaNDadattadRSTi bharato yathotsahate tathA mAha-'tae NaM' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA aTThama mattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai' tataH khalusa zrImadbharato mahArAjA aSTamabhakte pariNamati-paripUrNe jAyamAne sati pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati evaMmajjanagharapaveso jAva seNippase Ni saddAvaNayA jAva NihirayaNANaM aTThAhiyaM mahAmahimaM karei' evaM majjanagRhapravezaH majjanagRhe snAnAtha pravezo yasya sa tathA yAvatpAdAt kRtasnAnaH tato nirgacchatItyAdi bodhyam tataH zreNiprazreNizabdApanatA zreNiprazreNyaH AhvAnaM yAvat nidhiratnAnAM protanavAnAm aSTAhikAM mahomahimAM ee NavaNihirayaNA pabhUya dhaNarayaNasamiddhA / jeva samuvagacchaMti bharahAviva cakkavaTTINaM // 13 // ina navanidhiyoM ke prabhAva se inake adhipati ko apAra dhana ratnAdirUpa samRddhi kA saMcaya hotA rahatA hai. kyoMki ye nidhiyA~ svayaM apAra dhana ratnAdi saMcaya se samRddhahotI haiN| ye bharatakSetra ke chaha khaMDoM kA vijaya karanevAle cakravartiyoM ke hI vaza meM rahatI hai isa tahara vAsudeva bhI adhacakrI hote haiM. parantu ve unake vaza meM nahIM hotI haiM / kyoMki ye to pUrNa cakravartI rAjA ke hI vaza meM rahatI hai / (taeNaM se bharahe rAyA aTTamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai ) jaba bharata nareza kI aTTama bhakta kI tapasyA paripUrNa ho gai taba vaha pauSadhazAlA se bAhira nikalA (evaM majjanagharappaveso jAva seNippaseNo sadAvei vhAyA jAva NihirayaNANaM aTThAhiyaM mahAmahimaM karei ) aura nikala kara vaha snAna ghara meM gayA-vahA~ acchI taraha se snAna kiyA phira vahAM se nikala kara vaha bhojanazAlA meM gayA ityAdi rUpa se saba kathana pUrvokta jaisA hI yahA~ para kaha lenA cAhiye isakebAda usane zreNi prazreNijano ko bulAyA aura nidhiratnoM kI vazyatA ke upalakSya ee NavarNAiharayaNA pabhUyadhaNarayaNasamiddhA / jeva samuvagacchaMti bharahAviva cakkavaTTINaM // 1 // e navanidhionA prabhAvathI emanA adhipatine aparimita dhana-ratanAdi rU5 samRddhinuM saMcayana thatuM rahe che. kemake e nidhi e jAte apAradhana-ratnAdi saMcayathI samRddha hoya che. e bharatakSetranAM 6 khaMDe upara vijaya meLavanArA cakravatIonA vazamAM ja rahe che. A pramANe vAsudevapaNa ardhacakI hoya che, paNa e temanA vazamAM rahetI nathI. kemake eeto pUrNa patInA zamA 29 che. (taSaNa se bharahe rAyA ahamabhattaM si pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamaI )yAre maratanarezanI mamamI tapasyA 525 gadha tyAre te pauSadhazANAmAMthI mahA2 nAyA (vaM majjanagharapaveso jAba seNippaseNI sadAvei vhAyA jAva NihirayaNANa aDhAhiyaM mahAmahima karei) mane nIjIna snaangharamAM gayA. tyAM teNe sArI rIte snAna karyuM pachI tyAMthI nIkaLI ne te bhejanazALAmAM gayA ItyAdi rUpathI badhuM kathana pUrvokta jevuM ja ahIM paNa adhyAhuta karI levuM joIe, tyArabAda jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 862 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre karoti 'tae NaM se bharahe rAyA NihirayaNANaM aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvairayaNaM sadAvei tataH khalu sa bharato rAjA nidhiratnAnAM proktanavAnAM vazya tA janitopalakSitAyAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAm sampannAyAm satyAM suSeNaM tannAmAnaM senApatiratnaM senApatizreSTha zabdayati Ahvayati sahAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA tam AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimuktavAn ityAha -'gacchaNNaM bho devANuppiyA ! gaMgA mahAgAIe purathimillaM NikAvuDaM duccaMpi sagaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi oavettA eyamANattiyaM paccappiNAhitti' gaccha khalu bho devAnupriya ! suSeNa ! senApate gaGgAyAH tannAmnyAH mahAnadyAH paurastyaM pUrva bhAgavatti dvitIyamapi niSkuTaM koNasthita bharatakSetrakhaNDarUpam idaM ca kaivibhAjitamityAha-sagaGgAsAgaragirimerAgaM sagaGgAsAgaragirimaryAdam tatra pazcimAyAM dizi gaGgA pUrvadakSiNayo dizoH sAgarau, uttarasyAM dizi giriH vaitADhayaparvataH kRtAyA maryAdA kSetravibhAgarUpaH tayA saha vartate yattattathAvidham, tathA 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca tatra samAni samabhUmibhAgavartIni viSamANi ca unnatAvanatadurgabhUmibhAgavatIni ca yAni niSkuTAni avAntarabharatakSetrakhaNDarUpANi tAni 'oavehi' sAdhaya vijayI bhUtvA tatra svAjJAM pravartaya ityarthaH 'oavettA' sAdhayitvA vijayaM prApya etAm uktaprakArAm AjJaptikA mahayaM pratyarpaya iti 'tae NaM se suseNe taM ceva puvyavaNiyaM meM ATha dinoM taka utsava karane kA unheM Adeza diyA jaba yaha mahotsava samApta ho cukA taba usane suSeNa senApati ratna ko bulAkara usase aisA kahA - (gacchaNNaM bho devANupiyA gaMgA mahANaIe purithimillaM NakkhuDaM duccapi sagaMgAsAgaragiramerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi oavettA eyamANattiyaM paccappiNAhi) he devAnupriya ! suSeNa senApate ! tuma gaMgAnadI ke pUrva bhAgavartI bharata kSetra khaNDarUpa niSkuTa pradeza meM jo ki pazcimadizA meM gaMgA se pUrva dakSiNadizA meM do sAgaroM se aura uttara dizAmeM giri vaitADhya se vibhakta huA hai. jAo-tathA vahA~ ke jo samaviSama avAntara kSetrarUpa niSkuTa pradeza hai. unheM apane vaza meM karo vahA~ apanI AjJA calAoM aura yaha saba kAma kara ke phira hameM isako khabara do (taeNaM se suseNe taMceva pvvteNe zreNI-praNIjanene bAlAvyA ane nidhiranAnI vayatAnA upalakSyamAM ATha divasa sadhI utsava karavAne temane Adeza ApyA. jayAre te mahotsava saMpanna thaI gayA. tyAre teNe suSe senApati 2lane mAkhAnyo bhane tene yA pramANe yu (gacchaNNaM bho devANupiyA gagAmahANaIe purathimillaM NikkhuI duccaMpi saMgaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi oavettA eyamANattiya paccappiNAhi) devaa| priya suSeNa senApate tame gaMgA nadInA pUrva bhAgavatI bharatakSetra khaMDarUpa niSphaTa pradezamAM-ke je pazcima dizAmAM gaMgAthI, pUrva dizAmAM be sAgathI, ane uttara dizAmAM giri vaitAtyathI, vibhakta thayela che-jAva. tathA tyAM je sama-viSama avAntara kSetra rUpa niSphaTa pradeze che te pradezane tame pitAnA vazamAM karo. tyAM tame petAnI AjJA pracalita karo jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ 863 prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam bhANiyavvaM tataH svAmino SadakhaMDAvipatizrI mAratarAjasya AjJaptyanantaraM khalu sa suSeNaH senApatiH taM niSkuTaM sAdhayatItyAdi, tadeva pUrvavarNitam-dAkSiNAtyasindhuniSkuTavarNitaM tatsarvam atrApi bhaNitavyaM vaktavyam kiyatparyantamityAha-'jAva oavittA' ityAdi 'jAva oavittA tamANattiyaM paccappiNai paDivisajjei' yAvanniSkuTam sAdhayitvA vijitya tAm uktAnusAriNIm AjJaptikAM svAmine bharatAya pratyarpa yati samarpayati prativisarjayati ca taM suSeNaM senApati nijanivAsasthAnagamanAya sa rAjA bharataH AjJApayatItyarthaH 'jAva bhogabhogAiM bhuMjamANe viharaI' visRSTaH san sa suSeNaH yAvatpadAt snAtaH ityArabhya yAvatprAsAdavaraM prAptaH san iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAn paJcavidhAn mAnuSyakAn bhogabhogAn kAmabhogAn tatra zabdarUpe kAmo sparzarasagandhAbhogAH iti tAn bhujAnaH anubhavan viharati tiSThati 'taeNaM se divve cakkarayaNe annayA kayAi AuhagharasAlAo paDiNikkhamai' tato gaGgAdakSiNaniSkuTa vijayAnantaraM khalu tad divyaM cakraratnam anyadA kadAcid AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati nirgacchati paDiNikkhamittA' pratiniSkramya bahinirgatya 'aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassavaNiyaM bhANiyavvaM) isa prakAra kI AjJA jaba bharatamahArAjA ne apane suSeNa senApati ko dI taba usa suSeNa senApati ne usa niSkuTa ko apane vaza meM kara liyA ityAdi rUpa se jaisA varNana pIche kiyA gayA hai. vaisA hI vaha saba varNana yahA~ para pIche usane isabAta kI bharata rAjA ko khabara dI yahA~ taka kA kara lenA cAhiye bharata nareza ne usa suSeNa senApati ko satkAra evaM sanmAnita kara visarjita kiyA (jAva bhogabhogAI bhunamANe viharai ) yAvatpada se yahA~ "usa suSeNa senApati ne ghara para pahuMca kara snAna kiyA Adi rUpa pIche kahA gayA saba pATha yahA~ gRhIta huA hai" isa taraha vaha apane zreSTha prAsAda meM rahatA huA bhoga bhogoM ko bhogane lagA (taeNaM saM divve cakkarayaNe annayA kayAi Aughara sAlAo paDiNikkhamai) gaMgAnadI ke dakSiNa niSkuTa pradezoM ko vijita kara liyA gayA taba isake bAda vaha cakraratna kisI bhane the madhu sampanna 4 tame amane sUcanA mApau. (tapaNaM se suseNe taM ceva puSva. vaNiya bhANiyavvaM ) / 4|2nii mAjJA jayAre bharata 200 me pAtAnA suSe senApatine ApI tyAre te suSeNa senApatie te nikuTa pradezane potAnA vazamAM karI lIdhe, vagere je varNana pahelAM karavAmAM AvyuM che. tevuM ja badhuM varNana ahIM paNa samajavuM joIe tyArabAda te suSeNa senApatie e vAtanI bhArata rAjAne sUcanA ApI. bharata nareze te suSeNa senApatine satkAra ane tenuM sanmAna karyuM ane tyArabAda tene javAnI AjJA bhApI. (jAva bhogabhogAiM bhujamANe viharai ) yAvat 54thI mahI suSeNa senApati se ghera pahoMcIne snAna karyuM vagere rUpamAM pATha pahelAM varNavavAmAM Avela che te ahIM saMgRhIta thayo che. A pramANe te pitAnA zreSTha prAsAdamAM rahetA aneka bhegone bhogavavA lAge. (taeNaM se divve cakkarayaNe annayA kayAi AuhagharasAlAo paDiNikkhamai ) gaMgAnadI nA dakSiNa nikuTa-pradezane jayAre jItI lIdhA tyAra bAda te divya cakraratna koI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 864 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre saMparivuDe divvatuDiya jAva ApUreMte ceva vijayakhaMdhAvAraNivesaM majjha majjheNaM Nigacchai dAhiNapacvatthima disiM viNIyaM rAyahANi abhimuhe payAe yAvi hotthA' tad divyaM cakraratnam antarikSapratipannam gaganatalasthitam, yakSasahasrasaMparivRttam yakSasahastraiH yuktam, divya truTita yAvat atra yAvatpadena divyatruTitatalatAlaghanamRdaGgapaTuvAditadivyaraveNa vAdyavizeSasanninAdena zabdabAhulyena gaganatalamiti grAhyam ApUrayadiva vijayaskandhAvAranivezaM madhyaMmadhyena-vijayaskandhAvArasya madhyabhAgena nirgacchati dakSigapAzcAtyAM dakSiNapazcimAM dizaM naiRtIMdizaM prati vinItAM rAjadhAnI lakSIkRtya abhimukhaM prayAtaM cApyabhavat AsIt 'taeNaM se bharahe rAyA jAva pAsai, pAsittA haTTatuTThajAva kATuMbiya purise sadAvei sadAvittA evaM kyAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM jAva paccappiNaMti' tataH cakrAtnaprasthAnAnantaraM khalu sa bharatI mahArAjA yAvat pazyati dRSTvA hRSTatuSTa yAvat sa rAjA SadakhaNDAdhipatirbharataH kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahayati zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyA ! AbhiSekyam abhipekayogyaM yAvatpratyarpayanti / atha prathama yAvatpadAt ekasamaya AyudhagRhazAlA se bAhara nikalA aura (paDiNikkhamittA) nikala kara (aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassa saMgarivuDe divvatuDiya jAva Ate ceva vijayakhaMdhAvAranivesaM majjhaM majheNaM nigacchai dAhiNapaccatthimaM disi viNAyaM rAyahANi abhimuhe payAe yAvi hotthA) AkAza mArga se jAtA huA vaha cakraratna jo ki eka hajAra yakSoM se surakSita thA / divyatruTita yAvat rakha se AkAza maMDala ko vyApta karatA vijayaskandhAvAra niveza ke ThIka bIca meM se hokara nikalA aura naiRtI dizA tarapha jo vinItA nAmakI rAjadhAnI hai usa ora cala diyA (taeNaM se bharaherAyA jAva pAsai) bharata nareza ne vinotA rAjadhAnI ko ora cakraratna ko jAte hue jaba dekhA to (pAsittA haTTa tuTU jAva ko DuMbiya purise saddAvei) dekhakara usako harSakA ThikAnA nahIM rahA usane usI vakhta kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase aisA kahA (khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM jAva paccappiNati) he devAnupriyo. samaye mAyudhaDAmAthI mahA2 nAyu ana ( paDiNikkhamittA) 0 jIna (aMta likkhapaDivaNe jakkhasahassasaMparibuDe divvatuDiya jAva ApUrete ceva vijayakkhaMdhA vAraniveta majjha majjheNaM nigacchada dAhiNapaccatthimaM disi viNIya rAyahANi abhimahe payAe yAvi hotthA) zamAgacI prayAe 42tu te2422 me isa yakSo thI surakSita hatuM -divya-truTita yAvat ravathI AkAza maMDaLa ne vyApta karatuM vijaya rUMdhAvAra nivezanI ThIka madhyamAMthI pasAra thaI ne nIkaLyuM. ane maitratya dizA tarapha vinItA nAma yAnI che, te ta25 2thAnA pyu (taraNa se bharahe rAyA jAva pAsai marata nareze vinItA 24dhAnI ta23242ttane tuyutA ( pAsittA haTTa-tuTTajAva koDuMbiya purise sadAvei ) dhane tase 52mAta yA bhANe tarata4 pauTumA puruSone mesAcyA (sadAvittA evaM vayAsI ) ana mAsApAna tamane tamarata nareza mA pramANe hyu -(khippAmeva bhA devANuppiA AbhisekkaM hatthIrayaNaM jAva paccapieNati) 3 yAnupriyo jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraHsU027 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam gaganatalAdi vizeSaNayuktaM tadivyaM cakraratnamiti grAhyam / dvitIya yAvatpadAt hRSTatuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavaza visarpad hRdayaH iti grAhyam / tRtIya yAvatkaraNAt hastiratnaM pratikalpayata, senAH sannAhayata iti AjJApayati sa bharata teca kauttumbikpurussaa| sarva kurvanti AjJAM ca pratyarpayanti samarpayanti itigrAhyam // 27 // _____ athAktamevArtha digvijayakAlAvadhikArthavivakSayA vistaravAcanayA cAha"taeNaM se,, ityaadi| ____ mUlam -tae NaM se bharahe rAyA ajjiarajjo NijjiasattU uppaNNa sammattarayaNe cakkarayaNappahANe NavaNihivaI samiddhakose vattIsarAyavarsahassANuyAyamagge saTThIe varisasahassehiM kevalakappaM bharahaM vAsaM oyavei oyavettA koDubiyapurise sadAvei, sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM hayagayaraha taheva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaiM garavaI durUDhe / taeNaM tassa bharahassa raNNo AbhisekkaM hatthirayaNaM durUDhassa samANassa ime aTTha maMgalagA purao ahANupubIe saMpaTThiA taM jahA-sotthia sikhiccha jAva dappaNe, tayaNaMtaraM ca NaM puNNakalasabhiMgAra divyA ya chattapaDAgA jAva saMpadviA, tayaNaMtaraM ca veruliabhisaMta vimaladaMDaM jAva ahANupuvIe saMpaTiaM, tayaNaMtaraM ca NaM satta egidiyarayaNA purao ahANupuvIe saMpatthiyA, taM-cakkarayaNe?, chattarayaNe 2, cammarayaNe3, daMDarayaNe4, asirayaNe 5, maNirayaNe 6, kAgaNisyaNe 7, / tayaNaMtaraM ca Na Nava mahANihio purao ahANupubIe saMpaTThiA, taM jahA Nesappe paMDuyae jAva saMkhe, tayaNaMtaraM ca NaM solasa devasahassA puravo ahANutuma logoM zIghra hI AbhiSezya hastiratna ko evaM senA ko susajjita karo yAvat bharata nareza ke dvArA AjJapta hue una kauTumvika puruSoM ne AbhiSekya hastiratna kA evaM senAko susajjita kara diyA. isake bAda bharata nareza ke pAsa unakI AjJA kI pUrti ho jAne kI khabara bheja dii||27|| tame zIgha AbhiSakeya hasatIratnane temaja senAne susajijata kare, yAvata bharata nareza vaDe AjJapta thayelA te kauTuMbika puruSoe AbhiSekaya hasti-ratna temaja senAne susajijata karI tyArabAda bharata narezanI pAse temanI AjJA pUrI thaI cUkI che, te aMge nI sUcanA mokalI // sUtra 27 // 109 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 jambUdvIpaprajJaptisUtre puvvIe saMpaTTiA, tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM rAyavarasahassA ahANupuvvI saMpachiA, tayaNaMtaraM ca NaM seNAvairayaNe purao ahANupuvvIra saMpaTTie, evaM gAhAvairayaNe vaddharayaNe purohiasyaNe, tayaNaMtaraM ca NaM ittharayaNe purao ahANupuvvIra saMpaTThIe tayaNaMtaraM caNaM battIsaM uDukallANiA sahassA purao ahANupubbIe saMpaTTiA tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM battIsaibaddhA NADagasahassA purao ahANupuvIe saMpaTTiyA tayataraM caNaM tiNi saTTA suasayA purao ahANupuvIe saMpaTTiyA tayaNataraM caNaM aTThArasa seNippaNIo purao ahANupuccIe saMpaTTiyA tayaNaMtaraM ca NaM caurAsIiM Asasaya sahassA purao ahANupuccIe saMpaDiyA tayaNaMtaraM ca NaM caurAsIiM hatthisayasahassA purao ahANupuvvI saMpaTThiyA tayaNataraM ca chaNNauI maNussa koDio purao ahANupuvIe saMpaTTiyA tayaNaMtaraM ca NaM bahave rAIsaratalavara jAva satthavAhapabhiIo purao ahANupuvI saMpaTTiyA tayaNataraM ca NaM bahave asiggAhA laTThiggAhA kuMtaggAhA cAvaggAhA cAmaraggAhA pAsaggAhA phalagaggAhA parasuggAhA potthayaggAhA vINaggAhA kaaggAhA haDapphaggAhA dIviaggAhA sahiM sahi rUvehi, evaM vesehiM cidhehi nioehiM sarahiM2 vatthehiM purao ahANupuvIe saMpatthiyA tayaNaMtaraM ca NaM bahava daMDiNo muMDiNo sihaMDiNI jaDiNo picchiNo hAsakAragA kheDDakAragA davakAragA cADakAragA kaMdappiA kukuiA mohariA gAyaMtA ya dIvaMtA ya (vAyaMtA) naccaMtAya hasaMtA ya ramatA ya kIlatA ya sAseMtA ya soveMtA ya jAveMtAyarAveMtAya sotA ya sobhAveMtAya aloaMtA ya jayajayasaddaM ca pauMjamANA purao ahANupuvIe saMpadviA, evaM uvavAiagameNa jAva tassa raNNo purao maha AsA AsarA ubhaopAsi jAgA nAgadharA piTThao rahA rahasaMgellI ahANupubbIe saMpaTThi iti / tae NaM se bharahAhive pariMde hArotthae sukayarayavacche jAva amarakhai saNNibhAe iddhIe pahiyakittI cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge jAva samuddakha bhUApava jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharata kAryavarNanam 867 karemANe karemANe savviddhae sabvajjuIe jAva NigghosaNAiyara veNaM gAmAgaraNagarakheDa kabbaDamaMDaba jAva joyaNatariyA hiM vasahI hiM vasamANe vasamANe jeNeva viNIA rAyahANI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA viNIAe rAyahANIe adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM NavajoyaNavitthiNNaM jAva khaMdhAvAraNivesa karei karitA baddhasyaNaM saddAvei, sadAvittA jAva posahasAlaM aNuvisa aNupavisittA viNIyAe rAyahANIe aTTamabhattaM pariNhai pagihittA jAva aTThamabhattaM paDijAgaramANe paDijAgaramANe viharai // sU.28 // chAyA - tataH khalu sa bharato rAjA arjitarAjyaH nirjitazatruH utpanna samastaratnaH cakraratnapradhAnaH navanidhipatiH samRddhakozaH dvatriMzadrAjavarasahasrAnuyAtamArgaH SaSTayA varSasahastraiH kevalakalpa bharatarSa sAdhayati sAdhayitvA kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! abhiSekyaM hastiratnaM hayagajaratha tathaiva aMjanagirikUTa. sannibhaM gajapati narapatiH durUDhaH / tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH AbhiSekyaM hastiratnaM durUDhasya sataH imAni aSTASTa maGgalakAni purato yathAnupUrvyA saMprasthitAni tadyathA - svastika zrIvatsa yAvat darpaNaH, tadanantaraM ca khalu pUrNakalazabhRGgAra divyA ca chatrapatAkA yAvat saMsthitA, tadanantaraM ca vaiDUrya dIpyamAna vimaladaMDayAvat yathAnupUrvyA saMprasthitam, tadanantaraM ca khalu sapta ekendriyaratnAni purataH yathAnupUrvyA saMprasthitAni tadyathA cakraratnam 1 chatraratnaM2 carmaratna 3 daNDaratnam 4 asiratna 5 maNiratnaM 6 kAkaNIratnaM 7 tadanantaraM ca khalu nava mahAnidhayaH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH, tadyathA naisarpaH pANDukaH yAvacchaGkhaH tadanantara khalu SoDazadevasahasrAH purato yathAnupUryA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzad rAjavarasahasrAH yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu senApatiratnaM purato yathAnupUrvyA saMprasthitam evaM gAthApatiratnaM varddhakiratnaM purohitaratnaM ca tadanantaraM ca khalu strIratnaM purato yathAnu pUrvyA saMprasthitam, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzat Rtu kalyANikAH sahasrAH yathAnupUrvyA purata; saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzat janapadakalyANika sahasrAH purataH yathAnupUrvyA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzat dvAtriMzat baddhA nATakasahasrAH purataH yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu trINi SaSTAni rUpazatAni purato yathAnupUrvyA saMprasthitAni tada nantaraM ca khalu aSTAdaza zreNiprazreNayaH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu caturazItirazvazatahasrAH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu caturazItiH hastizatasahasrAH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu SaNNavati manuSyANAM kATayaH purataH yathAnupUrvyA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu bahavo rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtayaH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu bahavaH asigrAhAH, yaSTigrAhAH kuntagrAhAH, cApagrAhAH, cAmaragrAhAH, pAzaprAhAH, phalaka grAhAH, parazugrAhAH, pustakagrAhAH, vINAmAhAH, kuMtagrAhAH, haDapphagrAhaH, dIpikAgrAhAH svakaiH svakaiH rUpaiH evaM veSeH cihnaH ni yogeH svakaiH svakaiH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu bahavo daNDino muNDi naH zikhaNDinaH jaTinaH picchinaH hAsyakArakAH kheDukArakAH dravakArakAH cATukArakAH kandapikAH kautkucyakAriNaH mukharAH gAyantazca vAdayantazca nRtyantazca hasantazca ramamANAH jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre zva kroDayantazca zAsayantazca zrAvayantazca rAvayantazca zobhamAnAzca zobhayantazca AlokamAnAzca jayajayazabdaM ca prayuJjAnAH purato yathAnupUA sampasthitAH evam aupapAtikagamena yAvat tasya rAjJaH purato mahAzvAH azvadharAH ubhayataH pArzvayoH nAgAH nAgadharAH pRSThataH rathAH rathasaGgelyaH yathAnupUryA saMsthitAH iti / tataH khalu la bharatAdhipo narendraH hArAvastRtaH sukRtaratidavakSasko yAvat amarapatisannibhayA RddhayA prathitakItiH cakraratnadezitamArgaH anekarAjavarasahasrAnuyAtamArgaH yAvat samudraravabhUtAmiva kurvana kurvan sarvaddharyA sarvadyutyA yAvannighoSanAditaraveNagrAmAkaranagarakheTakabaMTamaDambayAvata yojanAntaritAbhivasatibhiH vasana vasan yatraiva vinItA rAjadhAnI tatraivopAgacchati upAgatya vinItAyA rAjadhAnyAH adUrasAmante dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa yAvat skandhAvAranivezaM karoti kRtvA varddhakirana zabdayati zabdayitvA yavat pauSadhazAlA manupravizati anupravizya vinItAyAH rAjadhAnyAH aSTamabhakta pragRhNAti pragRhya yAvat aSTamabhakta pratijAgrad pratijAgrad viharati ||suu0 28|| TIkA-'taeNaM se' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA' tataH tadanantaraM khalu sa bharato rAjA 'ajjiyarajjo' arjitarAjyaH tatra arjitaM bAhubalAd upArjitaM rAjyaM yena sa tathAbhUtaH tathA 'Nijjiya satta' nirjitazatruH tatra nirjitAH vazIkRtAH zatravo ripavo yena sa tathAbhUtaH, tathA 'cakkarayaNappahANe' cakraratnapradhAnaH tatra cakraratnaM pradhAna sarvaratneSu zreSThaM yasya sa tathAbhUtaH tathA 'Nava NihivaI' navanidhipatiH tatra navAnAM naisarpa pANDukAdi nAmakAnAM nidhInAM patiH tathA 'samiddhakose samRddhakozAntatra samRddhaH sampannaH kozaH bhANDAgAraH yasya sa tathAbhUtaH tathA 'battIsarAyavarasahassANuyAyamagge' dvAtrizadrAjavarasahastrAnuyAtamArgaH tatra dvAtriMzadrAjavarasahasrairanuyAtaH anugataH mArgoM yasya sa tathAbhUtaH mahArAjAzrIbharatasya pRSThabhAge aneke rAjasu pravarA mukuTadhAriNo rAjAnaH bharatapradarzitamArge pracalantItyarthaH evaMbhUtaH (taeNaM se bharahe rAyA ajji arajjo Nijjiyasa tta)-ityAdi TokArthe-(taeNaM bharahe rAyA ajjiyarajjo NijjiyasattU) isake bAda jisane apane bAhu bala se rAjya ko upArjita kiyA hai aura zatruoM ko jisane parAsta kara apane vaza meM kara liyA hai aise usa bharatamahArAjA ne (cakkara yaNappahANe) ki jisake samasta ratnoM meM eka cakraratna to pradhAna hai. (NavaNihivai) tathA jo nau nidhioM kA adhipatibana cukA haiM (samiddhakose) koza-bhANDAgAra-jisakA koSa bahuta sampanna hai / (batIsarAyavarasahassANuyAyamagge) 32 battIsa hajAra mukuTabaddha uttamarAjavaMzI rAjA jisake pIche 2 calate haiM / (saTThIe varisasahassehiM kevala TI-taeNaM se bharahe rAyA ajjiarajo NijjiyasattU) tyA2mA 2 marata nase pitAnA bAhubaLathI rAjyapArjita karyuM che ane zatruona jeNe parAsta karyA che ane pitAna 5zamA ryA cha, mevAta bharata mahA 200 se. (cakkarayaNappahANe) nA samasta 2tnAmAM me yaratnanI pradhAnatA che. (NavaNihivai) tathA navanidhiyAnA madhipati tha yUdhye! cha, ( samiddhakose) 2 lAe // 2 renayati-sampa-1 . (vattIsarAyavara sahassANuyAyamagge) 32 hajara bhuTamA 25 shii| nI 7-5 / 7 yAta cha. (saTrIe varisa sahastehiM kevalakappaM bharahaM vAsaM oavei) 60 // 2 15 sudhA vinaya yAtrA 42rIna sapUNa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ 869 prakAzikA TIkA tR0 3vakSaskAraH sU0 28 rAjyopArjanAnantarIyabhArata kAryavarNanam san sa SaTkhaNDAdhipatirbharato rAjA' saTThIe varisasahassehiM kevalakappaM bharahaM vAsaM oavei' SaSTayA varSasahastraH- paSTisahasrasaMkhyakavarSaiH kevalakalpam - paripUrNa bharatavarSaM sAdhayati zatrUn vijitya svAdhInaM karotItyarthaH 'obhavettA' sAdhayitvA 'koDuMbiya purise sahAve ' kauTumbika puruSAn zabdayati Ahvayati 'saddAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA !' kSiprameva zIghra - me bho devANupriyA ! 'AbhisekkaM hatthirayaNaM hayagayaraha taheva aMjaNagirikUDasaNibhaM gavaI va durUDhe ' AbhiSekyam paTTahastiratnam hastizreSTham idaM ca padaM hasti varNakasmArakam, tathA hayagajaratheti padaM senAsannAhasmArakam tathaiva pUrvavadeva tenaiva prakAreNa snAnavidhi bhUSaNavidhi sainyopasthitahastiratnopAgamanAni vaktavyAni aJjanagirikUTasannibham - aJjanaparvatazRGgasadRzam sAdRzyaM ca kRSNavarNatvena uccatvena ca bodhyam evaMvidhaM gajaratnaM hastizreSThaM narapatiH bharato rAjA durUDhaH ArUDhavAn 'taraNaM tassa bharahasaraNa AbhikkaM hatthirayaNaM duruDhassa samANassa ime aTThaTTha magalagA purao ahANukappaM bharahaM vAsaM oavei) 60 hajAra varSa taka vijaya yAtrA kara sampUrNa isa bhArata kSetra ko apane vaza meM kiyA (oavettA koDuMbiya purise sadAvei ) isa prakAra se sampUrNa bhArata ko sAdha kara - apane vaza kara bharata rAjA ne apane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase aisA kahA - ( khippAmeva bho devApiyA ! Abhiseka hasthirayaNa hayagayaraha tava aMjaNagirikUDasaNNimaM gayavaI NaravaI durUDhe ) he devAnupriyo ! tuma loga zIghra hI abhiSekya hastiratna ko aura hayagajaratha evaM pravara sainya ko ityAdi rUpa se pUrva kI taraha yahA~ para snAnavidhi, bhUSaNavidhi sainyopasthiti, evaM hastipnopasthiti kahI cAhiye | bharata mahArAjA aMjanagiri ke zikhara jaise gajaratna para ArUDha ho gaye / yahAM hastiratna ko jo aMjanigiri ke kUTa jaise kahA gayA hai, usakA kAraNa hastiratna ko kRSNatA aura U~cAI hai / (eNaM tassa bharahassa raNNo abhisekkaM hasthirayaNaM durUDhassa samANassa ime aTThaTThamaMgalagApura ahANupuvI saMpaTTiyA) jaba hastiratna para ArUDha hue bharata rAjA calane ko taiyAra ye bharatakSetra ne potAnA zamAM yu. ( oavettA koDabiyapurise sadAvei) mA prabhA saMpUrNa bhAratane sAdhIne-peAtAnA vazamA karIne bharata rAjAe peAtAnA kauTuMbika puruSone lAvyA. (saddAvittA evaM vayAsI) bhane mosAdIne te TubhiH puruSAne te rAmaye yA pramANe. (khipAmeva bho devANupiyA AbhisekyU~ hasthirayaNaM hayagayaraha taheva aMjagirikUDasaNNibhaM gayavaI NaravaI durUDhe) De hevAnupriyo tabhe yathAzIghra AbhiSekSya hasti ratna ne ane haya gaja ratha temaja prabala sainyane susajja karI. ityAdirUpamAM ahIM pahelAMnI jemaja snAnavidhi, maincApasthiti temaja hastiratnApasthiti jANI levI joie. bharata mahA rAjA ajana girinA zikhara jevA gajaratna upara ArUDha thai gayA. ahI` hastiratnane je smRjana girinA phrUTa jevuM kahevAmAM Avyu che, tenuM kAraNa hastiratnanI kRSNatA ane uMcAine sane usa che. (taraNaM tassa bharahassa raNNo abhisekkaM hatthirayaNa dUrUDhassa samANassa ime jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 jambUdvIpaprajJaptisUtre puvvI saMpadviA' tataH khalu bharatasya rAjJa AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM dururUDhasya ArUDhasya sataH imAni svastikAdIni aSTASTamaGgalakAni purataH agre yathAnupUrvyA yathAkramaM saMprasthitAni calitAni kAni ca tAni ityAha- ' taM jahA' ityAdi 'taM jahA- sothiya sirivaccha jAva dappaNe' tadyathA svastika, 1 zrIvatsa 2, yAvat darpaNAH 3 / atra yAvatpadAt nandikAvartta4, vardhamAnaka5, bhadrAsana6, matsya7, kalazA: 8, iti grAhyam 'tayataraM caNaM puNNakalasabhiMgAra divvA ya chattapaDAgA jAva saMpaTTiyA' tadantaraM ca khalu pUrNakalazabhRGgArAH tatra pUrNajalabhRtaH kalazaH bhRGgArAzcetyarthaH tatra kalazAH lokaprasiddhAH bhRGgArAH pAtravizeSAH jjhArI' iti bhASAprasiddhAH samAhAradvaMdvAdekavadbhAvaH napuMsakatvazca iyaM kalazAdi jalapUrNatvena citralikhitakalazAdinA bhinnA tena citralikhita kalazAdibhyo na paunaruktyamityarthaH / divyA pradhAnA caH samuccaye sa ca vyavahitasambandhaH chatrapatAkAca yAvatpadAt 'sacAmarA daMsaNaraiya AloyadarisaNijjA vAuyavijayavejayaMtI assiyA gagaNatalamaNulihaMtI purao ahANupuvvI' iti grAhyam tena tatra sacAmarA - cAmarayuktA darzane prasthAtu deSTipathe racitA maGgalyatvAt ataeva AlokezakunAnukUlyadarzane darzanIyA draSTu' yogyA vAtoddhUta vijayavaijayantI vAtena vAyunA uddhatA kampitA vijayasUcikA vaijayantI pArzvato laghupatAkAdvayayuktaH patAkA vizeSAH hue to unake Age ATha ATha kI saMkhyA meM ATha maMgala dravya sarvaprathama prasthita hue ( taM jahA ) ve ATha maMgala dravya nAmataH isa prakAra se haiM - ( sotthiya, sirivaccha jAva dappaNe) svastika zrIvatsa, yAvat nandikAvatta, varddhamAnaka, bhadrAsana, matsya, kalaza, evaM darpaNa ( tayaNaMtaraM caNaM puNNakalasabhiMgAra divvAya chattapaDAgA jAva saMpaTTiyA) inake bAda pUrNakalaza-nirmala jala se bharA huA kalaza bhRGgAra - jhArI evaM divya pradhAna chatrayukta patAkAe~ yAvat prasthita huI / yahA~ yAvatpada se " sacAmarA daMsaNaraiya Aloya darisaNijjA vAuya vijayavejayaMti ambhussiyA gagaNatalamapulihaMtI purao ahApuvIe" isa pATha kA saMgraha huA hai (tayaNaMtaraM ca veruliya bhisaMta vimala daMDa jAva ahANupuvIe saMpadviyaM) inake bAda vaiDUryamaNi nirmita vimala daNDa vAlA chatra prasthita huA yahAM yAvatpada se - " palaMba koraMTa malladAmovasohiyaM caMdamaMDalanibhaM sasittUyaM vimalaM AyavattaM pavaraM siMhAsaNaM ca maNirayaNapAyapIDhaM sa pAuA jogasamAuttaM bahurkikara kammakara purisapAyatta parikkhimaMgalagApura ahANupuvIe saMpaTTiyA ) kyAre stiratna para sabhA3Dha thayelA bharata bhaTTA rAjA cAlavA prastuta thayA te temanI AgaLa ATha-AThanI saMkhyAmAM ATha magaLa dravye sarvaprathama prasthita thayAM (taM jahA te ATha maMgala-dravyeo nA naabhe| sA pramANe che - ( sotthiya sirivaccha jAva dapaNe ) svasti, zrIvatsayAyat nandivarta varddhamAna, bhadrAsana, bhatsya uNeza bhane harSa (tayaNaMtara caNaM puNNakalasabhiMgAra divvA ya chattapaDAgA jAva saMpaTTiyA ) tyAramA yUrya saMpUrita upa gAra jArI temana dvivya pradhAna chatrayukta ytaa| yAvat prasthita yaha yahIM yAvat pahathI (sacAmarA daMsaNaraiya Aloya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 871 sarvatra vizeSaNa samAsaH 'abbhussiyA' atyucchritA atyunnatA ataeva gaganatalamanulikhanti purataH agrataH yathAnupUrvyA yathAkrama sampasthitA pracalitA pUrNaghaTAdayo vijayavaijayantI ca uktavizeSaNaviziSTA satyaH atyuccatayA purataH yathAkrama samprasthitA ityarthaH 'tayaNaMtaraM ca veruliya bhisaMtavimaladaMDaM jAva ahANupuvIe sampaTThiyaM' tadanantaraM ca vaiDUryamayaH ratnanirmitaH 'bhisaMtatti' dIpyamAno vimalo daNDo yasmistattathA bhUtam vaiDUryamaNiratnamiti khacitadaNDaviziSTaM chatramityarthaH / idaM ca padaM yAvatpadAntaragatA'tapatra vizeSaNam yAvatpadAt 'palabakoraNTamalladAmovasohiyaM caMdamaMDalanibhaM samUsiyaM vimalaM AyavattaM pavaraM sIhAsanaM ca maNirayaNapAyapIDhaM sapAuAjogasamAuttaM bahukiMkarakammakarapurisapAyattaparikkhitaM purao ahANupuvIe saMpahiyaM tti' iti grAhyam punaH kohazamAttapatraM chatram pralambakoraNTamAlyadAmopazobhitam pralambena lambamAnena koraNTasya koraNTa nAmaka puSpasya mAlyadAmnA-puSpamAlayA upazobhitaM punaH kIdRzaM candramaNDalanibhacandramaNDalasadRzam ujjvalatvAt samucchritam UrvIkRtaM vimala dhavalamAtapatra chatram, pravaraM zreSTha siMhAsanaM ca tataH siMhAsanavizeSaNAni procyante maNiratna ityAdIni tatra maNiratnamaya pAdapIThaM yatra caraNau nikSipya siMhAsanopari samAnIto bhavati tatpAdapIThamucyate punaH kIdRzam-svapAdukAyogasamAyuktam-sva:-svakIyo yo pAdukAyogaHtaM puro ahANupubbIe saMpaTThiyaM ti" isa pATha kA saMgraha huA hai isa pAThagatapadoM kI vyAkhyA isa prakAra se hai jo chatra prasthita huA vaha koraNTa puSpoM kI lambI 2 do mAlAoM se suzobhita thA / candramaNDala ke jaisA ujvala thA tathA vaha banda nahIM thaa| khulA huA thA aura U~cA thA evaM Agantuka maila se yaha rahita thA / isalie vimala thaa| isake bAda siMhAsana prasthita huA yaha siMhAsana maNiratna ke bane hue pAdapITha se yukta thaa| isI para paira rakhakara rAjA usa siMhAsana para car3hatA thA tathA yaha siMhAsana pAdukAyoga se samAyukta thA / khar3Au rakhane ke sthAnadvaya se sahita thaa| aneka kiGkara evaM padAtiyAM ke samUha se parikSipta thaa| cAroM ora se ghirA huA dariNijA vAudbhUya vijayavejati anbhusiyA gagaNatalamaNulihaMti purao ahANupuTavIe" se pAnI se yaha thye| che. (tayaNaMtaraMca veruliya bhisaMta vimala daMDa jAva ahANupuvIe saMpaTThiya) tyA2 mA vaiDUyamA nirmita vimasa yukta chatra prasthita thayu. mahI yAvat 54thI "(palaMbakoraMTamalladAmovasohiyaM caMdamaMDala nabhaM samUsiyaM vimalaM AyavattaM pavaraM sIhAsaNaM ca maNirayaNapAyapIDhaM sapAuAjogasamAuttaM bahukiMkarakammakarapurisa pAyattaparikkhittaM purao ahANupuvvIe saMpahiyatti ) ye 4o saha thayo che. me pAThagata padanI vyAkhyA A pramANe che. je chatra prasthita thayuM te karaMTa puSpanI lAMbIlAMbI mALAothI suzobhita hatuM, te candramaMDala jevuM ujajvaLa hatuM temaja te baMdha nahotuM prakuTita hatuM ane uMcuM hatuM ane Agantuka melathI e rahita hatuM, ethI e vimaLa hatuM. tyAra bAda siMhAsana prasthita thayuM e siMhAsana maNiratna nirmita pAdapITha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 872 jambUdvIpaprajJaptisUtre pAdarakSaNayugaM tena samAyuktam, punaH kIdRzaM tat bahukiGkara karmakara puruSapAdAta parikSiptama, bahukiGkarAH pratikarmapRcchAkAriNaH svAmInamApRcchaya kAryakAriNa ityarthaH bhRtyAH karmakarAH kAryakariNaH tato 'nyathAvidhAste ca te puruSAzceti bahukiGkarakarmakarapuruSAstaiH padAtInAM samUhaH pAdAtaM padAtisamUhastena ca parikSiptaM sarvato veSTitaM tai dhRtatvAdeva purato yathAnupUrdhyA yathAkramaM saMprasthitam 'tayaNaMtaraM ca NaM satta egidiyarayaNA purao ahANupubIe saMpatthiyA' tadantaraM ca khalu sapta ekendriyaratnAni pRthivI pariNAmarUpANi purataH saMprasthitAni calitAni kAni ca tAni ityAha 'taM jahA' ityAdi 'taM jahA cakkarayaNe 1, chattarayaNe2, cammAyaNe3, daMDarayaNe, asirayaNe5, maNirayaNe6, kAgiNirayaNe7' tadyathA cakraratnam 1, chatraratnam 2, carmaratnam 3, daNDaratnam4, asira nam5, maNiratnam 6, kAkaNIratnam7, / 'tayaNaMtaraM ca NaM Nava mahANihio purao ahANupuvIe saMpaSTiA ' tadantaraM ca khalu nava mahAnidhayaH naisadi zaGkhAntAH purataH agrato yathAnupUryA yathAkrama saMprasthitAH pAtAlamArgeNeti gamyam anyathA teSAM nidhivyavahAra eva na saGgacchate, tadeva nidhinAM nidhitvaM yat bhUmyAmadho'vasthAyitvaM tada yadi cakravartinA saha upari calettadA teSAM nidhitvameva ataste nidhaya upari ycchtrshckthaa| (tayaNaMtaraM ca zaMsatta egidiyasyaNA purao ahANupucvoe saMpatthiyA) isake bAda sAta eke. ndriya ratna-cakaratna, chatraratna, carmaratna, daNDaratna, atiratna, maNiratna aura kAkaNAratna -ye saba ratna yaMthAnupUrvI cale (tayaNaMtaraM ca NaM Nava mahANihio ahANupuvIe saMpaTTiyA) inake bAda pAtAla mArga se hokara nau mahAnidhiyAM prasthita huii| nidhiyoM meM yahI nidhitva hai| ki ve bhUmi ke nIce rahatI hai ye agara cakravartI ke sAtha Upara hokara dikhatI huI cale to unakA nidhitva hI samApta ho jAvegA / isalie ye cakravartI ko lakSya karake bhItara 2 ho calatI hai / ina nidhiyoM ke nAma naisarpa pANDuka yAvat zaMkha hai| yahAM yAvatpada se ye avaziSTa chaha nidhiyAM gRhIta DuI haiM-unake nAma isa prakAra se haiM-piMgalaka, sarvaratna mahApadma, kAla, mahAkAla, mANavaka aura thI yukta hatuM enI upara ja paga mUkI ne rAjA te siMhAsana upara ArUDha thato hato. e siMhAsana pAdukAyega thI paNa samAyukta hatuM eTale ke baDAu mUkavAnA sthAnakraya yukata hatuM ane kiM kare, karmakara temaja padAtIonA samUhathI parikSita hatuM mera e sapathA vyAsa hetu (tayaNa taraMca NaM satta egidiyarayaNA purao ahANuputvoe saMpatthiyA) tyAra bAda sAta ekendriyaratana -cakraratna, chatraratna, carmarana, daMDarana, azvina maNiratna, bhane 47 28 me sn| yathAnupUvI yAyAM-(tayaNaMtaraMca NaM Nava mahANihio purao ahANupubIe saMpaDiyA) yA256 pAtA bhAga thI thAna 1 mahAnidhiyo prathita thayA. nidhiomAM eja nidhitva che ke teo bhUminI nIce rahe che. je e nidhio cakravAtanI sAthe upara thaIne badhAM jaI zake evI rIte cAle te temanuM nidhi ja samApta thaI jaze. ethI cakravatIne lakSya karIne teo aMdara ja cAle che. anidhionA nAme-naisarpa, pAMDuka yAvat zaMkha che. ahIM yAvat padathI avaziSTa nidhi saMgra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 873 battina lakSIkRtya bhUmyAmadhobhAge eva pracalati itibhAvaH / kecate ityAha'taM jahA' ityAdi 'taM jahA-Nesappe paMDuyae jAva saMkhe' naisarpaH1 pANDukaH2 yAvacchaMkha: atra yAvatpadAt piGgalakaH3, sarvaratnam4, mahApadmam5, kAlazca6, mahAkAla:7, mANabako mahAnidhiH8, zala:9 eteSAM grahaNe eteSAmarthAH pUrvasUtre draSTavyAH tayaNaMtaraM ca NaM solasa devasahassA purao ahANupuvvIe saMpaTTiyA' tadantaraM ca khalu SoDazadevasahasrANi purato yathAnupUA sampasthitAni.'tayaNaMtaraM ca Na battIsaM rAyavarasahassA ahANupuvvIe saMpaTThiyA' tadantaraM ca khalu dvAtriMzadAjavarasahastrANi-dvAtriMzatsaMkhyakAH mukuTadhAriNo rAjazreSThAH purato yathAnupUA samprasthitAni tayaNaMtaraM ca NaM seNAvairayaNe purao ahANupuvIe saMpaDhie' tadantaraM ca khalu senApatiratnaM suSeNanAmakam yathAnupUrvyA purataH samprasthitam 'evaM gAhAvaharavaNe vaDhairayaNe purohiyarayaNe' evam amunA prakAreNa gAthApatiratnam, varddhakiratnaM purohitaratnam etat trayaM purato yathAnupUrvyA saMprasthitam tatra ayaM vizeSaH purohitaratna-zAntikarmakArakaH saGgrAme prahArAditAnAM maNiratnajalacchaTayA vedanopazAmakamitibhAvaH / hastyazvaratnagamanaM tu hastyazvasenAbhiH sahaiva tena nAtra kathanam zaGkha inake sambandha meM kathana abhI abhI kiyA jA cukA hai| (tayaNaMtaraM ca solasa devasahassA purao ahANupuccIe saMpaTTiyA) inake bAda solaha hajAra deva14caudaha ratnoM ke 14 hajAra deva aura cakravartI zarIra ke rakSaka 2 hajAra deva milakara 16 hajAra deva yathAnupUrvI cale (tayaNaMtaraM caNaM battIsaM rAyavarasahassA ahANupuvIe saMpaTThiyA) inake vAda 32 hajAra mukuTa baddha rAjA jana cale (tayaNaMtaraM ca NaM seNAvairayaNe puramao ahANupuvvoe saMpaTTie) Inake bAda senApatiratna prasthita huA (evaM gAhAvaharayaNe vadvairayaNe purohiyaraNe) bAda meM gAthApatiratna usake bAda varddhakiratna, bAda meM purohitaratna ye 3 ratna cale / yaha purohita ratna zAnti karma kAraka hotA hai| saMgrAma meM prahAra Adi se pIDita hue sainika janoM kI maNiratna ke jala ke chIToM se yaha vedanA ko zAnta karatA hai hastiratna aura azva ratna senA ke sAtha ho cale hai| isalie inake gamana kA DIta thayA che e avaziSTa nidhio nA nAme A pramANe che. piMgalaka, sarvaratna, mahApa kALa, mahAkALa, mANavaka ane zaMkha enA saMbadhamAM hamaNAMja pahelAM spaSTatA karavAmAM AvI che. ( tayaNataraMca solasa devasahassA purao ahANupuvIe saMpaTThiyA) tyA2mAha soga , de caturdazanA 14 hajAra de ane cakavatI"-zarIranA rakSaka be hajAra deve Ama yA bhajIne 1612 mA vo yathAnupUvI yAsyA. (tayaNataraM ca NaM vattIsaM rAyavarasahassA ahANuputvIe saMpaThiyA) tyA2 mA 32 // 2 bhuTa gye| yAtyA (tayaNataraca Na seNAvairayaNe purao ahANupuvvIe saMpaTTiyA ) tyA2mA senApati 2la prasthita yu. ( evaM gAhAvairayaNe vaDaDhairayaNe purohiyarayaNe ) tyA2mA thAtirana enAM pachI viddhakirana, enA pachI pure hitara e traNa rane cAlyA. e purohitaratna zAMti karmakAraka hoya che. saMgrAmamAM prahAra AdithI pIDita thayelA sainikonI maNiratananA jaLanA chAMTAthI e ratna vedanAne zAna kare che. hastiratna ane azvaratna, senAnI sAthe 11. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ 874 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'tayaNaMtaraM ca NaM itthirayaNe purao ahANupuvIe.' tadantaraM ca khalu strIratnaM subhadrAnAmakam purato yathAnupUrtyA saMprasthitam 'tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM uukallANiyA sahassA purao ahANupuvvIe0' tadantaraM ca khalu dvAtriMzad Rtu kalyANikA sahasrANi dvaatri| zat RtukalyANikAH RtuSu padasvapi kalyANikAH RtuviparItasparzatvena zItakAle uSNasparzaH uSNakAle zItasparzaH ityAdirUpeNa sukhasparzAH athavA'mRtakanyAtvena sadA kalyANakAriNyaH rAjakanyAstAsAM sahasrANi purato yathAnupUrtyA yathA jyeSThalaghuparyAyaM samprasthitAni janmAntaropacitaprakRSTapuNyaprakRtimahimnA rAjakulotpattivad yathoktalakSaNaguNasambhavAt 'tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM jaNavaya kallANiyA sahassA purao ahANupudhvIe saMpaThie' tadantaraM ca khalu dvAtriMzajjanapadakalyANikA sahasrANi / bharatacakravartinaH catuH SaSThisahastrasaMkhyakAH striyo bhavanti tAsu etA dvAtriMzat sahasra saMkhyakAH kalyANikA iti / tatra dvAtriMzajjanapadAH janapadAgrAgaNya ityarthaH padaikadeze padasamudAyopacArAt 'tAvatIbhirjanapadAgraNI kanyAbhirAvRtaH' iti, evaMvidhAH kalyANikAH kalyANakAriNyo rAjakanyakAH ityarthaH samarthavizeSaNena vizeSyaM labhyate iti lakSaNaguNayogAt tAsA sahasrANi purataH yathAnupUrtyA yathAjyeSThaladhvanukrameNa samprasthitAni calitAni kathana nahIM kiyA (tayaNaMtaraM ca itthirayaNe purao ahANupuvvoe ) bAda meM strIratna calA (tayaNaM tara ca NaM battIsaM uDukallANiyA sahassA puramao ahANupuvvoe) bAda meM 32 hajAra RtukalyANa kAriNiyAM-rAjakulotpanna kanyAe~-calI jinakA sparza RtuviparIta-zItala kAla meM uSNasparzarUpa aura uSNakAla meM-zItasparzarUpa ho jAtA thA-calI inameM aisA guNa janmAntaropacita-prakRSTa puNya prakRti ko mahimA se rAjakula meM utpatti ho jAne ko taraha utpanna ho jAtA hai / (taya NaM taraM ca Na battosaM jaNavayakallANiyA sahassA purao ahANupuvvIe saMpaThiyA) inake bAda 32 hajAra jana pada kalyANa kAriNiyAM calo cakavartI ke 14 hajAra striyAM hotI haiN| unameM ye 32 hajArahotI haiM / inake sAtha janapada ke agraNi nane kI- mukhiyAjanoM ko--itanI hI kanyAe~ aura sAtha rahatA hai isalie inheM janapada kalyANa kAriNiyAM kahA gayA hai / (tayaNaMtaraM ca NaM battIsa 1 yAyAM methI memanA amAnatuM 4thaatre rAmA mAnyu nathI. (tayaNataraca itthirayaNe purao ahANuputvIe ) tyA2 mA khI 2na yAyu. ( tayaNaMtaraMca battIsaM uDakallANiyA sahassA purao ahA0) tyA2 mA 32 // 2 *tujhyAzimA-2 ttii5nna kanyAe cAlI. jemane sparza Rtu viparIta-zItakALamAM uNa sparzarUpa ane uSNu kALamAM zIta sparzarUpa thaI jAya che-cAlI. e sarvakanyAomAM e guNajanmAntarocitaprakRSTa puNya prakRtinA mahimAthI jema rAjakuLamAM utpatti thaI che temaja utpanna thaI jAya cha, (tayaNataraM ca battIsaM jaNavayakallANiyA sahassA purao ahANuputhvIra saMpaTTie) tyAra. bAda 32 hajAra janapada kalyANa kAriNIo cAlI. cakavattIne 64 hajAra strIo hoya che. temAM e 32 hajAra paNa hoya che. emanI sAthe janapadanA agraNijananI-mukhiyAjanIeTalI ja kanyAo bIjA sAthe rahe che. ethI ja emane janakalyANa kAriNIo kahevAmAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 875 'tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM battIsai baddhA gADagasahassA puro ahANupuTavIe' tadanaMtaraMca khalu dvAtriMzada dvAtriMzad baddhAni dvAtriMzatA pAtra baddhAni saMyuktAni nATakasahasrANi purataH agrato yathAnupUrtyA yathAkramaM prathamaM prathamoDhA pitRprAbhRtIkRtanATakaM tatastadanantaroDhA nATakamityAdisampasthitAni eteSAM coktasaMkhyAkatvaM dvAtriMzatA rAjavarasahauH svasvakanyApANigrahaNahetau pratyekaM karamocanasamayasamarpitakaikanATakasadbhAvAt 'tayaNaMtaraM ca NaM tinnimadvAsuasayA purao ahANupubbIe saMpaTTiyA' tadantaraM ca khalu trINi SaSTAni SaSTayadhikAni sUpazatA ni mUpAnAM padaikadeze padasamudAyopacArAt sapakArANAm zatAni tripaSTayadhikazatAnItyarthaH pUrato yathAnupUryA saMprasthitAni 'tayaNaMtaraM ca NaM aTThArasaseNippaseNIo saMpaTTiyA' tadantaraM ca khalu aSTAdaza kumbhakArAdyAHzreNayAtadavAntarabhedAHprazreNayaHpurato yathAnupUrtyA saMprasthitA:aSTAdaza zreNayazcemAH mUlam-kumbhakAra1, paTTaillA2,suvaNNakArAya3,savakArAya 4 / gaMdhavvA5 kAsavagA6 mAlAkArAya karachakarA8 // 9 // taMboliyA9 ya ee navappayArA ya nArupA bhaNiyA / / ahaNaM NavappayAre kAruavvaNNe pavvakkhAmi // 2 // vattIsaibaddhA NADagasahassA purao ahANupuccoe saMdviyA) bAda-32-32-pAtro se baddha 32 hajArenATaka cale / ye 32 hajAra rAjAoM dvArA apanI kanyAoM ke pANigrahaNotsava meM karamocana ke samaya meM cakravartI ko eka 2 nATaka diyA jAtA hai| isalie ye 32 hajAra ho jAte haiM (tayaNataraM ca NaM tinnisaTThA sUpasayA purao ahANupuvIe saMpaTThiyA) ina nATako ke bAda 360 sUpakAra- pAcaka jana prasthita hue| (taraNataraM ca NaM aTThArasaseNippaseNIo saMpadriyA) inake bAda 18 zreNI prazreNi nana prasthita hue| 28 praNiyAM isa prakAra se haiM-kubhakAra 1 paTTaillA suvaNNakArAya 3 sUvakArAya 4 gaMdhabvA 5 kAsavagA 6 mAlAkArAya 7 kacchakarA 8 // 1 // taMboliyA 9 ya ee navappayArAya nAru A bhaNiyA ahaNaM NavappayAre kAruavaNNe pavakkhAmi // 2 // Avesa che. (tayaNaMtaraM ca Na battIsaM battIsaivaddhA NADaga sahassA purao ahA0 saMpaDiyA) tyAra bAda 32-32 pAtrothI A baddha 32 hajAra noTakA cAlyA. e 32 hajAra 2Ajae va pitAnI kanyAonA pANigrahaNa mahotsavamAM karamacananA samayamAM cakravattIne eka-eka nATaka bhAvAmA bhAva 2. bhAma se 32 // 2 thAya che. (tayaNataraM ca Na tinnisaTTA sUpara purao ahANupuvIra saMpaTTiyA) se naatt| pachI 10 suu54|2|-paayn-prsthit thayA. (tayaNataracaNaM aTThArasa seNipaseNoo saMpaThiyA) tyA2 mA 18 zrezi-zrelinA prasthita thayA. 18 praNA sA prabhAe cha-kuMbhakAra1, paTTaillA-2, suvaNNakArAya 3. sUcakArAya-4, gaMdhavA-5, kAsavagA 6, mAlAkArAya-7, kacchakarA-8, // 1 // boliyA9, ya ee navapadayArAya nAruA bhnniyaa| ahaNaM NavappayAre kAruavaNNe pavakkhAmi // 2 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre cammayaru 1 jaMtapIlaga2 gaMcchia3 chipAya4 kaMsakAre 5ya / sIvaga6 guAra7 bhillA8 dhIvara9 vaNNAi atttthds||3|| chAyA-kumbhakAraH1 paTelAzca(grAma mukhikAH)2 svarNakArAH3 sUpakArAca4 / gandharvA(gAyakA)5 kAzyapakAzca nApitAH6 mAlAkArAzca7 kakSakarA8 // 1 // tAmbUlikAzcate 9 khalvete nava prakArAzca nArukAH bhaNitAH / atha khalu nava prakArAn kArukavarNAn pravakSyAmi // 2 // carmakAra1 jantrapIlakara granthika3 chipaka4 kaMzakArAzca 5 / sIvaka6 gopAla7 bhilla8 dhIravAn9 aSTAdazavarNAn // 3 // 'tayaNaMtaraM ca NaM caurAsIiM Asasaya sahassA purAo ahANuvie saMpaTThiyA' tadantaraM ca khalu caturazItizca zatasahasrANi caturazItilakSasaMkhyakahastinaH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAni 'tayaNaMtaraM ca NaM chaNNauI maNussa koDIo purao ahANupuTavIe saMpaTiyA' tadantaraM ca khalu SaNNavati manuSyANAM padAtInAM koTayaH SaNNavati koTisaM. khyakAH padAtayaH purato yathAnupUrtyA saMprasthitAH 'tayaNaMtaraM ca NaM bahava rAIsara talavara cammayaru 1 jaMtapIlaga 2 gaMcchima 3 chipAya 4 kaMsakAre 5 ya sIvaga 6 guAra 7 bhillA 8 dhIvara 9 vaNNAi aTThadasa // 3 // kuMbhakAra-miTTI ke vartana banAnevAlA paTela 2 gAma kA mukhiyA svarNakAra 3 sunAra. sUpakAra-rasoibanAnevAlA 4, gaMdharva 5 gAyaka kAzyapaka-nApita nAI-vAlabAnAnevAlA 6, mAlAkAra-mAlI 7, kacchakara 8 aura tAmbUlika-pAnabecanevAlA taMbolI ye 9 prakAra ke nAruka kahe gaye haiM / tathA carmakAra-camAra-jUtebanAnevAlA 1, yantrapolaka-telI 2 granthika 3, chipaka-chopA 1, kaMzakaratamerA 5, sIvaka-darjI6, gopAla-gvAla 7 bhilla 8 aura dhIvara ye 9 prakAra ke kAruka kahe gaye haiN| (tayaNaMtaraMca NaMca urAsIiM AsasayasahassA puraoM ahANupuvIe saMpaTThiyA) inake bAda 84 lAkha ghoDe prasthita hue (tayaNaMtaraMcaNaM chaNNa uI maNussa koDIo ahANupuvIe saMpaTTiyA) inake vAda 6 karor3a manuSyarAzi padAtiyo kA cammayarU 1, jaMta pIlagara gaMcchia3, chipAya 4, kaMsakAre 5 ya sIvaga 6, guAra 7, bhillA 8, dhIvara 9, vaNNAi aTThadasa // 3 // mA2-1, nA2 mATInI vAsamanAvanA2, 5Tesa-2, bhne| bhubhI, supae 2 -3 sonI, suu542-2se| ye 4, maya-5, gAya, zya54 nApita-nA-pANa mnaapnAra vALaMda 6 mAlAkAra-mALI-7, kacchakara-8 ane tAMbUlika-pAna viketA bALI, e nava prakAranA nAka kahevAmAM AvyA che temaja camakAra-camAra jeDA banAvanAra-mocI 1, yatna pIsa 1,-tabIra, anthiM3, chi54-chii5|-4, 242-tbhe2|5, sI48-406, gopAsa-pAsa bharavADa 7, bhillabhIla 8 ane dhIvara-macchImAra e 9 prakAranA nArke kahevAmAM AvyA che. ( tayaNatara' ca Na caurAsoI AsasayasahassA parao ahANupuTavIra saMpaDiyA) tya25484 ghAmA prasthita thayA. ( tayaNatara caNaM chaNa uI maNussa koDIo purao ahANupuvvIe saMpaTThiyA ) tyArA 86 427 288 mAnava mahinI hAtI mAnI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharata kAryavarNanam 877 jAva satyavAbhiIo purao ahANupuccIe saMpaTTiA' tadantaraM ca khalu bahavo rAjAno mANDalikA IzvarA:-yuvarAjAH talavarAH nagararakSakA yAvatsArthavAhaprabhRtayaH purataH yathAnupUrvyA saMprasthitAH atra yAvatpadAkSa mADambika koTumbika mantri mahAmantri gaNaka dauvArika amAtya ceTapIThamaIkanagaranigama zreSThi senApati sArthavAhAH iti grAhyam / tatra mAsmbikAH maDaMbo grAmaviSezaH yasya grAmasya caturdikSu sArddha tRtIya, kozadvayaparyantAgrAmAntaraM na bhavati saH tasyAdhipatiH tadbahuvacane-maDa bAdhipatayaH, kauTumbikA:parivArasthAyino mAtA pitA bhrAtRbhaginyAdayaH, mantriNaH, , sacivA amAtyAH, mahAmantri Na: - sarvoccAmAtyAH pradhAnamantriNaH, gaNakA : - jyotiSikAH, dauvArikA: - dvArapA lakAH, amAtyA - rAjyAdhiSThAyakAH, ceTAH dAsA vA, pIThamardA: - AsthAne AsannAsannasevakAH samavayasyA ityarthaH, nagaram prasiddham, nigamAH kAraNikA vaNijo samUha calI ( tayaNaMtaraM caNaM bahave rAIsara talavara jAva satthavAhappabhiio purao ahANupuvvAe saMpaTTiyA) isa janasamUha ke bAda aneka rAjA mAMDalikajana, Izvara yuvarAja, talabara nagara rakSaka yAvat sArthavAha Adijana cale yahA~ yAvatpada meM mADambika, koTumbika mantrI mahAmantrI gaNaka jyotiSI' dauvArika, amAtya ceTa poThamaI aMgarakSaka nagaranigama ke zreSTijana, senApati " ina sabakA grahaNa huA hai| jisa grAma ke Asa pAsa DhAI koza taka dUsarA grAma nahIM hotA hai usakA nAma maDaMba hai isa maDaMba grAma rUpa vizeSa kA jo adhipati hotA hai vaha mADambika kahA gayA haiM kuTumbijana - mAtA pitA Adi ko Tumki kahe gaye haiM, maMtrI mahAmaMtrI pradhAna ye bhinna 2 pada ke anusAra hote haiM gaNaka nAma jyotirvida kA haiM jise bhASA meM jyotiSI kahA gayA hai dvArapAla kA nAma dauvArika hai rAjya ke adhiSThApaka hote haiM unheM amAtya kahA jAtA hai dAsI dAsa Adi ceTa kahalAte hai poThamarda aGgarakSaka ko kahate hai jise aMgrejI meM boDIgArDa kahA gayA hai athavA jo samAnavaya ke hote haiM ve bhI pIThamarda kahe jAte haiM / yAsI ( tayaNaMtara ca NaM bahave rAisaratalavara jAva satthavAhapabhiio purao ahANuputhvI saMpaTTiyA) se janasamUha pachI ane rAma-mAMDasina, IzvarayuvarAna talavara, nagara rakSaka yAvat sA vAha vagere leAkeA cAlyA. ahIM yAvat padathI mA bika kauTuMbika, bhantrIyo, mhaamntrothe| ge| jyotiSIya hovAri amAtyA theTo-pIDama, aNgrakSakA, nagaranigamanA zreSTijanA, senApatie e sava nu grahaNa thayuM che. je grAmanI AsapAsa aDhI gAu sudhI anya grAma hAya nahi tenu nAma maDa Mkha che, e makha vizeSa ne ne adhipati hoya che. te bhAGami hevAya che. choTu bhijana, mAtA-pitA vagere ne choTu - khikA kahevAmAM AvyA che. matrI, mahAmaMtrI pradhAna e e bhinna pada, majaNa hoya che, gaNaka nAma jyeAtiviMdanuM che, jene hindI bhASAmAM jAtiSI kahevAmAM Ave che. dvArapALa nuM nAma dauvArika che. rAjyanA je adhiSThApaka hoya che tene amAtya kahevAmAM Ave che. dAsI-dAsa vagerene ceTa kahevAmAM Ave che, pIma aMgarakSaka ne kahe che. jene aMgrejIbhASAmAM meDIgADa kahevAmAM Ave che. athavA jeo samAnavayanA hoya che. tenepIThamada jambudvIpaprajJaptisUtra -
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 878 jambUdvIpaprajJaptisUtre vA, zreSThinaH prasiddhAH, sArthavAha prabhRtayaH prabhRtipadAt dUtasandhipAleti grAhyam / dutAH prasiddhAH sandhipAlA: rAjyasandhirakSakAH eSAM dvandvaH ete purato agrataH yathAnupUrvyA samprasthitAH 'tayaNaMtaraM ca NaM vahave asiggAhA laTThiggAhA kutaggAhA cAvaggAhA cAmaragAhA pAsaragAhA phalagaggAhA parasuggAhA potthayaggAhA voNaggAhA kUaggAhA pharagAhA dIvigAhA saehiM saehiM rUvehiM evaM vesehiM ciMdhehiM nibhoehiM saehiM 2 vatthe purao ahANupuvIe saMpatthiyA' tadanantaraM ca khalu bahavaH asigrAhAH, khaGgagrAhiNaH, tathA kecid yaSTigrAhA:- yaSTikA grAhiNaH, daNDagrAhiNa ityarthaH kuntAH bhalladhAriNaH kecit cApagrAhAH dhanurgrAhiNaH cAmaragrAhAH, pAzagrAhA:- pAzAH dyUtopakaraNAni tadgrAhAH, parazugrAhAH parazavaH kuThArAH tadgrAhA pustakagrAhA:- pustakAni zubhAzubhaparijJAnahetubhUtapustakAdi tadgrAhAH vINAgrAhA: 'kuagnAhA' kutapagrAhAH kutapAH tailAdi mAjanAni tadgrAhAH, har3apphagrAhA :- haDaSphaH tAmbUlArthe pUgiphalAdibhAjanaM tadgrAhAH dIpi kA grAhAH prasiddhAH ete ca svakIyaiH rUpaiH AkAraiH evaM svakIyaiH svakIyaiH veSaiH nigamanAma vaNikjanA kA hai bAkI ke zabdo kA artha spaSTa hai yahA~ prabhRti zabda se dUtasandhipAla kA grahaNa huA hai dUta- rAjA ke saMdezavAhaka hote haiM evaM sandhipAla rAjya kI saMdhi ke rakSaka hote haiM / (tayataraMcaNaM bahave asiggAhA laTThiggAhA kuMtaggAhA cAvaggAhA cAmaraggAhA pAsaggAhA phalagaggAhA parasuggAhA potthayaggAhA, vINaggAhA kUaggAhA, haDapphagAhA, dauviagAhA sahi sahi, rUvehiM evaM vesehiM, cidherhi, nioehiM saehiM saehiM vatthehiM puraoahANupuvIe saMpatthiyA) inake bAda aneka asi talavAragrAhI jana aneka yaSTi grAhI jana, aneka bhallaghArI jana aneka dhanurdhArIjana, aneka dhvAjopakaraNa dhArIjana, aneka phalakagrAhI tana, aneka parazugrAhIjana aneka zubhAzubha parijJAna ke jAnane ke liye pustakoM ko lekara calane vAle jana aneka vINAdhArIjana aneka taila Adi ke rakhane ke kutupa ko lekara calane vAlejana aneka supArI AdirUpa pAnakI sAmagrI se bhare hue DibboM ko lekara calane vAle jana evaM aneka kahevAmAM Ave che. nigama nAma vaNika janenu che zeSa zabdonA artha spaSTa ja che, ahIM prakRti zabdathI dUtasandhipAlaka nuM grahaNa thayu' che, dUte rAjAnA sadezavAhaka hoya che, tebhana sandhiyAsa rAjyanI sandhinA rakSa hoya che. ( tayaNaMtara ca NaM bahave asiggAhA laTThiggAhA, kuMtaggAhA cAvaggAhA cAmaraggAhA, pAsuggAhA, phalagaggAhA, para suggAhA, polthayaggAhA, vINaggAhA, aggAhA, haDapphagAhA, dIbiaggAhA, sarahiM sahi, rUvehiM evaM sehiM cidhehi, nihiM sahi 2 bathehiM purao ahANupuvIe saMpatthiyA ) tyAra mAha aneka asi talavAra grAhIjatA, aneka cAo-(lAkaDI) grAhIjanA, aneka malladhArI janA aneka dhanudhIrIjane, aneka vopakaraNadhArIneA aneka phalaka grAhIjaneA, aneka parazugrAhI janA, aneka zubhAzubha parijJAnane jANavAmATe pustakAne laI ne cAlanArAjanA, aneka vINAdhArIjane aneka tela AdinA kutupA laI ne cAlanArA jane aneka seApArI vagererUpa pAnanI sAmagrI bharIne DabbAe laine cAlanAra janA temaja aneka dIvAe ne lai ne jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraHsU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 879 vastrAlaGkArarUpai ciMdhaiH - abhijJAnaiH 'cinhai' niyogaH - vyApAraiH svakIyaiH svakIyaiH vastraH nepatyai sahitAH santaH purato yathAnupUrtyA samprasthitAH 'tayaNaMtaraM ca NaM bahave daMDiNo muDiNo sihaM DiNo jaDiyo picchiNo hAsakAragA kheDDakAragA davakAragA cADukAragA kaMdappiA kukuiA moha riA gAyaMtA tha dovaMtA ya(vAyaMtA) naccaMtA ya hasaMtA ya ramaMtA ya kolaMtA ya sAsaMtA ya sAvetA ya jAtA ya rAvetA ya sotA ya sobhAvatA ya AloaMtA ya jayajayasadaM ca pauMjamANA purao ahANupuvIe saMpaTiyA' tadanantaraM ca khalu bahavo daNDinaH daNDadhAriNaH kecit muNDinaH apanI takezAH zikhaNDinaH zikhAdhAriNaH kecit jaTinaH jaTAdhAriNaH tathA picchinaH mayU. rAdi picchAdidhArakAH tathA hAsyakArakAH tathA kheDDakArakAH kheDaM dhRtavizeSa statkArakAH tathA dravakArakAH; kelikarAH cATukArakAH priyavAdinaH kAndapikAH kAmakathA kAriNaH 'kakkuiA' kotkucyakAriNo bhANDAH bhANDaceSTAkAriNa ityarthaH 'mohariyA' dIpoM ko lekara calane vAle jana jA ki apane 2 kArya ke anurUpa veza bhUSA se sajjita the evaM apane niyoga meM azUnya the cale (tayaNaMtaraMcaNaM baha ve daMDiNo, muDiNo, sihaMDiNo, jaDiNo picchiNo hAsakAragA, kheDakAragA, davakAragA cADukAragA, kaMdappiA kukuiA, mohariA, gAyaMtAya dopaMtA (vAyaMtAya) naccaMtAya hasaMtAya kIlaMtAya sAseMtAya sAveMtAya, jAvetAya rAvaMtAya sobhetAya sobhAvatAya AloyaMtAya jayajayasaiMca pauMjamANA purao ahANupuTavIe saMpaTTiyA) inake bAda aneka daMDadhArIjana, aneka zikhaMDI-jinake mastakake bAla muMDAye jA cuke hai-aisejana aneka zikhaMDI jinake mastaka para kevala ekacoTI ho hai aise-jana, aneka jaTAdhArIjana aneka mayUra Adi ke picchoM ko dhAraNa karanevAle jana aneka ha~sI utpanna karAnevAle jana aneka dyUta Adi meM pravRtti karAne bAle aise kheDDa kAraka jana aneka dravakAraka krIDA Adi meM pravRtti karAne vAle jana, aneka cATukArI khuzAmada karanevAle jana, aneka kAmakathA karanevAlejana, aneka kautkucya-kAyakI kuceSTA karanevAle-bhANDajana,, aneka bhaannddcAlanArA jano ke jeo pota-potAnA kArya ne anurUpa vezabhUSAthI susajaja hatA ane cAtAnA niyA1 bhA azUnya hatA-yAdayA. ( tayaNaMtaraM ca bahave daMDiNo muDiNo, sihaM. DiNo, jaDiNo picchiNo, hAsakAragA, kheDukAragA, davavAragA, cADukAragA, kaMdappiA , kukuiA mohariA, gAyaMtAya dIbanAya (vAyatAya) naccatAya, hasaMtAya, kIlaMtAya, sA. seMtAya, sAtAya, jAveMtAya, rAvetAya sorbhatAya sobhAveMtAya AloyaMtAya, jayajayasaI ca paujamANA, purao ahANupuvvoe saMpaTTiyA) tyA2mA bhane dhArI nA, ane| muMDIjane- je nA mastaka-nA vALo muMDita karavAmAM AvyA che evAke, aneka zikhaMDIe-jenAM mastaka upara ekaja ceTalI che eva leke, aneka jaTAdhArI jano, aneka mayara vagerenA pichAne dhAraNa karanArA lo ke aneka hasAvanArA loko aneka vRta Adi mAM pravRtti karanArA leke arthAta kheDUDakAraka ane aneka dravakAraka kIDA vageremAM pravRtti karanArA leke, aneka cATukArI khuzAmada karanArA loko aneka kAmakathA karanArA, leka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ 880 jambUdvIpaprajJaptisUtre mukha : vAcAlAH asambaddhAlApina ityarthaH, gAyantazca dIvyantazca krIDayantaH vAdayantazca vAditrANi nRtyantazca, hasantazca ramamANAzca akSAdibhiH krIDayanta pramodajanakrIDayA krIDAM kurvantaH zAsayantazca parebhyo gAnAdI zikSayantaH zrAvayantazca manobhirocakavacanAdi zrAvayantaH jalpantazca kalyANapradavAkyAni rAvayantaH zabdAn kArayantaH svaproktavAkyAni anuvAdayanta ityarthaH zobhamAnAzca manojJaveSAdinA svayam zobhayantazca parAn manojJaveSAdinA AlokamAnAzca puNyazAlinaM bharatacakriNa rAjarAjasyAvalokanaM kurvantaH jayajayazabdaM ca prayujAnAH purato yathAnupUrtyA pUrvoktapAThakrameNa samprasthitAH 'evaM uvavAiya gayeNa jAvatassa raNNo purao mahAsAsadharA ubhao pAsiMNAgA NAgadharA piTTI rahA rahasaMgellI ahANupubIe saMpaDiyA' iti evam uktakrameNa aupapAtikagamena prathamopAGgagata pAThena tAvadvaktavyaM yAvat tasya bharatasya rAjJaH purataH mahAzvAH bRhatturaGgAH azvadharA azvadhArakapuruSAH gajaratnArUDhabharatasya ubhayataH dvayoH pazvayoH nAgAH hastinaH nAgadharAH hastidhArakapuruSAzca pRSTataH pRSTabhAge rathArathasaGgallI rathasamudAya dezIyo'yaM zabdaH jana, aneka vAcAlajana-asaMvaddha pralApojana, gAte hue bhinna 2 prakAra ko krIDA karate hue, aneka bAditroM ko vajAte hue nRtya karate hue, ha~sate hue, akSa Adi ke dvArA khelate hue pramAdajanaka krIDA karate hue, dUsaroM ko gAna Adi sikhAte hue, manobhirocaka vacanoM ko sunAte hue, mIThe 2 zabdoM ko dUsaroM ke prati uccAraNa karate hue, apane hI dvArA kahe gaye vacanAM kA anuvAda karate hue manojJaveSa Adi se apane ko aura dUsaroM ko sajjita karate hue, evaM rAjAoM ke rAjA puNyazAlI bharata cakrI kA avalokana karate tathA jaya jaya zabda kA prayoga karate hue prasthita hue (evaM uvavAiyagameNaM jAva tassa raNNo purao maha AsA AsadharA ubhao pAsiM NAgA NAgadharA piTThaorahA rahasaMgello ahANupuvIe saMpaIiyA) isa taraha prathama upAGga aupapAtika sUtra ke pATha ke anusAra yahA~ "usa bharata rAjA ke Age bar3e2 ghor3e, azva dhAraka puruSa donoM ora hAthI, hastidhAraka puruSa, pIche ratha aura rathoM kA samUha calA" aneka kautsucca-kAyAnI kuceSThA karanArA-bhADajane, aneka vAcAla jane, asaMbaddha pralApIjana, gAtA-gAtAM bhinna prakAranI krIDAo karatA, aneka vAdyo vagADatA, nRtya karatA, hasatA, akSa vagere dvArA ramatA, pramodakArI kIDAo karatA bIjAone saMgIta vagere kalAo zIkhavatA, mane bhirocaka vacane saMbhaLAvatA. bIjAonA mATe madhura zabda belatA pinkahelA vacanane anuvAdita karatA manojJaveSa vagerethI pitAnI jAtane ane bIjAone sasajijata karatA, rAjAonA paNa rAjA puNyazALI bharatacakrInA darzana karatA tathA jaya jaya zahAne yAta prasthita yayA. ( evaM uvavAiyagameNa jAva tassa raNo purao mahAsA AsadharA umao pAsi jAgA NAgAdharA piTThao rahA rahasaMgellI ahANupuTavIe saMpaTTiyA) mA pramANe prathama 84in mo55ti sUtra na 58 bhu mahI " sarata rAjAnI AgaLa moTA-moTA ghoDAo, azva dhAraka puruSo, bane tarapha hAthIe hastidhArakapurUSa pAchaLa ratha ane aneka rathanA samUho cAlyAM. e pATha sudhInuM kathana apekSita che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ 881 prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 28 rAjyopArjanAnantarIya bharata kAryavarNanam ca samuccaye yathAnupUrvyA saMprasthitAH atra yAvat padena savarNaka senAGgAni saMgRhyante / 'taNaMtaraM ca NaM taramallihAyaNANaM harimelA maulamalliacchANaM caMcuccitra lalia pulia calacavala cacalagaINaM laMghaNavaggaNadhAvaNa dhovaNa tivaijaiNa sikkhiyagaINaM lalata lAgalalAya varabhUsarANaM muhamaMDagaocUlaga-thAsaga ahilANacAmaragaMDa parimaMDi kaDINaM kiMkaravarataruNa pariggahiA aTTamayaM varaturagANaM purao ahANupuccIe saMpaTTiyaM' tadanantaraM ca khalu taramallihAyanAnAM tatra ca taro vego bAlaM vA iti 'malla mallidhA Ne' ityasmAt dhAtoH bhavati tathA ca taramallI taradhAraka: vegAdi kAraka: hAyanaH samvatsaro'sti yeSAM te tathAbhUtAH navataruNA ityarthaH teSAm idaM ca vakSyamANa varaturaGgANAmityasya vizeSaNam punazca kIdRzAnAm 'harimelAmaulamalli acchANaM' harimelA mukalamallikAkSANAm harimelA vanaspati vizeSastasyAH mukulA kuDmalaM kalikA mallikA ca vikila nAmaka zubhrapuSpaM tadvad akSiNI netrANi yeSAM te tathAbhUtAH teSAM zuklAkSANAmityarthaH, punazca kozAnAm ' caMcucciya laliya puliya cala cavala caMcalagaINaM' caJcu - ccita calita pulita cala capalacaJcalagatInAm caJcuritam kuTilagamanam athavA cacuH zukacaJcuH tadvad vakratayA ityarthaH uccitam ucchritAkaraNam pAdasyotpATanaM caJcuccitaM taccalitaM ca vilAsayuktA gatiH pulitaM ca gativizeSaH evaMvidhA tathA calaH vAyuH tadvat zIghragAmitvAt tadvaccapalA caJcalA atIva capalA gati yeSAM te tathA atIva isa pATha taka kathana karanA cAhiye yahA~ yAvat pada se savarNaka senAGgoM kA grahaNa huA hai / (tayaNaM taraMcaNaM taramallihAyaNANaM harimelA maulamalliacchANaM caMcucci alaliapulia calacavalacaMcalagaINaM laMghaNavaggaNa dhAvaNa dhovaNa tivai jaiNa sikkhiyagaiNaM lalaMtalA magalalAyavarabhUmarANaM muhamaMDagaocUlagathAsaga ahilANa cAmaragaMDa parimaMDiyakaDINaM kiMkaravara taruNapa DiggahiyA asayaM varaturagANaM purao ahANupunbIe saMpaTTiyaM ) inake bAda taramallihAyana vega dhAraNa karAnevAlA hai varSa jinho ke aise navIna taruNa tathA harimelA nAmaka vanaspati vizeSa kI kalikA ke jaise evaM moMdharoM ke puSpa jaisI zubhra AkhoM vAle, tathA vAyu ke jaise zIghra gAmI hone se, pulitagati se cAla calanevAle, TAMpoM kA AsphoTana karate hue calanevAle vilAsayukta gativAle, ahIM cAvatuM padmathI savarNaka senAMgeAnu grahaNa thayuM che. (tayanaMtaraca NaM taramallihAyaNANaM harimelA maDalamalliacchANaM caMcuccaalalia puliacalacavalacaMcala INa laMghaNavaggaNadhAvaNadhovaNativainaiNa sikkhiyagaINaM lalaMtalAmaMgalalAyavaramUlarANa muddamaMDagaocalaga thAsaga ahilANa cAmaragaMDapari-maMDiyakaDINaM kikara vartaruNa DigahiyA aTThasaya varaturagANaM purao ahANupuravIe saMpaTThiyaM ) tyArabAda taramallihAya -vegadhAraNa karanAra che varSa jenA evA navIna, taruNa tathA harimelA nAmaka vanaspati vizeSanIzuddha kalikA jevI ane megharAnA puSpa jevI zubhra AMkhAvALA tathA vAyuno jema zIghragAmI hAvAthI pulita gatithI cAla cAla ArA, TApAnu. AsphATana karatA cAlanArAM, vilAsa yukta gativALA, laMghana kriyAmAM-khADA Adine 111 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882 jambUdvIpaprajJaptisUtre capala - turaMgA teSAM punaH kIdRzAnAm varaturaGgAnAm 'laMghaNavaggaNadhANadhoraNativaijaiNa sikkhiyagaINaM' laMghanavalgana-dhAraNadhoraNa tripadijayizikSitagatInAm sUtre prakRtatvAt padavyatyAsaH tatra zikSitam abhyastaM laMghanaM gartAderatikramaNaM ullaMghanaM valganam utkUrddanam dhAvanam - zodhagamanam tvaritaM vegena gamanam dhoraNaM gaticAturyam tathA tripadI bhUmau tripadA sthAnam jayinI anyasya gati jayanazIlA gatizca yeSAm te tathA atra zikSitapadaM sarvataH Adau prayoktavyaM mUle padavyatyayaH prAkRtatvAt punaH kIdRzAnAm 'lalaMtalA magalalAya varabhUsaNANaM' laladramya galalAtavarabhUSaNAnAm lalanti dolAyamAnAni 'lAma' iti myANi galalAtAni kaNThe nyastAni varabhUSaNAni zreSThAlaGkArA yeSAM te tathA teSAm tathA 'muhamaMDaga ocUlaga thAsaga ahilANa cAmaragaMDaparimaMDiyakaDINaM' mukhabhANDakAva cUlasthAsa kAhilANa cAmara gaNDaparimaNDitakaTInAm tatra mukhamaNDakaM mukhAbharaNam avacUlA pralambagucchAH sthAsakAH darpaNAkArA azvAlaGkArAH ahilANaM mukhasaMyamanam etAni santi yeSAmiti mukhabhANDakAva cUlasthAsa kAhilANAH atra matvarthIyalopo draSTavyaH tathA cAmaragaNDaiH cAmaragaNDaiH parimaNDitA zobhitA kaTiH kaTipradezo yeSAM te tathA bhUtAsteSAm bahuvrIheH pazcAt karmadhArayaH punaH kIdRzAnAy 'kiMkaravara taruNa pariggahiyANaM' kiGkara - varataruNa parigRhItAnAm kiGkarAH azvAnAM kiGkarabhUtAH ye varataruNAH vara yuvapuruSAstaiH parigRhItAnAm avalambitAnAm 'asayaM varaturagANaM purao ahANupuccIe saMpaTTiya' ti aSTazatam aSTottaraM zatam uktavizeSaNaviziSTAnAM varaturagANAM purataH agre yathAnupUrvyA yathAkramaM saMprasthitam atrASTAzatamityupalakSaNaM tena caturazItyavAnAmanyatra kathitAnAM saMgraho bhavatIti jJAtavyam / atha gajAH ' tayaNaMtaraM caNaM IsidaMtANaM IsimattANaM kriyA meM garta Adi ke laMghana karane meM zikSita, kUdane kI kriyA meM zikSita, dhAvana kriyA meM zikSita bhUmi meM tIna pairA se khaDe hone kI kriyA meM zikSita, tathA anya kI gati ko parAsta karanevAlI gativAle galo meM laTakate hue ramya zreSTa AbhUSaNoM vAle, mukha ke AbhUSaNoM se, avacUloM se lambe 2 gucchA se, sthAsakoM se-darpaNa ke jaise azvAlaGkAroM se ahilANalagAmoM se yukta, tathA cAmara daNDoM se suzobhita kaTi pradezavAle, kiMkara bhUta zreSTha yuvA puruSa jinheM pakar3e hue haiM aise 108ekaso ATha ghor3e prasthita hue yaha 108pada upalakSaNarUpa hai isaliye yahA~ 84 lAkha ghor3oM kA saMgraha huA jAnanA cAhiye (tayaNaMtaraMcaNaM IsidaMtANaM isImattANaM eLagavAmAM zikSita thayelA, kUdavAnI kriyAmAM zikSita dhAvana kriyAmAM zikSita, bhUmimAM traNa paga upara ubhA rahevAnI kriyAmAM zikSita temaja bIjAenI gatiene parAsta karanArI gati vALA, grIvAemAM jhUlatA ramya zreSTha ASaNA vALA, mukhanA AbhUSAthI, avacUlAnA lAMmA--lAMkhA gucchAothI, sthAsakAthI-daNa jevA azvAla kArathI ahi lANa-lagAmAthI yukta tathA cAmara daDAthI sugeAbhita kaTi pradeza vALA kiMkara bhUta zreSTha yuvA puruSoe jemane pakaDI rAkhyA che evA 108 gheADAe prasthita thayA. A 108 yaha upalakSANa 35 che se pahathI bhane 84 sAtha ghoDAnA saMgraha thayo che. (tayaNataraM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 883 IsituMgaNaM Isi ucchaMgaunnayavisAladhavaladaMtANaM kaMcaNakosIpavidvadaMtANaM kaMcaNamaNi rayaNabhUsiyANa varapurisArohagasaMSauttANaM gayANaM aTThasayaM purao ahANupuccIe saMpatthiyaM tti' tadanantaraM ca khalu ISadAntAnAm -manAgrAhi tazikSANam idaM ca vakSyamANagajAnA mityasya vizeSaNam punazca kIdRzAnAm ISanmattAnAm-manAga yuktvamApannAnaM yauvanArambhavartitvAt punaH kIdRzAnAm iSatuGgAnAm ISaduccAnAm tasmAdeva 'Isi ucchaMga unnaya visAladhavaladaMtANaM, iSaducchaGgonnatavizAladhavaladantAnAm iSaducchaGga, utsaGgaH pRSTadezaH tasmin iSadutsaGge kiJcitpRSTadezabhAge upari unnatA merudaNDA adho bhAge ca vizAlAzca udarAparaparyAyAvayava vizeSAH yovanAram vittitvAdeva te ca te dhavaladantAzca te santi yeSAM te tathA bhUtAsteSAm punaH kIdRzAnAM gajAnAM kAJcana kozI praviSTadantAnAm-kAzcanakozyaH suvarNakholAH tAsu praviSTA dantAH yeSAM te tathAbhUtAH teSAm tathA kAJcanamaNiratna bhUSitAnAM kAJcanAni suvarNAni maNayaH candrakAntAdayaH ratnAni ca anye bahumulyakaratnavizeSAstaiH bhUSitAH zobhitAH ye te tathAbhUtAH teSAm punaH kIdRzAnAm varapuruSarohakasaMprayuktAnAm varapuruSAH zreSTapuruSAH ye rohakAH ArohakAH niSAdinastaiH samprayuktAH IsituMgANaM Isi ucchaMga unnavisAladhavaladaMtANaM kaMcaNakoDopavidvadaMtANaM kaMcaNamaNirayaNabhUsiyANaM varapurisArAhaNasaMpauttANaM gayANaM asayaM purao ahANupuccIe saMpatthiyaMtti) inake bAda hAthiyoM kA jhuNDa prasthita huA ye hAthI jinake abhI pUrNarUpa se dAMta bAhara nahIM nikala pAye the-kintu kucha 2 rUpa meM hI jinake dAMta bAhara nikale se aise the isI kAraNa jo pUrNarUpa se yuvAvasthA saMpanna nahIM the-yuvatva ko ora baDha rahe the prI U~cAI jinameM abhI prakaTa nahIM ho sakI thI, pRSTha deza bhI jinakA pUrA U~cA nahIM ho pAyA thA, aise usa ISadunnatapRSTha deza meM jinakA merudaNDa kucha 2 U~cA thA tathA adhobhAga meM udarAparaparyAyarUpa avayava vizeSa vizAla the dAMta inake bilakula zubhra the ve suvarNanirmita kholI se AvRta the ye suvarNo se candrakAnta Adi maNiyo se evaM bahumUlya ratnavizeSoM se zobhita the inake Upara azva caNa IsidaMtANaM IsimattANaM IsituMgANaM IsiucchaMga unnavisAla dhavala daMtANaM kaMyaNa kosIpaviTThadaMtANaM kaMcaNarmANarayaNabhUsiyANaM varapUrisArohaNasaMpau tANaM gayANaM aTThasayaM purao ahANupuTavIe saMpatthiryAtta) tyA2NA hAthImAnA samUha prasthita thA. se hAthAmA jemanA dAMte hajI pUrNa rUpamAM bahAra paNa nIkaLyA nahotA, paNa cheDA-cheDA dAMta jemanA bahAra nIkaLyA che evA hatA, ethI e hAthIo pUrNa rUpamAM yuvAvasthA sampanna thayA na hatA. yuvAvasthA tarapha e hAthIo vadhI rahyAhatA. pUrepUrI ucAI paNa e hAthIonI hajI prakaTa thaI na hatI, e hAthI ene pRSThabhAga piNa hajI saMpUrNa rUpamAM UMcA thaye na hato, evA e ISadu unnata pRSTa dezamAM jemane merudaMDa thoDo-De uMce hate. tathA adha bhAgamAM Udara upara paryAyarUpa avayava vizeSa vizALa hatA e hAthIonA dAMte ekadama zubhra hatA. e dAMte suvarNa nimita patrathI AvRtta hatA e hAthIo suvaNethI, candrakAMta vagere maNiethI temaja bahumUlya ratnavizeSo thI zobhita hatA, emanI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 884 jambUdvIpaprajJaptisUtre ye te tathAbhUtAH teSAm evaM bhUtAnAM gajAnAM hastinAm aSTazatam aSTottarazataM purato yathAnupUrvyA krameNa samprasthitam / atha rathAH'tayaNaMtaraM ca NaM sachattANaM sajjhayANaM saghaMTANaM sapaDAgANaM satoraNavarANaM sanaMdidhosANaM sakhikhiNIjAlaparikkhitANaM himavaMta kaMdaraMtaraNivvAya saMvaddhiya cittatiNisa kaNagamaNijuttadArugANaM kAlAyasasukayaNemijaMta kammANaM musilivattamaMDaladhurANaM AiNNavaraturaga saMpauttANaM kusalaNaracchea sArahima saMpaggahiyANaM battIsatoraNaparimaMDiyANaM sakaMkaDavaDeMsagANaM sacAvasarapaharaNAvaraNa bharibha juddha sajjANaM aTTasayaM rahANaM puro ahANupuvvIe sapadviyaM'iti rathAnAM vizeSaNAni AhatadanantaraM ca khalu ramaNIyAti ramaNIya sacchatrANAM chatrayuktAnAM sadhvajAnAM mahAdhvajasahitAnAM saghaNTAnAm dhaNTikAyuktAnAM sapatAkAnAM laghudhvajasahitAnAM satoraNavarANAM zreSTatoraNayuktAnAm atra toraNaM dvArasya avayavavizeSaH yadvA toraNam 'meharAva' iti bhASAprasiddhaM tadyuktAnA sanandighopANAM nandidhoSAH yugapad dvAdazaprakAraka vAdyotthitadhvanivizeSAH teH sahitAnAM sakiGkiNIjAlaparikSiptAnAM parikSiptakSudraghaNTikApakivizeSayuktAnAM himavat kandarAntaranirvAtasaMvarddhitacitratiniza kanakamaNiyuktadArukANAm tatra himavataH kSudrahimavataHkSudrahimavagireH nirvAtAni vAtarahitAni yAni kandarAntake cAlana kiyA meM paTutara viSAdIjana baiThe hue the aise ye hAthI108ekaso ATha the (tayaNaMtaraMcaNaM sachattANaM sajjhayANaM saghaMTANaM,sapaDAgANaM, satoraNavarANaM saNaMdighosANaM sakhikhiNIjAlaparikkhitANaM hima-vaMtakaMdara taraNidhvAya savaddhiya cittatiNitakaNaga bhaNijuttadArugANaM ) inake bAda ratha saMpra sthita hue ye ratha chatroM sahita the, dhvajAo sahita the ghaMTAoM sahita the patAkAoM-ladhudhvajAosahita the zreSTha toraNoM se yukta the dvAra ke avayavavizeSa kA nAma toraNa hai jise bhASA meM meharAva kahA jAtA hai| naMdidhoSa se samanvita the eka sAtha jo bAraha prakAra ke bAje bajate haiM aura unase jo dhvanikA aMbAra nikalatA hai usakA nAma nandidhoSa hai choTI 2 dhaMTiyo kA jAla taratIba bAra inake Upara vichA huA thA inameM jo phalaka-vizeSa prakAra ke paTiye lagAye gaye the-ve kSudra himavagiri kI nirvAta kandarA ke bIca meM-bhItara saMvaddhita hue vividha upara azva saMcAlana kriyAmAM patara leke karatAM paNa vizeSa padu evA viSAdI jane me hatA. mevA se haathii| 108 utA. (tayaNaMtaracaNaM sachattANaM sajjhayANaM saghaMTANaM sapaDAgANaM, satoraNavarANaM, saNaMdidhosANaM sakhitriNIjAlaparikkhitANaM himavaMtakaMdarataraNibAyasaMvaddhiya cittaggitiNisakaNagaNijutadArugANa) tyA2mA 2the| sasthita thy| me 2the| chatrI sahita se sahita hatA, ttaase| sahita itA, ptaaladhu dhvajAo-sahita hatA. terAthIyuktakatA dvAranA avayava vizeSanuM nAma teraNa che. jene hindI bhASAmA 'maherAba' avAma mAcha. nahidhApathI samanvita hatA. meTI sAthe re mAra prakAranA vAdyo vagADavAmAM Ave ane temAthIje dhvani nIkaLe che tenuM nAma naMdighoSa che. nAnI-nAnI ghaMTaDIono samUha kamazaH emanI upara AstRta hatA. emanI aMdara je phalaka viroSa prakAranA pATiyA lagADavAmAM AvyA hatA-te zuddha himavad garinI nivRta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403vakSaskAraHsU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 885 rANi darImadhyAni tatra saMvarditAH vRddhi prAptAH citrAH vividhAH anekaprakArakAH tinizAH tannAmaka vRkSavizeSAH teSAmeva kanakamaNiyuktAni dAruNi kASTavizeSaphalakAni yeSu tetathA teSAm punaH kIdRzAnAm kAlAyasa sukRtanemiyantrakarmakANam kAlAyasaH lohavizeSaH tena sukRtaM suracitaM nemiyantraM nemiH cakraparidhiH tasyopari bhAge vartamAnaM yantraM tasya karma gatikriyA yeSAM te tathA punaH kIdRzAnAm suzliSThavRttamaNDaladhurANAM muzliSTaM susaGgataM vRttamaNDalaM cakroparibhAgevartulAkArarUpa dhuraM dhurAyeSAM te tathA teSAm punaH AkIrNa varaturagasaMprayuktAnAm Akoyante vyApyante javAdi guNairiti AkIrNAH varaturagAH zreSTAzvAH te susaMprayuktAH suSTusamyagyojitAH yeSu te tathA punaH kIdRzAnAm kuzalanaracchekasArathi susaMpragRhItAnAM kuzalAH nipuNAH naracchekAH manuSyeSu caturAH taiH susaMpragRhItAH suSTu saJcAlitAH ye te tathA teSAm punaH kIdRzAnAM dvatriMzattUNaparimaNDitAnAM dvAtriMzat dvAtriMzatsaMkhyakAH tUNAH bANAdhArabhUtAH taiH maNDitAH zebhitAH ye te tathabhUtAsteSAm punaH kIdRzAnAm sakaGkaTAvataMsakAnAM sakaGkaTAH kavacAH avataMsakaH zirastrANabhUtAH ziroveSTanarUpA AbharaNavizeSA ste santi yeSu te tathAbhUtasteSAm punaH kIdRzAnAm sacApazara praharaNAvaraNabharitayuddha sajjAnAm cApAH dhaSi taiH sahitAH zarAH vANAH tathA tinisa vRkSoM ke bane hue the aura kanaka evaM maNiyoM se khacita the. (kAlAyasa sukayaNemijatakammANa susiliTThavattamaMDaladhurANa AiNNavaraturagasusaMpautANa) kAlAyasa lohavizeSa-se suracita cakraparidhi ke upara vartamAna yantra kI gatikriyA se yukta the. inakI dhurA muzliSTa susaMgata evaM gola maMDala vAlI thI. apane vega se yukta aise zreSTha dhADe inameM jute hae the. (kusalanaraccheka sArathi susaMpaggahiyANa) kuzala sArathiyoM dvArA jo ki ratha saMcAlaka manuSyoM ke bIca meM zreSTha mAne jAte the ye saMcAlita ho rahe the. (battIsatoNaparimaMDiyANaM sakekaDavaDe sagANaM sacAvasarapaharaNAvaraNabhariajuddhasajjANaM aTThasaya rahANa purao ahANupavIe saMpadriya) 32 bANoM ke dharane ke sthAna bhUta toNoM se-bhAgoM se parimaMDita the ye sakaGkaTa kavaca aura avataMsaka-zirastrANabhUta-AvaraNavizeSoM se bhare huye the, dhanuSa-vANa-praharaNa, aura kadarAnA madhyamAM aMdara saMvaddhita thayelA vividha tiniza vRkSonA banAvelA hatA. temaja chana bhane bhazimA thI se uta tA. ( kAlAyasa sukayaNemijatakammANaM susiliTThavattamaMDaladhurANa AiNNavaraturagasusaMpauttANaM sAyasa-vAma vizeSa thI suyita yaha paridhinI upara vidyamAna mannanI gati kiyA thI e yukta hatA. e rathanI dhurA suSTi , susaMgata temaja goLa- meDalavALI hatI potAnAM vegathI yukata evA zreSTha ghoDAyAsa 2thAmA tarelA tA. (kusalanaracchekasArathi susaMpaggahiyANaM)zala saarthiye| vaDe ke jeo ratha saMcAlaka manuSyamAM zreSTha mAnavAmAM AvatA hatA e rathA saMcAlita thaI rahA hatA. (batIsatoNaparimaMDiyANaM sakaMkaDavaDeMsagANaM sacAvasarapaharaNAvaraNabhariajuddhasajjANa ahasaya rahANaM purao ahANupuvvIe saMpaDhiyaM) 32 matrAza mAne bhUpAnA sthAna bhUta tANe thI tUNIrAthI e rathAthI maMDita hatA. e ratha sakaMkaTa, kavaca ane avataMsaka jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ 886 jambUdvIpaprajJaptisUtre praharaNAni AyudhAni asyAdIni AvaraNAni kavacAni taiH bharitAH paripUritAH ataeva yuddhasajjAH saGagrAmasajjitAH ye te tathAbhRtAsteSAM rathAnAm aSTazatam aSTotaraza tam purato yathAnupUrvyA yathAkramaM sapasthitaM saMcalitam / / atha padAtayaH-'tayaNaMtaraM ca NaM asisatti kuMta tomarasUlalauDa bhiDipAladhaNupANisajja pAita NIyaM purao ahANupuvvoe saMpatthiyaM tti' tadanantaraM ca khalu asizakti kuntatotrarazUlalagUDabhindipAla dhanuHpANisajja padAtyanIkaM pAdacArI sainyasamUhaH purato yathAnu pUA samprasthitamiti tadanantaraM ca khalu padAtyanIkaM pAdacArakasainyasamUhaH purato yathAnupUrtyA samprasthitaM tat ityAha-'asi' ityAdi / 'asizaktikuntatomarazUlalaguDa bhindipAladhanuHpANisajjam-tatra asiH khagaH, zaktiH trizUlaM kuntaH prasiddhaH tomaraH bANavizeSaH zUlam ekazulaM laguDa :prasiddhaH bhindipAlaH zastravizeSaH dhanuH prasiddham ete pANI haste yasya tat yathA sajjaM saGgrAmAdi svAmikArye tatparam evaMbhUtaM sat tat saMsthitamityarthaH / 'taeNaM se bharahAhive Naride hArotthaya sukayaraiyavacche jAva amaravai saNNibhAe iddhoe pahiyakittI cakkarayaNadesimagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge' tataH khalu sa mahArAjo bharatAvipo narendraH hArAvastRtasukRtaratidavakSasko yAvat Ayudha inameM jagaha jagaha para rakhe gaye the. ataeva aisA pratIta hotA thA ki mAno ye ratha yuddha ke nimitta hI sajjita karane meM Aye haiM. aise ye ratha 108 the. (tayaNataraMcaNaM, asi. satti kuMta. tomara. sUla. lauDa, bhiMDiyAladhaNupANisajapAittANIyaM purao ahANupuvIe saMpatthiyaM ) inake bAda Age padAtya noka-paidala senA samUha calA isameM pratyeka sainika ke hAtha meM asi-talavAra zakti-trizUla, kunta, bhAlA, tomara bANavizeSa, zUlalagUDalAThI, bhindipAla-zastravizeSa evaM dhanuSa ye saba the. (taeNaM se bharahA hive gari de hArotthayasukayaraiyavacche jAva amaravai saNNimAe iddhIe pahiyakittI, cakkarayaNadesiyamagge, aNeNarAyavarasahassANuyAyamagge jAva samuddaravabhUyapiva karemANe 2 savviddhIe savvajjuIe jAva nnigyaazirastrANabhUta AvaraNa vizeSa thI alaMkRta hatA. dhanuSa, bANu praharaNa ane Ayudha e sthA mAM sthAna sthAna upara mUkavAmAM AvyA hatA. ethI evI pratItI thatI hatI ke jANe e rathe yuddha mATe ja suvajijata karavAmAM AvyA na hoya ! e ratha 108 hatA. (tayaNatara caNaM asisattikutatomarasUla, lauDa, bhiDiyAla dhaNupANisajja pAitANIyaM purao aha gupuvvIe saMppatthiyaM) tyArA mAga mAga pahAtyanI pahAti senAnI samUDa cAlyA. e padAti senAnA dareka dareka sainikanA hAthamAM asi talavAra, zakitatrizala, kuMta-bha le, tomara bANa vizeSa, zUla, laguDa-lAkaDI, biMdipAla zastra vizeSa tema 1 dhanuSa se yA masa-zatrI tai (taeNaM se bharahAhive NariMde hArotthayasukaya raiyavacche jAva amara vai saNNibhAe iddhIe pahiyakittI cakkarayaNadesiyamagge, aNegarAyavara sahassANuyAyamagge jAva samudababhU yaMpivakaremANe 2 sazviddhIe savajjuIe jAva Nigdhosa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 887 tatra hAreNa-muktAhAreNa avastRtam AcchAditam ataeva sukRtaratidaM suSThucitatayA AnandajanakaM vakSo vakSaHsthalaM yasya sa tathA, atra yAvatpadAt kuNDaloyotitAnanaH pralambaprAlambamAnasukRtapaTottarIyaH iti grAhyam, punaH kIdRzaH saH tatrAha'amaravai' ityAdi 'amarabai saNNibhAe' amarapatisannibhayA intulyayA Rddha yA bhavanAbharaNAdi lakSaNayA sampadA (yuktaH), tathA prathitakIrtiH vikhyA : yazAH tathA cakraratnadezitamArgaH cakraratnena dezitaHpradarzito mAgauM yasmai sa tathA, tathA aneka rAjavarasahastrAnuyAtamArgaH-anekarAjavarasahasraH anuyAtaH anugato mArgoM yasya bharatasya sa tathA tasya mukuTadhAriNo'nekasahasrA rAjapravarA rAjAnaH SaDkhaNDAdhipatirbharatapradazitamArge pracalantIsyarthaH digvijayAthai gamanasamaye senAdikAnAM zabdamupamAnena darzayannAha-'jAva samuddaravabhUyaMpiva karemANe karamANe savvaddhIe savvajjuie jAva NigdhosaNAiyaraveNaM' yAvatsamudraravabhUtAmiva samudrazabdaM prAptAmiva medinImiti gamyam atra yAvatpadAt truTita vAdyavizeSa zabdasanninAdena azvagana sainyAdi zabdabAhulyena ca samudraravaM prAptamiva medinI kuvan saNAiyaraveNaM gAmAgaraNagarakheDakavvaDamaDaMba jAva joyaNaMtariyAhiM vasahIhi vasamANe 2 jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchai) isa taraha ke ThATha bATa se sajjita huA jisakA samasta rAjavaibhava jisake Age 2 cala rahA hai aise ve bharata jahA~ para apanI vinItA nAma kI rAjadhAnI thI vahA~ para Aye aisA sambandha yahA~ para lagAlenA cAhiye, apane samasta rAjasI TATha bATa se calane vAle bharata rAjA kA vakSasthala muktAhAra se AcchAdita thA ata eva vaha dekhane vAloM ko Ananda dAyaka banA huA thA yAvat kuNDala kI kAnti se mukhako AbhA dviguNita hokara bAhara phaila rahI tho, bahuta ho sundara DhaMga se lambe adhovastra aura uttarIyavaskha inhoMne pahire hue the amarapati jaisI Rddhi se yukta the, inakA yaza cAroM dizAoM meM prakhyAta ho cukA thA vinItA rAjadhAnI kI aura jAnevAle niSkaMTaka mArga ko batAnevAlA cakraratna inake Age 2 jA rahA thA aneka zreSTha rAjAoM kA sahastra inake pIche 2 cala rahA thA, senA AdijanoM ke utthita hue zabdoM se usa samaya yaha bhUmaMDala ko, samudra ke tUphAnI zabdoM se NAiyaraveNa gAmAgara NagarakheDa kavvaDamaDaMba jAva joyaNatariyAhi vasahihi vasamANe 2 jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchai) mA tatanA 88-bhAI thI yaasnaa| bharata rAjAnuM vakSasthala muktAhAra thI samalaMkRta hatu. ethI darzake mATe te Ahala daka banI gayuM hata yAvata kaMDalanI kAMti thI mukhanI AbhAdviguNita thaI ne bahAra prasarI rahI hatI. atIva sudara Dhaga thI e rAjAe adhAvastra ane uttarIya varo dhAraNa karelA hatA e nRpati amara pati (indra) jevI Rddhi thI yukta hatA. emane yaza comera dizAo mAM prakhyAta # cace hato. vinItA rAjadhAnI taraka jatuM ane niSkaTaka mArga batAvanAruM cakarana emanI AgaLa-AgaLa cAlI rahyuM hatuM aneka zreSTha rAjAo ne samUha emanI pAchaLa- pAchala cAlI rahyo hate potAnI senA vagere thI usthita zabda thI te samaye bhUmaMDalane jANe samudranA tephAna thI ghora zabda na hoya, Ama batAvate te nRpa bharata cAlI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 jambUdvIpaprajJaptisUtre kurvan sarvaddharyA hastyazvAdi sarva sampadA sarvadyatyA maNimukuTAdi dhutyA sarvakAntyA yAvat nirghoSanAditena yAvatpadAt bherI jhallarI mRdaGgAnekavAdyaparigrahaH teSAM nirghoSanAditena mahAdhvanipratiraveNa (yuktaH) sa mahArAjo bharataH 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMba jAva joyaNatariyAhi vasahohiM vasamANe basamANe jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchai' grAmAkaranagarakheTakarbaTa maDamba yAbad yojanAntaritAbhiH yojana vyavahitAbhiH vasatibhiH nivAsasthAnaH basan vasan nivasan nivasan yatraiva vinItA tannAmnI rAjadhAnItatraiva upAgacchati sa bhrtH| yAvatpadAt droNamukha pattanAzrama sambandha sahasramaNDitaM stimitamedinIkAm upadravarahitena sthiramedinIstha nanAM vasudhAmabhijayan2 agryANi uttamottamAni varANi ratnAni pratIcchan tadivyaM cakraratnamanugacchan anugacchan iti grAhyam grAmAkaranagarAdInAM tu asminneva vakSaskAre avyavahita SaDvaMzati sUtre draSTavyam 'uvAgacchittA' upAgatya 'viNIyAe rAyahANIe adarasAmaMte duvAlasa joyaNAyAma Navajo yaNavitthinnaM jAva khaMdhAvAranivesa karei' vinItA rAjadhAnyAH rAjadhAnIbhUtanagaryAH vinItA adarasAmante nAtidUre nAtisamIpe dvAdazayojanAyAmam aSTAcatvAriMzatkrozaparimitadairghyam, navayojanavistIrNa patriMzatkoza vistArabhUtaM yAvatskandhAvAranivezaM kroti| atra yAvatpadAta varanagarasahavyApta huA naho mAnoM aisA karatA 2 cala rahA thA aura hastyazvAdi rUpa apanI sampatti se maNi mukuTAdikAM ko dhuti se evaM zArIrika kAnti se digmaDala ko Azcarya cakita karatA huA A rahA thA sAtha meM aneka prakAra ke bAje bajate hue A rahe the isa taraha ve bharata rAjA grAma Akara nagara kheTa, karbaTa Adi sthAnoM meM cAra 2 koza se antara se apanI senA kA paDAva DAlate 2 aura vahA~ ke nivAsiyoM dvArA pradata prIti dAna ko svIkAra karate 2 jahA~ para vinItA nAma kI rAjadhAnI thI vahA~ para A pahu~ce grAma Akara Adi padoM kI vyAkhyA isI prakaraNa meM 26 ve sUtra meM abhI 2 kI gaI hai so vahIM se dekha lenI cAhiye (uvAgacchittA viNoyAe adarasAmate duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM jAva khaMdhAvAranivesaM karei) vinItA rAjadhAnI ke pAsa Akara inhoMne apanI senA kI 48 koza lambo rahyo hato. temaja hasti azvaAdi rUpa pitAnI sampatti thI, maNi mukuTAdinI yuti thI temaja zArirIka kAMti thI digamaMDala ne Azcarya cakita banAva te cAlI rahI hatuM. tenI sAthe aneka prakAranA vAdyo vagADanArA be vAdyo vagADatA cAlI rahyA hatA. A pramANe te bharata rAjA grAma, Akara, nagara, kheDa, karbaDa, vagere sthAnomAM cAra-cAra gAunA aMtara thI pitAnI senAne paDAva nAkhatAM nAkho ane tyAMnA nivAsIo dvArA pradatta prItidAnane svIkArato svIkArate jyAM vinItA nAme rAjadhAnI hatI tyAM pahoMce grAma, Akara vagere panI vyAkhyA A prakaraNamAM ja 26mAM sUtramAM hamaNAM ja karavAmAM AvI che te jijJAsu ganA tyAMcI tI sa. (uvAgacchittA viNIyAe adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinna jAva khaMdhAbAranivesa karei) vinIta yAnI pAse pahayAna te rAjA e pitAnI senAne 48 gAu lAMbA ane 36 gAu paheLe paDAva nAkhe. e jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH sU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 889 zamiti grAhyam / 'karittA' kRtvA 'vaDDhairayaNaM saddAvei sadAvitA jAva posahasAlaM aNupavisai' varddhakiratnaM zabdayati Ahvayati zabdayitvA AhUya yAvat pauSadhazAlAmanupravizati, atra yAvatpadAt pauSadhazAlA nirmANArtha varddhaki AjJApayati sa ca pauSadhazAlAM karoti kRtvA uktAmAjJaptikAM rAjJe bharatAya samarpayatIti grAhyam 'aNupavisittA' anupravizya 'viNIyAe rAyahANoe aTThamabhattaM pagiNhai' vinItAyAM rAjadhAnyAm aSTamabhaktaM pragRhNAti aba vinotAdhiSThAyakadevamAdhanAya / nanu idamaSTamAnuSThAnam anarthakaM vinotA nagaryAzcakravartino bharatasya pUrvameva tadadhikAre sthitatvAditi cenmaivaM nirupadraveNa vAsasthairyArthamityabhiprAyAt 'pagiNhittA' pragRhya 'jAva aTThamabhattaM paDijAgaramANe 2 viharai' yAvat aSTamabhaktaM pratijAgrat viharati tiSThati sa bharataH iti bhAvaH ||suu028|| aura 36 koza taka kI cauDI chAvano DAlI yaha chAvano kA sthAna vinotAnagaro ke pAsa hI thA yaha eka zreSTa nagara ke jaisA usa samaya pratIta hotA thA(karittA vaddhairayaNaM saddAvei)senA kA paDAva DAlakara phira bharata narezane apane varddhakiratna ko bulAyA(sahAvittA jAva posahasAlaM aNupavisai) aura bulAkara use pauSadhazAlA ke nirmANa karane ko AjJA pradAna kI AjJAnusAra usane pauSadhazAlA kA nirmANakara diyA aura pIche pauSadha zAlA ke nirmANa ho jAne kI khavara zrIbharata nareza ke pAsa pahuMcA do bharatanareza uma poSadhazAlAmeM A gaye(aNupavisittA viNIyAe rAyahANIe aTThamabhattaM pagiNhai) vahA~ Akara unhoMne vinItA nagaroke adhiSThAyaka deva ko vazameM karane keliye aSTamabhaktakI tapasyA dhAraNa kI(pagiNihattA jAva aTUmabhataM paDijAgaramANe2 viharai) aura dhAraNa karake yAvat ve usameM acchI taraha se sAvadhAna hogaye yahAM aisI AzaMkAho sakatI hai ki yahAM para jo bharata narezane aTrama bhaktakI tapasyA dhAraNa kI vaha to eka prakAra se anarthaka jaisI hI pratIta hotI hai kyoMki vinItA rAjadhAnI to pahile se unake sarvAdhikAra meM sthita thI so isakA samAdhAna aisA hai ki binA kisI paDAva vinItA nagarInI pAse ja hatA e paDAva darzakajanene eka zreSTha nagara jeja pratIta tht| ita (karittA vaDDhairayaNaM saddAvei) senAnI 57. nApIna pachI bharata nareza pAtAnA paddhatni mosAvyA. (sahAdhittA jAva posahasAla aNupacisai) mane mAsApAna tene pauSadhazAlA nirmANa karavAnI AjJA ApI. AjJA mujaba te viddhakIrane pauSadhazAlA banAvI ane pachI pauSadhazAlA nirmita thaI gaI che evI sUcanA bharata nareza pAse pahoMcADI. baratanareza te pauSaHi w / 2wo. (aNupavisittA viNoyAe rAyahANIe aTThamabhatta Tog) tyAM pahoMcIne bharata nareze vinItA nagarInA adhiSThAyaka devane vazamAkaravA mATe mama matanI tapasyA dhA275 4rI. (pagiNihattA jAva aTThamabhatta paDijAgaramANe paDijAgaramANe viharai) bhane dhA295 42zana yApat te tamA sArI rIte sAvadhAna 26 gayo bhane mevI AzaMkA uddabhavI zake tema che ke, ahIM je bharata nareze aThThama bhaktanI tapasyA dhAraNa karI te te eka rIte anarthaka jevI ja pratIta thAya che, kemake vinItA rAjadhAnI te pahele thI ja temanA sarvAdhikAramAM hatI te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke vagara kAI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ 890 jambUdvIpaprajJaptisUtre yadA sa bharato digvijayaM kRtvA Agacchati svarAjadhAnI tadA tatra kiM karoti tatrAha-" taeNaM se" ityAdi / mUlam-tae NaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANasi posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA koDaMbiya purise sadAveI sadAvittA taheva jAva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI NaravaI durUDhe taMceva savvaM jahA heTThA Navari Nava mahANihio cattAri seNAo Na pavisati seso soceva gamo jAva NigghosaNAieNaM viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNa jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavakha DisagapaDiduvAre teNeva pahArettha gamaNAe, taeNaM tassa bharahassa raNo viNIyaM rAyahANi majjhaM majjheNaM aNupavisamANassa appegaiyA devA viNIyaM rAyahANiM sambhaMtavAhiriyaM AsiasammajjiovalitaM kareMti appegaiyA maMcAimaMcakaliyaM kareMti evaM sesesu vi paesu appegaiyA NANAviharAgavasaNussiya ghaya paDAgAmaMDitabhUmiyaM appegaiyA lAulloiyamahiyaM kareMti appegaiyA jAva gaMdhavaTTibhUyaM kareMti, appe gaiyA hiraNNavAsaM vAsiMti suvaNNarayaNavairaAbharaNavAsaM vAseMti, taeNaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANI bhajjhaM majjheNaM aNupavisamANassa siMghAGaga jAva mahApahesu bahave atyatthiA kAmathiA bhogasthiA lAbhatthiA iddhisiA kibimiA kArabAhiA kAroDiA saMkhiA cakkiA NAMgaliA muhamaMgaliA vaddhamANayA laMkha maMkha mAiA tAhiM orAlAhiM iTTAhi kaMtAhiM piAhiM maNunnAhi maNAmAhiMdhaNNAhiM sivAhi maMgallAhiM sassirIAhiM hiayagamaNijjAhiM hiayapalhAyaNijjAhiM vaggUhiM aNuvarayaM abhiNadaMtA ya amithuNaMtAya evaM vayAsI-jaya jaya gaMdA jaya jayabhadA ! bhadaMte ajiyaM jiNAhi jiaM pAlayAhi upadrava ke vahAM para vAsa banA rahe tathA prajAjana sukha zAMti se raheM-isake liye yaha tapasyA unhoMne dhAraNa kI ataH ipsameM sArthakatA hI hai nirarthakatA nhiiN| // 28 // paNa jAtanA upadrave tyAM pitAnA vAsa rahe tathA prajA sukha zAMti pUrvaka rahI zake eTalA mATe A tapasyA temaNe dhAraNa karI. ethI A tapasyA sArthaka ja kahevAya, nirarthaka nahIM ra8 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 891 jiamajjhe vasAhi iMdoviva devANaM caMdoviva tArANaM camaroviva asurANaM dharaNoviva nAgANaM bahUhiM puvvasayasahassANaM vahUIo puvvakoDIo bahUIo puvakoDAkoDIo viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagirisAgaramerAgassa ya kevalakappassa bharahassa gAmAgaraNagara kheDa-kabbaDa doNamuha paTTaNAsamasaNNivesesu sammaM payApAlaNovajjia laddhajase jAva Ahe. vaccaM porevaccaM jAva viharAhi tikaTu jaya jaya sadaM pauMjaMti, tae NaM se bharahe rAyA NayaNamAlA sahassehiM picchijjamANe 2 vayaNamAlA sahassehiM abhithuvvamANe 2 hiayamAlA sahassehiM uNNaM dijja mANe maNorahamAlAsahassehiM vicchippamANe 2 kaMtirUvasohaggaguNehiM picchijjamANe 2 aMgulimAlAsahasse hiM dAijjamANe 2 dAhiNahattheNaM bahaNaM NaraNArIsahasseNaM ajalimAlAsahassehiM paDicchamANe paDicchamANe bhavaNapaMtI sahassANaM samaicchamANe 2 taMtI tala tuDiya gIya vAiyaraveNaM madhureNaM maNahareNaM maMjumaMjuNA ghoseNaM apaDibujjhamaNe 2 jeNeva sae gihe jeNeva sae bhavaNavaravaDiMsayaduvAre teNeva uvAgacchai uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNaM Thavei ThavittA hatthirayaNAo paccoruhai paccoruhittA solasadevasahasse sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA battIsaM rAyasahasse sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA seNAvairayaNaM sakArei sammANei sakAritA sammANittA evaM gAhAvaizyaNaM vaddhairayaNaM purohiyarayaNaM sakkArei sammANei sakkA rittA sammANittA tiNNisaDhe sUasae sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA aTThArasaseNippaseNI sakkArei sammANei sakkArittA sammANittA aNNe vi bahave rAIsara jAba satthavAhappabhiIo sakArei sammANei sakkAritA sammANittA paDivisajjei itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallaNiyA sahassehiM vattAsAe jaNavayakallANiyA sahassehiM battIsAe battIsaibaddhehiM NADayasahassehi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ NAVAvvvv 892 jambUdvIpaprajJaptisUtre saddhiM saMparikhuDe bhavaNavaravaLisagaM aIi jahA kuberovva devarAyA kelAsasiharisiMga bhUaMti tae NaM se bharahe rAyA mittaNAiNiagasayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhai paccuvekkhitA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchada uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDikakhamai paDiNikkhamittA jeNeva bhoaNamaMDave teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTTamamattaM pArei pAritA uppiM pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM battIsaibaddhehiM NADaehiM uvalAlijjamANe 2 uvaNaccijjamANe 2 uvagijjamANe 2 mahayA jAva bhuMjamANe viharai / / suu0|29|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkamya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA tathaiva yAvat aJjanagirikUTasannibhaM gajapati narapatiH durUDhaH / tadeva sarva yathA adhaH navaraM nava mahAnidhayaH catasraH senAH na pravizanti zeSaH sa eva gamo yAvat nirghoSanAditena vinItAyA rAjadhAnyA madhyaM madhyena yatraiva svakaM gRhaM yatraiva bhavanavarAvataMsakasya pratidvAraM tava gamanAya pradhAritavAn tataH khalu tasya bharatasya rAjJo vinItAM rAjadhAnI mayamadhyena anupravizataH apyeke devA vinItA rAjadhAnI sAbhyantarabAhyAm AsiktasammAjitopalakSitAM kurvanti apyeke maJcAtimaJcalitAM kurvanti apyeke nAnAvidharAgavasanocchitadhvajapatAkAmaMDitabhUmikA lApitollocita mahitAM kurvanti apyeke evaM zeSepi padeSu, apyeke yAvat gandhavartibhUtAM kurvanti apyeke hiraNyavarSa varSanti suvarNaratnavajrAbharaNavarSa varSanti tataH khalu tasya bharatasya rAjJovinItAM rAjadhAnI madhyamadhyena anupravizataH zrRGgATaka yAvat mahApatheSu bahavo'rthArthinaH kAmAthino bhogArthinA lAbhArthinaH RddhayeSAH kilbiSikAH kAroTikAH kAravAhikAH zAMkhi. kAH cAkrikAH lAGgAlakAH subhaTAH mukhamAGgalikAH puSyamAnakAH varddhamAnakA lakhamakhamAdikAH tAbhiH udArAbhiH iSTAbhiH kAntAbhiH priyAbhiH manojJAbhiH manomAbhiH zivAbhiH dhanyAbhiH maGgalAbhiH sazrokAbhiH hRdayagamanIyAbhiH hRdayapralhAdanIyAbhiH vArimaH anuparatam abhinandantazca abhiSTuvantazca evam avAdiSuH jaya jaya nandA! jaya jaya bhadrA ! bhadraM te ajita jaya jitaM pAlaya jitamadhye vasa indra iva devAnAm, candraiva tArANAm camara iva asurANAm, dharaNa iva nAgAnAm, bahUni pUrva zatasahasrANi bahvIH pUrvakoTIH vahI pUrvakoTAkoTI: vinItAyAH rAjadhAnyAH kSudrahimavagirisAgaramaryAdAkasya ca kevalakalpasya bhAratavarSasya grAmAkaranagarakheTakarbaTamaDambadrANamukhapattanAzramasannivezeSu samyak prajApAlanopArjitalabdhayazaskaH mahatA yAvat AdhipatyaM yAvat vihara iti kRtvA jaya jaya zabda prayuanti, tataH khalu sa bharato rAjA nayanamAlAsahastraiH prekSyamANaH prekSyamANaH vavanamAlAsahastrairabhiSTubantaH, abhiSTuvantaH hRdayamAlAsahastraiH pUrNapunaHpunarvA-dIyamAnaH pUrNa dIyamAnaH manorathamAlAsahastraiH vi. kSipyamANaH vikSipyamANaH kAntirUpasaubhAgyaguNaiH prekSyamANaH prekSyamANaH aGagulimAlAsahastraiH jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3vakSaskAraHsU0 29 rAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 893 daryamAna dakSiNahastena bahUnAM naranArI sahasrANAm aJjalimAlAsahasrANi pratIcchan pratIcchan bhavanapati sahasrANi samatikaman samatikraman tantrItalatAlatruTitagItavAditaraveNa madhureNa manohareNa maJjujjunAghoSeNa apratibudhyamAnaH apratibudhyamAnaH yatraiva svakaM gRhaM yatraiva bhavanavarAvataMsakasya dvAraM tatraivopAgacchati upAgatya AbhiSekya hastiratnaM sthApayati sthApayitvAAbhiSekyAt hastiratnAt pratyavarohati pratyavaruhya SoDaSadevasahasrAn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya dvAtriMzataM rAjasahasrAn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya senApatiratnaM satkArayati sammAnaryAta satkArya sammAnya evaM gAthApatiratna varddhakiratnaM purohitaratnaM satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya trANi paSTAni sUpazatAni satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya aSTAdaza zreNiprazreNIH satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya anyAnapi bahUn rAjezvara yAvat sArthabAhaprabhRtIn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya prativisarjati / strIratnena dvAtriMzatA RtukalyANikAsahastraiH dvAtrizatA janapadakalyANikA sahastraiH dvAtrizatAH dvAtriMzadvaddha nATakasahastraiH sArddha samparivRto bhavanava rAvataMsakam atyeti yathAkubero devarAja iva kailAsazikharizraMgabhUtamiti / tataH khalu sa bharato rAjA mitrajJAtinijakasvajanasambandhiparijanaM pratyupekSyate pratyupekSya yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati upAgatya yAvat majjanagRhAt pratiniSkArmAta pratiniSkramya yatraiva bhojanamaNDapastastraiva upAgacchati upAgatya bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH aSTamabhakta pArayati pArAvitvA upariprAsAdavaragataH sphuradbhiH mRdaGgamastakaiHdvAtrizadvaddha rnATakai rUpalAlyamAna upalAlyamAnaHupa nRlyamAnaH upanRtyamAnaH upagIyamAna upagIyamAnaH mahatA yAvat bhujAno vihrti|| sU029 / / TIkA-"taeNaM se" ityAdi / 'taeNa se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDi NikkhamaI' tataH khalu tadanantaraM kila SaDUkhaNDAdhipatiH sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati sati paripUrNe jAyamAne sati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'koDubiyapurise sadAveI' rAjadhAnI meM bharata kA kartavya(taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi-ityAdi sUtra-29 TIkArtha-(taeNaM se bharahe rAyA) isake bAda vaha zrI bharata mahArAjA (adamabhattaMsi pariNamamANaMsi) aTThamabhaktako tapasyA samApta ho jAne para (posahasAlAo paDiNikkhamai) pauSadhazAlA se bAhara nikalA (paDiNikkhamittA) aura bAhara nikala kara (kauTuMbiyapurise saddAvei) usane apane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sahAvittA evaM vayAsI) bulAkara unase aisA kahA rAjadhAnImAM bhAratanuM kartavya (taSaNa se marahe rAyA aTThamabhattaM si pariNamamANaMsi) ityAdi sUtra --29 // TItha -(taeNaM se bharahe rAyA) tyA2 mA te bharata 20 (aTThamabhattaM si pariNamamANa si) maSTama bhanI tapasyA pUrI ta pachI (posahasAlAo paDiNikkhamai) pauSadhazAlAmAthI mahA nAyo (paDiNikkhamittA) bhane pahA2 nIjI (koDubiyapurise sahAvei) te jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ 894 jambUdvIpaprajJaptisUtre kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahvayati 'sadAvittA' zabdayitvA Aya 'taheva jAva' tathaiva pUrvavadeva yAvat atra yAvatpadAt AbhiSekyagajapatisajjIkaraNamajjanagRhasnAnakaraNAdi rUpaH sarvo AlApako grAhyaH tadanantaram 'aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI garavaI dUrUDhe' ajanagirikUTasannibham-ajanaparvatazRGgasadRzyaM sAdRzyaM ca uccatvena kRSNavarNatvena ca bodhyam gajapatim, paTTahastinaM narapatiH rAjA bharataH darUDhaH ArUDhaH 'taM ceva savvaM jahA heTA' tadeva sarva tathA vaktavyam yathA 'heDhA' adhastanapUrvasUtre yAdRzasAmagrIviziSTasya vinItAto gamanasamaye varNana kRtaM tathA'trApi praveze vaktavyam ityarthaH, atra vizeSamAha 'NavaraM Nava mahANihio cattAri seNAo Na pavisati seso soceva gamo jAva NigghosaNAieNaM viNIyAe rAyahANoe majjhaM majjheNaM jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavaravaDiMsagapaDiduvAre teNeva pahArettha gamaNAt' navaram ayaM vizeSaH naisadizatAntAH nava mahAnidhayo na pravizanti teSAM madhye ekaikasya nidhevinItApramANatvAt bho devAnupriyo ! tuma AbhiSekya hastiratna ko sajjita karo ityAdi pUrvakathita saba kathana jaisA ki pahile kahA jA cukA hai vaha sabhI kathana yahAM para majjanagRha praveza, snAna karane taka kA grahaNa kara lenA cAhiye usake bAda vaha (anjanagirikUDasaviNabhaM gayavai Naravai dUrUDhe) narapati zrI bharata mahArAjA usa ajanagiri ke jaise gajapati para ArUDha ho gayA (taM ceva savvaM jahA hedvA) yahAM aba saba varNana jaisA vinItA rAjadhAnI se vijaya karane ko nikalate samaya pIche kiyA jA cukA hai. isI taraha kA vaha saba kathana yahAM praveza karate samaya bhI kaha lenA cAhiye. (NavaraM NavamahANihio cattAri seNAo Na pavisaMti seso so ceva gamo jAva NigdhosaNAieNaM viNIyAe rAyahANIe majjhaM majheNaM jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavaravaDiMsagapaDiduvAre teNeva pahArettha gamaNAe) parantu praveza karate samaya itanI vizeSatA huI ki vinItA rAjadhAnI meM mahAnidhiyoM ne praveza nahIM kiyAkyoM ki eka eka mahAnidhi kA pramANa vinItA rAjadhAnI ke barAbara thA. ataH vahAM unheM sthAna potAnA mithAne mesAcyA(sahAvittA evaM vayAlI)yAsAvInatamana mApramANe hya he devAnupri tame AbhiSekya hastirana ne sajijata karo vagere sarvakathana pahelAM mujaba jaatre paNa samajavuM. ahIM majajana gRhamAM praveza tathA snAna karavA sudhIne pATha saMgRhIta thayele che, asama tyA2mAha te(aMjanagirIkUDasaNNima gayavaI NaravaI dUrUDhe)na25ti bharata te mana GR sadRza pati 752 mA38 5 gayA. (taM ceva savvaM jahA heTThA)DI have madhu pArIna jevuM vinItA rAjadhAnI thI nikaLatI vakhate-vijaya meLavavA mATe pahelAM spaSTa karavAmAM AvyuM che. tevuM ja te badhuM kathana ahIM praveza karatI vakhate paNa pUrvakathana pramANe yathArtha samajIlevuM joIe (NavaraM Nava mahANihio cattAri seNAoNa pavisaMti seso so ceva gamo jAva NigghosaNAieNaM viNIyAe rAyahANIe majjha majjheNaM jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavaravaDi sagapaDiduvAre teNeva pahArettha gamaNAe) 553 praveza 42tI mate mAralI pAta vizeSayavinItA 24dhAnImA bhii| nidhioe praveza karyo nahIM. kemake eka-eka mahAnidhinuM pramANa vinItA rAjadhAnInI barAbara jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 29 rAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 895 kasmAtteSAM tatrAvakAzaH tathaiva catastraH senA api na pravizanti zeSaH sa eva gamaH arjitarAjyo nirjitazatrurityAdi mamagro'pi pATho vaktavyaH yAvannirghoSanAditena atra yAvaspadAt bherI jhallarI mRdaGgAdInAM grahaH teSAM nirghoSanAditena mahAzabdapratizabdena (yuktaH) sa bharato vinItAyA rAjadhAnyAH madhyamadhyena yatraiva svakaM svakIyaM gRhaM rAjabhavanam, yatraiva bhavanavarAvataMsakapratidvAraM tatraiva gamanAya gantu pradhAritavAn pravRttavAn / pravizati bharate cakravattini AbhiyogikadevAH yathA 2 vAsabhavanaM pariSkurvanti tathA Aha-taeNaM' ityAdi 'tae NaM' tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANi majjhaM majheNaM aNupavisamANassa appegaiyA devA viNIyaM rAyahANi sabhaMtarabAhiriyaM AsiasammajjiyovalitaM kareMti' tataH khalu tadanantaraM kila, tasya bharatasya rAjJo binItAM rAjadhAnI madhyamadhyena anupravizato'pi vADham eke kecana AbhiyogikA AjJAkAriNo vyantaradevAH sAbhyaMtarabAdyAm abhyantare bAhya ca vinotAM rAjadhAnIm Asita sammAhI kaise prApta hotA. isI taraha cAra senAo ne bhI vahAM praveza nahIM kiyA. bAkI kA aura saba kathana yahAM para pUrva ke hI pATha jaisA jAnalenA cAhiye hai. isa prakAra pUrvokta jo ki gaDagaDAhaTa dhvani ke sAtha vaha bharata rAjA vinItA rAjadhAnI ke bIcoM bIca se hote hue jahAM para apanA gRha thA rAja bhavana thA aura usameM bhI jahAM para prAsAdAvataM saka dvAra thA usI ora cale bharata cakravartI ke praveza dvAra para praveza karane para Abhiyogika devoM ne kyA kiyA isa bAta ko prakaTa karate hue sUtrakAra kahate haiM-(taeNaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANiM majha majjheNaM aNupavisamANassa appegaiyA devA viNIyaM rAyahANiM sabbhaMtarabAhiriyaM AsiyasammajjiyovalitaM kareMti) jaba bharata rAjA vinItA rAjadhAnI meM praveza karane ke liye usake ThIka bIcoM bIca ke mArga se A rahe the usa samaya kitaneka AjJAkArI vyantararUpadeva Abhiyogika devoM ne usa vinItA rAjadhAnI ko bhItara bAhara se jala se siJcita kara tara kara diyA kUDAkarakaTa ko jhaDa buhArakara sApha kara diyA hatuM ethI temane tyAM sthAna male ja kevIrIte A pramANe cAra prakAranI senA paNa temAM praviSTa thaI nathI. zeSa badhuM kathana ahiM pUrva pAThavat samajavuM joIe A pramANe pUrvokta ke je gaDA gaDahiTadhvani sAthe te bharata nareza vinItA rAjadhAnI vacce thaI ne jayAM pitAnuM bhavana hatuM rAja bhavana hatuM. ane temAM paNa jyAM prAsAdAvataMsakaDhAra hatuM te tarapha ravAnA thayo. bharata cakavatIe jyAre praveza dvAramAM praveza meLavye te vakhate Abhigika devoe za. karyuM? yAtane pra48 421 / mATe sUtrAra 4 cha- (taeNaM tasla bharahassa raNNA viNIyaM rAya. hANi majjhaM majheNa aNupavisamANassa appegaiyA devA viNIya rAyahANi sabbhaMtarabAhiriyaM AsiyasammajjiyAvalita kareM tinyAre bharata 2 vinItA dhAnImA praveza 425 mATeta rAjadhAnInA ThIka madhamAM bAvelA mArga upara thaIne jaI rahyo hato te samaye keTalAka AjJAkArI vyaMtara rUpa de, Abhigika devoe te vinItA rAjadhAnIne aMdara ane bahAra jala siMcita karI taraboLa karI dIdhI hatI. kacarAne sAvaraNIthI sApha karyo ane gomayAdithI lisa karIne rAja dhAnIne svaccha banAvI dIdhI hatI. A pramANe te rAjadhAnIne te dee sApha karI nAkhI hatI ke jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ my sH@ s byd yHy smy khh bh m bymh b ymh my sh n bh sh mhmy khh nh jambUdvIpaprajJaptisUtre jitopaliptAM kurvanti jalasecanena sammAjikayA sammAjanena gomayAdyupalepanena ca pariSkurvantotyarthaH, 'appegaiyA maMcAimaMcakaliyaM kareMti' apyeke kecana devAH darzanArthinAmu. pavezanAya maJcAtimazcakalitAM maJcAH prasiddhAH teSAmupari sthitAH ye maJcAH te atima cA staiH kalitAM yuktAM, vinItAM kurvanti evaM sesesu vi paesesu evam amunA prakAreNa zeSeSvapi avaziSTeSvapi trikacatuSkacatvaramahApathasahitarAjadhAnIparyanteSu, pradezeSu bodhyam 'appegaiyA NANAviha rAgavasaNussiya ghayapaDAgAmaMDiyabhUmiyaM appegaiyA lAulloiyamahiyaM kareMti' apyeke kecana devA nAnAvidharAgava panocchrita-dhvajapatAkAmaNDitabhUmikAm tatra nAnAvidhaH rAgo-raJjanaM yeSu tAni majiSThAdi rUpANi vasanAni vastrANi teSu ucchUitAH UrvIkRtAH dhvajAH siMhagarUDAdi rUpayukta bRhatpaTTarUpAH patAkAzca taiH maNDitAsuzobhitA bhUmiH yasyAM sA tathA tAM kurvanti apyeke devAH lApitollocitamahitAM tatra lApitaM chagaNAdinA lepanam ullocita seTikAdinA kuDyAdiSu dhavalanaM mahitamiva mahitaM yuktam atiprazastaM prAsAdAdi yasyAM sA tathA tAM kurvanti 'appegaiyA jAva aura gomayAdi se liptakara use sutharAkara diyA isa taraha se use aisA bilkula pariSkRta kara diyA ki jise vahA~ dhUli evaM kacarA kA nizAna bhI dekhane ko na Ave. aura gomayAdi se lipapota kara jamInako itanI pariSkRta kara dI ki jisase usameM kahIM para bhI garta Adi ke hone kA cinha taka dikhAI na par3e tathA (appegaiyA maMcAimaMcakaliyaM kareMti) kitaneka Abhiyoyika devoM ne usa vinItA rAjadhAnI ko maMcAtimaMcoM se yukta kara diyA jisase apane priya nareza ko dekhane ke liye upasthita hui janamaMDalI ina para baiThakara sustA le (evaM sesesu vi paesu) isI prakAra se trika catuSka catvara aura mahApatha sahita rAjadhAnI ke samasta rAstoM meM saphAI Adi kA kAma kara Abhiyogika devoM ne una 2 sthAnoM ko bhI maMcAtimandoM se yukta kara diyA (appegaiyA NANAviharAgavasaNussiya ghayapaDAgAmaMDiyabhUmiyaM, appegaiyA lAulloiyamahiyaM kareM ti) kitaneka devoM ne usa rAjadhAnI ko aneka raMgoM ke vastroM kI banAI gaI UMco 2 dhvajAoM se aura patAkAo se maNDita bhUmivAlA kara diyA keI paNa sthAne kacaro dekhAtuM na hatuM, te dee gemayAdithI lIpIne jamInane evI rIte pariSkRta karI nAkhI. hatI ke jethI temAM koI paNa sthAne gartavagerenA cihno paNa dekhAtA nAtA. tamana(appegaiyA maMcAi maMcakAlayaM kareMti)mA mAniye(14 hevArI te vinItA rAjadhAnIne maMcAtimaMcethI yukta banAvI dIdhI hatI. jethI potAnA priya narezanA darzana bhATe upasthita thayeal orn seii me bhayo 52 mesI ne vizrAma saza. (evaM sesesa vi parasu) mA pramANe ni yatu4 yatva2 ane mahA55 sahita dhAnAnA samasta rastAomAM svacchatA vagerenuM kAma saMpanna karIne Abhiyogika dee te sthAna upara paNa bhayAtibhayA manAvI hIdhA. (appegaiyA jANAviharAgavasaNussiya dhayapaDAgADiyabhUmiya, appegaiyA lAulloiyamahiyaM kareM ti) 21 hevoyate ||dhaanii mane gAnA pothI nirmita UMcI UMcI dhvajAethI ane patAkAothI vibhUSita bhUmivALI banAvI dIdhI. temaja keTalAka deve be sthAne sthAna upara caMdaravA tANIne te bhUmine susajijata karI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3vakSaskAraH sU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 897 gaMdhavaTTibhUyaM kareMti' apyeke devAH yAvad gandhavartibhUtAM gandhavAttayuktAM kurvanti ' atra yAvatpadAt 'gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM, caMdaNaghaDa sukaya jAva gaMdhuddhUyAbhirAmaM sugaMdhavaragaMdhiyaM' iti gozIrSa sarasaraktacandanakalazAm, tatra gozIrSaM sugandhitacandanavizeSaH tasya sarasaM jalayogena gharSaNadvArA ArdrIbhUtaM yadraktacandanaM tena yuktAH kalazAHghaTAH zobhArthaM santi yasyAM sA tathA tAm punaH candanaghaTa sukRta yAvadgandhoddhRtAbhirAmAm sukRtAH suracitAH candanaghaTAH candanayukta kalazAH ataeva yAvadgandhodbhUtAH samastagandhaiH vyAptAH ataeva abhirAmAH manoharAH te santi yasyAM sA tathA tAm sugandhavaragandhitAM zreSThasugandhaiH suvAsitAM sugandhitAM ca gandhavati bhUtAM kurvanti ityarthaH ' 'appegaiyA hiraNNavAsa vAsiMti' apyeke devAH hIraNyavarSe - rajatavarSaNaM varSanti 'suvaNNarayaNavairaAbharaNavAsaM vAseMti' suvarNaratnavajrAbharaNa varSe varSanti suvarNavarSe candrakAntAdi ratnavarSa vajravarSam atra vajrapadena hIrakAdIni bodhyAni kaTakASTAdazasarika navasarika yAvatrisarikAdayAbharaNavarSe keciddevAH varSantItyarthaH 'tae tathA kitaneka devoM ne jagaha 2 caMdovA tAnakara use susajjita kara diyA athavA lItakara aura phira kalaI se potakara prAsAdAdikoM kI bhittiyoko atiprazasta kara diyA (appegaiyA jAva gaMdhavaTTibhUyaM kareti ) kitaneka devoM ne use gandha kI vartI jaisA banA diyA yahAM ke yAvatpada se "gosIsasarasarattacaMdaNa kalarsa, caMdaNaghaDasukayajAva gaMdhuyAmirAmaM sugandhavaragaMdhiyaM" isa pATha kA saMgraha huA hai isa pATha kA artha aisA hai ki zobhA ke lie gozIrSa candana se upalipta sarasarakta candana ke kalaza rAjadvAra para kitaneka devoM ne rakha diye the. jagaha 2 devoM ne candana ke kalazoM ko toraNa ke rUpa meM sajAkara sthApita kara diyA thA. isase ina sugandhi se yaha vinItA nagarI gaMdhakIvartikA rUpa jaisI bana gaI thI (appegaiyA hiraNNavAsaM vAsiMti, suvaNNarayaNavairabhAbharaNavAsaM vArseti) kitaneka devoMne usa vinItA nagarI meM rajata cA~dI kI varSA kI, kitaneka devoM ne suvarNa, ratna vajra aura AbharaNoM kI - aThAraha laravAle hAroM kI nau laravAle hAroM kI evaM tIna lavAle hAroM dIdhI. athavA lIpIne ane pachI cunAthI dhALI ne prAsAdAdikanI bhItAne ati prazasta rI DIdhI. (appegaiyA jAva gaMdhavaTTibhUya kareMti) uTA hevAkhe te bhUmine gAMdhanI partI levI manAvI hIdhI mahIne yAvat yaha Ave che tenAthI - "gosIsa sarasaratacaMdana kalase, caMdaNaghaDasukaya jAva gaMdhadyAbhirAmaM sugaMdhavaragaMdhiyaM" me pAThano saMgraha thayo che. e pAThanA atha A pramaNi che ke zeAbhA mATe mAzISa candana thI upalipta sarasarata caMdananA kaLaze. rAjadvAra Upara keTalAka devAe mUkI dIdhAhatA sthAna-sthAna Upara devA e caMdananA kaLazAne tAraNeAnA AkAramAM susajja karIne sthApita karI dIdhA hatA. evI e sugadhita padArthoM thI e vinItA nagarI gandhanI vartikA jevI banI gaI hatI. (pe gayA hiraNNavAsa vAsiMti, suvaNNarayaNavaira AbharaNavAsaM vAsiMti) DeTalA heveokhe te vinItA nagarImAM rajata cAMdInI varSoM karI. keTalAka deve e suvarNa, ratna va, ane AbharaNeAnI varSA karI, aDhAra laDIvAlA hArAnI, nava laDIvAlA hAronI, ane traNa laDI. 113 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ 898 jambUdvIpaprajJaptisUtre NaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANI majhamajjheNaM aNuppavisamANassa siMghADaga jAva mahApahesu' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH vinItAM tannAmnI rAjadhAnI madhyaM madhyena madhyabhAgena anupravizataH zRGgATaka yAvanmahApatheSu mahApathaparyanteSu sthAneSu atra yAvatpadAt trikacatuSkAdi parigrahaH bahave atthatthiyA' bahavaH arthAthikAH arthArthinaH dravyArthinaH 'kAmatthiyA' kAmArthinaH manoharazabdarUpArthinaH bhegasthiyA' bhegArthikAH manojJa gandharasasparzArthinaH lAbhatthiyA'lAbhArthikAH bhojanamAtrAdi prAptyarthinaH iddhisiyA'RdhyeSikAH RddhiM gavAdi saMpadam icchanti eSayanti vA RddhayeSAH taeva RdhyeSikA:svArthe ika pratyayavidhAnAt 'kibbisiyA' kilbiSikA:paravidrohakatvena bhAMDaceSTAkAriNo bhANDAdayaH 'kAroDiyA'kAroTikAH tAmbUlasamudgavAhakAH 'kAravAhiyA' kAravAhikAHkaraM rAjadeyaM dravyaM vahantyevaM zIlAHkAravAhina ityarthaH saMkhiyA' zAMkhikAH zaMkhagrAhiNaH zaMkhavAdakA ityarthaH 'ca. kkiyA' cAkrikAH cakragrAhiNo bhikSukA 'NaMgaliyA' lAGgalikAH halAvalambana kASThasadRzAstradhAriNa subhaTAH 'muhamaMgaliyA, mukhamAGgalikAH cAraNAdayaH 'pUsamANayA' puSyamAnakAHzAkI tathA aura bhI AbharaNoM kI-AbhUSaNoM kI-varSA kI (tae Na tassa bharahasta raNo viNIyaM rAyahANi majjhaM majheNaM aNuppavisamANassa siMghADaga jAva mahApahesu) jaba vaha zrI bharata mahArAjA ne vinItA rAjadhAnI meM madhya ke mArga se praveza kiyA -taba vahAM ke trika catuSka Adi mahApatha ke mArgoM meM (bahave asthatthiyA bhogasthiyA kAmatthiyA lAbhatthiyA iddhisiyA kibbisiyA kAroDiyA) aneka arthAbhilASI janoM ne, aneka bhogAbhilASI janoM ne, aneka kAmAbhilASI janoM ne, aneka lAbhArthI janoM ne, aneka gavAdisaMpatti kI abhilASAvAlejanoM ne aneka kilbiSika-bhANDa Adi-janoM ne, aneka kAroTikA-tAmbUla samudgavAha kajanoM ne (kArabAhiyA) aneka kAravAhika rAjadeya dravyako bakAyA rakhanevAle-janoM ne, aneka (saMkhiyA) zAGkhika-zaGkhabajAne vAle janoM ne, aneka (cakkiyA) cAkrika-bhikSuka jano ne, aneka (gaMgaliyA) lAGgalika-halake avalambana bhUta kASTha ke jaise astradhArI subhaToM ne (muhamaMgaliyA) pAsa DozanI, tathA anya pazu mAmaraNAnI-mAsUpaNAnI varSA 43N. (taraNa tassa bharahassa raNo viNIyaM rAyahANi majjha majjheNa aNuppavisamANassa siMghADaga jAva mahApahesu) jyAre bharata rAjAe vinItA rAdhAnInA madhyamArgamAM praveza karyo tyAre tyAMnA trika, yatu bagere bhA5thanA bhAgo bhA (bahave atthatthiyA bhogatthiyA kAmasthiyA lAbhatthiyA, iddhisiyA kibbisiyA kAroDiyA) mane mAmilASA nAme, anesalumilASI jenee aneka kAmAthI janee, aneka lAbhAthI jAe, aneka gavAdinI saMpatti meLavavAni abhilASA rAkhanArA janee, aneka kitibaSika-bhAMDaAdi janee, aneka kAreTika tamU samuzavAi manAye (kAravAhiyA) bhane 2vADi-243ya dravya mAdhyu nathImeyA manAme, bhane (sakhiyA) zami za5 pAnA banAya, mana (cakkiyA) yA bhikSu nAme, ane. (Na galiyA) se apanA mata bhUta 18nA yA maradhA23 42naa| sumaTAye, (muhamaMgaliyA) mane bhumamA yaa29|| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 29 rAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 899 kunikAH zakunazAstrajJAH 'baddhamANayA" varddhamAnakA: maMgalaghaTadhArakAH 'laMkhamaMkhamAiyA' lamalamAdikAH tatra vaMzAderupari ye vRttaM nRtyaM darzayanti te laGkAH naTAdayaH mAzcitraphalakahastAH bhikSukAH gaurIputranAmnA prasiddhAH mAyikAH mAyAvinaH proktA ete puruSAH 'tAhi' tAbhiH 'orAlAhiH' audArAbhiH udArayuktAbhiH, 'iTAhi' iSTAbhiH abhipretAbhiA, 'kaMtAhi' kAntAbhi manoharAbhiH, piyAhi' priyAbhiH prItiyuktAbhiH, 'maNunnAhiM' manojJAbhiH, 'maNAmAhi' mano'mAbhiH manasA'myante prApyante punaH punaH smANato yAstAbhiH mano'nukUlAbhirityarthaH, 'sivAhi' zivAbhiH, kalyANayuktAbhiH "dhaNNAhi' dhanyAbhiH, prazaMsAyuktAbhiH 'maMgalAhiM' maMgalAbhiH maGgalayukAbhiH, 'sassirIyAhiM;' ' zrIkAbhiHlAlityaudAryAdiguNazobhitAbhiH 'hiyayagamaNijjAhiM' hRdayamaganIyAbhiH hRdayaGgamAbhiH, 'hiyayapalhAyaNijjAhi' hRdayaprahalAdanIyAbhiH hRdayapramodanIyAbhiH, 'vaggUhi' vAgbhiH iti adhyAhAryam, 'aNuvarayaM' anuparatam uparatasya virAmasya abhAva anuparatam yathA syAttathA na viramyetyarthaH 'abhiNaMdaMtAya' abhinaMdanaM dhanyAsi abhinandanta, 'abhithuNaMtAya' abhiSTuvantazca abhiSTutiM kurvantazca evaM vakSpamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaH kimuktavanta ityAhaaneka mukhamAGgaliko ne, cAraNAdikAM ne-(pUsamANayA) aneka zakuna zAstrajJoM ne (baddhamANayA) aneka barddhamAnakoM ne maGgaladhaTadhArakoM ne, (laMkhamakhamAiyA) vaMzAdi ke Upara jo tamAze ko dikhAte haiM aise aneka naToM ne aneka logoM ne-citraphalakoM ko hAtha meM lekara bhikSA mAMgane vAle bhikSuko ne evaM aneka mAyAviyoM ne-indrajAlako ne-jAdUgaroM ne (tAhimorAlAhiM iTThAhi) una udAra, iSTa (kaMtAhi) kAnta manohara (piyAhiM) prItiyukta (maNunAhiM) manojJa (manomAhi) evaM bArabAra yAda karane yogya aisI (vAmUhi) vANiyoM dvArA-vacanoM dvArA-jo ki (sivAhiM) kalyANa yukta thI (dhaNNAhiM) prazaMsAyukta thI, (maMgalAhiM) maMgalayukta thI (sassirIyAhiM) lAlitya audArya Adi guNoM se zobhita thI (hiyayapalhAyaNijjAhi) evaM hRdaya ko pramudita karanevAlI thI (aNuvasya) vinAvirAma liye hI-vinA ruke hI (abhiNaMdaMtAya abhithuNatAya jayajayaNaMdA, jayajaya bhaddA) abhinandana karate hue, abhiSTutihAme, (pUsamANayA) mane zana zAstrajJAme, (vaddhamANayA) bhane pabhAnI bhara ghaTadhArI, (lakhamakhamAiyA) zAha 3522 me manAye che / mana narore, aneka lokoe-citraphaLakone hAthamAM laIne bhikSA mAganArAbhikSukee ane aneka bhAyAvAmA chndrn--01gre|ye (tAhiM orAlAhi iTThAhiM)62, rASTa(kaMtAhi) id, bhanAi2 (piyAhiM) prItiyuta (maNunnAhiM) bhanI 2 (manomAhi) tabha04 pAravA2 yA 32vAyogya pI (vaggUhi) vaay| -kyA 52 (sivAhiM) 48yA yuta tI (dhaNNAhiM) prazasA yuta utI, (maMgalAhiM) mayuta utI (saslirIyAhiM) sAlitya, mohAya, mAha zuzathI suzAmita tI. (hiyayapalhAyaNijjAhi) tama yAne prabhuhita nArI hutI. (aNuvarayaM) 2 virAmIghai satata (abhiNaMdaMtAya abhithuNaMtAya jaya jara jaya bhaddA) abhinandana 42tA, abhiTuti-stuti 420i yA pramANe hyu hanan ! mAnada jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ _ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'jaya jaya NaMdA' ityAdi 'jaya jaya gaMdA' he nanda he Ananda svarUpa ! bharata ! 'jaya jaya bhaddA' he bhadra ! kalyANakara cakravartin jaya jaya arjitazatrUna vijayasva vijayasva 'jaya jaya bhadA !' he bhadra.! kalyANasvarUpa ! jaya jaya 'bhadaMte' te tubhyaM bhadraM kalyANaM bhUyAt 'aniyaM jiNAhi' ajitam aparAjitaM pratizatru jaya vijayasva 'jiyaM pAlayAhi' jitam AjJAvazaMvadaM pAlaya rakSa 'niyamajhe vasAhi' jitamadhye AjJAvazaMvadamadhye vasa-tiSTha jitaparijanaiH parivRto bhava ityarthaH 'iMdoviva devANaM' indra iva devAnAM vaimAnikAnAM madhye sarvata aizvaryavAn ityarthaH 'caMdoviva tArANaM' candra iva tArANAM nakSatrANAM madhye candramA iva 'camaro viva asurANaM' camara iva asurANAM dAkSiNAtyAnAmasurANAM madhye camara nAmakAsurendra iva 'dharaNo viva nAgANaM' dharaNa iva nAgAnAm-nAgAnAM madhye dharaNanAmaka nAgakumAra iva 'bahUI puvvasayasahassAI' bahUni pUrvazatasahastrANi bahUni pUrvalakSANi 'bahUIo puSakoDIo' bahIH pUrva koTIH 'bahUIo koDAkoDIo' vahIH pUrva koTAkoTIH 'viNIyAe rAyahANIe' vinItAyAH rAjadhAnyAH prajAH pAlayan 'culla himavaMtagirisAgaramerAgassa ya' kSullahimavagirisAgaramaryAdAkasya ca kSullahimavagiriH uttarasyAM dizi kSudrahimavatparvataH aparatra ca dizAtraye trayaH sAgarAH taiH kRtAyA stuti karate hue aisA kahA-hai nanda ! Ananda svarUpa bharata cakravartin ! tumhArA jaya ho tuma ajita zatruoM para vijaya pAo he bhadra-kalyANasvarUpa bharata ! tumhArI bAraMvAra jaya ho (bhadaMte) tumhArA kalyANa ho (ajiyaM jiNAhi) jise dUsarA vIra parAsta nahIM kara sake aise zatru ko tuma parAsta karo, (jiyaM pAlayAhi) jo tumhArI AjJA mAnanevAle haiM unakI tuma rakSA karo (jiyamaujhe vasAhi) jita vyaktiyoM ke bIca meM Apa raho-arthAt parijano se Apa sadA parivRtta baneraho (iMdoviva devANaM) vaimAnika devoM ke bIca meM indra kI taraha (caMdoviva tArANa) tArAoM ke bIca meM candra kI taraha (camaroviva asurANa) asuroM ke bIca meM asurendra asurarAja camara ko taraha (dharaNoviva nAgANa) nAgakumAroM ke bIca meM dharaNa nAmaka nAgakumAra kI taraha tuma (bahUI puvasayasahassAI) aneka lAkha pUrvataka (bahUio koDAkoDIo) aneka koTAkoTI pUrvataka (viNIyAe rAyahANIe) vinItA rAjadhAnI kI prajA kA pAlana karate hue (cullhisvarUpa bharata cakravatI ! tamAre ya thAo, tame ajIta zatruo upara vijaya meLave. he madra, adhyAya 1535 mata ! tamAze pAra vAraya thaa| (bhadaMte) tabhAra yA thAyA. (ajiyaM jiNAhi) 22 mAnana vIra rAvI zanamA zatru 2 ta 52 / 21. (jiyaM pAlayAhi) vo tabhArI mAjJAnu pAsana recha tabhanI tame 2kSA 43. (jiyamajhe vasAhi)2 vyaktione Ape jItI lIdhela che temanI vacce tame rahe eTaleke parijanAthI tame sarvadA parivRtta 231. (iMdoviva devANa) vaimAni vAma tame 'ndranI gema (caMdoviva tArANa) tArAmAnI 52ye yandrana nabha, (camaroviva asurANa) masurenI pazye asurendra msu22||11 yabharanI 2ma(dharaNo viva nAgANaM) naagbhaare| nI pazye 5265 nAma nAgabhAranI rama (bahUI puvdhasayasaha. slAI) mane sAma pUrNa sudhA (bahUIo koDAkoDIo) anaTITI pUrva sudhI (viNIyAe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 901 maryAdA avadhiH sA asti yasmin tattathA tasya evaMbhUtasya ca 'kevalakapparasa' kevalakalpasya sampUrNasya 'bharahassa vAsassa' bhAratavarSasya 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamasaNNivesesu' grAmAkaranagarakheTakarbaTamaDambadroNamukhapattanAzramasannivezeSu tatra grAmaH prasiddhaH AkaraH yatra suvarNAdhutpadyate nagaram prasiddham kheTaH dhUlikA prAkArasahitaM nadI parvataveSTitaM ca nagaram, karbaTaH kutsitanagaram maDambam ekayoja nAntaragrAmarahitam droNamukham jalasthalapravezam pattanam prasiddham AzramaM tApamAnAM nivAsasthAnam nagarabAhyapradezaH AbhIrAdi nivAsasthAnam sannivezAH AgantuvanivAsasthAnAni teSu 'samma' samyak 'payApAlaNovajjiya laddhajase' prajApAlanopArjitalabdhayazaskaH samyak prajApAlanena upArjitam ekatrIkRtaM yallabdha nijabhujaparAkramaH prApta yazo yena sa tathA punaH kIdRzaH 'mahayA jAva AhevaccaM porevaccaM jAva viharai' mahatA yAvat AdhipatyaM paurapatyaM yAvat vihara vicara, atra prathamayAvatpadAt 'mahayAhayaNamavaMtagirisAgaramerAgassa ya kevalakappasa bharahassa vAsassa gAmAgaraNagarakheDakabbaDa maDaMba doNamuhapaTTaNAsamasaNNivesesu) uttara dizA meM kSudrahimavatparvata evaM tIna dizAo meM tIna sAgaroM dvArA jisakI maryAdA kI gaI haiM aise isa kevala kalpa-sampUrNa bharata kSetra ke grAma, Akara nagara kheTa karbaTa, maDamba, droNamukha, pattana, aura sanniveza ina sabasthAnoM meM (samma) acchI taraha se (payApAlaNovajjiyaladdhajase mahayAjAva AhevaccaM porevaccaM jAva viharai) prajAjanoM ke pAlana se upArjita kiye hue tathA apane bhuja parAkrama se prApta hue yaza se samanvita hue dakSa bajAnevAloM ke hAthoM se jora 2 se jinameM samasta prakAra ke vAje bajAve jo rahe haiM aise vividha nATakoM ko evaM gItoM ko dekhate hue sunate hue vipula bhoga bhogoM ke bhogabhoga pada kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai, grAma Akara Adi sthAnoM kA svarUpa bhI pIche ke sthaloM meM prakaTa kara diyA hai evaM "mahayA ke jAva" se gRhIta nATayagIta vAditatantrItala0" pade rAyahANIe) vinAta sadhAnI nI tanu pAsana ratai (cullahimavaMtagirisAgaramerA gassa ya kevalakappassa bharahasla vAsassa gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamasaNNivesesu) uttara hizAmA kSudra himapAta anetra hizAyAmA 35 saagre| 13 jenI sImA nizcita karavAmAM AvI che, evA e kevalaka95-saMpUrNa bharatakSetranA grAma, Akara, nagara, kheTa, kabUTa, maDaMba, droNamukha, pattana ane sanniveza e sarva sthAnomAM (samma) sArIzata (payApAlaNovajiyala ddhajase mahayA jAva AhevaccaM porevaccaM jAva vihAra) prasanA pAsanathI sabhupAtibhA pAtAnA bhuza 5zamathI pAsa yazathI samanvita thayelA catura vAdya vagADanArAonA hAthAthI jora-jorathI jemAM sarva prakAranA vAdyo vagADavAmAM AvI rahyAM che,evA vividha nATakone temaja gItane je te sAMbhaLatAM vipula bhega bhegene bhegavatA "bhega' padanI vyAkhyA pUrve karavAmAM AvI che. grAma Akara Adi sthAnanuM zasabhA paTa vAmAM Ave che. tebha "mahayA jAva" thAhAta 'nATayagItavAdita tantrItala0" pAnI vyAkhyA 5 4 sthAmA 42vAmAM mAvI che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwwwwwwwwwwww 902 jambUdvIpaprajJaptisUtre dRgoyavAiyatItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNa viulAI bhogabhogAI bhuMjamANe' iti saMgrahaH mahatA'hatanATyagItavAdita tantrItalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa viSu lAn bhogabhogAn bhuJjAnaH, tatra mahatA pradhAnena bRhatA vA raveNetyagre sambandhaH, ahataH anubaddho ravasyeti vizeSaNam nATayaM nRttaM tena yuktaM gItaM tacca vAditani ca tAni zabdayuktAni kRtAni tantrI ca vINA talau ca hastau tAlAzca kaMzikAH 'tuDiya tti' tUryANi ca paTahAdIni yAni tAni ahata nATayagotavAditatantrItalatAlatUryANi iti itaretaradvandvaH tAni ca tathA dhano meghaH tatsadRzo yo mRdaGgo dhvani gAmbhIryasAdhAt sa cAsau paTunA dakSeNa pravAditazca yaH sa ghanamRdaGgapaTupravAditaH saceti ahata nATayagItavAditatantrItalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAditA iti punaH itaretara dvandvaH teSAM ravaH zabdaH tena karaNabhUtena atra mRdaGgagrahaNaM vAdyeSu madhye pradhAnamiti bodhyam vipulAni pracurANi bhogabhogAn bhuJjAnaH bhujan AdhipatyaM paurapatyaM yAvat atrApi yAvatpadAt 'sAmittaM bhaTTittaM mahattaragataM ANAIsara seNAvaccaM kAremANe pAlemANe' ti svAmitvaM bhartatvaM bhahattaratvama AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan iti grAhyama, vihara vicaraNaM kuru 'tikaTu jaya jaya sadaM paujati' iti kRtvA-ityuktvA jaya jaya zabdaM prayujanti prayujante vadantItyarthaH 'taeNaM se bharahe rAyA gayaNamAlAsahassehi picchijjamANe 2' tataH khalu sa bharato rAjA darzakaprajAgaNAnAm nayanamAlAsahasraiH prekSyamANaH 2 avalokyamAnaH 2 'vayaNamAlA sahasse hiM abhithuvvamANe 2' vacanamAlA ka vyAkhyA bhI kaI sthaloM para likho cukI hai, ataH vahIM se ise jAna lenI cAhiye hara eka jagaha ina kI vyAkhyA likhane se grantha kA kalevara vaDhajAne kA bhaya rahatA hai, yahAM mRdaGga kA prahaNa vAdyoM meM pradhAna hone se kiyA gayA hai, aura apane sAmrAjya ke antargata manuSyoM kA Adhipatya paurapatya yAvat karate hue Ananda ke sAtha apane samaya kA sadupayoga karo, yahAM pada yAvat zabda se "sAmittaM, bhaTTitaM, mahattaragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe" ina padoM kA saMgraha huA hai, (ttikaTu jayajayasadaM pauMjaMti) isa prakAra kahakara una sabanepunaH ApakI jaya ho jaya ho isa prakAra se jaya jaya zabda kA uccAraNa kiyA (taeNaM se bharahe rAyA NayaNamAlAsahassehiM abhiyuvamANe 2) bAraMbAra hajAroM vacanAvaliyoM se stuta hote hue (hiyymaalaashethI tyAMthIja e saMbaMdhamAM jANI levuM joie. dareka sthAne enI vyAkhyA lakhavAthI graMtha nuM kalevara vistRta thaI jAya tevA bhayanI saMbhAvanA rahe che. ahIM mRdaMganuM grahaNa va ghomAM pradhAna hovAthI karavAmAM Avela che. ane potAnA sAmrAjyanI aMdara manuSyanuM Adhipatya, pirapatya yAvata karatAM AnaMda pUrvaka pitAnA samayano sadupayoga kare. ahI yAvatu zabda thI "sAmitta, bhaTTitta, mahattaragata ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe" me phne| saMgraha thayo cha. (tti kaTu jaya-jayasa pauMjati) mA pramANe 4hIna teo| sava zathI mApanA naya thA, bhaya thAme" 2 pramANe ya-14 zahane yA2vA sAyA. (taeNa se bharahe rAyA gayaNamAlAsahassehiM abhidhuvamANe 2) pA2 12 12 vayanamAsAmothI titi 12tA (hiyayamAlA sahassehi picchijjamANe 2) 2 pramANe marata 20 ina netra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 903 sahakhaiH abhiSTrayamAnaH 2 'hiyayamAlAsahasse hiM uNNaM dijjamANe 2 hRdayamAlAmahaH pUrNa dIyamAnaH pUrNa dIyamAnaH darzakaprajAgaNahRdayasahasreSu pUrNatayA nijavAsasthAnaM dIya mAnaH ityarthaH manorahamAlApsahassehi vicchippamANe' manorathamAlAsahaH vicchapyamAnaHvizeSeNa spRzyamAna. 'kaMtirUvasohaggaguNehi picchijjamANe picchijjamANe kAnti' rUpa saubhAgyaguNaiH prekSyamANaH 1 'aMgulimAlAsahassehi dAijjamANe 2' alimAlAsahasraiH daya'mAnaH2 'dAhiNahattheNaM bahUNaM NaraNArIH sahassANaM aMjali mAlAsahassAI paDicchemANe paDicchemANe dakSiNa hamtena bahanAM naranArI sahastrANAm analimAlAsahastrANi pratIcchan pratIcchansvIkurvan svIkurvan 'bhavaNapaMtI sahassAI samacchamANe 2' bhavanamAlAsahastrANi samatikramana samatikramana ullaGghayana ra aneka bhavanAni taMtItala tuDiyagIyavAiyaraveNaM' tantrItalatUyaM gItavAditaraveNa tatra gItam gAnavizeSaH tacca vAditAni ca zabdavanti kRtAni tantrI ca vINA talau ca hastau tUryANi ca paTahAdi vAdyavizeSA; yAni tAni gItavAdita tantrItalataryANi mUle prAkRtatvAn ArSatvAdvA padavyatyayaH teSAM ravaH-zabdastena 'madhureNaM' madhureNa 'maNahareNaM' manohareNa manojJena sehi picchijjamANe 2) isa taraha ve bharata rAjA hajAroM netrapaMktiyoM dvArA vAraMvAra dekhe jAte hue (vayaNamAlAsahassehiM abhithuvvamANe 2) bArabAra hajAroM vacanAvaliyoM se stuta hote hue (hiyayamAlAsahassehiM uNNaM dijjamANe 2) hajAroM darzaka janoM ke hRdayoM meM apanA pUrNarUpa se sthAna batAte hue (maNorahamAlAsahassehi vicchiApamANe) janatA ke hajAroM manorathoM dvArA vizeSa rUpa se spaSTa hote hue (kaMtirUva sohaggaguNehiM picchijjamANe 2) kAntirUpa evaM saubhAgya guNoM ko lekara janatA ke dvArA apane 2 netroM ko pasAra 2 kara dekhe gaye (aMgulimAlA sahasse hiM dAijjamANe 2) hajAroM aMguliyoM dvArA vAraMvAra dikhAye gaye (dAhiNahattheNaM bahUNaM NaraNArIsahastANaM aMjalimAlAsahassAI paDicchemANe paDicchemANe)apane dakSiNa hAtha se aneka hajAroM nara mArI janoM dvArA kRta hajAroM aMjuliyo ko bAra bAra svIkAra karate 2 (bhavaNapaMtI sahassAI samaicchamANe 2) hajAroM bhavanoM kI zreNi ko pAra karate 2 (taMtItalatuDiyagIyavAiyaraveNaM)gItoM meM 5timI pa 212 1zyamAna thA (vayaNamAlAsahassehiM abhithuvvamANe 2) vArapAra vayanAvaNAthI sattUyamAnathatA, (hiyayamAlA sahassehiM uNNaM dijjamANe 2) 12 / haizanAnA hayAmA sa pUrNa paNe potAnu sthAna mAnAvatA, (maNorahamAlA sahassehi vicchippamANe) - 1 / mnaa2the| baDe vizeSa 35bhA 25 yatA, (kaMtirUva sohagga guNehiM picchijjamANe 2) 4iti, 35 bhane somAya zuzAne ne 1 43 sAzcaya haTiyA vAyasa(aMgulimAlAsahasse hiM dAijjamANe 2) 2maajii| 13 pavAra FREE rAyasa (dAhiNahattheNaM bahUNaM para NArI sahassANaM aMjalimAlAsahassAI paDicchemANe 2) pAtAnA bhae hAthathA gre| 12-naariime| paDe 2 simAnAkAmA mApIche, tena vAraMvAra svI12 42tA,(bhavaNapaMtI sahassAI samaicchamANe 2) ina lavanAnI 2bhaeIya zreNI mAne pA2 42te| (tatItalatuDiyagIyavAiyaraveNaM) gItamAM pAtA, tantrI, tasa jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 jambUdvIpaprajJaptisUtre maMjumaMjuNA' maJjumaJjunA atisaralena 'ghoseNaM' ghoSeNa zabdena " apaDibujjhamANe 2' apratibudhyan 2 anyadvastu ajAnan ajAnan tatraiva zabde lInatvAt 'jeNeva sae gihe jeNeva sae bhavaNavarDisayaduvAre teNeva uvAgacchai' yatraiva svakaM gRham paitryaM rAjabhavanaM yatraiva svakaM bhavanAvataMsakadvAraM jagadvarti vAsagRhazekharI bhUtarAja yogyavAsagRha pratidvAramityarthaH tatraiva upAgacchati sa bharataH 'uvAgacchittA' upAgatya 'abhisekkaM hatthirayaNaM Thavei' AbhiSekyam hastiratnam pramukhapaTTa hastinaM sthApayati'ThavittA' sthApayayitvA 'AbhisekA o hatthirayaNAo paccorUha' AbhiSekyAt paTTahastina: hastiratnAt pratyavarohati uttarati 'paccoruhittA pratyavarUhya UttIrya 'solasadeva sahasse sakkArei sammAnei' SoDazadevasahasrANi satkArayati aMjaliprabhRtibhiH sammAnayati anugamana dinA 'sakkArittA saMmAnittA' satkArya sammAnya 'battIsaM rAyasahasse sakArei sammANei' dvAtrizataM rAjasahastrANi satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANi ttA' satkArya sammAnya' seNAvairayaNaM sakkArei sammANei' senApatiratnaM bajate hue tantrI tala truTita-vAtha vizeSa inakI tumula gaDagaDAhaTa ke sAtha 2 (madhureNaM maNahareNaM maMju maMjuNA ghoseNaM apaDibujjhamANe appaDibujjhamANe jeNeva sae gihe jeNeva sae bhavaNavarDisayaduvAre ! teNeva uvAgacchai) tathA hote hue madhura manohara, atyaMta karNapriya ghoSa meM tallIna hone ke kAraNa anya kisI dUsarI vastu kI ora dhyAna nahIM dete hue ve bharata nareza jahAM para paitRka rAjabhavana thA aura usa meM bhI jahAM para jagadvartI vAsagRhoM meM mukuTa rUpa apanA nivAsasthAna thA usake dvAra para Aye (uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNaM Thavei) vahAM Akara unhone apane AbhiSekya hasti ratna ko svaDa / kara diyA (ThavittA abhisekkAo hatthirayaNAo pacvorUhai) AbhiSekya hastiratna ko khaDA karake phira ve usase nIce utare ( pacco ruhitA solasadeva sahasse sakkArei sammANei) nIce kara unhoMne solaha hajAra devoM kA anugamanAdi dvArA satkAra kiyA aura sammAna kiyA (sakkAritA sammANittA battIsaM rAyasahasse sakkArei, sammANei) devoM kA satkAra aura sa mAna karake phira unhoMne 32 hajAra rAjAoM kA satkAra evaM sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA seNa vairayaNaM sakkArei saMmANei) satkAra sanmAna karake phira apane senApatiratna truTita vAdyavizeSa - sarvanA tubhUva gaDagaDATa yukta zAhU sAthai (madhureNaM maNahareNa maMju ghose apabujjhamANe apaDibujjhamANe jeNeva sae gihe jeNeva sapa bhavaNavaDisayaduvAre ! teNeva uvAgaccha) tena madhura, manohara, atyaMta aNupriya ghoSamAM tassIna hovAthI jIna koIpaNa vastu tarapha jenuM dhyAna nathI evA te bharata nareza jyAM paitRka rAjabhavana hatu ane temAM paNa jyAM jagadvatI vAsa gRhamAM mukuTarUpa peAtAnu nivAsasthAna hatu, tenA dvArasAme yahAM (uvAgacchitA abhisekkaM hatthirayaNaM Thavei) tyAM khAvIne temadhe potAnA mAlibezya hastirAna ne ulArAjIne pachI tethe| nIce utaryA. (paccoruhittA solasadeva sahasse lakkAre sammANe) nIce utarIne tethe sohalara devAnI anugamanAhi vaDe satkAra prayo rAne sanmAna yu (sakkArittA sammANittA battIsaM rAyasahasse sakkArei sammANe) havA! satkAra ane sanmAna karIne pachI temaNe 32 hajAra rAjAo ne satkAra temaja sanmAna jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 905 satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sampAnya evaM gAhAvaharayaNaM baddhairayaNaM purohiyarayaNaM sakkArei sammANei' evam amunA prakAreNa gAthApatiratnaM bakiratna purohitaratnaM ca satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'tiNi saTTe sUasae sakkAreisammANeI' trINi SaSTAni-paSTayadhikAni sUpazatAni rasavatI. kArazatAni satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'aTArasa seNippaseNIo sakkArei sammANeI' aSTAdaza zreNiH prazreNoH satkArayati sammAnaryAta 'sakkArinA sammANinA' satkArya sammAnya 'aNNe vi bahave rAIsara jAva satyavAhappabhi Io sakkArei sammANei' anyAnapi bahUn rAjezvara yAvatsArthavAhaprabhRtIna satkArayati sammAnayati atra yAvatpadAt mADambika kauTumbika mantri mahAmantri gaNakadauvArikA'mA. satkAra aura sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA evaM gAhAvairayaNaM vaddhai yaNaM purohiyarayaNaM sakkArei sammANei) senApatiratna ke satkAra aura sammAna ho jAne ke bAda phira unhoMne gAthApati ratna kA barddhakiratna kA evaM purohitaratna kA satkAra aura sanmAna kiyA(sakkA ratta saMmANitA tiNNisaDhe sUyasae sakkArei saMmANei) ina sabake satkAra aura sammAna ho cukane para usa bharata narezane tInasau 1 . rasavatI kArakoM kA rasoIyoM kA-satkAra evaM sanmAna kiyA (saskArittA saMmANittA aTTArasaseNippaseNIo sakkArei, sammANei) ina kA satkAra sanmAna ho jAne ke bAda phira bharata rAjA ne aThAraha zreNiprazreNi janoM kA satkAra aura sanmAna kiyA (sarakAritA samANittA aNNe vi bahave rAIsara jAva satthavAhappabhiIo sakkArei, sammANei) inakA satkAra sanmAna ho jAne para phira bharata rAjA ne aura bhI aneka rAjezvara Adi se lekara sArthavAho taka ke janasamUha kA satkAra aura sanmAna kiyA yahAM yAvatpadase "mADambika, kauTumbika, 'yu (sakkAritA sammANittA seNAvaharayaNaM sakkArei saMmANei) sat4.2 tebhara samAna aza ne pachI potAnA senApati no te sA2 jyo' bhane tenu sanmAna yu. (sakAritA sammANittA evaM gAhAvai rayaNaM baddhairayaNaM purohiyarayaNa sakkArei sammANei) senApati ratnane satkAra ane sanmAna karIne pachI teNe gAthApati ratna varSAkiratna no ane purohita 2tna nA sa2 ane sanmAna yu (sakkArittA saMmANittA tiNNi saTe sUvasapa sakkArei saMmANei) se sapanA sarA2 bhane sanmAnanI vidhi samAsa ya tyA2 mata bharata nareze traNase sAITha rasavanIkArakeni-rasoIyAono satkAra karyo ane temanuM sanmAna thu'. (sakkAritA sammANittA aTThArasa seNipaseNIo sakkArei, sammANei) se sarvanI sarakAra ane samAna vidhi samApta thaI tyAra bAda bharata mahArAjAe aDhAra zreNi pragatinAnA sAra yo mane tabhanusanmAna yu (sakkArittA saMmaNitA aNNe vi bahabe rAIsara jAva satthavAhappabhiIo sakkArei sammANei) sapanA sat42 sana sammAna vidhi pUrI karyA pachI cakravatI zrI bharata rAjA e bIjA paNa aneka rAjezvara AdithI mAMDI ne sArthavAha sudhInA jana samUhane satkAra karyo ane temanuM sanmAna karyuM mahI yAvata 54thI "mADaMbika, kauTubika maMtrI, mahAmaMtrI, gaNaka, dauvArika, amAtya 114 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 ____ jambUdvIpaprajJaptisUtre tyaceTapIThamaIka nagaranigama zraSThi senApati tathA sArthavAha prabhRti padAt dUtasandhipAla etAni padAni grAhyAni eteSAM vyAkhyAnam etat sUtrAvyavahite saptaviMzatitame sUtre draSTavyam 'sakkAritA sammANitA' satkArya sammAnya 'paDivisajjei' prativisarjayati nijavAsagamanAya sarvAn AdizatItyarthaH, atha sa paTakhaMDAdhipatiH zrI bharato mahArAjA yAvat paricchadaH yathA vAsagRhaM pravizati tathA Aha 'itthIrayaNeNaM ityAdi itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallANiyA sahassehiM battIsAe jaNavayakallANiyA sahassehiM battIsAe battIsaibaddhehi NADayasahassehiM saddhi saMparibuDe bhavaNavaravaDisagaM aIijahA kuberovva devarAyA kelAsasiharisiMgabhUyaMti' strIratnena subhadrayA tathA dvAtriMzatsaMkhyAkA RtukalyANikA sahasaiH dvatriMzat sahasrasaMkhyAyuktAbhiH amRtakanyAtvena sadA RtuSu SaTsa kalyANIbhiH rAjakanyAbhiH tathA dvAtriMzatA janapadakalyANikA sahastraiH dvAtriMzatsahastra saMkhyAyuktAbhiH janapadAgraNI kalyANikAbhiH rAjakanyAbhiH, tathA dvAtriMzatA dvAtriMzada babai dvAtriMzatpAtra yuktaH nATakasahastraiH dvAtriMzatpAtrabaddha dvAtriMzatsahastrasaMkhyakanATakaiH sArddha saMparivRttaH veSTitaH bhavanavarAvataMsakaM zreSThabhavanAvataMsakaM svapradhAnarAjabhavanam atyeti pravizati sa bharataH tatra maMtrI mahAmaMtrI gaNaka dauvArika, amAtya, ceTapIThamardaka, nagara nigama zreSThI, senApati dUta sandhipAla ina sabakA grahaNa huA hai ina padoM kI vyAkhyA 27 ve sUtra meM kara dI gaI hai| (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) satkAra sanmAna karake phira bharata rAjA ne inheM apane 2 sthAna para jAne kI AjJA de dI (itthIrayaNeNaM ba tosAe uDukallANiyA sahassehiM vattIsAe jaNavayakallANiyA sahassehiM battInabaddhehiM NAuyasahassehiM saddhiM saMparivuDe bhavaNavaravahiMsagaM aIi jahA kubesevva derAvayA kelAsasiMharisiMgabhUyaMti) isake anantara subhadrA nAmaka strIratna evaM 32 hajAra RtukalyANikAoM se cha ho RtuoM meM AnandadAyanI rAjakanyAoM se 32 hajAra janapadAgraNiyoM kI kanyAoM se evaM 32-32 pAtroM se saMbadhita 32 hajAra nATakoM se yukta huA vahakubera ke jaisA bharata rAjA ne kailasagiri ke zikhara ke talya apane zreSTha bhavanAvataMsaka ke bhItara apane - pradhAna rAjabhavana ke bhIrata praveza kiyA ceTa, pIThamardaka, nagaranigama zreSThi senApati saMdhipAla sapoha yA cha. me padonI vyAkhyA 27mA sUtramAM karavAmAM AvI che. (sakAritA sammANitA paDivisajjei) sarvana satkRta tama sammAnita zana zrImata naye mana pAtapAtAnA sthAna 52 pAnI AjJA pApI. (itthirayaNeNaM battIsAe uDukallANiyAsahassehiM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassehiM battIsaibaddhehiM NADaya sahassehi saddhi saMparibuDe bhavaNavaravaDiMsagaM aIi jahA kuberovva devarAyA kelAsasihari siMgabhUyaMti) tyA2 mA sati subhadrA nAma khI ratnathI, 32 62 tuyAzimAthI gAtuomAM AnaMdadAyinI rAjakanyAothI, 32 hajAra janapadAgraNIonI kanyAothI temaja 32-32 pAtrothI saMbaddha 32 hajAra nATakothI samanvita thayela ane kubera je lAgate te bharata rAjA kailAsa girinA zikhara tulya potAnA zreSTha bhavanAvatuMsakanI aMdara jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta 03vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 907 kIdRzo bharataH kIdRzazca rAjabhavanamityAha-'jahA kuberovva' ityaadi| yathA kubera iva devarAjaH kailAsazikharazRGgabhUtamiti yathA kuberaH tathA devarAjaH lokapAlo bharato'pi saMpattizAlItibhAvaH yathA kailAsaM-sphaTikAcalaM kiM svarUpaM bhavanAvataMsakaM zikhari zRGge parvatazikharaM tadgataM tatsadRzaM bharatasya rAjabhavanamapi sAdRzyaM ca uccatvena sundaratvena tibhAvaH 'taeNaM se bharahe rAyA mittaNAiNi agasayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhAi'. tataH khalu sa bharato mahArAjA mitrajJAtinijakasvajanasambandhiparijanaM pratyupekSate, tataH khalu tadanantaraM kila sa mahArAjA bharataH mitrANi suhRdaH nijakAH maataapitRbhraatraadyH| svajanAH pitRvyAdayaH, sambandhina:-zvasurAdayaH parijanA:-dAsAdayaH atra ekavadbhAvAt ekavacanaM dvitIyAntaM samastapadaM bodhyam pratyupekSate kuzalapraznAdibhirApRcchaya saMbhASate ityarthaH athavA cirakAlAdadRSTatvena mitrAdIn snehadRzA pazyatItyarthaH 'paccuvekkhittA' pratyupekSya 'jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchai' yathaiva majjanagRhaM snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva majjaNadharAo paDiNikkhamaI' yAvat majjanagRhAt snAnagRhAt pratiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH, atra yAvatpadAt tatraiva kRtasnAnaH sana iti bodhyam 'paDaNikkhamittA' pratiniSkramya-nirgatya 'jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai' yatraiva bhojanamaNDapaH bhojanAlayaH tatraiva upAgacchati'uvAgacchittA'upAgatya 'bhoya(taeNaM se bharahe rAyA mittaNAiNiyagatayaNasaMbaMdhiparimaNaM paccuvekkhai) vahAM jAkara usa bharata mahArAjA ne apane mitra janoM se apane mAtA pitA bhAI Adi janoM se, svajanoMse kAkA Adi janoM se zvasUra Adi sambandhI janoM se, aura dAsa Adi parijanoM se kuzalatA pUchI athavA cirakAla ke bAda dekhane se mitrAdikoM ko usane sneha ko dRSTi se dekhA (paccube. vivattA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) saba ke sAtha saMbhASaNa karane yA snehAda dRSTi se dekhane ke anantara vaha bharata nareza jahAM para snAnagRha thA vahAM para gayA (jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) vahAM para jAkara ke usane - yAvat - snAna kiyA, aura snAna karake phira vaha snAna se (paDiNikvamittA) bAhira Akarake (jeNeva bhoyaNa maMDave teNeva uvAgacchai) jahAM para bhojana maMDapa thA vahAM para AyA (uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi sIhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei)vahAM Akara potAnA pradhAna mananI ma 42 praviSTa thA. (naeNaM se bharahe rAyA mittaNAiNiyama sayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhaI) tyAM pAMyIna te marata zalaye pAtAnA bhitramanAnI pitAnA mAtA-pitA, bhAI vagerenI, svajanenI kAkAvigerenI zuravigere saMbaMdhI jano nI ane dAsa-dAsI parijanI kuzaLatA pUchI athavA jemane te cirakALa pachI joI ye| cha vA te bhitrAhine ta maharA zrI bharate sneSTiyA nyA. (paccuvekkhitA jeNeva majjhaNadhare teNeva uvAgacchai) sabanI sAthai sabhASae ryA maamy| sarvane neha daSTithI joyA bAda te bharata nareza jyAM nAna gRha hatuM tyAM bhayo (jAva majjaNadharAo paDiNikkhamai) tyAM ne to yAvat snAna yu bhane snAna za2 pachI te snAna parathI (paDiNikkhamitA) mahAra mAvAna (jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ .908 jambUdvIpaprajJaptisUtre NamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei' bhojanamaNDape sukhAsanaravagataH san sa bharata: aSTama bhaktaM pArayati ahorAtraM dinatrayamupoSya tataH paraM pAraNAM karotItyarthaH 'pArittA' pArayitvA pAraNAM kRtvA 'uppi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamattharahiM battIsaibaddhehi NADa ehi uvalAlijjamANe uvalAlijjamANe uvaNaccijjamANe uvaNaccijjamANe uvagijjamANe uvagijjamANe mahayA jAva bhuMjamANe viharaI' upari prAsAdavaragatai sphuTadbhiH mRdaGgamastakaH dvAtriMzabdaddhaiH nATakairupalAlyamAnaH 2 upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 mahatA yAvat bhujAno viharati tiSThati sa bharataH atra yAvat AhatanATaya tavAdita tantrItalatAlatUryadhanamRdaGga TupravAditaraveNa vipulAn bhogabhogAn iti grAha yam eSAM vyAkhyAnam asminneva sUtre pUrve draSTavyam / / 20 29 // mUlam-tae NaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAiM rajjadhuraM ciMtemANassa imeyArUve jAva samuppajjitthA, abhijie NaM mae NiagabalavIria. purisakkAra parakkameNa cullahimavaMtagirisAgaramerAe kevalakappe bharahe vAse, vaha eka zreSTa sukhAsana para baiTha gayA aura usane apane dvArA gRhIta amabhakta kI tapasyA ko pAraNA kiyA (pAritA uppi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamasthaehiM battIsaibaddhehiM NADaehi uvalAlijjamANe 2 uvaNacijamANe 2 uvagijjamANe 2 mahayA jAva bhujamANe vihai) pAraNA karake vaha bharata apane zreSTha prAsAda ke bhItara calA gayA aura vahAM vaha jinameM mRdaGgo kI aviralamvani ho rahI hai aise 32 pAtroM se baddha nATako dvArA bAraMvAra upalAlita hotA huA, bAra2 nRtyoM kA avalokana karatA huA bAraMbAra gAyakoM ke gAno dvArA stuta hotA huA yAvat bhogabhogoM ko bhogane lagA yahAM yAvatpada se "ahata nATyagItavAdita tantrI talatAlatru TatadhanamRdaGgaH paTupravAditaraveNa vipulAn bhogabhogAn" isa pATha kA saMgraha huvA hai| nATya gIta Adi padoM kI vyAkhyA pIchekaI sthalo para likhI jA cukI hai ata: use vahA~ se jAnalenI cAhiye // 29 // uvAgacchada) yAMnabha75 hatA, tyAM gayA. (uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi sIhAsaNa varagae aTThamabhataM pArei) tyo 2 te 4 zreSTa sumAsana 752 mesI gayA asato potAnI paDe hAta maTama lata tapasyAnA paa29|| ryA (pAritA upi pAsAyavaragae phuTamA jehiM muiMgamasthapahiM battIsaivaddhehiM NADaehi uvalAlijamANe 2 uvaNaccijjamANe 2 uvagijjamANe 2 mahayA jAca bhuMjamANe viharaha) paa2| 2rIna pachI ta bharata mahArAnI pitAnA zreSTha prAsAda aMdara gayA. ane tyAM te jemAM mRdaMgone avirala dhvani thaI rahyo che. evA 32 pAtrothI baddha nATaka vaDe vAraMvAra upalAlita thato vAraMvAra nRtyenuM avalokana karate vAraMvAra gAyakonA saMgItathI saMtuta thatA yAvatuM gabhege bhogavavA lAgyA ahIM yAvat 54thI "ahatanATyagotavAdita tantrItalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa vipulAnabhogabhogAn" se 18na saMgha yA che. nATya gIta vagere 5honI vyAcyA paDelamana sthA 52 42vAmA bhAvI che. methI jijJAsu nA tyAMcI amol . // 29 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 909 taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhiseeNaM abhiseeNaM abhisiMcAvittaettikaTu evaM saMpeheti saMpehittA kallaM pAuppabhAe jAva jalaMte jeNeva majjaNaghare jAva paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai upAgacchitA sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe NisIyati NisIittA solasadevasahasse battIsaM rAyavarasahasse seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiNNi saTTe sUasae aTThArasa seNuippaseNIo aNNea bahave rAIsara talavara jAva satyavAhappabhiyao sadAvei saddAvittA evaM kyAsI abhijieNaM devANuppiyA! mae Niagabala vIria jAva kevalakappe bharahe vAse taM tubbhe NaM devANuppiyA! mamaM mahayA mahayA gayAbhiseyaM viyaraha, tae NaM se solasadevasahassA jAvappabhiyao bharaheNaM raNNA eva vuttA samANA haTThatuTTha karayala matthae aMjali kaTu bharahassa raNNo eyamaI sammaM viNaeNaM paDisuNeti tae NaM se bharahe rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva aTThamabhattie paDijAramANe viharai / tae NaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANasi Abhiogie deve sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA! viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disIbhAe egaM mahaM abhiseyamaNDavaM viubveha vivittA mama eyamANattiyaM paccappiNaha / tae NaM te AbhiogA devA bharaheNa raNNA evaM vuttA samANA haTThatuTThA jAva evaM sAmittiANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti paDisuNittA viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamati avakkamitAveubviyasamugdhAeNaM samohaNaMti samohaNittA saMkhijjAiM joyaNAI daMDa NisiraMti, taM jahA rayaNANaM jAva riTThANaM ahAbAyare puggale parisA Deti parisADittA ahAsuhume puggale pariAdiaMti, pariAdittA duccaMpi veuvviyasamugdhAeNaM jAva samohaNaMti samohaNittA bahusamaramaNijjaM bhUmibhAgaM viuvvaMti, se jahAnAmae AliMgapukkharei vA0 tassaNaM bahasarama 'taeNaM tassa bharaissaraNNo aNNayA kayAi / ityAdi TIkArya-taeNaM tassa bharahasta raNNo aNNayA kayAi rajjadhuraM ciMtemANasma imeyArave jAva va samuppagjitthA) eka dina kI bAta hai ki jaba zrI bharata rAjA apane rAjya zAsana ke jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ .910........ jambUdvIpaprajJaptisUtre Nijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM egaM abhiseyamaMDavaM viuvvaMti aNegakhaMbhasayasaNNiviDhe jAva gaMdhavaTTibhUyaM pecchAgharamaMDavaM. vaNNago ti, tassaNaM abhiseyamaMDavassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM eMga abhiseyapeTaM viuvvaMti acchaM sahaM, tassa NaM abhiseyapeDhassa tidisiM tao titovANapaDirUvae viubdhati tesiNaM tisovANapaDirUpagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA, tassa NaM abhiseyapeDhassa bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgarasa bahumajjhadesabhAe etthaNa mahaM egaM sIhAsaNaM viuvvaMti tassaMNa sIhAsaNassa ayameyArUbe vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM samattaMti tae NaM te devA abhiseyamaMDa viuvvaMti viuvittA jeNeva bharahe rAyA jAva paccappiNaMti / tae NaM se bharahe rAyA AbhiogANaM devANaM aMtie eyamaDhaM socA Nisamma haTTa tuTTha jAva posahasAlAo paDiNiksamai, paDiNikkhamitA koDaMbiyapurise sadAvei sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiAyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha paDikappittA hayagaya jAva saNNAhettA eyamANattivaM paccappiNaha jAva paccappiNaMti taraNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisai jAva aMjaNagirikUDasaMNibhaM gayavaI NakhaIdUrUDhe tae NaM tassa bharahassa raNNo abhisekkaM hatthirayaNaM dUrUDhassa samANassa ime aTThamaMgalagA jo ceva gamo viNIyaM pavisamANassa soceva NiksamamANassa vi jAva appaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANIyaM majjhaM majjheNaM Nigacchai NiggacchittA jeNeva viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disImAe abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai uvAgacchitAabhiseya maMDavaduvAre AbhisekkaM hatthirayaNaM Thagavei ThavittA Abhi sekkAo hatthirayaNAo paccoruhae paccoruhittA itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallaNiyA sahassehi batIsAe jaNavayakallANiyA sahassehiM battIsAe battIsai baddhehiM NADagasahassehi saddhisaMpakhuiDe abhiseyamaMDavaM aNupavisai, jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 911 aNupavisittA jeNeva abhiseyapeDhe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA abhiseyapeDhaM aNupadAhaNI karemANe karemANe puratthimilleNaM tisAvANa paDirUvaeNaM dUrUhai dUrUhittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA pustyAbhimu saNasaNNeti / taraNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA jeNeva abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai urvAgacchattA abhiseyamaMDavaM aNupavisaMti aNupavisittA abhiseyapeDhaM aNuppayAhiNI karemANA aNupayAhiNI kamANA uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNa jeNeva bhara he rAyA teNava uvAgacchati uvAgacchittA karayalajAva aMjali kaTu bharahaM rAyANaM jaNeNaM vijaeNaM baddhAveMti vaddhAvitA NaccAsapaNe nAidUre sussUsamANAjAva pajjuvAsaMti / taeNaM tassa bharahassa raNNo seNAvastar jAva satthavAhapabhiIo te'vi tahaceva NavaraM dAhiNilleNaM tisAvANapaDirUvaeNaM jAva pajjuvAsaMti | sU0 30 // chAyA - tataH khalu tasya bharatasya rAjJo'nyadA kadAcit rAjyadhuraM cintayataH ayametadrUpo yAvat samupadyata abhijitaM khalu mayA nijaka balavIrya puruSakAraparAkrameNa kSullahimavadbhirisAgara maryAdayA kevalakalpaM bharataM varSam, tacchreyaHkhalu me AtmAnaM mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSekeNa abhiSecayitumiti kRtvA evaM samprekSate samprekSya kalye prAduSprabhAte yAvat jvalite yatraiva majjanagRhaM yAvat pratiniSkrAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH niSIdati niSadya SoDazadevasahasrAn dvAtrizataM rAjavarasahasrAn senApatiratnaM yAvat purohitaratnaM trINi SaSTAni sUpatAni aSTAdaza zreNi prazreNIH anyAn ca bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAhaprabhRtIn zabdayati zabdayitvA evamavAdIt abhijitaM khalu devAnupriyAH / mayA nijakabalavIrya yAvat kevalakalpaM bhArataM varSaM tat yUyaM khalu devAnupriyAH ! mama mahArAjyAbhiSekaM vitarata / tataH khalu SoDazadeva sahastrAH yAcatprabhRtayo bharatena rAjJA evamuktAH santaH hRSTatuSTa karatala yAva mastake aJjaliM kRtvA bharatasya rAjJamaetamartha samyag vinayena pratizRNvanti tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva pauSadhazAlA tatraiva upAgacchati upAgatya yAvat aSTamabhakta pratijAgrat viharati tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamata abhiyogyAn devAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastye digbhAge ekaM mahAntam abhiSekamaNDapaM vikurvata vikurvya mama etAmAjJaptikAM pratyarpayata tataH khalu te abhiyogyAH devAH bharatena rAjJA pavamuktAH santaH hRSTatuSTAH yAvat evaM svAmin ! iti AjJAyA vinayena vacanaM pratizruNvanti pratizrutya vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastye jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ 912 jambUdvIpaprajJaptisUtre dimAge apakarmAnti apakramya vaikriyasamudaghAtena samavananti samavahatya saMkhyeyAni yojanAni daNDaM nissRjanti tadyathA ratnAnAM yAvat riSTAnAM yathA bAdarAn putrAn parizAtayanti parizAtya yathA sUkSmAn pudgalAn paryA te paryAdAya dvitIyamapi vaikriyasamudghAtena yAvat samabandhanti samavahatya bahusamaramaNIyaM bhUmibhAgaM vikurvanti tadyathAnAmakaH AligyapuSkaraH iti vA, tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyarezabhAge atra khalu eka mahAntam abhibhaSekamaNDapaM vikurvanti, anekastambharAta panniviSTaM yAvad gandhavattibhUtaM prekSAgRha maNDapavarNakaH iti, tasya khalu abhiSekamaNDavasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAntamekam abhiSekapIThaM trikurvanti acche zlakSNam, tasya khalu abhiSekapIThasya tridizaM trIn trisopAnapratirUpakAn viku teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm ayametadrUpo varNa vyAH prajJaptaH yAvat toraNam tasya khalu abhiSekapIThasya bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge atra khalu pakaM siMhAsanaM vikurvanti tasya lu siMhAsanasya ayametadrUpo varNakavyAsaH prajJapto yAvadAmavArNakaM samAptamiti / tataH khalu te devA abhiSekamaNDape vikurvanti vikurvya yatraiva bharatorAjA yAvat pratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA abhiyogyAnAM devAnAmantike patama zrutvA nizamya hRSTatuSTayAvat pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati pratiniSkramya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA pavanavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! abhiSekayaM hastiratnaM pratikalpayata pratikalpya hayagaja yAvat sannAhayata patAmAjJatikAM pratyarpayata yAvatpratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA majjanagRham anupravizati yAvad aJjana girikUTasannibhaM gajapati narapati: dUrUDhaH / tataH balu tasya bharatasya rAza abhiSekyaM hastiratnaM durUDhasya sataH imAni aSTAvaSTau maGgalakAni ya eva gamo vinItAM pravizataH sa eva niSkAmato'pi yAvat pratibudhyan 2 vinAtAM rAjadhAnoM madhyemadhyena nirgacchati nirgatya yatraiva vinItA yA rAjadhAnyA uttarapaicstye digbhAge abhiSekapaNDapastatraiva upAgacchati upAgatya abhiSekamaNDapadvAre abhiSekyaM hastiratnaM sthApayati sthApayitvA abhiSekapAt hastiratnAt pratyavarohati patyavaruya strIratnena dvAtrazitA Rtu kalyANikAsahasraH dvAtriMzatA janapadakalyANikA sahasaiH dvAtriMzatA dvAtriMzad badvai naTisahasraiH sAddha saMparivRto'bhiSekamaNDapam anupravizati anupravizva va abhiSekapIThaM tatraiva upAgacchati upAgatya abhiSekapIThamanupradakSiNI kurvan anupradakSiNI kurvan paurastyenatri sopAnakapratirUpakena dUrohati durUhya yatraiva siMhAsana tatraiva upAgacchati upAgatya paurastyAbhimukhaH sanniSaNNaH iti / tataH khalu tasya bharatasya rAjJA dvAtrirAdrAjana srANi yatraiva abhiSekamaNDapaH tatraiva upAgacchanti upAgatya abhiSe kamaNDapam anupravizanti anupravizya abhiSekapoTham anupradakSiNo kurvantaH anupradakSiNokurvantaH uttareNa trilopAna pratirUpakeNa yatraiva bharatA rAjA tatraiva upAgacchanti upAgatya karatala yAvad aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayanti varddhayitvA bharatasya rAmro nAtyAsanne nAtidUre zuzrUSamANAH yAvat paryupAsate tataH khalu tasya bharatasya rAmaH senApatiratnaM yAvatsArthavAhaprabhRtayaste'pi tathaiva navaraM dAkSiNAtyena trisopAnapratirUpakeNa yAvata paryupAste || sU0 30 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 913 TIkA- 'tae NaM tassa' ityAdi 'tae NaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAi rajjadhuraM ciMtemANassa imeyArUve jAva samuppajjitthA ' tataH khalu tadanantaraM kila tasya SaTkhaNDAdhipaterbharatasya rAjJaH anyadA kadAcida anyasmin kasmiMzcitkAle rAjyadhuraM rAjyabhAraM cintayataH ayametadrUpo yAvatsamudapadyata samutpannaH atra yAvatpadAt 'ajjhatthie citie kappie patthie maNogae saMkappe' eteSAM saGgrahaH tatra ayametadrUpaH sa rAjyabhAraviSayaka vicAra: 'ajjhatthie' AdhyAtmikaH prathamam Atmani jAto'Gkura iva tadanu' citie' cintitaH punaH punaH smaraNarUpaH saeva vicAro dvipatrita iva samutpannaH 2, tadanu 'kappie' kalpitaH vyavasthAyuktaH itthaMrUpeNa rAjyabhAravyavasthA kariSyAmIti kAryAkAreNa sa eva pariNato vicAraH pallavita iva jAtaH 3, tadanu 'patthara' prArthitaH sa eva vicAra: bhAra ko calAne ke sambandha meM vicAramagna the taba unheM isa prakAra kA saMkalpa utpanna huA yahAM yAvatpada se saMkalpa ke "ajjhathie citie, kappie, patthie maNogae saMkappe" ina vizeSaNa padoM gRhIta hue hai| ina padoM kI vyAkhyA isa prakAra se hai - yaha saMkalpa sarva prathama aGkura ke jaisA AtmA meM utpanna huA isa kAraNa ise AdhyAtmika kahA gayA hai. phira bAra 2 bharata cakI ne ise yAda kiyA isaliye dvipatrita aGkura kI taraha ise cintita vizeSaNa se viziSTa kiyA gayA hai phira yahI vicAra vyavasthAyukta banagayA - maiM isI prakAra se rAjya bhArakI vyavasthA karUMgA" isa rUpa se vaha kArya ke AkAra meM pariNata ho gayA ataH vaha kalpita pada se kahA gayA hai. iSTarUpa se yaha vicAra svIkRta ho gayA isaliye ise, 'patthie' pada se abhihita kiyA gayA hai, tathA ise abhI taka "taraNaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAi" ityAdi sUtra - 30 // TI artha - (taraNaM tassa bharahasla raNNo aNNayA kayAi rajjadhuraM citemANassa imeyArUye jAva samupajjatthA ) U hivasanI bAta che hai nyAre mahArAja potAnA rAjya zAsana calAvavAnA sabaMdhamAM vicAramagna hatA. tyAre temanA anta:karaNamAM e jAtane samudaya uhUlavyo aDIM yAvat pahathI saMmuDhapanA " ajjhatthie citie kalpie pathie manoga saMkape" me vizeSaNa honA saMgraha thayoche, zobhanI vyAkhyA yA pramANe che. e saMkalpa sa`prathama aMkuranI jema AtmAmAM ubhabyAethI Ane AdhyAtmika kahevAmAM Avelache. pachI bharata cakrIe Ane vAravAra yAda karyA ethI A dvipatrita a'kuranI jema Ane cintita vizeSaNathI viziSTa kahevAmAM Avela che, pachI eja vicAra vyavasthAyukta khanI gayA. "huM A pramANeja rAjyabhAranI vyavasthA karIza" e rUpamAM e saMkalpa kA' rUpamAM pariNata thai gayA ethI e kalpita padathI spaSTa karavAmAM mAvesa che. chaSTa 35thI me vicAra svIkRta tha gaye. methI yAne 'pasthie' pahathI alihita karavAmAM Avela che. tathA A saMbaMdhamAM hajI sudhI cakravatI e phAIneya kahyunathI 115 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ 914 jambUdvIpaprajJaptisUtre iSTarUpeNa svIkRta puSpita iva4 'maNogae' manogataH manasi dRDharUpeNa nizcayaH 'saMkape' saGkalpaH itthameva mayA karttavyamiti rAjyabhAraviSayako vicAraH phalita iva samutpannaH 5, sa cakaHsaGkalpa ityAha- 'abhijie NaM' iyAdi / 'abhijieNaM mae NiagabalavI riyapurisakkAraparakkameNaM cullahimavaMta girisAgaramerAe kevalakappe bharahe vAse taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhiseNaM abhiseNaM abhisiMcAvittae tikaTTu evaM saMpehei' abhijitaM khalu mayA 'rAjJA' cakravarttinA bharatena nijakabalavIryapuruSakAraparAkrameNa nijakaM - svakIyaM balamzarIrazaktiH vIryam AtmazaktiH puruSakAra:- pauruSam parAkramaH pareSu zatruSu AkramaNazaktiH paraparAjayazaktirityarthaH atra samAhAradvandvaH tat nijakabalavIrya puruSakAraparAkramam tena kAraNabhUtena atra samAhAradvandvAd ekavacanaM napuMsakatvaJca bodhyam kSulla himavagirisAgaramaryAdA uttarasyAM dizi kSulla himavadvigari kSudramivatparvataH aparatra ca dizAtraye sAgarAH trayaH samudrAstaiH kRtAyAH maryAdA avadhiH tayA kevalakalpaM sampUrNa bhArataM varSam abhijita miti pUrveNa sambandhaH tacchreyaH khalu me mamAtmAnaM mahatA rAjyAbhiSekeNa rAjyAbhiSekarUpeNa abhiSekena abhiSecayitum abhiSekaM kArayitum itikRtvA bhArataM kSetra SaTkhaNDarUpamabhijitamiti evaM prakAreNa samprekSate - rAjyAbhiSekaM vicArayati sa bharataH / cakravartI ne kisI se kahA nahIM isaliye mana meM hI vartamAna hone ke kAraNa ise manogata kahA gayA hai / jo bharatacakrI ko saMkalpa utpanna huA vaha isa prakAra se haiM - ( abhijieNaM mae jiyaga balavoriyapurisakkAraparaka meNaM cullahimavaMta girisAgaramerAe kevalakappe bharahe vAse taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhiseeNaM abhisee NaM abhisiMcAvitae ti kaTTu evaM saMpehei ) maiMne apane bala se zArIrika zakti se, aura vIrya se, Atmabala se tathA puruSakAra parAkrama se zatruoM ko parAjita karane kI zakti se uttara dizA meM jisakI maryAdArUpa kSudra himavatparvata par3A huA hai aura tIna dizAoM meM jisakI tIna samudra par3e hue haiM aise isa sampUrNa bharata kSetra ko maiMne apane vaza meM kara liyA hai. isaliye aba mujhe yahI yogya hai ki maiM rAjya meM apanA abhiSeka karAUM isa prakAra kA vicAra kara phira usane aisA socA - (kallaM pAuppabhAe jAva jalate) kala jaba rajanI prabhAta prAya ho jAvegI aura sUrya kI prabhA cAroM ora phaila ethI manamAMja vidyamAna hovAthI mAne manAgata kahevAmAM Avela che. bharata cakrIne je sauM485 udUbhavyo te yA pramANe che - ( abhijivaNaM mapa NiyagabalavIriyapurisakkAraparakakameNaM cullahimavaMta girisAgaramerAe kevalakappe bharahe vAse taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhisevaNaM abhisevaNaM abhisiMcA vittara tikaTu evaM saMpehei) meM potAnA jasathI zArIrika zaktithI ane vIya thI AtmakhalathI temaja puruSakAra parAkramathI zatruone parAjita karavAnI zaktithI utaradizAmAM jenI maryAdA rUpa kSudrahimavat ubhA che.ane traNa dizAomAM samudra che. evA A saMpUrNa bharata kSetrane meM peAtAnA vazamAM karI lIdhuM che. ethI have mArA mATe eja ceAgya che ke huM rAjya par mAre abhiSeka karAvaDAvu, A pramANe vicAra harIne cchA te yA pramANe vicAra yo (kalaM pAuppabhApa jAva jalate) ase alAta jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta 03vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 915 atha vicArottarakAlikakAryamAha -'saMpehittA'ityAdi 'saMpehittA' samprekSya vicArya 'kallaM pAuppabhAae jAva jalaMte' kalye AgAmini prabhAte prAduSprabhAte prabhAyukte yAvad jvalite sUrye prakAzite satItyarthaH jeNeva majjaNaghare jAva paDiNikkhamaI' yatraiva majjanagRhaM snAnagRhaM yAvata pratiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH, atra yAvatpadAt pravizati nimajjati nimajjya iti grAhyam 'paDiNikkSamittA' pratiniSkramya nirgatya, 'jeNeva bAhiriyA ubadANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA sabhAmaNDapaH yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe NisIyai' siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati siMhAsane upavizati sa bharataH 'NisoitA' niSadya-upavizya "solasadevasahasse" SoDazadevasahasrANi devAnityarthaH 'battIsaM rAyavarasahasse' dvAtriMzataM rAjavarasahakhANi dvAtriMzataM sahastrANi rAjavarAn ityarthaH 'seNAvairayaNe jAva' senApatiratnaM yAvat purohitaratnam atra yAvatpadAd gAthApatiratnaM barddhakiratna mitigrAhyam 'tiNNi saDhe asae 'trINi SaSTAni-SaSTayadhikAni sUpazatAni atra jAvegI, taba yaha rAjyAbhiSeka kA kArya prArambha karAUMgA (jeNeva majaNadhare teNeva uvaagcch| jAva paDiNikkhamai) dUsare dina jaba prAtaH kAla ho gayA aura sUrya kI prabhA phaila gai taba ve bharata rAjA jahAM para snAna gRha thA vahAM para gaye vahAM jAkara unhoMne acchI taraha se snAna kiyA aura snAna karake phira ve snAnazAlA se bAhara Agaye bAhara Akara ke ve (jeNevabAhiriyA uvANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) jahA~ para bAhya upasthAnazAlA thI aura jahAM para siMhAsana thA vahAM para gaye (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) vahAM jAkara ve pUrva dizA kI ora mu~ha karake baiTha gaye (NisIittA solasadevasahasse batIsaM rAyavarasahasse seNAvairayaNe jAva tiNNisadvisUasae advArasaseNippaseNIo aNNeya bahave rAIsara talavara jAva satthavAhappabhiIo) baiTha kara unhoMne 16 hajAra devoM ko 32 hajAra zreSTha rAjAoM ko senApati ratna ko, yAvat purohita ratna ko gAthApati ratna ko tonasau 60 rasavatIkArakoM thaze ane sUryanA kiraNe comera prasarI jaze tyAre A rAjyAbhiSekanuM kArya prAraMbha karAvI za (jeNeva majjaNadhara teNeva uvAgacchai jAva paDiNikkhamai) bhIka se nyAre savAra thayu ane sUryanI prabhA prasarI gaI tyAre te bharata rAjA jyAM snAna gRha hatuM tyAM gayA. tyA jaIne teNe sArI rIte snAna karyuM. snAna karIne pachI te snAna zAlAmAMthI bahAra AvyA. bahAra mAvI ne (jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchada) yAM mA 75sthAna zAkhAhatI bhane yo siMhAsana tutya gayA. (ucAIccha tA sIhAsaNa baragae purasthAbhimuhe NisIyai) tyAM dhana te pU hA ta25 bhumarIna mesI gayA. (fNasIitA solasadevasahasse battIsaM rAyavarasahasse seNAcairayaNe jAva tiNi saTThisyasae aTThArasa seNippaseNio aNNeya bahave rAIsara talavara jAva satthavAhappabhiio) mesIne temaNe 16 hajAra devane, 32 hajAra zreSTha rAjAone, senApati, ratnane, yAvat pure hita jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avwwwmarwa jambUdvIpaprajJaptisUtre sUpazabdasya sUpakArazatAni triSaSTayAdhikazatAni sUpakArAn-rasavatIkArAn ityarthaH 'aTTArasa seNippaseNIo' aSTAdaza zreNiprazreNIH 'aNNeya bahave rAIsara talavara jAva satthavAhappabhiyao' anyAMzca bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAhaprabhRtIn zabdayati Ahvayati atra yAvatpadAt mADambikakauTumbikamantrimahAmantri gaNakadauvArikAmAtya ceTapIThamardanagaranigamazreSThisenApatisArthavAhadUtasandhipAlapadAni grAhyAni eteSAM vyAkhyAnam asmi neva tRtIyavakSaskAre saptaviMzatitame sUtre draSTavyam 'sadAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAso' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimuktavAn ityAha-'abhijieNaM' ityAdi 'abhijieNaM devANuppiyA ! mae NiagabalavIria jAva kevalakappe bharaha vAse ta tubbheNaM devANuppiyA ! mama mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha' abhijitaM khalu devAnupriyA ! mayA nijakabalavIrya yAvat-nijakabalavIyaparAkrameNa kSudrahimavanirisAgaramaryAdayA kevalakalpam sampUrNa bhArataM varSam tat-tasmAt yUyaM khalu devAnupriyAH mama mahArAjyA. bhiSeka vitarata-kuruta 'taeNaM se solasadevasahassA jAva ppabhiio bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA hahatuTTa karayala matthae aMjaliM kaTu bharahassa raNNo eyama sammaM viNaeNaM ko, aThAraha zreNiprazreNi janoM ko dUsare aura bhI aneka rAjezvara, talavara yAvat sArthavAha Adi koM ko bulAyA yahAM Agata yAvatpada se" kauTumbika maMtrI, mahAmaMtrI, gaNaka dauvArika amAtya ceTa, pIThamarda, nagara nigama zreSThijana senApati, sArthavAha dUta, sandhipAla" ina sabakA grahaNa huA hai. (sadAvitA evaM vayAsI) bulAkara bharata mahArAjA ne una se aisA kahA-(abhijieNaM devANuppiyA ! mae NiyagavalabIriya jAva kevalakappe bhara he vAse) he devAnupriyo ! maiMne apane balabIrya evaM puruSakAra parAkrama se isa sampUrNa bharata khaNDa ko apane vaza meM kara liyA hai. (taM tubheNaM devANuppiyA ! mama mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha) isaliye he devAnupriyo ! Apa saba vaDe ThATa bATa se merA rAjyAbhiSeka karo.(taeNaM se solasadevasahassA jAva pabhiio bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA haTTa tuTU karayalamatthae aMjali kaTu bharahassa raNNo eyamaDhaM sammaM viNaeNaM paDi suti) isa prakAra zrI bharata mahArAjA dvArA ratnane, gathApati ranane 360 rasavatI kArakane 18 zreNi prazreNi janone bIjA aneka rAje 1 / tsvre| yAvat sAthavADA vigere 2 sAtAvyA. mI mAvatA yAvatU 54thI "mADaMvika, kauTumbika, maMtrI, mahAmaMtrI, gaNaka, dauvArika, amAtya, ceTapIThamarda, nagaranigama zreSThijana, senApati, sArthavAha, dUta, sandhipAla" meM sarpa pArne aDAe thayu cha. (sadAvitA evaM vayAsI) mAlAvIna larata 20 me tamane mI pramANe hyu. (abhijieNaM devANupiyA! mae NiyagabalavIriya jAva kevalakappe bharahe vAse) pAnupriyA ! meM 215savAya tebhara puruSa72 52|mthii mA sampUrNa sarata ne zamAM rI sIdhA che. (taM tubmeNaM devANu dipayA! mama mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha) athAvAnupriyA! tame sa bhUma04 8-ma! 4thI maare| rAjyAbhiSe 42. (taeNaM se solasadevasahassA jAvapabhiio bharateNaM raNNAevaM vuttA samANA haTTa-tuTU karayala matdhae aMjali kaTu bharahassa raNNo eyama8 sammaM viNaeNaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 917 paDisuNeti' tataH khalu tadanantaraM kila tAni SoDazadevasahasrANi yAvatprabhRtayaH yAvatpadA dvAtriMzat rAjavarasahastrANi senApatiratnagAyApatiratna baddhakiratna purohitaratnAni trINiSaThayadhikAni sUpakArazatAni anye ca bahavo rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtayaH bharatena rAjJA evam uktaprakAreNa uktAH AjJaptAH santaH 'hatuTTha' tti ihaikadezabhUtamapi idaM padaM pUrNatayA tadadhikArasUtrArthasmArakam tena hRSTatuSTacittAnanditAH nanditAH sumanasa: paramasaumanasyitAH harSavazavisarpada hRdayAH santaH evameva agre'pi karatalaparigRhItaM dazanakha zirasAvarta mastake aJjaliM kRtvA bharatasya rAjJaH etam anantaroditam artham samyaga vinayena vinayapUrvakaM pratizavanti svIkurvanti atha yathA jalAt labdhA''tmalAmA kRSirjalenaiva barddhate tathA tapasA prAptaM rAjyaM tapasaiva abhinandatIti cetasi cintayan bharato yatkRtakahe gaye ve solaha hajAra deva bahuta hI adhika harSita evaM saMtuSTa citta hue aura unhoMne done hAthoM kI aMjuli karake evaM use mastaka para dhAraNakarake bharatA"hArAjAkA isa kathana ko acchI taraha se vinaya pUrvaka svIkAra kara liyaa| yahAM yAvatpada se "isI prakAra se bharatamahArAjAdvArA kahe gaye. 32 hajAra rAjA jana, senApatiratna, gAthA patiratna, varddhakirana, purohitaratna, tInasau sATha sUpakArajana , tathA-aura bhI dUsare rAjezvara talavara yAvat sArthavAha Adijana-bhI bahuta hI adhika harSita, evaM saMtuSTa citta: hue aura unheN|ne bhI donoM hAthoM kI aMjulibanA karake evaM use mastaka para dhAraNa karake bharata mahArAjA ke isa kathana ko acchI taraha se vinaya pUrvaka svIkAra kara liyA" isa pATha kA saMgraha huA hai "haTa tuTU" isa kathita pada se aisA "hRSTa tuSTacittAnanditAH, sumanasaH paramasaumanasthitAH harSavazavisarpada hRdayAH " yaha pATha yahAM lagA lenA cAhiye isI prakAra "karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvarta" itanA pATha karatala ke sAtha aura lagA lenA cAhiye. jisa prakAra jala se prApta mAtma lAbha vAlI kRSi jala se hI vRddhiMgata hotI hai, usI prakAra tapa se hI prApta huA rAjya paDisuNeti) mA pramANe bharata mahAna 43 bhAsa thA ta sasa M2 havA matIya adhika harSita temaja saMtuSTa citta thayA ane temaNe potAnA banne hAthanI aMjali banAvIne ane tene mastake mUkIne bharata rAjAnI e AjJAne sArI rIte ane vinayapUrvaka svIkAra karI lIdhe. ahIM yAvat padathI A pramANe ja bharata rAjA dvArA AjJapta thayelA 32 hajAra rAjAo senApati ratna gAthA patiratna, vardhakirana. pureDitaratna, 360 sUpakAraja temaja bIjA paNa rAjezvara talavara yAvat sArthavAha vagere leke paNa atIva adhika harSita temaja saMtuSTa citta thayA ane temaNe paNe potAnA banne hAthanI aMjali banAvIne ane tene mastaka upara dhAraNa karIne bharata rAjAnI e AjJAne sArI rIte savinaya svIkArI lIdhI, "e pAThane saMgraDa thye| che. "hatu?" se 4thata 54thI / "iSTa tuSTa cittAnanditAH sumanasa paramasaumanasyitAH harSavavisarpad hRdayAH' mA 54sudhAnA18 mahIna . bhApramANe "karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvarta" mA 54 42ta' sAthai samAvasa. jema pANIthI prApta AtmalAbhavALI khetInI upaja pANIthIja saMvadvita thAya che temaja jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ 918 jambUdvIpaprajJaptisUtre vAn tadAha'taeNaM se' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchaI' tadanantaraM khalu sa bharato rAjA yatraiva poSadhazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva aTThamabhattie paDijAgaramANe viharai' yAvat aSTamabhaktikaH san aSTamabhaktaM prati jAgrat viharati tiSThati atra yAvatpadAt tyaktAlaGkArazarIraH tyaktasnAnaH vistAritadarbhAsanopaviSTaH brahmacArI iti grAhyam 'taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattasi pariNamamANaM si Abhiogie deve saddAvei sadAvittA evaM vayAsI' tataH khalu sa bharato rAjA aSTapabhakte pariNamati paripUrNe jAyamAne sati AbhiyogyAn AjJAkAriNaH devAn zabdayati Ahvayati zabdayitvA Aya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIta uktavAn kimuktavAn ityAha- 'khippAmeva' ityAdi khippAmeva bho devANuppiyA ! viNIyAe rAyahANIe utarapurasthime disIbhAe egaM mahaM abhiseyamaMDavaM viuveha viuvitA mama eyamANattiyaM paccappiNaha' kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyAH ! vinItAyAH tapa se hI vRddhiMgata hotA hai. isa prakAra cita meM samyaka vicAra karate hue bharatamahArAjA ne jo kiyA use aba sutrakAra prakaTa karate hue kahate haiM- (taeNaM se bharahe rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) isake bAda bharatamahArAjA jahAM para pauSadha zAlA thI vahAM para Aye- (uvAgacchittA jAva adrumabhattie paDijAgaramANe viharai) vahAM Akarake aSTamabhaktika bana gaye aura sAvadhAnI se gRhIta vrata kI ArAdhanA karane lage. yahAM yAvat zabda se (tyaktAlaGkArazarIraH, tyaktasnAnaH vistAritadarbhAsanopaviSTaH brahmacArI" isa pATha kA grahaNa huA hai.| (taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaM pariNamamANaMsi Abhiogie deve saddAvei) isake bAda bharatamahArAjA ne adama bhakta kI tapasyA samApta honepara Abhiyogika devoM ko bulAyA. (sadAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase aisA kahA-(khippAmeva bho devANuppiyA ! viNIyAe rAyahANIe uttara purasthime disaubhAe egaM mahaM abhiseyamaMDavaM viuvveha) he devAnupriyo ! tumaloga bahuta zIghra vinItA rAjadhAnI ke IzAna kona meM eka vizAla abhiSeka maNDapa nirmita karo. (viuvittA mama eytapathI prApta rAjya tapathIja vRddhigata hoya che. A pramANe cittamAM vicAra karatAM zrI bharata bh| 2012 yu ta. viSaDave sUtrA2 25ttt| 42di 3 cha-(taeNaM se bharate rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) tyA2 mA mata bhaDAryAM pauSadhazANA tI tyA gayA. uvAgacchittA jAva aTThamabhattie paDijAgaramANe viharai) tyA AvIne ta aSTama bhakitakathaI gayA ane sAvadhAnI pUrvaka gRhIta vratanI ArAdhanA karavA sAyA maDI yAvata 74thI (tyaktAlaGkArazarIraH tyaktasnAnaH, vistAritadarbhAsano paviSTaH brahmacArI) "241 pAtuM thayu cha (taeNa se bharate rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi Abhibhogie deve sadAvei) tyAra mAha marata mhaa2|01 seyAre ma bhanIta52yA pUrIthaI tyAre mAliyoni vona sAtAvyA. (sahAvittA evayAsI) bhanne sosAvI natavAna yA pramANe 4thu (khippAmeva bho devANuppiyA! viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disI. bhAe pagaM mahaM abhiseyamaMDavaM viuvveha) 3 devAnupriyo / tame satIzI diultA 2. dhAnInA zAna mAM se vizAla abhiSe bha75 nimita 42. (viuvittA mama eya jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 919 rAjadhAnyAH uttarapaurastye digbhAge IzAnakoNe tasyAtyanta prazastatvAt ekaM mahAntaM mahatvapUrNam abhiSekamaNDapam abhiSekAya rAjyabhiSekAya maNDapo 'bhiSeka maNDapastam yadvA rAjyAbhiSekayogyamaNDapaM vikurvata racayata vikurcya racayitvA mamaitAm AjJaptikAM pratyarpayata samarpayata 'taeNaM te AbhiogA devA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA haTTatuTTA jAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDimuNeti' tataH khalu te AbhiyogyAH devAH bharatena rAjJA evam uktaekAreNa raktAH AdiSTAH santaH haSTatuSTacittAnanditAH sumanasaH paramasaumanasthitAH harSavazavisarpada hRdayAH evaM svAmin ! yathaiva yUyamA dizata AjJAyAH svAminAmanusAreNa kUrma ityevaM rUpeNa vinayena vacanaM pratizaNvanti aGgIkurvanti, paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya 'viNIyAe rAyahANIe utarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaMti' te devAH vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastyaM digbhAgam IzAnakoNama apakrAmanti gacchanti 'avakkamittA' apakramya gatvA 'veuvviyasamugyAeNaM samohaNaMti' vaikriyasamudaghAtena IzAnakoNa vaikriyakaraNArthaka prayatnavizeSeNa samabadhnanti AtmapradezAna dRrato vikSipanti tat svarUpameva vyanakti 'samohaNi tA saMkhijjAI' ityAdi 'samohaNi. tA' samavahatya AtmapradezAn dRrato vikSipya 'saMkhijjAi joyaNAI daMDaM NisiraMti' saMkhyeyAni yojanAni daNDaM daNDa iva daNDaH UrdhvAdha AyataH zarIrabAhalyo jIvaprademANattiyaM paccappiNaha) aura nirmita karake merI isa AjJA ko pIche mujhe vApisa karo arthAt maMDapanirmita ho jAne kI khabara bhejo| (taeNaM te AbhiogA devA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA hada tudrA jAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti) isa prakAra se bharatamahArAjA dvArA kahe gaye ve Abhiyogika deva hRSTa suSTa Adi vizeSaNoM se viziSTa hue aura kahane lage-he svAmin ! jaisA Apane Adeza diyA hai usIke 'anusAra hama saba kArya karegeM isa prakAra kahakara unheAMne vinayapUrvaka bharata mahArAjA koAjJA ko svIkAra kara liyA (paDisuNittA viNIyAe rAyahANIe uttarapuratthimaM disIbhAgaM avakkamaMti) bharata mahArAjA kI AjJA ko svIkAra karake ve vinItA rAjadhAnI ke IzAna kone meM cale gaye (avakkamittA veuvviyasamugdhAeNaM samohaNaMti) vahAM jAkarake unhoMne vaikiyasamuddhAtadvArA apane AtmapradezoM ko bAhara nikAlA-(samohaNittA saMkhimANattiya paccappiNaha) mane nimita zana pachI me AjJApUrI yAnI bhane magara mApA. (taeNaM te abhiogA devA bharaheNa raNNA evaM vuttA samANA haTTa-tuTThajAva pavaM sAmitti ANAe viNapaNaM vayaNaM eDisuNeti) mA pramANe 12ta bhA201 43 mAsa yeta Abhigika deve haSTa tuSTa vigere vizeSaNothI viziSTa thayA ane kahevA lAgyA che svAmina je pramANe ApazrIe amane AjJA karI che te mujaba ame tamAma kArya saMpUrNa karIzu mA pramANe mAge savinaya zrImatarAnI mAjJAne zirodhAya 3rI. (paDisuNitA viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaMti) bharata zanI mAjJA zirodhAya zana to yA vinItA yAnI nazAna mAM tA 2 (avakkamittA veuviyasagmughAeNaM samohaNaMti) tyAM na to vaiThiya samuddhAtApAtAnA yAtma jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ 920 jambUdvIpaprajJaptisUtre zastaM nimRjanti - zarIrAbahi niSkAzayanti nisRjya ca tathAvidhAna pudagalAn Adadate iti etadeva darzayati 'taM jahA rayaNANaM' ityAdi 'taM jahA rayaNANaM jAva rihANaM ahA vAyare puggale parisADeMti' tadyathA ratnAnAM karketanAdInAM yAvada riSTAnAM ratnavizeSANAM sambandhino yathAbAdarAn asArAn pugdalAn parizAtayanti tyajanti atra yAvA padAt 'vairANaM veruliyANaM lohi akkhANaM masAragallANa haMsagambhANaM pulayANa sogaMdhiANaM joIrasANa aMjaNANaM aMjaNapulayANa jAyarUvANa aMgANaM phalihANaM'iti saGgrahaH vajrANAM hIrakANAM vaiANAM lohitAkSANAM masAragallAnAM haMsagarbhANAM pulakAnAM saugandhikAnAM jyotirasAnAm ajanAnAm aJjanapulakAnAm jAtarUpANAm suvarNarUpANAm aGkAnAm sphaTikAnAm eteSAM tatad ratnavizeSANAM saGgrahaH parisADittA'parizAtya asArAn pugdalAn parityajya 'ahA. muhume puggale pariAdiaMti' yathA sUkSmAn sArAn pugdalAn paryAdadate gRhNanti pariAdiittA'paryAdAya-sUkSmAn pugdalAn gRhItvA duccaMpi ve ubviyasamugdhA eNaM jAva samohaNaMti' 'cikIrSitAbhiSeka maNDapanirmANArtham dvitIyamapi vAraM vaikriyasamudghAtena yAvat samavananti AtmapradezAn dUrato vikSipanti 'samohaNittA' samavahatya vikSipya 'bahusamaramaNijjaM bhUmibhAga viuvvaMti' bahusamaramaNIyaM bhUmibhAgaM vikurvanti 'se jahAnAmae AliMgapukkha. jjAI joyaNAI daMDaM NitiraMti.) unheM bAhara nikAla kara saMkhyAtayojanoM taka unheM daNDake AkAra meM pariNamAyA (taM jahA rayaNANaM jAvaridvANa ahAbAyare puggale parisADeti) aura inake dvArA unhoMne ratnoM ke yAvat riSTe ke ratna vizeSoM ke sambandhI jo asAra bAdara pudgla the unheM chor3a diyA-yahAM yAvatpada se "vairANaM, veruliyANaM, lohi akkhANaM, masAragallANaM, haMsagabhANaM, pulayANaM, sogaMdhiyANaM, joirasANaM, aMjaNANaM, aMjaNapulayANaM, jAyarUvANaM, aMkANaM, phalihANaM" isa pAThakA saMgraha huA hai.(paDisADittA ahAsuhume puggale pariAdiaMti) unheM chor3akara unhoMne yathAsUkSmasAra pudgaleAM ko grahaNa kara liyA. (parisADittA duccaMpi ve ubviyasamugdhA eNaM jAva samohaNaMti) sArapudgaleAM ko grahaNa karake unhoMne cikorSita maMDapa ke nirmANa ke nimitta dvitIya bAra bhI vaikiyasamuddhAta kiyA. (samoha NittA bahusamaramaNijjaM bhUmibhAgaM viuvvati,) dvitIyavAra prazone mahAra DhayA (samohaNittA saMkhijjAiM joyaNAI daMDa NisiraMti) te prazAne mahAra 4dIna tamane yAtayAtana sudhAramA pariNata yA (taM jahA rayaNANaM jAva riTTANaM ahA bAyare puggale parisADaMti) bhane tamanA 3 temaNe 2tneyAvat [25To-navizeSAthI sakhare asAra mAha2 padAsAhatA temana ch| yA gahI yAvat 54thI 'vaharANa, veruli yANaM, lohiakkhANaM, masAragallANaM haMsagabmANaM joirasANa aMjaNANa, aMjaNapulayANaM, jAyarUvANaM, aMkANa, phalihANaM" se pAnI saDa thye| che. (paDisADittA ahAsuhame puggale pariAaMti) tamana chaDIna tamo yathA sUkSmasAra hasAna yaha sIdhA (pariAThittA dacyapi veuvviyasamugdhAe paMjAba samohaNa ti) sAra hagavAna grhe| rAna tamo jita bhayanAnie bhATe mIla 1556 vaiThiya samuddhAta . (samohaNi tA bahusamaramaNijjaM bhUmibhAga viuvvaMti) bhI mata samuddhAta 42zana tama masana jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3vakSaskAraH sU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 921 revA' tadyathAnAmaka: AliGgyapuSkara iti vA, AliGgituM yogya: kamalabIjakozaH kamalamadhyabhAga ityarthaH nanu ratnAdInAM pudgalA audArikAste vaikriyasamuddhAte kathaM grahaNayogyAH ? iti cet ucyate audArikA api te pudgalA gRhItAH santo vaikriyatayA pariNamante, pugdalAnAM tattatsAmagrIvazAt tathA tathApariNamanAt ato na kazcidopalezo'pIti, pUrvavaikriyasamuddhAtasya jIva prayatnarUpatvena krama krama mandamandatarabhA vApannatvena kSINazaktikatvAt iSTakAryasiddheH / atha samabhUmibhAge AbhiyogyAste devAH yatkRtavantaH tadAha - ' tassa Na bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjha desabhAe ettha NaM mahaM evaM abhiseyamaNDavaM viuvvaMti' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza mAge atra khalu mahAntam ekamabhiSekamaNDapaM vikurvanti nirmAnti maNDapasya vizeSamAha 'aNegakhaMbhasayasaNiviDaM jAva gaMdharvAdvibhUyaM pecchAgharamaMDavavaNNagotti' anekasamuddhAta karake unhoMne bahumamaramaNIya bhUmibhAga kI vikarvaNA kI - ( se jahAnAmae AliMgapukkhare ivA) vaha bahusamaramaNAya bhUmibhAga AliGga puSkara ke jaisA pratIta hotA thA - kamalabIja kA nAma aliGgapuSkara hai. zaMkA - ratnAdikoM ke pudgala audArika hote haiM ve vaikiyasamuddhAta dvArA grahaNa yogya kaise ho sakate haiM. ? to isa AzaMkA kA uttara aisA haiM ki audArika bhI ve pudgala gRhota hote hue vaikriyarUpa se pariNama jAte haiM, kyoMki tattatsAmagrI ke vaza se pudgaloM kA usa usa svabhAvarUpa se pariNamana ho jAtA hai. isalie yahAM koI bhI doSa saMbhavita nahIM hotA hai. pUrva vaikriyasamuddhAta jIvakA eka prakAra kA prayatna vizeSarUpa thA. isalie usameM krama krama se manda mandatara rUpatA Ane ke kAraNa vaha kSINa zaktivAlA ho jAtA hai. isaliye isase iSTa kArya siddha nahIM hotA hai. ( tassa NaM bahusamaramaNiunassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egaM mahaM abhiseyamaMDavaM vivvati) usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka madhyabhAga meM eka vizAla abhiSeka maMDapa kI unheni vikurvaNA ko vaikriyazakti dvArA eka vizAla abhiSeka maMDapa banAyA bharabhAzIya lubhilAzanI viThuvA urI. (se jahAnAmae AliMgapukkharei vA) te mahasabha ramaNIya bhUmibhAga AliMga puSkara jevA pratIta thatA hatA. kamala khIja nuM nAma aliMga puSkara che. zakA--ratnAdikAnA pudgalA audyArika hAya che. te vaikriya samuddAta dvArA grAhya kevIrIte thaIzake che! te A AzakAnA javAkha A pramANe cheke te pudgale audArika che chatAMe gRhIta thaI te vaikriyarUpamAM pariNata thaI jAya che. kemake tat tat sAmagrInA vazathI pudgalAnuM tat tatu svabhAva rUpathI pariNamana thai jAya che eTalAmATe ahIM koIpaNa jAtanA doSanI sabhAvanA utpanna thatI nathI. pU` vaikriya samuddhAta jIvanuM eka prakAranuM prayatna vizeSa rUpahatu. ethI temAM kramazaH mandamandatararUpatA AvavAthI te kSaNa zaktiyuMkata thaI laya che. yethI khenAthI dRSTihArya siddha tu nathI. (tassa NaM bahusamaramaNijjarasa bhUmi. bhAgasla bahumajjhadesabhA entha NaM evaM mahaM abhiseyamaMDavaM viuvvaMti ) te sahusamarabhAzIya bhUmibhAganA ThIka madhyabhAgamAM eka vizALa abhiSeka maMDapanI temaNe vikuva NA karI. eTaleke vaidriya zakti bar3e tebhaye yeU vizAla abhiSeka maMDayanuM nirmANa bhyu (agakhaMbhalayasaNa 116 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 922 jambUdvIpaprajJaptisUtre stammazatasanniviSTam anekAni stambhazatAni anekazatAni stambhAH santi yatra sa tathAbhUtastam, yAvad gandhavattibhUtam gandhavattiyuktam atra yAvatpadAt rAjapraznIyopAGgagata sUryAbhadevayAnavimAnavarNako grAhayaH sa ca kiyatparyantamityAha-yAvadagandhavattibhUtamiti vizeSaNam ataeva sUtrakAra eva sAkSAdAha-'pecchAgharamaMDavavaNNagotti 'prekSAgRhamaNDapavarNako grAhya iti 'tassa NaM abhiseya maMDavassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM egaM abhiseyapeDhaM viucvaMti acchaM saha' tasya khalu abhiSekamaNDapasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAntam ekamabhiSekapIThaM vikurvanti accham astarajaskatvAt zlakSNaM nirmalamityarthaH sUkSmapugdalanirmitatvAt 'tassa NaM abhiseyapeDhassa tidisiM tao tisovANapaDirUvae viucvaMti' tasya khalu abhiSekapIThasya tridizi trIn trisopAnapratirUpakAna vikurvanti 'tesiMNa tisovANapaDirUvagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA' teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm ayametadrapaH vApI trisopAnaprativarNanAdi pratipAdayannAha-'tassa gaM'ityAdi 'tassa NaM abhiseyapeDhassa bahusamaramaNijje bhUmibhAe paNNatte tasya khalu abhiSekapIThasya bahusamaramaNiyo bhUmibhAgaH prajJaptaH 'tassa NaM (aNegakhaMbhasayasaNNividraM jAva gaMdhavadvibhUyaM pecchAgharamaMDavavaNNagotti)yaha maMDapa se kaDe khaMbhoM se yukta thA. yAvat sugandhita dhUpabattiyoM se yaha mahaka rahA thA. yAvat pada se yahAM rAjapraznIya upAGga meM varNita sUryAbhadevakI vimAna vaktavyatA yAvat gaMdhavartI bhUta isa vizeSaNa taka gRhIta huI hai. isI bAta ko sUtrakAra ne "prekSAgRhamaMDapavarNaka" isa pada dvArA sAkSAt kahA hai. (tassa NaM abhiseya. maMDavassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM egaM abhise yapeDha viuvvaMti) usa abhiSeka maMDapa ke Thoka madhyabhAga meM eka vizAla abhiSeka pITha jo (acchaM saha) acchA dhUli vihIna thA aura sUkSma pudgaloM se nirmita hone ke kAraNa lakSaNa thA. (tassaNaM abhiseyapeDhassa tidisiM tao tisovANaparisvae viucvaMti) usa abhiSeka pITha kI tIna dizAoM meM unhoMne tIna trisopAna pratirUpaka vikuvitakiye (tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA) una trisopAna pratirUpakoM kA isa prakAra se varNana toraNAM taka kiyA gayA hai. "tassa NaM bahusamaramaNijjaviDa jAva gaMdhaTTibhUya pecchAgharamaMDava vaNNagotti) me bha75 in| yAmalAmAthI yukta hato. yAvata sugaMdhita dhUpavartikAothI e mahekI rahyo hate. yAvata padathI ahIM rAjaprakSIya upAMgamAM vaNita sUryAbhadevanI vimAna vaktavyatA yAvat gaMdhavatibhUta e vizeSaNe sudhA hI 5 cha. me pAtane suutr||2- "prekSAgRhamaMDapavarNaka" se 565 sAkSAta 35. bharI che. (tassa NaM abhiseyamaMDavassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM egaM abhiseyapeDhaM viucvati) te maliSa bhayanA mema madhyabhAgamA me vizAla mabhiSepAnI tebhare vi / 3rI. me maniSa 518 (acchaM saha) 127-dhUli vihAna tumane sUkSma puga sAthI nimita havA mahala ! hetu . (tassa NaM abhiseyapeDhassa tao tisovANaparirUvae viucvaM te) te abhiSe pAnI hizAsabhA tamotra visApAna prti35| vivita 4aa. (tesiNaM tisovANapaDirUvagANa ayameyArUve vaNNAvAle paNNatte jAva toraNA) te (sI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 923 bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesamAe ettha NaM mahaM egaM sIhAsaNaM viucvaMti' tasya khallu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge atra khalu mahat eka siMhAsanaM vikurvanti 'tassa NaM sIhANassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM samati' tasya khalu siMhAsanasya ayametadpo varNavyAsa: prajJaptaH kathitaH saca vijayadevasiMhAsanasyaiva jJAtavyaH yAvaddAmavarNakam yAvadAmnAM varNakI yatra tattathAbhUtam samastam sampUrNa sUtraM vAcyamiti shessH| 'taeNaM te devA abhise yamaMDabaM viuvvaMti' tataH khalu te devAH uktavizeSaNaviziSTam abhiSekamaNDapaM vikurvanti 'viuvittA' vikuyaM nirmAya 'jeNeva bharahe rAyA jAva paccappiNaMti' yatraiva bharato rAjA yAvatprayarpayanti---yAvatpadAt yatraiva bharato rAjA tatraiva te devA upAgacchanti upAgatya uktAm AjJaptikAM bharatAya rAjJe smyntiityrthH|| ___ 'tae NaM se bharahe rAyA AbhibhogANaM devANaM aMtie eyama, soccA Nisamma hadatuha jAva posahasAlAo paDiNikkhamaI' tatAkhalu sa bharato mahArAjA AbhiyogyAnAmAjJAkAriNAM devAnAm antike etam uktaprakArakam artha viSayaM zrutvA nizamya samyakprakAreNa ssa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM egaM mahaM sIhAsaNaM viuvvaMti, tassa NaM sIhAsaNassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM sammattaMti" vijayadeva ke siMhAsana kA jaisA varNana kiyA gayA hai varNana vahI saba dAmavarNana taka kA yahAM para bhI grahaNa karalenA cAhiye "taeNaM te devA abhiseyamaDava viu ti" isa taraha kA jaba abhiSeka maDapa vikurvita ho cukAtaba (viuvittiA jeNeva bharahe rAyA jAva paccappiNati") una devoM ne maMDapa kI pUrNarUpa se. vikurvaNA ho jAne kI khavara mahArAjA bharata ke pAsa meja dI. yahAM yAvatpada se "teNeva te devA uvAgacchaMti. uvAgacchittA ANattiyaM" isa pATha kA grahaNa huA hai| (tae Na se bharahe rAyA AbhimogANaM devANaM atie eyamaDhe soccA Nisamma hatudra jAva posahasAlAo paDiNikkhamai ) zrI bharata mahArAjA ne Abhiyogya devoM se jaba yaha saba samAcArajJAta kiye to vaha chakhaMDoke adhipati zrI bharata mahArAjA bahuta hI harSita evaM pAna prati35onu mA pramANe vana tAro sudhI 4211mA mA . "tassa Na bahasama ramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesamAe etthaNaM egaM mahaMsohAsaNa viuvvaMti tassaNaM sIhAsaNassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM sammattati" (qyavanA si. hAsananuM je pramANe varNana karavAmAM AveluM che temaja "dAma sudhInuM varNana ahIM paNa aha42 se. "taeNaM te devA abhiseyama DavaM viudhvaMti' mA pramANe yAre samiSa bha75 vitiya yuupye| tyAre (viuvvittA jeNeva bharahe rAyA jAva paccappiNaMti) te bhayonI pUNa 35thI taiyAra thapAnI sUyanA te voye 200 pAse 5hoM yADI mahI yAvat 54thI "teNeva te devA uvAgacchaMti uvAgacchittA" se pAya thayo che. (taeNaM se bharahe rAyA AmiogANaM devANa aMtie payamaDhe soccA Nisamma haTTa tudra jAva posahasAlAo paDiNikkhamai) zrI bharata mahArAja yAre mAmiyAja he| pAsethI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ 924 jambUdvIpaprajJaptisUtre jJAtvA hRdi avadhArya hRSTatuSTa yAvat pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati atra yAva tvadAt hRSTatuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavazasirpad hRdaya iti grAhyam 'paDiNikamittA' pauSadhazAlAtaH pratiniSkamya bahi nirgatya 'koDuMbiyapurise sahAve sadAvittA evaM vayAsI' koTumbikapuruSAn zabdayati Ahvayati zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANupiyA! abhisekkaM hatthirayaNaM paDika peha' kSiprameva zIghrAtizIghrameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM pradhAnapaTTahastinamityarthaH pratikalpya sajjIkRtya, 'hayagaya jAva saNNAheha' haya gaja yAvat sannAhayata atra yAvatpadAt hayagajarathapravarayodhakalitAM cAturrAGgaNIM catvArihayAdIni aGgAni yasyAH sA tathAbhUtA tAM senAM sannAhayata sajjIkuruta 'saNNAhetA' sannAhayitvA sajjIkRtya 'eyamANattiyaM paccaSpiNaha jAva paccapiNaMti' etAm uktaprakArAm AjJaptikAM pratyarpayata samarpayata yAvatpratyarpayanti / kArya sampAdyakathayantItyarthaH atra yAvatpadAt te devAnupriyAH rAjJa AjJAnusAreNa hayAdi sajjIkaraNasaMtuSTa citta huA aura pauSadhazAlA se bAhara AyA yahAM yAvatpada "hRSTatuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpada hRdayaH " yaha pUrA pATha yahAM para liyA gayA hai / ( paDiNikkhabhittA koDuMbiyapurise sahAvei ) pauSadhazAlA se bAhara Akara usane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAsI) bulAkara unase bharata mahArAjA ne aisA kahA(vipAmeva bho devaNupiyA AbhisekkaM hatthirayaNaM paDika peha) he devAnupriyo tuma loga jitanI jaldI ho sake utanI jaldI apane AbhiSekya hastiratna ko sajjita karo ( paDikalpittA ha gaya jAva sAha) sajjitakarake hayagaja evaM pravara yodhAoM se kalita caturaMgiNI senA ko bhI sajjita karo ( saNNA hettA eyamANattiya paccapiNa) sajjita karake phira mujhe khabara do yahAM yAvatpada se - aisA prakaraNa samajha lenA cAhiye ki una kauTumbika puruSoM ne mahArAjA bharata ke kahe anusAra abhiSekya hastiratna ko evaM caturaMgiNI senA ko sajjita kara diyA aura e samAcAra sAMbhaLyA tA te atIva harSita temaja sa`tuSTa cittavALA thayA, ane pauSadhashaannaamaaN thI mahAra mAvyo mahIM yAvat yaha thI "hRSTatuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpa dda hRdayaH" se pUre / pATha saMgRhIta ththe| che. (paDiNikkhamittA koDa biyapurise sahAvei) pauSadhazANAmAMcI mahAra ApIne tethe TuMgie puruSAne mosA 41. (sahAvittA evaM vayAsI) molAvAne te puruSAne tethe yA pramANe madhu - (khippAmeva bho devApiyA ! abhisekka hatthirayaNa paDikappeha) he hevAnupriyo / tame zIghrAtizIghra thAliSeya istiratna ne susanti / (paDikapittA haya gaya jAva saNNAhei) santi karIne hayagaja temaja pravara ceAddhAethI kalita caturagaNI senAne paNa sajjita karo ( saNNAhetA eyamANattiya paccapiha) santi purAne pachI bhane amara Aye aDDoM yAvat padathI AjAtanuM prakaraNa samajI levu' joI eke te kauTubi ka puruSAe rAjA bharatanA Adeza mujaba AbhiSekaya hastiratna temaja catura' gaNI senAne susajjita karI jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 925 rUpaM kArya sampAditaM kRtvA uktAm AjJaptikAM rAjJe samarpayantItyarthaH 'tae NaM se bharahe rAyA majja gharaM aNupavisai jAva aMjaNagirikUDasaNibhaM gayavaI Naravara durUDhe' tataH khalu sa bharato rAjA majjanagRhaM snAnagRham anupravizati yAvat atra yAvatpadAt amupravizya snAnavidhiH tato majjanagRhAt nirgatya iti grAhyam 'annanagirikUTasannibham ajanaparvatazRGgasadRzam sAdRzyaJca uccatvena kRSNatvena ca bodhyam gajapati pradhAnapaTTahastinaM narapatiH dUrUDhaH ArUDhaH 'taraNaM tassa marahassa raNNo AbhisekkaM hatthirayaNaM durUDhassa samANassa ime aTTamaMgalagA jo ceva gamo viNIyaM pavisamANassa soceva NikkhamamANassa vi jAva apaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANIM majjha majjheNaM Niggaccha ' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH AbhiSekyam paTTahastiratnaM durUDhasya ArU sya sataH imAni aSTAvaSTau maGgalakAni purataH agre samprasthitAnIti zeSaH, ya eva gamo vinItAM tannAmnIM rAjadhAnIM pravizataH sa eva gamaH niSkrAmato'pi nirgaccha sajjita kara dene kI svabarabharata nareza ke pAsa bheja dI ( taeNaM se bhara he rAyA majjaNagharaM aNuvisai) khabara pAte hI vahabharata nareza snAna gRhameM gaye ( jAva aMjaNagirikUDasaMNibhaM gavaI va durUDhe) yAvat-vahAM jAkara usane snAna kiyA phira vaha majjanagRha se bAhara AyA bAhara Akara vaha narapati bharata mahArAjA aMjanagiri ke sadRzagajapati para ArUDha hogaye (tae NaM tarasa bharahassa raNo AbhisevakaM hatthirayaNaM dUrudassa samANassa ime aTThamaMgalagA jo ceva gamo viNIyaM pavisamANassa soceva NiksvamamANassa vi jAva appaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANiyaM majjha majjheNaM Niggacchai) jaba bharata mahArAjA abhiSekyahastiratna para ArUDha ho rahe the usa samaya unake Age sabase pahale ATha ATha kI saMkhyA meM ATha mahA maMgala dravyaprasthita hue isa taraha jaisA pATha vinItA rAjadhAnI se bharatake nikalane ke prakaraNa meM aura phira vinItA rAjadhAnI meM vijaya karake vApisa Ane ke prakaraNa meM pratipAdita kiyA jAcukA hai vahI saba pATha yahAM "bajate hue bAjoMkI maJjudhvani se jinakA citta anyatra nahIM lagA hai unhIM ke zabdoM ke yA samitIne pachI rAna pAse se agenI sUcanA bhosAvI hIdhI. (tapaNaM se bharahe rAyA majjaNaghara aNupavisai) sUnthanI bhajatAMna te larata nareza snAna ghara tara3 gayA. (jAva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gaivai NaravaI durUDhe) yAvata tyAM hanei snAna yu bhane pachI te majjana gRhamAM thI bahAra AvyA. bahAra AvIne te narapati aMjanagiri sadRza gajapati upara ArUDha thaI gayA (taraNa tassa bharahassa raNNo abhisekkaM hatthirayaNa durUDhassa samANassa ime aTThaTTha maMgalagA jo ceva gamo viNIyaM pavisamANassa so caiva NiranmANassa vi jAva appaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANIyaM majjhaM majjheNa Niggacchai) jyAre zrI bharatarAjA AbhiSekaya hastiratna upara ArUDha thaI rahyA hatA, te samae temanI AgaLa sarva prathama AThe AThanI sakhyAmAM ATha maoNMgala dravya prasthita thayA ArIte jeve pATha vinItA rAjadhAnI thI bharata mahArAjAnIkaLyA te prakaraNamAM Avela che, temaja jevA pATha vinItA rAjadhAnI mAM vijaya sapAditakarIne pachI punaH praviSTa thayA te prakaraNamAM Avela jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ 926 jambUdvIpaprajJaptisUtre to'pi tasya bharatasya kiyadantamityAha yAvadapratibudhyan apratibudhyan vinItA rAjadhAnI madhyaM madhyena madhyabhAgena nirgacchati niSkrAti 'NiggacchittA' nirgatya niSkAmya jeNeva viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disIbhAe abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai' sa bharataH yatraiva vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastye digbhAge IzAnakoNe abhiSekamaNDapaH tatreva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'abhiseyamaMDavaduvAre AbhisekkaM hatthirayaNaM ThAvei' abhiSekamaNDapabahiri AbhiSekyaM paTTahastiratnaM sthApayati ThAvittA' sthApayitvA 'AbhisekkAo hasthirayaNAo paccoruhai' AbhiSekyAta abhiSekapaTTahastiratnAt pratyavarohati avatarati 'paccoruhitA' pratyavaruhaya avatIrya 'itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallANiyA sahassehiM battosAe jaNavayakallANiyA sahassehi battosAe battosaibaddhehiM NADagasahassehiM saddhiM saMparibuDe abhiseyamaMDavaM zravaNa meM Asakta hai" isa kathina pATha taka yahAM para bhI grahaNa karalenA cAhiye isa taraha kI sthiti meM hote hue ve bharata nareza vinItA rAjadhAnI ke ThIka boca ke mArga se hokara nikale (NiggacchittA jeNeva viNIyAe rAyahANoe uttarapurasthime disIbhAe abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai) bAhara nikala kara ve cakravartI zrI bharata mahArAnA jisa aura binotA rAjadhAnI kA izAna koNa evaM jahAM para ramaNIya abhiSeka maMDapa thA vahAM para Aye (uvAgarichattA abhiseyamaMDavaduvAre AbhisekkaM hatthirayaNaM ThAvei ) vahAMAkara unhoMne AbhiSekya maMDapa ke dvAra para apane AmiSekya hastiratna ko khar3AkaradiyA (ThAvittA AbhisekkAo hatthirayaNAzro paccoruhai) khaDA karake ve usa AbhiSekyahastiratna se nIce utare ( paccoruhitA itthIrayaNeNaM battIsAe kallANiyAsahassehiM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassehiM batIsAe battIsaibaddhehiM NADagasahassehiM saddhi saMparivuDe ) nIce utara kara strIratna subhadrA Adi battIsa hajAra RtukalyANikA rAjakanyAo se 32 hajAra janapada ke mukhiyAoM ko kalyANakAriNi kanyakAoM se che, te pATha eTale ke "vAgatA vAghonA maMjudhvani thI jenuM citta anyatra saMlagna thayuM nathI. tevA vAdyone sAMbhaLavAmAMja je Asakata che' e kathita pATha sudhI atre paNa pATha saMgRhIta thayela che. A pramANe ThATha-mATha thI bharata nareza vinItA rAjadhAnI nA ThIka madhyamAM AvelA bhAgamA 262 nAyA. (NigacchittA jeNeva viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disI bhAe abhiseyamaDave teNeva uvAgacchai) mahA2 nANIne tasA (vanItA yAnI nA zAna samaya mAmiSa mahatA, tyA 54cyA. (uvAgacchittA abhiseya maMDavadabAre Abhisevaka hatthirayaNaM ThAvei) tyAM pAyIna tabhI bhAbhiSezya bhanI vAranI sabhi mAliSezya stinane su21 yu. (ThAvittA AbhisekkAo hasthirayaNAo paccoruhai) zIzamAna ta sana ne maliSezya istitna 52 thI nIya jato. (paccoruhittA hatthIrayaNeNa battIsAe jaNavayakallANiyAsahassehiM battIsaibaddhehiM NADagasahassehiM saddhi saMpariDe) nIye utarIna sI 2tna sumadrA, bhane 32 612 *tu tyAgi 21 nyaay| 32 hajAra janapadanA mukhIonI kalyANakAriNI kanyAo ane 32-32 pAtrothI baddha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 927 aNupavisai 1 tataH sa bharato rAjA strIratnena subhadrayA dvAtriMzatA mRtukalyANikA sahastraiH RtuviparItasparzatvena zItakAle uSNasparzaH grISmakAle zItasparza ityAdi rUpeNa RtuSu sukhasparzadAyikAnAM strINAM dvAtriMzatA sahastrarityarthaH yadvA'mRtakanyAtvena sadA kalyANakArikAkanyakAsahastrarityarthaH tathA dvAtriMzatA janapadakalyANikAsahastraiH janapadAH padaikadeze padasamudAyopacArAt janapadAgragaNyaH yAH kalyANikAH sadA kalyANakAriNyo rAjakanyA ityarthaH tAsAM dvAtriMzatAsahastrarityarthaH tathA dvAtriMzatA dvAtriMzadva? nATakamahastraiH dvAtriMzadvaddhaH dvAtriMzatA pAtraiH baddhaiH saMyuktaiH dvAtriMzatA nATakasahastraiH sAddha samparivrataH sampariveSTitaH san sa bharataH abhiSekamaNDapam anupravizati 'aNupavisittA, anupravizya 'jeNeva abhiseyapeDhe teNeva uvAgacchai' yatraiva abhiSekapIThaM tatraiva upAgacchati sa bharataH 'uvAgacchittA' upAgatya 'abhiseyapeDhaM aNuppadAhiNI karemANe aNuppadAhiNI karemANe purathimilleNaMtisovANapaDirUvaeNaM aura 32 - 32 pAtroM se baddha 32 hajAra nATakoM se sahita hue ve ( abhiseyamaMDavaM aNupavisai ) abhiSeka maMDapa meM praviSTa hue ( aNupavisittA ) abhiSeka maMDapa meM praviSTa hokara (jeNeva abhise yapIDhe teNeva uvAgacchada)phira ve jahAM abhiSeka pITha thA vahAM para gaye (uvAgacchittA abhiseyapeDhaM aNuppadAhiNIkaremANe 2 purathimilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM durUhai) vahAM jAkarake una bharata rAjA ne usa abhiSekapITha ko tIna pradakSiNAe kI phira ve pUrvabhAgAvasthita trisopAna pratirUpaka se hokara usa para caDha gaye (duruhittA) vahAM car3hakara ve (jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAga chai) jahAMpara siMhAsana thA vahAM para Aye-(uvAgacchittA) vahAM Akara (purasthAbhimuhe saNNisaNNetti) ve pUrvadizAkI ora mu~ha karake usa para acchI taraha se baiTha gaye (tae NaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA jeNeva amiseyamaMDave teNeva uvAgacchaMti ) isake bAda usa bharatarAjA ke 32 hajAra rAjA jana jahAM para abhiSeka maNDapa thA vahAM para Aye ( uvAgacchittA abhiseyamaMDavaM aNupavisati ) vahAM Akara ke ve amiSeka maMDapa meM praviSTa 32 12 naatt| thI parivaSTita yetAta marata (abhiseyamaDavaM aNupavisai) mli| bha75mA praviSTa thy| (aNupavisittA) amire bha75mAM praviSTa Ina. (jeNeva abhiseya pIDhe teNeva uvAgacchai) 57 tame 4 maliSe pI8 &tu tyAM pAyA (uvAgacchittA abhiseyapeDhe. anuppadAhiNI karemANe 2 pUrasthimilleNaM tisIvANapaDirUvaraNaM duruhui) tyAM te jaIne zrI bharata rAjAe te abhiSeke pIThanI traNa pradakSiNA karI. pachI teo pUrva bhAgAvasthita visopAna pratirUpake upara ArUDha thaI ne te pITha upara caDhI gayA. (dahitA) tyAM yadI tes| (jeNeva sIhAsaNe teNeva udhAgacchai) syAsiMhAsana ta tyA bhAcyA. ( uvAIcchattA) tyA bhAvAne (purasthAbhimuhesaNNisaNNetti) temA (6 ta26 bhuma 4zana siMhAsana 852 sArI zata sI gayA. (taeNaM tassa bharahassa raNNo battIsa rAya sahassA jeNeva abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchati) tyA2 mA ta lata mahA nA 322 zaye jyAM mAniSa bha75 tA tyA mAvyA. (udA. gacchittA amiseyamaMDavaM aNupavisati ) tyA bhAvI tamA ali bha75mA vi4 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ na ANANrvind 928 jambUdvIpaprajJaptisUtre dUsaii' abhiSekapITham anupradakSiNI kurvan anumadakSiNo kurvan paurastyena pUrvabhAgAvasthitena trisopAnapratirUpa keNa durohati-Arohati dUrUhya ArUhya 'jeNeva sohAsaNe teNeva uvAgacchai' yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati sa bharataH uvAgacchittA' upAgatya 'puratthAbhimuhe saNNisaNNetti' pau styAbhimukhaH pUrvAbhimukho bhUtvA sanniSaNNaH samyaktayA yathaucityena upvissttH| 'taeNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA jeNeva abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchaMti tataH khalu tasya bharatasya rAjJo dvAtriMzadrAjasahasrANi dvAtriMzatsahasrANi rAjAnaH yatraiva abhiSekamaNDapaH tatraiva upAgacchanti, 'uvAgacchittA' upAgatya 'abhise yamaMDavaM aNupavisati' te rAjAnaH abhiSekamaNDapam anupravizanti 'aNupavisittA' anupravizya 'abhiseyapeDhaM aNuppayAhiNI karemANe aNuppayAhiNI karemANe uttarilleNaM tisovANapaDirUvaraNaM jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti' abhiSekapITham anupradakSiNI kurvantaH anupradakSiNI kurvantaH auttarAheNa trisopAnapratirUpakeNa yatraiva bharato rAjA tatrava upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'karayala jAva aMjali kaTu bharaha rAyANaM jaeNaM vijaeNaM baddhAveMti' karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasAvarta mastake ajali kRtvA bharataM rAjAna jayena vijayena ca jayavijayazabdAbhyAM te dvAtriMzatsahasrANi rAjAno varddhayanti 'vaddhAvittA' varddhayitvA tassa bharahassa raNNo NaccAsaNNe NAidUre susvasamANA jAva pajjuvAsaMti' tasya bharatasya rAjJenAtyA sanne nAtidUre zuzrUSamANAH sevamAnAH santo hue ( aNupavisittA abhise yapeDhaM aNuppayAhiNIkaremANA2 uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti) praviSTa hokara unhoMne abhiSeka pITha kI tIna pradakSiNAe~ do aura phira ve uttaradigavartI trisopAna se hokara usapara caDha gaye evaM jahAM para bharata mahArAjA the vahAM para Aye (uvAgacchittA) vahAM para Akarake unhone (karayala nAva aMjaliM kaTTa bharahaM rAyANaM jaeNaM vijaNaM vaddhAti) donoM hAthoM kI aMjuli banAkara aura use mastaka para dharakara bharata rAjA ko jaya vijaya zabdo dvArA vadhAI dI (vaddhAvittA tassa bharahassa raNo gaccAsaNNe NAidUre sussUsamANA jAva pajjuvAsaMti) vadhAI dekara phira ve 32 hajAra rAjA bharata mahArAjA ke pAsa yathocita sthAna para sevA karatehue baiTha gaye yahAM para yAvat zabda se 16 hajAra devAMkA grahaNa huA hai kyoMki ye deva bhI cakavartI kI thayA. (aNupavisittA abhiseyapeDhaM anuppayAhiNI karemANA 2 uttalleiNaM nisovANapaDi. rUvaeNa jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati) praviSTa namo bhani pAnI traNa pradakSiNA karI ane tyArabAda teo uttaradizvatatripAna upara thaIne tenI upara yaDhI gayA. anayAM marata 20 tAtyA gayA. (uvAgacchittA) tyA bhAvInatamA (karayala jAva aMjali kaTu bharahaM rAyANa jAdaNaM vijaeNa vaddhAti) bhanne hAthAnI malinAvI, ane tene mastaka upara mUkIne bharata rAjAne jaya-vijaya zabda vaDe vadhAmaNI ApI. (saddhAvittA tassa bharahassa raNo NaccAsaNNe NAidUre sussUsamANA jAva paja vadhAmaNI ApIne pachI te 32 hajAra rAjA bharata rAjAnI pAse yathecita sthAna upara sevI karatA besI gayo ahIM. yAvatupada thI 26 hajAra devenuM grahaNa thayuM che kemake e devo paNa caka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU. 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 929 yAvatparyupAsate atra yAvatpadAt SoDazadevasahasrANi itigrAhyam ete devA api paryupAsate 'taeNaM tassa bharahassa raNNo seNAvairapaNe nAva satyavAhappabhiIo te'vi tahaceva gavaraM dAhiNilleNaM tisovANapaDirUpaeNaM jAva pajjuvAsaMti'tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH senApatiratnaM yAvat sArthavAhaprabhRtayaH te'pi tathaiva pUrvavadeva yathA dvAtriMzatsahasrasaMkhyakAH rAjAnaH prathamaM yatra abhiSekamaNDapaH tatra upAgacchanti tato'mi SekamaNDapamanupravizanti tathA te'pItibhAvaH navaraM pUrvApekSayA'yaM vizeSaH dAkSiNAtyena dvAreNa trisopAnapratirUpakeNa yAvat paryupAsate atra yAvatpadAt dakSiNadvAreNa trisopAna pratirUpakeNa yatra bharato rAjA tatra upAgacchanti tato'JjalimuktavizeSaNaviziSTaM kRtvA jayavijayazabdAbhyAM varddhayanti, tataH tasya rAjJo nAtidUre nAti samIpe zuzrUSamANAH santaH te paryupAsate iti kramo bodhyaH 'seNAvairayaNe jAva' atra yAvatpadAt senA patiratna, gAthApatiratna varddhakiratna purohitaratnAni trINi SaSTayadhikAni sUpakArazatAniaSTAdazazreNipazreNayaH, anye ca bahavo rAjezvaratalavara yAvat sArthavAhaprabhRtayo grAhyAH ||suu030|| sevA karate haiM (taeNaM tassa bharahassa raNo seNAvairayaNe jAva satthavAhappabhiIo te'vi taha ceva- NabaraM dAhiNilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM jAva panjuvAsaMti) isake bAda usa marata mahArAjA kA senApatiratna suSeNa yAvat mArthavAha Adi jana ye saba bhI pUrva kI taraha hI abhiSeka manDapa meM Aye yahAM para ina ke AnekA aura Akarake yathocita sthAna para baiTha jAneka kA saba kathana jaisA 32 hajAra rAjAoM ke Ane ke aura yathocitasthAna para vaiThane taka ke sambandha meM kiyA gayA hai-vaisA hI kara lenA cAhiye parantu isa kathana meM usa kathana kI apekSA yahI vizeSatA hai ki ye saba senApati Adi jana dakSiNa digvartI trisopAna se hokara abhiSeka pITha para caDhe senApatiratnake sAtha jo yAvatpada AyA hai usase gAthApatiratna varddhakiratna, purohitaratna ina tIna ratno kA, 360 rasoIyoM kA bhojana pakAne vAlokA zreNiprazreNijanoM kA tathA anya aura bhI aneka rAjezvaratalavara AdikA grahaNa huaahai||suu030|| patana sevAmA 29 cha. (taeNaM tassa bharahassa raNNo seNAvairayaNe jAva satthavAhappabhiIo te'vi tahaceva-NavaraM dAhiNilleNa tisovANapaDirUveNa jAva pajjuvAsati)tyArAhate zrIsarata rAjAnA senApati ratna suSeNa yAvatu sArthavAha vagere loke paNa pUrvavat abhiSeka maMDapamAM AvyA. ahIM e save ke AvyA ane AvIne yAcita sthAna upara besI gayA e aMge je pramANe 32 hajAra rAjAo aMge je pramANe kahevAmAM AvyuM che tevuM ja kathana samajI levuM joIe. paNa A kathana mAM te kathananI apekSAe eja vizeSatA che ke e sa senA pati vagere leke dakSiNa diggata tripAna upara thaIne AbhiSeya pITha upara caDhI gayA. senApati ratnanI sAthe je yAvat pada Avela che, tenAthI gAthApati ratna, vaddhakirana purahita rana, e traNa ratno nuM. 360 sUpakAronuM-bhajana banAvanArA raIAonuM, zreNi-prazreNi jananuM temaja anya paNa aneka rAjezvara talavara vagerenuM grahaNa thayuM che. sUtra-3 117 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlama-taeNa se bharahe rAyA Abhioge deve sahAvei saddAvittA evaM aurat - khipAmeva bhI devANuppiyA ! mamaM mahatthaM mahagghaM maharihaM mahAseyaM vaha tapaNaM te AbhiogikA devA bharaNaM raNNA evaM vuttA samANA haTTatuTTha cittA jAva uttarapuratthimaM disImAgaM avakkamaMti avakkamittA veuvviyasamugdhAraNa samohaNaMti evaM jahA vijayassa tahA itthaMpi jAva paMDagavaNe egao milAyaMti egao milAittA jeNeva dAhiNabhara he vAse jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti uvAga cchittA viNIyaM rAyahANI aNuppayAhiNI karemANA 2 jeNeva abhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA taM mahagghaM maharihaM mahArAyAbhiseyaM udvaveMti, taraNaM taM bharahaM rAyANaM battIsaM rAyasahassA sobharNasi tihikaraNa divasaNakkhattamuhuttaMsi uttarapovayAvijayaMsi tehi sAbhAviehi ya uttaraveucciehi ya varakamalapaiTThANehiM surabhivaravAri paDipuNNehiM jAva mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisicaMti abhiseo jahA vijayassa abhisiMcittA patteaM 2 jAva aMjaliM kaTTu tAhiM iTThA hiM jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhIttikaTTu jayajayasadaM paraMjaMti / tae NaM taM bharahaM rAyANaM seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiNNiya saTTA sUyasayA aTThArasa seNippaseNIo aNNeya bahave jAva satyavAppa bhaio evaM ceva abhisicaMti tehiM varakamalapaTThANehiM tava jAva abhidhutiya solasadeva sahassA evaM ceva Nava raM pamhasukumAlae jAva mauDaM piNarddhati, tayaNaMtaraM ca NaM dadaramalayasugaMdhiehiM gaMdhehiM gAyAhiM abbhukkheti divvaM ca sumaNodAmaM piNaddheti, kiMbahuNA ! gaMThima veDhima jAva vibhUsiyaM kareMti, taNaM se bharahe rAyA mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisiMcie samANe ko vipurise sadAvei sadAvittA evaM vayAsI - khippAmeva bho devAzuppiyA ! hatthikhaMdhavaragayA viNIyAe rAyahANIe siMghADaga caukka caccara jAva mahApahapahesu mahayA mahayA saddeNaM uggho se mANA ugghosemANA 930 jambudvIpaprajJaptisUtra "
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 931 ussukkaM ukkaraM ukkiTTha adijjaM amijja abbhaDapavesaM adaMDakudaMDimaM jAva sapurajaNavayaM duvAlasasaMvacchariaM pamoyaM ghoseha mameya mANattiyaM paccappiNahitti, taeNaM te koDaMbiyapurisA bharaheNaM raNNA evaMvuttA samANA haTThatuTThacittamANaMdiyA pIimaNA harisavasavisappamANahiyayA viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti paDisuNittA khippAmeva hatthikhaMdhavaragayA jAva ghosaMti ghosittA eyamANattiyaM paccappiNati taeNaM se bharahe rAyA mahayAmahayA rAyAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo abbhuDhei abbhuTTittA itthIrayaNeNaM jAva NADagasahassahiM saddhi saMparivuDe abhiseyapeDhAo purathimilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhai, paccoruhitA abhise yamaMDavAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI jAva dUrUDhe / tapaNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA abhiseyapeDhAo uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti, taeNaM tassa bharahassa raNo seNAvairayaNe jAva satthavAhappabhiIo abhiseyapeDhAo dAhiNIlleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti, taeNaM tassa bharahassa AbhisekkaM hatthirayaNaM dUrUDhassa samANassa iDhe aTThaTThamaMgalagA purao jAva saMpatthiyA jo'vi ya aigacchamANassa gamo paDhamo kuberAvasANo soceva ihaMpi kamo sakArajaDho NeyavvA jAva kubegevva devarAyA kelaassihrisiNgbhuuyNti| taeNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisai aNupavisittA jAva bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei pArittA bhAyaNamaMDavAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA uppi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM jAva bhujamANe viharai taeNaM se bharahe rAyA duvAlasasaMvacchariyaMsi pamoyaMsi Nivvattasi samANaMsi jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIai jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ 932 ____jambUdvIpaprajJaptisUtre NisIittA solasadevasahasse sakArei sammANei sakkAritA sammANittA paDivisajjei paDivisajjitA battIsaM rAyavara sahassA sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA seNAvairayaNaM sakArei sammANei sakAritA sammANittA jAva purohiyarayaNaM sakkArei sammANei sakkArittA sammANittA evaM tiNNi saDhe sukyArasae aTThArasa seNippaseNIo sakArei sammANei sakkAritA sammaNittA aNNe ya bahave rAisara talavara jAva satthavAhappabhiio sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA paDipisajjei paDivisajjittA uppiMpAsAyavaragae jAva viharai ||suu031|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA AbhiyogyAna devAn zabdayati zabdayitvA evaM avAdIkSiprameva bho devAnupriyA ! mama mahArtham mahAgham mahArham mhaaraajyaabhissekmupsthaapyt| tataH khalu te AbhiyogyA devAH bharatena rAjJA evamuktAH santaH hRSTatuSTa citta yAvat uttarapaurastyaM digbhAgam apakAmanti apakramya vaikriyasamudghAtena samavaghnanti, evaM yathA vijayasya tathA ittharmApa yAvat paNDakavane ekato milanti ekato militvA, yatraiva dakSiNA bhAratavarSavarSa yatraiva vinItA rAjadhAnI tatraiva upAgacchanti upAgatya vinItAM rAjadhAnImanupradakSiNI kurvantaH anupradakSiNI kurvantaH yatraiva abhiSekamaMDapo yatraiva bharatorAjA tatraiva upAgacchanti upAgatya tat mahAtha mahAgha mahAhaM mahArAjyAbhiSekam upasthApayanti, tataH khalu taM bharataM rAjAnaM dvAtriMzadAjasahasrANi zobhane tithikaraNadivasanakSatramuhUrte uttaraprauSTapadA vijaye taiH svAbhAvikaizca uttaravaikriyaizca varakamalapratiSThAnaiH surabhivaravAripratipUrNaiH yAvat ma. hatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiJcanti abhiSeko yathA vijayasya, abhiSicya pratyekaM pratyeka yAvat aJjaliM kRtvA tAbhiriSTAbhiH yathA pravizato bhaNitA yAvat viraha iti kRtvA jaya jaya zabdaM prayuJjanti | tataH khalu taM bharataM rAjAnaM senApatiratnaM yAvat purohitaratnam trINi ca SaSThAni sUpazatAni aSTAdaza zreNiprazreNayaH anye ca bahavo yAvat sArthavAhaprabhRtayaH evameva abhiSiJcanti taiH varakamalapratiSThAnaiH tathaiva yAvat abhiSTavanti ca SoDazadevasa hasrANi evameva navaraM pakSmasukumArayA yovat mukuTa pinhynti| tadanantaraM ca khalu dardaramalayasugandhitaiH gandhaiH gAtrANi abhyukSanti divyaM ca sumanodAma pinahyanti kiM bahunA ? prandhimaveSTima yAvat vabhUSitaM kurvanti tataH khalu sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH samAnaH kauTumbika puruSAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH ! hastiskandhavaragatAH vinItAyA rAjadhAnyAH zRGgATaka trikacatuSkacatvara yAvat mahApathapatheSu mahatA mahatA zabdena udghoSayantaH ucchulkam utkaram utkRSTam adeyam ameyam abhaTapravezam adaNDakuda Dimam yAvat sapurajanajAnapadam dvAdazasaMvatsarikaM pramoda ghoSayata, ghoSayitvA mama etAmAjJaptikAM pratyarpayata iti tataH khalu te kauTambikapuruSAH jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 933 bharatena rAjJA evamuktAH santaH hRSTatuSTavittAnanditAH prItimanasaH harSavazavisarpad hRdayAH vinayena vacanaM pratizRNvanti pratizrutya kSiprameva hastiskandhavaragatAH yAvad ghoSayanti ghoSayitvA etAmAjJaptikAm pratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH san siMhAsanAd abhyuttiSThati abhyutthAya strIratnena yAvat nATakasahauH sArddham saMparivRto'bhiSekapIThAt paurastyena trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati pratyavaruddha abhiSekamaNDapAt pratiniSkAmati pratiniSkamya yatraiva AbhiSekyaM hastiratna tatraiva upAgacchati upAgatya aJjana garikUTasannibhaM gajapatiM yAvad durUDhaH / tataH khalu tasya bharatasya rAjJo dvAtriMzadrAjasahasrANi abhiSekapIThAt auttarAheNa trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohanti / tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH senApatiratnaM yAvat sArthavAhaprabhRtayaH abhiSekapIThAt dAkSiNAtyena trilopAnapratirUpakeNa pratyavarohanti / tataH khalu tasya bharatasya rAjJa AbhiSekya hastiratnaM durUDhasya sataH imAni aSTASTamaGgalakAni purato yAvat samprasthitAni yo'pi ca atigacchato gamaH prathamaH kuberAvasAnaH sa eva kramaH ihApi sa kAravarjito netavyo yAvat kailaasshikhrishRnggbhuutmiti| tataH khalu sa bharato rAjA majanagRham anupravizati anupravizya yAvat bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH aSTamabhakta pArayati pArayitvA bhojanamaNDapAta pratiniSkAmati pratiniSkramya upari prAsAvaragataH sphuTadbhi mRdaGgamastakai ryAvad bhujAno viharati / tataH khalu sa bharato rAjA dvAdaza samvatsarike nirvate sati yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati upAgatya yAvad majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yAvat siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSodati niSadya SoDazadevasahasrANi satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya prativisarjayati prativisRjya dvAtriMzadrAjavarasahasrANi satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya yAvat senApatiratnaM satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya yAvat purohita ne satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya trINi SaSTAbi sUpakArazatAni aSTAdazazreNiprazreNIH satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya anyAMzca bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtIn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya prativisarjayati prativisajya upari prAsAdavaragato yAvat viharati ||suu0 31 / / 'TIkA-'taeNaM se' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA Abhioge deve sadAvei' tataH khalu tadanantaraM kila sa bharato rAjA AbhiyogyAn AjJAkAriNo devAn zabdayati Ahvayati 'taeNaM se bharahe rAyA Abhiyoge deve sadAvei' ityAdi TIkArtha-(eNaM se bharahe rAyA Abhioge deve saddAvei) isake bAda usa bharata mahArAjA ne AbhiyogyadevoM ko bulAyA ( saddAvittA evaM kyAsI ) aura bulAkara una AjJAkArI 'tapaNaM bharahe rAyA Abhioge deve sahAvei' tyAha TI -(taeNaM se bharahe rAyA Abhioge deve sahAvei) tyAra mAhasarata zanaye sAmiyogivAna masAlyA. (saddAvittA evaM vayAsI) mane mosAvInatesArI mAliyogika jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'sAvitA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khipAmeva bho devAnupiyA ! mama mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyA'bhiseyaM ubave ' kSiprameva zIghrAtizIghrameva bho devAnupriyAH / mama 'mahatthaM ' mahArtham mahAn arthaH maNikanakaratnAdika upayujyamAno vyApriyamANo yasmin sa tathAbhUtastam, tathA mahArgham mahAn ardhaH yatra sa tathA bhUtastam tathA mahArham mahat utsavamarhatIti mahArha :- utsayogyavAdyavizeSastam evaMbhUta mahArAjyAbhiSekaM upasthApayata sampAdayata 'tara NaM te AbhiyA devA bharaNaM raNNA evaM vRttA samANA haTThatuTTha citta jAva uttaraputthimaM disIbhAgaM avakkamaMti' tato bharatasya rAjJa AjJaptyanantaraM khalvete AbhiyogyA devA bharatena rAjJA evamuktAH santo dRSTatuSTa citta yAvad uttaraporastyaM digbhAgam IzAnakoNam apakrAmanti gacchanti atra yAvatpadAthaSTatuSTa cittAnanditAH prItimanasaH paramasaumanasyatAH harSavaza sirpad hRdayAH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvartta mastake aJjaliM kRtvA evaM svAminaH ! yathaiva yUyam Adizatha tathaiva AjJayA anusAreNa vayaM kurma ityevaM rUpeNa vinayena vacanaM pratizRNvanti pratizrutya iti grAhyam / 'avakkamittA' apakramya gatvA 'veucciyasamugdhApUrNa' mamohati 'vaikriyasamudghAtena vaikriyakaraNArthaka prayatnavizeSeNa samavanti AbhiyogyadevoM se aisA kahA - ( khippAmeva bho devANuviyA mama mahatthe mahagghaM mahariyaM mahArAyA bhiseyaM uvaduveha) he devAnupriyo ! tumaloga zIghra hI mANikaratnAdirUpa padArtha jisameM sammilita hoM, tathA jisameM AI huI vastueM saba vizeSa mUlyavAlI hoM evaM jisameM utsava ke yogya vAdyavizeSa hAM aise mahArAjAbhiSeka ke yogya sAmagrI kA prabandha karo (taeNaM te AbhiogiyA devA bharaheNaM raNNA evaM vRttA samANA hadrutaducittajAva uttarapurathimaM disIbhAgaM avakkamaMti) isa prakAra zrIbharata mahArAjA ke dvArA kahe gaye ve abhiyogika deva bahuta adhika harSita evaM saMtuSTa citta hue yAvat-ve IzAna kone meM cale gaye yahAM yAvatpada se "cittAnanditAH prItimanasaH " Adi pUrvokta pAThagRhIta huA hai aura yaha pATha " paDiNittA " pada taka gRhIta huA hai (avakkamittA- ve ubviyamugdhAeNaM samohaNaMti ) IzAna dizA meM jAkara u -unhoMne vaikiyasamuddhAta dvArA heve| ne thA prabhAze udhuM- (khipyAmeva bho devANuppiyA ! mama mahatthe mahagdhaM mahariyaM mahArAyAbhiseya uvaveha) he hevAnupriyo ! tubhe boI zIghra bhAgI ratnAhi 35 padArtho mAM sammilita hAya, tathA jemAM Avela sarva vastue mUlyavAn hAya, temaja jemAM utsava ceAgya vAgha vizeSa hoya evI mahArAjyAbhiSeka mATe ceAgya sAmagrInI vyavasthA karo. (sarvAM te abhiogiyA devA bharaheNaM raNNA evaM vRttA samANA haTTa tuTU citta jAva uttarapurarithamaM disIbhAgaM avakkamaMti) yA pramANe larata mahArAja vaDe yAjJathayeAte mAliyoga hai| khUba adhika hati temaja sa`tuSTa citta thayA yAvat te IzAna ANa tarapha jatA rahyo mahI mAsA yAvat pahathI "vittAnanditAH prItimanasaH" yahi pUrvokta pAuno sagRha thayeoso che. mane the yA " paDiNittA" yaha suzrI gRhIta thayelo che. (avakkamittA ve vimugdhAraNaM samohaNaMti) IzAna AzumAM kahane tebhalo vaipriya samuddadhAta paDe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 935 AtmapradezAn bahiH dUrato vikSipanti 'evaM jahA vijayassa tahA itthaMpi jAva paMDagavaNe egao milAyaMti' evam itthaM prakAramabhiSekasUtram yathA vijayasya-jambUdvIpavijayadvArA dhipadevasya tRtIyopAGge proktam 'tahA itthaMpi' tathA'trApi vijJayam yAvat paNDakavane ekataH ekatra milanti atra ca yAvatpadAt sarvApi abhiSeka sAmagrI vaktavyA sAcottaratra jinajanmAdhikAre paJcamavakSaskAre patrAkArarItyA viMzatyuttarazate sUtra nijadattAGkarItyA paJcamavakSaskAre aSTamasUtre vakSyate tatra tatsUtrasya sAkSAdarzitatvAt tata eva sarva draSTavyam / 'ego milAittA' ekataH- ekatra militvA 'jeNeva dAhiNabharahe bAse jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti' yatraiva dakSiNArddhabhAratavarSa yatraiva vinItA rAjadhAnI tatraiva te devAH upAgacchanti 'uvAgacchi tA' upAgatya 'viNIyaM rAyahANi aNuppayAhiNI karemANA aNuppayAhiNI karemANA jeNeva abhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti' vinItAM rAjadhAnIm anupradakSiNI kurvantaH anupradakSiNo kurvantaH yatraiva abhiSekamaNDapo apane Atmapradezo ko bAhara nikAlA (evaM jahA vijayassa tahA itthaMpi jAva paMDagavaNe-egao milAyaMti) isa taraha jambUdvIpa ke vijayadvArake adhipati deva-vijaya ke prakaraNa meM tRtIya upAGga meM abhiSeka-sUtra kahA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI vahI abhiSeka-sUtra, yAvat ve sabake saba paNDaka vana meM ekatrita hojAte haiM yahAM taka kA kahalenA cAhiye / yahAM yAvat pada se samasta abhiSeka samAgrIgRhIta huI hai. vaha Age jinajanmAvikAra meM paMcama vakSaskAra meM patrAkArarItyA 120 sUtrameM aura mere dvArA datta aGkarIti se paMJcamavakSaskAra meM AThave sUtrameM kaho jAvegI ataH vahIM se yaha saba jAnane meM AjAvegI. (egao milittA) paMDaka vana meM ekatrita hokara (jeNeva dAhiNaddhabharahe vAse jeNeva viNoyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti)ve saba ke saba deva jahAM dakSiNArddha bharatakSetra thA. aura isameM bhI jahAM vinItA rAjadhAnI thI vahAM para Aye (uvAgacchittA viNIyaM rAyahANI-aNuppayAhiNI karemANe 2 jeNeva abhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti) vahAM Akara ke unhoMne usa vinItA rAjadhAnI ko tIna pradakSiNAeM kI bAda meM jahAM abhiSeka pAtAnA mAtmaprazAne zarIrathI pA2 4AyA. (evaM jahA vijayassa tahA ityapi jAva paMDagavaNe egao milAyaMti) pramANe pUdIpanA viyadvArA adhipati 35-piyana 4265 mAM tRtIya upAMgamAM abhiSeka sUtra kahevAmAM Avela che te pramANe ja ahIM paNa abhiSeka sUtra yAvat te sarva paMDakaMvanamAM ekatra thaI jAya che. ahIM sudhI pATha grahaNa kara joIe. ahIM yAvat padathI samasta abhiSeka sAmagrI gRhIta thayelI che. te AgaLa jina janmAdhi kAramAM, paMcamavakSaskAramAM, patrAkAra rItyA 120 mA sUtramAM ane mArA vaDe datta aMka rItithI paMcamavakSaskAranA AThamAM sUtramAM kahevAmAM Avaze. ethI jijJA o e aMge tyAMthI or opan prayatna 42. (egao milittA) 54 panamA se dhana. (jeNeva dAhiNabharahe vAse jeNeva viNoyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti) tme| so yAM viniit| pAnI tI tyAM mAyA. (uvAgacchittA viNIyaM rAyahANoM aNuppayAhiNI karemANe 2 jeNeva abhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati) tyA bhAvAna bhare jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ 936 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre yatraiva zrI bharato rAjA tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyAbhiseyaM upadvati' te devAH tat pUrvoktaM mahAtha mahArgha mahArha mahArAjyAbhiSeka mahArAjyAbhiSekopayogikSIrodakAdyupaskaraNamityarthaH upasthApayanti upaDhauMkayanti rAjJaH samIpe AnayantItyarthaH vaikriyazattayA niSpAditAni sarvANi ratnagajAzvAdIni bahumUlyAni vastUni AnIya samarpayantIti atha pUrvakRtyaM pUrvamuttvA uttarakRtyamAha-'taeNaM' ityAdi'taeNaM taM bharahaM rAyANa battIsaM rAyasahassA sobhaNaMsi tihi karaNadivasaNakhattamuhattaMsi uttarapovayA vijayaMsi tehiM sAbhAviehiya uttarave uviehi ya varakamala paiTANehi surabhivaravAripaDipuNNehiM jAva mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisiMcaMti' tataH khalu taM bharataM rAjAnaMdvAtriMzadrAjasahastrANi zobhane nirdoSaguNayukte tithikaraNadivasanakSatramuhUrte atra samAhAradvandvaH tataH saptamyekavacanam tatra tithiH riktArkendudagdhAdiduSTatithibhyo bhinnA jayAditithiH / karaNaM viziSTa divasaH durdinagrahaNotpAtadinAdibhyo bhinnadivasaH nakSatra rAjyAbhiSekomaMDapa aura usameM bhI jahAM cakravarti zrI bharata mahArAjA the vahAM para ve Aye(uvAgacchittA taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyAbhiseyaM uvaveti) vahAM Akara ke unhoM ne usa mahArtha mahArya evaM mahArha mahArAjAbhiSeka ko samasta sAmagrI ko rAjAke samakSa upasthita kara diyA arthAt vaikiyazakti dvArA niSpAdita-samasta ratna gana, azva AdirUpa bahumUlya vastuoM ko lAkara samarpita karadiyA (tae NaM taM bharahaM rAyANaM vattIsaM rAyasahassA sobhaNaMsi tihikaraNadivasaNakkhattamuttasi uttarapoTTakyA vijayaMsi tehiM sAmAvie hiya uttaraveuviehiya vara kamala paidANehiM surabhivaravAripaDipuNNehiM jAva mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisiMcaMti) isa ke bAda zrobharata mahArAjA kA una 32 hajAra rAjAoM ne nidoSaguNayukta tithi karaNa divasa-nakSatra samanvita muhUrta meM abhiSeka kiyA riktA Adi duSTa tithiyoM se bhinna jo jayAditithiyAM hotI haiM ve zubhatithiyAM mAnI jAtI haiM karaNa nAma viziSTa divasa kA hai. yaha divasa durdina, grahaNa, utpAta Adi se bhinna-rahita-hotA haiM. rAjya meM abhiSeka-ke yogya jo zravaNa Adi vara nakSatra te vinItA rAjadhAnInI traNa pradakSiNA karI. tyAra bAda jyAM abhiSeka maMDapa ane temAM 5 nayAM bharata rAhatA tyA mAvyA. (uvAgacchittA taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyA bhiseyaM uvaTThati) tyo mApIna bhaNe te mahAtha, mahA mana maDAI mahAnyAlinI samasta sAmagrIne rAjAnI sAme mUkI dIdhI. arthAta vaikriya zakti vaDe niSpAdita samasta 2tna, 100 madha, mAhi 35 pahubhUkhya vastumAne sAcIna samamita za. (taeNaM taM bharaI rAyANaM battIsaM rAyasahassA sobhaNasi tihikaraNadivasaNakkhattamuhutta si uttarapoDhavayA vijayaMsi tehiM sAbhAviehiya uttaraveuvirahiya varakamalapaiTThANehiM surabhivaravAripaDipuNNehi jAva mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisiMbaMti) tyA2mA lata nana32 innara rAjAoe nirdoSa guNa yukta tithi, karaNa divasa nakSatra-samanvita muhUta mAM abhiSeka karyo. riktA vagere duSTa tithiothI bhinna je jaya Adi tithio hoya che tene zubhatithie mAnavAmAM Ave che. karaNa nAma viziSTa divasanuM che. e divasa dudina, grahaNa, utpAta jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSeka viSaya kanirUpaNam 937 payogi zravaNAdi trayodaza nakSatrANAmanyatarat uktaJca" abhiSiko mahIpAlaH zruti jyeSTho laghughuvaiH / mRgAnurAdhA pauSNaizca ciraM zAnti vsundhraam| 1 / iti muhUrttaH abhiSekoktanakSatra samAnadaivata iti tasmin uttara prauSThapadAvijaye - uttara proSThapadA uttarabhAdrapadA nakSatraM tasya vijayo nAma muhUrttaH abhijidAhvayaH kSaNa tasmin ayaM bhAvaH - muhUrttAparaparyAyaH paJcadazakSaNAtmake divase'STamakSaNaH, tallakSaNa cedaM jyotiH zAstre prasiddham dvauyAmau ghaTikA nyUnau dvau yAmau ghaTikA'dhikau / vijayonAma yogo'yaM sarvakArya prasAdhakaH // 1 // ta tastaiH pUrvoktaiH svAbhAvikai ruttaravaikriyaizca varakamalapratiSThAnaiH varakamale pratiSThAnaM sthiti yeSAM te tathA bhUtAstaiH aSTa sahasraghaTairitigamyaM punaH kIdRzaiH surabhi varavAripratipUrNaiH zreSTha sugandhijalavyAptaiH yAvada mahatA mahatA garIyasA rAjyAbhiSekeNa abhiSiJcanti atra haiM unameM se koI eka nakSatra kA honA hI zubha nakSatra kahA gayA hai. uktaMca - abhiSikto mahIpAlaH zruti jyeSThAladhudhuvaiH / mRgAnurAdhA pauSNaizca ciraM zAsti vasundharAm // 1 // abhiSeka ke samaya ukta nakSatroM kA samAna devatA vAle honA - yaha muhUrta kahA gayA hai. uttara proSThapadA vijaya kA tAtparya hai uttarabhAdrapadA nakSatra kA vijaya - abhijitanAmakA kSaNa meM yaha abhiSeka kiyA gayA tAtparya yaha hai dina paJcadazakSaNAtmaka divasa hotA hai isameM aSTama kSaNarUpa muhUrta hotA hai. usakA lakSaNa jyotizazAstra - meM aisA kahA gayA hai dvau yamau ghaTikAnyUnau dvau yAmau ghaTikAdhiko vijayonAma yogo'yaM sarvakArya prsaavkH| 1 / bharata mahArAjA kA jo rAjyAbhiSeka kiyA gayA vaha surabhijala se paripUrNa hue svAbhAvika kalazoM dvArA tathA uttaravikriyA se devoM ne jinheM vikurvita kiyA hai. aise aise kalazoM dvArA kiyA gayA / ye kalaza zreSTha kamaloM ke Upara sthApita kiye hue the tathA saMkhyA meM 1008, the. yaha abhiSeka sAdhAraNa rUpa se karane meM nahIM AyA kintu bar3e bhArI ThATha bATa se hI karane vagerethI bhinna--rahita-hAya che. rAjyamAM abhiSeka ceAgyaje zravaNa Adi uttara nakSatro che, temanAmAMthI kAI eka nakSatra hAya te ja zuma kahevAyache. ukta ca- abhiSikto mahIpAlaH zrutijyeSThA laghudhuvaiH / mRgAnurAdhA pauSNaizca cirazAsti vasundharAm // 10 // abhiSeka vakhate ukta nannenA samAna devatAvALA thavu e muhUta kahevAmAM Ave che. uttara prauNapanA vijayanuM tAtpa che, uttarabhAdrapadA nakSatrane vijaya-abhijIta nAmakakSaNa te kSaNamAM abhiSeka karavAmAM AvyeA. tAtparya A pramANe che ke divasa-paMcadaza kSaNAtmaka divasa hoya che. emAM aSTama kSaNa rUpa mudbhUta hoya che. enuM lakSaNa yAtiSa zAstramAM A pramANe kahevAmAM Avela che yA ghaTikA nyUnau dvau yAmau ghaTikAdhiko vijayonAma yogo'yaM sarvakArya prasAdhakaH // 10 // bharatane je rAjyAbhiSeka karavAmAM Avye te surabhi jalathI paripUrNa thayelA svAbhAvika kaLaze| vaDe temaja uttaravikriyAthI jemane devA e viviMta karyAM che. evA kaLaze|vaDe karavAmAM AvyA. e kaLaze zreSTha kamaLenI upara sthApita karavAmAM AvyA hatA. sakhyA mAM e kaLazeA 1008 hatA. e abhiSeka sAdhAraNa rUpamAM Ayejita thayA nahi paNa bhAre ThATha 118 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ 938 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvatpadAt 'caMdaNakayavaccaehiM AviddhakaMTheguNehiM paumuppalapihANehiM karayalapariggahiehiM asahasseNaM sovaNNiyakalasANaM jAva aTThasahasseNaM bhomejjANaM' ityAdi pATho grAhyaH ayaM ca vistararUpeNa uttaratra jinajanmAbhiSekaprakaraNe paJcamavakSaskAre ekaviMzatyuttarazate sUtre 121 nijadattAGkarItyA paJcamavakSaskAre dazamasUtre 10 drssttvyH| tatraiva asya sAkSA darzitatvAt sarveSAM pratyekaM vyAkhyAnamapi tatraiva drssttvym| tathA ca punaH kIdRzaiH candanakRtavyatyayaiH candanakRtavyatikramaiH caMdanacarcitadehaiH punaH AviddhakaNTheguNaiH guNairAviddhakaNTherityarthaH padmotpalapidhAnaH kamalotpalAcchAdanaiH karatalaparigRhItaiH hastatalaparidhRtaiHevamuktAkAreNa vizeSaNaviziSTaiH aSTasahasreNa sauvaNikakalazAnAm yAvaaSTasaha sreNa bhomeyAnAM ca aSTasahasrasaMkhyaka sauvaNikakalazaiH aSTasahasrasaMkhyakabhaumeyakalazaizca sarvodakaH sarvamRtsavauM Sadhi prabhRti vastubhi mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiJcatItyarthaH abhise bhI jahA vijayassa' abhiSeko yathA vijayasya jambUdvIpavijayadArAdhipadevasya jIvAbhigamopAGge proktastathA'. trApi boddhavyaH 'abhisiMcittA' abhiSicya 'patteyaM patteyaM jAva aMjaliM kaTTu tAhi idvAhijahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi tikaTu jaya jaya sadaM pauMjaMti'pratyekaM pratyekaMprAtinRpaM meM AyA-isI bAta ko prakaTakarane ke liye "mahayA 2 rAyAbhiseeNaM" ye pada yahAM prayuktahue haiM yahAM prayukta hue yAvatpada se "caMdaNakayacaccehiM, AviddhakaMThe guNehiM, paumuppalapihANehi, karayalapariggahiehiM aTThasahasseNaM sovaSNiyakalasANaM, jAva advasahasseNaM bhomejjANaM" ityAdi pATha gRhIta huA hai yadi isapATha ko dekhanA ho to yaha vistArarUpa se Age jinajanmAbhiSeka ke prakaraNa meM paMcamavakSaskAra meM 121 ve sUtrameM aura mere dvArA pradatta aGkarIti ke anusAra 10 veM sUtra meM AnevAlA hai vahIM se ise dekhalenA cAhiye / (abhiseo jahA vijayassa) isa taraha mahArAjA bharata kA abhiSeka isa prakAra se huA ki jaisA abhiSeka jambUdvIpa ke dvArake adhipati vijaya devakA huA kahA gayA hai yaha abhiSeka jIvAbhigama upAGga meM varNita huA hai (abhisiMcittA patteyaM patteya jAva aMjali kaTu tAhiM iTTAhiM jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi ttikaTu jaya 2 saI pauMjati) bharata mahArAjA kA bhAuthI sampanna thy| hatA. mAzayana pragaTa 42vA mATe 'mahayA 2 rAyAbhiseeNaM" se yaha mo prayuta cyeta che. mI prayuta pya yAvat 54thI "caMdaNakayacaccehiM AviddhakaMTheguNehiM, paumuppa lapihANehiM, gharakamalapariggahiehiM aTThasahasseNaM sovaNNiyakalasANaM, jAva aTUThasahasseNa bhomejjANa" yA 54 saMgaDIta yo chene pATha aMge jANakArI meLavavI hoya te AgaLa jinajanmAbhiSeka prakaraNamAM, paMcamavakSaskA. ramAM, 121 mAM sUtramAM ane mArA vaDe pradatta azkarIti mujaba 10 mAM sUtramAM ApavAmAM Avela che tethI te saMbaMdha mAM tyAMthI samajI levuM jAI che. tyAM e aMge savistara varNana karavA bhAM bhAva cha. (abhiseo jahA vijayassa) rAja maratana abhiSe4 mA pramANe sampanna thaye ke je rIte ja budvIpanA dvAranA adhipati vijaya devane thaye, e abhiSekanuM varNana yAnizama SinmA 42vAmA bhAva cha. (abhisiMcittA pattaye patteyaM jAva aMjaliM kaTu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 939 yAvad aJjaliM kRtvA tAbhiriSTAbhiH atrApi 'kaMtAhiM jAva vaggRhiM abhiNadaMtA ya amithuNaMtAya evaM vayAsI-jaya jaya gaMdA ! jaya jaya bhaddA ! bhadaM te ajiyaM jiNAhi' ityAdi pATho tathA grAhayaH 'jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi' yathA vinItAM pravizato bharatasya arthAbhilASi pramukhapAcakajanai bhaNitA AzIriti gamyam kiyatparyantamityAha 'yAvad vihara' iti vihareti paryantamityarthaHiti kRtvA jaya jaya zabdaM prayuJjanti'tae NaM taM bharahaM rAyANaM seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiNi ya sadA sUasUyAdvArasa a seNipaseNIo aNNe ya bahave jAva satthavAhappabhiio evaMcava amisiMcaMti'tatodvAtriMzadrAjasahasrAbhiSekAnantaraM khalu taM bharataM senApatiratnaM yAvatpurohitaratnaM trINi ca SaSThAni SaSTayadhikAni abhiSeka karake phira pratyeka ne yAvat aMjali karake una una isa kAnta yAvat vacanoM dvArA una kAabhinandana evaM saMstavana karate hue isa prakAra se kahA (jaya jaya gaMdA ! jaya jaya bhadA bhadaM te ajiyaM jiNAhi) he nanda-AnandasvarUpa bharata ! tumhArI jaya ho jaya ho hebhadra ! kalyANa svarUpa-bharata ! tumhArI bArabAra jaya ho tumhArA kalyANa ho vIro dvArA bhI parAsta nahIM kiye jA sakane vAle aise zatru ko tuma parAsta karo0 ityAdi rUpa se jaisA yaha pATha 29veM sUtra meM isI vakSaskAra ke kathana meM kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI vaha grahaNa karanA cAhiye (jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi) jisa prakAra se vinItA meM praveza karate samaya bharata ke prati yAvat vihara" isapATha taka abhilASo se lekara pAcaka taka ke janoM ne zubhAzIrvAda prakaTa kiyA usI prakAra se yahA~ para bhI vahI AzIrvAda usI rUpa meM pratyeka nRpane prakaTa kiyA aisAjAnanA cAhiye (taeNa bharahaM rAyANaM senAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiNiya sahA sUasayA aTThArasaseNippaseNIo aNNeya bahave jAva satthavAhappabhiio evaM ceva abhisiMcaMti)isake bAda bharata rAjA kA senApatiratna ne yAvat purohita ratna ne, 360 rasavatItAhiM ihAhiM jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi tti kaTu jaya 2 saI pati) bharata rAjAne abhiSeka karIne pachI dareke-cAvata aMjali banAvIne te-te ISTa-kAnta yAvata yyn| tamanu malinana tamA stavana 2ai 42tAmA pramANe dhu-(jaya-jaya dA! jaya jaya mahA! madada te ajiya jiNAhi) nanda! mAna 535 bhAsalata! tmaare| jaya thAo, jaya e he bhadra! -kalyANa svarUpa bharata ! tamAro vAraMvAra jaya thAo, tamArUM ka9yANa thAo. vIra dvArA paNa aparAjita zatrune tame parAsta kare. vagere rUpamAM je A pATha ramA sUtramAM Aja "vakSaskAra" mAM kahevAmAM Avela che, te ja pATha atre paNa samaya. (jahA pavisa tasla bhaNiyA jAva viharAhi) rema vinItawi praveza 42tI vakhate bhArata pratye "yAvata vihara" e pATha sudhI arthAbhilASI thI mAMDIne pAcaka sudhInA janee jema zubhAzIrvAde prakaTa karyA. tema ja atre paNa te pramANe ja AzIrvAde dareka zanAye TA . mema nase. (taeNaM taM bharaha rAyANaM seNAvaDarayaNe jAva purohiyarayaNe tiNNiya sahA sUasayA aTThArasaseNippaseNIo aNNeya bahave jAva satthavAhappabhiio evaM ceva abhisiMbaMti) tyA2mA bharata 20 senApati ratne yAvat pure| jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ 940 jambUdvIpaprajJaptisUtre sapazatAni sUpakArazatAni aSTAdaza zreNiprazreNayaH anye ca bahavo yAvatsArthavAhaprabhRtayaH evameva uktaprakAreNa rAjAna iva abhiSiJcanti'seNAvaharayaNe jAva purohiyarayaNe' atre yAvatpadAt 'gAhAvairayaNe vaDDhairayaNe' iti grAhyam tathAca senApatiratnaM purohitaratnaM gAthApatiratnaM varddhakiratnaM purohitaratnaM ceti bodhyam dvitIya yAvatpadAta rAjezvaratalavaramADambika kauTumbikamantri mahAmantri gaNakadauvArikomAtyaceTapIThamadanagaranigamazreSThisenApatayo grAhayAHyAvatsArthavAhaprabhRtayaH atra prabhRtipadAta sArthavAhadatasandhipAlAH, asminneva vakSaskAre saptavizatitame sUtre eteSAM vyAkhyAnaM draSTavyam 'tehiM varakamalapaidANehiM taheva' taiH pUrvoktaiH varakamalapatiSThAna:-varakamale pratiSThAnaM sthitiryeSAM te tathAbhUtAstaiH tathaiva pUrvoktaprakAreNaiva kalazavizeSaNAdikaM vijJeyam'jAva abhithuNaMti ya' yAvad abhiSTuvanti ca yAvatpadAt abhinandanti iti grAhayam' 'solasadevasahassA evaMceva' tataH sarvataH pazcAt SoDazadevasahasrANi SoDazasahasrasaMkhyakadevAH evameva uktamakAreNaiva abhi. vizcanti abhinandanti abhiSTuvanti ca AbhiyogyasurANAm antimo'bhiSekastu tadbharatasya manuSyendratvena manuSyAdhikArAd manuSyakRtAbhiSekAnantarabhAvitvena bodhyaH yahA devAnAM cintitamAtra tadAtvasiddhikArakatvena ante tathAvidhotkRSTAbhiSekavidhAnArtham atra yo kArakoM ne 18 zreNiprazreNijanoM ne tathA anya aura bhI aneka sArthavAha Adijano ne isI prakAra se abhiSeka kiyA "seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe" Agata yAvatpada se "gAhAvairayaNe vaDDhairayaNe" ina do ratnoM kA grahaNa huA hai. tathA dvitIya yAvatpada se rAjezvara talavara mADambika kauTumbikamantrI, mahAmantrI, gaNaka, dauvArika amAtya, ceTa pIThamarda, nagara nigama zreSTI, senApati tathA sArthavAhake prabhRtipada se dUta aura sandhipAla inakA grahaNa huA hai. inakA vyAkhyA na isI vakSaskAra ke prakaraNa meM 27 ve sUtra meM kiyA jAcukA hai. (tehiM varakamalapaiTANehiM) senA pati se lekara dUta aura sandhipAla taka ke ina samasta janoMne zreSTakamala para sthApita kiye gaye kalazoM dvArA hI bharata nareza kA abhiSeka kiyA aura pUrvoktarUpa se hI unakA abhinandana aura saMstavana kiyA (solasadevasahassA evaMceva) isI prakAra se 16 hajAra devoM ne bhI abhiSeka hitaravanathI mAMDIne 36. rasavatI kArakoe, 18 zreNi prazreNI janee temaja anya paNa bhane sAyA mAnanA 2 pramANe mabhiSe dhyA. "seNAvArayaNe jAva purohiyarayaNe" ApAya mA mAsa yAvat 54 thI "gAhAvai rayaNe vaDaDhairayaNe" me me 2tnonuM grahaNa thayeluM che. temaja dvitIya yAvat padathI "rAjezvara, talavara, mADaMbika, kauTuMbika maMtrI mahAmaMtrI, gaNaka, dauvArika, amAtya, ceTa, pIThamarda, nagara nigama zreSThi, senApati temaja sAthe vAta sAthenA prakRti padathI dUta ane saMdhipAla e sarvapada grahaNa thayA che e sarvanuM vyAjyAna mArA kSAranA 24mA 27bhAM sUtramA 42vAmA mAvasa che. (te ivarakamala vahiM ) senApatithI mAMDIne dUta ane saMdhi pAla sudhInA e sarva janee zreSTha kamale para prasthApita karavAmAM AvelA kaLaza vaDe bharata nareza ne abhiSeka karyo ane pUrvokta 35 tamanu malinana bhane sastana prayu". (solasa devasahassA evaM ceva) mA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 941 vizeSastamAha 'NavaraM pamhalasukumAlAe jAva mauDaM piNaddheti' navaraM ayaM vizeSaH pakSmalasukumArayA pakSmalayA pakSmavatyA sukumArayA atikomalayA ca asya ca padasya yAvatpadagRhIte gandhakApAyikyA laghuzATikayA gAtrANi rUkSayanti ityagre sambandhaH yAvat pinahayanti asya ca padasya yAvatpadagRhItaM vicitraratnopetaM mukuTamityatrAgre sambandhaH atra yAvatpadAtgaMdhakAsAi ehiM gAyAiM lUheti sarasagosIsacaMdaNeNaM gAyAiM aNulipaMti aNuliMpittA nAsANIsAsa vAyavojjhaM vaSNapharisajuttaM hayalAlApelavAiregaM dhavalaM kaNagakhaiaMtakamma AgAsaphalihasarisappabha ahayaM divvaM devadUsajuyalaM NisAveti NiaMsAvittA hAraM piNadeMti piNaddhittA evaM addhahAraM egAvali muttAvaliM rayaNAvaliM pAlaMba aMgayAiM tuDiyAI kaDayAI dasamuddhigaNataMga kaDisuttagaM veacchagasuttagaM muraviM kaMThamuraviM kuDalAI cUDAmaNi cittarayaNukkaMDattigandhakApApikyA surabhigandhakaSAyadravyaparikarmitayA laghuzATikayA iti gamyaM gAtrANi bharatadehAvayavAn rUkSayanti te devAH pronchantItyarthaH rUkSayitvA saralena gozoSacandanena gAtrANi analimpaAdi kiyA (NavaraM pamhalasukumAlAe jAva mauDa piNaTuMti) parantu devoM ne itanA vizeSakArya aura kiyA ki bharata nareza ke zarIra kA unhoMne proJchana atisukumAra-pakSmala-ruoMvAlI tauliyA, se kiyA aura unake mastakapara mukuTa rakhA yahAM yAvatpadase gRhIta pAThakA isa prakAra se sambandha hai-"gaMdhakASAyikyA laghuzATikayA gAtrANi sUkSayanti' isake bAda "gaMdhakA sAiehiM gAyAI lUheMti, sarasagosIsacaMdaNeNa gAyAI aNulipati aNuliMpittA nAsANIsAsavAyavo'jhaM cakkhuharaM vaNNapharisajuttaM hayalAlApelavAiregaM dhavalaM, kaNagakhaiyaaMtakamma AgAsaphalihasarisappabhaM ahaya divvaM devadUsajuyalaM NisAveti Ni aMsAvittA hAraM piNadveti piNaddhittA evaM adbhahAraM egAvalimuttA vali rayaNAvaliM pAlaMbaM aMgayAiM tuDiyAI kaDayAI dasamuddhiyANatagaM kaDisuttagaM veacchagasuttagaM muravi kaMThamuraviM kuNDalAiM, cUDAmaNiM, cittarayaNukkaMDaMtti" yaha pATha hai. isakA tAtparya aisA hai ki jaba una devoM ne sugaMdhita sukumAra tauliyA-se bharata mahArAjA ke zarIra ko poMcha diyA prabhAre 4 16 na2 hevAye 5 mali yore vidhi sampanna 421. (Navara pamhala suku mAlAe jAva mauDaM piNaTuMti) 5 devAse mAra vizeSa 35mAM padhAre yu lata nareza nA zarIranuM temaNe proskana-ati sukumAra-paksala ruMvAvALA aMgechA thI-karyuM. ane bhastanI 352 bhuTa bhUyA. mI yAvat 54thI sahIta 5 / 4 24 / prabhArI cha-gaMdhakAmAyikyA laghu zATikayA, gAtrANi rUkSayanti" tyA2mA "gaMdhakAsAipahi gAyAI lUhati, sarasa golIsacaMdaNeNaM gAyAI aNupaMlipaMti, aNulipittA nAsANIsAsavAyavojjJa cakkhuhara vaNNapharisajuta hayalAlApelavAiregaM dhavalaM, kaNagakhaiya aMtakamma AgAsaphaliha / ayaM divvaM devadUsajuyalaM NisAve ti NiaMsAvittA hAraM piNaddhati, piNaddhitA evaM addhahAraM gAvali mutAvaliM, rayaNAvaliM pAlaba aMgayAI tuDiyAI kaDayAI dasamuddhiyAgataga kaDisuttama veacchaga - suttagaM muravi kaMTha muravi kuDalAI, cUDAmaNi cittarayaNukkaDati' menu tAtparya yA pramANe chata hevANe sugadhita, subhA2 maach| thI bharata rAjAnA zarIra ne lUchayuM tyAra bAda temaNe temanA zarIra upara gazIrSa caMdana nuM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 jambUdvIpaprajJaptisUtre nti anulipya devadUSyayugalaM devavastrayugmaM nivAsayanti paridhApayanti iti yogaH kIdRzaM tadityAha 'nAsANI sAsavAyavojjhaM' nAsikAniHzvAsavAtavAhacam nAsikAniHzvAsavAtena vAhyaM durApaneyaM zlakSNataramityarthaH ayambhAvaH mahAvAtasya kA kathA nAsikA vAto'pi svasUkSma balena tad vastrayugalam anyatra prApayati, tathA cakSurharam - nayanasukhakaram rUpAtizayatvAt tathA varNasparzayuktam atizAyinA varNena sparzena ca yuktam punaH kIdRzaM tat ' hayalAlApelavAiregaM' hayalAlApelavAtirekam - hayalAlA - azvamukhajalaM tasmAdapi pelavaM komalam atirekam atirekeNa atizayena ativiziSTamRdutvalaghutvaguNopeta mitibhAvaH, tathA dhavalaM nirmalaM kanakakhacitAntakarma - kanakena suvarNena khacitAni vicchuritAni antakarmANi aJcalayo rvA na lakSaNAni yasya tattathAbhUtam tathA AkAzasphaTikasadRzaprabham AkAzasphaTiko nAma atisvacchasphaTikavizeSastatsadRzo prabhA dIpti ryasya tattathAbhUtam ahataM chidrarahitaM navInamityarthaH divyaM divyakAntimat itthamuktavizeSaNaviziSTam devadUoyayugala nivAsayanti paridhApayanti nivAsya 'hAraM piNadveti' hAraM pinahyanti te devA: cakravartino bharatasya kaNThapradeze hAram aSTAdazasarikaM badhnanti 'piNaddhettA' hAraM taba usake bAda unhoMne phira unake zarIrapara gozIrSacandana kA lepa kiyA lepakarake phira unhone devadUSya yugala pahirAyA. yaha devadUSya - yugala itanA adhika vajana meM kama thA ki vaha nAka kI vAyu se bhI halane laga jAtA isa taraha se yahAM devadUSya yugala kA patalApana prakaTa kiyA haiM. at adhika patalA hotA hai vahI vajana meM kama hotA hai tathA yaha devadUSya yugala rUpAtizaya vAlA honese nayanoMko sukha upajAne vAlA thA varNasparza se atizAyI varNa se aura atizAyI sparza se yukta thA haya azva ke mukhakI lAlA jaisI komala hotI hai aisA hI komala yaha thA Agantuka mala se vihIna hone ke kAraNa yaha nirmala thA. isakI jo kinAra thI vaha suvarNa- se khacita thI AkAzasphaTika atisvacchasphaTika vizeSa kI taraha isako dIpti thI, yaha ahata chidrarahita thA. arthAt navona thA aura divya thA - divyakAnti se suzobhita thA. isa taraha ke ina vizeSaNoM se yukta devadUSya yugala ko pahirAkara phira unheM ne unake gale meM hAra pahirAyA lepana karyuM. lepana karIne pachI temaNe devadRSya yugala dhAraNa karAvyuM. e devadRSya yugala vajanamA eTalu halku hatu ke te nAkanA zvAsocchavAsathI paNa hAlatu hatu. pramANe ahIM devadRSya yugalanuM jhINA paNuM prakaTa karavAmAM Avela che. je vadhAre jhINu hAya che teja vajanamAM AchuM hAya che. temaja e devadRSya jugala rUpAtizayavALu hovAthI nayanA ne sukha ApanAru hatuM. va pathI-atizayI vaNa thI ane atizAyI spaza thI-e yukta hatuM. haya azvanAsukhanI lALa jevI kAmala hoya che, evu ja kAmala e hatuM. Agantuka maLathI vihIna hAvA badala enimala hatuM enI je e rahatI te suvaNu khacita hatI. AkAza sphaTika ati svaccha sphaTika-vizeSanI jema enI dIpti hatI. e ahata chidra rahita hatuM. eTale ke navIna hatuM. ane divya hatuM. divya kAMtithI suzebhita hatu. A pramANenA evizeSaNAthI yukta dekhya yugala ne dhAraNu karAvIne pachI temaNe temanA gaLAmAM hAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 943 pinahya 'evaM addhahAraM egAvali' ityAdi / evam etena abhilApenArddhahArAdIni vaktavyAni yAvanmukuTamiti tatra ahAraM navasarikam ekAvalIm muktAvalIm muktAphalamayIm, kanakAvalI kanakamaNimayI ratnAvalIm ratnamayIm prAlambaM tapanIyamayaM vicitra. maNiratnabhakticitraM zarIrapramANam AbharaNavizeSam aGgade truTike ca bAhubhUSaNe kaTake hastabhUSaNe dazamudrikAnantakaM-hastAGgulimudrikAdazakam, kaTisatrikaM puruSakaTyAbharaNam vaikakSyasUtrakam uttarAsaGgam dupaTTA iti bhASAprasiddham muravIM mRdaGgAkAramAbharaNam, kaNThamuravIM-kaNThAsannaM tadeva, kuNDale prasiddha, cUDAmaNi ziroviziSTabhUSaNam citraratnotkaTam vicitraratnopetaM mukuTaM te devAH pinayanti iti 'tayaNaMtaraMca NaM dadaramalayasugaMdhiehi gaMdhehiM gAyAI abbhukcheti' tadanantaraMca khalu dardaramalayasugandhitaiH dardaramalayahAra pahirAkara phira ardhahAra ekAvalI muktAvalI ratnAvalI ina gale ke AbhUSaNoM ko pahirAyA 18 lara kA hAra hotAhai 9 navalarakAardha hArahotA hai prAlamba pahirAyA yaha prAlamba eka prakAra kA AbharaNavizeSarUpa hotA hai. tapanIya suvarNa kA yaha banA huA hotA hai. aura aneka prakAra ke maNiyoM aura ratnoM ke dvArA isameM citra bane rahate haiN| tathA yaha jitanA zarIra hotA hai usI pramANa meM banA huA hotA hai / isake pahirAne ke bAda phira use aGgada pahirAye gaye truTita bAhu ke AbhUSaNa pahirAye gaye. kaTaka hAthake AbhUSaNa balaya pahirAye gaye daza aMguliyo meM daza mudrikAeM pahirAi gai kaTi meM kaTisUtra karadhaunI pahirAyA. zarIra paradupaTTA ur3AyA, kAnoM meM muravI pahirAI kaMTha meM muravI-kAnoM ke cAroM ora kAnoM ko gheranevAlA AbhUSaNa-pahirAyA yaha kAna se nikala jAne para kaMTha taka laTakane lagatA hai isaliye ise kaMThamuravI kahA gayA hai, punaH kAno meM kuMDala bhI pahirAye mAthe para cUDAmaNi zirobhUSaNa-pahirAyA (tayaNaMtaraM ca NaM dadaramalayasugandhiehiM gaMdhehiM gAyAI abbhukkheMti) ina saba AbhUSaNoM paherAvyA. hAra paherAvIne pachI ardhahAra, ekAvalI muktAvalI, ratnAvalI ane gaLAnA AbhUSaNe paherAvyA. 18 laDIne hAra hoya che. 9 laDIne ardha hAra hoya che. prAlaMba paherAvya-e prAlaMba eka prakAranuM AbharaNa vizeSa rU5 hoya che. tapanIyasuvarNa nirmita e hoya che. aneka prakAranA maNio ane ra vaDe emAM citre banelA hoya che. temaja e zarIranA pramANanA AdhAre banela hoya che. e paherAvyA pachI te rAjAne "aMgada" dhAraNa karAvavAmAM AvyA. guTita bAhunA-AbhUSaNa paherAvavAmAM AvyA, kaTaka AbhUSaNo, valaye paheravAvAmAM AvyA. daza AMgaLI emAM daza mudrikAo paherAvI. kaTimAM satra eTale ke kaMdoro paheravAvAmAM Avyo. zarIra upara khesa mUkavAmAM AvyA. kAnamAM kaMDala paheravAvAmAM AvyA. kaMThamAM muralI eTale ke kAnamAM kAnane cemerathI AvRta karI le evuM AbhUSaNa paherAvavAmAM AvyuM. e kAnamAMthI nIkaLI jAya tyAre kaMTha sudhI laTakavA mAMDe che. ethI ja e AbhUSaNa ne kaMThamuravI kahevAmAM Avela che. pharI kAnamAM kuMDaLe paherAvyA. mastaka upara cUDAmaNi-zirobhUSaNa paherAvyuM. ane tyAra bAda vicitra ratnathI yuta bhuTa 532pApAmA mAlyA. (tayaNaMtaraM ca NaM dadaramalayasugaMdhiehiM gaMdhehiM gAyAI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ RAHAMAMAAAAAAAA 944 jambUdvIpaprajJaptisUtre sambandhino ye sugandhAH zobhanavAsAH candanavRkSAdayasteSAM gandho yeSu dravyeSu te tathA bhUtAstaiH gandheH kAzmorakapUrakasturoprabhRti gandhavadravyaiH gAtrANi abhyukSanti siJcanti te devAH bharatasya / ayaM bhAvaH dardaramalaya girisambandhicandanAdimizritAnekasurabhidravyaghusaNarasacchaTakAn kurvanti bharatavAsaMsoti bharatazarore ca 'divvaM ca sumaNodAma piNadeti' ca punaH divyaM sumanodAma kusumamAlAM pinahyanti paridhApayanti kiMbahunA ? ukteneti zeSa: 'gaMThimaveDhima jAva vibhUsiyaM kareMti' granthimaveSTima yAvada vibhUSitaM kucanti atra yAvatpadAt 'purimasaMghAimeNaM cauviheNaM malleNaM kapparukkhayaM piva samalaMkiya' tti grAhyam granthana granthaH te nivRttaM granthimam yat sUtrAdinA athyate tad granthimamiti bhAvaH, athitaM sad veSTayate yattad veSTimam yena vaMzazalAkAdimaya pajarAdi pUryate tadvat pUryate iti pUrimam, yatparasparaM nAlaM saMghAtyate tat saMghAtimam evaMvidhena tena pranthimaveSTimapUrimasaMghAtimena caturvidhena mAlyena kalpavRkSamiva samalaMkRtavibhUSitaM bharatacakrivartinaM kurvanti te devAH atha kRtAbhiSeko bharato yatkRtavAn tadAha'taeNaM se bharahe rAyA mahayA mahayA rAyAbhiseeNa abhisiMcie samANe koDubiyapurise sadAvei tataH khalu tadantaraM kila sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH san kauTumbika puruSAn zabdayati yati 'sadAvittA' zabdayitvA Ahaya 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA' hasthikhaMdhavaragayA dvArA bharatacakrI ke zarIra kI sajAvaTa ho jAneke bAda phira una devoM ne unake zarIra para candana vRkSa Adi kA gaMdha jinho meM saMmilita haiM aise kAzmIra kezara, karpUra aura kastUrI Adi sugandhita dravyoM ko chir3akA (divvaM ca sumaNodAmaM piNadveti) aura phira puSpo kI mAlAe~ unheM pahirAI adhika kyA kahA jAya-(gaMThimaveDhima jAva vibhUsiyaM kareMti) una devoM ne usa bharata cakrI ko pranthima, veSTima, pUrima aura saMghAtima ina cAroM prakAra kI mAlAoM se aisA suzobhita evaM alaMkRta kara diyA ki mAno yaha kalpavRkSa ho hai / (taeNaM se bharahe rAyA mahayAra rAyAbhiseeNa abhisiMcie samANe koDubiyapurise saddAvei) jaba bharata nareza pUrvokta prakAra se rAjyAbhiSeka kI samasta sAmagrI se abhiSikta ho cuke-taba unhoMne kauTumbika puruSoM ko abhukkhe ti) me sa mAlapaNI 43 satayA zarIra samasata prazana pachI havA e temanA zarIra para caMdana-vRkSa AdinI sugaMdhi jemAM sammilita che evA kAzamIra kezara para mana astUrI vagaire sugadhita dravya choTyA. (divvaM ca sumaNodAma piNaddhe ti) mana pachI dhyAnI mojAya 20ne pA23 42rAvayAmA bhAvI padhAre zuhAse (gaThimaveDhima jAba vibhUsiyaM kareMti) tavAyeta sarata yAna aniyama, vaSTima, rima ane saMghAtima e cAre prakAranI mALAothI evI rIte suzobhita temaja samalakRta karI dIdhA ke jANe a regkSa / na hAya ! (tae Na se bharahe rAyA mahayA 2 rAyAbhiseeNa abhisipie samANe koDu biyapurise sadAvei) nyAre marata nareza yUvAta 2thI sanyAlinI sarva sAmagrI para aliSita tha yUzyA tyAre tamage au43 YSAna mAlA1 (sahAvittA jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAra-sU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 945 viNIyAe rAyahANIe siMghADagatigacaukkacaccarajAva mahApahapahesa mahayA mahayA saddeNaM ugdhosemANA ugdhosemaNA ussukka ukkaraM ukkiTTha adijja amijja abbhaDapavesaM adaMDakadaMDima jAva sapurajaNajANavayaM duvAlasa saMvacchariyaM pamoyaM ghoseha ghosittA mameya mANattiyaM paccappiNahatti' tatra kSiprameva zIghrAti zIghrameva bho devAnupriyAH! yUyaM hastiskandhavaragatAH zreSThahastiskandheSu ArUDhAH santaH vinItAyA rAjadhAnyAH zaGgATakatrikacatuSkacatvara yAvad mahApathapatheSu sthAneSu mahatA mahatA zabdena udyopayantaH udghoSayantaH jalpantaH jalpantaH AbhIkSNye dvivacanam ucchulkam utkaram utkRSTam adeyam ameyam abhaTapravezam adaNDakudaNDimam yAvat sapurajanajAnapadam dvAdazasaMvatsarikam pramodaM ghoSayata ghoSayitvA mama etAmAjJaptikA pratyarpayata iti tatra dvAdazasamvatsarikam dvAdazasaMvatsarAH varSANi kAlo mAnaM yasya sa dvAdazasaMvatsarikastaM pramodahetutvAt pramodaH utsavastaM ghoSayata uccasvareNa prakAzayata kIdRzaM pramodaM tatrAha-ucchulkamityAdi / unmukta tyaktaM zulka vikretavya vastu prati rAjadeyaM dravyaM yasmin pramode sa tathAbhUtastam tathA utkaram unmuktaH tyaktaH karaH gavAdIn prati prativarSe rAjadeyaM dravyaM yasmin sa tathAbhUtastam, tathA utkR- . bulAyA-(khippAmeva bho devANuppiyA ! hasthikhaMdhavaragayA viNIyAe rAyahANIe siMghADagatigacaukkacaccara mahayA 2 saddeNa ugghosemANA 2) he devAnupriyo ! tuma saba hAthI ke Upara baiThakara bar3e jora se vinItA rAjadhAnI ke jitane bhI zRGgATaka, trika, catuSka, catvara, Adi mahApatha taka ke mArga haiM unameM saba meM aisI ghoSaNA karo ki (usmukkaM ukkaraM ukkiTTha adijja amijja abbhaDapavesaM adaMDakudaMDimaM jAva sapurajaNajANavayaM duvAlasa saMvacchariyaM pamoyaM) puravAsI samasta jana aura mere rAjya meM rahanevAle jana saba 12 varSa taka utsava kareM-usa utsava meM vikretavyavastu para jo rAjya kI ora se Teksa liyA jAtA hai vaha mApha kiyA gayA hai gAya Adi jAnavaroM para jo prativarSa kara rAjya kI ora se nirdhArita kiyA huA hai vaha bhI mApha kara diyA gayA hai, becane para jo sarakArI Teksa liyA jAtA hai vaha bhI mApha kara diyA gayA hai tathA munAphA se vastu becakara jo dravya arjita kiyA jAtA hai, vaha evaM dhayAsI) bhane yosAvIna 2 mA 44ya (khippAmeva bho devANuppiyA ! hathikhaMdhavara sImAe yahANIe, siMghATagatigacaukkacaccara mahayA 2 sadaTe jAtoya 2) he devAnupriye ! tame sarve hAthI upara besIne khUba jorathI vinItA rAjadhAnI nA jeTalAchaMgATaka, trike, catuSka, caro vagere mahApathenA mArgo che, te sarvamAM evI baSa re (ussukkaM ukkaraM ukiTTha adigja abhijja abbhaDaparvasaM adaMDakudaMDima jAva sapurajaNANavayaM duvAlasasaMvariyaM pamoya) : puravAsI samana bhArA rAjyamAM rahenArA ane sarve 12 varSa sudhI utsava kare. te utsava mAM vikraya vastu upara je rAjA tarapha thI Tekasa (kara) levAmAM Ave che, te mApha karavAmAM Avela che. gAya vagere pazuo upara je dara varSe rAjA tarapha thI kara nirdhArita karavAmAM Avela che te paNa mApha karavAmAM Avela che. vastunA vikraya upara je sarakArI Teksa levAmAM Ave che te paNuM mApha karavAmAM jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ 946 jambUdvIpaprajJaptisUtre Tam ut unmuktaM tyataM kaSTaM karSaNam labhyavastuto mUlyakarSaNamityarthaH yasmin sa tathA bhUtastam tathA adeyam vikrayaniSedhena na vidyate deyaM dAtavyadravyaM yasmin sa tathA bhUtastam vikrayakararahitam ityarthaH punaH kIdRzam ameyam krayavikrayaniSedhena na vidyate meyaM mAtuM yogyaM vastu yasmin sa tathAbhUtastam krayavastuna etAvadeva pramANaM vikraya vastuna etAvadeva niyamarahitam punaH kIdRzam abhaTapravezam na vidyate bhaTAnAM rAjapuruSANAM pravezaH kuTumbagRheSu yasmin sa tathAbhUtastam dvAdazavarSaparyantaM ko'pi rAjapuruSaH kasyApi gRhe nAgacchatu ityarthaH punaH kIdRzam adaNDakudaNDimam daNDena labhyaM dravyaM daNDaH kudaNDena nirvRttaM kudaNDimaM rAjadravya tannAsti yasmin sa tathAbhUtastam, atra ca daNDo nAma yathAparAdhaM rAjagrAhaya dravyam kudaNDastu rAjakarmacAriNAM prajJAdyaparAdhAt aparAdhino mahatyaparAdhe alpam alpAparAdhe cAdhikaM yathocitarahitarahitaM rAjagrAhaya dravyamiti vijJeyam / yAvat sapurajanajAnapadaM dvAdazasaMvatsarika pramodama utsavaM ghoSayata ghoSayitvA mamatAmAjJaptikAM pratyarpayata samarpayata atra yAvatpadAt adharimam gaNikAvaranATakIyakamunAphA bhI mApha kara diyA hai arthAt jisa mUlya se jo vastu bAhara se Ave-vaha vastu usI mUlya se beMcI jAveM isameM kSatikI pUrti rAjya kI ora se hogI nApa taulase koi vastu nahIM becI jAvegI tathA kuTumbI janoM ke gharoM meM 12 varSa taka rAjya ke kisI bhI karmacArI kA praveza nahIM hogA kyoMki vaha varjita kara diyA gayA hai kisI bhI prajAjana para yA rAjakarmacArI para aparAdha ke hone para yA jo jurmAnA liyA jAtA hai vaha 12 varSa taka nahIM liyA jAvegA aparAdha ke hone para aparAdha kI mAtrA ke anusAra rAjagrAhya dravya kA nAma daNDa hai aura rAjakarmacArI kI bhUla hone para bar3e aparAdha meM thor3A rAjyagrAhya lenA aura thor3e se aparAdha ho jAne para adhika draSya lenA-jurmAnA kara denA yaha kudaNDa hai-ye donoM prakAra ke daNDa rAjya kI tarapha se 12 varSa taka sthagita (mApha) kara diye gaye haiM. isa prakAra kI ghoSaNA karake" mujhe isako pIche khabara do yahAM para yAvatpada se-"adharimam, gnnikaaAve che. eTale je kiMmatamAM je vastu bahArathI Ave te vastu teja kiMmatamAM vecavAmAM Ave. emAM kSati pUrti rAjA taraphathI karavAmAM Avaze. mA5-tela thI koI paNa vasta vecavAmAM Avaze nahi. temaja kauTuMbika mANasanA gharamAM 12 varSa sudhI rAjyanA koI paNa karmacArIne praveza thaze nahIM. kemake e aMge AjJA karavAmAM AvI che. koI paNa prajAjane athavA rAjakarmacArI upara aparAdha hovA badala je kurmAne ke arthadaMDa le vAmAM Ave che te 12 varSa sudhI levAmAM Avaze nahIM aparAdha thAya ane te aparAdhanI mAtrA mujaba rAjagrAhya dravyanuM nAma daMDa che. ane rAjakarmacArInI bhUla thAya tyAre moTA aparAdha badala kama rAjagrAha le. ane nAne aparAdha thAya tyAre vadhAre dravya levuM-ka kare e kudaMDa che. e baMne prakAranA daMDo rAjya tarapha thI 12 varSa mATe sthagita karavAmAM Ave che eTale ke mApha karavAmAM Ave che. A pramANe gheSaNa karIne mane e aMgenI bha02 pApI. mI yAvat 56 thI "adharimam , gaNikAvaranATakIyakalitam , aneka jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 947 litam aneka tAlAcarAnucaritam anudhdatamRdaGgam amlAnamAlyadAmAnam pramudita prakrIDitasapurajanajAnapadam vijayavaijayikam iti grAhayam punaH kIdRzamutsavam adharimam na vidyate dharimam kasyApi RNadravyaM yasmin sa tathAbhUtastam ayambhAvaH uttamarNAghama bhyAM parasparam RNanayanArtha na vivadanIyam utsave'smin rAjagRhAt deyadravyaM nItvA adhamaNena uttamAya dAtavyamiti, punaH kIdRzam gaNikAvaranATakIyakalitam gaNikAvaraiH vilAsinIpradhAnaiH nATakIyaiH nATakapratibaddhapAtraH kalitaH zobhito yaH sa tathA bhUtastam caturgaNikAyuktamutsavaM kuruta na tu vyabhicArArtham anekatAlAcarAnucaritam aneke ye tAlAcarAH prekSAkAri trizeSAstairanucaritaH Asevito yaH utsavaH sa tathAbhUtastam tathA anUdbhUtamRdaGgam anu AnurUpyeNa mRdaGgasambandhividhinA udhdUtAH kalAkauzaladarzanArtham Urdhva kSiptAH mRdaGgAH yasmin sa tathA bhUtastam mRdaMgAdivAdyayuktam tathA amlAnamAlyadAmAnam amlAnAni mlAnarahitAni mAlyadAmAni puSpamAlAH yasmin sa tathAbhUtastam abhinavamAlAyuktamutsavaM kuruta ityarthaH punaH kIdRzam pramuditaprakoDita sapurajanajAnapadam pramuditAH sAnandA prakoDitA tatra krIDitumArabdhAH sapurajanAH ayovara nATakIyakalitam, anekatAlAcarAnucaritam, anuftamRdaGgam, aglAnamAlyadAmAnam, pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadam , vijayavaijayantIkam " isa pATha kA grahaNa huvA hai isa gRhIta pATha kA bhAva yaha hai RNadAtA aura RNagRhItA ina donoM ko apanA RNa vasUla karane ke liye paraspara meM lar3Ai jhagaDA karanA yA usapara kacaharI meM jAkara abhiyoga dAyara karanA ye saba bAte 12 varSa taka banda kara dI gaI hai. karjadAra apane karja ko cukAne ke liye rAjya koSa se paisA le jAve aura RNa dAtA ke RNa kI pUrti kara deve gaNikAjanoM dvArA 12 varSa taka janatA isa utsava meM manamAnA utsava karAve koi inake sAtha vyabhicArakriyA na kareM aneka prekSAkArI vizeSoM se yaha utsava Asevita hotA rahe. apanI apanI kalA me kuzalatA dikhAne ke liye mRdaGgavAdaka jana khUba jisa prakAra se bajAne meM unako vAdana kuzalatA pragaTa hosake isa prakAra prakaTa karane meM svatantra haiM. isa utsava meM puSpa mAlAoM kA pracura mAtrA meM upayoga kiyA tAlAcarAnuvaritam, anuddhRtamRdaGgam , amlAnamAlyadAmAnam , pramuditaprakIDitasapurajana. jAnapadam vijayavaijayantikam " me 54 Da ya che. me gaDIta pahanA bhAva mA pramANe che-ANa dAtA ane RNa gRhItA e banene jaNa vasUlI mATe paraspara laDavuM. keTamAM phariyAda karavI ane kesa dAkhala kara, e sarva vAte 12 varSa sudhI sthagita karavAmAM AvI che. kadAca pitAnA karjane cukavavA mATe rAjya koSathI nANA laI jaIzake che ane Ama RNa dAtAnA aNanI pUrti karI devI. gaNikAo vaDe 12 varSa sudhI janatAnA A utsavamAM IrachA mujaba utsavA AcAjita karAvaDAve. koI temanI sAthe vyabhicAra kare nahI. aneka prekSAkArI vizeSethI e utsava Asevita thAya. pita pitAnI kaLAmAM kuzaLatA batAvavA mATe mRdaMga vAdake je rIte vagADavAthI temanI kuzaLatA prakaTa thAya te rIte vagADIne kuzaLatA batAvI zake che. e utsavamAM phUlanI mALAono pracura mAtrAmAM upayoga jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 jambUdvIpaprajJaptisUtre dhyAvAsijanasahitAH janapadAH kozaladezavAsino janAH yatra sa tathAbhUtastam, tathA vijayavaijayikam atizayena vijayo vijayaH sa prayojanaM yasmin sa tathAbhUtastam etA. vadvizeSaNaviziSTaM dvAdazasaMvatsarikaM pramodam utsavamudghoSayata uccasvareNa sarvaprajAjanAn avabaudhayata iti ghoSayitvA mamaitAmAjJaptikAM pratyarpayata samarpayata iti,atha te kauTumbikapuruSAH rAjJa AjJAnusAreNa yathA pravRttavanta stathA''ha 'taeNaM' ityAdi / 'taeNaM te kokuMbiyapurisA bharaheNa raNNA evaM vuttA samANA hatudacittamANaMdiyA pIimaNA harisavasavisapamANahiyayA viNaeNaM vayaNa paDisuNeti' tataH khalu tadanantaraM kila te kauTumbikapuruSA bharatena rAjJA evam uktaprakAreNa uktAH AjJaptAH santaH hRSTatuSTacittAnanditAH prItimanasaH paramasaumanasthitAH havaza visarpada hRdayAH bhUtvA vinayena vinayapUrvakam vacanaM pratizaNvanti svIkurvanti 'paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya 'khippAmeva hatthikhaMdhavaragayA jAva ghosaMti' kSiprameva zIghrameva hastiskandhavaragatAH zreSThahastiskandheSu samArUDhAH santa: te kauTumbikapuruSAH yAvad ghoSanti atra yAvatpadAt vinItAyAH rAjadhAnyAH zuGgATaka trikacatuSkacatvaracaturmukhamahApathapatheSu mahatA mahatA zabdena udghoSayanta udghoSayantaH jAve kozala dezavAsI samasta jana ayodhyA vAsI janoM ke sAtha milakara Ananda pUrvaka bhinna 2 prakAra kI krIDAoM se khela tamAzoM se isa utsava ko saphala kareM-jagaha 2 isa utsava kI ArAdhanAmeM vijaya vaijantiyAM phaharAI jAve isa prakAra ke ina pUrvokta vizeSaNoM vAle utsava hone kI tuma ghoSaNA karo (taeNaM te koDuMbiyapurisA bharaheNa raNNA evaM vuttA samANA haTa tudra cittANaMdiyA pIimaNA harisavasavisappamANahi yayA viNaeNaM vayaNaM paDisuNaMti) isa prakAra bharata rAjA dvArA AjJapta hue ve kauTumbika puruSa bahuta adhika hRSTa aura tuSTa citta hue unakA mana prItiyukta ho gayA unakA hRdaya Ananda se uchalane lagA bar3I vinaya ke sAtha unhoM ne apane svAmI kI AjJA ke bacanoM ko svIkAra kiyA (paDisuNittA khippAmeva hasthikhaMdhavaragayA jAva ghose ti) svIkAra karake ve zIghra hI hAthI para baiThakara ayodhyA rAjadhAnI ke zRGgATaka Adi mArgApara gaye aura jora 2 se ucchulka Adi pUrvokta vizeSaNa saMpanna utsava hone kI ghoSaNA karane lage karavAmAM Ave. kezala deza vAsI samasta jana adhyAvAsI jane sAthe maLIne AnaMda pUrvaka bhinna bhinna prakAranI kIDAothI-ramata thI e utsavane saphaLa banAve. ThekaThekANe e utsavanI ArAdhanAmAM vijayavaijayatIe. laherAvavAmAM Ave. A pramANe e pUrvokta vizeSaNa pAsa mAgenI tame ghoSaNA 42 / . (taeNa te koDa biyapurisA bharaheNa raNNA evaM butA samANA haTTha-tuha cittANaMdiyA pIimaNA harisabasavisappamANahiyayA viNaeNaM vayaNa paDisuNaMti) 2pramANe marata 2in 43 MIN 2 Tumi puruSo matyadhiSTa bhane tuSTa citavALA thayA. temanuM mana prItiyukta thayuM ane temanuM hRdaya AnaMda thI uchaLavA lAgyuM atIya namratApU tabhaNe pAtAnA svAmInI mAjJAnA vayanA spIrI sIdhA. (paDisuNitA khippAmeva hatthikhaMdhavaragayA jAva ghoseMti) svI12 4rIne tme| zI hAthI 52 pasIne ayodhyA rAjadhAnInA zRMgATaka Adi mArgo upara gayA ane jora-jorathI uchuka Adi jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 949 ucchulkama utkaram utkRSTam adeyam ameyam abhaTapravezam adaNDakudaNDimam adharimam gaNikAvaranATakIyakalitam anekatAlAcarAnucaritam anudhdUtamRdaGgam amlAnamAlyadAmAnam, pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadam, vijayavaijayikam iti grAhyam , tatra zaGgATakaM 'siMghADA' iti bhASA prasiddha jalajaphalaM tadAkAraM sthAnaM trikoNamityarthaH, trikammilitatrimArgasthAnam2,catuSkam yatra catvAro mArgAHmilanti tat 'corAhA' iti bhASAprasiddham 3, catvaram -- bahumArgasaMmelanasthAnam caturmukham-caturisthAnam AgantukA dInAM vizrAmasthAnam 5, mahApathA rAjamArgaH 6,panthAH rathyAmArgaH teSu saptama sthAneSu te kauTumbikApuruSAH paTTahastiskandhArUDhAH santaH ucchulkamityAdi vizeSaNaviziSTaM dvAdazasaMvatsarika rAjyAbhiSekopalakSakaM pramodam utsavaM ghopayanti uccasvareNa sarvajanAn avabodhayantItyarthaH 'ghosittA' ghoSayitvA 'eyamANattiyaM paccappiNaMti' te kauTumbikApuruSAH etAm ukta prakArikAm AjJaptikAM rAjJe bharatAya pratyaparyanti smrpynti| atha bharato yatkRtavAn tadAha 'tae NaM se' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo abbhuDheI' tataH khalu tadanantaraM kila sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH san siMhAsanAt abhyu. ttiSThati 'abbhudvittA' abhyutthAya 'itthirayaNeNaM jAva NADagasahasse hi saddhi saMparikhuDe abhiseyapeDhAo purathimilleNa tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti' strIratnena subhadrayA yAvat nATakasahastraiH sArddha saMparivRtaH saMpariveSTitaH san sa bharato rAjA abhiSekasiMghADe ke Akara kA jo mArga hotA hai usakA nAma zRGgATaka hai jahAM para tIna mArga Akara milate haiM usakA nAma trika hai. jahAM paha cAra rAstA Akara milate hai usakA nAma catuSka hai. ise caurAhA kahate haiN| aneka mArga jahAM para Akara milate haiM usakA nAma catvara hai jisa sthAnameM cAra dvAra hote haiM usakA nAma caturmukha hai. rAjamArga kA nAma mahApatha hai galimArga kA nAma patha haiM (taeNaM se bharahe rAyA mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo abbhudei) bharata rAjA jaba unakA rAjya ke yogya abhiSeka se abhiSeka ho cukA taba ve siMhAsana se uThe aura (ambhudvittA itthirayaNeNa jAva NADaga sahassehiMsaddhiM saMparibuDe abhiseyapIThAopurathimilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti) uThakara strIratna ke sAtha 2 yAvat hajAroM pUrvokta vizeSaNa saMpanna utsava ye javAnI ghoSaNA karavA lAgyA. zighaDAnA jevo AkAra je mAgane hoya tenuM nAma zRMgATaka kahevAmAM Ave che. jyAM traNa mArge AvIne maLe che, tenuM nAma trika che, ane cAramArga maLe tenuM nAma catuSka che. ene cakale paNa kahe che. aneka mArgo jayAM AvIne maLe che. tenuM nAma catvara che. je sthAnamAM cAra dvAra hoya che, tenuM nAma caturmukha che. rAjamArganuM nAma mahApatha che. galInA bhAgana nAma 55 che. (taeNaM se bharahe rAyA mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo anbhui) 2sane ye sevI mabhiSe vidhithI bharata rAnA rAjyAmiSe tha6 gayA tyAre ts| siMhAsana 52thI amA thy| mana (abbhudvittA itthirayaNe Na jAva NADagasahassehiM saddhi saMparikhuDe abhiseyapIDhAo purathimilleyeNa tisovANa jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 950 jambUdvIpaprajJaptisUtre poThAt paurastyena trisopAnapratirUpaNa pratyavarohati avatarati atra yAvatpadAt dvAtrizatA RtukalyANikA sahastraiH dvAtriMzatA janapadakalyANikAsahastraiH dvAtrizatA dvAtriMzabda?H eteSAM saMgrahaH vyAkhyAnaM tu eteSAm avyavahitapUrvasatre eva draSTavyam 'pacco. ruhitA' pratyavaruhya avatIrya 'abhise yamaMDavAo paDiNikkhamai' sa bharataH abhiSekamaNDapAt pratiniSkAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva Abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchaI' yatraiva abhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratna pradhAnapaTTahastinaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'aMjana garikUDasannibhaM gayavaI jAva duruDhe , aJjanagirikUTasannibham-ajanapazRGgasadRzam sAdRzyaJca kRSNa varNatvena uccatvena ca bodhyam gajapati paTTahastinaM yAvada dUrUDhaH ArUDhaH atra yAvatpadAt narapatiriti grAhyam 'tae NaM tassa bharahassa raNo battIsaM rAyasahassA abhiseyapeDhAo uttarileNaM tisovANapaDirUvaeNaM pacoruhati' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH dvAtriMzadrAjasahasrANi abhiSekapoThAt auttarAheNatriptopAnapratirUpakeNapratyavarohanti nATakoM ke sAtha 2 ve usa abhiSeka pITha se pUrva ke trisopAna pratirUpaka se hokara nIce utare yahAM yAvat pada se jitanA bhI RtukalyANikA kanyAjana AdirUpa parikara unake sAtha thA vaha saba gRhIta huA hai / (paccoruhitA abhiseyamaMDavAo paDiNikkhamai) aura utara kara ve usa abhiSeka manDapa se bAhara Aye (paDiNikkhamittA jeNeva Abhisekka haidhirayaNe teNeva uvAgacchai) aura bAhara Akara ve jahAM para AbhiSekya hastiratna khar3A thA vahAM para Aye (uvAgacchitA aMjaNagirikUDasaNibhaM gayavaI jAva dUrUr3he) vahAM Akara ve usa aMjana giri ke zikhara jaise hastiratna para yAvat caDhagaye-baiTha gaye yahAM yAvatpada se "narapati" pada kA grahaNa huA hai| (taeNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA a. miseyapeDhAo uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNa paccoruhati) isake vAda 32 hajAra rAjAjana usa abhiSekapITha se uttara digvartI trisopAna pratirUpaka se hokara nIce utare // (taeNaM paDilavaNa paccoruhati) BAyatrI -2nanI sAtha-sAthe yApana gre| nAnI saathsAthe teo te abhiSeka pITha uparathI pUrvanA tri-so pAna pratirUpaka upara thaIne nIce utaryA. ahIM yAvat padathI jeTaluM jatu kalyANikAo vagere parikara temanI sAthe hate te sahIta thaye che. (pacyoruhitA abhiseyamaMDavAo paDiNikkhamai) mane tshnte| amaniSa bha75mAMdhI mahA2 mAlyA. (paDiNikyamitA jeNeva Abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai) bhane mahAra mAvInatama yo mAliSezya hastinAta tyAM mAyA. (uvAgacchittA aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI jAva duruDhe) tyAM mApA tayAta aMjanagirinA zikhara sadaza hastiratna upara yAvatuM ArUDha thayA besI gayA. ahIM yAvat pahathA narapati" pahanu a yayuche. (taeNaM tassa bharahassa raNNo battIsa rAya sahassAabhiseyaper3hAo uttarilleNaM tisovANapaDirUvapaNaM paccoruhati) tyA2 mA 32 hara rAjAe te abhiSeka pITha uparathI uttara digavatI tripAna pratirUpaka upara thaIne nIce jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - - -- prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 951 avataranti 'taeNaM tassa bharahassa raNNo seNAvaharayaNe jAva satthavAhappabhiIo abhiseyapeDhAo dAhiNilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti'tataH khalu tasya zrIbharatamya mahArAjJaH senApatiratnaM yAvat sArthavAhaprabhRtayaH abhiSekapIThAta dAkSiNAtyena trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohanti avataranti atra yAvatpadAt gAthApati vaki purohitaratnAni, boNi SaSTa yadhikAni360sUpakArazatAni aSTAdazazreNiprazreNayaH anye ca bahavo rAjezvaratalavaramADambikakauTumbikamantrimahAmantrigaNakadauvArikA''mAtyaceTapIThamardanagaranigama -- zreSTisenApatisArthavAhadUtasandhipAlA grAdyAH rAjezvarAdi sandhipAlAntAnAM vyAkhyAnam asminneva vakSaskAre saptaviMzatitame sUtre draSTavyam / atha yayA rItyA padakhaNDAdhipativakravartI bharato mahArAjA vinI tArAjadhAnIpraviSTavAntAMrItimAha'taeNaM tassa'ityAdi / 'taeNaM tassa bharahassa raNNo AbhisekkaM hasthirayaNaM dRrUDhassa samANa sa ime aTTha maMgalagA purI jAva saMpatthiyA' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM zreSThapaTTahastinaM durUDhasya ArUDhasya sataH imAni svastika 1 zrIvatsa 2 tassa bharahassa, raNo seNAvairayaNe jAva satthavAhappabhiIo abhiseyaper3hAo dAhagilleNa tisovANa paDirUvaeNaM paccorahaMti) isake bAda usa bharata nareza kA senApatiratna yAvat sArthavAha Adijana usa abhiSeka pITha se dakSiNadigvartI trisopAna se hokara nIce utarA yahAM yAvatpadase "gAthApatiratna, vaIkiratna, purohitaratna, 360 sUpakArajana tathA zreNiprazreNi jana evaM anya aura bhI rAjezvara talavara, mADambika, kauTumvika, maMtrI, mahAmantrI, gaNaka, dauvArika, amAtya, ceTa, pIThamarda, nagara nigama zreSThi jana, senApati, sArthavAha data aura sandhipAla" ina sabakA grahaNa huA hai / (taeNaM tassa bharahassa raNNo AbhisekkaM hatthirayaNaM duruDhassa samANassa imeM aTTha maMgalagA purao jAva saMpatthiyA) bharata rAjA jaba AbhiSekya hastiratna para acchI taraha se baiTha cUke taba unake Age sabase pahile ve ATha ATha kI saMkhyA meM ATha maMgala dravya prasthita hue-yahAM yathAkrama jAva zabda yAvatpada se gRhIta GtayA(taeNa tassa bharahassa,raNNo seNAvairayaNe jAva satthavAhappabhiIo abhiseya peDhAo dAhiNilleNa tisovANapaDirUvaeNaM paccorahati) tyA2mAha ta sarata nareza nu senApatiratna pAvata sArthavAha vagere jene te abhiSeka pITha uparathI dakSiNa digdartI viso pAna upara thaI 2 nIce utA. mI yAvata pahathI "gAthApatiratna, varddha kiratna purohitaratna, 310 sU. pakAra" zreNi-praNi mane bhI0 555 2 / 22, tasa, mAmi, au. mi, maMtrImA, mahAmaMtrI, gaDe, hauvAri, amAtyo, yeTI, pIThamI, nagaranigama Tno, senApati, sAvA, to bhane sandhipA savanu aha yu che. (taeNaM tassa bharahassa raNo AbhisekkaM hatthirayaNaM duruDhassa samANassa ime aha aha maMgalagA purao vasaMpatthiyA) sarata jayAra saya staratna 752 sAzazata // 30 gayA tyAre temanI AgaLa sarva prathama A pramANe ATha-AThanI saMkhyAmAM ATha maMgaLa dravya pasthita thayA ahIM yAvata padathI je ATha dravya saMgRhIta thayA che te ATha maMgaLa dravyanA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ 952 jambUdvIpaprajJaptisUtre nandyAvarta 3 vardhamAnaka 4 bhadrAsana 5 matsya 6 kalaza 7 darpaNa 8 nAmakAni aSTASTa maGgalakAni pratyekam aSTau aSTau saMmelane sati catuH paSTitamasaMkhyakAni maGgAlakAni ityathaH purato yAvat saMprasthitAni yAvatpadAt yathAnupUA yathAkramamiti grAhyam 'jo'vi ya aigacchamANassa gamo paDhamo kuberAvasANo soceva ihaMpi kamo sakkArajaDho Neyavvo' yo'pi ca atigacchataH vinItAM pravizato bharatasya kramaH paripATo prathamaH adhastanasUtroko bharatavinItA pravezavarNakaH kuberAvasAnaH kuberadRSTAntabhAvinasUtrAvasAnaH sa eva kramaH ihApi satkAravivarjito--satkArAdirahito netavyaHgrAhyaH ayaM bhAvaH pUrva praveze SoDazadevasahasadvAtriMzadrA jasahastrAdInAM satkAro yathA bharatena rAjJA vihitastathA nAti, asya ca satkArastha dvAdazavArSikotsavanirvatano tarakAle eva avasaraprAptatvAt lokapAlaH sa bharato rAjA nijarAjabhavanapratidvAramAgatya hastiratnAn pratyavarudya strIratnena subhadrayA drAtrizatA RtukalyANikAsahastraiH, dvAtriMzatA janapadakalyANikAsahastraiH dvAtriMzatA dvAtriMzadbaddhaH haA una aSTa maMgala dravyoM ke nAma-svastika, zrIvatsa, nanyAvarta varddhamAnaka, bhadrAsana, matsya. kalaza. evaM dapeNa" isa prakAra se haiM (jeviya agacchamANassa gamo padamo kalega. basANo so ceva ihapi kamo sakkArajar3ho Neyambo) bharata ke ayodhyA meM praveza karate samaya jaisA pATha kuvera kI upamA takakA kahA gayA hai vaisA ho vaha pATha yahAM para bhI kahalenA cAhiye parantu yahAM kevala itanI sI hI vizeSatA hai ki yahAM para sammilita ja. noM kA satkAra nahIM kahA gayA hai arthAt bharata ne ayodhyA meM praveza karate samaya solaha hajAra devo kA evaM hajAroM rAjA Adi janoM kA satkAra kiyA aisA kathana kiyA jA cukA hai-para yahAM vaha kathana nahIM kiyA gayA hai kyoMki vaha kathana to 12 varSa ke utsava kI parisamApti ke bAda hI kiyA jAyagA isa taraha calate 2 ve lokapAla bharata apane rAjabhavana ke pratidvAra para Akara hastiratna se nIce utare aura strIratna subhadrA 32 hajAra RtukalyANa kArikA kanyAyo 32 hajAra janapadAgraNiyoM kI kalyANakAriNi kanyAyo evaM 32. nAmA mA prabhArI cha - 21sti, zrIvatsa, nandhAvata, mAna, madrAsana, matsya, 4, tabhanna 653. ( je vi ya aigacchamANasla gamo paDhamo kuberAvasANo so ceva ihapi kamo makAjado Neyavvo) bharatanA ayodhyA praveza bhaganA 54 / 54 meranI 5mA sadhI kahevAmAM Avela che, teja pATha atre paNa samaja. paNa ahIM ATalI vizeSatA che ke ahIM sammilita thayelA lokonA satkAra aMge kahIM paNa kahevAmAM AvyuM nathI. eTale ke bharata rAjAe ayodhyAmAM praveza karatI vakhate seLa hajAra deve temaja sahasA rAjA vagere lokone satkAra karyo, paraMtu AvuM kathana ahIM karavAmAM AvyuM nathI. kemake te kathana te 12 varSIya utsavanI parisamApti pachI ja karavAmAM Avaze. A pramANe cAlatAM cAlatAM te lopAla bharata potAnA rAjabhavananA pratidvAranI sAme AvIne hastirane uparathI nIce utayA ane zrI ratna subhadrA, 32 hajAra Rtu kalyANakArikA kanyAe, 32 hajAra jana padAgraNIonI kalyANa kAriNI kanyAo temaja 32-32 pAtra baddha 32 hajAra nATakethI jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ 953 prakAzikA TIkA tR 03vakSaskAraH sU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam nATakasahasraiH sArddhaM saMparivRtto bhavanavarAvataMsakaM svarAjabhavanaM pravizati tatra kIdRzo rAjA kIdRzaM ca rAjabhavanaM tatrAha - 'jAva kuberovva devarAyA kailAsaM sihari siMgabhUaMti' yAvat sarvatobhAvena kubero devarAja iva - yathA kubero devarAjaH tathA ayamapi lokapAlo bharato devarAjaH yathA ca kailAsaM sphaTikAcalaM kiM lakSaNaM bhavanavarAvataMsakaM zikharizRGga parvatazikharaM tadbhUtaM tatsadRzamuccatvena bharatasya rAjabhavanamityarthaH ' tara NaM se bhara rAyA majjaNagharaM aNupavisai' tataH khalu sa bharato rAjA majjanagRhaM snAnagRham anupravizati 'aNupavisittA jAva' anupravizya yAvat atra yAvatpadAt kRtasnAnaH san tato niHsRtya bhojana maNDapamupAgacchati upAgatya ' bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei' bhojanamaNDape bhojanazAlAyAM sukhAsanavaragataH san aSTamabhaktaM pArayati ahorAtratrayAtmakaM dinatrayamupavAsaM kRtvA tataH param aSTamabhaktena pAraNAM karoti sa bharata ityarthaH ' pAretA ' pArayitvA pAraNAM kRtvA 'bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai' bhojanamaNDapAt bhojanazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya ' upi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM jAva bhuMjamANe viharai ' upari prAsAdavaragataH zreSThaprAsAdamavasthitaH san sa bharato rAjA sphuTadbhiH mRdaGgamastakaiH 32 pAtrabaddha 32 hajAra nATakoM se yukta hue bhavanavarAvataMsaka svarAjabhavana meM praviSTa hue (jAva kuverovva devarAyA kailAsaM siharisiMgabhUaMti" ) jisa prakAra kubera kailAsa parvata ke bhItara praviSTa hotA hai usI prakAra ve bharata rAjA kailAsa ke zikhara jaise UMce apane rAjabhavana meM praviSTa hue (taeNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisai) rAjabhavana meM praveza karane ke bAda ve bharata mahArAjA snAnagRha meM gaye aura vahAM acchI taraha se snAna kiyA phira ve vahAM se nikale aura nikalakara ( bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTUmabhattaM pa|rei) bhojana manDapa meM gaye vahAM jAkara unhoMne sukhAsana se baiTha kara aSTama bhakta tapasyA kI pAraNA kI ( pAretA bhoyaNamaNDavAo paDiNikkhamai ) pAraNA karake phira ve vahAM se cale Aye aura Akara ( paDiNikkhamitA upi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamasthae hiM jAva bhuMjamANe viharai) apane bhavanAvataMsaka svarAjabhavana meM Aye aura vahAM Akarake ve yukta thayelA lavanavarApata sa svarAja bhavanamA praviSTa thayA (jAva kuberovva devarAyA kelA susiharisiMgabhUaMti) prema umera kailAsa parvatAM praviSTa thAya che, tebhana te larata zanna upAsanA zimera nevA potAnA zana lavanamAM praviSTa thathA. (tapaNaM se bharahe rAyA majjagharaM aNuvisa bhavanamA praviSTa thayA maha te bharata rAna snAna gRhamAM gayA ane tyAM temAge sArI rIte snAna Dyu pachI tethe tyAMthI nIjyAM bhane nIjIne (bhoyaNa maMDavAo suhAsaNavaragae aTTamabhattaM pArei) lobhana meM umAM gayA tyAM ne tebho supAsanamA mesIne aSTama bhauta tapasyAnA pAraNAryA. (pAretA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai) pAraNArIne pachI to tyAMthI sAdhyA ane khAvIne (paDiNikkhamittA upi pAsAvara phuTTamANehiM muigamatthavahiM jAva bhuMjamANe viharai) potAnA bhavanAvata svarAlavana 120 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvad bhujAno viharati tiSThati atra yAvatpadAta dvAtriMzadabaddhaiH nATakaiH varataruNIsaMprayuktaiH upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAna paJcavidhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn iti grAhyam / atra sphuTadbhiH atirabhasA sphAlanavazAt vidaddhiH mRdaGgamastakaiH mRdaGgAnAM mRdaGganAmakavAdyavizeSANAM mastakAni uparitanabhAgAstaiH tathA dvAtriMzabdaddhaiH dvAtriMzatA abhinetavyaprakAraiH pAtra vA baddhaiH upasampannainATakaiH tathA varataruNIsaMprayuktaiH varataruNomiH suSThu yuvatistrIbhiH sampayuktaiH kRtasaMprayogaiH upanRtyamAnaH 2 nRtyaviSayI kriyamANaH 2 tadabhinayapurassaraM nartanAt tathA upagIyamAnaH 2, tadguNagAnAt, tathA upalAlijyamAnaH 2, tadIpsitArthasampAdanAt tathA mahatA'hata nATyagItavAditatantrItalatAlaturyaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa tatra mahatA pradhAnena bRhatA vA ityasya raveNetyagre sambandhaH ahata:-anubaddho ravasyeti vizeSaNam nATyaM nRtaM tena yuktaM gItaM tacca vAditAni ca zabdavanti kRtAni tantrI ca vINA talau ca hastau tAlAzca kaMzikAH tUryANi ca paTahAdIni, iti vAditatantrItalatAlatUryANi tAni ca tathA dhano medhaH tadAkAro yo mRdaGgo dhvanigAmbhIryasAdhA sa cAsau paTunA dakSeNa pravAditazca yaH sa dhanamRdaGgapaTupravAditaH saceti ahatanATyagItavAditatantrItalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAditA iti itaretaradvandvaH teSAM ravaH tena karaNabhUtena mahatA raveNa zabdena atra ca mRdaGgagrahaNaM vAdheSu pradhAnaM bodhyam / iSTAn-icchA viSayI kRtAn zabdasparzarasarUpagandhAna pazcavidhAna mAnuSyakAn kAmabhogAn tatra zabdarUpe kAmau sparzasaragandhA bhogA iti samayaparibhASAH bhuJjAnaH anubhavan viharati tiSThati sa bharataH iti 'tae NaM se bharahe rAyA duvAlasasaMvacchariaMsi pamosi samANaMsi jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchaI' tataH khalu tadantaraM kila sa bharato rAjA bajate hue mRdaGgAdikoM kI tumula dhvani pUrvaka sAMsArika vividha prakAra ke kAmabhogoM ke sukhoM ko bhogate hue apanA samaya vyatIta karane lage yahAM yAvatpada se" dvAtrizadvaddhaiH nA TakaiH varataruNIsaMnayuktaiH upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA''hata nATayagotavAditatantrotalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAditaraveNa iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAn paJcavi dhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn" isa pATha kA grahaNa huA hai ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kaI vAra kI jA cukI hai (taeNaM bharahe rAyA duvAlasasaMvaccharimaMsi pamoaMsi samApti mAM AvyA. ane tyAM AvIne teo vAgatA mRdaMgAdikanA tumula vani sAthe sAMsArika vividha prakAranA kAmone, sukhane bhegavatA 2 pitAno samaya pasAra karavA lAgyA. ahIM yAvat 54thI "dvAtriMzadvaddhaH nATakaiH varataruNIsaMprayuktaiH upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA''hatanATyagItacAditatantrItalatAlatUryadhanamRdaGgapaTupravAdi. taravena iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAna paJcavidhAn mAnunyakAn kAmabhogAn" se 18 grahaNa thayecha. se pAnI vyAjyA yathAsthAna 72vAmA bhAvI cha, (taeNaM bharahe jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 955 dvAdazasamvatsarika dvAdazasamvatsarAH varSANi kAlo mAnaM yasya sa tathA bhUtastasmin pramode mahArAjyAbhiSekajanitamahotsave samApte vyatIte sati yatraiva majjanagRham snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva majjadharAo paDiNikkhamai' yAvad majjanagRhAta snAnagRhAt pratiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH, atra yAvatpadAt kRtasnAnaH iti bodhyam 'paDiNikkhamittA' prakRtiniSkramya nirgatya' jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyaI' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA sabhAmaNDapaH yAvat siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH pUrvAbhimukhaH niSIdati siMhAsane upavizati sa bharata ityarthaH, atra yAvatpadAt yatraiva ca siMhAsanaM tatraiva upAgacchati upAgatya iti bodhyam 'NisIyittA' niSadha upavizya 'solasadevasahasse sakkArei sammANei' SoDazadevasahasrANi-poDaSasahasrasaMkhyakAn devAn ityarthaH satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca 'paDivisajjei' tAn devAn prati visarjayati svanivAsasthAnaM gantum AjJApayatItyarthaH 'paDivisajjittA' prativisarghya tathA''dizya 'battIsaM rAyavarasahassA sakkArei sammANeI'dvAtriMSada rAjavarasahajeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchai) jaba 12 varSa taka kiyA gayA utsava samApta ho cukA taba ve bharata nareza jahAM para majjana-snAna-gRha-thA vahAM para aaye| (uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) vahAM Akarake unhoMne acchI taraha se snAna kiyA (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) phira vahAM se bAhara Aye aura bAhara Akara yAvat ve pUrva dizA kI ora mukha karake zreSTha siMhAsana para baiTha gaye yahAM Agata yAvatpada se "jahAM siMhAsanathA vahAM para ve Aye" ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai (NisIyittA solapsadevasahasse sakkArei, sammANei,) vahAM baiTha kara unhone una 16 hajAra devoM kA satkAra aura sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA paDivi. sajjei) satkAra sanmAna karake unheM visarjita kara diyA (paDivisajjittA battIsaM rAyavarasahassA sakkArei sammANei) devoM ko visarjita karake phira bharata nareza ne 32 hajAra rAyA duvAsa saMvacchariaMsi pamoyasi samANaMsi jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchai) pAre 12 varSa sudhI javAmAM Avela utsava samApta thaI gaye tyAre te bharata mahArAjA jyAM Har-snAna -hetu tyAM gayA. (uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDiNikSamai) tyAM sApAna tabhAra sArI rIte snAna yu. (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) pachI tyAMthI mahA2 mAvyA mate mAra AvIne cAvat teo pUrva dizA tarapha mukha karIne zreSTha siMhAsana upara besI gayA. ahIM AvelA yAvatuM padathI jyAM siMhAsana hatuM teo tyAM AvyA "e pade grahaNa thayA che. (NisIyittA solsadevasahasse sakkAreD, sammANei) tyAM mesIna tarI te 16 hajara hevAnA sAra bhane tamanusanmAna yu (sakkAritA sammANi tA paDivisajjei) sattAra bhane sanmAna rIne ta hevAne te marata rAja visatarI pA. (paDivisajjitA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ 956 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre srANi dvAtriMzatsahastrasaMkhyakAn rAjavarAn satkArayati sammAnayati sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'paDivisajjei' prativisarjayasi svavAsagamanAya AjJApayati sa bharataH 'sakkAritA sammANitnA' tAn rAjavarAn satkArya sammAnya ca 'seNAvairayaNaM sakkArei sammANei' senApatiratnaM satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANitA' satkArya sammAnya ca 'jAva purohiyarayaNe sakkArei sammANei' yAvat purohitaratnaM satkArayati sammAnayati atra yAvatpadAt gAthApatiratnaM vaddhakiratnaM ca grAhyam 'sakAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca evaM tiNNisaTTe sUcayArasae aTThArasaseNippaseNIo sakkArei sammANei' evam uktarItyA trINi SaSTAni SaSThayadhikAni sUpakArazatAni triSaSTayadhikazatasaMkhyakAn sUpakArAn ityarthaH tathA aSTAdazazreNiprazreNIH ca satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca 'aNNe ya bahave rAIsaratalavara jAva satthavAhappabhiio sakkArei sammANei' anyAMzca rAjAoM kA satkAra evaM sanmAna kiyA (sakkA rittA sammANittA paDivi sajjei) unakA satkAra sanmAna karake phira visarjita kara diyA (paDivisajjittA) inheM visarjita karake (seNAvaisyaNaM sakkArei, sammANei) phira usa bharata nareza ne senApatiratna kA satkAra aura sanmAna kiyA (sakkAritA sammANi tA jAva purohiyAyaNe sakkArei sammANei) satkAra sanmAna karake use visarjita kara diyA isake bAda usane gAthApatiratna kA aura barddhakirana kA satkAra sanmAna kiyA inheM satkRta aura sammAnita kara visarjita kara diyA bAda meM usane purohita ratna kA satkAra aura sanmAna kiyA phira use bhI visarjita kara diyA (evaM tiNNisaTre suvayArasae aTThArasa seNippaseNIo sakkArei, sammANei) isI taraha usane 360 sUpakAroM ko satkRta aura sammAnita kiyA aura unheM visarjita kara diyA 18 zreNi prazreNojanoM ko satkRta sanmAnita kara visarjita kara diyA (aNNeya bahave rAIsara talavara jAva battIsaM rAyavarasahassA sakkArei sammANei) devAna visati zane 57) sarata nareza 32 12 sanamAnI sa2 mana ta sapanu sanmAna yu (sakkAritA sammANitA paDi. visajjei) tamanA sA2 mana ta sapanu sammAna prazane bharata 20 tabhane visarita zadhA. (paDivisajjitA) anamane visatarIna (seNAvairayaNaM sakkArei, sammAleDa) 57 te bharata nareza senApati29 / sara4.2 ane tamanu sanmAna yu bhane (sakkAritA sammANittA jAva purohiyarayaNe sakkArei sammANei) yAvatasara tabha sanmAna karIne temane visarjita karI dIdhA. tyAra bAda teNe gAthApati ratna ane vardhA kiratna ane purohita ranane satkAra ane samAna karyuM ane temane satkRta ane sanmAntriin visatiza dA. (evaM tiNNisaTe, sUkyArasae aTTArasa seNippaseNIo sakkArei, sammANei) mA pramANe taNe 360 sU54ArIne satkRta bhane sanmAnita karyA ane tyAra bAda temane visarjita karI dIdhA. A pramANe 18 zreNi prazreNIjanene sata bhane sanmAnita aryA ane tyA2 mA bhane visati vIthA. (aNNe ya bahave jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ 957 prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 32 bharatarAjJaH ratnotpattisthAnanirUpaNama bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAhaprabhRtIn satkArayati sammAnayati' sakkArittA sammANitA' satkArya sammAnya ca 'paDivisajjeI' prativisarjayati svanivAsasthAna gamanAya AjJApayati sa bharata ityarthaH 'paDi visajjittA' prativisajya tathA''jJApya 'uppi pAsAyavaragae jAva viharai, upari prAsAdavaragataH zreSThaprAsAdaM prAptaH san sa bharato rAjA yAvad viharati tiSThati atra yAvatpadAt sphuTadbhiH mRdaGgaiH dvAtriMzabdadvairnATakaiH carataruNI saMprayuktaiH upanRtyamAna:2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA'hatanAdayagItavAditatantrItalatAlatUryaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAna pazcavidhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn eteSAM padAnAM saMgrahaH vyAkhyAnaM tu asminneva sUtre pUrve vilokanIyam ||suu031|| __ atha caturdazaratnAdhipate bharatasya yAni ratnAni yatrotpadyante ta tathA''ha-"bharahassa" ityAdi / __ mUlam-bharahassa raNNo cakkarayaNe 1daMDarayaNe 2 asisyaNe3 chattarayaNe 4 ete NaM cattAri egidiyarayaNA AuhagharasAlAe samuppaNNA cammarayaNe 1 maNirayaNe 2 kAgaNiyaNe 3 Nava ya mahANihao eeNaM sirigharaMsi samuppaNNA seNAvaisyaNe 1, gAhAvairayaNe 2 vaddhairayaNe 3 purohiyasyaNe 4 ee NaM cattAri maNuarayaNA viNIyAe rAyahANIe samu. ppaNNA, AsarayaNe 1 hatthirayaNe 2ee NaM duve paMciMdiyarayaNA veyaddhasatthavAhappabhiio sakkArei sammANei) isI taraha anya aura bhI aneka rAjezvara talavara yAvat sArthavAha Adiko ko satkRta kiyA aura sanmAnita kiyA (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) satkRta sammAnita kara unheM phira usane visarjita kara diyA (paDivisajitA upi pAsAyaragavae jAva viharai) visarjita karake phira vaha bharata nareza apane prAsAdavarAvataMsaka rAjabhavana meM calA gayA aura vahAM jAkara usane manuSyabhava sambandhI iSTa kAmabhogo ko bhogate hue apane samaya ko vyatIta kiyA yahAM yAvatpada se pUrva kI taraha "sphuTadbhiH mRdaGgaiH dvAtriMzadvaddhai TikaiH" ityAdirUpa se pATha kA saMgraha huA hai ||s0 31 // rAIsaratalavara jAva satthavAhappabhii bho sakkArei sammANei) mA prabhArI mI paNa ane, zarezvara, tasa12 yAtU sArthavAha mAhAna satkRta bhane sanmAnita o. (sakkArittA sammANittA paDivisajjei) satkRta tabha sanmAnita zamana visanita zahIdhA. (paDivisajjittA upi pAsAyavaragae jAva viharai) visatizane pachI te mata nareza pitAnA prAsAdavarAvata saka rAjabhavanamAM jatA rahyA tyAM jaIne temaNe manuSyabhava saMbaMdhI ISTakama bhegone bhegavatAM bhegavatAM pitAne samaya pasAra karyo ahIM yAvata padathI pUrvanI rema "sphuTadbhiH mRdaGgaiH dvAtriMzadvaddhairnATakaiH" kore 5 / 4 sagaDIta tha che. // 31 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ 958 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre giripAyamUle samuppaNNA subhadA itthIrayaNe uttarillAe vijjAharaseTIe samuppaNNe ||suu032|| chAyA-bharatasya rAjJaH ckrrtnm| daNDaratnam asiratnam3 chatraratnam 4 etAni khalu catvAri ekendriyaratnAni AyudhagRhazAlAyAM samutpannAni, carmaratnam 1 maNiratnam 2 kAkaNIratnam 3 nava ca mahAnidhayaH ete khalu zrIgRhe samutpannAH senApatiratnam 1 gAthA patiratnam 2 varddhakiratnam 3 purohitaratnam 4; etAni skhalu catvAri manujaratnAni vinI. tAyAM rAjadhAnyAM samutpannAni, azvaratnam 1, hastiratnam 2, ete khalu dve paJcendriyaratne vaitAdayagiripAdamUle samutpanne subhadrA strIratnam auttarAhAyAM vidyAdharazreNyAM samutpannam ||suu32|| TIkA-"bharahassa raNo" ityAdi / 'bharahassa raNNo cakkarayaNe 1 daMDarayaNe 2 asirayaNe 3 chattarayaNe 4 eteNaM cattAri egidiyarayaNe AuhagharasAlAe samuppaNNA' bharatasya rAjJaH cakraratnam 1 daNDaratnam 2 asiratnam 3 chatraratnam 4, etAni khalu catvAri ekendriyaratnAni AyudhagRhazAlAyAM samutpannAni 'cammarayaNe 1 maNirayaNe 2 kAgaNirayaNe 3 Nakya mahANihao eeNaM siridharaMsi samuppaNNA' carmaratnam 1 maNiratnam kAkaNI ratnam 3 nava ca mahAnidhayaH naisarpa 1pANDuka 2piGgalaka 3sarvaratna 4mahApadma 5kAla 6 mahAkAla 7 mANavakamahAnidhi 8 khaDga 9 nAmadheyAH naisarpAdideva vizeSAdhiThitAH ete khalu carmaratnAdi trayaM naisadi nava mahAnidhayazca zrIgRhe bhANDAgAre samutpannAni etena ca pokA nava mahAnidhayaH zAzvatabhAvarUpAH kathamutpadyante ityAzaGkamAno'pi parAstatAM gataH "seNAivarayaNe 1 gAhAvairayaNe 2 baddhairayaNe 3 purohizarayaNe 4 eeNaM cattAri aba bharata rAjA ke jau ki caudaha ratnoM kA adhipati hotA hai, kauna kauna ratna kahAM kahAM utpanna hote haiM yaha prakaTa kiyA jAtA hai-'bharahassa raNNA cakkarayaNe 1 daMDarayaNe asirayaNe' ityAdi sUtra-32 TIkA-'bharahassa raNNo cakkarayaNe, daDarayaNe, asirayaNe, chattayaNe' bharatacakravartI ke cakraratna, daNDaratna 2 asiratna 3 chatraratna (ete Na catto) ye cAra ratna joki(egidiyara yaNA) ekendriya ratna hai (AuhadharasAlAo samuppaNA) Ayudha gRha zAlAmeM utpanna hote haiM (cammarayaNe, maNirayaNe, kAgaNirayaNe, Navaya mahANihao ee NaM sirigharaMsi samuppaNNA) carmaratna maNiratna, kAkaNiratna, tathA nau mahAnidhiyAM ye saba zrIgRha meM-bhAMDAgAra meM utpanna hote haiM / (seNAvairayaNe,gAhAvairayaNe,baddhairayaNe, have bharata mahArAjA ke je caudaratnanA adhipati che, temanA kayA kayA ratna kayA kayA utpanna thAya che te batAvavAmAM Ave che 'bharahassa raNNo cakkarayaNe 1 daMDatyaNe 2 asirayaNe' ityAdi suutr-32|| 2 :- bharata yatInA yatna 1, 32rana 2, masina 3, ane chatraratna (eteNaM cato.) me. yA2 2tnI (pagidiyarayaNA) sandriya ratnA cha, (AugharasAlAo samupAgA) mAyudha zaELHI 4-1 yA che. (cammarayaNe, maNirayaNe, kAgaNirayaNe, Navaya mahANihio eeNaM siridharaMsi samuppaNNA) yamana, mAna, ritna tathA na4 jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR 03 vakSaskAraH sU0 32 bharatarAjJaH ratnotpattisthAnanirUpaNam 959 maNurayaNA viNIyAe rAyahANIe samuppaNNA' senApatiratnaM 1 gAthApatiratnaM 2 barddhakiratna 3 purohitaratnam 4 etAni khalu catvAri manujaratnAni vinItAyAM rAjadhAnyAM samutpannAni 'AsaraNe 1 hattharayaNe 2 eeNaM duve paMcidiyarayaNA veaddhagiripAyamUle samupapaNA' azvaratnam ? hastiratne 2 ete khalu dve paJcendriyatiryagratne vaitA - gireH pAdamUle mUlabhUmau samutpanne jAte / 'sumaddA itthI rayaNe uttarillAe vijjAhAra seDhIe samupapaNe' subhadrA subhadrAnAmakaM khIratnam auttarAhAyAm uttarasyAM vidyAdharazreNyAM samutpannam ||m032|| atha SaTkhaNDaM bharataM pAlayan cakravartI bharato yathA pravRttavAn tathAssha-- "tae paM se bharahe' ityAdi / mUlam - taraNaM se bhara gayA caudasahaM syaNANaM Nava mahANi - hINaM solasaNDaM devasAhassINaM battIsAra rAyasahassANaM battIsAe ur3akallANiyA saharasANaM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassANaM battIsAe battIsavaddhANaM NADagasahassANaM tinhaM saTThINaM sUvayArasyANaM aTThAsaNhaM seNipaseNINaM caurAsIie AsasayasahassANaM caurAsIie daMtisayasahassANaM caurAsIie rahasaya sahassANaM chaSNauie maNussakoDINaM bAvattarIe puravarasahassANaM battIsAe jaNavayasa hastANaM chaNNauie gAmakoDINaM NavaNaudomuha sahassANaM aDayAlIsAe paTTaNasahassANaM cauvvIsAe kabbaDa purohiyarayaNe eeNaM cattAri maNuarayaNA viNoyAe rAyahANIe samuppaNNA) senApatiratna, gAthApatiratna, varddhakiratna, aura purohitaratna ye cAra manuSyaratna vinItA rAjadhAnI meM utpanna hote haiM ( AsarayaNe, hasthirayaNe ee NaM dube paMcidiyarayaNA veaddhagiripAyamUle samuppaNNA) azvaratna, aura hastiratna, ye do paMcendriyatiryagratna vaitAdayagiri kI talahaTI meM utpanna hote haiM (subhaddAitthIrayaNe uttarillAe vijjAharaseDhAe samudavaNNe) tathA subhadrA nAma kA jo strIratna hai| vaha uttaravidyAdharazreNI meM utpanna hotA hai |sU0 32 // mahAnidhiyo me sarve zrIgRhamAM-lAMDagAra mAM utpanna thayA che. (seNAvairayaNe, gAhAvairapaNe, vaddhairayaNe, purohiyarayaNe, eeNaM cattAri maNuarayaNA viNoyAe rAyahANIe samudavaNNA) senApatiratna, gAthAyatiratna vahiratna ane purohitaratna meM yAra manuSyaratnA vinItA rAdhAnImA utpanna thayA che. (AsayaNe, hatthirayaNe, eSaNaM duve paMcidiyarayaNA veaddhagiripAyamUle samuppaNNA) azvaratna sane hastiratna se me paMcendriya tiryagraratna vaitADhya girinI tajeTImA utpanna thayA che. (subhaddA itthorayaNe uttarillAe vijjAhara sedIe samuppaNNe) tathA subhadrA nAma ke strI ratna che te uttara vidyAdhara zreNImA utpanna thayesa che. sUtra - 32 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ 960 jambUdvIpaprajJaptisUtre sahassANaM cauvvIsAe maDaMbasahassANaM vIsAe AgarasahassANaM solasaNhaM kheDasahassANaM caudasaNhaM saMvAhasahassANaM chappaNNAe aMtarodagANaM egaNapaNNAe kurajjANaM viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagirisAgaramerAgassa kevalakappassa bharahassa vAsassa aNNesiM ca bahUNaM rAIsaratalavara jAva satthavAhappabhiINaM AhebaccaM porevaccaM bhaTTitaM sAmittaM mahattaragataM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAlemANe ohayaNihaesu kaMTaesu uddhiamaliesu savvasattusu Nijjiesu bharahAhive Naride varacaMdaNacacciaMge varahAraraiyavacche varamauDavisiTThae vakhatthabhUsaNadhare sayouasurahi kusumavaramallasobhiyasire varaNADaganADaijjavaraithigummasaddhiM saMparibuDe savvAsahi savvarayaNa savvasamiisamagge saMpuNNamaNorahe hayAmittamANamahaNe puvakayatavappabhAvaniviTThasaMciyaphale muMjai mANussae suhe bharahe nAmadhejje tti ||suu0 33 // ___ chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA caturdazAnAM ratnAnAM navAnAM mahAnidhInAM SoDazAnAM devasahalAnAM dvAtriMzato rAjasahastrANAm, dvAtriMzat RtukalyANikA sahastrANAm, dvAtrizato janapadakalyANikA sahasrANAm dvAtriMzato dvAtriMzabdaddhAnAM nATakasahastrANA trayANAM SaSTAnAM sUpakArazatAnAm aSTAdazAnAM zreNiprazreNInAm , caturazIte azvazanasahasrANAm , caturazIteH dantizatasahasrANAm , caturazIteH rathazatasahasrANAm SaNNavateH manuSyakoTInAma, dvAsaptateH puravarasahasrANAm dvAtriMzato janapadasahasrANAm, SaNNavateH grAmakoTInAm. navanavateH droNamukhasahastrANAm,aSTAcatvAriMzataH pattanasahastrANAm caturvizateH karbaTasahasrANAm, catu. vizateH maDambasahasrANAm viMzaterAkarasahasrANAm SoDazAnAM kheTasahasrANAm caturdazAnAM saMvAhasahastrANAm SaTpaJcAzato'ntarodakAnAm ekonapaJcAzataH kurAjyAnAm vinItAyA rAjadhAnyAH kSullahimavad girisAgaramaryAdAkasya kevalakalpasya bhAratavarSasya anyeSAM ca bahUnAM rAjezvaratalavara yAvat tArthavAhaprabhRtInAm Adhipatya paurapatyaM bhartRvaM svAmitvaM mahattarasvam AzezvarasenApatyaM kArayan pAlayan upahatanihateSu kaNTakeSu uddhRtamarditeSu sarvazatruSu nirjiteSu bharatAdhipo narendraH varacandana carcittAGgaH varahAraratidavakSaskaH varamukuTa viziSTakaH varavastrAbhUSaNadharaH sarvatuka surabhikusumavaramAlyazobhitaziraskaH varanATakanATakIpa vAstrI gulmasArddha saMparivRtaH sarvopadhisarvaratlasarvasamitisamagraH sampUrNamanorathaH hatAmitramAnamadhanaH pUrvakRtatapaHpramAvani viSTa saMvitaphalAni bhuGkte mAnuSyakAni sucAni bharato nAmadheya iti // 33 // jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraHsU033 SaTkhaNDaM pAlayatA bharatasya pravRttinirUpaNam 961 TIkA-"tae Na se' ityAdi 'tae NaM se bharahe rAyA caudasahaM rayaNANaM' tataH padakhaNDabharatasAdhanAnantaraM khalu sa bharato mahArAjA catuddezaratnAdonAM sArthavAhamabhRtyantAnAmAdhipatyAdikaM kArayan pAlayan mAnuSyakAni sukhAni bhuGkte ityapre sambandhaH tathAhi caturda zAnAM ratnAnAm ekendriyANAM cakraratnAdi kAkaNIratnAntAnAM saptAnAm paJcendriyANAM senApatiratnAdi subhadrAratnAntAnAM saptAnAm saMmIlane ca catuI zaratnAnAmisparthaH adhipatyAdikam tathA 'NavaNhaM mahANihINa' navAnAM naisarpAdi zAntAnAM tattaddevAdhiSThitAnAM mahAnidhInAm AdhipatyAdikam tathA 'solasaNhaM devasAhassINaM' SoDazAnAM devasAhasrINAm SoDazasahasrasaMkhyakAnAM devAnAmityarthaH AdhipatyAdikam tathA 'battIsAe rAyasahassANaM' dvAtriMzato rAjasahasrANAma dvAtriMzatsahasasaMkhyakAnAM rAjJAmityarthaH AdhipatyAdikam tathA 'battIsAe uDukallANiyAsahassANaM' dvAtriMzata: RtukalyANikAsahasrANAm dvAtriMzasaMkhyaka RtukalyANikAstrINAmityarthaH AdhipatyaM svAmitvAdikam atra atukalyANikAH ityasya Rtuviparotasparzatvena zItakAle uSNasparzaH uSNakAle zItasparzaHityAdi rUpeNa sukhasparzAHathavA'mRtakanyAtvena sadA sarvaRtuSu kalyANakAriNyo rAjakanyakAHityarthoM bodhyH| tathA'battIsAe jaNavayakallANiyA sahassANaM' dvAtriMzataH janapadakalyANikA sahasrANAm dvAtriMzatsahastrasaMkhyAyuktAnAM janapadAgraNI kalyANikAnAM rAjakanyakAnAmityarthaH AdhipatyAdikam tathA 'battIsAe battIsaibaddhANaM NADagasahassANaM' dvAtriMzato dvAtriMzadabaddhAnAM nATakasahastrANAm dvAtriMzato dvAtriMzatApAtraiH baddhAnAM yuktAnAM nATakasahasrANAm dvAtriMzatsahasrasaMkhyakAnAM dvAtriMzatpAtrabaddhanATakAnAmityarthaH tathA 'tiNhaM sahoNaM svayArasayANaM' trayANAM SaSTAnAM SaSThayadhikAnAM sapakArazatA'taeNaM se bharahe rAyA ca udasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM' ityAdi sUtra-33 TIkArtha-(tae NaM se bharahe rAyA) SaTkhaNDAtmaka bharatakSetra ke sAdhana karane ke bAda ve bharata caka vartI (caudasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM mahANihINaM solasaNhaM deva sAhassINaM battIsAe rAyasahassANaM battIsAe uDukallANiyAsahassANaM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassANaM battIsAe battIsaibaddhANaM NADagasahassANaM) caudaha ratnoM kA nau mahAnidhiyoM kA solaha hajAra devoM kA battIsa hajAra rAjAoMkA battIsa hajAra RtukalyANakAriNI kanyAoM kA 32-32 pAtra baddha 32 hajAra nATakoM kA (tiNhaM saTThINaM sUvayArasayANaM aTThArasaNhaM seNippaseNINaM cau (taeNaM se bharahe rAyA cauddasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM) ityAdi-sUtra 33 // TI:- (taeNaM se bharahe rAyA) SaD mama saratakSetrane sAdhana 35 manAcyA mAI (svAdhIna manAcyA mAha) te marata yatI (bauddasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM mahANihINa solasaNhaM devasAhassINa battIsAe rAyasarassANaM battIsAra uDDukallANiyA sahassANaM vattIsAe jaNavayakallANiyA sahassANaM battIsAe battIsaivaddhANaM NADagasahassANaM) yatuzaratnA, nava mahAnidhio, seLa sahastra de, 32 sahastra rAjAo, 3ra sahastra tratukakalyANakAriNI nyaaye|, 32 sahastranAmonI nyAya,32-32 pAtra ma 32 shstrnaa| (tiNhaM 121 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ 962 jambUdvIpaprajJaptisUtre nAm triSaSThayAdhikasahasrasaMkhyakampakArANAM pAcakAnAmityarthaH tathA 'aTThArasahaM seNippaseNINe' aSTAdazAnAM zreNIprazreNInAm atra aSTAdaza kumbhakArAdhAH zreNayaH tadavAntarabhedAH prazreNayo bodhyAH tathA 'carAsIie AsamayasahassANaM' caturazI terazvazatasakhANAm-caturazItilakSasaMkhyakAnAmazvAnAmityarthaH tathA 'caurAsIie daMtisayasahassANaM' caturazIte rdantizatasahastrANAm caturazItilakSasaMkhyaka hastinAmityarthaH tathA 'caurAsIie rahasaya sahassANa'caturazI teH rathazatasahasrANAm catuzI tilakSasaMkhyakarathAnAm proktAnAmetepAmAdhipatyAdi kama tathA'chaNNa uie mANusmakoDINa'SaNavate manuSyakoTInAm paNNavatikoTisaMkhyakamanuSyANAmAdhipatyAdikam tathA 'bAvattarIe puravarasahassANaM' dvAsaptateH puravarasahasrANAm dvAsaptatisahasrasaMkhyakAnAM zreSTha nagarANAm AdhipatyAdikaM tathA' battIsAe jaNavayasahassANaM' dvAtriMzto janapadasahasrANAm-dvAtriyatsahassama khyaka-janapadAnAM dezAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'chaNNauie gAmakoDINaM' SaNNavateH grAmakoTonAm SaNNavatikoTisaMkhyakAnAM grAmANAm AdhipatyAdikam, tathA 'NavaNa uie doNamuhasahassANaM' navanavateH droNamukhasahasrANAm navanavatisahasrasaMkhyakAnAm droNamukhAnAm pATaliputravat jalasthalamAgoM petAnAM jananivAsasthAnAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'aDayAlIsAe paTTaNasahassANaM' aSTAcatvAriMzataH patanasahasrANAm-aSTAcatvAriMzatsahasra saMkhyakAnAM pattanAnAM samastavastuprAptiyogyasthAnAnAm / uktazca- zakaTAdibhi naubhirvA, yadamyaM tatpattanaM hi iti / AdhipatyAdikam tathA 'cauvvIsAe kabbaDasahassANaM' caturvizate: karbaTasahasrANAm caturvizatisahasrasaMkhyakakarbaTAnAm kSudraprAkAraveSTitakutsitanagarANAma AdhipatyAdikam, tathA 'cauccIsAe maDaMbasahassANaM catuvizateH maDambasahasrANAma rAsIie AsasayasahassANaM ca urAsIie daMtisaya sahassANaM ca urAsIi e rahasayasahassANaM chaNNa uie: mANussakoDINaM bAvattarIe puravarasahassANe battIsAe jaNavayasahassANaM) 360 sUpakAroM kA 18 zreNI prazreNIjanoM kA 84 lAkha ghoDoM kA 84 lAkha hAthiyoM kA 84 lAkha rathoM kA 96 karor3a paidala manuSyoM kA 72 hajAra puravaroM kA 32 hajAra janapadoM kA (chaNNa uie gAmakADANa NavaNauDae doNamuhasahassANaM, aDayAlAsAe paTTaNasahassANa, cauvvIsAe kavvaDasahassANaM, ca uvvIsAe mahuM. basahassANaM) 96 karoMDa grAmoM kA, 99 hajAra droNamukhoM kA, 48 hajAra paTTaNo kA. 24 hajAra karbaToM kA, 24 hajAra maDaMbo kA, (bIsAe AgarasahassANaM, solasaNhaM saTThINaM sUkyAra sayArANaM aTThArasaNhaM seNippaseNoNaM caurAsIie Asasaya sahassANaM caurAsIie daMtisayasahassANaM caurAsIe rahasayalahassANaM chaNNauie mANussakoDINaM bAvattarIe pura varasahassANaM batIsAe jaNavayasahassANaM)310 suupre| 18 zreNI-zreNI nA. 84 65 ch| DAe 84 lAkha hAthIe,84 lAkha ratha96 karoDa manuSya, 72 hajAra puravara 32 hajA2 janapado, (chaNNa uie gAmakoDINaM NavaNa uie domuhasahassANaM,aDayAlosAe paTTaNasahassANaM,cauvvIsA ekavaDasahassANaM, cauvvIsAe maDaMbasahassANaM/86427 zrAmI, droebhumo,48412, 54), 24 // 2 tt| 24, 12 bhA .(vIsAe AgarasahassANaM solasaNhaM kheDasahassANaM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403vakSaskAraHsU033 SaTkhaNDaM pAlayatA bharatasya pravRttinirUpaNam 963 caviMzatisahasrasaMkhyakamaDambAnAm sArddhakozadvayAntareNa grAmAstararahitavasatInAm AdhipatyAdikam, tathA 'posAe AgarasahassANaM' vizateH AkarasahasrANAm-vizatisahasrasaMkhyakAnAm AkarANAm suvarNaratnAdyutpattisthAnAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'solasahaM kheDasahassANaM' SoDazAnAM kheTasahasrANAm SoDazasahasrasaMkhyakakheTAnAm dhUlikAprAkAranadIparvataiH veSTitanagarANNAm AdhipatyAdikam, tathA 'caudasaNhaM saMvAhasahassANaM' caturdazAnAM samvAhasahasrANAm caturdazasahasrasaMkhyakasambAhAnAm durgamasthAnAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'chappaNNAe aMtarodagANaM' pada pazcAzato'ntarodakAnAm SaTa pazcAzatsaMkhyakAnAm antarodakAnAM jalAntarvatisannivezavizeSANAm AdhipatyAdikama, tathA egaNapaNNAe kurajjANaM' ekonapazcAzataH kurAjyAnAM bhillAdirAjyAnAm AdhipatyA. dikam, tathA viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagirisAgaramerAgassa kevalakappassa bharahassa vAsassa vinItAyAH rAjadhAnyA:kSudrahimavadgirisAgaramaryAdAkasya uttarasyAM dizi kSudrahisavadviriH zeSa pUrvAdidizAtraye trayaH sAgarAH teH kRtA maryAdA avadhiryasya yatra vA tatta. thAmUtaM tasya kevalakalpasya sampUrNasya bhAratavarSasya ca AdhipatyAdikam, tathA 'aNNesi ca bahaNaM rAIsaratalavara jAva satthavAhappabhiINaM' anyeSAM ca bahUnAM rAjezvaratalavara yAka tsArthavAhaprabhRtInAm atra yAvatpadAt mADambikakauTumbikamantrimahAmantri gaNaka dauvArikAmAtyaceTapoThamardanagaranigamazreSThisenApatisArthavAhatasandhipAlapadAni grAhyANi eteSAM vyAkhyAnam asminneva vakSaskAre saptaviMzatitame sUtre draSTavyam' 'AhevaccaM kheTasahassANaM, caudasaNhaM saMvAhasahassANaM, chappaNNAe aMtarodagANaM, egaNapaNNAe kuraujANaM viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagiri sAgaramerAgassa kevalakappassa bharahassa vAsassa) 20 hajAra AkaroM kA, 16 hajAra kheToM kA, 14 hajAra saMvAho kA 56 aMtarodeko, kA, 49 kurAjyoM kA vinItA rAjadhAnI kA tathA uttaradizA meM kSudahimavagiri evaM pUrvAdidizAtraya meM samudramaryAdAvAle sampUrNa bharatakSetra kA (bhaNNesiM bahUrNa rAIsaraselakara jAva satthavAhappabhiINaM AhevaccaM paurevacaM bhaTTittaM sAmittaM mahattaragattaM ANAIsaraseNAcaudasaNha saMvAhasahassANaM, chappaNNAe aMtarodagANaM, egUNapaNAe, kUrajjANa viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagirisAgaramerAgarasa kevalakappassa bharahassa bAsassa) 20 sahastra Akare, 6 hajAra kheTake, 14 hajAra saMvAho, pa6 aMtare'dake, 49 kurAjya, vinItA rAjadhAnI temaja uttara dizAmAM kSudra himavadU giri ane pUrvAdi dizAtrayamAM samudra bharyApAgu pUrA bharata kSetra (aNNesiM ca bahUNaM rAIsaratala vara jAva satthavAhapabhiINaM (1) jalAntarvartI sannivezoM kA nAma hai / (2) bhillAdikoM ke rAjya kA nAma kurAjya hai| (3) ina sabakA svarUpa evaM grAma, Akara, janapada, droNamukha, saMvAhana Adi kA svarUpapIche spaSTa kiyA jA cukA hai / (1) jalA tavatI sannivezanuM nAma che. (2) bhilAdikanA rAjyanuM nAma kurAjya che. (3) me sapanu 2135 tebhazrAma, 2072, 456, dro muma, sapA vagerenu svarUpa pahelAM spaSTa karavAmAM Avela che. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ 964 ___ jambUdvIpaprajJaptisUtre porevaccaM bhaTTittaM sAmittaM mahattaragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAlemANe' Adhietyam adhipate viH mukhyatvam paurovRtyam purovartitvam agresaratA bhartRtvaM patitvam svAmitvam nAyakatvam mahattaratvam atizayamahatvam AjJezvaratvam senApatyaM senAnetRtvam kArayan pAlayana rakSayan sukhAni bhutesa bharataH keSu satsu sa sukhAni mukte ityAha 'ohayaNihaema' ityAdi 'ohayaNihaesu kaMTaema' upahatanihateSu kaNTakeSu tatra upahateSu vinAziteSu nihateSu ca apahRtasakalasamRddhiSu kaNTakeSu tatsvarUpeSu gotrajazatruSu tathA 'uddhiyamaliesa savvasattusu' uddhRtamarditeSu sarvazatruSu tatra uddhateSu dezAnnirvAsiteSu maditeSu ca mAnahAni prApiteSu sarvazatruSu agotrajavairiSu etatsave kutobhavatItyAha 'Nijjirasu' nijiteSu bhagnabaleSu sarvazatruSu moktaprakAradvayazatruSu, atra sarvazatruSu iti padaM dehalI pradIpanyAyena ubhayatra sambandhaH, kIdRzo bharataH sukhAni bhuGkte ityAha-'bharahAhive' ityAdi 'bharahAhive gariMde' bharatAdhipo narendraH 'varacaMdaNacciaMge' varacandanavaccaM kAramANe pAlemANe) tathA aura bho aneka rAjezvara talavara Adi se lekara sArthavAha taka ke janoM kA Adhipatya karate hue apresarapanA karate hue bhartRtva-svAmopanA karate hue unakA saMrakSaNatva karate hue unakA netRtva karate hue, unakA senApatya karate hue aura apanI AjJA kA una saba se pAlana karavAte hue, (mANusse suhe muMjai) manuSyabhava saMbandho sukhoM ko bhogate hue apanA samaya zAnti ke sAtha vyatIta karane lage (ohaya nihaesu kaMTaesu) kyoMki unake gotraja evaM agAtraja samasta zatru naSTa ho cuke the evaM ve zatru sampatti vihIna ho cuke the (uddhiyamaliesu savvasattusu) deza se nirvAsita ho cuke the mAnahAni yukta ho cuke ye (Nijjiesu) senA vihIna ho cuke the (bharahAhive NariMde) isa kAraNa sampUrNa 6 khaMDavAle bharata kSetra ke adhipati ye bana cuke the aura naroM meM-prajAjano meM-ye indra ke jaise cakavartitva kI anupama asAdhAraNa vibhUti se yukta hone ke kAraNa mAnya ho cuke the hara samaya (varacaMdaNacacciyaMge) inakA zarIra zreSTha candana se carcita banA mAhevaccaM porevaccaM bhahitaM sAmittaM mahattaragataM ANAIsara-seNAvacca kAremANe pAle mANe) tamA mIna 555 sana 2012 tadArayA mAMDIna sAyavAha sudhInA sI 52 Adhipatya karatAM, agragAmitva karatAM, bhartu vakaratAM, senApatya karatAM ane pitAnA mAhezana sana sana 2qdi (mANusse suhe bhujai) manuSya samadhI sumona lAgatApatAnA samaya zAntipU' vyatIta 42 sAjyA. (ohayanihaesu kaMTaesa) bha temanA gotraja ane agAtraja samasta zatruo nAza pAmyA hatA. ane teo saspatti vihIna 25 gayA hatA. (uddhiyaliesu savvasattasu) zithI 142 te nivAsita tha yU4yA hatA, mAna hAni yukta yUiyA tA. (Nijjiesu) senA vihAna yUyA tA. (bharahAhive pariMde) methI saMpUrNa saratakSetramA sme| madhipati cUkyA hatA. ane romAM-prajAjanAmAM-e bharata nRpati Indra jevA cakavatI vanI anupama-asAdhAraNa vibhUtithI yukta hovA badala sammAnya thaI cUkyA hatA. dara vakhate jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU033 SaTkhaNDaM pAlayatA bharatasya pravRttinirUpaNam 965 carcitAGgaH varacandanena zreSThacandanena carcitaM samaNDalaM kRtam aGgaM yasya sa tathAbhUtaH punaH kIdRzaH 'varahAraraiyavacche' varahAraratidavakSaskaH varahAreNa zreSThamuktAdihAreNa ratidaMdraSTaNAM nayanasukhakArakaM vakSo vakSasthalaM yasya sa tathAbhUtaH punaH kIdRzaH 'varamauDavisihue' varamukuTaviziSTakaH zreSThazirobhUSaNamukuTadhAraNena vizeSa zobhAmApannaH tathA 'varavatthabhUsaNavare' varavastrabhUSaNadharaH, punaH kodRzaH 'saccouyasurahikusumavaramallasobhiyasire' sarvatuka surabhikusumavaramAlyazobhitaziraskaH sarvartukasurabhikusumAnAM varamAlyaiH zreSTha, mAlAbhiH zobhitaziraskaH, punaH kIdRzaH 'varaNADaga NADaijjavaraisthigummasaddhiM saMparivur3e' varanATaka varanATakIya varakhIgulmasAI saMparivRtaH tatra varanATakAni pAtrAdi samudAyarUpANi nATakIyAni ca nATakapratibaddhaM pAtrANi taiH tathA parastrINAM gulmam avyaktAkyavavibhAgavRndaM tena ca sArdai samparivRtaH yuktaH gulmetyatra tRtIyAlopa ArSatvAt, punaH kodRzaH 'samvosahi savvarayaNa savvasamiisamagge' sauMpadhi sarvaratnasarvasamitisamagraH sarvoSadhyaH punarnavAdyAH, sarvaratnAni karketanAdIni sarvasamitayaH abhyantare bAhya ca parSadastAbhiH samagraH sampUrNaH ataeva 'saMpuNNamaNorahe' sampUrNamanorathaH sarvamanorathaiH pUrNaH punaH kIdRzaH 'hayApittamANamahaNe' hatAmitramAnamathana: hatAnAM balavIryaparAkramarahatA thA (varahAraraiyavacche) vakSaHsthala para dRSTAjana ko Anandaprada zreSTha hAra virAjita rahatA thA (varama uDavisiTTAe) mastaka zreSTha mukuTa se vizeSa se zobhA sapanna banA rahatA thA (varavatthabhUsaNadhare) atisundara vastroM ko evaM bhUSaNoM ko ye dhAraNa kiye hue rahate the (savvouyasurahi kusumavaramallasobhiyasire) inakA mastaka samasta RtuoM ke surabhita kuplamoM kI zreSTha mAlAo se vibhUSita rahatA thA, (varaNADagaNA iijja varaitthigummasaddhi saMpariDe) zreSTha nATako, zreSTha nATakIya abhinayoM, aura zreSTha striyoM ke avyakta avayava vibhAgasamUha se ye sadA ghire hue rahate the (samvosahipsavarayaNa savvasamiisamagge) sarva prakAra kI punarnavA Adi auSadhiyoM se, karketanAdi samasta ratnoM se aura bAhya Abhyantara pariSadArUpa samiti se ye hare bhare bane rahate the ataeva (saMpuSNamaNorahe) koi bhI inakA manoratha adhUrA (varacaMdaNacaciyaMge) manu zarI2 zreSTha yanathI yati (MH) 23 itu (varahArarayavacche) pakSasya 52 4za bhATe mAna pra zreSTha hA2 vilita hetA to. (varamauDavisiTTae) bhasta zreSTha bhuTa thI savizeSa zAlAsapana 2hetu (varavatthabhUsaNadhare) mati saMha patro bhane bhAbhUSaNAne yethe 53rI rAmatA itA. (savvouya surahi kusumavaramallasobhiyasire)manu masta sa *tunA sulita sumonI zreSThamANAsAthI pilapita 23tuM tu. (varaNADagaNADaijjavara itthigummasaddhiM saMparikhuDe) zreSTha nATI, zreSTha nAya abhinaya ane zreSTha strIonA avyakta avayava vibhAga samUhathI e sarvadA parivRtta raDatA tA. (savosahisavvarayaNa savvasamiisamagge)sa mAranI punanA vagere auSadhIo, katanAdi samasta nathI ane bAhya atyaMtara pariSadArUpa samitithI memo prahamAna rahetA itA. methI (saMpuNNamaNorahe) mano 55 bhanA25 apUrNa rahatA jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ 966 jambUdvIpaprajJaptisUtre rahitatvena jIvanmRtAnAm amitrANAM zatrUNAM mAnamathanaH mathitAbhimAnaH evaM poktavizeeNaviziSTaH sa bharato rAjA kIdRzAni sukhAni bhuGkte ityAha 'puvakayatavappabhAvaniviTThasaMciyaphale' pUrvakRtatapaHprabhAvaniviSTasaMzcitaphalAni pUrvakRtatapaHprabhAveNa pUrve pUrvajanmani kRtaM sampAditaM yattapaH tapasyA tasya yaH prabhAvo mahimA tena niviSTasazcitasya nikAcitatayA saMcitasya tasyaiva dhuvakalatvAt phalAni phalabhUtAni 'bhuMjai mANussae suhe bharahe NAmadhejjetti' bhuGkte mAnuSyakAni sukhAni bharato nAmadheya iti-kIdRzo bhrt| ? asmin bharatakSetre prathama bharatAdhipatvena prasiddhaM nAmadheyaM nAma yasya sa nAmagheyo bharato bharata nAmnA prasiddho rAjA uktavizeSaNaviziSTAni mAnuSyakAni manuja sambandhIni sukhAni kAmabhogAdIni bhuGkte ityarthaH ||suu0 33 // atha asya naradevasya bharatasya dharmadevatvaprAptimRlamAha- taraNaM se' ityaadi| mUlam-taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva sasivva piyadaMsaNe NakhaI majjaNaghAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva AdaMsaghare jeNeva sIhAsaNe teNeva u. vAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragae pugtthAbhimuhe Nisoai NisIittA AdaMsaMgharaMsi attANaM dehamANa ciTThai taeNaM tassa bharahassa raNNo subheNaM pariNAmeNaM pasatthehiM ajjhavasANehiM lesAhiM visujjhamANIhiM visunjhamANIhiM ihApohamaggaNagavesaNaM karemANassa tayAvaraNijjANaM kammANaMkhaeNaM nahIM rahatA thA saba ho manoratha inake paripUrNa hote rahate the (hayAmittamANamahaNe) balavIrya evaM parAkama se rahita ho jAne ke kAraNa jIte hue bhI mare ke jaise bane hue zatruoM ke ye mAnarUponazA ke utArane vAle the aise ina vizeSaNoM se yukta bharata cakravartI (puvakayatavappabhAvanividvasaMciyaphale) inheM jo icchAnusAra nirantara manuSyabhava saMbandhI bhogoM kI prApti hui tho vaha saba inake dvArA pUrvabhava meM saMpAdita tapa ke prabhAva kA nikAcita rUpa phala hai / (muMjaipANusmae suhe bharahe NAmadhejjetti) ye bharata rAjA bhogabhUmiko samApti hone para sarvaprathama hI bharatakSetra ke cakavartI hue haiM ||suu.33|| nato. manAsa manoratha paripU yatA itA. (hayAmittamANamahaNe) masavAya tamA parAkamathI hIna thaI javA badala arthAt parAjita thayelA hovA chatAM e mRtavatu thayelA zatraonA mAnarUpI madane e utAranAra hatA, evA e vizeSaNothI yukata bharatakavatI hatA (puTava kayatavappabhAvaniviTTasaMciyaphale) bhane 2427 / bhusa satata manuSyala saMbaMdhI bhegonI prApti thayelI, te emanA vaDe pUrvabhavamAM saMpAdita tapanA prabhAvanuM niaathit 35 37 cha (bhujai mANussae suhe bharahe NAmadhejjeti) me bharata zAminI parisamApti thaI te pachI sarva prathama ja bharatakSetranA cakravatI thayA che. sU033 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 34 naradeva bharatasya dharmadeva tvaprAptinirUpaNam 967 kammarayavikiraNakara apuvakaraNaM paviTThassa aNaMte agunare nivvAghAe nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNNe, taeNa se bharahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAraM omuai omuittA sayameva paMcamuTTiyaM loaM karei karittA AyaMsaghagao paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMte uramajjhamajjheNaM Nigacchai NigacchitA dasahiM rAyavarasahassehiM saddhiM saMparikhuDe viNIyaM rAyahANiM majhaM majjheNaM Niggacchai NiggacchittA majjhadese suhaM suheNaM viharai viharittA jeNeva aTThAvae pavvae teNeva uvAgacchai uvAgacchittA aTThAvayaM pavvayaM saNiaM saNiaMdurUhai durUhittA meghaghaNasaNikAsaM devasaNivAyaM puDhavisilApaTTayaM paDilehei paDilehitA saMlehaNAjhUsaNAjhasie bhattapANapaDiAikkhie pAovagae kAlaM aNavakaMkhamANe aNavakaMkhamANe viharai / taeNaM se bharahe kevalI sattatari puvvasayasahassAI kumAvAsamajhe vasittA egaM vAsasahassaM maMDaliyarAyamajjhe vasittA chapuvvasayasahassAI vAsasahassUNagAI mahArAyamajjhe vasittA tesIi puvvasayasahassAI agAkhAsamajjhe vasittA egaM puvvasayasahassaM desUNagaM kevaliAuM pAuNittA tameva bahupaDipuNNa sAmannapariAya pAuNittA caurAsIipuvvasayasahassAI savvAuyaM pAuNittA mAsieNaM bhatteNaM apANaeNaM savaNeNaM NakkhatteNaM jogamuvAgaeNaM khINe veaNijje Aue NAme goe kAlagae vIikkaMte samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe mutte pariNivvuDe aMtagaDe savvadukkhappahINe |sU. 34 // - chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati upAgatya yAvat zazIva priyadarzano narapatiH majjanagRhAt pratiSkAmati pratiniSkramya yatraiva AdarzagRhaM yatraiva siMhAsana tatraiva upAgacchati upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati, niSadya AdarzagRhe AtmAnaM pazyan pazyan tiSTati / tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH zumena pariNAmena prazastaiH adhyavasAnaiH lezyAbhi vizuddhayantIbhiH ihApohamArgaNagaveSaNaM kurvataH tadAvaraNIyAnAM karmaNAM kSayena kamarajovikaraNakaram apUrvakaraNaM praviSTasya anantam anuttaram niyAghAtaM nirAvaraNa kRtsnaM prati pUrNa kevalavarajJAnadazenaM samutpannam tataH khalu jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sa bharataH kevalI svayameva AbharaNAlaGkAram avamuJcatiavamucya svayameva paJcamuSTikaM locaM karoti, kRtvA AdarzagRhAtpratiniSkAmati pratiniSkramya aMtaHpuramadhyamadhyena nirgacchati nirgatya dazabhiH rAjavarasahasraH sArddha saMparivRto vinItAM rAjadhAnI madhyamadhyena nirgacchati nirgatya madhyadeze sukhaM sukhena viharati vihRtya yatraiva aSTApadaH parvatastatraiva upAgacchati upAgatya aSTApadaM parvataM zanaiH zanaiH durohati durUhaya medhadhanannikAza devasannipAtaM pRthivI zilApaTTakaM pratilekhayati pratilikhya saMllekhanAjoSaNAjuSTo jhuSito vA bhaktapAnapratyAkhyAtaH pAdapopagataH kAlam anavakAkSan anava kAGkSan viharati, tataH khalu sa bharataH kevalI saptasaptati pUrvazatasahasrANi kumAravAsamadhye uSitvA ekaM varSasahasraM mANDa. likarAjamadhye uSitvA SaT pUrvazatasahasrANi varSasahasronAni mahArAjamadhye uSitvA vyazIti pUrvazatasahasrANi agAravAsamadhye uSitvA ekaM pUrvazatasahasra dezonaM kevaliparyAyaM prApya tadeva bahupratipUrva zrAmaNyaparyAyaM prApya caturazItiM pUrvazatasahasrANi sarvAyuH prApya mAsikena bhaktena apAnakena zravaNena nakSatreNa yogamupAgatena kSINe vedanIye AyuSi nAmni gotre kAlagate vyatikAnte samudyAtaH chinnajAti jarAmaraNabandhanaH siddho buddho muktaH antagataH sarvaduHkhaprahINaH ||suu034|| TIkA " taeNaM se" ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai ' tataH varSasahasronaSaTpUrvalakSAvadhisAmrAjyAnubhavanAnantaraM khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit anyasmin kasmizcit kAle yatraiva majjanagRhaM snAnagRham tatraiva upAgacchati -- uvAgacchitA' upAgatya 'jAva sasicca piadaMsaNe NaravaI majjaNagharAo paDiNikkhamai ' yAvacchazIva priyadarzano narapatiH bharata rAjA majjanagRhAtpratiniSkAmati nirgacchati atra yAvatpadAt yathA candraH svaccha naradeva bharata ko dharmadevatva kI prApti hone kA kAraNa 'taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAiM jeNeva majjaNaghare" ityAdi sUtra-34 TIkArtha (taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) eka dina kI bAta hai ki 1 hajAra varSa kama 6 lAkha pUrva taka sAmrAjya pada bhogane ke bAda ve bhAta rAjA jahAM para snAna gRha thA vahA~ para gaye (uvAgacchi tA jAva sasivva piyadaMsaNe NaravaI majjaNadharAmo paDiNikkhamai) vahAM jAkara zazi ke jaise priyadarzanavAle ve bharata rAjA majjanagRha se vApisa bAhara nikale yahAM yAvatpada se" yathA svacchameghAnnirgacchan san candraH naredeva bharatane dharmadevatvanI prApti zA kAraNathI thaI ? te saMbaMdhamAM kathana(tennN se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare) ityAdi suutr-34|| TIkArthaH-(taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchada) eka divasanI vAta che ke eka sahasa varSa kama 6 lAkha pUrva sudhI sAmrAjaya pada bhogavyA pAra te bharata wyAM snAna gRha tyAM gayA. (uvAgacchittA jAva sasivva piyadasaNe NaravaI majjadharAo paDiNikkhamai) tyAM na zazI / priyazI te satata mana zubhAMthI pAchA mA2 nIvl, sahI yAvat 54thA "yathA svaccha medhAnnirgacchan san candraH jambudvIpaprajJaptisUtrA
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 969 peghAnnirgacchan san priyadarzano bhavati tathA'yamapi bharataH sudhAdhavalitamajjanagRhAnirgacchan priyadarzana iti paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya jeNeva AdaM. saghare jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai ' yatraiva AdarzagRhaM darpaNagRham yatraiva ca siMhAsamaM tatraiva upAgacchati -- uvAgacchittA' upAgamya -- sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai ' siMhasanavaragataH zreSThasiMhAsane upavizyetyarthaH paurastyAbhimukhaH pUrvAbhimukho bhUtvA niSodati upavizati sa bharataH 'NisIittA' niSadha upavizya 'AdaMsagharaMsi attANaM pehamANe pehamANe ciTTai' AdarzagRhe AtmAnaM pazyan pazyan tatra prativimbitaM sarvA svarUpaM svazarIraM pekSamANaH prekSamANaH tiSThati Aste sa bharataH / 'taeNaM ityAdi / 'taeNa priyadarzano bhavati, tathA'yamapi bharataH sudhAdhavalitamajjanagRhAnnirgacchat priyadarzanaH" isa kathana kA saMgraha kiyA gayA hai. isakA artha sugama hai. (paDiNikvamittA jeNeva AdaMsaghare jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) bAhara nikala kara phira ve jahAM para Adarza gRha (arisA bhavana) thA aura usameM bhI jahAM para sihAsana thA. vahAM para Aye. (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) bahAM Akara ve pUrvadizA kI ora mu~ha kara ke siMhAsana para baiTha gaye (NisoittA AdaMsagharaMsi attANaM dehamANe ciTThai) vahAM baiThe 2 ve apane paDe hue-pratibimba ko bAra 2 nihAra ne lage apane pratibimba ko nihArate 2 unakI dRSTi apanI aGgulI se giri huI mudrikA-aMguThI - para-par3a gaI. use-dekhakara unhoMne apanI-aMgulI ko dina meM jyotsnA se phIkI par3I hui zazikalA ke samAna dekhA-dekhakara unhoMne vicAra kiyA ki oha-yaha aGgulI aMguThI se virahita hokara zobhA vihIna hogaI hai. isa prakAra vicAra karate hue una bharata ne apane zarIra ke-aura 2 avayavoM ko AbharaNa vihIna kara diyA to ye saba-avayava bho zobhA se vihIna hue unheM dikhane lage. taba, unhoMne samasta aGgoM se AbhUSaNoM ko utAranA prArambha kara diyA. (taeNaM priyadarzanoM bhavati tathA'yamapi bharataH sudhAdhavalitamajjanagRhAnnirgataH priyadarzanaH' mA jayananI saha 32vAmA mAvesa che. mAno matha sugama che, (paDiNikkhamittA jeNeva AdaMlaghare jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgarachai) mahArAnI jIne pachI ta yAM mA duI ( aqa) itu bhane tamA59 4yAM siMhAsana itu tyA mAvyA. (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe Nisoyai) tyAM na tethe pUrva hiza ta23 bhuma za siMhAsana 752 sabhAsIna 5 gayA. (NiloittA AdasagharaMsi attANaM dehamANe ciTThai) tyAM sIna teo potAnAM pratibiMba ne vAre ghaDIe jovA lAgyA. pitAnA pratibiMbane jotAMjetA temanI dRSTi pitAnI AMgaLIthI sarI paDelI mudrikAM-aMguThI-upara paDI gaI, tene joIne temaNe potAnI AMgalIne divasamAM snA rahita zazikalAnI jema kAMtihIna joI terIte joIne temaNe vicAra karyo ke are ! e AMgaLI aMguThIthI virahita thaIne zobhA vihIna thaI gaI che. A pramANe vicAra karatAM karatAM te bharate potAnA zarIranA bIjA aMgone paNa AbharaNa vihIna karI dIdhAM. Ama sarva aMgo paNa zebhA vihIna thaI gayAM tyAra mAha tamaNe pAtAnA samasta maga) 752thI mAbhUSaNo utArI sAyA (taeNa tassa marahassa 122 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ _ jambUdvIpaprajJaptisUtre tassa bharahassa' tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH 'subheNaM pariNAmeNaM'zubhena pariNAmena-mAMsamutraviSThAdharmala: paripUrNamidaM zarIraM kiM suzobham idazca karpUra kastUrIprabhRtInyapi dUSayatyayeva / yatprAtaH saMskRtaM dhAnyaM tanmadhyAhma vinazyati / tadIyarasaniSpanne, kAye kA nAma sAratA // 1 // iti zarIrAsAratvabhAvanArUpayA jIvapariNatyA 'pasatthehi ajjhavasANehi prazastai H adhyavasAnaiH - proktasvarUpaiH manaH pariNAmaiH 'lessAhiM' lezyAbhiH zuklAdi dravyopahitajIvapariNatirUpAbhiH 'visujjhamANIhiM visujjhamANIhiM' vizuddhayantIbhirvizuddhayantIbhiH - uttarottaravizuddhimApadyamAnAbhirApadyamAnAbhiH 'IhApohamaggaNagaveSaNaM karemANasta' nirAvaraNavapurvairUpapyaviSayakam IhApohamArgaNagaveSaNaM kurvata tatra IhAdipadebhyaH prathamam avagrahasya ullekhaH tathA ca avagrahahApohamArgaNagaveSaNamiti, tatra loke avagraho yathA dUrastha purovartini vastUni kimidamiti jJAnam / tataH IhAsvarUpamAha -- Ihanam IhA nAmajAtyAdi kalpanArahita sAmAnyajJAnottaraM vizeSani. zvayArthaM vicAraNA ihA yathA sparza nendriyeNa sparzasAmAnye jJAte sati sparzaH ? iti gADhAndhakAre cakSuSmato'pi vicAraNA pravartate, evaM sthANurvA puruSo vA iti vicAraNA tathA prakRte sA zobhA alaGkArasanniyogaziSTazarIre alaGkArajanyA aupAdhikI athavA svabhAvikI ti IhA tato'pohasvarUpamAha - apohanam apohaH matijJAnasya tassa bharahassa raNo subheNaM pariNAmeNaM pasatthehiM ajjhavamANehiM le sAhiM visujjhamANIhiM visujjhamANIhi IhApohamaggaNagavesaNaM karemANassa) jaba ve samasta aMgoM se AbhUSaNoM ko utAra cuke taba usake bAda-unake antaraGga meM aisA zubha pariNAma jagA ki yaha zarora mAMsa, mUtra, viSThA Adi maloM se paripUrNa hai, isameM zobhA jaisI vastu kyA hai ? yaha to aisA hai. ki kapUra kasturI Adi vastubhoM ko bhI dUSita banA detA hai. jo dhAnya prAta: saMskRta--pakAyA jAtA hai-vaha madhyAhna-meM vinaSTa ho jAtA hai. usake rasase niSpanna hue -- isa kArya meM sAratA jaisI cIja kyA hai, isa prakAra kI zarIra ko asAratAkA cintavana karane rUpa jIvapariNati se-tathA prazasta adhyavasAyoM se -manovicAra dhArAoM se -evaM pratikSaNa vizuddha hotI jAtI lezyAoM se yoga kI- pravRttiyoM se-nirAvaraNa zarIra kI virUpatA viSayaka IhA apoha, mArgaNa aura gaveraNo sumeNaM pariNAmeNaM pasatthehiM ajjhavasANehiM lesAhiM cisujjhamANIhiM visujjhamANIhi IhApohamaggaNagavesaNaM karemANassa) yAre samasta 25o 6 52thI mAbhUSaNe! utArI yuushy|| tyAre temanA aMtaramAM evI zubhabhAvanA uddabhavI ke A zarIra, mAMsa, mUtra, viSThA vagere maLothI paripUrNa che. emAM zabhA jevI vastu kaI che ? Ato evuM che ke kapUra' kastUrI vagere sugaMdhita vastuone paNa dUSita banAvI de che. je dhAnya savAre pakavavAmAM Ave che, te madhyAhnamAM vinaSTa thaI jAya che. tenA rasathI nipanna thayelA A kAryamAM sAravAna jevI vastu kaI che ? A pramANe zarIranI asAratAnuM citavana karavA rUpa jIvapariNatithI temaja prazasta adhyavasAyothI-manovicAradhArAothI temaja pratikSaNa vizaddha thatI vezyAothI-ganI pravRttiothI-nirAvaraNa zarIranI virUpatA viSayaka IhA, apaha jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103vakSaskAraHsU0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 971 avagrahAdi bhedacatuSTaye tRtIyabhede yo'pAyaH sa eva apohaH, sa ca sAmAnya jJAnottaraM kAlaM vizeSanizcayArthaM vicAraNAyAM pravRttAyAM tadanuguNadoSavicAraNAjanito nizcayaH / yathA loke kimayaM kamalanAlasparzaH Ahosvit bhujaGga sparzaH / iti vicAraNAyAM mRNAlasyaiva sparzaH evaM sthANureva na puruSaH vallI utsarpaNAdi dharmANAM tatra sadbhAvAt ityayaM nizcayaH puruSamapanudati / atyantazItalatvAdi guNavattvAt ityasyaivAyamiti nizcayo'nyaM bhujaGgasparzam apanudati tathA prakRte sA zobhA aupadhikyeva na svAbhAvikI tasyAH alaGkArAdi bAhyavastusaMsargajanyatvasya pratyakSasiddhatvAt / tato mArgaNA svarUpamAha - asyAH zobhAyAH prakarSApakoM bAhyavastu prakarSApakarSAnuvidhAyinau ityanvayadharmAlocanaM mArgaNA yathA loke sthANau nizcetavye tatra vallI utsarpaNAdayo dharmAH saMbhavanti / tato gaveSaNasvarUpamAha-pravRtasyAH tasyAH zobhAyAH svAbhAvikatve uttAnadRzAM bhArabhUtasya AbharaNasya vapuSi dhAraNabuddhirna syAditi vyatirekadharmAlocanam gaveSaNam, yathA sthANau ziraH kaNDUyanAdayaH puruSadharmAH na dRzyante SaNa karate 2 (tayAvaraNijjANaM kammANaM khaeNaM kammara yaviki raNakaraM apuvakaraNaM paviTTharasa aNaMte aNuttare nivvAdhAe nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNe) tadA varaNIya karmoM ke kSaya se karmaraja ko-vikIrNa karane vAle apUrva karaNarUpa zukladhyAna meM ve bharatamahArAja praviSTa ho gaye so usI samaya unake ananta anuttara, vyAghAta rahita nirAvaraNa, kRtsna evaM pratipUrNa aise-kevalajJAna aura kevaladarzana utpanna ho gaye. yahAM jo IhApoha Adi pada Aye haiM so unake sambandha meM aisA vicAra hai saba se pahile avagraha rUpa jJAna hotA hai. aura yaha "yaha kucha hai" isa rUpa hotA hai. avagraha meM avAntara sattA viziSTa vastu kA grahaNa hotA hai. jaise dUrastha-sAmane raho hui vastu ko dekhakara aisA vicAra AtA hai ki -yaha kucha hai. isake bAda avagraha gRhota artha meM vizeSa jAnane ko AkAMkSA jagatI hai-taba vicAra hotA hai ki yaha jo-kucha rUpa meM pratibhAsita ho rahA hai so kyA bhAga mane javaSaya 42 // 42i. (tayAvaraNijjANa kammANaM khaeNaM kammarayavikiraNa kara apuvvakaraNaM paviTThassa aNate aNuttare nivvAdhAra nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNNe) tahA2NIya bhaunA kSayathI bha204 2 (4sly 42naa2| apUrva 4265 35 zuphaladhyAnamAM te bharata nRpati mahArAja magna thaI gayA. ane te ja kSaNe temanA anaMta anantara vAghAta rahita nirAvaraNa, kRzna temaja paripUrNa evA kevaLajJAna ane kevaLa darzana utpanna thayAM. ahIM je IhApoha vagere pade AvelA che te te saMbaMdhamAM A vicAra che ke sarva prathama avagraha rUpa jJAna hoya che. ane A " e kaMIka che" e rUpamAM hoya che. avagrahamAM avAktara sattA viziSTa vastuonuM grahaNa thAya che jema dUrastha paNa sAme ja dekhAtI vastune joIne Ama vicAra thAya che ke "e kaMIka che. tyArabAda avagraha gRhIta arthamAM vizeSa jANavAnI AkAMkSA jAgrata thAya che. te vakhate vicAra uddabhave che ke e je kaMIka pratibhAsita thaI rahyuM che te zuM che? zuM te badhaMkti che ke dhvaja che? A jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ 972 jambUdvIpaprajJaptisUtre hai ? kyA bakapaGkti - hai yA dhvajA hai ? isa prakAra ke jAyamAna saMdeha ko dUra karane ke liye nizcaya kI ora jhukate hue jJAna kA nAma IhA hai. jaise yaha dhvajA honI cAhiye. IhA ke bAda bilakula nizcaya karane vAle jJAna kA nAma avAya-apoha hai - jaise3-yaha-vanA ho hai. tathA anyAnya dharma kA Alocana karanA isakA nAma gaveSaNa hai. TIkAkAra ne avagraha AdikoM kesvarUpa ko isa prakAra se samajhAyA hai. jaise- cakravartI ne-vicArA - zarIra meM zobhA hai. yaha avagraha use jJAna huA - para isake bAda use aisA saMzaya jJAna huA ki yaha zArIrika zobhA alaGkAra janya hai. yA svAbhAvikI hai ? saMzaya ko dUra karane ke liye nizcaya kI ora jhukatA huA IhA - jJAna use isa prakAra se huA ki yaha alaGkAra viziSTa zarIra kI zobhA alaGkAra janya honI cAhiye / isake bAda phira use aisA avAya -apoha -jJAna huA ki yaha zArIrika zobhA aupafast hI hai svAbhAvikI nahIM hai / matijJAna ke jo siddhAMtakAroM ne avagraha Adi 4 bheda prakaTa kiye haiM aura unameM eka avAya nAmakA bheda prakaTa kiyA hai usI kA nAma yahAM apoha kahA gayA hai / yaha zArIrika zobhA aupadhikI isaliye nizcita hui kahi gai hai ki yaha alaMkArAdirUpa bAhya vastu ke saMsarga se janya huI hai. yaha pratyakSa pramANa se siddha ho rahI hai / isa zArIrika zobhA ke jo prakarSa aura aprakarSa dharma haiM ve bAhya vastu ke prakarSa aura aprakarSa ke anuvidhAyI hai| isa taraha anvayarUpa dharma kI AlocanA karane kA nAma mArgaNA hai vyatireka dharma kA Alocana karanA isakA nAma gaveSaNa hai| aura vaha isa prakAra se haiM---yadi usa zArIrika zobhA ko svAbhA pramANe je saMdeha utpanna thAya tene dUra karavA mATe nizcaya tarapha unmukha thatA jJAnanu nAma IhA che. jema ke e dhvajA ja hAvI joie. ihA pachI ekadama nizcaya karAvanAru sAna - avAya-apeAha che. jemake - e dhvajA ja che. tathA anya dhamanuM AleAcana karavuM gaveSaNa che. TIkAkAre avagraha vagerenA svarupane A pramANe samajAvyuM che-ke jema cakravartIe vicAra karyAM ke zarIramAM zAbhA che. e avagraha rUpa tene jJAna thayuM paNa tyArabAda tene Avu... saMzaya jJAna thayuM ke e zArIrika zaiAbhA ala'kArajanya che-ke svAbhAvikI che ? e saMzayane dUra karavA mATe nizcaya tarapha unmukha thatu. IhAjJAna tene A rIte thayu ke e alaMkAra viziSTa zarIranI AAbhA alaMkAra janya ja hovI joie. tyArabAda tene evuM avAya-apeAha-jJAna thayuM ke e zArIrika zaiAbhA auSadhikI ja che-svAbhAvikI nathI. siddhAntakArAe matijJAnanA je avagraha vagere 4 bhedAM prakaTa karyo che ane temanAmAM eka avAyanAmaka bheda prakaTa karela che, tenuM ja nAma ahIM apeA che. e zArIrika zeAbhA auSadhikI eTalA mATe nizcita thayelI prakaTa karavAmAM AvI che ke e alaMkArAdi rupa bAhya vastunA saMsaga thI janya che. e vAta pratyakSa pramANathI siddha thaI rahI che e zArIrika zAbhAnA je prakarSa ane apraka" dharyAM che te khAhaya vastunA praka ane aprakarSanA anuvidhAyI che, A pramANe anvaya rupa dharmanI AleAcanA karavAnu nAma mANA che. - vyatireka dharmanuM AleAcana karavuM e gaveSaNa che, ane te A pramANe che-jo e zArIrika zaiAbhA svAbhAvika rupamAM mAnavAmAM Ave teA pachI bhArabhUta AbhUSaNA zarIra upara zAmATe dhAraNa karavAmAM = jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3vakSaskAraH sU0 34 naradeva bharatasya dharmadeva tvaprAptinirUpaNam 973 iti IhAdInAM vyakhyAnam / punaH kIdRzasya bharatasya ' tayAvarijjANaM kammANaM kharaNaM' tadAvaraNIyAnAM kevalajJAnadarzananibandhakAnAM caturNAM jJAnAvaraNIya 1 darzanAvaraNIya 2 mohanIya 3 antarAya 4 rUpANAM ghAtikarmaNAM kSayeNa sarvathA jIvapradezebhyaH tadIya pudgala parizATana 'kammaraya vikiraNakaraM' karmarajasAM vikiraNakaraM vikSepakaram nivAraka mityarthaH 'apucvakaraNaM' apUrvakaraNam anAdau saMsAre aprAptapUrva dhyAnaM zukladhyAnaM praviSTasya prAptasya evaMbhUtasya bharatasya 'anaMte anuttare nivvAghAe nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samupaNe' anantam apratipAditatvena paryavasAnarahitatvAt anuttaram na vidyate uttaram uccataraM ( pradhAnam ) yasmAttadanuttaram ananyasadRzam nirvyAghAtaM vyAghAtarahitam nirAvaraNam kaTakuDayAdiAvaraNasahitaM pratibandhakIbhUtAvaraNarahitam kRvika mAnA jAve to phira bhArabhUta gahanoM ko dhAraNa kyoM kiyA jAtA hai| isase yaha jAnA jAtA hai ki yaha svAbhAvika nahIM hai / isataraha se yaha avagrahAdikoM kA svarUpa yahA~ hamane prakaTa kiyA hai / isase TIkAkAra kA abhiprAya jo TokA meM likhA gayA hai, vaha spATarUpa se hRdayaMgama kiyA jA sakatA hai / TIkAgata vicAradhArA vilakula spaSTa hai| ataH usakA bhAva lekara yaha spaSTIkaraNa kiyA gayA hai / kevalajJAna aura kevaladarzana ko AvaraNa karane vAle jJAnAvaraNoya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura antarAya, ye cAra karma hai / inheM ghAtikarma bhI kahA gayA hai| inakA jaba sarvathA kSaya ho jAtA hai / arthAt ye jIva ke pradezoM se bilakUla naSTa ho jAte haiM / taba kevalajJAna aura kevaladarzana utpanna hote haiN| yahAM "avvakaraNaM pada zukladhyAna kA vAcaka hai / isa anAdi saMsAra meM yaha dhyAna aprApta pUrva hotA hai ye kevalajJAna aura kevaladarzana apratipAtI hote haiM isaliye eka bAra prApta hone para phira chuTate nahIM haiM isaliye unheM ananta kahA gayA hai inake jaisA aura koI utkRSTa jJAna darzana nahIM haiM isaliye inheM anuttara kahA gayA || inakA kaTakuDayAdi se AvaraNa nahIM hotA hai / isaliye inheM nirvyAghAta kahA gayA hai / Aveche. ethI enizcaya thAya che ke e svAbhAvika nathI. A pramANe e avagrahArdikanu svarUpa atre ame prakaTa karyu -che ethI TIkAkAre potAne abhiprAya TIkAmAM spaSTa karyAM che te hRdayaMgama thaI jAya che. TIkAgata vicAradhArA ekadama spaSTa ja che. ethI tenA bhAva laine ja e spaSTIkaraNa karavAmAM Avela che. kevalajJAna ane kevaladaza nane AvRta karanArA jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mAhanIya ane a MtarAya e cAra karmo che. emane ghAtikamAM paNa kahevAmAM Avela che. emanA jyAre sathA kSaya thaI jAya che eTale ke e jIveAnA pradezeAthI ekadama naSTa thaI jAya che tyAre kevalajJAna ane kevalahrshn utpanna thAya che. ahI " apuvvakaraNaM " paha zuddha dhyAna vAya che yo manAhi saMsArabhAM e dhyAna aprAsa pUrva hAya che. e kevaLajJAna ane kevaLardezana apratipAtI hoya che. ethI eka vAra prApta thaI jAya te pachI chUTatA nathI. ethI ja emane 'ana ta 'kahevAmAM Avela che. emanA jevuM anya kAI paNa utkRSTa jJAna-dana nathI, ethI ja emane anuttara kahevAmAM Avela che. emanu kaTa-kuDyAdithI AvaraNa thatuM nathI ethI ja emane nirvyAdhAta kahevAmAM jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ _ jambUdvIpaprajJaptisUtre tsnaM samastaM sakalapadArthaviSayatvAt pratipUrNam sUtrato'kSaramAtrAdi nyUnatayA rahitaM sarvapramANopetam etAvaccatuSTayavizeSaNaviziSTaM kevalavarajJAnadarzanaM samutpannam / athotpannakevalaH kiM karototyAha - tae NaM' ityAdi / 'tae NaM se bharahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAra omuai' tataH kevalajJAnAnantaraM khalu sa bharataH kevalI svameva AbharaNAlaMkAra vastramAlyarUpam avamuzcati tyajati atra bhUSaNAlaGkArasya vastramAlyAlaMkArayoravagrahaH 'omuittA' avamucya tyaktvA 'sayameva paMcamuTThibhaM loaM karei' svayameva paJcamuSTikaM locaM karoti karittA |'kRtvaa upalakSaNAt sannihita devatayA'pitaM sAdhuliGgaM 'bharahe kevalI sadoraya muha patti rayaharaNaM gocchagaM paDiggahaM devasaM vatthaM paDicchai' bharataH kevalI sadorakamukhavastrikA rajoharaNaM gocchaka pAtraM devadRSyaM vastraM gRhItvA sAdhuveSaM dhRtvA 'AyasadharAo paDiNikkhamai' AdarzagRhAtmatiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH kevalI 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'aMte uramajhamajjheNaM niggacchai' antaH puramadhyaM madhyena nirgacchati pratiniSkrAmati 'NiggacchittA' nirgatya 'dasa sahassarAyavare paDibohiya pavyajjaM dehi to pacchA tehiM saddhi vihAraM karIya, lakkhapuvvaM saMjamaM pAliya' dazasahastrArajavarasahasrAna pratibodhya, pravrajyAM dadAti, tataHpazcAt taiH sArddha vihAraM kRtavAn / 'dasahi rAyavarasahassehiM saddhiM saMparikhuDe viNIyaM rAyahANI majjhaM majjheNaMsakala trikAlavarti padAthoM ko ye unako ananta paryAyoM sahita hastAmalakavat jAnate haiM isaliye inheM kRtsna kahA gayA hai / sUtra kI apekSA ye akSara mAtrA Adi ka nyUnatA se rahita hote haiM isaliye inheM pratipUrNa kahA gayA hai. (taeNaM se bharahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAra omuai) isake bAda usa bharata kevalI ne apane Apa hI avaziSTa mAlyAdirUpa AbharaNoM ko evaM vastrAdikoM ko chor3a diyA (omuittA sayameva paMcamuTThiyaM loaM karei) chor3akara phira unhoMne paMcamuSTika kezoMkA loMca kiyA (karittA AyaMsagharAo paDiNikkhamai ) paMcamuSTika kezaloca karake sannihita pAsa meM rahe hue deva dvArA arpita sAdhuliGga ko grahaNa karake dhAraNa-karake ve Adarza bhavana se bAhara nikale ( paDinikkhamitA aMdeuramajhamajheNaM NigacchaI ) bAhara nikalakara ve apane Avela che. sakala trikAlavati padArthone eo temanI anaMtaparyA sahita hastAmalakata jANe che. ethI ja emane kRtna kahevAmAM Ave che. sUtranI apekSAe e akSara mAtrA vage. nA nyUnatAthA rahita hAya che. methI / memane pratipUNa havAmA bhAva cha. (tae Na se bharahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAraM omuai) tyAsAta bharata pakSI se potAnA bheje apaziSTa mAsyA 35 mAsa tama yAne 55 tyahIghai. (omuittA sayameva paMcamuTThiyaM loaM karei) tyane 5ch| tebhare 5 yamuTa zayana ya. (karitA AyaMsagharAoM paDiNikkhamai) payamuSTa zajhuMthana rIne sannitiniTa bhUsA vaa2|| arpita sAdhuliMgane grahaNa karIne-dhAraNa karIne teo A daza bhavanamAMthI bahAra nIkaLI gayA. (paDiNikkhamittA aMteura majjhaM majheNa NigacchaI ) mA2 nIjIna teso potAnA apanI 12ye thane manamAthI mahA2 nIjI gayA. 'dasasahassa rAyavare paDibohiya pajjaM dehi tao pacchA tehiM saddhi vihAraM karia lakkhapuvvaM saMjama pAliya' sAra jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ 975 prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam Niggacchas' dazabhI rAjavarasaha saMparivRto sArddhaM vinItAyAH rAjadha nyAH madhyaMmadhyena nirgacchati' nimgacchittA' nirgatya 'majjhadese suhaM suheNaM viharai 'madhyadeze kozala dezasya madhye sukhaM sukhena viharati sa kevalI bharataH 'viharitA' vihRtya 'jeNeva aTThAvae pavvae teNeva uvAgaccha' yatraiva aSTApadaH parvataH tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'aTThAvayaM paccayaM saNiaM saNiaM durUhai' aSTApadaM parvataM zanaiH zanaiH durohati Arohati 'duruhittA' duruhya Aruhya 'meghaghaNasaNikAsaM devasaNNivAyaM puDhavi silAvaTTayaM paDile hei' meghaghanasannikAzaMghanameghasannikAzam sAndrajaladazyAmam mULe padavyatyayaH prAkRtatvAt devasannipAtam devAnAM sannipAtaH AgamanaM ramyatvAt yatra sa tathA bhUtastam pRthivIzilApaTTakam AsanavizeSaM pratilekhayati kevalitve satyapi vyavahArapramANIkaraNArthaM dRSTyA nibhAlayati aMtaHpura ke bIca se hokara rAjabhavana se cale gaye. ( NiggacchittA dasasaissarAyavare paDibohiya pavvajjaM dehi tao pacchA tehiM saddhi vihAraM karia lakkhapuvvaM saMjamaM pAliya'dasa hajAra rAjAoM ko pratibodhita karake una sabako dIkSAdI tadantara unake sAtha vihAra karake lAkha pUrva paryanta saMyamakA pAlana kiyA 'dasahiM rAyavara sahassehiM saddhi saMparivuDe viNIyaM rAjahANI majjhaM majjheNaM NiggacchaI) usa samaya unake sAtha 10 hajAra rAjA the unake sAtha sAtha ye vinItA rAjadhAnI ke ThIka bIcoM bIca ke rAste se hokara nikale the ( NiggacchittA majjhadese suhaM suheNaM viers) aura nikalakara inhoMne madhya deza meM kozala deza meM sukha pUrvaka vihAra kiyA ( viharittA jeNeva aTThAvae pavvae teNeva uvAgacchara ) vihAra karake ye phira jahAM para aSTApadaparvata thA, usake pAsa Aye / (uvAgacchittA aTThAvayaM pavvayaM saNiyaM saNiyaM duruhai) vahAM Akara ye usa para bar3I sAvadhAnI se caDhe ( duruhittA meghaghaNasaMNikAsaM devasaNNivAyaM puDhavisilApaTTayaM paDilehei ) caDhakara inhoMne pRthivIzilApaTTaka ko jo ki sAndra jalaghara ke jaisA zyAma thA aura ramya hone se jahAM devagaNa AyA karate the, pratilekhanA kI / yadyapi ye kevalI the, parantu phira bhI vyavahAradharma ko pramANita karane ke liye inhone apanI dRSTi se use acchI taraha rAjAene pratikheAdhita karIne teo ne dIkSA ApI te pachI temanI sAthe vihAra karIne lAkha pUrva paryanta saMyamanu pAvana jyu ( NigacchrittA dahiM rAyavarasahassehi saddhi saMparivuDe viNIyaM rAyahANI majjhaM majjheNa Nigacchara) te varNate temanI sAthai 10 umara raamkhe| hatA. te sarva rAjAonI sAthe-sAthe e vinItA rAjadhAnInA DhIMka madhyamArga mAMthI pasAra thA. ( NiggacchittA majjhadese suhaM suheNa viharai ) ne pasAra thaha ne tema madhyadezamAM zabadezamAM supUrva vihAra ye. (viharittA jeNeva aTThAvara pavva teNeva uvAgacchara ) vihAra purIne se khaSTAya parvartanI pAse khAvyA. ( uvAgacchittA aTThAyaM pavvayaM saNiyaM saniyaM duruhai) tyAM bhAvAne the tenI 52 sAvadhAnI pUrva yadadyA. (duruhitA meghaghaNasaM NikAsaM devasaNNivAyaM puDhavisilApaTTayaM paDileheDU) yaDhI ne bhUne pRthivI zilApaTTanI ke je sAndra jaladharavat zyAma hatuM ane ramya hAvAthI jyAM deva gaNeA AvyA karatA hatA-pratilekhanA karI. jo ke eA kevalI hatA chatAM e vyavahAra dharmAMne pramANita karavA mATe temaNe potAnI dRSTi thI pRthvIzilApaTTane sArI rIte joyuM. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 976 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'paDile hittA' pratilikhya siMhAvalokananyAyena atrApi ArohatIti bodhyam 'saMlehaNA jhUsaNAjhUsie' sallekhanA joSaNAjuSTaH saMlikhyate kRzI kriyate zarIrakaSAyAdyanayA iti saMlekhanA tapo vizeSalakSaNA tasyAH joSaNA sevanA tayA juSTaH sevitaH jhuSito vA kSaSito yaH sa tathAbhUtaH 'bhattapANapaDiAikkhie' bhaktapAnapratyAkhyAtaH - pratyAkhyAtama pAnaH pratyAkhyAte bhaktapAne yena sa tathAbhUtaH mUle ktAntasya paranipAtaH prAkRtatvAt 'pAogae ' ' pAdapopagataH - pAdo vRkSasya bhUgato mUlabhAgaH tasyaiva aprakampatayA upagatam avasthAnaM yasya sa tathAbhUtaH 'kAlaM aNavakakhamANe 2 viharai' kAlaM maraNam anavakAMkSan avAJchan viharati 'taeNa se bharaha kevalI sattatariM puvvasaya sahassAI kumAravAsa majjhe vasittA' tataH khalu sa bharataH kevalI saptasaptatiM pUrvazatasahasrANi saptasaptatiM lakSANi kumAravAsamaer kumArabhAve uSitvA 'egaM vAsa sahasse maMDaliyarAyamajjhe vasittA' ekaM varSasahasraM mANDalikarAjA ekadezAdhipatiH bhAvajadhAnatvAnnirdezasya mANDalikatvaM tanmadhye uSitvA 'chapuvvasayasahassAI vAsasahasnagAI mahArAyamajjhe vasittA' SaTpUrvazatasahasrANi varSasahasonAni mahArAjamadhye cakravartitve uSitvA 'tesIi pUvvasaya sahassAI agAravAsamajjhe se dekhA / ( paDile hittA saMlehaNAjhUsaNAjhUsie bhattapANapaDiAikkhie ) acchI taraha se dekhane rUpa pratilekhanA karake ye usa para caDha gaye aura kAya evaM kaSAya jisake dvArA kRza kI jAtI haiN| aiso saMlekhanA ko inhoMne bar3e Adara bhAva se dhAraNa kara liyA aura bhaktapAna kA pratyAkhyAna kara diyA / (pAoga kAlaM aNavakakhamANe 2 viharai ) evaM pAdapopagamana sandhArA aMgokAra kara liyA pAdapopagamana sandhAre meM jIva vRkSa kI taraha aprakampa rUpa se avasthita ho jAtA hai / isa sandhArA ko dhAraNa karalene para unhoMne apane maraNa kI AkAMkSA nahIM kI (taraNaM se bhara he kevalI sattataraM puNvasayasahassAI kumAravAsa majjhevasittA evaM vAsasahassaM maMDaliyarAyamajjhe basitAcha putrasayasahassAiM vAsasahassuNagAIM mahArAya majjhe vasittA tesIipucvasayasa harulAI agAravA samajhe vasittA ) isa taraha ve bharata kevalI 70 lAkha pUrva taka kumAra kAla meM rahe eka lAkha pUrva taka mAMDalika rAjA rahe 1 hajAra varSa kama cha lAkha pUrva taka mahArAja pada ( paDile hittA salehA jhUsaNAnUsie bhattapANapADaAikkhira ) sArI zete harzana 35 prati lekhatA karIne e e tenI upara caDhI gayA. ane kAya temaja kaSAya jenA vaDe kRza kara vAmAM Ave che, evI salekhanAne emaNe khUba ja AdarapUrvaka dhAraNa karI ane bhakta yAnanu pratyAkhyAna yu. ( pAovagae kAlaM aNavakhamANe 2 viharaDa) tebhana paahyaaygamana sari| agIkRta karyAM. pAdapopagamana saMthArAmAM jIva vRkSanI jema aprakampa rUpathI avasthita thai jAya che. e saMthArAne dhAraNa karyA pachI temaNe potAnA mRtyunI AkAMkSA karI nahIM (taSa NaM se bharahe kevalI sattatari puvvasaya sahassAI kumAravAsamajjha vasittA evaM vAsa sahassaM maMDaliyarAyamajjhe vasittA cha pugvasayasahassAI vAsasahassUNagAI mahArAya majjhe vasittA tesIi puvvasaya sahassAI agAravA samajhe vasittA) mA pramANe te bharata palI 70 lAkha pUrva sudhI kumAra kALamAM rahyA. eka lAkha pUrva sudhI mAMDalika rAjA rahyA. jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraHsU0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 977 vasittA' vyazIti pUrvazatasahastrANi lakSANi agAravAsamadhye uSitvA gRhItvetyarthaH 'egaM puccasayasahassaM desUNagaM kevalipariAyaM pAuNittA' eka pUrvazatasahasram antarmuhattonaM kevaliparyAyaM prApya pUrayitvA 'tameva bahupaDipuNNaM sAmannapariAyaM pAuNittA' tadeva pUrvazatasahasra bahupratipUrNam -saMpUrNam tena antarmuhUrtenAdhikamityarthaH zrAmaNyaparyAyaM yatitvaM prApya 'caurAsIi puvvasayasahassAiM savvAuaM pAuNittA' caturazIti pUrvazatasahasrANi lakSANi sarvAyuH paripUrye 'mAsieNaM bhatteNaM apANaeNaM savaNeNaM NakkhattaNaM jogasuvAgaeNaM' mAsikena bhaktena mAsopavAsarityarthaH, apAnakena pAnakAhAravajitena zravaNena nakSatreNa yogamupAgatena candreNa saheti gamyam 'khINe veaNijje Aue NAme goe' kSINe vedanIye AyuSi nAmni gotre ca bhavopagrAhi karmacatuSTayakSaye ityarthaH 'kAlagae vIikkaMte samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe 'kAlagataH maraNaM prAptaH vyatikrAntaH vyatItaH samughAtaH nigataH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH 'siddha buddhamutte pariNivvuDe aMtagaDe savvadukkhappahINe' siddho meM - cakravarti pada meM rahe aura teIsa lAkha pUrva taka gRhasthAvasthA meM rahe, ( egaM puvasayasahassa desUNagaM keli auM pAuNittA tameva bahupaDipuNNe sAmannapariAyaM pAuNittA caurAsI puca sayasahassAI savvAuyaM pAuNittA mAsieNaM bhatteNaM apANaraNaM savaNeNaM NakhatteNaM jogamuvAgaeNaM khoNe veUNijje Aue NAmegoe kAlagae viikkaMte samujjAe chiNNa jAijarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe mutte pariNivvuDe antagaDe savvadukkhappahINe) kuchakama arthAt antarmuhUrtakama eka lAkha pUrva taka kevali paryAya meM rahe isa prakAra se apanIpUrI 84 lAkha pUrva kI Ayuko bhoga karake ve bharata kevalI eka mAsa ke pUre saMthAroM se bhaktapAna kA sarvathA parivarjana karane rUpa sandhAre se -zravaNa nakSatra ke sAtha yoga ko prApta candra ke samaya meM vedanIya Ayu,nAma gotra ina cAra bhavopagrAhI cAra aghAtiyA karmoM ke kSaya ho jAne para kAlagata ho gaye arthAt siddha avasthAyukta bana gaye mokSa meM virAjamAna ho gaye. jAti jarA aura maraNa ke bandhana se rahita ho gaye. siddha ho 1 hajAra varSa kama 6 lAkha pUrva sudhI mahArAja padamAM cakavata pade rahyA. ane 23 lAkha vasudhA sthAvasthAmA 2 / / ( ega puvyasayasahassa desUNagaM kevaliAuM pAuNittA tameva bahupaDipuNNaM sAmaNNapariAya pAuNittA caurAsI puvvasayasahassAI savvAuyaM pAuNittA mAsiSaNa bhattaNaM apANaeNa savaNeNaM NakkhatteNaM jogamuvAgaeNakhINe veUNijje Aue NAme goe kAlagae vIikkaMte samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe siddha buddhe mutte pariNivvuDe antakaDe savvadukkhapahINe)08 bhoTale antata ubha me pUrNa sudhI teo kevali paryAyamAM rahyA. pUrA eka lAkha varSa sudhI zrAmastha paryAyamAM rahyA. A pramANe pitAnI saMpUrNa 84 lAkha pUrvanA AyuSyane bheLavIne te bharata kevalI eka mAsanA pUrA saMthArAthI-bhakRtapAnanuM saMpUrNa rUpamAM parivarjana karavA rUpa saMthArAthI-zravaNa nakSatranI sAthe vega prApta candranA samayamAM vedanIya, Ayu, nAma, gotra e cAra- bhavepagrahI cAra aghAtiyA karmo jyAre kSaya thaI gayA tyAre kAlagata thayA, eTaleke siddhAvasthA yukta banI gayA-mekSamAM virAjamAna thaI gayA. jAti, jarA ane maraNanA baMdhanathI rahita thaI gayA, 123 jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 978 buddho muktaH parinirvRttaH antagataH sarvaduHkhaprahINaH / ' iti bharatacakkicariyaM' iti bharatacakricaritam / atra iti zabdo'dhikAraparisamAptidyotakaH, sa cAyam 'se keNaTTaNaM bhaMte evaM baccai bharahe vAse 2' iti sUtreNa nAmAnvartha pRcchato gautamasya prativacanAya tatthaNaM viNIAe rAyahANIe bharahe NAma rAyA cAuraMta kavaTTI samupajjatthA ' ityadi sUtrai bharatacaritaM prapaJcitam tacca parisamAptamityarthaH, tena bharataH svAmitvena aspAsatIti niruktavazAd marataM kSetramiti tAtparyArthaH || sU0 34 // atha prakArAntareNa nAmAnvarthamAha- "bharahe a ittha" ityAdi / mUlam - bharahe a ittha deve mahiDDIe mahajjuIe jAva paliocamaiie parivasa se eeNaNaM goyamA ! evaM buccai bharahe vA 2 iti / aduttaraM ca NaM goyamA ! bharahassa vAsassa sAsAe NAmadhijje paNNatte, jaMNa kayAi Na ANi kayAi Natthi Na kayAi Na bhavissai bhuviMca rase bhavissA a dhuve Niae sAsae akkhae avvae avaTThie Nicce bharahe vAse // sU0 35 // jambUdvIpaprajJaptisUtre -- gaye - kRtakRtya ho gaye. buddha ho gaye-lokAloka ke jJAtA ho gaye, mukta ho gaye - antaraGga bahiraGga karma kalaMka se rahita ho gaye. parinivRtta ho gaye-zItibhUta niraJjana ho gaye / antargata ho gae / aura sarva duHkho se sarvathA rahita ho gye| aisA yaha bharatacakrI kA caritra hai / yahAM iti zabda adhikAra kI parisamApti kA sUcaka hai| vaha adhikAra aisA hai ki "se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahe vAse 2" jaba gautamasvAmI ne pUchA thA ki he bhadanta / isa kSetra kA nAma bharata aisA kyoM huA hai| to usake uttara meM hI prabhU ne yaha " tattha NaM viNIyAe rAyahANIe bharahe NAma rAyA cAuraM tacakkaTTI samuppajjitthA " aisA kathana sUtroM dvArA kiyA hai / arthAt isa kSetra kA bharatakSetra nAma par3ane kA kAraNa bharata rAja kA yahAM kA adhipati hotA hai / isI kAraNa bharata rAjA kA yahAM caritra vistAra se kahA gayA hai / bharata caritra samApta | sU034 // jambudvIpaprajJaptisUtra siddha thaI gayA. kRtakRtya thaI gayA. buddha thaI gayA. le kAlekanA jJAtA thai gayA. mukta thai gayA. aMtara ga bahira ga ka kala kathI rahita thai gayA. parinivRtta thai gayA zItibhUta niraMjana thaI gayA. aMtagata thaigayA. ane sarva duHkhothI sa.thA rahita thai gayA. evuM yA bharatayaDInu yaritra che. gar3I' 'chati' zabda adhikArI parisamApti ne sUyave che. me adhi aramA pramANe cheDe " se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahe vAse 2" nyAre gautamasvAbhI prazna karyo ke he bhadata A kSetranu nAma bharata evu zA kAraNathI paDayuM tA enA uttaramAM prabhue "tatthaNa viNIyAe rAyahANIe bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI samuppajjitthA : evuM kathana sUtro dvArA karyuM che. eTale ke bharata rAjA A kSetranA adhipati hatA ethI A kSetranu nAma bharata kSetra paDyuM che. eTalA mATe ja ahIM bharatanA caritranuM vistAra pUrvaka va na karavAmAM AveluM che. bharata caritra samAsa- mAsU0345
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03vakSaskAra:sU0 35 prakArAntareNa bharateti nAmAnyarthatA __ chAyA-bharatazcAtra devo maharddhiko mahAdyutiko yavat palyopasrthAitakaH parivasati tat etenArthena gautama ! evamucyate bharataM varSa 2 iti / aduttaraM ca khalu gautama ! bharatasya varSasya zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam yanna kadAcit nAsIt na kadAcit nAsti na kadAcinna bhaviSyati abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca dhruvam niyatam zAzvatam akSayam avyayam avasthitam nityaM bharataM varSam ||suu035|| TIkA---- "bharahe a ittha" ityAdi / 'bharahe a ittha deve' bharatazcAtra asmin bhArate devaH 'mahiDDIe mahajjuie jAva paliyovamaTiie parivasaI' mahaddhikaH- mahatI RddhiH- vibhavAdi sampat yasya sa tathAbhUtaH, tathA- mahAdyutikaH- mahatI dyutiH kAnti yasya sa tathAbhUtaH, yAvat palyopamasthitikaH-- palyopamasthiti yasya sa tathAbhUtaH parivasati, atra yAvatpadAt mahAyazaskaH mahAmaukhyo mahAbalaH iti grAhyam 'se eeNaTeNaM goyamA !' tad bharateti nAma 'etenArthena gautama' 'evaM vuccai bharahe vAse 2 iti' evamucyate bharataM varSa bharataM varSamiti / yaugikayuktyA nAma uktam / atha tadeva ruDhayA darzayati 'adattaraM ca NaM goyamA' adR taram athAparam caH samuccaye 'Na' vAkyAlaMkAre he gautama ! 'bharahassa vAsassa sAsae NAmadhijje paNNatte' bharatasya varSasya zAzvataM nAmadheyaM prakArAMtara se " bharatakSetra nAma hone kA kathana'bharahe a ittha deve mahiDDhIe mahajjuIe jAva' -ityAdi sU0 35 TokA--'bharahe a ittha deve " isa bharata kSetra meM bharata nAma kA deva jo ki (mahi iDhIe mahajjuie jAva paliovamaTThiie parivasai) mahatI vibhavAdirUpa sampattivAlA hai| mahatI zArIrika kAnti aura AmaraNoM kI prabhA se jo sadA prakAzazIla rahatA hai yAvat jisakI 1 palyopama kI sthiti hai-rahatA hai| yahAM yAvatpada se mahAyazaskaH mahAsaukhyaH, mahAbalaH" ina vizeSaNapadoM kA grahaNa huA hai / ( se eeNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai bharahe vAse 2 ) isa kAraNa he gautama ! bharatakSetra aisA nAma maiMne isa kSetra kA kahA hai| isa taraha yaugika rIti se nAma prakaTa kara aba sUtrakAra rUDho se isakA aisA nAma prakaTa karate haiM (aduttaraM ca NaM goyamA ! bharahassa vAsassa prajAsatarathI "sarata kSetra nAma prasiddha thayu-te sage-4thana" " bharahe a ittha deve mahiDDhae mahajjuIe jAva' ityAdi suutr-35|| TI -(bharahe a ittha deve) bharata kSetra marata nAma heva (mahiDDhIe mahajjuie jAva paliovamaTTiie parivasai) mahatI vimA 35 sampattithA yuta cha, mahatI zArIrika kAMti ane abhaNanI prabhAthI je sarvadA prakAzIta rahe che vAvata je nI popama na sthiti cha-nivAsa 42 cha maDI yAvat 54thI " mahAyazasphaH, mahAsaukhyaH, mahAbalaH" se vizeSa pahonu grahaNa thayu cha. (se eeNaDhe NaM goyamA ! evaM buccai bharahe vAse 2) ethI he gautama ! bharata kSetra evuM nAma meM A kSetranuM kahyuM che A pramANe yaugika zatithI nAma 48 urIna have sUtra52 3DhithI menu nAma 48 62 . (aduttaraM ca NaM goyamA ! bharahassa vAsassa sAsae NAmadhijje paNNatte ) gautama ! 12takSetra me nAma jambudvIpaprajJaptisUtra
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 980 ___jambUdvIpaprajJaptisUtre ninimittakam anAdi siddhatvAddevalokAdivat prajJaptam, tatra zAzvatatvameva vyaktyA darzayati-'jaNa kayAi Na Asi Na kayAi Na bhavissaiyanna kadAcit nAsIt,na kadAcit nAsti na kadAcit na bhaviSyati 'bhuvi ca bhavai a bhavistai a' abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca 'dhuve Ni ae sAsae akkhae avvae avaTThie Nicce bharahe vAse' dhruvaM nityaM zAzvatam akSayam avyayam avasthitam sthiram nityaM bharataM varSamiti / etena bharata nAmnazcakriNo devAcca bharatavarSanAma pravRtaM bharatavarSAcca tayornAma bharataM svakIyena asyAtIti niruktakzena prAvateti anyo'nyAzraya doSo durnivAra iti vacanIyatA nirastA // sU0 35 // iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka paJcadaza bhASAkalita lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApakavAdimAnamardaka zrI-zAhU chatrapati kolhApurarAjapradatta- 'jainazAstrAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjaguru bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrIghAsIlAla-prativiracitAyAM zrI jambUdvipaprajJaptisUtrasya prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyo vakSaskaraH samAptaH // 3 // sAsae NAmadhijje paNNatte) he gautama ! bharatakSetra kA bharatakSetra aisA nAma devaloka isa nAma kI taraha nirnimittaka hai-zAzvata hai / kyoki (jaM Na kayAi Na Asi Na kayAi Na bhavistai)yaha nAma pahile bhUtakAla meM nahIM thA aisI bAta nahIM hai, vartamAna meM aisA isakA nAma nahIM hai yaha bAta bhI nahIM hai aura Age bhI isakA aisA nAma nahIM rahegA yaha bAta bhI nahIM hai / (bhuviM ca bhavai a bhavissai a) kyoki aisA isakA nAma rahA hai, hai, aura Age bhI rahegA (dhuve, Niae, sAsae akkhae, avvae, avaTThie, Nicce bharahe vAse) isakA kAraNa yahI hai ki yaha bharata kSetra dhruva hai, zAzvata hai, akSaya hai, avyayarUpa hai, avasthita hai, aura nitya hai / isa prakAra ke isa kathana se anyonyAzraya doSa kA parihAra ho jAtA hai / suu035|| zrI jainAcArya jainadharma divAkara pUjya zrI ghAsIlAlativiracita jambUdvIpaprajJapti sUtra kI prakAzikA vyAkhyA meM tosarA vakSaskAra samApta / / 3 // vyo| ke nAma bhuraNa nimitta cha. - zAzvata cha. ma ( jaMNa kayAi Na AsiNa kayAiNa bhavissai) me nAma pada sUtamA na tu nathI,vartamAnamA menu nAma nathI, evuM paNa nathI ane bhaviSyamAM paNa enuM evuM ja nAma rahevAnuM nathI, evuM 5 nayI. (bhuvi ca bhavai a bhavissai a) ubhaH sa mAnu nAma 2 che. cha bhane bhaviSyamA 55 23. (dhuve Niae, sAsae, akkhae, avvae. avaTTie, Nicce bharahevAse) enuM kAraNa A cheke A bharatakSetra prava che, zAzvata che, akSaya che, avyaya rUpa che, avasthita che ane nitya che. A prakAranA A kathanathI a nyAzraya doSane parihAra thaI jAya che. | sUtra-3mAM zrI jainAcArya jainadhama divAkara pUjya zrI ghAsIlAlavati viracita jambudvIpa prajJapti sUtranI prakAzikA vyAkhyAne trIjo vakSaskAra samApta che 3. jambudvIpaprajJaptisUtra